Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 2689 2698555 2697504 2026-11-03T07:36:05Z ~2026-58316-84 100996 Не было ў ВКЛ дзяржаўнага сьцяга ў сучасным разуменьні, ня варта дадаваць у картку адну з гіпатэтычных харугваў 2698555 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Літва (неадназначнасьць)}} {{Колішняя дзяржава | Статус = | Назва = Вялікае Княства Літоўскае | Лацінка = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje | Код мовы = sla | Саманазва = Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных | Родны склон = | Сьцяг = | Апісаньне сьцягу = | Герб = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png | Апісаньне гербу = Герб [[Пагоня]] | Дэвіз = | Гімн = [[Багародзіца (гімн)|Багародзіца]] | Каралеўскі гімн = | Мапа = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, Ruskaje, Žamojckaje.svg | Апісаньне мапы = | Мапа2 = | Апісаньне мапы2 = | Мапа3 = | Апісаньне мапы3 = | Мапа4 = | Апісаньне мапы4 = | Кароткая назва = ВКЛ | Сталіца = {{Просты сьпіс| * [[Наваградак]] (да 1323) * [[Вільня]] (ад 1323)}} | Афіцыйныя мовы = [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Сьвяжынскі У.]] Якая мова была дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 12.</ref>{{Заўвага|Дэ-юрэ — афіцыйны статус з 1566 па 29 жніўня 1696 году. Дэ-факта — ад самога часу ўзьнікненьня ВКЛ і ўваходжаньня ў ягоны склад земляў беларускага этнічнага арэалу, на якіх прынамсі не пазьней за XIV ст. ужо была сфармаваная старабеларуская мова, ужываная ў дзелавой пісьмовасьці: такім чынам, фактычны афіцыйны статус мела з самога ўтварэньня ВКЛ. З канца XIV ст. старабеларуская мова ў пэўнай ступені саступае месца (выданьне прывілеяў на лацінскай мове, некаторых дакумэнтаў па-польску). З 1696 г. старабеларуская мова афіцыйна пазбаўленая афіцыйнага статусу, але зрэдчас выкарыстоўвалася ў актах мясцовага значэньня практычна да самой ліквідацыі ВКЛ.}} (яна жа [[стараўкраінская мова|стараўкраінская]]), [[лацінская мова|лацінская]]{{Заўвага|Часткова і дэ-факта (напрыклад, тэксты шэрагу прывілеяў).}}, [[польская мова|польская]]{{Заўвага|Упершыню выкарыстоўваецца без афіцыйнага статусу ў некаторай частцы дакумэнтаў пасьля пэрыяду пачатку збліжэньня з Польшчай, асабліва пашырыла выкарыстаньне з пачатку XVII ст. і ўрэшце набыла статус адзінай афіцыйнай мовы ў 1696 г., хоць старабеларускую і лацінскую мовы канчаткова ня выцесьніла.}} | Форма ўраду = {{Просты сьпіс| * [[спадчынная манархія]] (1230—1572) * [[выбарная манархія]] (1572—1795)}} | Этнічны склад = {{Просты сьпіс| * [[ліцьвіны]] * [[русіны]] * [[жамойты]]}} | Валюта = [[Грош]] | Год1 = 9 ліпеня 1253 | Падзея1 = Незалежнасьць | Год2 = 14 жніўня 1385 | Падзея2 = [[Крэўская унія]] | Год3 = 28 чэрвеня 1569 | Падзея3 = [[Люблінская унія]] | Год4 = 24 кастрычніка 1795 | Падзея4 = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэці падзел]] | Год5 = | Падзея5 = | Год6 = | Падзея6 = | Год7 = | Падзея7 = | Год8 = | Падзея8 = | Год9 = | Падзея9 = | Год10 = | Падзея10 = | Год11 = | Падзея11 = | Год12 = | Падзея12 = | Год13 = | Падзея13 = | Год14 = | Падзея14 = | Год15 = | Падзея15 = | Год16 = | Падзея16 = | Заўвагі = <!-- Наступнікі --> | СьцягН1 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | Наступнік1 = Рэч Паспалітая | СьцягН2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | Наступнік2 = Каралеўства Прусія | СьцягН3 = Flag of Russia.svg | Наступнік3 = Расейская імпэрыя | СьцягН4 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | Наступнік4 = Габсбурская манархія <!-- Папярэднікі --> | СьцягП1 = Flag of None.svg | Папярэднік1 = Літва (каралеўства) | СьцягП2 = Flag of None.svg | Папярэднік2 = Полацкае княства | СьцягП3 = Flag of None.svg | Папярэднік3 = Гарадзенскае княства | СьцягП4 = Flag of None.svg | Папярэднік4 = Друцкае княства | СьцягП5 = Flag of None.svg | Папярэднік5 = | СьцягП6 = Flag of None.svg | Папярэднік6 = Віцебскае княства | СьцягП7 = Flag of None.svg | Папярэднік7 = Менскае княства | СьцягП8 = Flag of None.svg | Папярэднік8 = Пінскае княства | СьцягП9 = Flag of None.svg | Папярэднік9 = Тураўскае княства | СьцягП10 = Flag of None.svg | Папярэднік10 = Слуцкае княства | СьцягП11 = Flag of None.svg | Папярэднік11 = Бранскае княства | СьцягП12 = Flag of None.svg | Папярэднік12 = Кіеўскае княства | СьцягП13 = Flag of None.svg | Папярэднік13 = Чарнігаўскае княства | СьцягП14 = Flag of None.svg | Папярэднік14 = Смаленскае княства | СьцягП15 = Alex K Halych-Volhynia-flag.svg | Папярэднік15 = Галіцка-Валынскае княства }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''' (скарочаная назва '''Літва́''', '''Вялікалітва́''', больш поўная '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае й Жамо́йцкае'''<ref name="Kraucevic-2013-7">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.</ref>{{Заўвага|{{мова-be-old|Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское|скарочана}}; {{мова-la|Magnus Ducatus Lithuaniae|скарочана}}, {{мова-pl|Wielkie Księstwo Litewskie|скарочана}}; іншыя назвы: '''Вялі́кая Лі́тва''', '''Вялікалі́тва'''}}) — [[Фэадалізм|фэўдальная]] эўрапейская дзяржава, якая займала тэрыторыю сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летувы]], а таксама [[Украіна|Ўкраіны]] ([[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчына]], [[Чарнігаў]]шчына і [[Валынь]], да 1569 году), [[Расея|Расеі]] ([[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]] і [[Севершчына]], да сярэдзіны XVII стагодзьдзя) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]], да 1569 году). Першая сталіца — [[Наваградак]], з 1323 году — [[Вільня]]. [[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|Узьнікла]] ў сярэдзіне XIII ст. на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] верхняга і сярэдняга [[Панямоньне|Панямоньня]] ([[Літва старажытная]]) і вярхоўя ракі [[Вяльля|Вяльлі]]<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref><ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 7.</ref>. У 1569 годзе ўтварыла [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Спыніла сваё існаваньне ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|яе трэцяга падзелу]] ў 1795 годзе<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>, аднак ня зьнікла зь міжнароднай палітыкі: у XIX ст. неаднойчы ствараліся праекты адраджэньня ВКЛ, а некалькі мадэрных нацыянальных дзяржаваў у [[найноўшы час]] выводзілі зь яго свае пачаткі і абгрунтаваньне тэрытарыяльных прэтэнзіяў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. Вялікае Княства Літоўскае стала дзяржавай, у якой [[Этнагенэз беларусаў|канчаткова скансалідаваўся]] і заняў галоўнае месца [[беларусы|беларускі народ]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref>. Выступіла прадаўжальнікам дзяржаўнасьці [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]] княстваў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. == Назва і тытул == {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва Вялікага Княства Літоўскага і тытул гаспадара зьмяняліся з часам у залежнасьці ад дзяржаўных межаў і будовы. У сярэдзіне XIII — пачатку XIV стагодзьдзях дзяржава называлася толькі [[Літва|Літвой]]. Так, у грамаце вялікага князя [[Міндоўг]]а (1254 год) ён значыцца «каралём Літвы». Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Кіеўскай і іншых украінскіх зямель гаспадар называўся «кароль ліцьвінаў і многіх русінаў»<ref name="ehb401">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>). Па далучэньні часткі [[Латвія|Латвіі]] вялікі князь [[Гедзімін]] пачаў называцца «кароль [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], валадар і князь [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]». Па далучэньні [[Жамойць|Жамойці]] (сучаснай цэнтральнай і заходняй [[Летува|Летувы]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 40.</ref>) у сярэдзіне XV ст. вялікі князь тытулюецца як «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамойцкае і многіх Рускіх зямель''». У [[Статут ВКЛ 1529 году|Статуце 1529 году]] значылася «''Права пісаныя даны панству Вялікаму княству Літоўскаму, Рускаму, Жамойцкаму і іныя чэраз найясьнейшага пана Жыґімонта, з Божае міласьці караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага і іных''»<ref>[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401—402.</ref>. Аднак па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569 год) і далучэньні [[Украіна|Ўкраіны]] да Польшчы краіна пачала звацца толькі Вялікім Княствам Літоўскім, хоць сам гаспадар працягваў тытулявацца вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, жамойцкім, мазавецкім, а па далучэньні ў 1561 годзе [[Інфлянты|Інфлянтаў]] — і інфлянцкім<ref name="ehb402">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 402.</ref>. У афіцыйных дакумэнтах для пазначэньня дзяржавы выкарыстоўваліся назвы: «Вялікае Княства Літоўскае», «гаспадарства», «панства», «Рэч Паспалітая»; апошняя ўжывалася як пры пазначэньні толькі Вялікага Княства Літоўскага, так і супольнай з Польшчай канфэдэрацыйнай дзяржавы<ref name="ehb402"/>. == Герб == {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|значак|зьлева|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] Паходжаньне дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых земляў ВКЛ) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў ў сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Гісторыя == === Утварэньне === [[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|міні|Межы [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]] паводле [[Мікола Ермаловіч|М. Ермаловіча]]]] {{Асноўны артыкул|Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага}} Вытокі [[беларусы|беларускай]] дзяржаўнасьці адносяцца ад узьнікненьня [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]], а пазьней [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага]], [[Наваградзкае княства|Наваградзкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]] і іншых княстваў, а створаная ў гэты час матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387"/>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341). Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. === Пашырэньне === [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (G. Mercator, 1628).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, 1628 г.]] Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, па 1757 г.]] На працягу XIV ст. не спынялася змаганьне супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], аднак яно мела зьменлівы посьпех. Тым часам у выніку разгрому татараў у [[Бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] (1362) на доўгі час атрымалася адвесьці пагрозу іхных набегаў ад паўднёвай часткі дзяржавы. Каб ня даць [[Маскоўская дзяржава|Маскве]] перашкодзіць аб’яднаньню зямель сучаснай Беларусі, вялікі князь Альгерд [[Паходы Альгерда на Маскву|учыніў на яе тры выправы]] — у 1368, 1370 і 1372 гадох. Па сьмерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж [[Кейстут]]ам, ягоным сынам [[Вітаўт]]ам і новым вялікім князем [[Ягайла]]м. Гэта значна аслабіла дзяржаву, чым скарысталіся [[крыжакі]], якім у 1382 годзе Ягайла мусіў саступіць землі [[Жамойць|Жамойці]]. 3 мэтай процідзеяньня зьнешняй небясьпецы, што таксама пагражала суседняму [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўству Польскаму]], і ўмацаваньня сваёй улады вялікі князь склаў пэрсанальны хаўрус з Польшчай — [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] (1385). Па атрымальні польскага стальца ён мусіў далучыць да Каралеўства Польскага Вялікае Княства Літоўскае. Аднак супраць падпарадкаваньня Польшчы выступіў Вітаўт, які ачоліў унутрыдзяржаўнае змаганьне. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскім пагадненьнем]] ([[5 жніўня|5.08]].1392 г.), паводле якога Вялікаму Княству Літоўскаму гарантавалася самастойнасьць у палітычным зьвязе з Польшчай (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем абвяшчаўся Вітаўт. Пагадненьне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве. Аднак Вітаўт прагнуў поўнай незалежнасьці, з гэтай мэтай ён намагаўса атрымаць каралеўскі тытул і карону. Дзеля ўмацаваньня сваёй улады Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у [[Полацак|Полацку]], [[Віцебск]]у, [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарадзе-Северскім]], [[Кіеў|Кіеве]], на Валыні і ў Падольлі). У дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам ён, як і папярэднікі, мусіў выкарыстоўваць [[Жамойць]] у якасьці разьменнай манэты (вядома, што Вітаўт чатырохразова — у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох перадаваў яе крыжакам). Толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|Бітве пад Грунвальдам]] (1410), да якой большая частка цяперашняй [[Летува|Летувы]] знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў, адбылося канчатковае далучэньне гэтых зямель да Вялікага Княства<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам] // «[[Радыё Свабода]]», 14 ліпеня 2009.</ref>. Да 1430 году Вялікае Княства Літоўскае дасягнула сваёй максымальнай магутнасьці і тэрытарыяльных межаў «ад мора да мора»<ref name="ehb390">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 390.</ref>: найбольш усходнім пунктам дзяржавы стала [[Тула]]<ref>[[Генадзь Шабанін|Шабанін Г.]], [[Аляксандар Шэкаў|Шэкаў А.]] Тула // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 401.</ref>, на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паўстаў шэраг умацаваных замкаў — [[Дашаў]], [[Кацюбееў]], [[Чорны Горад]] і інш. {{Вялікалітоўскае Прычарнамор’е}} Па сьмерці Вітаўта паміж ягоным братам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам]] і новым вялікім князем [[Сьвідрыгайла]]м распачалося зацятае змаганьне за ўладу. У 1432 годзе выбухнула [[грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432—1439 гадоў|грамадзянская вайна]], якая працягвалася да 1439 году і скончылася перамогай Жыгімонта. Гэтая вайна ахапіла толькі вярхі фэўдалаў, мела дынастычны характар і была змаганьнем за палітычную ўладу<ref name="hb90">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 90.</ref>. З 2-й паловы XV ст. узмацнілася пагроза з боку [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], несупынныя набегі якога значна пасунулі на поўнач межы дзяржавы. У 1506 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага разьбіла татараў пад [[Клецак|Клецкам]], па чым буйныя татарскія набегі на Беларусь не паўтараліся<ref name="hb91">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 91.</ref>. У канцы XV ст. абвастрыліся дачыненьні з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], што прывяло да несупынных ваенных канфліктаў (у 1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537 гадох). З аднаго і з другога боку былі перамогі і паразы. Масква таксама інсьпіравала ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве<ref name="hb153">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 153.</ref>. Уся захопніцкая палітыка Маскоўскай дзяржавы ажыцьцяўлялася пад эгідай абароны праваслаўя<ref name="hb153"/>. === Люблінская унія === {{Асноўны артыкул|Люблінская унія}} У выніку Крэўскай уніі Вялікае Княства Літоўскае і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-пэрсанальнай уніі пры захаваньні імі пэўнай самастойнасьці ўва ўнутранай і вонкавай палітыцы. Неаднаразовае аднаўленьне і пераўкладаньне гэтага зьвязу (у 1401, 1413, 1446, 1501) сьведчыла з аднаго боку пра яго нетрываласьць, а зь іншага — пра наяўнасьць чыньнікаў, што падштурхоўвалі абедзьве дзяржавы да збліжэньня. У [[XV стагодзьдзе|XV]]—[[XVI стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзях вызначылася наступная тэндэнцыя: чым больш абвастраліся дачыненьні Вялікага Княства з Масквой, тым больш яно схілялася да аб’яднаньня з Польшчай. Кульмінацыя маскоўска-літоўскага процістаяньня наступіла ў 1558 годзе, калі маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы]] распачаў [[Інфлянцкая вайна|вайну]] з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] і захапіў шэраг важных фартэцыяў, што стварыла пагрозу беларускаму Падзьвіньню. З гэтай прычыны вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] прыняў [[Інфлянты]] пад свой пратэктарат, у выніку чаго землі ордэна перайшлі ў супольнае валоданьне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага<ref name="hb153"/>. Аднак папярэднія войны выцягнулі ўсе сродкі зь дзяржаўнага скарбу: вялікалітоўскае войска пацярпела шэраг няўдачаў, і неўзабаве Масква захапіла ўсю паўночна-ўсходнюю частку Беларусі, адкрыўшы сабе шлях на [[Вільня|Вільню]]. Пад пагрозай апынулася само існаваньне дзяржавы, што прымусіла кіроўныя колы Вялікага Княства шукаць хаўрус з Польшчаю ўзамен на вайсковую дапамогу. 10 студзеня 1569 году распачаўся Люблінскі сойм, які працягваўся амаль 6 месяцаў. Польская шляхта настойвала на прыняцьці артыкулаў, што ставілі Вялікае Княства Літоўскае ў залежнае становішча ад Польшчы. Калі паслы Вялікага Княства ўбачылі пагрозу прымусовага складаньня уніі на непрымальных для іх умовах, то 1 сакавіка 1569 году пакінулі сойм. Аднак польскія фэўдалы скарысталі цяжкае вайскова-палітычнае становішча суседа і дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выданьня незаконных<ref name="hb92">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 92.</ref> загадаў пра далучэньне да Польшчы [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]], [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]] і [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага]] ваяводзтваў. У такім умовах прадстаўнікі Вялікага Княства мусілі вярнуцца за стол перамоваў. 1 ліпеня 1569 году зьявіўся акт Люблінскай уніі, паводле якога стваралася новая дзяржава — [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. === Па Люблінскай уніі === [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут Вялікага Княства Літоўскага]], 1588 г.]] {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] была [[канфэдэрацыя]]й суседніх дзяржаваў, у складзе якой Вялікае Княства Літоўскае існавала да канца XVIII ст. — часу падзелу Рэчы Паспалітай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й і [[Прусія]]й<ref name="hb156">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 156.</ref>. Абедзьве дзяржавы-ўдзельніцы канфэдэрацыі захоўвалі асобныя адміністрацыйны апарат, заканадаўства і судовыя органы, фінансы, мытную сыстэмы, узброеныя сілы, тытул, герб і дзяржаўную пячатку. === Змаганьне за самастойнасьць === Нягледзячы на ўмовы уніі, у 1570—1580-х гады ў Вялікім Княстве Літоўскім рэгулярна праводзіліся агульнадзяржаўныя соймы, а з 1582 году пачаў дзеяць [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]]<ref name="hb156"/>. Аднак найбольшай праявай змаганьня за дзяржаўную самастойнасьць Вялікага Княства Літоўскага было прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту 1588 году]], які фактычна скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна з гэтым заканадаўчым актам, які дзеяў на тэрыторыі Беларусі да 1840 году, Вялікае Княства Літоўскае было самастойнай дзяржавай з уласнай тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Больш таго, 1-ы артыкул IV разьдзелу Статуту зацьвярджаў, у адрозьненьне ад Польшчы, дзе мовай праўных дакумэнтаў была [[лаціна]], дзяржаўнасьць [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref name="hb156"/>. Пазьней пры спрыяльных абставінах ўплывовыя колы Вялікага Княства Літоўскага неаднойчы спрабавалі аднавіць поўную незалежнасьць: у 1650-я гады — [[Радзівілы]], у канцы XVII ст. — [[Сапегі]]. У выніку чаго ўрад Рэчы Паспалітай мусіў пайсьці на пэўныя саступкі: з 1673 году кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай мусіў праводзіцца на тэрыторыі Вялікага Княства ў беларускім месьце [[Горадня|Горадні]] пад старшынствам аднаго зь мясцовых дэпутатаў. === Крыза === У XVII—XVIII стагодзьдзях у сацыяльна-эканамічным разьвіцьці Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага ў прыватнасьці пазначыліся перадкрызавыя тэндэнцыі: брак нацыянальнага адзінства, сацыяльныя, этнічныя, рэлігійныя супярэчнасьці, фэўдальныя міжусобіцы прывялі да эканамічнага заняпаду. Шматлікія войны вялі да разбурэньня местаў, мястэчак і вёсак, фізычнага зьнішчэньня насельніцтва. == Дзяржаўны і палітычны лад == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] [[лацінка]]й]] Цэнтральную частку дзяржавы ў палітычным эначэньні гэтага паняцьця складала [[Літва|«Літва»]], якая ўлучала [[Ашмяны|Ашмянскую]], [[Берасьце]]йскую, [[Браслаў]]скую, [[Ваўкавыск]]ую, [[Вільня|Віленскую]], [[Вількамір]]скую, [[Горадня|Гарадзенскую]], [[Капыль]]скую, [[Клецак|Клецкую]], [[Кобрынь|Кобрынскую]], [[Ліда|Лідзкую]], [[Менск]]ую, [[Наваградак|Наваградзкую]], [[Нясьвіж|Нясьвіскую]], [[Пінск]]ую, [[Рэчыца|Рэчыцкую]], [[Слонім]]скую, [[Слуцак|Слуцкую]], [[Трокі|Троцкую]] і [[Тураў]]скую землі<ref name="ehb401"/>. Дамінаваньне ў дзяржаве мелі фэўдалы цэнтральных (беларускіх) зямель, бо Вялікае Княства ўтварылася на беларускай тэрытарыяльнай, этнаграфічнай і культурнай аснове, а [[беларуская мова]] была дзяржаўнай<ref name="ehb401"/>. Тут канцэнтравалася большасьць велікакняскіх і дзяржаўных маёнткаў, а таксама асноўныя маёнткі буйных фэўдалаў. Адсюль набіралася асноўная частка арміі, зьбіраліся асноўныя даходы ў дзяржаўны скарб. Буйныя фэўдалы зь беларускіх этнаграфічных зямель [[Алелькавічы]], [[Друцкія (Гедзімінавічы)|Друцкія]], [[Глябовічы]], [[Гальшанскія]], [[Кішкі]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і іншыя займалі кіроўныя пазыцыі ў дзяржаўным апараце<ref name="ehb401"/>. Вялікае Княства Літоўскае ачольваў [[вялікі князь]] (гаспадар), які быў носьбітам вярхоўнай улады. Ягоны [[Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарскі суд]] быў найвышэйшай інстанцыяй. Да XV стагодзьдзя ўрадавую дзейнасьць ажыцьцяўляў толькі сам вялікі князь, які выконваў усе функцыі кіраваньня дзяржавай. З прычыны патрэбы арганізацыі дваровай гаспадаркі і разьвязаньня праблем ўнутранай і замежнай палітыкі зьявіліся сталыя службовыя асобы — спачатку маршалак, падкаморы, падчашы, чашнік, крайчы, стольнік, мечнік, кухмістр ды іншыя, у сярэдзіне XV стагодзьдзя — пасады агульнадзяржаўнай адміністрацыі (падскарбі земскі, канцлер ды гетман найвышэйшы)<ref>{{кніга|частка=Сістэма ўлады ў Вялікім Княстве Літоўскім|загаловак=Матэрыялы па гісторыі Беларусі|аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|Месца={{Менск (Мінск)}}|год=1997|наклад=500}}</ref>. Заканадаўчую функцыю вялікага князя абмяжоўваў сойм — зьезд дэлегатаў ад рэгіянальных збораў фэўдалаў (сходаў) — і вялікакняская Рада (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). {{Вялікія князі літоўскія}} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Наваградак|Вільня}} [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|значак|Каранацыя [[Міндоўг]]а]] Першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага — [[Наваградак]]<ref name="Hajba-2005-357">[[Мікалай Гайба|Гайба М.]] Новагародак // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 357.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 85—86.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 164.</ref>. У 1253 годзе у Наваградку ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міндоўг]] каранаваўся на караля Літвы<ref name="Hajba-2005-357"/>. Вялікі князь [[Гедзімін]] перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню: як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай умове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай (1323 год)<ref name="ehb293">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], Таляронак С., [[Арсень Ліс|Ліс А.]], Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 293.</ref>. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 44.</ref>. [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах Вільня упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} На раньнім этапе свайго існаваньня Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на судова-адміністацыйныя акругі (княствы і намесьніцтвы), межы якіх склаліся гістарычна. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесьніцтваў, якія зьяўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласьці, якія паступова распадаліся ў працэсе пераходу зямель да фэўдалаў. У XV—XVI стагодзьдзях аформілася 2-узроўневая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сыстэма: найвышэйшы ўзровень складалі ваяводзтвы (ад 1413 году — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]], 1471 — [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскае]], 1504 — [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], 1507 — [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], 1508 — [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]], 1511 — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]], 1513 — [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]) і землі (Жамойцкая і Валынская), якія ў сваю чаргу падзяляліся на княствы і намесьніцтвы. У 1565—1566 гадох згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай аформіўся новы падзел тэрыторыі Вялікага Княства<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [http://www.vln.by/node/25 Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 38—39.</ref>: {{Image label begin|image=Grand Duchy of Lithuania. Вялікае Княства Літоўскае.svg|width={{{width|350}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-220.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|20px]]'''''<font align="left" color="#000000"><small> [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-55.0|y=-207.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-105.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-212.0|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Miensk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-115.0|y=-158.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo nowogródzkie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-177.0|y=-53.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Połacak Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-280.0|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo smoleńskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-45.0|y=-97.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-20.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text='''''<font color="#000000"><small>[[Жамойцкае староства|Жамойцкае]]</small></font>'''''<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|20px]]}} {{Image label end}}<noinclude> * [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Берасьцейскае ваяводзтва]] (паветы: [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскі]], [[Пінскі павет|Пінскі]]) * [[Брацлаўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Віньніцкі павет|Віньніцкі]], [[Брацлаўскі павет|Брацлаўскі]]) * [[Валынскае ваяводзтва]] (паветы: [[Крэменецкі павет|Крэменецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]], [[Уладзімераўскі павет|Уладзімераўскі]]) * [[Віленскае ваяводзтва]] (паветы: [[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет|Браслаўскі]], [[Віленскі павет|Віленскі]], [[Вількамірскі павет|Вількамірскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]]) * [[Віцебскае ваяводзтва]] (паветы: [[Аршанскі павет|Аршанскі]], [[Віцебскі павет|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Жытомірскі павет|Жытомірскі]], [[Кіеўскі павет|Кіеўскі]], [[Мазырскі павет|Мазырскі]], [[Оўруцкі павет|Оўруцкі]], [[Чаркаскі павет|Чаркаскі]], [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскі]]) * [[Менскае ваяводзтва]] (паветы: [[Менскі павет|Менскі]], [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкі]]) * [[Наваградзкае ваяводзтва]] (паветы: [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]]) * [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае ваяводзтва]] (паветы: [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Троцкае ваяводзтва]] (паветы: [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойцкае староства]] (фактычна мела статус ваяводзтва) Паводле ўмоваў Люблінскай уніі 1569 году, Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павету), Падляскае ваяводзтвы далучыліся да Каралеўства Польскага. У 1611 годзе войскі Рэчы Паспалітай вярнулі ў склад Вялікага Княства [[Смаленскае ваяводзтва]] (паветы [[Смаленскі павет|Смаленскі]] і [[Старадубскі павет|Старадубскі]]). У 1667 годзе, паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]], [[Смаленск]] і [[Старадуб]] перайшлі пад уладу [[Маскоўская дзяржава|Масквы]], з таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы не зьмяняўся больш за стагодзьдзе (да 1772 году). {{Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага}} == Насельніцтва == {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.}} {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны|Жмогусы|Жамойты}} У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва [[Ліцьвіны|«Ліцьвіны»]] (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»)<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, 73.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, С. 34.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, завершанае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 211.</ref>. [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне канфэсійнасьці назвы «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускія]]», пад якой разумелі ліцьвінаў [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]]] У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <...> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} == Месты == У XIII—XIV стагодзьдзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 40 [[места]]ў<ref name="ehb406">[[Залман Капыскі|Капыскі З.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гарады // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 406.</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV ст.]] рысы гандлёвых і рамесьніцкіх цэнтраў набылі былыя [[фартэцыя|фартэцыі]], фэўдальныя [[замак|замкі]], некаторыя гаспадарскія двары. 3 канца [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]] мескія паселішчы пачалі здабываць самакіраваньне паводле [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]]. У XV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім узьнікла вялікая колькасьць адметных мескіх паселішчаў — [[мястэчка|мястэчак]]. У крыніцах XVI—XVIII стагодзьдзяў паняцьці «места» і «мястэчка» ўжываліся поруч у дачыненьні да сярэдніх і малых местаў. Існуюць розныя падыходы да іхнага разьмежаваньня. Згодна з клясыфікацыяй [[Залман Капыскі|Залмана Капыскага]] вялікімі лічыліся месты, якія мелі 10 і больш тыс. жыхароў, сярэднімі — больш за 5 тыс., малымі — 2—5 тыс. жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў<ref name="ehb406"/>. У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве было 757 местаў і мястэчак, у тым ліку на Беларусі 42 месты і 425 мястэчак<ref name="ehb406"/>. У 2-й палове XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі было 39 местаў і каля 250 мястэчак, дзе жыло каля 250 тыс. чал. (каля 11% насельніцтва), аднак мескае насельніцтва так і ня здолела дасягнуць узроўню XVII ст.<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Горад // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 544.</ref> (да [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Патопу]]). <gallery caption="Выгляд местаў Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> Horadnia. Горадня (1575).jpg|[[Горадня]], 1575 г. Vilnia. Вільня (1576, 1599).jpg|[[Вільня]], 1576 г. Połacak. Полацак (1579, 1890).jpg|[[Полацак]], 1579 г. Mahiloŭ. Магілёў (XVIII).jpg|[[Магілёў]], XVIII ст. </gallery> == Адукацыя == У Вялікім Княстве Літоўскім асьвета мела пераважна канфэсійны характар. У другой палове XVI стагодзьдзя існавалі праваслаўныя школы з пашыранай праграмай заняткаў, дзе вывучаліся царкоўнаславянская граматыка, матэматыка, філязофія, тэалёгія. Значны ўнёсак у разьвіцьце, а часткова і ў сэкулярызацыю школьнай асьветы зрабілі праваслаўныя брацтвы ([[Вільня]], [[Магілёў]], [[Слуцак]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Полацак]] і інш.). Каталіцкая сыстэма школьнай і калегіюмнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалягічным, царкоўна-рэлігійным і грамадзкім патрэбам. Паводле пастановаў віленскіх сынодаў, каталіцкія школы мусілі стварацца ў кожнай парафіі. У часе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адбылося імклівае разьвіцьцё адукацыйнай справы. [[Кальвінізм|Кальвінісцкія]] навучальныя ўстановы адкрыліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Горадня|Горадні]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Полацак|Полацку]] і [[Слуцкая гімназія|Слуцку]] (існавала да 1868 году). Яны вызначаліся высокім узроўнем пэдагагічнага майстэрства<ref name="hb131">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 131.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя адкрылася [[арыянства|арыянская]] акадэмія ў [[Іўе|Іўі]]. Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і перамогі [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] на тэрыторыі Вялікага Княства пачалі пашырацца найвышэйшыя гуманітарныя школы эўрапейскага ўзроўню<ref>[[Аркадзь Цеплякоў|Цеплякоў А.]] [https://web.archive.org/web/20100810192236/http://arche.bymedia.net/2006-4/cieplakou406.htm Дэміталягізацыя езуітаў у Беларусі] // [[ARCHE]]. №4(44), 2006.</ref> — [[калегіюм]]ы, якія існавалі ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Горадня|Горадні]], [[Нясьвіж]]ы, [[Полацак|Полацку]], [[Ворша|Воршы]] і інш. Большасьць зь іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх ды іншых каталіцкіх ордэнаў. Першы езуіцкі калегіюм узьнік у [[Вільня|Вільні]] (1570 год), у 1579 годзе ён атрымаў статус [[Віленскі ўнівэрсытэт|акадэміі (унівэрсытэту)]]. У 1773—1792 гадох на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (і Вялікага Княства) дзеяла [[Адукацыйная камісія]] — сьвецкая ўстанова па арганізацыі і кіраваньні сыстэмай школьная асьветы, фактычна першая ў Эўропе афіцыйная структура з функцыямі цэнтральнай школьнай улады<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 208.</ref>. <gallery caption="Навучальныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> <center><gallery perrow="5" caption=""> Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|Вялікі двор [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкі езуіцкі калегіюм]] (з 1812 — акадэмія) Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|[[Менскі езуіцкі калегіюм]] Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіюм]] </gallery> == Гаспадарка == Працэсы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Вялікага Княства Літоўскага мелі падабенства з заходнеэўрапейскімі галоўным чынам паводле формы, але значна розьніліся паводле зьместу і далёка не супадалі ў часе. У 2-й палове XVI — 1-й палове XVII стагодзьдзяў на тэрыторыі Вялікага Княства была праведзеная аграрная рэформа ([[устава на валокі]], якую падпісаў [[Жыгімонт Аўгуст]]; валока складала 30 моргаў ці 21,37 га; пад [[фальварак]] адводзілася 8—15 валок). Усталявалася фальваркавая сыстэма гаспадараньня. Адбываецца канчатковае запрыгоньваньне сялянаў, значна павялічваецца прыгонны ўціск, вырасьлі даходы шляхты. У выніку рэформы ў цэнтральнай і заходняй Беларусі адбылося разбурэньне сялянскай грамады, укаранілася падворнае землекарыстаньне, зьмяніліся катэгорыі сялянаў (цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі), іх эканамічнае й прававое становішча. Паступова ішло павелічэньне тэрыторыі землеўладаньняў сьвецкіх магнатаў, адначасна назіралася застава іхных маёнткаў. Гэта нарадзіла ў 2-й пал. [[XVII стагодзьдзе|XVIII ст.]] тэндэнцыю да пераўтварэньня фэадальнай формы ўласнасьці на зямлю ў буржуазную. Побач з заставай узьнікаюць такія зьявы, як арэнда зямлі, [[мануфактура|мануфактуры]] ды іншыя, што сьведчыць пра зараджэньне капіталістычнай формы гаспадараньня, дыфэрэнцыяцыю вёскі. == Войска == {{Асноўны артыкул|Войска Вялікага Княства Літоўскага ў 18 стагодзьдзі}} == Глядзіце таксама == * [[Гісторыя Беларусі]] * [[Падвойскі]] * [[Айчызныя людзі]] * [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Алесь Белы|Белы А.]] [https://web.archive.org/web/20140819150520/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3662 Хроніка Белай Русі]. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — {{ISBN|985-6599-12-1}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа] / Пад. рэд. [[Анатоль Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]]. — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1991. {{ISBN|5-343-00876-3}} (2-е выданьне). — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1989. {{ISBN|5-343-00016-9}} (1-е выданьне). * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * {{Літаратура/Невядомая вайна: 1654—1667}} * [[Павал Урбан|Урбан П.]] [http://knihi.com/Paula_Urban/Pra_nacyjanalny_charaktar_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha_j_histarycny_termin_Litva.html Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва»] // [[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. №3, 1964. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html Імя ў летапісе]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. {{ISBN|5-345-00656-3}}. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107182517/http://old.knihi.com/caropka/uladary01.html Уладары Вялікага Княства]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1996. {{ISBN|985-07-0034-3}}. * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/statut1588.htm| загаловак = Дакумэнты, зьвязаныя са Трэцім статутам Вялікага Княства Літоўскага 1588 году| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm| загаловак = Дасьледаваньні мэтрыкаў ВКЛ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у пэрыёдыку «Беларускі гістарычны агляд»] * [http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html Вялікае Княства Літоўскае]{{Недаступная спасылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ў сярэдзіне XVIII ст. Адміністрацыйная мапа * [http://www.vkl.by/ Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае»]{{Недаступная спасылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Гісторыя Беларусі}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{Беларусь у тэмах}} 5t4e59yplspajmq3ha3kgflyk49p6mw 2698556 2698555 2026-11-03T07:38:10Z ~2026-58316-84 100996 Вяртаю, пакуль не па правяць картку, каб не цягнула зь вікі зьвестак абы што 2698556 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Літва (неадназначнасьць)}} {{Колішняя дзяржава | Статус = | Назва = Вялікае Княства Літоўскае | Лацінка = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje | Код мовы = sla | Саманазва = Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных | Родны склон = | Сьцяг = Grunwald Pogoń czerwona.svg | Апісаньне сьцягу = | Герб = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png | Апісаньне гербу = Герб [[Пагоня]] | Дэвіз = | Гімн = [[Багародзіца (гімн)|Багародзіца]] | Каралеўскі гімн = | Мапа = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, Ruskaje, Žamojckaje.svg | Апісаньне мапы = | Мапа2 = | Апісаньне мапы2 = | Мапа3 = | Апісаньне мапы3 = | Мапа4 = | Апісаньне мапы4 = | Кароткая назва = ВКЛ | Сталіца = {{Просты сьпіс| * [[Наваградак]] (да 1323) * [[Вільня]] (ад 1323)}} | Афіцыйныя мовы = [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Сьвяжынскі У.]] Якая мова была дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 12.</ref>{{Заўвага|Дэ-юрэ — афіцыйны статус з 1566 па 29 жніўня 1696 году. Дэ-факта — ад самога часу ўзьнікненьня ВКЛ і ўваходжаньня ў ягоны склад земляў беларускага этнічнага арэалу, на якіх прынамсі не пазьней за XIV ст. ужо была сфармаваная старабеларуская мова, ужываная ў дзелавой пісьмовасьці: такім чынам, фактычны афіцыйны статус мела з самога ўтварэньня ВКЛ. З канца XIV ст. старабеларуская мова ў пэўнай ступені саступае месца (выданьне прывілеяў на лацінскай мове, некаторых дакумэнтаў па-польску). З 1696 г. старабеларуская мова афіцыйна пазбаўленая афіцыйнага статусу, але зрэдчас выкарыстоўвалася ў актах мясцовага значэньня практычна да самой ліквідацыі ВКЛ.}} (яна жа [[стараўкраінская мова|стараўкраінская]]), [[лацінская мова|лацінская]]{{Заўвага|Часткова і дэ-факта (напрыклад, тэксты шэрагу прывілеяў).}}, [[польская мова|польская]]{{Заўвага|Упершыню выкарыстоўваецца без афіцыйнага статусу ў некаторай частцы дакумэнтаў пасьля пэрыяду пачатку збліжэньня з Польшчай, асабліва пашырыла выкарыстаньне з пачатку XVII ст. і ўрэшце набыла статус адзінай афіцыйнай мовы ў 1696 г., хоць старабеларускую і лацінскую мовы канчаткова ня выцесьніла.}} | Форма ўраду = {{Просты сьпіс| * [[спадчынная манархія]] (1230—1572) * [[выбарная манархія]] (1572—1795)}} | Этнічны склад = {{Просты сьпіс| * [[ліцьвіны]] * [[русіны]] * [[жамойты]]}} | Валюта = [[Грош]] | Год1 = 9 ліпеня 1253 | Падзея1 = Незалежнасьць | Год2 = 14 жніўня 1385 | Падзея2 = [[Крэўская унія]] | Год3 = 28 чэрвеня 1569 | Падзея3 = [[Люблінская унія]] | Год4 = 24 кастрычніка 1795 | Падзея4 = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэці падзел]] | Год5 = | Падзея5 = | Год6 = | Падзея6 = | Год7 = | Падзея7 = | Год8 = | Падзея8 = | Год9 = | Падзея9 = | Год10 = | Падзея10 = | Год11 = | Падзея11 = | Год12 = | Падзея12 = | Год13 = | Падзея13 = | Год14 = | Падзея14 = | Год15 = | Падзея15 = | Год16 = | Падзея16 = | Заўвагі = <!-- Наступнікі --> | СьцягН1 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | Наступнік1 = Рэч Паспалітая | СьцягН2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | Наступнік2 = Каралеўства Прусія | СьцягН3 = Flag of Russia.svg | Наступнік3 = Расейская імпэрыя | СьцягН4 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | Наступнік4 = Габсбурская манархія <!-- Папярэднікі --> | СьцягП1 = Flag of None.svg | Папярэднік1 = Літва (каралеўства) | СьцягП2 = Flag of None.svg | Папярэднік2 = Полацкае княства | СьцягП3 = Flag of None.svg | Папярэднік3 = Гарадзенскае княства | СьцягП4 = Flag of None.svg | Папярэднік4 = Друцкае княства | СьцягП5 = Flag of None.svg | Папярэднік5 = | СьцягП6 = Flag of None.svg | Папярэднік6 = Віцебскае княства | СьцягП7 = Flag of None.svg | Папярэднік7 = Менскае княства | СьцягП8 = Flag of None.svg | Папярэднік8 = Пінскае княства | СьцягП9 = Flag of None.svg | Папярэднік9 = Тураўскае княства | СьцягП10 = Flag of None.svg | Папярэднік10 = Слуцкае княства | СьцягП11 = Flag of None.svg | Папярэднік11 = Бранскае княства | СьцягП12 = Flag of None.svg | Папярэднік12 = Кіеўскае княства | СьцягП13 = Flag of None.svg | Папярэднік13 = Чарнігаўскае княства | СьцягП14 = Flag of None.svg | Папярэднік14 = Смаленскае княства | СьцягП15 = Alex K Halych-Volhynia-flag.svg | Папярэднік15 = Галіцка-Валынскае княства }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''' (скарочаная назва '''Літва́''', '''Вялікалітва́''', больш поўная '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае й Жамо́йцкае'''<ref name="Kraucevic-2013-7">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.</ref>{{Заўвага|{{мова-be-old|Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское|скарочана}}; {{мова-la|Magnus Ducatus Lithuaniae|скарочана}}, {{мова-pl|Wielkie Księstwo Litewskie|скарочана}}; іншыя назвы: '''Вялі́кая Лі́тва''', '''Вялікалі́тва'''}}) — [[Фэадалізм|фэўдальная]] эўрапейская дзяржава, якая займала тэрыторыю сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летувы]], а таксама [[Украіна|Ўкраіны]] ([[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчына]], [[Чарнігаў]]шчына і [[Валынь]], да 1569 году), [[Расея|Расеі]] ([[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]] і [[Севершчына]], да сярэдзіны XVII стагодзьдзя) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]], да 1569 году). Першая сталіца — [[Наваградак]], з 1323 году — [[Вільня]]. [[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|Узьнікла]] ў сярэдзіне XIII ст. на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] верхняга і сярэдняга [[Панямоньне|Панямоньня]] ([[Літва старажытная]]) і вярхоўя ракі [[Вяльля|Вяльлі]]<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref><ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 7.</ref>. У 1569 годзе ўтварыла [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Спыніла сваё існаваньне ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|яе трэцяга падзелу]] ў 1795 годзе<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>, аднак ня зьнікла зь міжнароднай палітыкі: у XIX ст. неаднойчы ствараліся праекты адраджэньня ВКЛ, а некалькі мадэрных нацыянальных дзяржаваў у [[найноўшы час]] выводзілі зь яго свае пачаткі і абгрунтаваньне тэрытарыяльных прэтэнзіяў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. Вялікае Княства Літоўскае стала дзяржавай, у якой [[Этнагенэз беларусаў|канчаткова скансалідаваўся]] і заняў галоўнае месца [[беларусы|беларускі народ]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref>. Выступіла прадаўжальнікам дзяржаўнасьці [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]] княстваў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. == Назва і тытул == {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва Вялікага Княства Літоўскага і тытул гаспадара зьмяняліся з часам у залежнасьці ад дзяржаўных межаў і будовы. У сярэдзіне XIII — пачатку XIV стагодзьдзях дзяржава называлася толькі [[Літва|Літвой]]. Так, у грамаце вялікага князя [[Міндоўг]]а (1254 год) ён значыцца «каралём Літвы». Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Кіеўскай і іншых украінскіх зямель гаспадар называўся «кароль ліцьвінаў і многіх русінаў»<ref name="ehb401">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>). Па далучэньні часткі [[Латвія|Латвіі]] вялікі князь [[Гедзімін]] пачаў называцца «кароль [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], валадар і князь [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]». Па далучэньні [[Жамойць|Жамойці]] (сучаснай цэнтральнай і заходняй [[Летува|Летувы]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 40.</ref>) у сярэдзіне XV ст. вялікі князь тытулюецца як «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамойцкае і многіх Рускіх зямель''». У [[Статут ВКЛ 1529 году|Статуце 1529 году]] значылася «''Права пісаныя даны панству Вялікаму княству Літоўскаму, Рускаму, Жамойцкаму і іныя чэраз найясьнейшага пана Жыґімонта, з Божае міласьці караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага і іных''»<ref>[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401—402.</ref>. Аднак па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569 год) і далучэньні [[Украіна|Ўкраіны]] да Польшчы краіна пачала звацца толькі Вялікім Княствам Літоўскім, хоць сам гаспадар працягваў тытулявацца вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, жамойцкім, мазавецкім, а па далучэньні ў 1561 годзе [[Інфлянты|Інфлянтаў]] — і інфлянцкім<ref name="ehb402">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 402.</ref>. У афіцыйных дакумэнтах для пазначэньня дзяржавы выкарыстоўваліся назвы: «Вялікае Княства Літоўскае», «гаспадарства», «панства», «Рэч Паспалітая»; апошняя ўжывалася як пры пазначэньні толькі Вялікага Княства Літоўскага, так і супольнай з Польшчай канфэдэрацыйнай дзяржавы<ref name="ehb402"/>. == Герб == {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|значак|зьлева|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] Паходжаньне дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых земляў ВКЛ) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў ў сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Гісторыя == === Утварэньне === [[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|міні|Межы [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]] паводле [[Мікола Ермаловіч|М. Ермаловіча]]]] {{Асноўны артыкул|Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага}} Вытокі [[беларусы|беларускай]] дзяржаўнасьці адносяцца ад узьнікненьня [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]], а пазьней [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага]], [[Наваградзкае княства|Наваградзкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]] і іншых княстваў, а створаная ў гэты час матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387"/>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341). Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. === Пашырэньне === [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (G. Mercator, 1628).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, 1628 г.]] Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, па 1757 г.]] На працягу XIV ст. не спынялася змаганьне супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], аднак яно мела зьменлівы посьпех. Тым часам у выніку разгрому татараў у [[Бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] (1362) на доўгі час атрымалася адвесьці пагрозу іхных набегаў ад паўднёвай часткі дзяржавы. Каб ня даць [[Маскоўская дзяржава|Маскве]] перашкодзіць аб’яднаньню зямель сучаснай Беларусі, вялікі князь Альгерд [[Паходы Альгерда на Маскву|учыніў на яе тры выправы]] — у 1368, 1370 і 1372 гадох. Па сьмерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж [[Кейстут]]ам, ягоным сынам [[Вітаўт]]ам і новым вялікім князем [[Ягайла]]м. Гэта значна аслабіла дзяржаву, чым скарысталіся [[крыжакі]], якім у 1382 годзе Ягайла мусіў саступіць землі [[Жамойць|Жамойці]]. 3 мэтай процідзеяньня зьнешняй небясьпецы, што таксама пагражала суседняму [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўству Польскаму]], і ўмацаваньня сваёй улады вялікі князь склаў пэрсанальны хаўрус з Польшчай — [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] (1385). Па атрымальні польскага стальца ён мусіў далучыць да Каралеўства Польскага Вялікае Княства Літоўскае. Аднак супраць падпарадкаваньня Польшчы выступіў Вітаўт, які ачоліў унутрыдзяржаўнае змаганьне. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскім пагадненьнем]] ([[5 жніўня|5.08]].1392 г.), паводле якога Вялікаму Княству Літоўскаму гарантавалася самастойнасьць у палітычным зьвязе з Польшчай (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем абвяшчаўся Вітаўт. Пагадненьне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве. Аднак Вітаўт прагнуў поўнай незалежнасьці, з гэтай мэтай ён намагаўса атрымаць каралеўскі тытул і карону. Дзеля ўмацаваньня сваёй улады Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у [[Полацак|Полацку]], [[Віцебск]]у, [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарадзе-Северскім]], [[Кіеў|Кіеве]], на Валыні і ў Падольлі). У дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам ён, як і папярэднікі, мусіў выкарыстоўваць [[Жамойць]] у якасьці разьменнай манэты (вядома, што Вітаўт чатырохразова — у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох перадаваў яе крыжакам). Толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|Бітве пад Грунвальдам]] (1410), да якой большая частка цяперашняй [[Летува|Летувы]] знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў, адбылося канчатковае далучэньне гэтых зямель да Вялікага Княства<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам] // «[[Радыё Свабода]]», 14 ліпеня 2009.</ref>. Да 1430 году Вялікае Княства Літоўскае дасягнула сваёй максымальнай магутнасьці і тэрытарыяльных межаў «ад мора да мора»<ref name="ehb390">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 390.</ref>: найбольш усходнім пунктам дзяржавы стала [[Тула]]<ref>[[Генадзь Шабанін|Шабанін Г.]], [[Аляксандар Шэкаў|Шэкаў А.]] Тула // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 401.</ref>, на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паўстаў шэраг умацаваных замкаў — [[Дашаў]], [[Кацюбееў]], [[Чорны Горад]] і інш. {{Вялікалітоўскае Прычарнамор’е}} Па сьмерці Вітаўта паміж ягоным братам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам]] і новым вялікім князем [[Сьвідрыгайла]]м распачалося зацятае змаганьне за ўладу. У 1432 годзе выбухнула [[грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432—1439 гадоў|грамадзянская вайна]], якая працягвалася да 1439 году і скончылася перамогай Жыгімонта. Гэтая вайна ахапіла толькі вярхі фэўдалаў, мела дынастычны характар і была змаганьнем за палітычную ўладу<ref name="hb90">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 90.</ref>. З 2-й паловы XV ст. узмацнілася пагроза з боку [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], несупынныя набегі якога значна пасунулі на поўнач межы дзяржавы. У 1506 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага разьбіла татараў пад [[Клецак|Клецкам]], па чым буйныя татарскія набегі на Беларусь не паўтараліся<ref name="hb91">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 91.</ref>. У канцы XV ст. абвастрыліся дачыненьні з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], што прывяло да несупынных ваенных канфліктаў (у 1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537 гадох). З аднаго і з другога боку былі перамогі і паразы. Масква таксама інсьпіравала ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве<ref name="hb153">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 153.</ref>. Уся захопніцкая палітыка Маскоўскай дзяржавы ажыцьцяўлялася пад эгідай абароны праваслаўя<ref name="hb153"/>. === Люблінская унія === {{Асноўны артыкул|Люблінская унія}} У выніку Крэўскай уніі Вялікае Княства Літоўскае і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-пэрсанальнай уніі пры захаваньні імі пэўнай самастойнасьці ўва ўнутранай і вонкавай палітыцы. Неаднаразовае аднаўленьне і пераўкладаньне гэтага зьвязу (у 1401, 1413, 1446, 1501) сьведчыла з аднаго боку пра яго нетрываласьць, а зь іншага — пра наяўнасьць чыньнікаў, што падштурхоўвалі абедзьве дзяржавы да збліжэньня. У [[XV стагодзьдзе|XV]]—[[XVI стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзях вызначылася наступная тэндэнцыя: чым больш абвастраліся дачыненьні Вялікага Княства з Масквой, тым больш яно схілялася да аб’яднаньня з Польшчай. Кульмінацыя маскоўска-літоўскага процістаяньня наступіла ў 1558 годзе, калі маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы]] распачаў [[Інфлянцкая вайна|вайну]] з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] і захапіў шэраг важных фартэцыяў, што стварыла пагрозу беларускаму Падзьвіньню. З гэтай прычыны вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] прыняў [[Інфлянты]] пад свой пратэктарат, у выніку чаго землі ордэна перайшлі ў супольнае валоданьне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага<ref name="hb153"/>. Аднак папярэднія войны выцягнулі ўсе сродкі зь дзяржаўнага скарбу: вялікалітоўскае войска пацярпела шэраг няўдачаў, і неўзабаве Масква захапіла ўсю паўночна-ўсходнюю частку Беларусі, адкрыўшы сабе шлях на [[Вільня|Вільню]]. Пад пагрозай апынулася само існаваньне дзяржавы, што прымусіла кіроўныя колы Вялікага Княства шукаць хаўрус з Польшчаю ўзамен на вайсковую дапамогу. 10 студзеня 1569 году распачаўся Люблінскі сойм, які працягваўся амаль 6 месяцаў. Польская шляхта настойвала на прыняцьці артыкулаў, што ставілі Вялікае Княства Літоўскае ў залежнае становішча ад Польшчы. Калі паслы Вялікага Княства ўбачылі пагрозу прымусовага складаньня уніі на непрымальных для іх умовах, то 1 сакавіка 1569 году пакінулі сойм. Аднак польскія фэўдалы скарысталі цяжкае вайскова-палітычнае становішча суседа і дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выданьня незаконных<ref name="hb92">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 92.</ref> загадаў пра далучэньне да Польшчы [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]], [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]] і [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага]] ваяводзтваў. У такім умовах прадстаўнікі Вялікага Княства мусілі вярнуцца за стол перамоваў. 1 ліпеня 1569 году зьявіўся акт Люблінскай уніі, паводле якога стваралася новая дзяржава — [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. === Па Люблінскай уніі === [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут Вялікага Княства Літоўскага]], 1588 г.]] {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] была [[канфэдэрацыя]]й суседніх дзяржаваў, у складзе якой Вялікае Княства Літоўскае існавала да канца XVIII ст. — часу падзелу Рэчы Паспалітай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й і [[Прусія]]й<ref name="hb156">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 156.</ref>. Абедзьве дзяржавы-ўдзельніцы канфэдэрацыі захоўвалі асобныя адміністрацыйны апарат, заканадаўства і судовыя органы, фінансы, мытную сыстэмы, узброеныя сілы, тытул, герб і дзяржаўную пячатку. === Змаганьне за самастойнасьць === Нягледзячы на ўмовы уніі, у 1570—1580-х гады ў Вялікім Княстве Літоўскім рэгулярна праводзіліся агульнадзяржаўныя соймы, а з 1582 году пачаў дзеяць [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]]<ref name="hb156"/>. Аднак найбольшай праявай змаганьня за дзяржаўную самастойнасьць Вялікага Княства Літоўскага было прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту 1588 году]], які фактычна скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна з гэтым заканадаўчым актам, які дзеяў на тэрыторыі Беларусі да 1840 году, Вялікае Княства Літоўскае было самастойнай дзяржавай з уласнай тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Больш таго, 1-ы артыкул IV разьдзелу Статуту зацьвярджаў, у адрозьненьне ад Польшчы, дзе мовай праўных дакумэнтаў была [[лаціна]], дзяржаўнасьць [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref name="hb156"/>. Пазьней пры спрыяльных абставінах ўплывовыя колы Вялікага Княства Літоўскага неаднойчы спрабавалі аднавіць поўную незалежнасьць: у 1650-я гады — [[Радзівілы]], у канцы XVII ст. — [[Сапегі]]. У выніку чаго ўрад Рэчы Паспалітай мусіў пайсьці на пэўныя саступкі: з 1673 году кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай мусіў праводзіцца на тэрыторыі Вялікага Княства ў беларускім месьце [[Горадня|Горадні]] пад старшынствам аднаго зь мясцовых дэпутатаў. === Крыза === У XVII—XVIII стагодзьдзях у сацыяльна-эканамічным разьвіцьці Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага ў прыватнасьці пазначыліся перадкрызавыя тэндэнцыі: брак нацыянальнага адзінства, сацыяльныя, этнічныя, рэлігійныя супярэчнасьці, фэўдальныя міжусобіцы прывялі да эканамічнага заняпаду. Шматлікія войны вялі да разбурэньня местаў, мястэчак і вёсак, фізычнага зьнішчэньня насельніцтва. == Дзяржаўны і палітычны лад == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] [[лацінка]]й]] Цэнтральную частку дзяржавы ў палітычным эначэньні гэтага паняцьця складала [[Літва|«Літва»]], якая ўлучала [[Ашмяны|Ашмянскую]], [[Берасьце]]йскую, [[Браслаў]]скую, [[Ваўкавыск]]ую, [[Вільня|Віленскую]], [[Вількамір]]скую, [[Горадня|Гарадзенскую]], [[Капыль]]скую, [[Клецак|Клецкую]], [[Кобрынь|Кобрынскую]], [[Ліда|Лідзкую]], [[Менск]]ую, [[Наваградак|Наваградзкую]], [[Нясьвіж|Нясьвіскую]], [[Пінск]]ую, [[Рэчыца|Рэчыцкую]], [[Слонім]]скую, [[Слуцак|Слуцкую]], [[Трокі|Троцкую]] і [[Тураў]]скую землі<ref name="ehb401"/>. Дамінаваньне ў дзяржаве мелі фэўдалы цэнтральных (беларускіх) зямель, бо Вялікае Княства ўтварылася на беларускай тэрытарыяльнай, этнаграфічнай і культурнай аснове, а [[беларуская мова]] была дзяржаўнай<ref name="ehb401"/>. Тут канцэнтравалася большасьць велікакняскіх і дзяржаўных маёнткаў, а таксама асноўныя маёнткі буйных фэўдалаў. Адсюль набіралася асноўная частка арміі, зьбіраліся асноўныя даходы ў дзяржаўны скарб. Буйныя фэўдалы зь беларускіх этнаграфічных зямель [[Алелькавічы]], [[Друцкія (Гедзімінавічы)|Друцкія]], [[Глябовічы]], [[Гальшанскія]], [[Кішкі]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і іншыя займалі кіроўныя пазыцыі ў дзяржаўным апараце<ref name="ehb401"/>. Вялікае Княства Літоўскае ачольваў [[вялікі князь]] (гаспадар), які быў носьбітам вярхоўнай улады. Ягоны [[Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарскі суд]] быў найвышэйшай інстанцыяй. Да XV стагодзьдзя ўрадавую дзейнасьць ажыцьцяўляў толькі сам вялікі князь, які выконваў усе функцыі кіраваньня дзяржавай. З прычыны патрэбы арганізацыі дваровай гаспадаркі і разьвязаньня праблем ўнутранай і замежнай палітыкі зьявіліся сталыя службовыя асобы — спачатку маршалак, падкаморы, падчашы, чашнік, крайчы, стольнік, мечнік, кухмістр ды іншыя, у сярэдзіне XV стагодзьдзя — пасады агульнадзяржаўнай адміністрацыі (падскарбі земскі, канцлер ды гетман найвышэйшы)<ref>{{кніга|частка=Сістэма ўлады ў Вялікім Княстве Літоўскім|загаловак=Матэрыялы па гісторыі Беларусі|аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|Месца={{Менск (Мінск)}}|год=1997|наклад=500}}</ref>. Заканадаўчую функцыю вялікага князя абмяжоўваў сойм — зьезд дэлегатаў ад рэгіянальных збораў фэўдалаў (сходаў) — і вялікакняская Рада (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). {{Вялікія князі літоўскія}} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Наваградак|Вільня}} [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|значак|Каранацыя [[Міндоўг]]а]] Першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага — [[Наваградак]]<ref name="Hajba-2005-357">[[Мікалай Гайба|Гайба М.]] Новагародак // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 357.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 85—86.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 164.</ref>. У 1253 годзе у Наваградку ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міндоўг]] каранаваўся на караля Літвы<ref name="Hajba-2005-357"/>. Вялікі князь [[Гедзімін]] перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню: як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай умове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай (1323 год)<ref name="ehb293">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], Таляронак С., [[Арсень Ліс|Ліс А.]], Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 293.</ref>. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 44.</ref>. [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах Вільня упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} На раньнім этапе свайго існаваньня Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на судова-адміністацыйныя акругі (княствы і намесьніцтвы), межы якіх склаліся гістарычна. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесьніцтваў, якія зьяўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласьці, якія паступова распадаліся ў працэсе пераходу зямель да фэўдалаў. У XV—XVI стагодзьдзях аформілася 2-узроўневая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сыстэма: найвышэйшы ўзровень складалі ваяводзтвы (ад 1413 году — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]], 1471 — [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскае]], 1504 — [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], 1507 — [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], 1508 — [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]], 1511 — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]], 1513 — [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]) і землі (Жамойцкая і Валынская), якія ў сваю чаргу падзяляліся на княствы і намесьніцтвы. У 1565—1566 гадох згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай аформіўся новы падзел тэрыторыі Вялікага Княства<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [http://www.vln.by/node/25 Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 38—39.</ref>: {{Image label begin|image=Grand Duchy of Lithuania. Вялікае Княства Літоўскае.svg|width={{{width|350}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-220.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|20px]]'''''<font align="left" color="#000000"><small> [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-55.0|y=-207.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-105.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-212.0|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Miensk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-115.0|y=-158.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo nowogródzkie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-177.0|y=-53.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Połacak Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-280.0|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo smoleńskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-45.0|y=-97.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-20.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text='''''<font color="#000000"><small>[[Жамойцкае староства|Жамойцкае]]</small></font>'''''<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|20px]]}} {{Image label end}}<noinclude> * [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Берасьцейскае ваяводзтва]] (паветы: [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскі]], [[Пінскі павет|Пінскі]]) * [[Брацлаўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Віньніцкі павет|Віньніцкі]], [[Брацлаўскі павет|Брацлаўскі]]) * [[Валынскае ваяводзтва]] (паветы: [[Крэменецкі павет|Крэменецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]], [[Уладзімераўскі павет|Уладзімераўскі]]) * [[Віленскае ваяводзтва]] (паветы: [[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет|Браслаўскі]], [[Віленскі павет|Віленскі]], [[Вількамірскі павет|Вількамірскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]]) * [[Віцебскае ваяводзтва]] (паветы: [[Аршанскі павет|Аршанскі]], [[Віцебскі павет|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Жытомірскі павет|Жытомірскі]], [[Кіеўскі павет|Кіеўскі]], [[Мазырскі павет|Мазырскі]], [[Оўруцкі павет|Оўруцкі]], [[Чаркаскі павет|Чаркаскі]], [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскі]]) * [[Менскае ваяводзтва]] (паветы: [[Менскі павет|Менскі]], [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкі]]) * [[Наваградзкае ваяводзтва]] (паветы: [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]]) * [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае ваяводзтва]] (паветы: [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Троцкае ваяводзтва]] (паветы: [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойцкае староства]] (фактычна мела статус ваяводзтва) Паводле ўмоваў Люблінскай уніі 1569 году, Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павету), Падляскае ваяводзтвы далучыліся да Каралеўства Польскага. У 1611 годзе войскі Рэчы Паспалітай вярнулі ў склад Вялікага Княства [[Смаленскае ваяводзтва]] (паветы [[Смаленскі павет|Смаленскі]] і [[Старадубскі павет|Старадубскі]]). У 1667 годзе, паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]], [[Смаленск]] і [[Старадуб]] перайшлі пад уладу [[Маскоўская дзяржава|Масквы]], з таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы не зьмяняўся больш за стагодзьдзе (да 1772 году). {{Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага}} == Насельніцтва == {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.}} {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны|Жмогусы|Жамойты}} У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва [[Ліцьвіны|«Ліцьвіны»]] (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»)<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, 73.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, С. 34.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, завершанае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 211.</ref>. [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне канфэсійнасьці назвы «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускія]]», пад якой разумелі ліцьвінаў [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]]] У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <...> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} == Месты == У XIII—XIV стагодзьдзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 40 [[места]]ў<ref name="ehb406">[[Залман Капыскі|Капыскі З.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гарады // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 406.</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV ст.]] рысы гандлёвых і рамесьніцкіх цэнтраў набылі былыя [[фартэцыя|фартэцыі]], фэўдальныя [[замак|замкі]], некаторыя гаспадарскія двары. 3 канца [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]] мескія паселішчы пачалі здабываць самакіраваньне паводле [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]]. У XV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім узьнікла вялікая колькасьць адметных мескіх паселішчаў — [[мястэчка|мястэчак]]. У крыніцах XVI—XVIII стагодзьдзяў паняцьці «места» і «мястэчка» ўжываліся поруч у дачыненьні да сярэдніх і малых местаў. Існуюць розныя падыходы да іхнага разьмежаваньня. Згодна з клясыфікацыяй [[Залман Капыскі|Залмана Капыскага]] вялікімі лічыліся месты, якія мелі 10 і больш тыс. жыхароў, сярэднімі — больш за 5 тыс., малымі — 2—5 тыс. жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў<ref name="ehb406"/>. У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве было 757 местаў і мястэчак, у тым ліку на Беларусі 42 месты і 425 мястэчак<ref name="ehb406"/>. У 2-й палове XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі было 39 местаў і каля 250 мястэчак, дзе жыло каля 250 тыс. чал. (каля 11% насельніцтва), аднак мескае насельніцтва так і ня здолела дасягнуць узроўню XVII ст.<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Горад // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 544.</ref> (да [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Патопу]]). <gallery caption="Выгляд местаў Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> Horadnia. Горадня (1575).jpg|[[Горадня]], 1575 г. Vilnia. Вільня (1576, 1599).jpg|[[Вільня]], 1576 г. Połacak. Полацак (1579, 1890).jpg|[[Полацак]], 1579 г. Mahiloŭ. Магілёў (XVIII).jpg|[[Магілёў]], XVIII ст. </gallery> == Адукацыя == У Вялікім Княстве Літоўскім асьвета мела пераважна канфэсійны характар. У другой палове XVI стагодзьдзя існавалі праваслаўныя школы з пашыранай праграмай заняткаў, дзе вывучаліся царкоўнаславянская граматыка, матэматыка, філязофія, тэалёгія. Значны ўнёсак у разьвіцьце, а часткова і ў сэкулярызацыю школьнай асьветы зрабілі праваслаўныя брацтвы ([[Вільня]], [[Магілёў]], [[Слуцак]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Полацак]] і інш.). Каталіцкая сыстэма школьнай і калегіюмнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалягічным, царкоўна-рэлігійным і грамадзкім патрэбам. Паводле пастановаў віленскіх сынодаў, каталіцкія школы мусілі стварацца ў кожнай парафіі. У часе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адбылося імклівае разьвіцьцё адукацыйнай справы. [[Кальвінізм|Кальвінісцкія]] навучальныя ўстановы адкрыліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Горадня|Горадні]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Полацак|Полацку]] і [[Слуцкая гімназія|Слуцку]] (існавала да 1868 году). Яны вызначаліся высокім узроўнем пэдагагічнага майстэрства<ref name="hb131">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 131.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя адкрылася [[арыянства|арыянская]] акадэмія ў [[Іўе|Іўі]]. Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і перамогі [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] на тэрыторыі Вялікага Княства пачалі пашырацца найвышэйшыя гуманітарныя школы эўрапейскага ўзроўню<ref>[[Аркадзь Цеплякоў|Цеплякоў А.]] [https://web.archive.org/web/20100810192236/http://arche.bymedia.net/2006-4/cieplakou406.htm Дэміталягізацыя езуітаў у Беларусі] // [[ARCHE]]. №4(44), 2006.</ref> — [[калегіюм]]ы, якія існавалі ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Горадня|Горадні]], [[Нясьвіж]]ы, [[Полацак|Полацку]], [[Ворша|Воршы]] і інш. Большасьць зь іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх ды іншых каталіцкіх ордэнаў. Першы езуіцкі калегіюм узьнік у [[Вільня|Вільні]] (1570 год), у 1579 годзе ён атрымаў статус [[Віленскі ўнівэрсытэт|акадэміі (унівэрсытэту)]]. У 1773—1792 гадох на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (і Вялікага Княства) дзеяла [[Адукацыйная камісія]] — сьвецкая ўстанова па арганізацыі і кіраваньні сыстэмай школьная асьветы, фактычна першая ў Эўропе афіцыйная структура з функцыямі цэнтральнай школьнай улады<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 208.</ref>. <gallery caption="Навучальныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> <center><gallery perrow="5" caption=""> Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|Вялікі двор [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкі езуіцкі калегіюм]] (з 1812 — акадэмія) Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|[[Менскі езуіцкі калегіюм]] Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіюм]] </gallery> == Гаспадарка == Працэсы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Вялікага Княства Літоўскага мелі падабенства з заходнеэўрапейскімі галоўным чынам паводле формы, але значна розьніліся паводле зьместу і далёка не супадалі ў часе. У 2-й палове XVI — 1-й палове XVII стагодзьдзяў на тэрыторыі Вялікага Княства была праведзеная аграрная рэформа ([[устава на валокі]], якую падпісаў [[Жыгімонт Аўгуст]]; валока складала 30 моргаў ці 21,37 га; пад [[фальварак]] адводзілася 8—15 валок). Усталявалася фальваркавая сыстэма гаспадараньня. Адбываецца канчатковае запрыгоньваньне сялянаў, значна павялічваецца прыгонны ўціск, вырасьлі даходы шляхты. У выніку рэформы ў цэнтральнай і заходняй Беларусі адбылося разбурэньне сялянскай грамады, укаранілася падворнае землекарыстаньне, зьмяніліся катэгорыі сялянаў (цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі), іх эканамічнае й прававое становішча. Паступова ішло павелічэньне тэрыторыі землеўладаньняў сьвецкіх магнатаў, адначасна назіралася застава іхных маёнткаў. Гэта нарадзіла ў 2-й пал. [[XVII стагодзьдзе|XVIII ст.]] тэндэнцыю да пераўтварэньня фэадальнай формы ўласнасьці на зямлю ў буржуазную. Побач з заставай узьнікаюць такія зьявы, як арэнда зямлі, [[мануфактура|мануфактуры]] ды іншыя, што сьведчыць пра зараджэньне капіталістычнай формы гаспадараньня, дыфэрэнцыяцыю вёскі. == Войска == {{Асноўны артыкул|Войска Вялікага Княства Літоўскага ў 18 стагодзьдзі}} == Глядзіце таксама == * [[Гісторыя Беларусі]] * [[Падвойскі]] * [[Айчызныя людзі]] * [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Алесь Белы|Белы А.]] [https://web.archive.org/web/20140819150520/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3662 Хроніка Белай Русі]. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — {{ISBN|985-6599-12-1}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа] / Пад. рэд. [[Анатоль Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]]. — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1991. {{ISBN|5-343-00876-3}} (2-е выданьне). — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1989. {{ISBN|5-343-00016-9}} (1-е выданьне). * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * {{Літаратура/Невядомая вайна: 1654—1667}} * [[Павал Урбан|Урбан П.]] [http://knihi.com/Paula_Urban/Pra_nacyjanalny_charaktar_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha_j_histarycny_termin_Litva.html Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва»] // [[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. №3, 1964. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html Імя ў летапісе]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. {{ISBN|5-345-00656-3}}. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107182517/http://old.knihi.com/caropka/uladary01.html Уладары Вялікага Княства]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1996. {{ISBN|985-07-0034-3}}. * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/statut1588.htm| загаловак = Дакумэнты, зьвязаныя са Трэцім статутам Вялікага Княства Літоўскага 1588 году| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm| загаловак = Дасьледаваньні мэтрыкаў ВКЛ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у пэрыёдыку «Беларускі гістарычны агляд»] * [http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html Вялікае Княства Літоўскае]{{Недаступная спасылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ў сярэдзіне XVIII ст. Адміністрацыйная мапа * [http://www.vkl.by/ Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае»]{{Недаступная спасылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Гісторыя Беларусі}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{Беларусь у тэмах}} 8m44hlhfc99ze0l98krcj8y3ezn8tfh 2698558 2698556 2026-11-03T07:39:48Z ~2026-58316-84 100996 2698558 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Літва (неадназначнасьць)}} {{Колішняя дзяржава | Статус = | Назва = Вялікае Княства Літоўскае | Лацінка = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje | Код мовы = sla | Саманазва = Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных | Родны склон = | Сьцяг = Grunwald Pogoń czerwona.svg | Апісаньне сьцягу = Вайсковая харугва | Герб = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png | Апісаньне гербу = Герб [[Пагоня]] | Дэвіз = | Гімн = [[Багародзіца (гімн)|Багародзіца]] | Каралеўскі гімн = | Мапа = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, Ruskaje, Žamojckaje.svg | Апісаньне мапы = | Мапа2 = | Апісаньне мапы2 = | Мапа3 = | Апісаньне мапы3 = | Мапа4 = | Апісаньне мапы4 = | Кароткая назва = ВКЛ | Сталіца = {{Просты сьпіс| * [[Наваградак]] (да 1323) * [[Вільня]] (ад 1323)}} | Афіцыйныя мовы = [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Сьвяжынскі У.]] Якая мова была дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 12.</ref>{{Заўвага|Дэ-юрэ — афіцыйны статус з 1566 па 29 жніўня 1696 году. Дэ-факта — ад самога часу ўзьнікненьня ВКЛ і ўваходжаньня ў ягоны склад земляў беларускага этнічнага арэалу, на якіх прынамсі не пазьней за XIV ст. ужо была сфармаваная старабеларуская мова, ужываная ў дзелавой пісьмовасьці: такім чынам, фактычны афіцыйны статус мела з самога ўтварэньня ВКЛ. З канца XIV ст. старабеларуская мова ў пэўнай ступені саступае месца (выданьне прывілеяў на лацінскай мове, некаторых дакумэнтаў па-польску). З 1696 г. старабеларуская мова афіцыйна пазбаўленая афіцыйнага статусу, але зрэдчас выкарыстоўвалася ў актах мясцовага значэньня практычна да самой ліквідацыі ВКЛ.}} (яна жа [[стараўкраінская мова|стараўкраінская]]), [[лацінская мова|лацінская]]{{Заўвага|Часткова і дэ-факта (напрыклад, тэксты шэрагу прывілеяў).}}, [[польская мова|польская]]{{Заўвага|Упершыню выкарыстоўваецца без афіцыйнага статусу ў некаторай частцы дакумэнтаў пасьля пэрыяду пачатку збліжэньня з Польшчай, асабліва пашырыла выкарыстаньне з пачатку XVII ст. і ўрэшце набыла статус адзінай афіцыйнай мовы ў 1696 г., хоць старабеларускую і лацінскую мовы канчаткова ня выцесьніла.}} | Форма ўраду = {{Просты сьпіс| * [[спадчынная манархія]] (1230—1572) * [[выбарная манархія]] (1572—1795)}} | Этнічны склад = {{Просты сьпіс| * [[ліцьвіны]] * [[русіны]] * [[жамойты]]}} | Валюта = [[Грош]] | Год1 = 9 ліпеня 1253 | Падзея1 = Незалежнасьць | Год2 = 14 жніўня 1385 | Падзея2 = [[Крэўская унія]] | Год3 = 28 чэрвеня 1569 | Падзея3 = [[Люблінская унія]] | Год4 = 24 кастрычніка 1795 | Падзея4 = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэці падзел]] | Год5 = | Падзея5 = | Год6 = | Падзея6 = | Год7 = | Падзея7 = | Год8 = | Падзея8 = | Год9 = | Падзея9 = | Год10 = | Падзея10 = | Год11 = | Падзея11 = | Год12 = | Падзея12 = | Год13 = | Падзея13 = | Год14 = | Падзея14 = | Год15 = | Падзея15 = | Год16 = | Падзея16 = | Заўвагі = <!-- Наступнікі --> | СьцягН1 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | Наступнік1 = Рэч Паспалітая | СьцягН2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | Наступнік2 = Каралеўства Прусія | СьцягН3 = Flag of Russia.svg | Наступнік3 = Расейская імпэрыя | СьцягН4 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | Наступнік4 = Габсбурская манархія <!-- Папярэднікі --> | СьцягП1 = Flag of None.svg | Папярэднік1 = Літва (каралеўства) | СьцягП2 = Flag of None.svg | Папярэднік2 = Полацкае княства | СьцягП3 = Flag of None.svg | Папярэднік3 = Гарадзенскае княства | СьцягП4 = Flag of None.svg | Папярэднік4 = Друцкае княства | СьцягП5 = Flag of None.svg | Папярэднік5 = | СьцягП6 = Flag of None.svg | Папярэднік6 = Віцебскае княства | СьцягП7 = Flag of None.svg | Папярэднік7 = Менскае княства | СьцягП8 = Flag of None.svg | Папярэднік8 = Пінскае княства | СьцягП9 = Flag of None.svg | Папярэднік9 = Тураўскае княства | СьцягП10 = Flag of None.svg | Папярэднік10 = Слуцкае княства | СьцягП11 = Flag of None.svg | Папярэднік11 = Бранскае княства | СьцягП12 = Flag of None.svg | Папярэднік12 = Кіеўскае княства | СьцягП13 = Flag of None.svg | Папярэднік13 = Чарнігаўскае княства | СьцягП14 = Flag of None.svg | Папярэднік14 = Смаленскае княства | СьцягП15 = Alex K Halych-Volhynia-flag.svg | Папярэднік15 = Галіцка-Валынскае княства }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''' (скарочаная назва '''Літва́''', '''Вялікалітва́''', больш поўная '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае й Жамо́йцкае'''<ref name="Kraucevic-2013-7">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.</ref>{{Заўвага|{{мова-be-old|Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское|скарочана}}; {{мова-la|Magnus Ducatus Lithuaniae|скарочана}}, {{мова-pl|Wielkie Księstwo Litewskie|скарочана}}; іншыя назвы: '''Вялі́кая Лі́тва''', '''Вялікалі́тва'''}}) — [[Фэадалізм|фэўдальная]] эўрапейская дзяржава, якая займала тэрыторыю сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летувы]], а таксама [[Украіна|Ўкраіны]] ([[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчына]], [[Чарнігаў]]шчына і [[Валынь]], да 1569 году), [[Расея|Расеі]] ([[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]] і [[Севершчына]], да сярэдзіны XVII стагодзьдзя) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]], да 1569 году). Першая сталіца — [[Наваградак]], з 1323 году — [[Вільня]]. [[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|Узьнікла]] ў сярэдзіне XIII ст. на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] верхняга і сярэдняга [[Панямоньне|Панямоньня]] ([[Літва старажытная]]) і вярхоўя ракі [[Вяльля|Вяльлі]]<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref><ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 7.</ref>. У 1569 годзе ўтварыла [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Спыніла сваё існаваньне ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|яе трэцяга падзелу]] ў 1795 годзе<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>, аднак ня зьнікла зь міжнароднай палітыкі: у XIX ст. неаднойчы ствараліся праекты адраджэньня ВКЛ, а некалькі мадэрных нацыянальных дзяржаваў у [[найноўшы час]] выводзілі зь яго свае пачаткі і абгрунтаваньне тэрытарыяльных прэтэнзіяў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. Вялікае Княства Літоўскае стала дзяржавай, у якой [[Этнагенэз беларусаў|канчаткова скансалідаваўся]] і заняў галоўнае месца [[беларусы|беларускі народ]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref>. Выступіла прадаўжальнікам дзяржаўнасьці [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]] княстваў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. == Назва і тытул == {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва Вялікага Княства Літоўскага і тытул гаспадара зьмяняліся з часам у залежнасьці ад дзяржаўных межаў і будовы. У сярэдзіне XIII — пачатку XIV стагодзьдзях дзяржава называлася толькі [[Літва|Літвой]]. Так, у грамаце вялікага князя [[Міндоўг]]а (1254 год) ён значыцца «каралём Літвы». Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Кіеўскай і іншых украінскіх зямель гаспадар называўся «кароль ліцьвінаў і многіх русінаў»<ref name="ehb401">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>). Па далучэньні часткі [[Латвія|Латвіі]] вялікі князь [[Гедзімін]] пачаў называцца «кароль [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], валадар і князь [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]». Па далучэньні [[Жамойць|Жамойці]] (сучаснай цэнтральнай і заходняй [[Летува|Летувы]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 40.</ref>) у сярэдзіне XV ст. вялікі князь тытулюецца як «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамойцкае і многіх Рускіх зямель''». У [[Статут ВКЛ 1529 году|Статуце 1529 году]] значылася «''Права пісаныя даны панству Вялікаму княству Літоўскаму, Рускаму, Жамойцкаму і іныя чэраз найясьнейшага пана Жыґімонта, з Божае міласьці караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага і іных''»<ref>[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401—402.</ref>. Аднак па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569 год) і далучэньні [[Украіна|Ўкраіны]] да Польшчы краіна пачала звацца толькі Вялікім Княствам Літоўскім, хоць сам гаспадар працягваў тытулявацца вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, жамойцкім, мазавецкім, а па далучэньні ў 1561 годзе [[Інфлянты|Інфлянтаў]] — і інфлянцкім<ref name="ehb402">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 402.</ref>. У афіцыйных дакумэнтах для пазначэньня дзяржавы выкарыстоўваліся назвы: «Вялікае Княства Літоўскае», «гаспадарства», «панства», «Рэч Паспалітая»; апошняя ўжывалася як пры пазначэньні толькі Вялікага Княства Літоўскага, так і супольнай з Польшчай канфэдэрацыйнай дзяржавы<ref name="ehb402"/>. == Герб == {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|значак|зьлева|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] Паходжаньне дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых земляў ВКЛ) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў ў сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Гісторыя == === Утварэньне === [[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|міні|Межы [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]] паводле [[Мікола Ермаловіч|М. Ермаловіча]]]] {{Асноўны артыкул|Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага}} Вытокі [[беларусы|беларускай]] дзяржаўнасьці адносяцца ад узьнікненьня [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]], а пазьней [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага]], [[Наваградзкае княства|Наваградзкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]] і іншых княстваў, а створаная ў гэты час матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387"/>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341). Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. === Пашырэньне === [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (G. Mercator, 1628).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, 1628 г.]] Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, па 1757 г.]] На працягу XIV ст. не спынялася змаганьне супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], аднак яно мела зьменлівы посьпех. Тым часам у выніку разгрому татараў у [[Бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] (1362) на доўгі час атрымалася адвесьці пагрозу іхных набегаў ад паўднёвай часткі дзяржавы. Каб ня даць [[Маскоўская дзяржава|Маскве]] перашкодзіць аб’яднаньню зямель сучаснай Беларусі, вялікі князь Альгерд [[Паходы Альгерда на Маскву|учыніў на яе тры выправы]] — у 1368, 1370 і 1372 гадох. Па сьмерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж [[Кейстут]]ам, ягоным сынам [[Вітаўт]]ам і новым вялікім князем [[Ягайла]]м. Гэта значна аслабіла дзяржаву, чым скарысталіся [[крыжакі]], якім у 1382 годзе Ягайла мусіў саступіць землі [[Жамойць|Жамойці]]. 3 мэтай процідзеяньня зьнешняй небясьпецы, што таксама пагражала суседняму [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўству Польскаму]], і ўмацаваньня сваёй улады вялікі князь склаў пэрсанальны хаўрус з Польшчай — [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] (1385). Па атрымальні польскага стальца ён мусіў далучыць да Каралеўства Польскага Вялікае Княства Літоўскае. Аднак супраць падпарадкаваньня Польшчы выступіў Вітаўт, які ачоліў унутрыдзяржаўнае змаганьне. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскім пагадненьнем]] ([[5 жніўня|5.08]].1392 г.), паводле якога Вялікаму Княству Літоўскаму гарантавалася самастойнасьць у палітычным зьвязе з Польшчай (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем абвяшчаўся Вітаўт. Пагадненьне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве. Аднак Вітаўт прагнуў поўнай незалежнасьці, з гэтай мэтай ён намагаўса атрымаць каралеўскі тытул і карону. Дзеля ўмацаваньня сваёй улады Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у [[Полацак|Полацку]], [[Віцебск]]у, [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарадзе-Северскім]], [[Кіеў|Кіеве]], на Валыні і ў Падольлі). У дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам ён, як і папярэднікі, мусіў выкарыстоўваць [[Жамойць]] у якасьці разьменнай манэты (вядома, што Вітаўт чатырохразова — у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох перадаваў яе крыжакам). Толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|Бітве пад Грунвальдам]] (1410), да якой большая частка цяперашняй [[Летува|Летувы]] знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў, адбылося канчатковае далучэньне гэтых зямель да Вялікага Княства<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам] // «[[Радыё Свабода]]», 14 ліпеня 2009.</ref>. Да 1430 году Вялікае Княства Літоўскае дасягнула сваёй максымальнай магутнасьці і тэрытарыяльных межаў «ад мора да мора»<ref name="ehb390">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 390.</ref>: найбольш усходнім пунктам дзяржавы стала [[Тула]]<ref>[[Генадзь Шабанін|Шабанін Г.]], [[Аляксандар Шэкаў|Шэкаў А.]] Тула // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 401.</ref>, на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паўстаў шэраг умацаваных замкаў — [[Дашаў]], [[Кацюбееў]], [[Чорны Горад]] і інш. {{Вялікалітоўскае Прычарнамор’е}} Па сьмерці Вітаўта паміж ягоным братам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам]] і новым вялікім князем [[Сьвідрыгайла]]м распачалося зацятае змаганьне за ўладу. У 1432 годзе выбухнула [[грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432—1439 гадоў|грамадзянская вайна]], якая працягвалася да 1439 году і скончылася перамогай Жыгімонта. Гэтая вайна ахапіла толькі вярхі фэўдалаў, мела дынастычны характар і была змаганьнем за палітычную ўладу<ref name="hb90">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 90.</ref>. З 2-й паловы XV ст. узмацнілася пагроза з боку [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], несупынныя набегі якога значна пасунулі на поўнач межы дзяржавы. У 1506 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага разьбіла татараў пад [[Клецак|Клецкам]], па чым буйныя татарскія набегі на Беларусь не паўтараліся<ref name="hb91">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 91.</ref>. У канцы XV ст. абвастрыліся дачыненьні з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], што прывяло да несупынных ваенных канфліктаў (у 1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537 гадох). З аднаго і з другога боку былі перамогі і паразы. Масква таксама інсьпіравала ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве<ref name="hb153">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 153.</ref>. Уся захопніцкая палітыка Маскоўскай дзяржавы ажыцьцяўлялася пад эгідай абароны праваслаўя<ref name="hb153"/>. === Люблінская унія === {{Асноўны артыкул|Люблінская унія}} У выніку Крэўскай уніі Вялікае Княства Літоўскае і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-пэрсанальнай уніі пры захаваньні імі пэўнай самастойнасьці ўва ўнутранай і вонкавай палітыцы. Неаднаразовае аднаўленьне і пераўкладаньне гэтага зьвязу (у 1401, 1413, 1446, 1501) сьведчыла з аднаго боку пра яго нетрываласьць, а зь іншага — пра наяўнасьць чыньнікаў, што падштурхоўвалі абедзьве дзяржавы да збліжэньня. У [[XV стагодзьдзе|XV]]—[[XVI стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзях вызначылася наступная тэндэнцыя: чым больш абвастраліся дачыненьні Вялікага Княства з Масквой, тым больш яно схілялася да аб’яднаньня з Польшчай. Кульмінацыя маскоўска-літоўскага процістаяньня наступіла ў 1558 годзе, калі маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы]] распачаў [[Інфлянцкая вайна|вайну]] з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] і захапіў шэраг важных фартэцыяў, што стварыла пагрозу беларускаму Падзьвіньню. З гэтай прычыны вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] прыняў [[Інфлянты]] пад свой пратэктарат, у выніку чаго землі ордэна перайшлі ў супольнае валоданьне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага<ref name="hb153"/>. Аднак папярэднія войны выцягнулі ўсе сродкі зь дзяржаўнага скарбу: вялікалітоўскае войска пацярпела шэраг няўдачаў, і неўзабаве Масква захапіла ўсю паўночна-ўсходнюю частку Беларусі, адкрыўшы сабе шлях на [[Вільня|Вільню]]. Пад пагрозай апынулася само існаваньне дзяржавы, што прымусіла кіроўныя колы Вялікага Княства шукаць хаўрус з Польшчаю ўзамен на вайсковую дапамогу. 10 студзеня 1569 году распачаўся Люблінскі сойм, які працягваўся амаль 6 месяцаў. Польская шляхта настойвала на прыняцьці артыкулаў, што ставілі Вялікае Княства Літоўскае ў залежнае становішча ад Польшчы. Калі паслы Вялікага Княства ўбачылі пагрозу прымусовага складаньня уніі на непрымальных для іх умовах, то 1 сакавіка 1569 году пакінулі сойм. Аднак польскія фэўдалы скарысталі цяжкае вайскова-палітычнае становішча суседа і дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выданьня незаконных<ref name="hb92">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 92.</ref> загадаў пра далучэньне да Польшчы [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]], [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]] і [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага]] ваяводзтваў. У такім умовах прадстаўнікі Вялікага Княства мусілі вярнуцца за стол перамоваў. 1 ліпеня 1569 году зьявіўся акт Люблінскай уніі, паводле якога стваралася новая дзяржава — [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. === Па Люблінскай уніі === [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут Вялікага Княства Літоўскага]], 1588 г.]] {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] была [[канфэдэрацыя]]й суседніх дзяржаваў, у складзе якой Вялікае Княства Літоўскае існавала да канца XVIII ст. — часу падзелу Рэчы Паспалітай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й і [[Прусія]]й<ref name="hb156">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 156.</ref>. Абедзьве дзяржавы-ўдзельніцы канфэдэрацыі захоўвалі асобныя адміністрацыйны апарат, заканадаўства і судовыя органы, фінансы, мытную сыстэмы, узброеныя сілы, тытул, герб і дзяржаўную пячатку. === Змаганьне за самастойнасьць === Нягледзячы на ўмовы уніі, у 1570—1580-х гады ў Вялікім Княстве Літоўскім рэгулярна праводзіліся агульнадзяржаўныя соймы, а з 1582 году пачаў дзеяць [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]]<ref name="hb156"/>. Аднак найбольшай праявай змаганьня за дзяржаўную самастойнасьць Вялікага Княства Літоўскага было прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту 1588 году]], які фактычна скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна з гэтым заканадаўчым актам, які дзеяў на тэрыторыі Беларусі да 1840 году, Вялікае Княства Літоўскае было самастойнай дзяржавай з уласнай тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Больш таго, 1-ы артыкул IV разьдзелу Статуту зацьвярджаў, у адрозьненьне ад Польшчы, дзе мовай праўных дакумэнтаў была [[лаціна]], дзяржаўнасьць [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref name="hb156"/>. Пазьней пры спрыяльных абставінах ўплывовыя колы Вялікага Княства Літоўскага неаднойчы спрабавалі аднавіць поўную незалежнасьць: у 1650-я гады — [[Радзівілы]], у канцы XVII ст. — [[Сапегі]]. У выніку чаго ўрад Рэчы Паспалітай мусіў пайсьці на пэўныя саступкі: з 1673 году кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай мусіў праводзіцца на тэрыторыі Вялікага Княства ў беларускім месьце [[Горадня|Горадні]] пад старшынствам аднаго зь мясцовых дэпутатаў. === Крыза === У XVII—XVIII стагодзьдзях у сацыяльна-эканамічным разьвіцьці Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага ў прыватнасьці пазначыліся перадкрызавыя тэндэнцыі: брак нацыянальнага адзінства, сацыяльныя, этнічныя, рэлігійныя супярэчнасьці, фэўдальныя міжусобіцы прывялі да эканамічнага заняпаду. Шматлікія войны вялі да разбурэньня местаў, мястэчак і вёсак, фізычнага зьнішчэньня насельніцтва. == Дзяржаўны і палітычны лад == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] [[лацінка]]й]] Цэнтральную частку дзяржавы ў палітычным эначэньні гэтага паняцьця складала [[Літва|«Літва»]], якая ўлучала [[Ашмяны|Ашмянскую]], [[Берасьце]]йскую, [[Браслаў]]скую, [[Ваўкавыск]]ую, [[Вільня|Віленскую]], [[Вількамір]]скую, [[Горадня|Гарадзенскую]], [[Капыль]]скую, [[Клецак|Клецкую]], [[Кобрынь|Кобрынскую]], [[Ліда|Лідзкую]], [[Менск]]ую, [[Наваградак|Наваградзкую]], [[Нясьвіж|Нясьвіскую]], [[Пінск]]ую, [[Рэчыца|Рэчыцкую]], [[Слонім]]скую, [[Слуцак|Слуцкую]], [[Трокі|Троцкую]] і [[Тураў]]скую землі<ref name="ehb401"/>. Дамінаваньне ў дзяржаве мелі фэўдалы цэнтральных (беларускіх) зямель, бо Вялікае Княства ўтварылася на беларускай тэрытарыяльнай, этнаграфічнай і культурнай аснове, а [[беларуская мова]] была дзяржаўнай<ref name="ehb401"/>. Тут канцэнтравалася большасьць велікакняскіх і дзяржаўных маёнткаў, а таксама асноўныя маёнткі буйных фэўдалаў. Адсюль набіралася асноўная частка арміі, зьбіраліся асноўныя даходы ў дзяржаўны скарб. Буйныя фэўдалы зь беларускіх этнаграфічных зямель [[Алелькавічы]], [[Друцкія (Гедзімінавічы)|Друцкія]], [[Глябовічы]], [[Гальшанскія]], [[Кішкі]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і іншыя займалі кіроўныя пазыцыі ў дзяржаўным апараце<ref name="ehb401"/>. Вялікае Княства Літоўскае ачольваў [[вялікі князь]] (гаспадар), які быў носьбітам вярхоўнай улады. Ягоны [[Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарскі суд]] быў найвышэйшай інстанцыяй. Да XV стагодзьдзя ўрадавую дзейнасьць ажыцьцяўляў толькі сам вялікі князь, які выконваў усе функцыі кіраваньня дзяржавай. З прычыны патрэбы арганізацыі дваровай гаспадаркі і разьвязаньня праблем ўнутранай і замежнай палітыкі зьявіліся сталыя службовыя асобы — спачатку маршалак, падкаморы, падчашы, чашнік, крайчы, стольнік, мечнік, кухмістр ды іншыя, у сярэдзіне XV стагодзьдзя — пасады агульнадзяржаўнай адміністрацыі (падскарбі земскі, канцлер ды гетман найвышэйшы)<ref>{{кніга|частка=Сістэма ўлады ў Вялікім Княстве Літоўскім|загаловак=Матэрыялы па гісторыі Беларусі|аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|Месца={{Менск (Мінск)}}|год=1997|наклад=500}}</ref>. Заканадаўчую функцыю вялікага князя абмяжоўваў сойм — зьезд дэлегатаў ад рэгіянальных збораў фэўдалаў (сходаў) — і вялікакняская Рада (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). {{Вялікія князі літоўскія}} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Наваградак|Вільня}} [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|значак|Каранацыя [[Міндоўг]]а]] Першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага — [[Наваградак]]<ref name="Hajba-2005-357">[[Мікалай Гайба|Гайба М.]] Новагародак // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 357.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 85—86.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 164.</ref>. У 1253 годзе у Наваградку ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міндоўг]] каранаваўся на караля Літвы<ref name="Hajba-2005-357"/>. Вялікі князь [[Гедзімін]] перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню: як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай умове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай (1323 год)<ref name="ehb293">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], Таляронак С., [[Арсень Ліс|Ліс А.]], Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 293.</ref>. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 44.</ref>. [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах Вільня упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} На раньнім этапе свайго існаваньня Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на судова-адміністацыйныя акругі (княствы і намесьніцтвы), межы якіх склаліся гістарычна. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесьніцтваў, якія зьяўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласьці, якія паступова распадаліся ў працэсе пераходу зямель да фэўдалаў. У XV—XVI стагодзьдзях аформілася 2-узроўневая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сыстэма: найвышэйшы ўзровень складалі ваяводзтвы (ад 1413 году — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]], 1471 — [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскае]], 1504 — [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], 1507 — [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], 1508 — [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]], 1511 — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]], 1513 — [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]) і землі (Жамойцкая і Валынская), якія ў сваю чаргу падзяляліся на княствы і намесьніцтвы. У 1565—1566 гадох згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай аформіўся новы падзел тэрыторыі Вялікага Княства<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [http://www.vln.by/node/25 Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 38—39.</ref>: {{Image label begin|image=Grand Duchy of Lithuania. Вялікае Княства Літоўскае.svg|width={{{width|350}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-220.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|20px]]'''''<font align="left" color="#000000"><small> [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-55.0|y=-207.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-105.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-212.0|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Miensk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-115.0|y=-158.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo nowogródzkie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-177.0|y=-53.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Połacak Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-280.0|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo smoleńskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-45.0|y=-97.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-20.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text='''''<font color="#000000"><small>[[Жамойцкае староства|Жамойцкае]]</small></font>'''''<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|20px]]}} {{Image label end}}<noinclude> * [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Берасьцейскае ваяводзтва]] (паветы: [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскі]], [[Пінскі павет|Пінскі]]) * [[Брацлаўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Віньніцкі павет|Віньніцкі]], [[Брацлаўскі павет|Брацлаўскі]]) * [[Валынскае ваяводзтва]] (паветы: [[Крэменецкі павет|Крэменецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]], [[Уладзімераўскі павет|Уладзімераўскі]]) * [[Віленскае ваяводзтва]] (паветы: [[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет|Браслаўскі]], [[Віленскі павет|Віленскі]], [[Вількамірскі павет|Вількамірскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]]) * [[Віцебскае ваяводзтва]] (паветы: [[Аршанскі павет|Аршанскі]], [[Віцебскі павет|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Жытомірскі павет|Жытомірскі]], [[Кіеўскі павет|Кіеўскі]], [[Мазырскі павет|Мазырскі]], [[Оўруцкі павет|Оўруцкі]], [[Чаркаскі павет|Чаркаскі]], [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскі]]) * [[Менскае ваяводзтва]] (паветы: [[Менскі павет|Менскі]], [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкі]]) * [[Наваградзкае ваяводзтва]] (паветы: [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]]) * [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае ваяводзтва]] (паветы: [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Троцкае ваяводзтва]] (паветы: [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойцкае староства]] (фактычна мела статус ваяводзтва) Паводле ўмоваў Люблінскай уніі 1569 году, Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павету), Падляскае ваяводзтвы далучыліся да Каралеўства Польскага. У 1611 годзе войскі Рэчы Паспалітай вярнулі ў склад Вялікага Княства [[Смаленскае ваяводзтва]] (паветы [[Смаленскі павет|Смаленскі]] і [[Старадубскі павет|Старадубскі]]). У 1667 годзе, паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]], [[Смаленск]] і [[Старадуб]] перайшлі пад уладу [[Маскоўская дзяржава|Масквы]], з таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы не зьмяняўся больш за стагодзьдзе (да 1772 году). {{Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага}} == Насельніцтва == {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.}} {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны|Жмогусы|Жамойты}} У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва [[Ліцьвіны|«Ліцьвіны»]] (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»)<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, 73.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, С. 34.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, завершанае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 211.</ref>. [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне канфэсійнасьці назвы «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускія]]», пад якой разумелі ліцьвінаў [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]]] У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <...> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} == Месты == У XIII—XIV стагодзьдзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 40 [[места]]ў<ref name="ehb406">[[Залман Капыскі|Капыскі З.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гарады // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 406.</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV ст.]] рысы гандлёвых і рамесьніцкіх цэнтраў набылі былыя [[фартэцыя|фартэцыі]], фэўдальныя [[замак|замкі]], некаторыя гаспадарскія двары. 3 канца [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]] мескія паселішчы пачалі здабываць самакіраваньне паводле [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]]. У XV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім узьнікла вялікая колькасьць адметных мескіх паселішчаў — [[мястэчка|мястэчак]]. У крыніцах XVI—XVIII стагодзьдзяў паняцьці «места» і «мястэчка» ўжываліся поруч у дачыненьні да сярэдніх і малых местаў. Існуюць розныя падыходы да іхнага разьмежаваньня. Згодна з клясыфікацыяй [[Залман Капыскі|Залмана Капыскага]] вялікімі лічыліся месты, якія мелі 10 і больш тыс. жыхароў, сярэднімі — больш за 5 тыс., малымі — 2—5 тыс. жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў<ref name="ehb406"/>. У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве было 757 местаў і мястэчак, у тым ліку на Беларусі 42 месты і 425 мястэчак<ref name="ehb406"/>. У 2-й палове XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі было 39 местаў і каля 250 мястэчак, дзе жыло каля 250 тыс. чал. (каля 11% насельніцтва), аднак мескае насельніцтва так і ня здолела дасягнуць узроўню XVII ст.<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Горад // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 544.</ref> (да [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Патопу]]). <gallery caption="Выгляд местаў Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> Horadnia. Горадня (1575).jpg|[[Горадня]], 1575 г. Vilnia. Вільня (1576, 1599).jpg|[[Вільня]], 1576 г. Połacak. Полацак (1579, 1890).jpg|[[Полацак]], 1579 г. Mahiloŭ. Магілёў (XVIII).jpg|[[Магілёў]], XVIII ст. </gallery> == Адукацыя == У Вялікім Княстве Літоўскім асьвета мела пераважна канфэсійны характар. У другой палове XVI стагодзьдзя існавалі праваслаўныя школы з пашыранай праграмай заняткаў, дзе вывучаліся царкоўнаславянская граматыка, матэматыка, філязофія, тэалёгія. Значны ўнёсак у разьвіцьце, а часткова і ў сэкулярызацыю школьнай асьветы зрабілі праваслаўныя брацтвы ([[Вільня]], [[Магілёў]], [[Слуцак]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Полацак]] і інш.). Каталіцкая сыстэма школьнай і калегіюмнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалягічным, царкоўна-рэлігійным і грамадзкім патрэбам. Паводле пастановаў віленскіх сынодаў, каталіцкія школы мусілі стварацца ў кожнай парафіі. У часе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адбылося імклівае разьвіцьцё адукацыйнай справы. [[Кальвінізм|Кальвінісцкія]] навучальныя ўстановы адкрыліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Горадня|Горадні]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Полацак|Полацку]] і [[Слуцкая гімназія|Слуцку]] (існавала да 1868 году). Яны вызначаліся высокім узроўнем пэдагагічнага майстэрства<ref name="hb131">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 131.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя адкрылася [[арыянства|арыянская]] акадэмія ў [[Іўе|Іўі]]. Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і перамогі [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] на тэрыторыі Вялікага Княства пачалі пашырацца найвышэйшыя гуманітарныя школы эўрапейскага ўзроўню<ref>[[Аркадзь Цеплякоў|Цеплякоў А.]] [https://web.archive.org/web/20100810192236/http://arche.bymedia.net/2006-4/cieplakou406.htm Дэміталягізацыя езуітаў у Беларусі] // [[ARCHE]]. №4(44), 2006.</ref> — [[калегіюм]]ы, якія існавалі ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Горадня|Горадні]], [[Нясьвіж]]ы, [[Полацак|Полацку]], [[Ворша|Воршы]] і інш. Большасьць зь іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх ды іншых каталіцкіх ордэнаў. Першы езуіцкі калегіюм узьнік у [[Вільня|Вільні]] (1570 год), у 1579 годзе ён атрымаў статус [[Віленскі ўнівэрсытэт|акадэміі (унівэрсытэту)]]. У 1773—1792 гадох на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (і Вялікага Княства) дзеяла [[Адукацыйная камісія]] — сьвецкая ўстанова па арганізацыі і кіраваньні сыстэмай школьная асьветы, фактычна першая ў Эўропе афіцыйная структура з функцыямі цэнтральнай школьнай улады<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 208.</ref>. <gallery caption="Навучальныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> <center><gallery perrow="5" caption=""> Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|Вялікі двор [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкі езуіцкі калегіюм]] (з 1812 — акадэмія) Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|[[Менскі езуіцкі калегіюм]] Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіюм]] </gallery> == Гаспадарка == Працэсы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Вялікага Княства Літоўскага мелі падабенства з заходнеэўрапейскімі галоўным чынам паводле формы, але значна розьніліся паводле зьместу і далёка не супадалі ў часе. У 2-й палове XVI — 1-й палове XVII стагодзьдзяў на тэрыторыі Вялікага Княства была праведзеная аграрная рэформа ([[устава на валокі]], якую падпісаў [[Жыгімонт Аўгуст]]; валока складала 30 моргаў ці 21,37 га; пад [[фальварак]] адводзілася 8—15 валок). Усталявалася фальваркавая сыстэма гаспадараньня. Адбываецца канчатковае запрыгоньваньне сялянаў, значна павялічваецца прыгонны ўціск, вырасьлі даходы шляхты. У выніку рэформы ў цэнтральнай і заходняй Беларусі адбылося разбурэньне сялянскай грамады, укаранілася падворнае землекарыстаньне, зьмяніліся катэгорыі сялянаў (цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі), іх эканамічнае й прававое становішча. Паступова ішло павелічэньне тэрыторыі землеўладаньняў сьвецкіх магнатаў, адначасна назіралася застава іхных маёнткаў. Гэта нарадзіла ў 2-й пал. [[XVII стагодзьдзе|XVIII ст.]] тэндэнцыю да пераўтварэньня фэадальнай формы ўласнасьці на зямлю ў буржуазную. Побач з заставай узьнікаюць такія зьявы, як арэнда зямлі, [[мануфактура|мануфактуры]] ды іншыя, што сьведчыць пра зараджэньне капіталістычнай формы гаспадараньня, дыфэрэнцыяцыю вёскі. == Войска == {{Асноўны артыкул|Войска Вялікага Княства Літоўскага ў 18 стагодзьдзі}} == Глядзіце таксама == * [[Гісторыя Беларусі]] * [[Падвойскі]] * [[Айчызныя людзі]] * [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Алесь Белы|Белы А.]] [https://web.archive.org/web/20140819150520/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3662 Хроніка Белай Русі]. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — {{ISBN|985-6599-12-1}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа] / Пад. рэд. [[Анатоль Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]]. — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1991. {{ISBN|5-343-00876-3}} (2-е выданьне). — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1989. {{ISBN|5-343-00016-9}} (1-е выданьне). * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * {{Літаратура/Невядомая вайна: 1654—1667}} * [[Павал Урбан|Урбан П.]] [http://knihi.com/Paula_Urban/Pra_nacyjanalny_charaktar_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha_j_histarycny_termin_Litva.html Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва»] // [[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. №3, 1964. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html Імя ў летапісе]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. {{ISBN|5-345-00656-3}}. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107182517/http://old.knihi.com/caropka/uladary01.html Уладары Вялікага Княства]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1996. {{ISBN|985-07-0034-3}}. * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/statut1588.htm| загаловак = Дакумэнты, зьвязаныя са Трэцім статутам Вялікага Княства Літоўскага 1588 году| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm| загаловак = Дасьледаваньні мэтрыкаў ВКЛ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у пэрыёдыку «Беларускі гістарычны агляд»] * [http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html Вялікае Княства Літоўскае]{{Недаступная спасылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ў сярэдзіне XVIII ст. Адміністрацыйная мапа * [http://www.vkl.by/ Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае»]{{Недаступная спасылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Гісторыя Беларусі}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{Беларусь у тэмах}} 8j9utp6cbw23pi275gadol02jwuab7w 0 2781 2698553 2697500 2026-11-03T07:33:31Z ~2026-58316-84 100996 2698553 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''' або '''Летуві́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}), размоўнае '''[[Жамойць]]''' ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}) — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе ўлады [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большай часткі зямель продкаў сучасных летувісаў (без [[Малая Летува|жамойцкай часткі]] [[Самбія|прускай Самляндыі]]) у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой паловы XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Асноўны артыкул|Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для [[Балтыстыка|балтыйскіх дасьледаваньняў]]»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] nmpopk3blnpkftk6j1igbzc57wmp6nj 0 3301 2698584 2675113 2026-11-03T09:01:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698584 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Чэхія |НазваЎРоднымСклоне = Чэхіі |НазваНаДзяржаўнайМове = Česká republika |Сьцяг = Flag of the Czech Republic.svg |Герб = Coat of arms of the Czech Republic.svg |НацыянальныДэвіз = «Pravda vítězí» |ДзяржаўныГімн = Kde domov můj |Месцазнаходжаньне = EU-Czechia.svg |ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = |АфіцыйнаяМова = [[Чэская мова|чэская]] |Сталіца = [[Прага]] |НайбуйнейшыГорад = Прага |ТыпУраду = [[Унітарная дзяржава|Унітарная]] [[Парлямэнцкая сыстэма|парлямэнцкая]] [[рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт Чэхіі|Прэзыдэнт]]<br />[[Сьпіс прэм’ер-міністраў Чэхіі|Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Пэтар Павэл]]<br />[[Андрэй Бабіш]] |Плошча = 78 866 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 115-е |АдсотакВады = 2% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2021 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 87-е |Насельніцтва = 10 701 777<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www2.czso.cz/csu/redakce.nsf/i/obyvatelstvo_lide| копія = http://web.archive.org/web/20130515223337/http://www2.czso.cz/csu/redakce.nsf/i/obyvatelstvo_lide| дата копіі = 15 траўня 2013| загаловак = Obyvatelstvo| фармат = | назва праекту = | выдавец =Český statistický úřad | дата = 22 лютага 2014 | мова =cz | камэнтар = }}</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 135 |ЭтнічныСклад = [[чэхі]]&nbsp;(64%),<br />[[маравы]]&nbsp;(5%),<br />[[славакі]]&nbsp;(1,4%)<ref>{{Спасылка|загаловак=Czech Republic Population 2014|url=http://worldpopulationreview.com/countries/czech-republic-population/|выдавец=World Population Review|дата доступу=14 красавіка 2014}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[атэіст]]ы&nbsp;(80%),<br />[[каталік]]і&nbsp;(10,3%) |Пісьменнасьць = 99%<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |ГодАцэнкіСУП = 2015 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 50-е |СУП = $312,936 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $29 658 |Валюта = [[Чэская крона]] |КодВалюты = CZK |ЧасавыПас = [[Сярэднеэўрапейскі час|CET]] |ЧасРозьніцаUTC = +1 |ЧасавыПасУлетку = [[Сярэднеэўрапейскі летні час|СEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2 |НезалежнасьцьПадзеі = — падзел [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] |НезалежнасьцьДаты = <br />1 студзеня 1993 |АўтамабільныЗнак = CZ |ДамэнВерхнягаЎзроўню = cz |ТэлефонныКод = 420 |Дадаткі = |Лацінка=Čechija}} [[Файл:Pražský hrad3.JPG|thumb|Прага]] '''Чэ́хія''', '''Чэ́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-cs|Česko}}, ''Česká republika'') — краіна ў [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай Эўропе]] без выхаду да мора. Мяжуе зь [[Нямеччына]]й (810,7 км) на захадзе, з [[Аўстрыя]]й (466,1 км) на поўдні, са [[Славаччына]]й (251,8 км) на ўсходзе і з [[Польшча]]ю (761,8 км) на поўначы. Сталіцай і найбуйнешым горадам краіны зьяўляецца горад [[Прага]], у якім пражываюць 1,3 мільёны чалавек. Чэхія складаецца з трох гістарычных рэгіёнаў — [[Багемія]] (''Čechy''), [[Маравія]] (''Morava'') й [[Чэская Сылезія]] (''České Slezsko''). Чэхія як дзяржава была створана ў канцы IX стагодзьдзя як [[Чэскае княства|княства Чэхіі]] ў складзе [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. Пасьля падзеньня імпэрыі ў 907 годзе цэнтар улады перамясьціўся з Маравіі ў Багемію падчас панаваньня дынастыі [[Пржамыславічы|Пржамыславічаў]]. У 1004 годзе княства афіцыйна стала часткай [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]]. У 1212 годзе было створана [[Багемія (каралеўства)|Чэскае каралеўства]], якое дасягнула свайго найбольшага тэрытарыяльнага разьвіцьця ў XIV стагодзьдзі. Кароль Багеміі валодаў ня толькі тэрыторыяй Чэхіі, але й іншымі землямі, а таксама меў [[Курфюрст|права абіраць]] імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі. Падчас [[Гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]] XV стагодзьдзя, інсьпіраваных [[Рэфармацыя ў Чэхіі|Рэфармацыяй]], каралеўства апынулася пад эканамічным эмбарга, адбіла пяць [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]], абвешчаных лідэрамі [[Каталіцкая Царква|Рыма-Каталіцкае Царквы]] і зладжаных імпэратарам ды князямі Сьвятой Рымскай імпэрыі. Пасьля [[Бітва пад Мохачам|бітвы пад Мохачам]] (1526) Багемская карона паступова была ўключаная ў [[Габсбурская манархія|Габсбурскую манархію]] нароўні з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|Аўстрыяй]] і [[Каралеўства Вугоршчына|Вугоршчынай]]. [[Чэскае паўстаньне (1618—1620)]] супраць [[Габсбургі|Габсбургаў]] прывяло да пачатку [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]], пасьля якой у манархіі цэнтралізавалася ўлада, узмацніілся пазыцыі каталіцтва і пачалася палітыка паступовай [[Германізацыя|германізацыі]]. Па распадзе Сьвятой Рымскай імпэрыі ў 1806 року Багемскае каралеўства стала часткай [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыйскай імпэрыі]]. У XIX стагодзьдзі чэскія землі сталі прамысловым маторам манархіі і ядром рэспублікі [[Чэхаславаччына]], абвешчанай у 1918 року пасьля распаду [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугорскай імпэрыі]]. У [[II сусьветная вайна|II сусьветную вайну]] Чэхаславаччына знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, у 1945 была вызваленая [[СССР|савецкімі]] і [[ЗША|амэрыканскімі]] войскамі. Пасьля [[Пераварот у Чэхаславаччыне 1948 году|перавароту 1948 року]] Чэхаславаччына трапіла ў сфэру ўплыву Савецкага Саюзу. У 1968 пачаліся пратэсты супраць камуністычнага кіраўніцтва, вядомыя пад назвай [[Праская вясна]], якая была здушаная [[Уварваньне войскаў Варшаўскага дагавору ў Чэхаславаччыну|войскамі Варшаўскай дамовы]]. У 1989 у выніку [[Аксамітная рэвалюцыя|Аксамітнай рэвалюцыі]] камуністычны рэжым быў скінуты. 1 студзеня 1993 Чэхаславаччына [[Аксамітавы развод|падзялілася]] на незалежныя Чэхію і [[Славаччына|Славаччыну]]. Цяпер Чэхія — [[Разьвітыя краіны|разьвітая краіна]]<ref name="worldbank06">{{Спасылка| прозьвішча = Velinger| імя = Jan | загаловак = World Bank Marks Czech Republic's Graduation to 'Developed' Status | выдавец = Radio Prague| url = http://www.radio.cz/en/article/76314| дата публікацыі = 28 лютага 2006| дата доступу =22 студзеня 2007 }}</ref> з высокім [[Узровень жыцьця|стандартам жыцьця]]<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf</ref><ref>{{Спасылка|url=http://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp|загаловак=Quality of Life Index by Country 2014 Mid Year|дата доступу=13 верасьня 2014}}</ref>. Дзяржава зьяўляецца чальцом [[Эўразьвяз]]у, [[НАТО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе|АБСЭ]] і [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]]. == Гісторыя == Першыя паселішчы зьявіліся ў Чэхіі ў пэрыяд [[нэаліт]]у. У 3 стагодзьдзі да нашай эры сюды прыйшлі [[кельты|кельцкія]] плямёны. Пазьней іх зьмянілі германскія плямёны. [[Славяне]] з рэгіёнаў [[Чорнае мора|Чорнага мора]] й Карпацкіх гор прыйшлі на тэрыторыю сучаснай Чэхіі ў 5 стагодзьдзі. У 7 стагодзьдзі была створаная першая славянская дзяржава — [[Вялікая Маравія]]. У 874 годзе тут было прынята [[хрысьціянства]]. Пасьля непрацяглага вугорскага нашэсьця ў 10 стагодзьдзі на месцы Вялікай Маравіі ўтварылася новая дзяржава — [[Багемія]]. У 14 стагодзьдзі Багемія стала часткай [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]]. З таго часу й да 1918 году чэскія землі знаходзіліся пад уладай [[немцы|немцаў]] ці [[аўстрыйцы|аўстрыйцаў]]. [[Чэхі]] неаднаразова ўздымалі паўстаньні. Самымі буйнымі былі паўстаньні 15 і 17 стагодзьдзяў. Яны ўвайшлі ў гісторыю пад назвамі [[Гусіцкія войны]] й [[Багемскае паўстаньне]] (якое паклала пачатак [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайне]]) адпаведна. У выніку распаду [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] ў 1918 годзе чэхі разам са [[славакі|славакамі]] стварылі незалежную рэспубліку [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]]. Але праіснавала яна нядоўга. У 1938 годзе [[Нямеччына]] далучыла да сваёй тэрыторыі Судзецкую вобласьць, асноўную частку насельніцтва якой складалі немцы, а ў 1939 — усю астатнюю тэрыторыю Чэхаславаччыны. Пасьля паражэньня нацысцкай Нямеччыны ў траўні 1945 году Чэхаславаччына ўвайшла ў сфэру ўплыву [[СССР]]. У 1968 годзе ўваход у Чэхаславаччыну войска краінаў [[Варшаўская Дамова|Варшаўскай Дамовы]] прыпыніў спробы кіраўніцтва краіны лібэралізаваць жыцьцё падчас [[Праская Вясна|Праскай Вясны]]. У 1989 годзе Чэхаславаччына аднавіла сваю свабоду.1 студзеня 1993 году дзяржава мірна падзялілася на дзьве незалежныя краіны: Чэхію і [[Славаччына|Славаччыну]]. У 1999 годзе Чэхія сталася сябрам [[NATO]], а ў 2004 — [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. == Палітычны лад == Згодна з канстытуцыяй, Чэхія — парлямэнцкая [[рэспубліка]]. Кіраўнік дзяржавы — [[прэзыдэнт]], які абіраецца [[парлямэнт]]ам тэрмінам на 5 гадоў. Прэзыдэнт таксама мае асаблівыя паўнамоцтвы прызначаць судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]], распускаць парлямэнт пры пэўных умовах, блякаваць рашэньні парлямэнту. Ён таксама прызначае [[прэм'ер-міністар|прэм’ер-міністра]], які вызначае ўнутраную і зьнешнюю палітыку, а таксама іншых сяброў кабінэту па прапанове прэм’ер-міністра. Чэскі парлямэнт складаецца зь дзьвюх палат: Палаты прадстаўнікоў і Сэнату. 200 сяброў Палаты прадстаўнікоў абіраюцца тэрмінам на 4 гады па сыстэме прапарцыянальнага прадстаўніцтва. 81 чалец Сэнату абіраецца на 6 гадоў. Трэцяя частка Сэнату зьмяняецца кожныя 2 гады. Сябры Канстытуцыйнага Суду прызначаюцца прэзыдэнтам тэрмінам на 10 гадоў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Czech-regions.png|міні|зьлева|300пкс|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Чэскай Рэспублікі]] Найбуйнейшай адміністрацынай адзінкай Чэскай Рэспублікі зьяўляецца '''край'''. У 2000 годзе Чэская Рэспубліка была падзеленая на 14 краеў: {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" !&nbsp;&nbsp;&nbsp; !Край !Сталіца !Насельніцтва (2003) |- | bgcolor="#ffffff" | &nbsp; |Галоўнае места Прага |[[Прага]] | align="right" |1 160 118 |- | bgcolor="#0000cc" |&nbsp; |[[Сярэднячэскі край|Сярэднячэскі]] |[[Прага]] | align="right" |1 125 735 |- | bgcolor="#00cc00" |&nbsp; |[[Паўднёвачэскі край|Паўднёвачэскі]] |[[Чэске-Будзеёвіцы]] | align="right" |624 778 |- | bgcolor="#cc00cc" |&nbsp; |[[Пльзенскі край|Пльзенскі]] |[[Пльзень]] | align="right" |549 369 |- | bgcolor="#cccccc" |&nbsp; |[[Карлаварскі край|Карлаварскі]] |[[Карлавы Вары]] | align="right" |303 761 |- | bgcolor="#cc9900" |&nbsp; |[[Усьцецкі край|Усьцецкі]] |[[Усьці-над-Лабэм]] | align="right" |819 442 |- | bgcolor="#666666" |&nbsp; |[[Лібэрацкі край|Лібэрацкі]] |[[Лібэрац]] | align="right" |427 418 |- | bgcolor="#00ffcc" |&nbsp; |[[Кралаваградэцкі край|Кралёваградэцкі]] |[[Градэц Кралавэ]] | align="right" |548 698 |- | bgcolor="#ffff63" |&nbsp; |[[Пардубіцкі край|Пардубіцкі]] |[[Пардубіцы]] | align="right" |506 849 |- | bgcolor="#cc0000" |&nbsp; |[[край Высачына|Высачына]] |[[Іглава]] | align="right" |517 959 |- | bgcolor="#663300" |&nbsp; |[[Паўднёвамараўскі край|Паўднёвамараўскі]] |[[Брно]] | align="right" |1 122 759 |- | bgcolor="#660066" |&nbsp; |[[Оламаўцкі край|Оламаўцкі]] |[[Оламаўц]] | align="right" |637 401 |- | bgcolor="#00ccff" |&nbsp; |[[Зьлінскі край|Зьлінскі]] |[[Зьлін]] | align="right" |593 458 |- | bgcolor="#009900" |&nbsp; |[[Мараўска-сылескі край|Мараўска-сылескі]] |[[Острава]] | align="right" |1 264 347 |} == Геаграфія == Рэльеф краіны складаецца з раўнін і схілаў, вакол якіх знаходзяцца [[горы (геалёгія)|горы]]: [[Рудныя горы]], [[Чэскі лес]], [[Шумава]], [[Крконошэ]], [[Бэскіды]]. Самая высокая кропка краіны — [[Сьнежка (гара)|гара Сьнежка]] ў [[Крконошэ|Крконошах]], на мяжы з [[Польшча]]й. Усходняя частка краіны ў асноўным складаецца са схілаў. [[Лес]] займае 35% плошчы Чэхіі. Найбуйнейшыя [[рака|рэкі]] — [[Лаба|Лабэ]], [[Вэлтава]], [[Морава]], [[Дыя]], [[Одра]]. Асноўныя [[карысныя выкапні]] — [[вугаль]], [[каалін]], [[уран (хімічны элемэнт)|уран]]. == Эканоміка == Чэская эканоміка адна з самых пасьпяховых сярод посткамуністычных эканомік. Галоўная праблема — высокі ўзровень карупцыі. Вялікая дзяржаўная запазычанасьць можа стаць сур’ёзнай праблемай у будучыні. Завяршэньне прыватызацыі ў галіне тэлекамунікацыяў, а таксама ў банкаўскай і энэргетычнай сфэрах павінна даць новы імпульс разьвіцьцю эканомікі. == Насельніцтва == Паводле вынікаў перапісу 2011 году, большасьць жыхароў Чэхіі складаюць [[чэхі]] (63,7%), далей ідуць [[мараўцы]] (4,9%), [[славакі]] (1,4%), [[палякі]] (0,4%), [[немцы]] (0,2%) і [[сылезцы]] (0,1%). З прычыны таго, што радок «нацыянальнасьць» была неабавязковы да запаўненьня, значная колькасьць людзей пакінула гэтае поле пустым (26,0%)<ref>[https://web.archive.org/web/20120131022340/http://notes2.czso.cz/cz/sldb2011/cd_sldb2011_11_12/index_html_files/PVCR062.pdf První předběžné výsledky Sčítání lidu, domů a bytů 2011: Obyvatelstvo podle národnosti podle krajů] (PDF)</ref>. Паводле некаторых ацэнак у Чэхіі налічваецца каля 250 тысячаў [[цыганы|цыганаў]]. У верасьні 2013 году ў адпаведнасьці са зьвесткамі чэскага статыстычнага ўпраўленьня ў краіне налічвалася 437 581 замежнік<ref name="CSU">[https://www.czso.cz/csu/cizinci/2-cizinci_uvod Cizinci: Cizinci v ČR]. český statistický úřad</ref>. Найбуйнейшай групай іншаземных жыхароў былі грамадзянамі [[Украіна|Ўкраіны]] (106 714), [[Славаччына|Славаччыны]] (89 273), [[Віетнам]]у (61 102), [[Расея|Расеі]] (32 828), [[Польшча|Польшчы]] (19 378), [[Нямеччына|Нямеччыны]] (18 099), [[Баўгарыя|Баўгарыі]] (8 837), [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (6 695), [[Румынія|Румыніі]] (6 425), [[Малдова|Малдовы]] (5 860), [[Кітай|Кітаю]] (5 427), [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (5 413), [[Манголія|Манголіі]] (5 308), [[Казахстан]]у (4 850), [[Беларусь|Беларусі]] (4 562)<ref name="CSU"/>. Чэхія мае адзін з найменшых паказчыкаў рэлігійнасьці насельніцтва ў сьвеце, зьяўляючыся трэцяй краінаў паводле атэістычнасьці насельніцтва ў адсотках у сьвеце, саступаючы толькі Кітаю і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121016062403/http://redcresearch.ie/wp-content/uploads/2012/08/RED-C-press-release-Religion-and-Atheism-25-7-12.pdf Global index of religion and atheism]. WIN-Gallup International</ref>. Гістарычна склалася, што чэхі ставяцца памяркоўна ці нават абыякавыя да [[рэлігія|рэлігіі]]<ref>Richard Felix Staar, Communist regimes in Eastern Europe, Issue 269, p. 90</ref>. Паводле зьвестак перапісу 2011 году, 34% насельніцтва заявілі, што яны ня маюць аніякай рэлігіі, 10,3% зьяўляюцца [[Каталіцкая Царква|каталікамі]], 0,8% — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]] (зь іх 0,5% — [[чэскія браты]] і 0,4% — [[гусіты]]), 9% — іншыя формы рэлігіі. 45% насельніцтва не адказала на пытаньне аб рэлігіі. З 1991 па 2001 год і далей да 2011 году колькасьць вернікаў рымскага каталіцызму зьнізілася з 39% да 27%, а затым да 10%. Колькасьць пратэстантаў скарацілася з 3,7% да 2%, а затым да 0,8%. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Эўропа}} * [http://www.czech.cz Афіцыйны чэскі партал] * [http://www.vlada.cz Ўлада Чэскай Рэспублікі] * [https://web.archive.org/web/20110223131721/http://www.psp.cz/ Парлямэнт Чэскай Рэспублікі] * [https://web.archive.org/web/20110224013846/http://www.senat.cz/ Сэнат Чэскай Рэспублікі] * [https://web.archive.org/web/20090309053721/http://www.hrad.cz/cz/ Рэзыдэнцыя Прэзыдэнта Чэскай Рэспублікі] * [http://www.portal.gov.cz Партал Дзяржаўнай адміністрацыі]{{Недаступная спасылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20111109021437/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=308 Пілігрымка па месцах Сьвятых Кірыла і Мяфодзія] {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Вышаградзкая група}} {{Славянскія краіны}} km3bwf6xwlvzj0ygi288r5wlshc4ocu 0 5633 2698397 2224709 2026-11-02T13:09:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698397 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Салямэя Пільштынова |Арыгінал імя = Salomea Pilsztynowa |Жанчына = так |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Рэгіна Салямэя Пільштынова |Псэўданімы = |Месца нараджэньня = [[Наваградак]], [[Вялікае Княства Літоўскае]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = лекарака, мэмуарыстка, асьветніца |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = раман |Дэбют = |Значныя творы = «[[Авантуры майго жыцьця]]» |Прэміі = |Палічка = |Сайт = }} '''Рэгіна Салямэя Пільштынова''' з дому Русецкіх ({{мова-pl|Regina Salomea Pilsztynowa|скарочана}}; [[Наваградак]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], 1718 — па 1760) — першая ў гісторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] жанчына-лекарака, мэмуарыстка, асьветніца. Аўтарка прыгодніцкага раману «[[Авантуры майго жыцьця]]». У Рэгіны Салямэі не было дыплёму лекара, яна не навучалася [[мэдыцына|мэдыцыне]]. Мэдычную базу ведаў яна даведалася ад свайго першага мужа Якуба Гальпіра — лекара-акуліста, які практыкаваўся, між іншым, у [[Стамбул]]е. Па сьмерці мужа Рэгіна Салямэя з посьпехам праходзіла там мэдычную практыку; працавала лекаркай пры двары гарэму султана [[Асманская імпэрыя|Асманскай Імпэрыі]]. Калі займалася лячэньнем, то акцэнтавала ўвагу на гігіену й здаровае харчаваньне. Другім яе мужам быў Юзаф Пільштын — аўстрыйскі афіцэр. Пакінула па сабе прыгодніцкі раман «[[Авантуры майго жыцьця]]», які апісвае побыт і норавы Вялікага Княства Літоўскага, [[Асманская імпэрыя|Турэччыны]], [[Расейская імпэрыя|Расеі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Напісаны [[Польская мова|польскай мовай]], ён зьмяшчае шмат [[беларусізм]]аў і беларускіх народных прыказак і прымавак<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 297.</ref>. == Біяграфія == === Пачатак жыцьця і мэдычнае дзейнасьці === Нарадзілася на [[Наваградак|Наваградчыне]] ў сям’і мешчаніна Яўхіма Русецкага. 14-гадовую дзяўчыну ў 1731 годзе аддалі замуж за лекара-немца Якуба Гальпіра, і маладажоны адразу накіраваліся ў [[Стамбул]], дзе Гальпір распачаў лекарскую дзейнасьць. Салямэя зацікавілася заняткамі мужа і неўзабаве пачала яму дапамагаць. Яна вызначалася назіральнасьцю, розумам і здольнасьцямі, таму даволі хутка авалодала мэтадамі лячэньня і пачала практыкаваць самастойна. Знаёмы [[Ірак|ірацкі]] лекар раскрыў ёй спосабы і сродкі лячэньня хвароб [[вочы|вачэй]]. Праз пэўны час яна набралася столькі ведаў і досьведу, што атрымала афіцыйны дазвол на лекарскую дзейнасьць. Паводле [[іслам|мусульманскіх]] звычаяў мужчына, нават лекар, ня меў права наведваць [[гарэм]], а прававерныя мусульманкі ня мелі права лячыць мужчын. Хрысьціянка ж Русецкая магла практыкаваць і сярод мужчын, і сярод жанчын, і гэта спрыяла яе папулярнасьці. Неўзабаве яна з мужам выехала ў [[Босьнія|Босьнію]]. Па дарозе спынялася ў розных гарадах і лячыла дзяцей. Слуга Гальпіра, італьянец, навучыў Русецкую асновам [[лаціна|лацінскай мовы]], і яна змагла выпісваць рэцэпты. Набытыя кнігі па [[мэдыцына|мэдыцыне]] і [[фармакалёгія|фармакалёгіі]] дапамагалі ёй пастаянна ўдасканальваць свае веды. === Па сьмерці мужа === Па заўчаснай сьмерці мужа Русецкая атрымала ў спадчыну даволі значныя сродкі, якія яна выдаткоўвала ў асноўным на вандроўкі і справы міласэрнасьці, у тым ліку на выкуп палонных жаўнераў. Сярод самых імянітых пацыентаў лекаркі ў гэты час быў [[Трансыльванія|трансыльванскі]] князь [[Ёжаф Ракачы]], галоўны прэтэндэнт на [[Вугоршчына|вугорскі]] прастол. У якасьці лекаркі яе запрасілі [[Міхал Радзівіл Рыбанька]] і яго жонка [[Францішка Уршуля Радзівіл|Уршуля]]. [[Расея|Расейская]] імпэратрыца [[Ганна Іванаўна]] наблізіла Русецкую да сябе, прыняла яе ў штат прыдворнай абслугі. Пэўны час Салямэя Русецкая практыкавала ў [[Вена|Вене]], лячыла членаў [[Турэччына|турэцкага]] пасольства. Апошняе вядомае месца яе лекарскай дзейнасьці — [[Стамбул]], зь якога і пачыналася яе мэдычная кар’ера. На гэты раз сярод яе пацыентаў былі турэцкія саноўнікі, сёстры [[сультан]]а і жанчыны яго гарэма. У 1760 годзе з Стамбулу Русецкая накіравалася паломніцай у [[Сьвятая Зямля|Сьвятую Зямлю]]. У яе пляны ўваходзіла наведаньне [[Палестына|Палестыны]] і [[Эгіпет|Эгіпту]]. Далейшы лёс невядомы. [[Файл:Salomea Pilsztynowa p1.jpg|thumb|Першая старонка запісак Салямэі Русецкай]] Салямэя Русецкая пакінула па сабе надзвычай цікавы ўзор эпісталярнай спадчыны — дзёньнік-кнігу «''Авантуры майго жыцьця''», падрыхтаваную для друку. У ім — успаміны і ўласныя развагі наконт тагачасных падзеяў, цікавыя замалёўкі-партрэты людзей, якія сустракаліся ў час яе вандровак па краінах Захаду і Ўсходу. Шмат месца ў кнізе адведзена апісаньню побыту і нораваў розных народаў, выкладзены мэтады лячэньня розных хвароб. Лекарка шмат у чым абапіралася на здабыткі народнай мэдыцыны, папулярызавала вучэньне пра гігіену і фізычнае выхаваньне. Усё гэта ў лучнасьці з дасягненьнямі [[фармакалёгія|фармакалёгіі]] і [[хірургія|хірургіі]] таго часу стварала бездакорную сыстэму, у адпаведнасьці зь якой працавала Русецкая — «''доктар мэдыцыны і акулістыкі''», як яна сама сябе называла. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Асветнікі зямлі Беларускай. Х — пачатак ХХ ст. : энцыклапедычны даведнік / рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) i інш.; 2-е выд. — {{Менск (Мн.)}}: БелЭн, 2006. — С. 353. * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * ''[[Валянцін Грыцкевіч|Грыцкевіч В.]]'' Адысея наваградскай лекаркі: Саламея Русецкая. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1989. — 53 с. — (Нашы славутыя землякі). == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210204034727/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/adyseya-salamei-rusetskay/ Адысея Саламеі Русецкай — nlb.by] * [https://web.archive.org/web/20210102032934/http://prajdzisvet.org/text/642-avantury-majho-zhytstsia.html Авантуры майго жыцця — prajdzisvet.org] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пільштынова, Рэгіна Салямэя}} [[Катэгорыя:Рэгіна Салямэя Пільштынова| ]] c9jwcf47aa410dy0079i2smkiausmqb 0 6103 2698503 2653063 2026-11-02T22:15:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698503 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Сяргей Пясэцкі''' ({{мова-pl|Sergiusz Piasecki}}; 1 красавіка 1901 — 12 верасьня 1964) — адзін з найбольш яскравых беларуска-польскіх пісьменьнікаў беларускага паходжаньня XX стагодзьдзя. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ляхавічы|Ляхавічах]] у сям’і [[беларусы|беларускі]] і [[русыфікацыя|зрушчанага]] [[палякі|паляка]]. У часы [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] ў лістападзе 1917 году ён апынуўся ў [[Масква|Маскве]]. А празь некалькі месяцаў пазьней вярнуўся на радзіму і далучыўся да беларускага антысавецкага руху «[[Зялёны Дуб]]», а пазьней да [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускае дывізіі]] польскага войска. Пасьля вайны працаваў агентам польскай выведкі. Пазьней учыніў некалькі паважных злачынстваў і быў асуджаны на 15 гадоў зьняволеньня. Пясэцкі стаўся пісьменьнікам выпадкова. Ягоная вязьніцкая проза прыцягнула ўвагу слыннага польскага пісьменьніка і журналіста [[Мэльхіёр Ваньковіч|Мэльхіёра Ваньковіча]]. Той заахвоціў яго працягваць пісьменьніцкія намаганьні і дапамог яму выдаць першую кніжку — «Каханак Вялікай Мядзьведзіцы». Выданьне і нечуваны посьпех кніжкі сталіся для Пясэцкага ключом, які адкрыў ягоную вязьніцу. У час савецкай і нямецкай акупацыяў заходніх беларускіх зямель ён стаўся катам польскай [[Краёвая Армія|Краёвай Арміі]] і выконваў сьмяротныя прысуды, якія выносілі падпольныя польскія суды. Памёр ад рака ва [[Ўэльс]]е, [[Вялікабрытанія]]. На ягоным надмагільным камяні высечаная Вялікая Мядзьведзіца. [[Файл:Sergiusz Piacecki grave.jpg|thumb|надмагілле Сяргея Пясэцкага - могілкі ў Гасцінгсе, Вялікабрытанія]] == Творчасьць == Ягоная проза грунтавалася на найбольш экстрэмальных жыцьцёвых прыгодах. Пясэцкі магчыма найбольш вядомы кніжкай сваёй аўтабіяграфіяй «Каханак Вялікай Мядзьведзіцы» («''Kochanek Wielkiej Niedzwiedzicy''») і антысавецкай сатырай «Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі» («''Zapiski oficera Armii Czerwonej''»). «Запіскі афіцэра чырвонай арміі» — дзёньнікавыя апавяданьні малодшага лейтэнанта Мішкі Зубава пра свае ўражаньні ад візыту ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] ад 17 верасьня 1939 году да студзеня 1945 году: у [[Ліда|Лідзе]], [[Вільня|Вільні]] і пад Вільняй. Пераклад на беларускую мову зрабіў [[Алесь Астраўцоў]]. Кніжнае выданьне пабачыла сьвет у [[Менск]]у ў 2005 годзе. Запіскі друкаваныя [[наркамаўка]]й. Варта адзначыць, што польская мова не была для Пясэцкага роднай — роднымі мовамі былі [[беларуская мова|беларуская]] і [[расейская мова|расейская]]. Польскую мову пісьменьнік адно засвоіў будучы дарослым. == Беларускія пераклады == * Ніхто ня дасьць нам збаўленьня: Урывак з аповесьці / Сяргей Пясэцкі // Спадчына. — 2000. — № 1. — С. 208—222. * [[Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі]] (2005) * [[Каханак Вялікай Мядзьведзіцы]] (2009) * Пяты этап (2010) * Жыцьцё раззброенага чалавека // [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] 5-2014, пераклаў [[Руслан Равяка]] * Багам ночы роўныя (2015) * Менская трылогія ** Яблычак (2018) ** Гляну я ў аконца (2018) ** Ніхто дабром не дасць збаўлення (2019) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://piasecki1.narod.ru/ Сяргей Пясэцкі. Жыцьцяпіс.] * [https://web.archive.org/web/20120301200326/http://szliachta.org/p08_storie/storie01.html Сяргей Пясецкі «Запіскі афіцэра Чырвонай арміі (ад 17 верасня 1939 г.)» у Юркавым куточку] * [https://web.archive.org/web/20080507150123/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/piasecki/index.htm Сяргей Пясецкі. «Запіскі афіцэра чырвонай арміі»] * [https://web.archive.org/web/20090407093225/http://www.nn.by/index.pl?theme=culture&article=2005091607 Пра «Запіскі афіцэра чырвонай арміі»] * [https://web.archive.org/web/20120602232913/http://pamizh.litara.net/kremien.htm Сяргей Пясэцкі. «Каханак Вялікай Мядзьведзіцы»] * [http://www.knihi.com/nn/2002/11/24.htm Сяргей Пясэцкі. «Трактат пра урку»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20210101230712/http://prajdzisvet.org/text/1060-bostvam-nochy-rounyja.html Сяргей Пясэцкі. «Боствам ночы роўныя». Урывак з рамана] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/piasecki/%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%A1%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%8F_%D0%9F%D1%8F%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Лаўрэш Леанід. Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць № 2-2015. С. 148—153. ] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пясэцкі, Сяргей}} [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Польскія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі антысавецкага падпольнага руху ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сябры арганізацыі «Зялёны дуб»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1901 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 верасьня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавічах]] hgerou3blt8r33d24ybjhc1cfeiu3o0 0 9582 2698606 2692218 2026-11-03T11:41:17Z ~2026-58707-82 101013 /* Творчасьць */ 2698606 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Ян Длу́гаш''' ({{мова-pl|Jan Długosz|скарочана}}; 1415 — 19 траўня 1480) — польскі гісторык і дыплямат, сакратар кракаўскага [[кардынал]]а [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]]. Заснавальнік польскай гістарыяграфічнай традыцыі, стварыў сваёй працай аснову для польскай гістарыяграфіі XVI стагодзьдзя. == Біяграфія == Паходзіў з шляхецкай сямʼі, навучаўся на філязофскім факультэце [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Кракаўскага ўнівэрсытэту]] (1428—1431). Вандраваў у Аўстрыю, Вугоршчыну, Італію і Палестыну, сустракаўся з гуманістам і географам [[Мікалай Кузанскі|Мікалаем Кузанскім]], цікавіўся творамі рымскіх аўтараў і тэндэнцыямі італьянскага гуманізму. Працу над «Гісторыяй Польшчы» пачаў пад уплывам кракаўскага біскупа [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]]. == Творчасьць == Найбольшую вядомасьць атрымаў твор «Гісторыя Польшчы» ({{мова-la|Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae|скарочана}}). Сярод найбольш цікавых апісаньняў [[Геральдыка|геральдычнага]] матэрыялу, зьвязанага з польскай, беларускай, украінскай гісторыяй, — твор «Апісальнік адзінак і кляйнодаў караля і Каралеўства Польскага» ({{мова-la|Insignia seu clenodia Regni Poloniae|скарочана}}), аўтарства якой гіпатэтычна належыць Яну Длугашу<ref>{{Кніга|старонкі=97|аўтар=Кабржыцкая, Т. В.|загаловак=Нарысы суседазнаўства: Украіна, Польшча ў прасторы і часе вачыма беларусаў: Знакавыя адметнасці міфалогіі, фальклору, культуры, нарадазнаўчых канцэптаў мастацкага твора|адказны=Пад рэд. Т. В. Кабржыцкай|месца=Мінск|выдавецтва=Кнігазбор|год=2012|isbn=978-985-7007-71-4}}</ref>. Упершыню «Гісторыю Польшчы» надрукавалі толькі ў 1614—1615 гадох у скароце — на запыт некалькіх уплывовых шляхецкіх родаў кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Ваза]] наклаў забарону на выданьне. Поўнае выданьне выйшла з друку толькі ў 1711—1712 гадох стараньнямі маскоўскага прапагандыста пруска-нямецкага паходжаньня {{Артыкул у іншым разьдзеле|Генрых фон Гюйсэн|Генрыха фон Гюйсэна|ru|Гюйссен, Генрих фон}}, які выхоўваў сыноў маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]<ref>Górecki P. Spuścizna literacka Jana Długosza // Przegląd Piśmiennictwa Teologicznego. Vol. 21, Nr. 41, 2015. S. 35.</ref>. == Крытыка == Даследаваньні польскіх гісторыкаў паказалі, што Длугаш пісаў прадузята. Так, ён паказваў [[Ягайла|Ягайлу]] ў нэгатыўным сьвятле<ref>Kuczyński S. Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409—1411. Warszawa, 1955. S. 23.</ref>. Лічыцца, што ў цэлым Длугаш разглядаў гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] дастаткова павярхоўна. Так, [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1389—1392 гадоў|грамадзянскую вайну]] [[Вітаўт]]а і Ягайлы ён тлумачыў іх асабістым процістаяньнем<ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}}</ref>. Адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]{{Заўвага|«[Прусы] Мелі ўласную мову, часткова зродненую з лацінскай, а крыху падобную да літоўскай, і бадай тых самых багоў, абрады і ўрачыстасьці… Прусаў, Ліцьвінаў і Жамойтаў аб’ядноўвала супольнасьць тых самых звычаяў, мовы і паходжаньня. У часе разгулу дамовых войнаў у Італіі, што вяліся між Цэзарам і Пампеям, яны, пакінуўшы старыя мясьціны, прыбылі ў надморскі край, які цяпер засяляюць. Сялібы свае заснавалі сярод пушчаў і пустэчаў, абароненых рэкамі, азёрамі і балотамі. Таксама на ўзор Рыму заснавалі галоўны горад Ромаў і тут пасялілі свайго вярхоўнага пастара ([[Крывэ]]). І хоць народы гэтыя розьняцца ў вымове словаў, прыкладам, як Палякі, Чэхі і Русіны, аднак жа ў шматлікім збліжаюцца між сабою. Не лічу іх выхадцамі з аднаго караня і моўнай сям’і, наадварот, паходжаньне Прусаў ёсьць іншае, чымся Ліцьвіноў і Жамойтаў. Прусіяс, кароль Бітыні, у якога, па паразе ў вайне з Рымлянамі і уцёкаў, знаходзіўся на выгнаньні пуніцкі ваявода Ганібал, з намовы апошняга цішком распачаў вайну супраць Рымлянаў… Будучы разьбітым і пераможаным, Прусіяс, уцякаючы ад Рымлянаў, з сваім бітынскім народам перасяліўся на паўночнае ўзьбярэжжа b назваў яго (бітыйскі народ) сваім собскім імём ці Прусамі <…> Ліцьвіны, Жамойты і Яцьвягі, хоць і падзяліліся між сабой і атрымалі розныя назвы, складаюць адно цела і вядуць свой пачатак ад Рымлянаў ці Італьянцаў <…> Іхная [Ліцьвінаў] лацінская мова вызначаецца мернай ступеньню варыятыўнасьці, бо пад уплывам кантактаў з суседнімі народамі яна ўжо схілілася да характэрнай лексыкі славянаў»<ref name="Urban-1964">[[Павал Урбан|Урбан П.]] Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва» // [[Запісы БІНіМ|Запісы]]. № 3 (9), 1964. С. 35—90.</ref>}}, якіх залічваў да «славянізаваных [[Балты|балтаў]]» гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў (таксама ўпамінаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — [[Літоўская мова|літоўскай]] і жамойцкай)<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Паўтарыў у мадыфікаваным, перакручаным выглядзе тэзу зь [[Аўкштота#У гістарычных крыніцах|вядомага ліста Вітаўта]], які ставіў за мэту давесьці законныя правы на тэрыторыю Жамойці як складовую частку Літоўскага гаспадарства, нібы тэрмін «[[Жамойць]]» узьнік, як пазначаньне, у літоўскай мове, «ніжэйшае зямлі». Далей, аднак, у Длугаша Жамойць выступае, як апрычоная краіна, заселеная асобным народам, які мае таксама і сваю собскую мову<ref name="Urban-1964"/>. Увогуле, да разьвязаньня пытаньня паходжаньня і нацыянальнай прыналежнасьці народаў Длугаш часам падходзіў заакадэмічна. У выніку, напрыклад, ён атаясамліваў славянскія плямёны [[Памараны|памаранаў]] і [[Руяне|руянаў]] з [[Гепіды|гепідамі]] і [[Кімбры|кімбрамі]]<ref name="Urban-1964"/>. Заснаваў [[Польшча|палёнацэнтрычную]] канцэпцыю гісторыі [[Русь|Русі]], якая адлюстроўвала замежнапалітычныя мэты і задачы польскіх кіроўных элітаў. Дзеля абгрунтаваньня польскай улады над Русьсю і перакананьня эўрапейцаў у важнасьці замежнапалітычнай місіі Польшчы на ​​ўсходзе Эўропы, Длугаш, які меў доступ да рускіх летапісаў, ствараў карціну польскага дамінаваньня ў руска-польскіх дачыненьнях старажытнарускай эпохі, тэндэнцыйна падбіраючы рэляцыі аб сапраўдных падзеях. Рускія князі адлюстроўваліся ім як слабыя кіраўнікі і надзяляліся пераважна нэгатыўнымі характарыстыкамі<ref>Карнаухов С. В. Средневековая Русь в историческом образовании Польши: истоки формирования стереотипов // Сибирский педагогический журнал. № 1, 2013. С. 60—65.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Длугаш, Ян}} [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры]] 6bm01jwtu8aen3mhoz9ovy6uqn1nj84 2698607 2698606 2026-11-03T11:43:04Z ~2026-58707-82 101013 /* Творчасьць */ 2698607 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Ян Длу́гаш''' ({{мова-pl|Jan Długosz|скарочана}}; 1415 — 19 траўня 1480) — польскі гісторык і дыплямат, сакратар кракаўскага [[кардынал]]а [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]]. Заснавальнік польскай гістарыяграфічнай традыцыі, стварыў сваёй працай аснову для польскай гістарыяграфіі XVI стагодзьдзя. == Біяграфія == Паходзіў з шляхецкай сямʼі, навучаўся на філязофскім факультэце [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Кракаўскага ўнівэрсытэту]] (1428—1431). Вандраваў у Аўстрыю, Вугоршчыну, Італію і Палестыну, сустракаўся з гуманістам і географам [[Мікалай Кузанскі|Мікалаем Кузанскім]], цікавіўся творамі рымскіх аўтараў і тэндэнцыямі італьянскага гуманізму. Працу над «Гісторыяй Польшчы» пачаў пад уплывам кракаўскага біскупа [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]]. == Творчасьць == Найбольшую вядомасьць атрымаў твор «Гісторыя Польшчы» ({{мова-la|Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae|скарочана}}). Сярод найбольш цікавых апісаньняў [[Геральдыка|геральдычнага]] матэрыялу, зьвязанага з польскай, беларускай, украінскай гісторыяй, — твор «Апісальнік адзінак і кляйнодаў караля і Каралеўства Польскага» ({{мова-la|Insignia seu clenodia Regni Poloniae|скарочана}}), аўтарства якой гіпатэтычна належыць Яну Длугашу<ref>{{Кніга|старонкі=97|аўтар=Кабржыцкая, Т. В.|загаловак=Нарысы суседазнаўства: Украіна, Польшча ў прасторы і часе вачыма беларусаў: Знакавыя адметнасці міфалогіі, фальклору, культуры, нарадазнаўчых канцэптаў мастацкага твора|адказны=Пад рэд. Т. В. Кабржыцкай|месца=Мінск|выдавецтва=Кнігазбор|год=2012|isbn=978-985-7007-71-4}}</ref>. Упершыню «Гісторыю Польшчы» надрукавалі толькі ў 1614—1615 гадох у скароце — на запыт некалькіх уплывовых шляхецкіх родаў кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Ваза]] наклаў забарону на друк. Поўнае выданьне выйшла з друку толькі ў 1711—1712 гадох стараньнямі маскоўскага прапагандыста пруска-нямецкага паходжаньня {{Артыкул у іншым разьдзеле|Генрых фон Гюйсэн|Генрыха фон Гюйсэна|ru|Гюйссен, Генрих фон}}, які выхоўваў сыноў маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]<ref>Górecki P. Spuścizna literacka Jana Długosza // Przegląd Piśmiennictwa Teologicznego. Vol. 21, Nr. 41, 2015. S. 35.</ref>. == Крытыка == Даследаваньні польскіх гісторыкаў паказалі, што Длугаш пісаў прадузята. Так, ён паказваў [[Ягайла|Ягайлу]] ў нэгатыўным сьвятле<ref>Kuczyński S. Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409—1411. Warszawa, 1955. S. 23.</ref>. Лічыцца, што ў цэлым Длугаш разглядаў гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] дастаткова павярхоўна. Так, [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1389—1392 гадоў|грамадзянскую вайну]] [[Вітаўт]]а і Ягайлы ён тлумачыў іх асабістым процістаяньнем<ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}}</ref>. Адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]{{Заўвага|«[Прусы] Мелі ўласную мову, часткова зродненую з лацінскай, а крыху падобную да літоўскай, і бадай тых самых багоў, абрады і ўрачыстасьці… Прусаў, Ліцьвінаў і Жамойтаў аб’ядноўвала супольнасьць тых самых звычаяў, мовы і паходжаньня. У часе разгулу дамовых войнаў у Італіі, што вяліся між Цэзарам і Пампеям, яны, пакінуўшы старыя мясьціны, прыбылі ў надморскі край, які цяпер засяляюць. Сялібы свае заснавалі сярод пушчаў і пустэчаў, абароненых рэкамі, азёрамі і балотамі. Таксама на ўзор Рыму заснавалі галоўны горад Ромаў і тут пасялілі свайго вярхоўнага пастара ([[Крывэ]]). І хоць народы гэтыя розьняцца ў вымове словаў, прыкладам, як Палякі, Чэхі і Русіны, аднак жа ў шматлікім збліжаюцца між сабою. Не лічу іх выхадцамі з аднаго караня і моўнай сям’і, наадварот, паходжаньне Прусаў ёсьць іншае, чымся Ліцьвіноў і Жамойтаў. Прусіяс, кароль Бітыні, у якога, па паразе ў вайне з Рымлянамі і уцёкаў, знаходзіўся на выгнаньні пуніцкі ваявода Ганібал, з намовы апошняга цішком распачаў вайну супраць Рымлянаў… Будучы разьбітым і пераможаным, Прусіяс, уцякаючы ад Рымлянаў, з сваім бітынскім народам перасяліўся на паўночнае ўзьбярэжжа b назваў яго (бітыйскі народ) сваім собскім імём ці Прусамі <…> Ліцьвіны, Жамойты і Яцьвягі, хоць і падзяліліся між сабой і атрымалі розныя назвы, складаюць адно цела і вядуць свой пачатак ад Рымлянаў ці Італьянцаў <…> Іхная [Ліцьвінаў] лацінская мова вызначаецца мернай ступеньню варыятыўнасьці, бо пад уплывам кантактаў з суседнімі народамі яна ўжо схілілася да характэрнай лексыкі славянаў»<ref name="Urban-1964">[[Павал Урбан|Урбан П.]] Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва» // [[Запісы БІНіМ|Запісы]]. № 3 (9), 1964. С. 35—90.</ref>}}, якіх залічваў да «славянізаваных [[Балты|балтаў]]» гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў (таксама ўпамінаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — [[Літоўская мова|літоўскай]] і жамойцкай)<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Паўтарыў у мадыфікаваным, перакручаным выглядзе тэзу зь [[Аўкштота#У гістарычных крыніцах|вядомага ліста Вітаўта]], які ставіў за мэту давесьці законныя правы на тэрыторыю Жамойці як складовую частку Літоўскага гаспадарства, нібы тэрмін «[[Жамойць]]» узьнік, як пазначаньне, у літоўскай мове, «ніжэйшае зямлі». Далей, аднак, у Длугаша Жамойць выступае, як апрычоная краіна, заселеная асобным народам, які мае таксама і сваю собскую мову<ref name="Urban-1964"/>. Увогуле, да разьвязаньня пытаньня паходжаньня і нацыянальнай прыналежнасьці народаў Длугаш часам падходзіў заакадэмічна. У выніку, напрыклад, ён атаясамліваў славянскія плямёны [[Памараны|памаранаў]] і [[Руяне|руянаў]] з [[Гепіды|гепідамі]] і [[Кімбры|кімбрамі]]<ref name="Urban-1964"/>. Заснаваў [[Польшча|палёнацэнтрычную]] канцэпцыю гісторыі [[Русь|Русі]], якая адлюстроўвала замежнапалітычныя мэты і задачы польскіх кіроўных элітаў. Дзеля абгрунтаваньня польскай улады над Русьсю і перакананьня эўрапейцаў у важнасьці замежнапалітычнай місіі Польшчы на ​​ўсходзе Эўропы, Длугаш, які меў доступ да рускіх летапісаў, ствараў карціну польскага дамінаваньня ў руска-польскіх дачыненьнях старажытнарускай эпохі, тэндэнцыйна падбіраючы рэляцыі аб сапраўдных падзеях. Рускія князі адлюстроўваліся ім як слабыя кіраўнікі і надзяляліся пераважна нэгатыўнымі характарыстыкамі<ref>Карнаухов С. В. Средневековая Русь в историческом образовании Польши: истоки формирования стереотипов // Сибирский педагогический журнал. № 1, 2013. С. 60—65.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Длугаш, Ян}} [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры]] pwipxpd56i83rzk7xcfvaif20p4ja2b 0 20438 2698456 2666844 2026-11-02T18:00:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698456 wikitext text/x-wiki '''Старэйшая Эдда''', '''Эдда Сэмундава''', '''Песенная Эдда''' — вершаваная складанка [[Скандынаўская міталёгія|мітаў Скандынавіі]], захавалася галоўным чынам у рукапісе [[Codex Regius]]. Запісаная ў [[13 стагодзьдзе|13 стагодзьдзі]]. Найбольшае распаўсюджаньне ў [[Расея|Расеі]] і [[Беларусь|Беларусі]] атрымаў пераклад [[Уладзімер Ціхаміраў|Ціхамірава]]. У 2021 годзе выйшаў поўны беларускамоўны пераклад першай часткі зборніка («Песні пра багоў»), у 2022 свет пабачыла другая частка («Песні пра герояў»). Абодва пераклады здзейсніў беларускі філолаг Яўген Папакуль. Таксама існуе празаічная складанка мітаў: [[Малодшая Эдда]]. == Беларускія пераклады == * [https://web.archive.org/web/20240301220222/http://prajdzisvet.org/texts/poetry/starejshaya-eda-prarocztva-vyashchunni.html Старэйшая Эда: Прароцтва вяшчунні (Eddukvæði: Völuspá)]. Пераклад са стараісландскай Ігара Кулікова. — Часопіс перакладной літаратуры «ПрайдзіСвет», «№ 19: Нарвежскі вецер» (2017) *[https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. — 312 с. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. — 380 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{commons|Category:Sander's Edda}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Скандынаўская міталёгія]] [[Катэгорыя:Сярэднявечная літаратура]] i70v06wvgwfhrjv8p9sl4h6xqokw0uv 0 20986 2698505 2549038 2026-11-02T22:24:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698505 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Сяргій Жадан |Арыгінал імя = |Партрэт = Serhiy Zhadan Frankfurter Buchmesse 2022 2.jpg |Памер = |Апісаньне = Сяргій Жадан, 2022 |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Грамадзянства = Украіна |Род дзейнасьці = |Гады актыўнасьці = |Напрамак = паэт, празаік, перакладчык, музыка |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = http://zhadan.info/ }} '''Сяргі́й Жада́н''' ({{мова-uk|Сергій Вікторович Жадан}}; нарадзіўся 23 жніўня 1974 году ў горадзе [[Старабельск]], [[Луганская вобласьць]], [[Украіна]]) — украінскі [[паэт]], [[проза|празаік]], перакладчык [[постмадэрнізм|постмадэрнісцкага]] кірунку. Ляўрэат шматлікіх літаратурных узнагародаў. Вызнаецца за аднаго з самых таленавітых сучасных літаратараў Украіны. == Жыцьцяпіс == У 1996 годзе Жадан скончыў [[Харкаўскі нацыянальны пэдагагічны ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасьці [[германістыка]], у 1999 годзе — асьпірантуру пры ім. Быў сябрам літаратурнае карпарацыі «Червона фіра», адным са стваральнікаў часопісу «Кальміус». Сяргій Жадан вядомы таксама як арганізатар літаратурных фэстываляў, рок-канцэртаў, пэрфомансаў. Ён прымаў актыўны ўдзел у мастацкім аздабленьні акцый грамадзянскай непакоры ў [[Харкаў|Харкаве]] падчас [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]]. Цяпер працуе выкладчыкам у сваёй alma mater, стала жыве ў Харкаве. Уначы 11 лютага 2017 году літаратар, які прыехаў на кніжную выставу ў Менск і Стральцоўскі паэтычны фэст, быў затрыманы беларускімі сілавікамі ў сваім пакоі ў гатэлі. Прычына — знаходжаньне ў расейскім «чорным спісе» з фармулёўкай «за датычнасць да тэрарыстычнай дзейнасьці». Жадан правёў ноч у камэры і атрымаў забарону на ўезд у Беларусь на нявызначаны тэрмін<ref>[https://web.archive.org/web/20201031130337/https://www.intex-press.by/2017/02/11/iz-belarusi-deportiruyut-vsemirno-izvestnogo-ukrainskogo-pisatelya-sergeya-zhadana-rossiya-schitaet-ego-prichastnym-k-terrorizmu/ Из Беларуси депортируют всемирно известного украинского писателя Сергея Жадана: Россия считает его причастным к терроризму], [[Intex-press]], 11-02-2017</ref>. Пасьля розгаласу і скандалу, беларускае МЗС анулявала Жадану забарону на ўезд у краіну. Разьвязаньне адбылося цягам некалькіх гадзін<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=185261 Беларусь адмяніла забарону на ўезд Сяргею Жадану], [[Наша Ніва]], 11-02-2017</ref>. == Творчасьць == Дэбютаваў у 1995 годзе зборнікам вершаў «Генэрал Юда», за 20 наступных гадоў апублікаваў 11 кніг паэзіі. У 2004 годзе выйшаў зборнік апавяданьняў С. Жадана «Біг мак», які пазьней меў шэраг перавыданьняў з дадаткамі. Таксама станам на 2016 год выйшла болей за дзесяць тамоў выбраных твораў, якія карыстаюцца вялікім попытам. Творы Жадана перакладзеныя больш чым на дзесяць моваў, у т. л. на беларускую.<ref name="Рудак" /> Перакладае зь нямецкае, польскае, расейскае і беларускае моваў.<ref name="Рудак" /> Вядомы як арганізатар літаратурных фэстаў, рок-канцэртаў, пэрформансаў. Разам з гуртом «Собаки в космосі» Жадан як аўтар і выканаўца запісаў музычныя альбомы «Спортивний клуб армії» (2008), «Зброя пролетаріату»(2012), «Бийся за неї» (2014) і «Пси» (2016).<ref name="Рудак" /> Сяргей Жадан наведваў Менск зь літаратурнымі выступамі ў 2002, 2008, 2012, 2014, 2017 гадах. У 2015 і 2016 гадах прыяжджаў у Менск разам з гуртом «Собаки в космосі».<ref name="Рудак" /> == Арыгінальная бібліяграфія == === Паэтычныя зборнікі === * ''«Цытатнік»'' (1995) * ''«Генэрал Юда»'' (1995) * ''«Пэпсі»'' (1998) * ''«The very very best poems, psychodelic stories of fighting and other bullshit»'' (2000) * ''«Баляды пра вайну і адбудову»'' (2000) * ''«Гісторыя культуры пачатку стагодзьдзя»'' (2003) * ''«Цытатнік»'' (2005, месьціць ужо выдаваныя творы разам з тымі, што засталіся па-за межамі ранейшых зборікаў) * ''«Марадона»'' (2007) * ''«Этыёпія»'' (2009) * ''«Лілі Марлен»'' (2009) * ''Вогнепальні й ножові'' (2012) * ''Жыцьцё Марыі: Кніга вершаў і перакладаў'' (2015, у зборнік ўвайшлі пераклады [[Райнэр Марыя Рыльке|Райнэра Марыя Рыльке]] ды [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]) * ''Тампліеры: Новыя вершы, 2015—2016'' (2016) === Кніжкі прозы === * ''«Біґ Мак»'' (2003) * ''«Дэпэш Мод»'' (2004) * ''«Anarchy in the UKR»'' (2005) * ''«Гімн дэмакратычнай моладзі»'' (2006) * ''«Біґ Мак²»'' (2007) * ''«Варашылаўград»'' (2010) * ''«Мэсапатамія»'' (2014) == Беларускія пераклады == * Раман «Дэпеш мод» / Перакл. Таццяны Урублеўскай (2006)<ref name="Рудак">''Рудак А.'' Прывід зьніклага горада // «Літаратура і мастацтва» № 29, 22.7.2016.</ref>; * Раман «Anarchy in the UKR» / Перакл. Алега Жлуткі (2012)<ref name="Рудак"/>, 2023<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.skarynapress.com/knihi/zhadan-anarchy-in-the-ukr|title=Скарына ❖ Skaryna Press - Anarchy in the UKR|website=www.skarynapress.com|access-date=2023-10-04}}</ref>;; * Выбранае «Украінскія авіялініі» / Перакл. Андрэя Хадановіча; з бонус-анталёгіяй «Адзінаццаць сяброў Жадана» перакладаў Алеся Аркуша, Уладзімера Арлова, Андрэя Вылінскага, Юрыя Гуменюка, Алега Жлуткі, Марыі Мартысевіч, Сяргея Прылуцкага, Марыі Пушкінай, Антона Рудака, Віталя Рыжкова (Кіеў: «Крок», 2015); * Раман «Варашылаўград» на беларускую пераклаў [[Віталь Латыш]] (Мн.: «Логвінаў», 2016)<ref name="Рудак"/>. * Вершы / Сяргій Жадан. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 119, [1] с. — («Паэты планеты»). Пераклад [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]]; * Інтэрнат : [раман] / Сяргій Жадан; пер. з укр. Н. Бабінай. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2019. * Месапатамія. — 2023. * Іншае імя любові. — 2023. == Прэміі == * 2010 — украінская прэмія «Кніга году Бі-Бі-Сі — 2010» за кнігу «Варашылаўград»<ref>[https://web.archive.org/web/20160307030855/http://prajdzisvet.org/events/498-knihaj-hodu-bi-bi-si-2010-nazvali-raman-zhadana.html «Кнігай году Бі-Бі-Сі 2010» назвалі раман Жадана] Прайдзісьвет</ref> * 2006 — украінская прэмія «Кніга году Бі-Бі-Сі — 2006» за кнігу «Капітал» == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == === Па-беларуску === * [https://web.archive.org/web/20091120064536/http://prajdzisvet.org/author/4 Пра Жадана на «ПрайдзіСвет»] * [https://web.archive.org/web/20071123220332/http://litara.net/doc/zhadan Артыкул А. Хадановіча «Дазвольце пазнаёміць: Сяргій Жадан»] * [https://web.archive.org/web/20071019230443/http://arche.bymedia.net/2006-10/zadan610.htm Раман «Дэпэш мод» у перакладзе Тацяны Ўрублеўскай] * [https://web.archive.org/web/20070919002940/http://arche.bymedia.net/2002-2/zadan202.html Вершы ў ARCHE] * [https://web.archive.org/web/20070930221412/http://arche.bymedia.net/2001-5/num501.html Вершы ў ARCHE] Спампаваць «Украінскія авіялініі» Жадана ў фармаце rtf (глядзіце зьмест). * [https://litrazh.org/name/syargey-zhadan Пераклады] ў ЛітРАЖ === Па-ўкраінску === * [http://poetry.uazone.net/zhadan/ Вершы на Поетиці] * [https://web.archive.org/web/20071018092603/http://potyah76.org.ua/author/?a=1 Творы Жадана на Потягу-76] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жадан, Сяргій}} [[Катэгорыя:Украінскія літаратары]] [[Катэгорыя:Украінскія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Аранжавай рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Украінскамоўныя пісьменьнікі]] [[Катэгорыя:Сяргей Жадан| ]] ox725mmrwvb9pnrv9q5zs7kkusmtxz5 0 24283 2698583 2651870 2026-11-03T08:55:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698583 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чэрыкаў |Лацінка = Čerykaŭ |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Чэрыкава |Герб = Coat of Arms of Čerykaŭ, Belarus.png |Сьцяг = Flag of Čerykaŭ.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1578 |Статус з = |Магдэбурскае права = 1641 |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]] |Раён = [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 10.7 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 8144 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 213533 |СААТА = |Выява = Чэрыкаў. Царква.jpg |Апісаньне выявы = Царква ў старой камяніцы |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 34 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 31 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 50 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Чэ́рыкаў''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на правым беразе [[Сож|Сажа]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёну]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 8144 чалавекі<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 77 км на паўднёвы ўсход ад [[Магілёў|Магілёва]], за 32 км ад чыгуначнай станцыі Крычаў; на скрыжаваньні аўтамабільных шляхоў [[Магілёў]] — [[Касьцюковічы]], [[Бабруйск]] — [[Крычаў]]. Чэрыкаў — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Аршанскі павет|гістарычнай Аршаншчыны]] (частка [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]). Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Чэрыкаў)|касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі]], помнік архітэктуры XIX ст. == Назва == Існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне [[тапонім]]у Чэрыкаў. Паводле першага зь іх, ён утварыўся ад словаў «чартала», «чарціць» і мае зьвязкі з прымітыўнымі працамі земляробства — «аратым»<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 401.</ref>. Другая вэрсія зьвязвае назву места з старажытнымі плямёнамі, якія абралі правы бераг ракі Сож для стаянак сваіх лодак — «чырыкаў». Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога на месцы сучаснага Чэрыкава рэзалі авечак каб аплаціць даніну татарам. Надалей адбылася наступная трансфармацыя назвы паселішча: «чырык авечак» — Чырыкавец — Чэрыкаў<ref name="rik">[https://web.archive.org/web/20160304033534/http://cherikov.mogilev-region.by/ru/region/new_3 История], [https://web.archive.org/web/20160422020404/http://cherikov.mogilev-region.by/ Чериковский районный исполнительный комитет]</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Чэрыкава}} === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Чэрыкаў датуецца 1460 годам<ref name="rik"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў ён увайшоў у склад [[Аршанскі павет|Аршанскага павету]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]]. У 1578 годзе мястэчка стала цэнтрам [[Чэрыкаўскае староства|староства]] [[Магілёўская эканомія|Магілёўскай эканоміі]]. У пачатку XVII стагодзьдзя Чэрыкаў атрымаў статус [[места]]<ref name="evkl">{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 748.</ref>. У 1641 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Уладзіслаў Ваза]] надаў месту [[Магдэбурскае права]]<ref name="evkl"/> і герб: «''у блакітным полі срэбны мур з трыма вежамі, у цэнтральнай — брама з збройным рыцарам зь дзідай у руцэ''»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 252.</ref>. У кастрычніку 1648 году казакі на чале з Крывашапкай занялі Чэрыкаў, адкуль рабілі набегі на шляхецкія маёнткі [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]]. Неўзабаве казакоў разьбіў аддзел полацкай шляхты на чале з князем Лукомскім. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) места спустошылі маскоўскія захопнікі<ref name="evkl"/>. У 1678 годзе Чэрыкаў стаў цэнтрам воласьці (павету) [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]]<ref name="evkl"/>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Čerykaŭ, Pahonia. Чэрыкаў, Пагоня (1843).jpg|110пкс|значак|[[Герб Чэрыкава|Герб]], 1843 г.]] У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Чэрыкаў апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. Статус паселішча панізілі да [[мястэчка]]. У 1773 годзе Чэрыкаў зноў атрымаў статус [[места]] і стаў цэнтрам [[Чэрыкаўскі павет|павету]] Амсьціслаўскай правінцыі (у 1796—1802 гадох — [[Беларуская губэрня|Беларускай]], пазьней — [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]). У 1781 годзе расейскія ўлады даравалі яму новы герб. На 1787 год у месьце было 300 дамоў, дзеялі 2 царквы, працавала школа. У 1789 годзе адкрылася 2-клясная вучэльня. У канцы XVIII стагодзьдзя праз Чэрыкаў прайшоў тракт [[Магілёў]] — [[Чавусы]] — [[Крычаў]] — [[Амсьціслаў]], у ХІХ стагодзьдзі — Маскоўска-Варшаўская шаша. У гэты час на Сажы існавалі тры прыстані; праводзіліся конныя кірмашы, працаваў цукровы завод. На 1811 год у месьце было 364 двары, на 1839 год працавалі 2 плісавыя, 1 палатняная, 1 гарбарная, 1 паташная і 2 медзеплавільныя мануфактуры. У пачатку 1840-х гадоў — 380 драўляных і 2 мураваныя будынкі, працавалі 39 крамаў, на 1848 год — 407 дымоў. За часамі [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) Я. Жукоўскі сфармаваў у Чэрыкаве паўстанцкі аддзел, які пазьней злучыўся з Горацкім аддзелам Л. Зьвяждоўскага. На 1865 год у месьце было 15 мураваных (астрог, 2 адміністрацыйныя будынкі, паштовая станцыя, застаўны шашэйны дом, 9 крамаў і 2 жылыя дамы) і 566 драўляных будынкаў (царква, касьцёл, 4 малітоўныя школы, 54 крамы, мескі млын, 505 жылых дамоў). Плян складаўся з 4 пляцаў, 12 вуліцаў, 13 завулкаў, частка зь якіх была брукаванай. На 1880 год у Чэрыкаве было 564 будынкі. У 1904 годзе ў месьце працавалі 23 дробныя прадпрыемствы, 162 рамесьнікі, лякарня на 20 ложкаў. У 1913 годзе працавалі вінны завод, лесапільна-мукамольны завод, млыны. <gallery caption="Старая графіка Чэрыкава" widths=215 heights=180 class="center"> Čerykaŭ-Klimavičy. Чэрыкаў-Клімавічы (1800).jpg|Узорны праект будынкаў для гараднічага і скарбніка, каля 1800 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (XIX).jpg|Праект мучнога і салянога складоў, {{nowrap|XIX ст.}} Čerykaŭ. Чэрыкаў (1840).jpg|Агульны выгляд, каля 1840 г. </gallery> === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Чэрыкаў абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары [[Беліцкая воласьць|Беліцкай воласьці]] Чэрыкаўскага павету атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]<ref>{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Чэрыкаў увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У 1924 годзе Чэрыкаў вярнулі [[БССР]], дзе ён стаў цэнтрам раёну Калінінскай, у 1927—1930 гадох Магілёўскай акругі, з 1938 году — у Магілёўскай вобласьці. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 17 ліпеня 1941 да 1 кастрычніка 1943 году места знаходзілася пад [[Трэці Райх|нямецкай]] акупацыяй. У 1959—1962 і 1965—1966 гадох Чэрыкаў уваходзіў у склад [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёну]], у 1962—1965 гадох — у склад Краснапольскага раёну. У 2002 годзе афіцыйна зацьвердзілі гістарычны мескі герб<ref>[https://web.archive.org/web/20160422020404/http://cherikov.mogilev-region.by/ Геральдика], [https://web.archive.org/web/20160422020404/http://cherikov.mogilev-region.by/ Чериковский районный исполнительный комитет]</ref>. <gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Čerykaŭ, Rynak. Чэрыкаў, Рынак (M. Astankovič, 1905).jpg|Рынак. М. Астанковіч, {{nowrap|1905 г.}} Čerykaŭ, Rynak, Sabornaja. Чэрыкаў, Рынак, Саборная (M. Astankovič, 1905).jpg|Царква-[[мураўёўкі|мураўёўка]]. М. Астанковіч, 1905 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (1901-17).jpg|Жаночая гімназія, да 1918 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (1918) (2).jpg|Саюз каапэратываў, каля 1918 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Čerykaŭ. Чэрыкаў (1918).jpg|Саюз каапэратываў, 1918 г. Čerykaŭ, Krasnaja. Чэрыкаў, Красная (1925).jpg|Красная вуліца. Прысутныя месцы, 1925 г. Čerykaŭ, Krasnaja, Vasileŭski. Чэрыкаў, Красная, Васілеўскі (1926).jpg|Красная вуліца. Дом Васілеўскага, 1926 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (1929).jpg|У цэнтры места, 1929 г. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8500 ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1649 from:0 till:2000 bar:1777 from:0 till:906 bar:1787 from:0 till:3000 bar:1861 from:0 till:3877 bar:1880 from:0 till:2853 bar:1897 from:0 till:5200 bar:1910 from:0 till:6198 bar:1939 from:0 till:6400 bar:1959 from:0 till:4900 bar:1970 from:0 till:5400 bar:1991 from:0 till:8300 bar:2008 from:0 till:8500 bar:2018 from:0 till:8144 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline> </div> * '''XVII стагодзьдзе''': 1649 год — 2 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XVIII стагодзьдзе''': 1777 год — 906 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 334.</ref>; 1787 год — больш за 3 тыс. чал. * '''XIX стагодзьдзе''': 1811 год — 355 муж.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 335.</ref>; 1861 год — 3877 чал.; 1880 год — 3853 чал.<ref>Chmara A. Czeryków // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/850 850].</ref>; 1897 год — 5,2 тыс. чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1910 год — 6198 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 337.</ref>; 1939 год — 6,4 тыс. чал.; 1959 год — 4,9 тыс. чал.; 1965 год — 5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3к}} С. 339.</ref>; 1970 год — 5,4 тыс. чал.; 1991 год — 8,3 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 8,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 335.</ref>; 2006 год — 8,5 тыс. чал.; 2008 год — 8,5 тыс. чал.; 2015 год — 8184 чал.<ref name="Pop2015">[https://web.archive.org/web/20150515134329/http://belstat.gov.by/uploads/bgd_files/1427878416014868.zip Статистический бюллетень «Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа»]</ref>; 2016 год — 8149 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 8165 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 8144 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === У Чэрыкаве працуюць 2 сярэднія, пачатковая, спартовая школы, школа мастацтваў. === Культура === Дзеюць дом культуры, гістарычна-краязнаўчы музэй, бібліятэкі. == Забудова == === Плян === У сучасным пляне места галоўныя вуліцы зьяўляюцца працягам аўтамагістраляў. У цэнтры ўтварылася 3—5-павярховая забудова. У цэлым жа пераважаюць будынкі сядзібнага тыпу. Вядзецца будова 5-павярховых дамоў. <gallery caption="Старыя мапы і пляны Чэрыкава" widths=150 heights=150 class="center"> Čerykaŭ. Чэрыкаў (1778, 1839).jpg|Праект, 1778 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (1783).jpg|Праект, 1783 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (1800).jpg|Праект, 1800 г. Čerykaŭ. Чэрыкаў (1801-15).jpg|Праект, 1801—15 гг. </gallery> === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Болдзіна вуліца || '''Красная''' вуліца <br> '''Магілёўская''' вуліца || Камсамольская вуліца |} == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў, лесанарыхтоўчай прамысловасьці. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Чэрыкава |- | * ПУП «Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці Чэрыкаўскага раённага спажывецкага таварыства» * [[Дзяржаўнае ўнітарнае камунальнае даччынае вытворчае прадпрыемства|ДУКДВП]] «Чэрыкаўскі дрэваапрацоўчы камбінат» * Чэрыкаўскі лесапункт ААТ «Магілёўлес» |} == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Дзее Чэрыкаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Працуе база юных турыстаў. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. === Славутасьці === Геалягічнае агаленьне «Чэрыкаў» — помнік прыроды дзяржаўнага значэньня. * Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты) * [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Чэрыкаў)|Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі]] (1856) * Шпіталь (ХІХ ст.) === Страчаная спадчына === * Царква (2-я пал. ХІХ ст.; [[мураўёўкі|мураўёўка]]) == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Чэрыкава" widths=150 heights=150 class="center"> Чэрыкаў. Клуб у касцёле.jpg|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Чэрыкаў)|Касьцёл]] Чэрыкаў. Касцёл (02).jpg|Касьцёл з боку [[апсыда|апсыды]] Чэрыкаў. Дзіцячая бібліятэка.jpg|Дзіцячая бібліятэка Чэрыкаў. Царква ў перабудаваным будынку (01).jpg|Царква </gallery> == Асобы == * [[Меер Басін]] (1890—1918) — расейскі рэвалюцыянэр * [[Віктар Карамазаў]] (1934—2023) — беларускі пісьменьнік * [[Ісак Любан]] (1907—1975) — кампазытар == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|7-3}} * {{Літаратура/Памяць/Чэрыкаўскі раён}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://radzima.org/be/gorad/cherykau.html Чэрыкаў], [[Radzima.org]] * [https://globustut.by/cherikov/ Чэрыкаў], [[Глёбус Беларусі]] {{Навігацыйная група |назоў = Чэрыкаў у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Чэрыкаўскі раён |Магілёўская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Аршаншчыны}} [[Катэгорыя:Чэрыкаў| ]] j8ws8f9aaz235qal2cnmsycveppp9ia 0 41731 2698445 2694763 2026-11-02T15:45:53Z ~2026-58473-25 100999 /* Падзел */ 2698445 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У [[Беларуская мова|беларускай]] і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Мяркуецца, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе некалькі балтыйскіх народаў — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Хоць [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]) і ёсьць славянамоўнымі, але гэты народ усё роўна застаецца балтыйскім, як і яго продкі. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 84yzawfd5wmnabn80iwfwmuc3osfwsa 2698530 2698445 2026-11-03T05:52:25Z ~2026-58316-84 100996 2698530 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У [[Беларуская мова|беларускай]] і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Мяркуецца, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] ko0valauvqwoibz5ibuh7zttpq5ph7f 2698531 2698530 2026-11-03T06:04:07Z ~2026-58316-84 100996 /* Назва */ 2698531 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' азначаліся ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойты]] (продкі [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Мяркуецца, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] jtsujjuzfkip5uyrm71p9flzjtzrs08 2698532 2698531 2026-11-03T06:05:24Z ~2026-58316-84 100996 /* Гістарычнае расьсяленьне */ 2698532 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' азначаліся ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойты]] (продкі [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Мяркуецца, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] a3uyd0wbngb5cbsu9l2fnt0yx0rpv5o 2698533 2698532 2026-11-03T06:06:47Z ~2026-58316-84 100996 /* Гістарычнае расьсяленьне */ 2698533 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' азначаліся ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойты]] (продкі [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] l69ref7f43ru0dn9y1fdmrlwzhao7s2 2698541 2698533 2026-11-03T07:02:16Z ~2026-58316-84 100996 /* Назва */ 2698541 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' азначаліся ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойты]] (продкі [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя летувісаў і латышоў азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] eu48orwd1lpkud7pxylthcpj7sgn1wk 2698542 2698541 2026-11-03T07:04:35Z ~2026-58316-84 100996 /* Назва */ 2698542 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя летувісаў і латышоў азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] lu1k04dqxrjrh61zhyu9wt20klg82ra 2698543 2698542 2026-11-03T07:11:03Z ~2026-58316-84 100996 2698543 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] t0vm6m8xt9f2s3bjf8znohud7kuxy2d 2698544 2698543 2026-11-03T07:12:17Z ~2026-58316-84 100996 /* Назва */ 2698544 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной з гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] ffzgoj14pvypyuv7z0apcigd80ci712 2698545 2698544 2026-11-03T07:14:41Z ~2026-58316-84 100996 /* Гістарычнае расьсяленьне */ 2698545 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]], але ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] hvrklcdde6grwkj7l70f8i2q5prbs9z 2698546 2698545 2026-11-03T07:16:33Z ~2026-58316-84 100996 /* Генэтыка */ 2698546 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э. склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] ttu8hyytwdujoluj369suk14bfuqvrw 2698547 2698546 2026-11-03T07:18:04Z ~2026-58316-84 100996 /* Падзел */ 2698547 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 5jotv9vp5vgm2tr7l8pos6ryd183zf2 2698548 2698547 2026-11-03T07:19:40Z ~2026-58316-84 100996 /* Ушанаваньне вужакаў */ 2698548 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] lnzyua316ulhybqqa3a4i6wdcov414a 2698550 2698548 2026-11-03T07:23:31Z ~2026-58316-84 100996 /* Гістарычнае расьсяленьне */ 2698550 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] gd9fr6jlwxgm4yc1ejh4z6ylpzfmvvt 2698551 2698550 2026-11-03T07:24:45Z ~2026-58316-84 100996 /* Гістарычнае расьсяленьне */ 2698551 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — народы [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 37dh0paro9awcqbn2iwa7uuo4n6q1wb 2698574 2698551 2026-11-03T07:47:48Z ~2026-58707-82 101013 2698574 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў ужывалася агульная назва ''леты''<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 0gownezlddktuexh411hynzzyk7zshr 2698589 2698574 2026-11-03T09:52:02Z ~2026-58707-82 101013 /* Назва */ 2698589 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 1i9ja88m4264dmva5dkyslc26d61exd 2698590 2698589 2026-11-03T09:55:54Z ~2026-58707-82 101013 /* Назва */ 2698590 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. У XVIII стагодзьдзі да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] aphifoklonnrbpuuvtd7up34b72u0r7 2698591 2698590 2026-11-03T09:57:48Z ~2026-58707-82 101013 /* Назва */ 2698591 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 1erzwaldq6mwdtbqb3zko2jtzwu9bp2 2698592 2698591 2026-11-03T10:11:25Z ~2026-58707-82 101013 /* Вяцічы і радзімічы */ 2698592 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref>Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref> == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] srbeifyozkbcvq4zwets1qhpwr48542 2698593 2698592 2026-11-03T10:13:33Z ~2026-58707-82 101013 2698593 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] bposfjznitbptu7bspnp1wdmmz3gmja 0 48181 2698418 2686080 2026-11-02T14:11:58Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2698418 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-1.jpg|міні|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] — сымбаль прадмесьця]] '''Залатая Горка''' ці '''Залатагорскае [[прадмесьце]]''' — гістарычная мясцовасьць [[Менск]]у, разьмешчаная ў заходняй частцы [[места]], на ўсход ад [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Мескага саду]] і [[Захараўскі мост|Захараўскага моста]], вакол [[Залатагорскія могілкі|Залатагорскіх каталіцкіх могілак]]. Архітэктурнай дамінантай мясцовасьці быў [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]], які захаваўся да нашага часу. [[Файл:Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1868).jpg|значак|Інтэр’ер касьцёла, 1868 р.]] На захад ад Залатой Горкі пачынаецца цэнтральнае [[Новае Места]], на паўночны захад — [[Траецкае прадмесьце]], на паўночны ўсход — [[Камароўка (Менск)|Камароўка]], на ўсход — [[Сьляпянка]], на паўднёвы ўсход — [[Доўгі Брод]], на поўдзень — [[Стромкі Бераг]]<ref name="m-2">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 196—197.</ref><ref name="m-3">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 550—551.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Plabanskija Młyny. Менск, Плябанскія Млыны (Č. Maniuška, 1840) (2).jpg|значак|Залатая Горка з боку Валокаў Полацкіх. Ч. Манюшка, 1840 р.]] У пачатку XIX ст. непадалёк ад вёскі Камароўкі знаходзіўся найвышэйшы ўзгорак ў акрузе — Залатая Горка. Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня гэтай назвы. Паводле адной зь іх, такую назву горка атрымала ад залацістага восеньскага лісьця мясцовага кляновага гаю. Другая вэрсія тлумачыць паходжаньне назвы тым, што нібы ў гэтай мясцовасьці знаходзілі шмат залатых скарбаў. Паводле іншай легенды, назва мае зьвязак з паданьнем пра вялікую горку залатых манэтаў, што сабраў мясцовы ксёндз у час лютаваньня эпідэміі халеры. Грошы, згодна з паданьнем, пайшлі на будаваньне касьцёла ў гонар сьвятога Роха — абаронцы людзей і жывёлін ад эпідэмічных захвораньняў<ref>[http://www.minsk.gov.by/html_doc/org_231/2.shtml Гістарычная даведка]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, УП «Минский Комаровский рынок»</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081006214534/http://minsk-old-new.com/minsk-2892.htm Золотая Горка], [[Менск стары і новы]]</ref>. \ У 1790 року ў гэтай частцы Менску адкрыліся каталіцкія могілкі, на якіх збудавалі драўляную капліцу. У 1864 року на месцы капліцы збудавалі мураваны касьцёл сьвятога Роха<ref>{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} С. 225—226.</ref>. Паводле падарожніка і краязнаўца [[Павал Шпілеўскі|Паўла Шпілеўскага]], у сярэдзіне XIX ст. Залатая Горка (або «Злота Горка») была адметная «ягаднымі палямі і гуляньнямі на іх у пэўную пару року»<ref>[[Павал Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. — Минск, 1992.</ref>. [[Файл:Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1870-79).jpg|значак|Залатая Горка з боку [[Валокі Полацкія|Валокаў Полацкіх]], 1870-я рр.]] У пачатку XX ст. Залатая Горка ўваходзіла ў [[трэцяя паліцэйская частка Менску|трэцюю паліцэйскую частку места]]. Праз прадмесьце праходзілі [[Захараўская вуліца (Менск)|Захараўская]] (цяпер частка праспэкта Незалежнасьці), [[Даўгабродзкая вуліца (Менск)|Даўгабродзкая]] (Казлова), [[Белацаркоўная вуліца (Менск)|Белацаркоўная]], [[Красная вуліца (Менск)|Красная]] і [[Вуліца Захарава (Менск)|Правіянцкая]] (Захарава), Маляўшчынская, Сьляпянская (абедзьве не захаваліся), [[Смалячкова вуліца (Менск)|Могілкавая]] (Смалячкова), [[Чырвоназоркавая вуліца (Менск)|Залатагорская]] (Чырвоназоркавая), [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|Шпітальная]] (Фрунзэ) вуліцы, Залатагорскі і Лагойскі завулкі<ref>Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.</ref><ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}}</ref>. У 1916 року ў раёне Залатой Горкі адкрылася трэцяе ў Менску паштовае аддзяленьне<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 226.</ref>. У наш час тапонім Залатая Горка застаўся ў Менску. У 1987 року такую назву атрымала вуліца, пракладзеная па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] тэрыторыяй колішняга прадмесьця, захаваўся і [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|Залатагоркі касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Сьвятога Роха)]]. == Старыя адрасы == [[Файл:Zalataja Horka, plan. Залатая Горка, план.jpg|значак|Плян прадмесьця]] * ''Другі Шпітальны завулак, 2, дом Мэрыканці.'' Дзённы прытулак «Ясьлі». Існаваў з 1 студзеня 1905 року. Цяпер на гэтым месцы стаіць Дом літаратара [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|Саюза пісьменьнікаў Беларусі]] (рог вуліцаў Фрунзэ й Румянцава, 5/2). * ''Горны завулак.'' Завод мазаічных вырабаў Судніка, нацыянальна сьвядомага беларускага прамыслоўцы. Прадпрыемства знаходзілася ля Вайсковых могілак. * ''Залатая Горка''. [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|Траецкі Залатагорскі касьцёл Сьвятога Роха]], збудаваны ў пачатку 1860-х рокаў на месцы драўлянай капліцы. У чэрвені 1941 року гарэў. У 1984 року скончылася рэстаўрацыя сьвятыні. Цяпер будынак зноў у валоданьні Касьцёла. * ''Захараўская 133, дом Ржэцкай''. Тут, у кватэры П. Румянцава 1—3 сакавіка 1898 року адбыўся 1-ы зьезд [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]]. У гэтым будынку 14 сакавіка 1923 року адкрыўся [[Дом-музэй I зьезду РСДРП]] (праспэкт Незалежнасьці, 31а). У пэрыяд [[Другая Сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] спалены. У 1948 року адноўлены, перанесены бліжэй да ракі [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]]. * ''Першы Шпітальны завулак, дом Параф’яновіча.'' У 1977—1878 роках тут зьбраўся народніцкі гурток [[Зямля і Воля]]. Гэта першая менская рэвалюцыйная штаб-кватэра месьцілася ў раёне сучаснага кінатэатра «Мір». * ''Правіянцкая, 11, дом Бохана.'' [[Дарафей Бохан]] — вядомы ў месьце пісьменьнік і журналіст, дасьледнік фальклёру і тутэйшай мінуўшчыны. За выступленьне ў друку супраць земскіх начальнікаў у 1908 року сядзеў у [[Пішчалаўскі замак|менскай вязьніцы]]. Ягоны дом стаяў у раёне цяперашняга інстытуту замежных моваў. * ''Сьляпянская, 6, дом Кастравіцкай.'' Домаўладальніцай была Дар’я Кастравіцкая, жонка [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], самабытнага беларускага пісьменьніка, грамадзкага дзеяча і мастака. Цяпер Сьляпянскай вуліцы не існуе. * ''Шпітальная, дом Насовічаў.'' У 1879 року тут знаходзілася бібліятэка [[Чорны Перадзел|чорнаперадзельцаў]]. Будынак месьціўся ў раёне цяперашняй [[Плошча Перамогі (Менск)|плошчы Перамогі]], каля кавярні «Бярозка». == Галерэя == === Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы === <gallery caption="Касьцёл і могілкі на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (J. Kuračynski, 1870-79).jpg|1870-я рр. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1900).jpg|1900 р. Miensk, Załataja Horka, Trajecki. Менск, Залатая Горка, Траецкі (S. Niakrasaŭ, 1903).jpg|1903 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1900-04).jpg|1900—04 рр. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1904-09) (2).jpg|1904—09 рр. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1904-09) (4).jpg|1904—09 рр. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1904-09).jpg|1904—09 рр. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1904-09) (3).jpg|1904—09 рр. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1908).jpg|1908 р. Miensk, Załataja Horka, Trajecki. Менск, Залатая Горка, Траецкі (1908) (2).jpg|1908 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1907) (2).jpg|1909 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1907) (4).jpg|1909 р. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1912).jpg|1912 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1914).jpg|1914 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1916).jpg|1916 р. Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1917).jpg|1917 р. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1901-17) (2).jpg|да 1918 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1901-17) (3).jpg|да 1918 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1918).jpg|1918 р. Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (1920-29).jpg|1920-я рр. </gallery> === Іншае === <gallery caption="Забудова прадмесьця" widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (1930-39).jpg|Інтэрнат, 1930-я рр. Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (1937).jpg|Дом спэцыялістаў, 1937 р. Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (1937) (2).jpg|Дом спэцыялістаў, 1937 р. Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская (1937) (2).jpg|З боку пляцу Перамогі, {{nowrap|1939 р.}} </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Załataja Horka, Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Даўгабродзкая (08.1939).jpg|Жылы дом на Даўгабродзкай, 1939 р. Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Ślapianskaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Сьляпянская (1940).jpg|Жылы дом, 1940 р. Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (07.1941).jpg|ліпень 1941 р. Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (25.06.1941).jpg|Аэрафатаздымак, 25 чэрвеня 1941 р. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} * Боровой Р. Минские пригороды XVI — начала XX века [http://ais.activemedia.by/article/43031]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Архитектура и строительство. — 2008. — № 11. — С. 46—50. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Zalataja Horka}} * [[Іван Сацукевіч|Сацукевіч І.]] [https://web.archive.org/web/20110824075549/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.], «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008. * Бондаренко В. [https://web.archive.org/web/20090126141440/http://minsk-old-new.com/minsk-2908-ru.htm Названия минских улиц за последнее столетие: тенденции, загадки, парадоксы], [[Менск стары і новы]] * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/index.html План губернского города Минска (1903)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1800-2004/index.html Формирование территории Минска (1800—2004)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} {{Гістарычныя раёны Менску}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску]] 7l351sfmzu8z0eyiac5nxew9e4fwoup 0 48252 2698417 2316434 2026-11-02T14:10:03Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2698417 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Слабодка}} [[Файл:Miensk, Archirejskaja Słabodka. Менск, Архірэйская Слабодка (Aŭdziejeŭ, 1863).jpg|значак|Плян мясцовасьці, 1863 р.]] '''Архірэйская Слабодка''', '''Антонава''' — гістарычная мясцовасьць [[Менск]]у, разьмешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы [[места]] на зямлі [[Архірэйскае падвор’е (Менск)|Архірэйскага двара]]. На паўднёвы захад ад Архірэйскай Слабодкі пачынаюцца [[Тры Карчмы]], на паўночны захад — [[Кашары]], на поўнач — [[Стромкі Бераг]], на паўночны ўсход — [[Доўгі Брод]]<ref name="m-2">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 196—197.</ref><ref name="m-3">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 550—551.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Archirejskaja Słabodka, Antonava. Менск, Архірэйская Слабодка, Антонава (1925).jpg|значак|Дрэваапрацоўчы завод у Антонаве, 1925 г.]] У сьпісах вуліцаў Менску 2-й паловы XIX ст. упамінаюцца «Архірэйская слабада» і «Архірэйская Сьлепня». У раёне сучаснага вэлязаводу і пасёлку трактарнага заводу знаходзіўся «Архірэйскі гай» (г.зв. «Пустыня»)<ref name="rb">[[Расьціслаў Баравы|Боровой Р.]] Минские пригороды XVI — начала XX века // Архитектура и строительство. № 11, 2008. С. 46—50.</ref>. У пачатку XX ст. Архірэйская Слабодка ўваходзіла ў [[трэцяя паліцэйская частка Менску|трэцюю паліцэйскую частку места]]. Праз прадмесьце праходзілі [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|Шпітальная (цяпер Фрунзэ)]], [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Архірэйская (Пуліхава)]], Новазагародняя, [[Іванаўская вуліца (Менск)|Іванаўская]], [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўская]], [[Смаленская вуліца (Менск)|Смаленская]], [[Нагорная вуліца (Менск)|Нагорная]], [[Вуліца Захарава (Менск)|Правіянцкая (Захарава)]], [[Вуліца Азгура (Менск)|Старазагародняя (Азгура)]] вуліцы<ref name="m-2"/><ref>Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст., Беларускі калегіюм, 4 чэрвеня 2008 г.</ref>. У наш час пра існаваньне прадмесьця напамінае [[Антонаўскі парк]] (назву надалі ў 2006 року<ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2371 Решение 22-й сессии Минского городского Совета депутатов 24-го созыва № 274 от 22.12.2006: Аб прысваенні назваў вуліцы, скверам і мікрараёнам г. Мінска]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) і Антонаўская вуліца — колішняя дарога зь места да [[фальварак|фальварку]] архіяпіскапа [[Антоні Зубко|Антонія Зубко]]<ref>{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} С. 226.</ref>. == Старыя адрасы == *''Архірэйская Слабодка, 4.'' Эпархіяльны сьвечачны завод, адкрыты ў 1893 року. Займаў аднапавярховую камяніцу. Выпускаў сьвечкі зь белага і жоўтага воску. Шостую частку сыравіны складалі агаркі. Прадпрыемства месьцілася ў раёне цяперашняй вуліцы [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]]<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 257.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * Боровой Р. Минские пригороды XVI — начала XX века [http://ais.activemedia.by/article/43031]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Архитектура и строительство. — 2008. — № 11. — С. 46—50. == Вонкавыя спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/tractor/index.html Шпачыраваньне пасёлкам Трактарнага заводу (часткова Архірэйскай Слабодкай)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/ant/index.htm Шпацыраваньне Антонаўскім паркам], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * Сацукевіч І. [https://web.archive.org/web/20110824075549/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.] // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008. * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/index.html План губернского города Минска (1903)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1800-2004/index.html Формирование территории Минска (1800—2004)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} {{Гістарычныя раёны Менску}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску]] ifwv2jnck9sl6nefksow37y28nh6mvt 0 49402 2698520 2619787 2026-11-03T00:50:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698520 wikitext text/x-wiki {{ізаляваны артыкул|сіраціна1}} [[Выява:Tim O'Reilly2.jpg|міні|210пкс|Тым О'Рэйлі]] '''Tim O'Reilly''' ({{мова-ga|Tadhg Ó Raghallaigh}}, нарадзіўся ў [[1954]] годзе ў месту [[Корк]], [[Ірляндыя]]) ёсьць заснавальнікам кампаніі [[O'Reilly Media]] (папярэдні назоў O'Reilly & Associates) ды актывістам руху за распаўсюджаньне [[бясплатнае апраграмаваньне|бясплатнага апраграмаваньня]] й [[open source|апраграмаваньня на адкрытым кодзе]]. Менавіта зь ягоным імём зьвязваюць паўстаньне тэрміну [[Web 2.0|Ўэб 2.0]]. Пасьля школы малады О'Рэйлі зацікавіўся літаратурай, аднак навучаньне ў каледжы істотна зьмяніла ягоныя перавагі: па заканчэньні ў 1975 годзе [[Гарвардзкі каледж|Гарвардзкага каледжу]] й атрыманьні ступені бакалаўра з адзнакай ён заглыбіўся ў дзядзіну кампутарных [[мануал|інструкцыяў для карыстальнікаў]]. Ён акрасьляе сваю кампанію ня як выдаўца кнігаў, анлайн-выдаўца або канфэрэнцыйнага арганізатара (хаця [[O'Reilly Media]] займаецца ўсім гэтым), але як пасярэдніка ў перадачы тэхналягічных ведаў, што "зьмяняе сьвет празь распаўсюд найноўшых ведаў". Тым О'Рэйлі таксама зьяўляецца чальцом Рады дырэктароў [[CollabNet]]. Апроч таго, ён займаў пасаду дырэктара [[Macromedia]] да ейнага зьліцьця ў 2005 годзе з [[Adobe]]. Зь 2007 - чалец Рады дырэктароў карпарацыі [[MySQL AB]]. У 2001 годзе О'Рэйлі [http://tim.oreilly.com/patents/index.csp ачольвае пратэст] супраць [[Amazon.com|амазонаўскага]] [[патэнт|патэнту]] [[1-Click|"аднаго кліку"]], а менавіта выкарыстаньня праз [[Amazon.com]] апошняга як зброі супраць канкурэнту, [[Barnes and Noble|barnesandnoble.com]]. Празь некаторы час О'Рэйлі й [[Джэф Бэзас]] пачынаюць у Вашынгтоне кампанію за рэформу патэнтавага заканадаўства. У сьнежні 2006 году кампанія О'Рэйлі ахвяруе $10,000 для [[Creative Commons]], тым самым дэманструючы цікавасьць да прасоўваньня культуры бясплатнага зьмесьціва ў Сеціве. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Tim O'Reilly|выгляд=міні}} * [http://tim.oreilly.com Хатняя старонка й архіў Тыма О'Рэйлі] * [http://www.latimes.com/business/la-fi-oreilly10-2008oct10,0,3371018.story Тэхнічны гуру Тым О'Рэйлі: "Наступнае пакаленьне мае быць сур'ёзным"]" - ''[[Los Angeles Times]]'' * [https://web.archive.org/web/20080908012039/http://wfs.org/May-June%20files/futurist_interview_tim_oreilly.htm Інтэрвію для часопісу FUTURIST] * [http://www.itconversations.com/shows/detail197.html Watching the Alpha Geeks.] Запіс прамовы О'Рэйлі на SDForum у 2002 годзе * [http://www.itconversations.com/shows/detail50.html Эвалюцыя праграмнай парадыґмы.] Запіс інтэрвію Тыма О'Рэйлі для IT Conversations ў 2003 годзе * [https://web.archive.org/web/20060408075613/http://www.pbs.org/cringely/nerdtv/shows/#5 Інтэрвію для NerdTV] (зь відэа-, аўдыёзапісамі й транскрыптам) - 29 верасьня 2005 года * [https://web.archive.org/web/20071219023648/http://www.pcpro.co.uk/news/44559 О'Рэйлі аб налецьці Лінукса] Інтэрвію для PC Pro аб пэрспэктывах Linux, Java ды кнігаў * [https://web.archive.org/web/20080511143825/http://www.wired.com/wired/archive/13.10/oreilly.html Той, хто вызначае тэндэнцыі] Wired Magazine - кастрычнік 2005, "Тым О'Рэйлі будаваў сваю імпэрыю на кампутарных мануалах ды канфэрэнцыях па новых тэхналёгіях. Паралельна з тым ён пераўтварыўся ў гуру веку Ўэб 2.0." * [https://web.archive.org/web/20090104200618/http://uk.intruders.tv/Web-2-0-Expo-Berlin-Fireside-chat-with-Tim-O-Reilly_a242.html Тым О'Рэйлі камэнтуе па сацыяльных мэдыях], лістапад 2007 года * [http://twitter.com/timoreilly Тым на Твітэры] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:О'Рэйлі, Тым}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварду]] [[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]] pxvbkikx5xpqhtqq33wxnddvaahlrt5 0 50623 2698393 1548432 2026-11-02T12:22:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698393 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Pe-o margine de lume» |выява = [[Файл:ESC 2008 - Romania - Nico & Vlad, 1st semifinal.jpg|300пкс]] |краіна = Румынія |год = 2008 |подпіс = Першы паўфінал |дата адбору = |ТБ канал = |артыст = Ніка і Влад Мірыта |мова = [[ангельская мова|ангельская]] |кампазытар = [[Андрэй Тудор]] |паэт = [[Андрэй Тудор]], [[Адына Сутэў]] |месца = 20 |балы = 45 |месца ў паўфінале = 7 |балаў у паўфінале = 94 }} [[Румынія|Румынію]] [[Румынія на конкурсе песьні Эўрабачаньне|на конкурсе песьні]] «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]» у першым паўфінале прадставілі '''Ніка і Влад Мірыта''' зь песьняй «Pe-o margine de lume». Песьня мінула ў фінал, заняўшы 20 месца і набраўшы 45 ачкоў. == Выканаўцы == * '''Ніка''' (''Нікалета Матэй'') — румынская [[папулярная музыка|поп]]-[[сьпявачка]]; некалькі разоў удзельнічала ў румынскіх нацыянальных адборах. Уладальніца шматлікіх узнагарод: заваёўвала прыз «''Лепшай сьпявачцы''» на Тэатральным фэсьце ў 1996, 1997, 1998 і 1999 гадах. * '''Влад Мірыта''' — [[опэра|опэрны]] [[сьпявак]]; тэнар. Сьпяваў у хоры. З [[2006]] саліруе ў нацыянальнай опэры [[Бухарэст]]а. == Нацыянальны адбор == Было пададзена 284 заяўкі на ўдзел. У паўфіналах румынскага нацыянальнага адбору ''Selecţia Naţională'' прынялі ўдзел 24 песьні. Было таксама 4 запасных, якія замянілі бы конкурсныя ў выпадку іх дыскваліфікацыі. ===1-ы паўфінал=== Першы паўфінал мінуў [[9 лютага]]; трансляваўся тэлекампаніямі ''TVR 1'' і ''TVRi''. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" |'''№''' |'''Выканавец''' |'''Песьня''' |'''Ачкі''' |'''Месца''' |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''1''' | '''Ніка і Влад Мірыта''' | «'''Pe-o margine de lume'''» | '''284''' | '''1''' |- align="center" | 2 | Інэса | «La storia della pioggia» | 89 | 11 |- align="center" | 3 | Адрыян Эначэ | «Te Iubesc» | 114 | 8 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''4''' | '''Лагайлія Флазер''' | «'''Dr. Frankenstein'''» | '''174''' | '''5''' |- align="center" | 5 | New Effect feat. Gentiana | «Zamira» | 119 | 7 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''6''' | '''Tabasco''' | «'''Love Is All I Need'''» | '''170''' | '''6''' |- align="center" | 7 | Каталін Ёсан | «When We're Together» | 217 | 3 |- align="center" | 8 | Даніэла Ніколь | «Why» | 112 | 10 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''9''' | '''Yana''' | «'''C'est la Vie'''» | '''113''' | '''9''' |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''10''' | '''Leo Iorga & Pacifica''' | «'''Prea mici sunt cuvintele'''» | '''206''' | '''4''' |- align="center" | 11 | Ана Мардара і Ірвін Думэс | «Heaven» | 87 | 12 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''12''' | '''Сымона Нае''' | «'''The Key of Life'''» | '''229''' | '''2''' |} ===2-і паўфінал=== Мінуў [[16 лютага]]. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" |'''№''' |'''Выканавец''' |'''Песьня''' |'''Ачкі''' |'''Месца''' |- align="center" | 1 | Monique | «Vânt de vară» | 45 | 12 |- align="center" | 2 | Люцыя Думітрэску | «Dragostea Mea» | 99 | 9 |- align="center" | 3 | Ніка | Fight For Life | 119 | 8 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''4''' | '''Нікола''' | «'''Fairytale Story'''» | '''206''' | '''3''' |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''5''' | '''Zero''' | «'''Come This Way'''» | '''189''' | '''5''' |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''6''' | '''Rednex feat. Ro-mania''' | «'''Railroad, Railroad'''» | '''158''' | '''7''' |- align="center" | 7 | VH2 | «Follow Me» | 186 | 6 |- align="center" | 8 | Viper | «Mas Conmigo» | 63 | 11 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''9''' | '''Каталін Ёсан''' | «'''Run Away'''» | '''206''' | '''4''' |- align="center" | 10 | Imba | «Yeke, Yeke» | 95 | 10 |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''11''' | '''Biondo''' | «'''Shine'''» | '''278''' | '''1''' |- align="center" bgcolor="#9BC1D6" | '''12''' | '''Паўла Сэлінг і Provincialii''' | «'''Seven Days'''» | '''228''' | '''2''' |} ===Фінал=== Мінуў [[23 лютага]]. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" |'''№''' |'''Выканавец''' |'''Песьня''' |'''Ачкі''' |'''Месца''' |-align="center" | 1 | Leo Iorga & Pacifica | «Prea mici sunt cuvintele» | 164 | 6 |-align="center" | 2 | Zero | «Come This Way» | 181 | 5 |-align="center" | 3 | Паўла Сэлінг і Provincialii | «Seven Days» | 208 | 3 |-align="center" | 4 | Нікола | «Fairytale Story» | 162 | 7 |-align="center" | 5 | Tabasco | «Love Is All I Need» | 126 | 8 |-align="center" | 6 | Rednex feat. Ro-mania | «Railroad, Railroad» | 96 | 9 |-align="center" | 7 | Лагайлія Фразер | «Dr. Frankenstein» | 93 | 10 |-align="center" | 8 | Biondo | «Shine» | 264 | 2 |-align="center" | 9 | Каталін Ёсан | «Run Away» | 197 | 4 |-align="center" | 10 | Сымона Нае | «The Key of Life» | 73 | 11 |-align="center" | 11 | Yana | «C'est la Vie» | 37 | 12 |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | '''12''' | '''Ніка і Влад Мірыта''' | «'''Pe-o margine de lume'''» | '''271''' | '''1''' |} == Галасаваньні == ===У паўфінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за румынскага выканаўца''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Малдова |- | align="center" | 10 ||— |- | align="center" | 8 ||Гішпанія, Ізраіль, Грэцыя |- | align="center" | 7 ||Ірляндыя |- | align="center" | 6 ||Бэльгія, Славенія, Азэрбайджан, Андора, Сан-Марына |- | align="center" | 5 ||Нарвэгія, Армэнія |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||Нямеччына, Нідэрлянды, Польшча |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||Фінляндыя, Расея |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы румынскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Грэцыя (1 месца) |- | align="center" | 10 ||Малдова (12 месца) |- | align="center" | 8 ||Расея (3 месца) |- | align="center" | 7 ||Азэрбайджан (6 месца) |- | align="center" | 6 ||Ізраіль (5 месца) |- | align="center" | 5 ||Армянія (2 месца) |- | align="center" | 4 ||Нарвэгія (4 месца) |- | align="center" | 3 ||Нідэрлянды (13 месца) |- | align="center" | 2 ||Польшча (10 месца) |- | align="center" | 1 ||Славенія (11 месца) |} |} ===У фінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за румынскага выканаўца''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Гішпанія, Малдова |- | align="center" | 10 ||— |- | align="center" | 8 ||— |- | align="center" | 7 ||— |- | align="center" | 6 ||Ізраіль |- | align="center" | 5 ||— |- | align="center" | 4 ||Францыя, Партугалія |- | align="center" | 3 ||Ірляндыя, Кіпр |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||Сан-Марына |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы румынскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Грэцыя |- | align="center" | 10 ||Расея |- | align="center" | 8 ||Турэччына |- | align="center" | 7 ||Сэрбія |- | align="center" | 6 ||Ізраіль |- | align="center" | 5 ||Нарвэгія |- | align="center" | 4 ||Армэнія |- | align="center" | 3 ||Украіна |- | align="center" | 2 ||Азэрбайджан |- | align="center" | 1 ||Харватыя |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080526145357/http://esckaz.com/2008/rom.htm Румынія на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Румынія на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] nt4urd7iab2ho4ljtjpviuswshad569 0 50632 2698423 1548385 2026-11-02T14:24:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698423 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Complice» |выява = |краіна = Сан-Марына |год = 2008 |подпіс = |дата адбору = [[11 сакавіка]] [[2008]] |ТБ канал = |артыст = [[Mi Odio]] |мова = [[італьянская мова|італьянская]] |кампазытар = [[Франчэска Сансіні]] |паэт = [[Нікола Дэла Вала]] |месца = |балы = |месца ў паўфінале = 19 |балаў у паўфінале = 5 }} [[Сан-Марына]] [[Сан-Марына на конкурсе песьні Эўрабачаньне|на конкурсе песьні]] «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне|Эўрабачаньне-2008]]» у першым паўфінале прадставіў гурт [[Mi Odio]] зь песьняй «Complice». Гурт не мінуў у фінал, заняўшы 19 месца ў першым паўфінале і набраўшы 5 балаў. == Выканавец == Гурт завецца ''«Mi Odio»'' што па-італьянску азначае «Ненавіджу сябе». Гурт ''«Mi Odio»'' складаецца з трох італьянцаў і двух грамадзян Сан-Марына. === Склад гурта === * Нікола Дэла Вала * Паола Мацына * Андрэа Марка Полік, «Polly» * Франчэска Сансіні * Алясандра Гобі == Нацыянальны адбор == [[9 лютага]] [[2008]] быў адкрыты прыём заявак на ўдзел у адборачным туры. Усяго на адборачны тур у Сан-Марына было пададзена 50 заявак амаль са ўсёй Эўропы. Прымаючы рашэньне журы аддавала перавагу песьням на італьянскай мове. [[11 сакавіка]] мінуў фінальны тур зачыненага адбору, перамогу ў якім атрымаў гурт ''«Mi Odio»''. == Галасаваньні паўфіналу == {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Сан-Марына''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||— |- | align="center" | 10 ||— |- | align="center" | 8 ||— |- | align="center" | 7 ||— |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||— |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||Грэцыя |- | align="center" | 2 ||Андора |- | align="center" | 1 ||— |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Сан-Марына''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Грэцыя |- | align="center" | 10 ||Польшча |- | align="center" | 8 ||Армэнія |- | align="center" | 7 ||Нарвэгія |- | align="center" | 6 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 5 ||Малдова |- | align="center" | 4 ||Грэцыя |- | align="center" | 3 ||Нідэрлянды |- | align="center" | 2 ||Ізраіль |- | align="center" | 1 ||Чарнагорыя |} |} == Галасаваньні фіналу == {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Сан-Марына''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Грэцыя |- | align="center" | 10 ||Ізраіль |- | align="center" | 8 ||Армэнія |- | align="center" | 7 ||Нарвэгія |- | align="center" | 6 ||Вялікабрытанія |- | align="center" | 5 ||Партугалія |- | align="center" | 4 ||Турэччына |- | align="center" | 3 ||Альбанія |- | align="center" | 2 ||Данія |- | align="center" | 1 ||Румынія |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080922192539/http://esckaz.com/2008/smr.htm Сан-Марына на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008 (esckaz.com)] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] qdayju3xxcgk9bp5vogoojmas9929h8 0 50686 2698527 1548379 2026-11-03T05:22:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698527 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Missä miehet ratsastaa» |выява = [[Файл:ESC 2008 - Finland - Teräsbetoni, 1st semifinal.jpg|300пкс]] |краіна = Фінляндыя |год = 2008 |подпіс = Выступ у першым паўфінале |дата адбору = ''Паўфіналы'' — [[8 лютага]] [[2008]]<br /> [[15 лютага]] [[2008]]<br /> [[22 лютага]] [[2008]]<br /> ''2-і шанец''<br /> [[29 лютага]] [[2008]]<br /> ''Фінал''<br /> [[1 сакавіка]] [[2008]] |ТБ канал = |артыст = [[Teräsbetoni]] |мова = [[фінская мова|фінская]] |кампазытар = [[Ярка Яхола]] |паэт = [[Ярка Яхола]] |месца = 8 |балы = 79 |месца ў паўфінале = 22 |балаў у паўфінале = 35 }} [[Фінляндыя|Фінляндыю]] [[Фінляндыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|на конкурсе песьні]] «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]» у першым паўфінале прадставілі ''[[Teräsbetoni]]'' зь песьняй «Missä miehet ratsastaa». Песьня мінула ў фінал, заняўшы 21 месца і набраўшы 44 ачкі. == Выканаўцы == '''Teräsbetoni''' ({{мова-fi|Жалезабэтон}}) — [[Фінляндыя|фінскі]] [[гэві-мэтал]]-гурт, заснаваны ў [[Тампэрэ]] ў 2002 годзе. Дэбютны альбом ''Metallitotuus'' быў выпушчаны ў 2005 годзе. Стыль гурта шмат у чым нагадвае раньні [[Manowar]], самі музыкі вызначаюць яго як «Тампэрскі баявы мэтал». == Нацыянальны адбор == Мінуў у 5 раўндаў, апошні, фінальны мінуў [[1 сакавіка]] [[2008]]. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" | '''№''' | '''Выканавец''' | '''Песьня''' |- align="center" | 1 | Кары Тапіа | «Valaise yö» |- align="center" | 2 | Movetron | «Cupido» |- align="center" | 3 | Мікаэль Кантынэкс | «Milloin» |- align="center" | 4 | [[Крысьціян Мэўрман]] | «Jos en sua saa» |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | 5 | [[Teräsbetoni]] | «[[Missä miehet ratsastaa]]» |- align="center" | 6 | Крыстал Сноў | «Can't Save Me» |- align="center" | 7 | Crumbland | «Pleasure» |- align="center" | 8 | Вуока Хавата | «Virginia» |} == Галасаваньні == === У паўфінале === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Фінляндыю''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Эстонія, Андора |- | align="center" | 10 ||Малдова |- | align="center" | 8 ||— |- | align="center" | 7 ||— |- | align="center" | 6 ||Ірляндыя, Гішпанія, Грэцыя, Нарвэгія |- | align="center" | 5 ||Польшча |- | align="center" | 4 ||Расея, Сан-Марына |- | align="center" | 3 ||Славенія |- | align="center" | 2 ||Нямеччына, Бэльгія, Чарнагорыя |- | align="center" | 1 ||Босьнія і Герцагавіна |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы фінскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Нарвэгія |- | align="center" | 10 ||Ізраіль |- | align="center" | 8 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 7 ||Эстонія |- | align="center" | 6 ||Расея |- | align="center" | 5 ||Азэрбайджан |- | align="center" | 4 ||Армэнія |- | align="center" | 3 ||Грэцыя |- | align="center" | 2 ||Ірляндыя |- | align="center" | 1 ||Румынія |} |} === У фінале === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Фінляндыю''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||— |- | align="center" | 10 ||Эстонія |- | align="center" | 8 ||— |- | align="center" | 7 ||Ісьляндыя, Швэцыя |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||— |- | align="center" | 4 ||Андора, Армэнія |- | align="center" | 3 ||— |- | align="center" | 2 ||Польшча |- | align="center" | 1 ||Латвія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы фінскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Расея |- | align="center" | 10 ||Нарвэгія |- | align="center" | 8 ||Ізраіль |- | align="center" | 7 ||Ісьляндыя |- | align="center" | 6 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 5 ||Швэцыя |- | align="center" | 4 ||Турэччына |- | align="center" | 3 ||Украіна |- | align="center" | 2 ||Францыя |- | align="center" | 1 ||Гішпанія |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080920093113/http://esckaz.com/2008/fin.htm Фінляндыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] 4gysn829shknuv3uk5hmz6720cxq38y 0 50709 2698601 2674700 2026-11-03T11:07:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698601 wikitext text/x-wiki {{Эканоміка краіны |Назва краіны = Беларусь |Выява = Минск немига.jpg |Памер = |Апісаньне выявы = мікрараён Няміга ў Менску (2015 год) |Валюта = [[беларускі рубель]] |Валюта1 = |Фіскальны год = каляндарны |Міжнародныя арганізацыі = [[ЭАЭЗ]] |СУП = $62,572 млрд |Год падліку СУП = 2019 |СУП паводле ППЗ = $195,599 млрд |Месца СУП паводле ППЗ = 72-е |Рост СУП = 1% |СУП на душу насельніцтва = $6604 |Адсотак СУП сельскай гаспадаркі = 8,1% |Адсотак СУП прамысловасьці = 40,8% |Адсотак СУП сфэры паслугаў = 51,1% |Інфляцыя = 5,3% |Год падліку інфляцыі = 2019 |Па-за мяжой галечы = 5,6% |Каэфіцыент Джыні = 25,4 |ІРЧП = 0,817 |Працаздольнае насельніцтва = 4 975 430 |Адсотак насельніцтва ў сельскай гаспадарцы = 9,7% |Адсотак насельніцтва ў прамысловасьці = 23,4% |Адсотак насельніцтва ў сфэры паслугаў = 66,8% |Узровень беспрацоўя = 4,8% |Асноўныя галіны = харчовая, [[нафтаперапрацоўка]] |Індэкс лёгкасьці вядзеньня бізнэсу = 49-е |Экспарт = $42,247 млрд |Галіны экспарту = нафтаперапрацоўка, хімічная |Партнэры па экспарце = Расея 38,3%, Эўразьвяз 30%, Ўкраіна 12% |Імпарт = $41,327 млрд |Галіны імпарту = нафтавая, газавая |Партнэры па імпарце = Расея 58,8%, Эўразьвяз 18,6%, Кітай 8,2% |Наўпроставыя замежныя інвэстыцыі = $6,929 млрд |Дзяржаўная запазычанасьць = 53,4% СУП |Вонкавая запазычанасьць = $39,92 млрд |Дзяржаўныя даходы = $22,15 млрд |Дзяржаўныя расходы = $20,57 млрд |Эканамічная дапамога = |Замежныя рэзэрвы = $7,315 млрд |Назва старонкі ЦРУ = bo |Заўвагі = }} '''Эканоміка Беларусі''' — 66-я эканоміка ў сьвеце паводле аб’ёму [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html CIA — The World Factbook — Country Comparison :: National product] // CIA; у рэйтынгу ЦРУ Беларусь на 60-м месцы, калі ўлічавць Эўразьвяз</ref>. Па зьвестках Мінстату рост СУП [[Беларусь|Беларусі]] ў 2007 г. склаў 8,2%, [[інфляцыя]] склала 12,1%, рост прамысловай вытворчасьці 8,7%, рост інвэстыцыяў у асноўны капітал — 16,2%<ref>[https://web.archive.org/web/20110825202511/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/svodn_2000-2009.php Основные социально-экономические показатели]{{ref-ru}}</ref>. Валавы прадукт на душу насельніцтва (па [[парытэт пакупной здольнасьці|парытэту пакупной здольнасьці]]) склаў 10 900 даляраў<ref>https://web.archive.org/web/20200430160950/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html#Econ</ref>. Паводле дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] па выніках 2007 году эканамічны рост у Беларусі склаў 8%. Інфляцыя ў 2007 ацэньваецца ў дакладзе ў 8,5%<ref>[https://web.archive.org/web/20081113140159/http://www.un.org/esa/policy/wess/wesp2008files/wesp2008.pdf World Economic Situation and Prospects 2008]</ref>. У першым паўгодзьдзі 2008 году рост СУП склаў 10,4%, інфляцыя склала 7,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20110826141622/http://www.interfax.by/news/belarus/42994 ВВП Беларуси в первом полугодии вырос на 10,4%] — Новости на interfax.by 10.07.2008{{ref-ru}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110820003814/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/07/10/ic_articles_114_157981/ Инфляция в Беларуси увеличилась вдвое] — БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ 10.07.2008{{ref-ru}}</ref> Паводле стану на 1 лютага 2015 году вонкавы дзярждоўг Беларусі склаў $12,3 млрд.<ref>{{спасылка|url=http://blr.belta.by/all_news/economics/Zneshn-dzjarzhdog-Belarus-zmenshysja-na-2-pratsenty-da-123-mlrd_i_76596.html|загаловак=Знешні дзярждоўг Беларусі зменшыўся на 2 працэнты да $12,3 млрд|дата публікацыі=27 лютага 2015|выдавец=БЕЛТА}}</ref> == Макраэканамічныя паказчыкі == [[Файл:Image-Belarusion_GDP_grow_(1995-~2008).png|міні|300пкс|Тэмп росту СУП з 1995 па 2007 і адзнака на 2008 (у адсотках)]] === Інфляцыя === {{Асноўны артыкул|Беларускі рубель}} Афіцыйная інфляцыя Беларусі па гадах з 2000 году:<ref>[https://web.archive.org/web/20120501194048/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.php Индексы цен по отдельным секторам экономики] // Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь</ref> * 2000—107,5% * 2001 — 46,1% * 2002 — 34,8% * 2003 — 25,4% * 2004 — 14,4% * 2005 — 8,0% * 2006 — 6,6% * 2007 — 12,1% * 2008 — 13,3% * 2009 — 10,1% * 2010 — 3,1%<ref>[https://web.archive.org/web/20110825215614/http://bdg.by/news/finance/10942.html ВВП Беларуси растет, инфляция под контролем — БДГ Деловая газета] 11 траўня 2010{{ref-ru}}</ref> === Зьнешні гандаль === Цягам 2000-х гадоў большасьць [[экспарт]]у Беларусі прыпадала на 3 галіны: [[Нафтаперапрацоўка|нафтаперапрацоўку]] і [[Нафтахімія|нафтахімію]], [[Калійная прамысловасьць|калійную прамысловасьць]] і [[Чорная мэталюргія|чорную мэталюргію]]. У 2012 годзе іх доля ў экспарце дасягнула 48%<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Рэальны сэктар мае патрэбу ў стымуляваньні|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131023/1382520452-realny-sektar-mae-patrebu-u-stymulyavanni|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=23 кастрычніка 2013|нумар=200 (27565)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1382520408_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. ==== 2000-я гады ==== У 2004 годзе найбуйнымі гандлёвымі партнёрамі Беларусі былі Расея і краіны ЭЗ. Па экспарце таваразварот склаў з: Расеяй 47%, Вялікабрытаніяй 8,3%, Нідэрляндамі 6,7%, Польшчай 5.3%. Па імпарце — Расея 68,2%, Нямеччына 6.6%, Украіна 3.3%<ref>Кніга фактаў [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] — [https://web.archive.org/web/20200430160950/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html Беларусь] 15 красавіка 2006</ref>. У 2005 годзе таваразварот павялічыўся на 8%, у тым ліку экспарт — на 16%, імпарт — на 1,3% <ref>Гандлёвы балянс Рэспублікі Беларусь — [https://web.archive.org/web/20070610163845/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/trade_balance.xls Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь] 15 красавіка 2006</ref>. Па дадзеных мытных органаў Беларусі, імпартаваўшы ў 2005 з Расеі 19,3 млн т [[нафта|нафты]] за $4,2 млрд, Беларусь экспартавала 13,5 млн т нафтапрадуктаў на $4,9 млрд. У 2006 годзе таваразварот павялічыўся ў параўнаньні з 2005 на 28,7% і склаў $42 млрд. У тым ліку экспарт вырас на 23,5% да $19,7 млрд, імпарт вырас на 33,6% да $22,3 млрд [[Сальда]] вонкавага гандлю склалася адмоўным у памеры $2,5 млрд.<ref>[https://web.archive.org/web/20070202075555/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/exports.doc Справаздача Міністэрствы статыстыкі і аналізу аб вонкавым гандлі ў 2006 годзе]</ref>. Сярод вонкавых гандлёвых партнёраў таваразварот з краінамі [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|СНД]] склаў $23,1 млрд (+27%). Экспарт — $8,6 млрд (+22%), імпарт — $14,4 млрд (+30,1%). [[Сальда]] склалася адмоўным у памеры $5,8 млрд. У тым ліку таваразварот з Расеяй склаў $19,9 млрд (+25,9%). Экспарт — $6,8 млрд (+19,8%), імпарт — $13 млрд (+29,3%). Сальда склалася адмоўным у памеры $6,2 млрд. З краінамі па-за СНД таваразварот склаў $18,9 млрд (+30,8%). Экспарт — $11,1 млрд (+24,7%), імпарт — $7,8 млрд (+40,6%). Сальда склалася дадатным у памеры $3,2 млрд. У тым ліку з краінамі ЭЗ таваразварот склаў $13,9 млрд (+31,5%). Экспарт — $8,9 млрд (+27,5%), імпарт — $4,9 млрд (+39,5%). Сальда склалася дадатным у памеры $3,9 млрд. Экспарт [[нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]], выпрацаваных з расейскай нафты на беларускіх нафтаперапрацоўчых прадпрыемствах, быў важным складнікам эканомікі краіны, на яго прыходзілася 16,4% СУП<ref>«Ведомости», № 202 (1729), 26 кастрычніка 2006</ref>. === Замежная запазычанасьць === {{Асноўны артыкул|Замежная запазычанасьць Беларусі}} Замежная дзяржаўная запазычанасьць Беларусі на 1 ліпеня 2008 году склала па дадзеных Міністэрствы фінансаў 4915,7 млрд беларускіх рублёў (каля $2,31 млрд.) Зь іх запазычанасьць, гарантаваная ўрадам, складае 673,2 млрд бел. руб. (13,7% усяго вонкавага абавязку), абавязак цэнтральнага ўрада склаў 4242,4 млрд бел. руб. (86,3%)<ref name="naviny.by">http://naviny.by/rubrics/finance/2008/08/01/ic_news_114_294790/</ref> Беларусь адносіцца да групы краінаў зь нізкім узроўнем запазычанасьці. Так, стаўленьне замежнага дзярждоўгу да экспарту тавараў і паслуг па дадзеных на 1 студзеня 2006 году складала 4,3%, стаўленьне замежнага дзярждоўгу да СУП — 2,6%, стаўленьне плацяжоў па замежнаму дзярждоўгу да экспарту тавараў і паслуг — 1,2%. Паводле заканадаўства замежнай дзяржаўнай запазычанасьцю зьяўляецца агульная сума асноўнага абавязку Рэспублікі Беларусь і яе рэзыдэнтаў па замежных дзяржаўных пазыках. Ліміт вонкавага дзяржаўнага абавязку Беларусі на канец 2006 году ўсталяваны ў памеры 2 млрд даляраў. === Унутраны абавязак === Унутраны дзяржаўны абавязак Беларусі на 1 ліпеня 2008 году склаў па дадзеных Міністэрствы фінансаў 6234,9 млрд бел. руб. Зь іх запазычанасьць, гарантаваная ўрадам, склала Br1785,6 млрд бел. руб. (28,6% усяго ўнутранага абавязку), запазычанасьць цэнтральнага ўрада склала 4449,3 млрд бел. руб.<ref name="naviny.by"/> === Інвэстыцыі === Пачынальна з 2003 г. урад павялічвала тэмпы прыросту інвэстыцый (з 3,2% у 2002-м да 36% у першай палове 2006 г.), што перавышала тэмпы прыросту СУП. Адначасова нарастала дзель інвэстыцый у СУП з 16,2% у 2002 г. да максымуму ў пачатку 2005 г. — 23,2%.<ref name="Леонид Злотников. Игра в цейтноте">[https://web.archive.org/web/20080403230845/http://www.belmarket.by/index.php?article=31260 Леонид Злотников. Игра в цейтноте]</ref> Плянавалася, што ў 2006 у эканоміку Беларусі будзе інвэставана каля $11 млрд. Зь іх каля $9 млрд павінны былі скласьці ўласныя сродкі, астатнія — прамыя замежныя інвэстыцыі. У параўнаньні з 2005 аб’ём інвэстыцый плянавалася павялічыць на 24%. У адпаведнасьці з праграмай сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця краіны на 2006—2010 гады, прынятай на трэцім «Усебеларускім народным сходзе», сродкі будуць накіроўвацца ў першую чаргу на разьвіцьцё малых і сярэдніх прадпрыемстваў, стварэньне новых вытворчасьцяў у невялікіх гарадах і райцэнтрах. Аднак у 2006—2007 гг. тэмпы прыросту інвэстыцый хутка і няўхільна зьніжаліся: з 44% па інвэстыцыях вытворчага прызначэньня ў I квартале 2006 г. да 4,2% у жніўні 2007 г.<ref name="Леонид Злотников. Игра в цейтноте"/> === Пляны ўрада === Паводле праекту Праграмы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Беларусі на 2006—2010 гады, валовы ўнутраны прадукт у 2006—2010 гадах плянуецца на ўзроўні 146—155% да папярэдняга пяцігадовага пэрыяду. У сярэднім рост СУП плянуецца на ўзроўні 8-9% у год. У праекце праграмы закладзена павелічэньне аб’ёмаў прамысловай вытворчасьці за 5 гадоў на 43-51% (7,5-8,6% у год). Рэальныя грашовыя прыбыткі насельніцтва павінны ўзрасьці на 46-56% (8,3-9,3% у год), рэальны заработны поплатак — на 52-58% (8,7-9,6% у год).<ref>«СУП Беларусі за 2006—2010 гады павінен павялічыцца на 46-55%» — [https://web.archive.org/web/20080403075655/http://news.tut.by/60881.html Навіны tut.by] 30 лістапада 2005</ref><ref>«Прэм’ер-міністар прадставіў прэзыдэнту Беларусі папярэднія вынікі пяцігодкі і 2005 году» — [https://web.archive.org/web/20080403075705/http://news.tut.by/economics/61857.html Навіны tut.by] 22 сьнежня 2005</ref> == Сацыяльная сфэра == === Зарплата === Па дадзеных на лістапад 2007 сярэдняя зарплата па краіне склала 736,4 тыс. рублёў ($342)<ref>{{Спасылка | аўтар = Алена Прус| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 студзеня 2008| url = http://news.belta.by/by/print?id=192936| загаловак = Сярэдняя зарплата работнікаў Беларусі ў лістападзе 2007 году склала $342 у эквіваленце| фармат = | назва праекту = Грамадзтва| выдавец = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]| дата = 7 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. З 1 студзеня 2007 году мінімальны заработны поплатак у Беларусі складае 179 тыс. ($84), што складае 108% да дзейснага бюджэту [[Пражытковы мінімум|пражытковага мінімуму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080924144944/http://news.tut.by/82593.html Постановлением Совмина с 1 января повышен уровень минимальной зарплаты] — TUT.BY — 13.02.2007{{ref-ru}}</ref>. === Пэнсія === Сярэдні памер [[пэнсіі]] па ўзросту ў сьнежні 2007 году склаў 345,3 тыс. ($160)<ref>[https://web.archive.org/web/20121118160911/http://naviny.by/rubrics/society/2008/01/09/ic_articles_116_154883/ Пенсия в Беларуси не для жизни, а для выживания] — БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ 09.01.2008</ref>. Сярэдні памер пэнсіі па ўзросту ў Рэспубліцы Беларусь у траўні 2006 году склаў 260 тыс. [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]] ($121), для ўдзельнікаў ВАВ — 381,9 тыс. ($178), для інвалідаў ВАВ 382 тыс. — 488 тыс. ($178-$227) у залежнасьці ад групы інваліднасьці.<ref>«Пэнсійнае забесьпячэньне вэтэранаў ВАВ — важная складнік матэрыяльных гарантый» — [http://www.government.nnov.ru/?id=16849 Сайт урада Ніжагародзкай вобласьці] 17 ліпеня 2006</ref> == Банкаўскія фундушы == Па дадзеных на 1 ліпеня 2006 году аб’ем банкаўскіх фундушаў складаў 6 трлн 870,8 млрд беларускіх рублёў (704,7 тыс. рублёў або 328,7 даляра на чалавека). Па дадзеных на 1 ліпеня 2005 на аднаго жыхара прыходзілася 490,1 тыс. рублёў, што было эквівалентна 228 далярам <ref>Беларускія навіны — [https://web.archive.org/web/20121118145659/http://naviny.by/rubrics/finance/2006/08/02/ic_articles_114_147494/ 329 даляраў на чалавека — не падстава для гонару]</ref>. За 2007 год фундушы насельніцтва ў беларускіх рублях і валюце ў беларускіх банках павялічыліся на 35,2%, склаўшы сумарна больш $4,9 млрд. Дэпазыты ў нацыянальнай валюце ўзрасьлі за год на Br1,45 трлн дасягнуўшы Br6,8 трлн, а ў замежнай — на $600,3 млн дасягнуўшы $1,76 млрд.<ref>https://web.archive.org/web/20080403120640/http://news.belta.by/ru/main_news_other?id=194450</ref> Такім чынам на 1 студзеня 2008 на аднаго жыхара краіны прыходзіцца $503 банкаўскіх фундушаў. Па дадзеных Нацбанка Беларусі аб’ем прыцягнутых грашовых сродкаў насельніцтва ў банкаўскіх фундушах, аблігацыях і ашчадных сэртыфікатах на 1 красавіка 2007 году склаў 8,3 трлн беларускіх рублёў. Такім чынам у сярэднім на аднаго жыхара Беларусі на той момант прыходзілася 854 тыс. рублёў (400 даляраў)<ref>https://web.archive.org/web/20080403171938/http://www.regnum.ru/news/district-abroad/belarus/811167.html</ref>. 9 лістапада 2008 году ў этэры беларускай тэлекампаніі СТВ была агучаная афіцыйная інфармацыя аб тым, што ў пераліку на кожнага жыхара рэспублікі ў банках прыцягнута сродкаў ужо ня меней 650 даляраў у эквіваленце. Прыведзеныя дадзеныя сьведчаць, у цэлым, аб даверы грамадзян Рэспублікі Беларусь да айчыннай банкаўскай сыстэмы. == Рэйтынгі == Абмеркаваньне пытаньня аб атрыманьні сувэрэннага крэдытнага рэйтынгу вядзецца кіраўніцтвам Нацбанка і ўрадам з 2001 году. Рэйтынгавым кансультантам быў абраны галяндзкі банк ABN Amro. 21 жніўня 2007 году міжнароднае [[рэйтынгавае агенцтва]] [[Standard & Poor's]] абвясьціла аб прысваеньні Беларусі сувэрэннага [[крэдытны рэйтынг|крэдытнага рэйтынгу]] «B+» па доўгатэрміновых абавязаньнях у замежнай валюце, рэйтынгу «BB» па доўгатэрміновых абавязаньнях у нацыянальнай валюце і кароткатэрміновых сувэрэнных крэдытных рэйтынгаў «B». Прагноз па ўсіх рэйтынгах стабільны<ref>https://web.archive.org/web/20070929060942/http://www.standardandpoors.ru/article.php?pubid=3560&sec=pr</ref>. У ліпені 2008 агенцтва пацьвердзіла існыя значэньні для рэйтынгаў Беларусі<ref>https://web.archive.org/web/20080912045700/http://news.tut.by/economics/113757.html</ref> У жніўні 2007 году былі таксама атрыманыя рэйтынгі ад іншага кіроўнага рэйтынгавага агенцтва — «[[Moody’s]]». Рэйтынг эмітэнта абавязаньняў у замежнай і нацыянальнай валютах быў усталяваны на ўзроўні B1, столь сувэрэннага валютнага рэйтынгу Ba2, столь рэйтынгу валютных дэпазытаў банкаў B2, столь рэйтынгу краіны ў яе валюце Baa3. Усе рэйтынгі агенцтва маюць прагноз «стабільны».<ref>https://web.archive.org/web/20080403075700/http://news.tut.by/93303.html</ref> === Гісторыя крэдытнага рэйтынгу Беларусі (S&P) === {|class="standard" border=1 style="text-align:center" align="center" !rowspan=3| Дата !colspan=6| Рэйтынг па міжнароднай шкале |- !colspan=3| У замежнай валюце ||colspan=3| У нацыянальнай валюце |- !Доўгатэрміновы||Прагноз||Кароткатэрміновы||Доўгатэрміновы||Прагноз||Кароткатэрміновы |- | 21-08-2007 || B+ || Стабільны || B || BB || Стабільны || B |- | 3-11-2008 || B+ || Нэгатыўны || B || BB || Нэгатыўны || B |} Па Азначніку ўспрыманьня карупцыі (АУК), вымяранаму [[Транспэрэнсі Інтэрнэшнл]] ({{мова-en|Transparency International}}), у 2007 годзе Беларусь заняла 151 месца ў сьвеце з балам 2,1 (ад 0 да 10)<ref name="ti">[https://web.archive.org/web/20090731111121/http://rating.rbc.ru/articles/2008/07/18/32027199_tbl.shtml?2008/07/18/32027031 Азначнік успрыманьня карупцыі]</ref>. == Галіны прамысловасьці == Вытворчасьць найважных відаў прамысловай прадукцыі <ref>Статыстычны бюлетэнь. Студзень-верасень 2004. — Мн.: Мінстат РБ, 2004. З.82-88.</ref>: {| class="wikitable" ! || 1995 || 2000 || 2001 || 2002 || 2003 |- | [[Электраэнэргія]], млрд. [[кіляват-гадзіна|кВт&middot;г]] || 24,9 || 26,1 || 25,1 || 26,5 || 26,6 |- | Гатовы пракат чорных мэталаў, тыс. т || 614 || 1397 || 1418 || 1453 || 1451 |- | Шыны аўтамабільныя для сельскагаспадарчых машын, тыс. шт. || 1292 || 2440 || 2666 || 2281 || 2765 |- | Мінэральныя ўгнаеньні (у пераліку на 100% пажыўных рэчываў), тыс. т || 3349 || 4056 || 4379 || 4495 || 4953 |- | Мэталарэзныя станкі, тыс. шт. || 4,7 || 5,4 || 5,7 || 5,8 || 5,2 |- | Грузавыя аўтамабілі, тыс. шт. || 12,9 || 14,7 || 16,5 || 16,5 || 18,1 |- | Тралейбусы, шт. || 83 || 109 || 62 || 56 || 127 |- | Аўтобусы, шт. || 62 || 914 || 460 || 467 || 499 |- | Трактары, тыс. шт. || 28,0 || 22,5 || 22,7 || 24,3 || 26,7 |- | Піламатэрыялы, тыс. м³|| 1702 || 2243 || 2058 || 2193 || 2304 |- | Папера, тыс. т || 27 || 44 || 51 || 58 || 67 |- | Цэмэнт, тыс. т || 1235 || 1847 || 1803 || 2171 || 2472 |- | Керамічныя пліткі, млн. м³|| 8,2 || 12,9 || 16,3 || 16,6 || 17,5 |} === Энэргетыка === У 2006 годзе [[Беларуская энэргетычная сыстэма|энэргасыстэма рэспублікі]], узначаленая кампаніяй [[Белэнэрга]], цалкам забясьпечвае запатрабаваньні Беларусі ў электраэнэргіі і на 50% — па цеплыні. * Усталяваная магутнасьць электрастанцый энэргасыстэмы складае 7,8 тыс. МВт. * Працягласьць электрасетак — 256 тыс. км. * Працягласьць цеплавых сетак — 4,99 тыс. км. У абнаўленьне асноўных фондаў беларускай энэргетыкі ў 2006 годзе плянуецца накіраваць каля $440 млн <ref>[https://web.archive.org/web/20080403075710/http://news.tut.by/economics/75172.html На абнаўленьне асноўных фондаў беларускай энэргетыкі будзе накіраванае каля 440 млн даляраў — tut.by]</ref> Усяго да 2010 году ў энэргетычныя аб’екты рэспублікі плянуецца ўкласьці больш $5 млрд, зь іх 2,5 млрд будзе накіраванае на мадэрнізацыю асноўных вытворчых фондаў, каля 1,8 млрд — на энэргазахавальныя мерапрыемствы ў іншых галінах эканомікі, каля 750 млн на павелічэньне выкарыстаньня мясцовых відаў паліва. Гэтыя меры дазволяць зьнізіць энэргаёмістасьць СУП на 25-30%, атрымаць сумарны эканамічны эфэкт у 5,6 млн тон умоўнага паліва, павялічыць спажываньне аднаўляльных крыніц энэргіі ў паліўным балянсе да 25%. У 2005 годзе спажываньне паліўна-энэргетычных рэсурсаў (ПЭР) дасягнула 34,9 млн т. [[Цеплыня згараньня|у.т]]. У структуры спажываньня ПЭР 59,9% займае прыродны газ, 21,7% — нафтапрадукты і сыравіна, 0,7% — вугаль, 15% — мясцовыя віды паліва (торф, дровы), 5,7% — імпарт электраэнэргіі. '''Здабыча гаручых карысных выкапняў'''<br /> У краіне распрацоўваецца некалькі нафтавых радовішчаў, усе яны адносяцца да Прыпяцкай нафтагазаноснай западзіны, на 2000 год прамысловыя запасы радовішчаў ацэньваюцца ў памеры 63 млн т., спадарожнага газу 35 млрд м³, невыведаныя — 190 млн т. і 90 млрд м³ адпаведна. Здабыча ў 2004 годзе склала 2 млн т. нафты і 250 млн м³ газу. Геалягічныя запасы торфу на 2000 год у краіне ацэньваюцца ў памеры 4,3 млрд т., эканамічныя 1 млрд т., балянсавыя 260 млн т., распрацоўваныя да 140 млн т. Тарфяное паліва гуляе важную ролю ў забесьпячэньні запатрабаваньняў насельніцтва і камунальна-бытавых прадпрыемстваў рэспублікі ў цьвёрдым паліве. Дзейнічае 42 торфаздабыўных і торфаперапрацоўчых прадпрыемства, на якіх працуе каля 11 тыс. чалавек. Імі штогод здабываюцца 3 млн т. торфу, у тым ліку 2,8 млн т. выкарыстоўваецца для вытворчасьці тарфяных брыкетаў і 0,2 млн т. для падрыхтоўкі тарфяных пажыўных сумесяў і адпраўкі на экспарт. За апошнія два году Беларусь павялічыла пастаўкі торфабрыкету ў Эўропу на 30%, а распрацоўка тарфяных радовішчаў і праца торфапрадпрыемстваў маюць статус нацыянальных праектаў. Адзначаюцца запасы гаручых сланцаў у прамысловых запасах — 3 млрд т. (эквівалентных 660 млн т.у.т.) і бурых вуглёў у памеры 150 млн т. (28 млн т.у.т.). '''Аднаўляльныя крыніцы'''<br /> Гадавы аб’ём выкарыстаньня драўніны і адыходаў дрэваапрацоўкі дасягае 1,4 млн т.у.т., пры максымальна аднаўляльных 6,6 млн т.у.т. Тэхнічны гідрапатэнцыял рэспублікі ацэньваецца ў 2,5 млрд кВт•г/год, рэалізуецца на [[:Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі|26 малых ГЭС]] усталяванай магутнасьцю 12 МВт (2006) і сумарнай гадавой выпрацоўкай каля 30 млн кВт•г. Тэхнічны ветрапатэнцыял ацэнены ў 300—400 млрд кВт•г/год, аднак у сілу перавагі вятроў малой хуткасьці эканамічны патэнцыял значна ніжэй. === Мэталюргія === Мэталюргічная галіна Беларусі ўключае чатыры заводу: РУП «[[Беларускі мэталюргічны завод]]», РУП «Рэчыцкі мэтызны завод», ААТ «[[Магілёўскі мэталюргічны завод]]» і РУП «Гомельскі ліцейны завод „Цэнтраліт“». Акрамя гэтага, у складзе найбуйных заводаў маецца больш ста ліцейняў цэхаў і ўчасткаў. У мэталюргічнай і ліцейнай вытворчасьці краіны занята больш 40 тысяч рабочых, зь іх каля 3 тысяч — інжынэрныя рабочыя. Навуковае забесьпячэньне і падрыхтоўка кадраў ажыцьцяўляецца на шасьці катэдрах ВНУ, Інстытутам тэхналёгіі мэталаў Нацыянальнай акадэміі навук, УП "Інстытут БелНІІЛіт ". Зь 1972 году дзейнічае [[Інстытут парашковай мэталюргіі]], які ачольвае Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб'яднаньне парашковай мэталюргіі. У галіновую праграму мадэрнізацыі ліцейнай вытворчасьці базавых прадпрыемстваў Мінпрама Беларусі да 2010 году ўключылі больш 50 праектаў. Пачалі рэканструкцыю ліцейняў цэхаў УП «[[Менскі трактарны завод]]» і «[[Менскі аўтамабільны завод]]», ААТ «[[Менскі завод ацяпляльнага абсталяваньня]]». Па выніках першага паўгодзьдзя 2006 Беларусь заняла чацьвёртае месца сярод краінаў СНД па аб’ёме выпуску мэталюргічнай прадукцыі. == Трубаправодны транспарт == Праз тэрыторыю Беларусі ажыцьцяўляюцца пастаўкі расейскага газу і нафты ў Польшчу, Нямеччыну, Украіну, Чэхію, Славаччыну, Вугоршчыну, Латвію, Летуву, а таксама Калінінградзкую вобласьць. Празь Беларусь пракладзены асноўны для расейскага экспарту [[Сяброўства (нафтаправод)|нафтаправод «Сяброўства»]], а таксама меней значны нафтаправод [[Яраслаўль]] — [[Полацак]] — да прыбалтыйскіх партоў і НПЗ. Праз Беларусь праходзіць участак магістральнага газаправоду «[[Ямал — Эўропа]]». Ён прыналежыць «[[Газпром]]у», аднак знаходзіцца ў апэратыўным кіраваньні беларускага «[[Белтрансгаз]]а». Дзель беларускага транзыту ў забесьпячэньні паставак расейскага газу ў Эўропу ў апошнія два году значна вырасла ў сувязі з нарошчваньнем магутнасьці газаправода «Ямал — Эўропа». Так, у 2005 годзе праз Беларусь было транспартавана 27% расейскага экспарту газу, у 2006 — 29%, у 2007 году дзель можа скласьці больш 33%. == Глядзіце таксама == {{Партал|Беларусь}} * [[Эканоміка Беларускай ССР]] * [[Беларускі рубель]] * [[Беларускі талер]] * [[Беларускі эканамічны часопіс]] * [[Дарогі Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080517163934/http://www.liberty-belarus.info/ Інфармацыя аб эканоміцы Беларусі на сайце навукова-дасьледчага цэнтру Мізэса] * [https://web.archive.org/web/20080403075715/http://news.tut.by/elections/63716.html З 2000 залаты запас Беларусі вырас у 5,7 разу] * [http://www.belembassy.it/index.aspx?мова=ru&cat_id=2&page_id=15 Эканоміка на сайце пасольства Беларусі]{{Недаступная спасылка|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20200430160950/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html#Econ Эканоміка Беларусі на сайце ЦРУ ЗША] {{Беларусь у тэмах}} {{Эўропа па тэмах|Эканоміка|колер={{Колер|Беларусь}}}} [[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі| ]] 83jjjpqkuec1mfukpolb9i17bv0cgy2 0 50771 2698528 1548473 2026-11-03T05:29:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698528 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Romanca» |выява = [[Файл:Croatia in the Eurovision Song Contest 2008.jpg|300пкс]] |краіна = Харватыя |год = 2008 |подпіс = Выступ у другім паўфінале |дата адбору = ''Паўфінал'' — [[22 лютага]] [[2008]]<br />''Фінал'' — [[23 лютага]] [[2008]] |ТБ канал = |артыст = [[Kraljevi Ulice and 75 cents]] |мова = [[харвацкая мова|харвацкая]] |кампазытар = [[Міран Хаджы Вялікавіч]] |паэт = [[Міран Хаджы Вялікавіч]] |месца = 21 |балы = 44 |месца ў паўфінале = 4 |балаў у паўфінале = 112 }} [[Харватыя|Харватыю]] [[Харватыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|на конкурсе песьні]] «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]» у другім паўфінале прадставілі ''Kraljevi Ulice and 75 cents'' зь песьняй «[[Romanca]]». Песьня мінула ў фінал, заняўшы 21 месца і набраўшы 44 ачкі. == Выканавец == ''Kraljevi Ulice and 75 cents'' — гэта харвацкі ансамбль ''Kraljevi Ulice'' (''Каралі вуліц''), які выконвае харвацкую народную музыку і 75-гадовы Ладзіслаў Дземетэрфі «Laci». == Нацыянальны адбор == 24 песьні прынялі ўдзел у харвацкім адборы ''Dora''. 14 песень было абрана з каля 200 песень, атрыманых у выніку адкрытага адбору. З гэтых 14 песень [[22 лютага]] 6 лепшых вышлі ў фінал, які прайшоў [[23 лютага]], дзе да іх далучыліся яшчэ 6 песень, напісаных адмыслова запрошанымі кампазытарамі. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" |'''№''' |'''Выканавец''' |'''Песьня''' |colspan="2"|'''Тэлегаласы''' |'''Журы''' |'''Усяго''' |'''Месца''' |- align="center" | 1 | Dye and the Colors | «Zažmirim i putujem» | 496 | 8 | 4 | 12 | 12 |- align="center" | 2 | Хары Ранчавіч | «Ležim na suncu» | 229 | 4 | 2 | 6 | 15 |- align="center" | 3 | Эмілія Кокіч | «Anđeo» | 1554 | 12 | 8 | 20 | 6 |- align="center" | 4 | Prva Liga i Druge | «Vila» | 2571 | 14 | 6 | 20 | 6 |- align="center" | 5 | Тамара Обравач | «Amor» | 279 | 6 | 14 | 20 | 6 |- align="center" | 6 | Пэра Галіч | «Otvori mi oči» | 690 | 9 | 6 | 15 | 10 |- align="center" | 7 | Антонія Шола | «Gdje je srce tu je dom» | 4119 | 16 | 15 | 31 | 2 |- align="center" | 8 | Іва Гамулін Гіані | «Sanjam» | 1858 | 13 | 12 | 25 | 3 |- align="center" | 9 | [[Ален Ісламавіч]] | «Mirno spava kosa plava» | 193 | 3 | 8 | 11 | 13 |- align="center" | 10 | Мая Благдан | «Zvala sam ga Anđele» | 247 | 5 | 4 | 9 | 14 |- align="center" | 11 | Giuliano | «Plava vještica» | 117 | 2 | 12 | 14 | 11 |- align="center" | 12 | Мая Шупут | «Lako zaljubljiva» | 835 | 10 | 12 | 22 | 5 |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | '''13''' | '''Kraljevi Ulice & 75 Cents''' | «'''Romanca'''» | '''3882''' | '''15''' | '''16''' | '''31''' | '''1''' |- align="center" | 14 | Bonaca & Nera | «Tvoje oko ka' more duboko» | 1246 | 13 | 11 | 24 | 4 |- align="center" | 15 | Івана Банфіч | «Mir» | 358 | 7 | 9 | 16 | 9 |- align="center" | 16 | Dino Dvornik & Bane | «Milina» | 0 | 1 | 1 | 2 | 16 |} == Галасаваньні == ===У паўфінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Харватыю''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||— |- | align="center" | 10 ||Македонія, Вугоршчына, Сэрбія |- | align="center" | 8 ||Грузія |- | align="center" | 7 ||Латвія, Украіна, Беларусь |- | align="center" | 6 ||Швайцарыя, Кіпр, Партугалія, Баўгарыя |- | align="center" | 5 ||Турэччына, Летува |- | align="center" | 4 ||Ісьляндыя, Швэцыя |- | align="center" | 3 ||Данія, Альбанія, Чэхія |- | align="center" | 2 ||Францыя |- | align="center" | 1 ||— |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Харватыі''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Македонія |- | align="center" | 10 ||Альбанія |- | align="center" | 8 ||Партугалія |- | align="center" | 7 ||Украіна |- | align="center" | 6 ||Латвія |- | align="center" | 5 ||Швайцарыя |- | align="center" | 4 ||Мальта |- | align="center" | 3 ||Данія |- | align="center" | 2 ||Чэхія |- | align="center" | 1 ||Баўгарыя |} |} ===У фінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Харватыю''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||— |- | align="center" | 10 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 8 ||Славенія |- | align="center" | 7 ||— |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||Латвія |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||Швайцарыя, Партугалія, Сэрбія |- | align="center" | 2 ||Нямеччына, Македонія, Армэнія, Чарнагорыя |- | align="center" | 1 ||Румынія, Расея, Украіна, Грузія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Харватыі''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 10 ||Сэрбія |- | align="center" | 8 ||Альбанія |- | align="center" | 7 ||Украіна |- | align="center" | 6 ||Расея |- | align="center" | 5 ||Грэцыя |- | align="center" | 4 ||Латвія |- | align="center" | 3 ||Партугалія |- | align="center" | 2 ||Ізраіль |- | align="center" | 1 ||Нарвэгія |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20230923075658/https://esckaz.com/2008/cro.htm Харватыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Харватыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] 73tvcu20vcqfreao313vk1bmfemlkyw 0 50811 2698586 1548568 2026-11-03T09:30:58Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698586 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Era Stupendo» |выява = [[Файл:Paolo Meneguzzi, Switzerland, Eurovision 2008, 2nd semifinal.jpg|300пкс]] |краіна = Швайцарыя |год = 2008 |подпіс = Выступ у другім паўфінале |дата адбору = |ТБ канал = |артыст = [[Паолё Мэнэгуці]] ({{мова-it|Paolo Meneguzzi}}) |мова = [[італьянская мова|італьянская]] |кампазытар = [[Паолё Мэнэгуці]] |паэт = [[Паолё Мэнэгуці]], [[Вінчэнца Інчэнца]] |месца = |балы = |месца ў паўфінале = 13 |балаў у паўфінале = 47 }} [[Швайцарыя|Швайцарыю]] [[Швайцарыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|на конкурсе песьні]] «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]» у другім паўфінале прадставіў [[Паолё Мэнэгуці]] зь песьняй «Era Stupendo». Выканавец не мінуў у фінал, заняўшы 13 месца і набраўшы 47 ачкоў. == Выканавец == Паолё Мэнэгуці — [[сьпявак]] і аўтар песень. Нарадзіўся ў горадзе Мэндрысія ([[Швайцарыя]]). Удзельнік ''Viña del Mar'' і ''Сан-Рэма''. Вядомы ў італа-моўнай часткі Швайцарыі і ў Італіі. Выпусьціў 8 альбомаў (апошні ў [[2008]]), 7 зь якіх сталі «плацінавымі». == Нацыянальны адбор == Заяўкі на ўдзел у нацыянальным адборы прымаліся да [[22 кастрычніка]]. Прэтэндэнт павінен быў мець хоць бы адзін зьняты відэакліп і знаходзіцца ў топ-чартах. Журы, якія складаліся з трох чалавек (кіраўнікі асноўных тэлеканалаў), быў абраны Паолё Мэнэгуці. == Галасаваньні == === У паўфінале === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Швайцарыю''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Мальта |- | align="center" | 10 ||Альбанія |- | align="center" | 8 ||— |- | align="center" | 7 ||Францыя, Кіпр |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||Данія, Харватыя |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||— |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||Македонія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Швайцарыі''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Партугалія |- | align="center" | 10 ||Альбанія |- | align="center" | 8 ||Македонія |- | align="center" | 7 ||Турэччына |- | align="center" | 6 ||Харватыя |- | align="center" | 5 ||Данія |- | align="center" | 4 ||Ісьляндыя |- | align="center" | 3 ||Швэцыя |- | align="center" | 2 ||Кіпр |- | align="center" | 1 ||Украіна |} |} === У фінале === {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Швайцарыі''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Сэрбія |- | align="center" | 10 ||Партугалія |- | align="center" | 8 ||Альбанія |- | align="center" | 7 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 6 ||Турэччына |- | align="center" | 5 ||Грэцыя |- | align="center" | 4 ||Гішпанія |- | align="center" | 3 ||Харватыя |- | align="center" | 2 ||Нямеччына |- | align="center" | 1 ||Ізраіль |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080526150018/http://esckaz.com/2008/swi.htm Швайцарыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008 (esckaz.com)] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Швайцарыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] qkbzksv9c46rupzuf8o493tol73d7nc 0 50819 2698587 1968768 2026-11-03T09:34:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698587 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «[[Hero (песьня Шарлёты Пэрэлі)|Hero]]» |выява = [[Файл:ESC_2008_-_Sweden_-_Charlotte_Perrelli%2C_2nd_semifinal.jpg.jpg|300пкс]] |краіна = Швэцыя |год = 2008 |подпіс = Выступ у другім паўфінале |дата адбору = ''Паўфіналы'': 9 лютага<br /> 16 лютага<br /> 23 лютага<br /> 1 сакавіка<br /> ''2-і шанец'' — 8 сакавіка<br /> ''Фінал'' — 15 сакавіка |ТБ канал = |артыст = [[Шарлёта Пэрэлі]] |мова = [[ангельская мова|ангельская]] |кампазытар = [[Фрэдрык Кэмпа]], [[Бобі Люнгрэн]] |паэт = [[Фрэдрык Кэмпа]] |месца = 18 |балы = 47 |месца ў паўфінале = 11 |балаў у паўфінале = 54 }} У [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008 годзе]] Швэцыю прадставіла [[Шарлёта Пэрэлі]] зь песьняй «[[Hero (песьня Шарлёты Пэрэлі)|Hero]]». Песьня з дапамогай журы выйшла з паўфіналу, заняўшы ў фінале 18 месца і набраўшы 47 ачкоў. == Нацыянальны адбор == Нацыянальны адбор «[[Melodifestivalen]] 2008» мінуў у 6 этапаў: *Паўфінал 1: 9 лютага, Scandinavium, [[Гётэборг]] *Паўфінал 2: 16 лютага, ABB Arena, [[Вэстэрос]] *Паўфінал 3: 23 лютага, Cloetta Center, [[Лінчэпінг]] *Паўфінал 4: 1 сакавіка, Telenor Arena Karlskrona, [[Карльскруна]] *Другі шанец: 8 сакавіка, Arena Arctica, [[Кіруна]] *Фінал: 15 сакавіка, Globen, [[Стакгольм]] Была атрымана рэкордная колькасьць заявак на ўдзел у нацыянальным адборы — 3434. 28 зь іх прынялі ўдзел у паўфіналах. Да іх былі дададзеныя 4 адмыслова запрошаныя выканаўцы. <center> {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" | '''№''' | '''Выканавец''' | '''Песьня''' | '''Ачкі''' | '''Месца''' |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | 1 | [[Шарлёта Пэрэлі]] | «Hero» | 224 | 1 |- align="center" | 2 | Sibel | «That Is Where I'll Go» | 39 | 7 |- align="center" | 3 | Rongedal | «Just a Minute» | 142 | 4 |- align="center" | 4 | Лінда Бэнгцынг | «Hur svårt kan det va?» | 64 | 5 |- align="center" | 5 | Шрыстэр Сёгрэн | «I Love Europe» | 23 | 9 |- align="center" | 6 | Амі Дзямонд | «Thank You» | 36 | 8 |- align="center" | 7 | Сана Нільсэн | «Empty Room» | 206 | 2 |- align="center" | 8 | Nordman | «I lågornas sken» | 48 | 6 |- align="center" | 9 | Frida feat. Headline | «Upp o hoppa» | 6 | 10 |- align="center" | 10 | [[BWO]] | «Lay Your Love on Me» | 158 | 3 |} </center> == Галасаваньні == ===У паўфінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за швэдзкага выканаўца''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Данія |- | align="center" | 10 ||— |- | align="center" | 8 ||Ісьляндыя |- | align="center" | 7 ||Мальта |- | align="center" | 6 ||Вялікабрытанія |- | align="center" | 5 ||— |- | align="center" | 4 ||Кіпр |- | align="center" | 3 ||Швайцарыя, Партугалія, Летува, Сэрбія |- | align="center" | 2 ||Турэччына |- | align="center" | 1 ||Францыя, Вугоршчына, Альбанія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы швэдзкіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Данія |- | align="center" | 10 ||Ісьляндыя |- | align="center" | 8 ||Латвія |- | align="center" | 7 ||Альбанія |- | align="center" | 6 ||Турэччына |- | align="center" | 5 ||Партугалія |- | align="center" | 4 ||Харватыя |- | align="center" | 3 ||Украіна |- | align="center" | 2 ||Македонія |- | align="center" | 1 ||Грузія |} |} ===У фінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за швэдзкага выканаўца''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Мальта |- | align="center" | 10 ||— |- | align="center" | 8 ||Данія |- | align="center" | 7 ||Нарвэгія |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||Фінляндыя |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||Ісьляндыя, Альбанія |- | align="center" | 2 ||Эстонія, Сэрбія |- | align="center" | 1 ||Гішпанія, Кіпр, Ізраіль, Вугоршчына, Латвія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы швэдзкіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Нарвэгія |- | align="center" | 10 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 8 ||Ісьляндыя |- | align="center" | 7 ||Фінляндыя |- | align="center" | 6 ||Сэрбія |- | align="center" | 5 ||Данія |- | align="center" | 4 ||Францыя |- | align="center" | 3 ||Латвія |- | align="center" | 2 ||Армэнія |- | align="center" | 1 ||Расея |} |} == Глядзіце таксама == * [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008]] == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт конкурсу песьні] * [https://web.archive.org/web/20081011105234/http://esckaz.com/2008/swe.htm Старонка Швэцыі на сайце ESCKaz] * [http://svt.se/melodifestivalen Мэлёдыфэстывален — сайт нацыянальнага адбору] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Швэцыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] mj1ekhizao5y4bex6ngkmc6m8x62u3u 0 52658 2698498 2280728 2026-11-02T21:29:39Z Франак Радзівіл 96369 2698498 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Парлямэнт Беларусі}} {{Арганізацыя |назва = Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь |выява = Coat of Arms of Belarus (1991).svg |рамка выявы = |памер выявы = 130пкс |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = ВС РБ |дэвіз = |папярэднік = [[Вярхоўны Савет БССР]] |наступнік = [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] |дата ўтварэньня = 1991 |дата спыненьня існаваньня = 1996 |тып = парлямэнт |юрыдычны статус = прадстаўнічы й заканадаўчы орган дзяржаўнай улады |мэта = |штабкватэра = вул. Савецкая, д. 11 |месцазнаходжаньне = [[Менск]] |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |сяброўства = |афіцыйныя мовы = беларуская |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = 1-ы Старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь |імя кіраўніка = [[Станіслаў Шушкевіч]] |пасада кіраўніка 2 = 2-і Старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь |імя кіраўніка 2 = [[Мечыслаў Грыб]] |пасада кіраўніка 3 = 3-і Старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь |імя кіраўніка 3 = [[Сямён Шарэцкі]] |пасада кіраўніка 4 = |імя кіраўніка 4 = |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = 360 дэпутатаў (1991 - 1995) 260 дэпутатаў (1995 - 1996) |колькасьць валянтэраў = |сайт = |заўвагі = |колішняя назва = [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] }} '''Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь,''' ('''Вярхоўная Рада Рэспублікі Беларусь''') — найвышэйшы бесьперапынна дзейны прадстаўнічы і заканадаўчы орган дзяржаўнай улады ў [[Беларусь|Беларусі]] ў 1991—1996 гадох. Валодаў вяршэнствам і паўнатой заканадаўчай улады, ажыцьцяўляў яе ад імя народу ў межах і формах, вызначаных [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй]] і законамі Беларусі. Запазычаная з [[Расейская мова|расейскай мовы]]<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|11к}} С. 285.</ref> назва перайшла з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх часоў]] ад [[Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Вярхоўнага Савету БССР]], традыцыйная [[Беларуская мова|беларуская]] назва парлямэнту ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Структура, паўнамоцтвы == Складаўся з адной палаты (260 [[дэпутат]]аў). Дэпутаты выбіраліся грамадзянамі краіны на аснове ўсеагульнага выбарчага права тэрмінам на 5 гадоў (першыя выбары ў Вярхоўны Савет БССР, які зьяўляўся прадстаўнічым і заканадаўчым органам саюзнай рэспублікі да набыцьця ёю самастойнасьці, адбыліся ў 1938 годзе). Парадак дзейнасьці ВС, яго органаў і дэпутатаў вызначаўся Канстытуцыяй 1994 году, законам «Аб Вярхоўным Савеце Рэспублікі Беларусь», а таксама Рэглямэнтам Вярхоўнага Савету. Для арганізацыі работы Вярхоўнага Савету выбіраліся Старшыня, яго намесьнікі, ствараліся камісіі. [[Файл:Supreme Council of the Republic of Belarus boycotted the vote.jpg|зьлева|значак|2 сакавіка 1994. Байкот Вярхоўнай Рады]] Штогод праводзіліся веснавая й асеньняя сэсіі, пры неабходнасьці — спэцыяльныя й нечарговыя пасяджэньні. Да кампэтэнцыі Вярхоўнага Савету належала прыняцьце Канстытуцыі й унясеньне ў яе зьмяненьняў і дапаўненьняў, прыняцьце законаў і пастаноў, кантроль за іх выкананьнем, назначэньне чарговых выбараў [[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]], правядзеньне рэспубліканскіх [[рэфэрэндум]]аў, вызначэньне асноўных кірункаў унутранай і міжнароднай палітыкі Рэспублікі Беларусь, іншыя пытаньні. Друкаваны орган ВС — газэта «[[Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]]». == Спыненьне дзейнасьці == Дзейнасьць Вярхоўнага Савету спынена 27 лістапада 1996 году ў выніку праведзенага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндуму]] і прыняцьця Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі), паводле якой функцыі былога вышэйшага прадстаўнічага органа адышлі да [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] і Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь. == Старшыні Вярхоўнага Савету == * [[Станіслаў Шушкевіч]] (1991 — 26 студзеня 1994) * [[Мечыслаў Грыб]] (28 студзеня 1994 — 1996) * [[Сямён Шарэцкі]] (10 студзеня — 27 лістапада 1996) == Глядзіце таксама == * [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] * [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь}} {{Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасьля 1990 году)]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Зьніклі ў 1996 годзе]] i82txu7nk6w7da6h575gmmked8jeali 10 69402 2698602 2696525 2026-11-03T11:18:03Z Jim 415 2698602 wikitext text/x-wiki {{Ці ведаеце вы/зьмест |тэрмін = 1 - 31 кастрычніка 2026 году |выява1 = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 0 (cropped).jpg |ад чаго памёр князь галіцка-валынскі [[Юры Баляслаў Тройдзенавіч]]? |паходзаньне назвы харвацкага рэвалюцыйнага руху [[Усташы|Ўсташы]] ? |[[Эн Карсан|імя]] ляўрэаткі Нобэлеўскай прэміі па літаратуры ў 2026 годзе? |у якім горадзе базуецца амэрыканскі прафэсійны жаночы баскетбольны клюб [[Голдэн Стэйт Валкірыс]]? |[[Гатэль Суціна (Менск)|як]] называецца дом па адрасе: Менск, вуліца Інтэрнацыянальная, 11? }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Галоўная старонка]]</noinclude> 7nmuz13f7ny89ntpvq4ts2ez3ulw9vx 2698603 2698602 2026-11-03T11:19:45Z Jim 415 артаграфія 2698603 wikitext text/x-wiki {{Ці ведаеце вы/зьмест |тэрмін = 1 - 31 кастрычніка 2026 году |выява1 = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 0 (cropped).jpg |ад чаго памёр князь галіцка-валынскі [[Юры Баляслаў Тройдзенавіч]]? |паходжаньне назвы харвацкага рэвалюцыйнага руху [[Усташы|Ўсташы]] ? |[[Эн Карсан|імя]] ляўрэаткі Нобэлеўскай прэміі па літаратуры ў 2026 годзе? |у якім горадзе базуецца амэрыканскі прафэсійны жаночы баскетбольны клюб [[Голдэн Стэйт Валкірыс]]? |[[Гатэль Суціна (Менск)|як]] называецца дом па адрасе: Менск, вуліца Інтэрнацыянальная, 11? }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Галоўная старонка]]</noinclude> 5w4pzrhmb27dbfshhlopal57ch4ao3o 10 71102 2698405 2697791 2026-11-02T13:39:41Z XHCKidx 11053 2698405 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Вуліцы Менску |выява = [[Файл:Coat of arms of Minsk.svg|80пкс|Менск]] |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |стыль_групаў = width: 100px; |стыль_сьпісаў = width: auto; |кляса_карткі = hlist |назва = Вуліцы [[Менск]]у |група_інфармацыі1 = Вуліцы Менску |сьпіс1 = * [[Вуліца сужэнцаў Аладавых (Менск)|Аладавых]] * [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўская]] * [[Вуліца Антонаўская (Менск)|Антонаўская]] * [[Вуліца Апалінараўская (Менск)|Апалінараўская]] * [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранская]] * [[Вуліца Арлоўская (Менск)|Арлоўская]] * [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйская]] * [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|Багдановіча]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Менск)|Бачылы]] * [[Вуліца Беламорская (Менск)|Беламорская]] * [[Вуліца Бельчыцкая (Менск)|Бельчыцкая]] * [[Вуліца Берсана (Менск)|Берсана]] * [[Вуліца Петруся Броўкі (Менск)|Броўкі]] * [[Вуліца Брылеўская (Менск)|Брылеўская]] * [[Вуліца Янкі Брыля (Менск)|Брыля]] * [[Вуліца Зьмітрака Бядулі (Менск)|Бядулі]] * [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] * [[Вуліца Вірская (Менск)|Вірская]] * [[Вуліца Вакзальная (Менск)|Вакзальная]] * [[Вуліца Льва Выгоцкага (Менск)|Выгоцкага]] * [[Вуліца Вызваленьня (Менск)|Вызваленьня]] * [[Вуліца Акадэміка Вышалескага (Менск)|Вышалескага]] * [[Вуліца Гарадзенская (Менск)|Гарадзенская]] * [[Вуліца Алеся Гаруна (Менск)|Гаруна]] * [[Вуліца Язэпа Гашкевіча (Менск)|Гашкевіча]] * [[Вуліца Гебелева (Менск)|Гебелева]] * [[Вуліца Ежы Гедройца (Менск)|Гедройца]] * [[Вуліца Пятра Глебкі (Менск)|Глебкі]] * [[Вуліца Грушаўская (Менск)|Грушаўская]] * [[Вуліца Ільлі Гурскага (Менск)|Гурскага]] * [[Вуліца Міколы Гусоўскага (Менск)|Гусоўскага]] * [[Вуліца Дамброўская (Менск)|Дамброўская]] * [[Вуліца Ігната Дамейкі (Менск)|Дамейкі]] * [[Вуліца Даўгабродзкая (Менск)|Даўгабродзкая]] * [[Даўгінаўскі тракт (Менск)|Даўгінаўскі тракт]] * [[Вуліца Дзям’яна Беднага (Менск)|Дзям’яна Беднага]] * [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Менск)|Драздовіча]] * [[Вуліца Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (Менск)|Дунін-Марцінкевіча]] * [[Вуліца Язэпа Жыновіча (Менск)|Жыновіча]] * [[Вуліца Акадэміка Жэбрака (Менск)|Жэбрака]] * [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]] * [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]] * [[Вуліца Іванаўская (Менск)|Іванаўская]] * [[Ігуменскі тракт (Менск)|Ігуменскі тракт]] * [[Вуліца Ўсевалада Ігнатоўскага (Менск)|Ігнатоўскага]] * [[Вуліца Казімераўская (Менск)|Казімераўская]] * [[Вуліца Калектарная (Менск)|Калектарная]] * [[Вуліца Кастуся Каліноўскага (Менск)|Каліноўскага]] * [[Вуліца Кальварыйская (Менск)|Кальварыйская]] * [[Вуліца Каралінская (Менск)|Каралінская]] * [[Вуліца Дзьмітрыя Караткевіча (Менск)|Дзьмітрыя Караткевіча]] * [[Вуліца Каменнагорская (Менск)|Каменнагорская]] * [[Вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольская]] * [[Вуліца Каруся Каганца (Менск)|Каганца]] * [[Вуліца Кірыла й Мэтодыя (Менск)|Кірыла і Мэтодыя]] * [[Вуліца Кісялёва (Менск)|Кісялёва]] * [[Вуліца Кандрата Крапівы (Менск)|Крапівы]] * [[Вуліца Крывіцкая (Менск)|Крывіцкая]] * [[Вуліца Кузьмы Чорнага (Менск)|Кузьмы Чорнага]] * [[Вуліца Аркадзя Куляшова (Менск)|Куляшова]] * [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Купалы]] * [[Казарменны завулак (Менск)|Казарменны завулак]] * [[Вуліца Курапацкая (Менск)|Курапацкая]] * [[Вуліца Кастуся Кірэенкі (Менск)|Кірэенкі]] * [[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскі тракт]] * [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]] * [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкая]] * [[Вуліца Лесі Ўкраінкі (Менск)|Лесі Ўкраінкі]] * [[Вуліца Карла Лібкнэхта (Менск)|Лібкнэхта]] * [[Вуліца Лідзкая (Менск)|Лідзкая]] * [[Вуліца Міхася Лынькова (Менск)|Лынькова]] * [[Вуліца Розы Люксэмбург (Менск)|Люксэмбург]] * [[Вуліца Люцынская (Менск)|Люцынская]] * [[Вуліца Янкі Маўра (Менск)|Маўра]] * [[Вуліца Мацьвееўская (Менск)|Мацьвееўская]] * [[Вуліца Мельнікайтэ (Менск)|Мельнікайтэ]] * [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]] * [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Праспэкт Незалежнасьці]] * [[Няміга (вуліца)|Няміга]] * [[Вуліца Панамарэнкі (Менск)|Панамарэнкі]] * [[Вуліца Парашутная (Менск)|Парашутная]] * [[Паўночны завулак (Менск)|Паўночны завулак]] * [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|Праспэкт Пераможцаў]] * [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайская]] * [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]] * [[Вуліца Ракаўская (Менск)|Ракаўская]] * [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйная]] * [[Вуліца Раманаўская Слабада (Менск)|Раманаўская Слабада]] * [[Вуліца Смалячкова (Менск)|Смалячкова]] * [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкая]] * [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] * [[Вуліца Сухая (Менск)|Сухая]] * [[Вуліца Сярова (Менск)|Сярова]] * [[Вуліца Максіма Танка (Менск)|Танка]] * [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]] * [[Вуліца Талстога (Менск)|Талстога]] * [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўская]] * [[Вуліца Фабрыцыюса (Менск)|Фабрыцыюса]] * [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|Фрунзэ]] * [[Вуліца Хмялеўскага (Менск)|Хмялеўскага]] * [[Вуліца Чкалава (Менск)|Чкалава]] * [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]] * [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейская]] * [[Вуліца Шорная (Менск)|Шорная]] * [[Вуліца Шчорса (Менск)|Шчорса]] * [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]] * [[Юраўская вуліца (Менск)|Юраўская]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларусь:Вуліцы|Менск]]</noinclude> 6fqidhsc43cd2gkijqxcylafdj67yav 0 71975 2698605 2570521 2026-11-03T11:30:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698605 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца |Імя = Эмілі Дыкінсан |Арыгінал імя = Emily Elizabeth Dickinson |Партрэт = Black-white photograph of Emily Dickinson2.png |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Emily Elizabeth Dickinson |Псэўданімы = |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = паэтка |Гады актыўнасьці = 1860—1886 |Напрамак = |Дэбют = «Poems by Emily Dickinson» |Значныя творы = |Прэміі = |Палічка = |Сайт = }} '''Э́мілі Элі́забэт Ды́кінсан''' ({{мова-en|Emily Elizabeth Dickinson}}; 10 сьнежня 1830 году, [[Амгэрст]], [[Масачусэтс]] — 15 траўня 1886 году, там жа) — амэрыканская паэтка. == Біяграфія == Эмілі нарадзілася другой з трох дзяцей у пурытанскай сям’і [[Эдуард Дыкінсан|Эдуарда Дыкінсана]], багатага адваката, кангрэсмэна, і Эмілі Норкрас. Дзедам Эмілі быў Самюэль Фаўлер Дыкінсан, заснавальнік ''Коледжу Амгэрст''. У доме Дыкінсанаў прытрымліваліся строгіх пратэстанцкіх правілаў. Эмілі наведвала пачатковую школу на ''Плэзэнт Стрыт'', у 1840 годзе паступіла разам зь сястрой у ''Коледж Амгэрст'', які за два гады да гэтага стаў прыймаць дзяўчынак. У каледжы Эмілі вывучала ''ангельскую мову'', ''латынь'', ''літаратуру'', ''батаніку'', ''геалёгію'', ''псыхалёгію'' і ''арыфмэтыку''. Скончыла каледж у 1847 годзе, а потым, з 10 жніўня да 25 сакавіка 1848 году, вучылася ў жаночай сэмінарыі ''Маўнт-Холіноўк'', у 16 км ад Амгэрсту. Прычыны яе сыходу з сэмінарыі невядомыя. Пасьля сэмінарыі Эмілі вярнулася ў бацькоўскі дом. Да канца жыцьця Эмілі Дыкінсан так і ня выйшла замуж і засталася ў доме бацькоў<ref>http://www.bielarus.org/open.php?n=530&a=12 Bielarus.org №530</ref>. Родны горад Амгэрст Эмілі пакідала толькі некалькі разоў для падарожжаў у [[Філадэлфія|Філадэлфію]], [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]] і [[Бостан]]. Пісаць вершы яна пачала ў 30 гадоў. У 1862 годзе Эмілі даслала некалькі сваіх вершаў у выдавецтва «Atlantic Monthly», але рэдактар ''Томас Хігінсан'' адмовіўся іх друкаваць па прычыне неадпаведнасьці прынятым стандартам вершаў таго часу. Аднак яны пасябравалі і яшчэ шмат гадоў яны перапісваліся, у лістах Хігінсан даваў парады Дыкінсан ў справах паэзіі. У гады жыцьця Эмілі Дыкінсан было надрукавана толькі сем яе вершаў. Пасьля яе сьмерці 15 траўня 1886 году яе малодшая сястра ''Лавінія'' знайшла ў закрытай на ключ шафе рукапісы 1775 вершаў Эмілі. Лавінія папрасіла дапамогі ў выданьні вершаў сястры ў ''Мэйбэль Люміс Тод'', жонкі мясцовага прафэсара астраноміі, таленавітай мастачкі і сяброўкі Эмілі. Пасьля шматлікіх спробаў і пры дапамозе Томаса Хігінсана атрымалася выдаць творы Эмілі (у 1890 годзе), але вершы былі адрэдагаваны, каб дапасаваць іх да прынятых у той час эстэтычных правілаў для вершаў. Публікацыя некаторых зь вершаў была адхілена з-за асьцярогі публічнага меркаваньня. Аднак, нягледзячы на асьцярогі, вершы хутка атрымалі папулярнасьць. Толькі ў 1955 годзе быў надрукаваны поўны збор твораў паэткі<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=530&a=12 Bielarus.org №530]</ref>. Гэта дапамагло грамадзкасьці больш поўна ацаніць мэдытатыўную лірыку творчасьці Эмілі, а аўтарка была прызнана як самая таленавітая амэрыканская паэтка<ref name="Bloo9">Bloom (1999), 9; Ford (1966), 122.</ref>. Вершы Эмілі Дыкінсан ня маюць аналягаў у паэзіі таго часу. Іх радкі кароткія, назвы, як правіла, адсутнічаюць, і часта сустракаюцца незвычайная пунктуацыя і выкарыстаньне загалоўных літар. Шматлікія яе вершы ўтрымліваюць матывы неўміручасьці і сьмерці, гэтыя ж сюжэты ёсьць і ў яе лістах да сяброў. У Рэспубліцы Беларусь сярод аўтараў дасьледчыцкіх работ пра Эмілі Дзікінсан вылучаюцца: ''[[Таццяна Аўтуховіч|Т. Я. Аўтуховіч]] (Гродна)''<ref>''Автухович, Т.Е''. Индивидуально-творческое преломление романтической парадигмы в поэзии Ф. И. Тютчева и Э. Дикинсон / Т. Е. Автухович // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы IX міжнароднай навуковай канферэнцыі, прысвеч. 70-годдзю філалагічнага факультэта БДУ, Мінск, 15 — 17 кастрычніка 2009 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2010. — С. 146—152.</ref>, ''[[Таццяна Камароўская|Т. Я. Камароўская]] (Мінск)''<ref>''Комаровская, Т.Е''. «…мои друзья — Холмы… и Солнечный закат…» Литературный портрет Эмили Дикинсон / Т. Е. Комаровская // «Всемирная литература», 2000. — № 9. — С. 156—163.</ref>, ''[[Вольга Гутар|В. І. Гутар]] (Гродна)''<ref>''Гутар, О.И''. «Письмо Миру» Эмили Дикинсон: проблема интерпретации и перевода (версии А. Гаврилова и А. Ходановича) / Е. Ф. Карский и современное языкознание: материалы XII междунар. науч. чтений (Гродно, 20 — 21 мая 2010 г.) ГрГУ им. Я. Купалы; редкол.: М. И. Конюшкевич, А. В. Никитевич. — Гродно: ГрГУ, 2011. — 507 с.</ref>, ''[[Мірошнікава, Елізавета Міхайлаўна|Е. М. Мірошнікава]] (Мінск)''<ref>''Мирошникова, Е.М''. Эмили Дикинсон и Кристина Россетти: общее и особенное / Е. М. Мирошникова // Сборник работ 70-й научной конференции студентов и аспирантов Белорусского государственного университета, 15 — 18 мая 2013 г., Минск: В 3 ч. Ч. 2. — Минск, 2013. — С. 131—135.</ref>, ''[[Юры Пятачкоў|Ю. С. Пятачкоў]] (Мінск)''<ref>''Пятачков, Ю.С''. Немецкая классическая философия и философские учения Востока как основа поэтического творчества Ф. И. Тютчева и Э. Э. Дикинсон: магистерская диссертация [Текст] / Ю. С. Пятачков. — Минск, БГПУ, 2014. — 88 с.</ref> і інш. На беларускую мову вершы Дзікінсан перакладалі [[Рыгор Барадулін]], [[Андрэй Хадановіч]], [[Макс Шчур]]<ref>[https://bookster.by/books/emili-dykinsan Эмілі Дыкінсан]{{Недаступная спасылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Дикинсон Э.'' Стихотворения. Письма. М. Изд-во «Наука». 2007 === Беларускія пераклады === * Выбраная лірыка / Эмілі Дыкінсан. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 84, [1] с. — (Паэты планеты). == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200730082625/http://prajdzisvet.org/kit/52-moj-list-da-svietu.html Мой ліст — да Сьвету…] * [https://litrazh.org/article/ad-imya-kukalki Ад імя кукалкі] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дыкінсан, Эмілі}} [[Катэгорыя:Выпускніцы коледжу Маўнт-Голіёк]] [[Катэгорыя:Літаратаркі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэткі ЗША]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад нэфрыту]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў ЗША]] hjcr1j64z5nflgkg56m6iu0x8871cec 0 76198 2698454 2674470 2026-11-02T17:17:25Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698454 wikitext text/x-wiki '''Спрошчаная сыстэма раманізацыі [[Баўгарская мова|баўгарскай мовы]]''' ({{мова-en|Streamlined System}}) зьяўляецца сыстэмай [[Трансьлітарацыя|трансьлітарацыі]] баўгарскай [[Алфавіт|азбукі]], створанай [[Любамір Іваноў|Любамірам Івановым]] у Інстытуце [[Матэматыка|матэматыкі]] і [[Інфарматыка|інфарматыкі]] пры [[Баўгарская акадэмія навук|Баўгарскай акадэміі навук]] у 1995 годзе,<ref name="Guidelines">L.L. Ivanov, [[wikisource:Toponymic Guidelines for Antarctica|Toponymic Guidelines for Antarctica]], Antarctic Place-names Commission of Bulgaria, Sofia, 1995. {{ref-en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160216235258/http://www.lac-bac.gc.ca/obj/040006/f2/040006-14-f.pdf Inventaire des outils de romanisation.] Bibliothèque et Archives Canada. Ottawa 2006. {{ref-fr}}</ref> які вызначаецца па наступнай табліцы:<ref>M. Gaidarska, The Current State of the Transliteration of Bulgarian Names into English in Popular Practice, Contrastive Linguistics, XXII, 1998, 112, pp. 69-84. ISSN: 0204-8701 {{ref-en}}</ref><ref name="Antarctica">L.L. Ivanov, [https://web.archive.org/web/20121019221152/http://members.multimania.co.uk/rre/Romanization.html On the Romanization of Bulgarian and English], Contrastive Linguistics, XXVIII, 2003, 2, pp. 109-118. ISSN: 0204-8701; ''Errata, id.'', XXIX, 2004, 1, p. 157. {{ref-en}}</ref><ref>Andreev A., I. Derzhanski eds. [https://web.archive.org/web/20110606072133/http://www.math.bas.bg/report/IMI%20Jubilee%20Book.pdf ''Bulgarian Academy of Sciences: Institute of Mathematics and Informatics, founded 1947.''] Sofia: Multiprint Ltd., 2007. 64 pp. ISBN 978-954-8986-27-4 {{ref-en}}{{ref-bg}}</ref> {| align=center cellpadding=6 cellspacing=0 style="text-align:center;" |- |'''А'''<br />A||'''Б'''<br />B||'''В'''<br />V||'''Г'''<br />G||'''Д'''<br />D||'''Е'''<br />E||'''Ж'''<br />ZH||'''З'''<br />Z||'''И'''<br />I||'''Й'''<br />Y |- |'''К'''<br />K||'''Л'''<br />L||'''М'''<br />M||'''Н'''<br />N||'''О'''<br />O||'''П'''<br />P||'''Р'''<br />R||'''С'''<br />S||'''Т'''<br />T||'''У'''<br />U |- |'''Ф'''<br />F||'''Х'''<br />H||'''Ц'''<br />TS||'''Ч'''<br />CH||'''Ш'''<br />SH||'''Щ'''<br />SHT||'''Ъ'''<br />A||'''Ь'''<br />Y||'''Ю'''<br />YU||'''Я'''<br />YA |} == Паходжаньне і выкарыстаньне == Спрошчаная сыстэма была распрацаваная для таго, каб служыць для [[Лацінскі алфавіт|лацінізацыі]] [[Баўгарыя|баўгарскіх]] [[Геаграфія|геаграфічных]] назваў у [[Антарктыда|Антарктыдзе]], і была прынятая для гэтай мэты баўгарскай Камісіяй па імёнах Антарктыды 2 сакавіка 1995 году.<ref name="Guidelines"/> У далейшым гэтая сыстэма была выбраная баўгарскім [[урад]]ам<ref>G. Selvelli. [https://web.archive.org/web/20160624122917/http://www.fupress.net/index.php/ss/article/download/17975/16784 Su alcuni aspetti ideologici dei sistemi di traslitterazione degli alfabeti cirillici nei Balcani.] ''Studi Slavistici'' XII (2015). pp. 159—180. {{ref-it}}</ref> у якасьці афіцыйнай сыстэмы трансьлітэрацыі, якая будзе выкарыстоўвацца ва ўсіх дакумэнтах, якія пазначаюць асобу, дарожныя знакі, назвы вуліцаў, афіцыйныя інфармацыйныя сыстэмы, базы дадзеных, вэб-сайты мясцовых уладаў г.д.<ref name="Antarctica"/><ref>[[wikisource:bg:Правилник за издаване на българските документи за самоличност|Regulations for the issuing of Bulgarian identity documents]], State Gazette #14 of 2000. ISSN: 0205-0900 {{ref-bg}}</ref><ref>Ministry of Regional Development and Public Works, [[wikisource:bg:Наредба № 3 за транслитерация на българските географски имена на латиница|Ordinance #3 of 26 October 2006 on the Transliteration of the Bulgarian Geographical Names in Latin Alphabet]], State Gazette # 94, 21 November 2006. ISSN: 0205-0900 {{ref-bg}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090902035608/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/9th-UNCSGN-Docs/E-CONF-98-CRP-71.pdf United Nations Document E/CONF.98/CRP.71.] 17 August 2007.</ref> 'У рэшце рэшт, спрошчаная сыстэма стала часткай баўгарскага заканадаўства, а таксама была ўключаная ў [[wikisource:bg:Закон за транслитерацията|Закон аб трансьлітэрацыі]], прыняты ў 2009 годзе.<ref name="Law">[https://web.archive.org/web/20090506214253/http://dv.parliament.bg/DVWeb/fileUploadShowing.jsp?&idFileAtt=79168&allowCache=true State Gazette # 19, 13 March 2009]. ISSN: 0205-0900 {{ref-bg}}</ref> Спрошчаная сыстэма была прынятая таксама ААН у 2012 годзе<ref>[http://www.eki.ee/wgrs/rom1_bg.htm Bulgarian.] Report on the Current Status of United Nations Romanization Systems for Geographical Names. Compiled by the UNGEGN Working Group on Romanization Systems. Version 4.0, February 2013.</ref> і, для службовага карыстаньня ў ЗША і Вялікабрытаніі, па BGN і PCGN ў 2013 годзе.<ref>[https://web.archive.org/web/20160210101058/http://geonames.nga.mil/gns/html/Romanization/Romanization_Bulgarian.pdf Romanization System for Bulgarian: BGN/PCGN 2013 System.] National Geospatial-Intelligence Agency, September 2014.</ref> Той жа самы падыход Іваноў прапануе для лацінскай трансьлітарацыі іншых кірылічных альфабэтаў, такіх як [[Беларускі альфабэт|беларускі]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120314015441/http://members.multimania.co.uk/rre/Belarusian.html Streamlined System for the Romanization of Belarusian.]</ref> [[Расейскі альфабэт|рускі]]<ref>Ivanov, L. [https://web.archive.org/web/20170928102542/https://www.researchgate.net/publication/318402098_Streamlined_Romanization_of_Russian_Cyrillic Streamlined Romanization of Russian Cyrillic.] ''Contrastive Linguistics''. XLII (2017) No. 2. pp. 66-73. ISSN 0204-8701</ref> і [[Кірыліца#Украінскі альфабэт|украінскі]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120314015430/http://members.multimania.co.uk/rre/Ukrainian.html Streamlined System for the Romanization of Ukrainian.]</ref> == Асноўныя прынцыпы == Спрошчаная сыстэма распрацоўвалася з мэтай дасягненьня аптымальнага балянсу паміж наступнымі часткова дублюючымі і часткова канфліктуючымі прыярытэтамі:<ref name="Antarctica"/> * Па-першае, асноўнай мэтай гэтай сыстэмы зьяўляецца забесьпячэньне праўдападобна фанэтычнага набліжэньня баўгарскіх словаў пры вымаўленьні ангельскамоўнымі карыстальнікамі, у тым ліку тыя, якія ня ведаюць пра баўгарскую мову і якім не даступныя дадатковыя тлумачэньні; * Па-другое — і менш прыярытэтныя, сыстэма павінна спросьціць пошук арыгінальнага напісаньня кірыліцай, наколькі гэта магчыма; * Па-трэцяе, трансьлітараваныя формы баўгарскіх словаў павінны адпавядаць ангельскаму моўнаму асяродзьдзю, г. зн. не павінны ўспрымацца як занадта «неангельскія»; * Па-чацьвёртае, трансьлітараваныя формы словаў павінны быць упарадкаванымі ды простымі. == Выключэньні == * Аўтэнтычныя лацінскія напісаньні імёнаў небаўгарскага паходжаньня маюць прыярытэт, напрыклад, ''James Bourchier'', ''Émile de Laveleye'' і ''Wellington'' а не ''Dzheyms Baucher'', ''Emil dyo Lavele'' або ''Uelingtan''.<ref name="Antarctica"/> * У канцы словаў '''-ИЯ''' трансьлітэруюцца як ''IA'', а не ''IYA'' (выключэньне ўведзена ў 2006 годзе).<ref name="Law"/><ref>[[wikisource:bg:Правилник за издаване на българските документи за самоличност|Regulations for the issuing of Bulgarian identity documents (Amendment)]], State Gazette #83 of 2006. ISSN: 0205-0900 {{ref-bg}}</ref> Было прапанавана зьмяніць спрошчаную сыстэму так, каб баўгарскія літары '''Ъ''' і '''Ц''' трансьлітэраваліся як ''Ă'' і ''TZ'' адпаведна.<ref>V. Stankov, ed. [http://bmanolov.free.fr/tmp/BG_pravopis.pdf ''New Orthographic Dictionary of Bulgarian Language''.] Bulgarian Academy of Sciences and Hazel Publishers, 2002. p.51. ISBN 9789548283611 {{ref-bg}}</ref><ref name="IBL-BAS">V. Murdarov, P. Kostadinova. [https://web.archive.org/web/20100705081243/http://www.balgarskiezik.org/4-2005/V_MOURDAROV_et.pdf National standard for the transliteration of Bulgarian Cyrillic personal names with Latin characters (Problems and proposed solutions).] Bulgarian Language Journal, No. 4, 2005. ISSN 0005-4283 {{ref-bg}}</ref> Аднак гэтыя прапановы не змаглі атрымаць больш шырокае прызнаньне, і не былі прынятыя для афіцыйнага выкарыстаньня.<ref name="IBL-BAS"/><ref>M. Dimitrova. [http://www.kultura.bg/bg/article/view/11588 Comprehensible Bulgaria.] Culture Weekly, 23 March 2006. {{ref-bg}})</ref> == Ілюстрацыя == :Прыклад (Артыкул 1 Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека): {| cellpadding=0 cellspacing=0 |- style="vertical-align: top;" | Всички хора се раждат свободни и равни<br /> по достойнство и права. Те са надарени<br /> с разум и съвест и следва да се отнасят<br /> помежду си в дух на братство. | width=15 | | Vsichki hora se razhdat svobodni i ravni<br /> po dostoynstvo i prava. Te sa nadareni<br /> s razum i savest i sledva da se otnasyat<br /> pomezhdu si v duh na bratstvo. |} == Зваротны варыянт == Сыстэма не зьяўляецца зваротнай, таму што '''А''', '''Ж''', '''Й''', '''Ц''', '''Ш''', '''Щ''', '''Ю''', '''Я''' трансьлітараваны такім жа чынам, як і '''Ъ''', '''ЗХ''', '''Ь''', '''ТС''', '''СХ''', '''ШТ''', '''ЙУ''', '''ЙА''' адпаведна. Дапаможны зваротны варыянт сыстэмы прапануюць Л. Іваноў, Д. Скордзеў і Д. Добраў, які будзе выкарыстоўвацца ў тых асаблівых выпадках, калі дакладны пошук баўгарскіх словаў з лацінскіх формаў зьяўляецца адным з прыярытэтных; для гэтай мэты, літары і спалучэньні літар '''А''', '''Ъ''', '''Й''', '''Ь''', '''ЗХ''', '''ЙА''', '''ЙУ''', '''СХ''', '''ТС''', '''ТШ''', '''ТЩ''', '''ШТ''', '''ШЦ''' трансьлітаруюцца як ''A'', ''`A'', ''Y'', ''`Y'', ''Z|H'', ''Y|A'', ''Y|U'', ''S|H'', ''T|S'', ''T|SH'', ''T|SHT'', ''SH|T'', ''SH|TS'' трансьлітаруюцца як ''A'', ''A'', ''Y'', ''`Y'', ''Z|H'', ''Y|A'', ''Y|U'', ''S|H'', ''T|S'', ''T|SH'', ''T|SHT'', ''SH|T'', ''SH|TS'' адпаведна.<ref>L. Ivanov, D. Skordev and D. Dobrev. [https://web.archive.org/web/20160120104213/http://www.fmi.uni-sofia.bg/fmi/logic/skordev/B1-Ivanov-Skordev-Dobrev.pdf The New National Standard for the Romanization of Bulgarian.] ''Mathematica Balkanica''. New Series Vol. 24, 2010, Fasc. 1-2. pp.121-130. ISSN 0205-3217 {{ref-en}}</ref> == Параўнаньне з іншымі сыстэмамі == Спрошчаная сыстэма заснаваная на ангельска-арыентаванай трансьлітэрацыі, выкарыстоўваючы глябальную ролю лінгва франка ангельскай мовы. Аналягічны зрух у бок англійска-арыентаванай трансьлітэрацыі назіраецца і ў выпадку іншых кірылічных альфабэтаў, у прыватнасьці, [[Расейская мова|расейскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110822202116/http://mvd.consultant.ru/doc.asp?ID=51135&PSC=1&PT=3&Page=5 Ordinance N 1047 of 31.12.2003, Ministry of Interior of the Russian Federation.] {{ref-ru}}</ref> і [[Украінская мова|ўкраінскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090421055353/http://www.brama.com/art/transliterationu.html Resolution of the Ukrainian Commission on the Issue of Legal Terminology. Record No. 2 of 19.04.1996.] {{ref-uk}}</ref><ref>Ordinance N 55 of the Cabinet of Ministers of Ukraine [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=55-2010-%EF “Regulation of the Latin transliteration of the Ukrainian alphabet”] of 27 January 2010. {{ref-uk}}</ref>, і ў некаторай ступені [[Македонская мова|македонскі]].<ref>D. Georgievski, [https://web.archive.org/web/20111003174933/http://www.globusmagazin.com.mk/?ItemID=E05814E53750B04B8D30FF5C8EB91A2E How to Romaniza the Cyrillic alphabet,] Globus Weekly, issue 70, 19 August 2008. {{ref-mk}}</ref><ref>[http://www.omniglot.com/writing/macedonian.htm Omniglot: Macedonian language, alphabet and pronunciation] {{ref-en}}</ref> Спрошчаная сыстэма падобная на сыстэмы BGN/PCGN 1952 года для раманізацыі баўгарскай мовы, які па-ранейшаму афіцыйны у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаных Штатах Амэрыкі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Аднак апошняя ўяўляе сабой кірылічныя літары '''Х''', '''Ь''' і '''Ъ''' як ''KH'', ''’'' (апостраф) і ''Ŭ'', у той час як спрошчаная сыстэма выкарыстоўвае ''H'', ''Y'' і ''A'' замест.<ref name="Antarctica"/><ref>USBGN, [https://web.archive.org/web/20110515101904/http://gort.ucsd.edu/edocs/fed/USBGN_romanization.pdf ''Romanization Systems and Roman-Script Spelling Conventions''], 1994, pp.15-16. {{ref-en}}</ref> Другая падобная сыстэма, не прынятыя для службовага карыстаньня ў Баўгарыі, зьяўляецца сыстэма А. Данчава, М. Холмана, Я. Дзімовай і М. Савовай, якая ўяўляе сабой кірылічныя літары '''У''' і '''Ъ''' як ''OU'' і ''U'' адпаведна, у той час як спрошчаная сыстэма выкарыстоўвае ''U'' і ''A'' для гэтай мэты.<ref name="Antarctica"/><ref>A. Danchev, M. Holman, E. Dimova, M. Savova. ''An English Dictionary of Bulgarian Names: Spelling and Pronunciation''. Sofia, Nauka i Izkustvo Publishers, 1989. 288 pp. {{ref-en}}</ref> == Глядзіце таксама == * [[Баўгарская мова]] * [[Раманізацыя беларускай мовы]] * [[Кірыліца]] * [[Лацінскі альфабэт]] == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Баўгарская мова]] 6vmw8bz58hcnbku2kwiwcrlxr6683jx 0 77244 2698608 2671471 2026-11-03T11:46:33Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698608 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Эрнст Тэадар Амадэй Гофман |Арыгінал імя = Ernst Theodor Amadeus Hoffmann |Жанчына = |Партрэт = E. T. A. Hoffmann, autorretrato.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|24|1|1776}} |Месца нараджэньня = [[Кёнігсбэрг]] |Дата сьмерці = {{Памёр|25|8|1822}} |Месца сьмерці = [[Бэрлін]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = літаратар, кампазытар, мастак, юрыст, музычны крытык |Гады актыўнасьці = 1809—1822 |Напрамак = [[нямецкі рамантызм|рамантызм]] |Жанр = [[навэля]], [[літаратура жахаў|жахі]] |Дэбют = |Значныя творы = «[[Курдупель Цахес, якога звалі Цынобэр]]» |Прэміі = |ВікіКрыніца = :de:s:E. T. A. Hoffmann |Палічка = |Сайт = }} '''Эрнст Тэ́адар Амадэ́й Го́фман''' ({{мова-de|Ernst Theodor Amadeus Hoffmann}}; 24 студзеня 1776, [[Кёнігсбэрг]] — 25 жніўня 1822, [[Бэрлін]]) — нямецкі [[пісьменьнік]], кампазытар, мастак [[рамантызм|рамантычнага кірунку]]. Псэўданім як кампазытара — Яганэс Крайсьлер ({{мова-de|Johannes Kreisler|скарочана}}). Адзін з галоўных майстроў эўрапейскай рамантычнай прозы. Служыў на розных чыноўніцкіх пасадах у [[Ляйпцыг]]у, [[Дрэздэн]]е, [[Бамбэрг]]у, [[Бэрлін]]е. У 1809 дэбютаваў апавяданьнем «Рыцар Глюк». Аўтар «Фантастычных п’есаў у манеры Калё» (т. 1—4; 1814—1815 гг.), літаратурных казак «Залаты гаршчок» (1815 г.), «[[Курдупель Цахес, якога звалі Цынобэр]]» (1819 г.), «Прынцэса Брамбіла» (1821 г.), «Майстар Блыха» (1822 г.), празаічнага цыклю «Сэрапіёнавы браты» (т. 1—4; 1819—1821 гг.), раману «Жыцьцёвыя погляды ката Мура» (1820—1822 гг.) і інш. == Беларускія пераклады == * Казку «Курдупель Цахэс», апавяданьні «Рыцар Глюк», «Дон Жуан» на беларускую мову пераклаў [[Васіль Сёмуха]], казку «Шчаўкунок, або Мышыны Кароль» — [[Алесь Сачанка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4614 Творы Гофмана ў перакладзе Васіля Сёмухі на kamunikat.org]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20210102205017/http://prajdzisvet.org/text/1123-mademuazel-de-skiudery.html Мадэмуазэль дэ Скюдэры. Апавяданне] {{Бібліяінфармацыя}} {{Рамантызм}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гофман, Эрнст Тэадар Амадэй}} [[Катэгорыя:Дзіцячыя літаратары]] [[Катэгорыя:Казачнікі]] [[Катэгорыя:Эрнст Тэадар Гофман| ]] [[Катэгорыя:Нямецкія літаратары]] [[Катэгорыя:Нямецкія кампазытары]] [[Катэгорыя:Нямецкія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Літаратары рамантызму]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазытары]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінінградзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бэрліне]] tb7mti5zon258k9qwypct3fhmohuv3k 10 81191 2698461 2663933 2026-11-02T18:54:16Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2698461 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва_шаблёну = Рымскія імпэратары | назва = [[Рымскія імпэратары]] | базавы_стыль = background: #EEE0E0; |група_інфармацыі1 = [[Прынсыпат]] <br /> [[27 да н. э.]] — [[235]] | сьпіс1 = * [[Актавіян Аўгуст]] * [[Тыбэрыюс]] * [[Калігула]] * [[Кляўдыюс (імпэратар рымскі)|Кляўдыюс]] * [[Нэрон]] * [[Гальба]] * [[Атон]] * [[Вітэліюс]] * [[Вэспасіян]] * [[Тытус]] * [[Даміцыян]] * [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрва]] * [[Марк Ульпіюс Траян|Траян]] * [[Адрыян]] * [[Антанін Піюс]] * [[Марк Аўрэліюс]] і ''[[Люцыюс Вэр]]'' * [[Комад]] * [[Пэртынакс]] * [[Дыдыюс Юліян]] * [[Сэптыміюс Сэвэр]] * [[Каракала]] * [[Публіюс Сэптыміюс Гэта|Гэта]] * [[Макрын]] і ''[[Дэадумэніян]]'' * [[Элягабал]] * [[Аляксандар Сэвэр]] | група_інфармацыі2 = [[Крыза Рымскай імпэрыі ў 3 стагодзьдзі|Крыза]] <br /> [[235]]—[[284]] | сьпіс2 = * [[Максымін Тракс]] * [[Гардыян I]] і ''[[Гардыян II]]'' * [[Пупіен]] і ''[[Бальбін]]'' * [[Гардыян III]] * [[Філіп Араб]] * [[Дэцыюс]] і ''[[Гэрэніюс Этруск]]'' * [[Гастыліян]] * [[Трэбоніян Гал]] і ''[[Валюзіян]]'' * [[Эміліян]] * [[Публіюс Ліцыніюс Валерыян|Валерыян]] * [[Галіен]] і ''[[Салёнін]]'' * [[Кляўдыюс Готык]] * [[Квінтыл]] * [[Аўрэліян]] * [[Марк Кляўдыюс Тацыт|Тацыт]] * [[Флёрыян]] * [[Проб]] * [[Гаюс Марк Аўрэліюс Кар|Кар]] * [[Карын]] * [[Нумэрыян]] | група_інфармацыі3 = [[Дамінат]] <br /> [[284]]—[[395]] | сьпіс3 = * [[Дыяклетыян]] * [[Максыміян]] * [[Канстанцыюс Хлёр]] * [[Галерыюс]] * [[Флявіюс Валерыюс Сэвэр|Сэвэр]] * [[Максэнцыюс]] * [[Максымін Дая]] * [[Ліцыніюс]] і ''[[Валерыюс Валент]]'' і ''[[Сэкст Мартыніян|Мартыніян]]'' * [[Канстантын I Вялікі|Канстантын I]] * [[Канстантын II]] * [[Канстант I]] * [[Канстанцыюс I]] і ''[[Вэтраніё]]'' * [[Юліян Апастыт]] * [[Ёвіян]] * [[Валентыніян I]] * [[Валент]] * [[Гратыян]] * [[Валентыніян II]] * [[Тэадосіюс I]] | група_інфармацыі4 = [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходняя імпэрыя]] <br /> [[395]]—[[480]] | сьпіс4 = * [[Ганорыюс]] * [[Канстанцыюс III]] * [[Ян Флявіюс]] * [[Валентыніян III]] * [[Пэтроніюс Максым]] * [[Авіт]] * [[Маёрыян]] * [[Лібіюс Сэвэр]] * [[Антэміюс]] * [[Алібрыюс]] * [[Гліцэрыюс]] * [[Юліюс Нэп]] * [[Ромул Аўгустул]] | група_інфармацыі5 = [[Усходняя Рымская імпэрыя|Усходняя]] й [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйская]] імпэрыі <br /> [[395]]—[[1204]] | сьпіс5 = * [[Аркадыюс]] * [[Тэадосіюс II]] * [[Марцыян]] * [[Леў I]] * [[Леў II]] * [[Зэнон]] * [[Базыліск]] * [[Анастасіюс I]] * [[Юстын I]] * [[Юстыніян I]] * [[Юстын II]] * [[Тыбэрыюс II Канстантын]] * [[Маўрыц]] * [[Фока]] * [[Гэракліюс]] * [[Канстантын III]] * [[Гэраклён]] * [[Канстант II]] * [[Канстантын IV]] * [[Юстыніян II]] * [[Леонці]] * [[Тыбэрыюс III]] * [[Філіпік]] * [[Анастасіюс II]] * [[Тэадосіюс III]] * [[Леў III Ісаўрыян]] * [[Канстантын V]] * [[Артабазда]] * [[Леў IV Хазар]] * [[Канстантын VI]] * [[Ірына Атэнская]] * [[Нічыпар I]] * [[Стаўракі]] * [[Міхал I Рангабэ]] * [[Леў V Армянін]] * [[Міхал II Траўл]] * [[Тэафіл]] * [[Міхал III]] * [[Базыль I]] * [[Леў VI Філёзаф]] * [[Аляксандар (Бізантыйскі імпэратар)|Аляксандар]] * [[Канстантын VII Барвовародны]] * [[Раман I Лекапэн]] * [[Раман II]] * [[Нічыпар II Фока]] * [[Ян I Цымісхі]] * [[Базыль II Баўгарабойца|Базыль II]] * [[Канстантын VII]] * [[Зоя Барвовародная]] * [[Раман III Аргір]] * [[Міхал IV Пафлягонскі]] * [[Міхал V Каляфат]] * [[Канстантын IX Манамах]] * [[Тэадора Македонская]] * [[Міхал VI Стары]] * [[Ісак I Камнін]] * [[Канстантын X Дука]] * [[Раман IV Дыяген]] * [[Міхал VII Дука]] * [[Нічыпар III Батаніят]] * [[Алексій I Камнін]] * [[Ян II Камнін]] * [[Мануіл I Камнін]] * [[Алексій II Камнін]] * [[Андронік I Камнін]] * [[Ісак II Ангел]] * [[Алексій III Ангел]] * [[Алексій IV Ангел]] * [[Нікола Канабі]] * [[Алексій V Дука]] | група_інфармацыі6 = [[Нікейская імпэрыя]] <br /> [[1204]]—[[1261]] | сьпіс6 = * [[Канстантын Ляскары]] * [[Тодар I Ляскары]] * [[Ян III Дука Батац]] * [[Тодар II Ляскары]] * [[Ян IV Ляскары]] | група_інфармацыі7 = Усходняя й Бізантыйская імпэрыі <br /> [[1261]]—[[1453]] | сьпіс7 = * [[Міхал VIII Палеолёг]] * [[Андронік II Палеолёг]] * [[Міхал IX Палеолёг]] * [[Андронік III Палеолёг]] * [[Ян V Палеолёг]] * [[Ян VI Кантакузін]] * [[Мацей Кантакузін]] * [[Андронік IV Палеолёг]] * [[Ян VII Палеолёг]] * [[Андронік V Палеолёг]] * [[Мануіл II Палеолёг]] * [[Ян VIII Палеолёг]] * [[Канстантын XI Палеолёг]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьпісы кіраўнікоў]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Гісторыя]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Асобы]] </noinclude> tifjurcg59lph8hy77tvg6fj3iv5nhu 0 82742 2698396 2697506 2026-11-02T13:07:19Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698396 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Рэвізор | Назва-арыгінал = {{мова-ru|}} Ревизор | Выява = Nikolai Gogol, Revizor, 1836, title page.jpg | Памер = | Подпіс выявы = Вокладка першага выданьня «Рэвізора» | Жанр = камэдыя | Аўтар = [[Мікалай Гогаль]] | Мова арыгіналу = расейская | Напісаны = | Публікацыя = 1836 | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = [[Кандрат Крапіва]] | Электронная вэрсія = | ВікіКрыніца-тэкст = :ru:s:Ревизор (Гоголь) }} '''«Рэвізор»''' ({{мова-ru|Ревизор}}) — [[Сатыра|сатырычная]] п’еса [[расейцы|расейскага]] [[пісьменьнік]]а і [[драматург]]а [[украінцы|ўкраінскага]] паходжаньня [[Мікалай Гогаль|Мікалая Гогаля]], апублікаваная ў 1836 і выпраўленая да выданьня 1842 году. Заснаваная на сюжэце, падказаным Гогалю [[Аляксандар Пушкін|Аляксандрам Пушкіным]], [[п’еса]] зьяўляецца ўзорам жанру камэдыі памылак, паказваючы людзкую хцівасьць, неадукаванасьць і суцэльную разбэшчанасьць чыноўніцтва царскай Расеі. == Гісторыя стварэньня == Работу над п’есай Гогаль пачаў увосень 1835. Традыцыйна лічыцца, што сюжэт быў падказаны яму А. С. Пушкіным. Пацьвярджэньнем гэтаму служаць успаміны расейскага пісьменьніка [[Уладзімер Салагуб|Ўладзімера Салагуба]]: «[[Аляксандар Пушкін|Пушкін]] пазнаёміўся з [[Мікалай Гогаль|Гогалем]] і распавёў яму пра выпадак, які адбыўся ў г. Усьцюжне Наўгародзкай губэрні — пра якогасьці праезджага гаспадына, які выдаў сябе за чыноўніка міністэрства і абабраў усіх гарадзкіх жыхароў». Таксама ёсьць меркаваньне, што ён узыходзіць да апавяданьняў пра камандзіроўку [[Павал Сьвіньін|Паўла Сьвіньіна]] ў [[Бэсарабія|Бэсарабію]] ў 1815<ref name=Ref503>[https://web.archive.org/web/20090122220633/http://nikolay.gogol.ru/articles/revizor/revizor_v_ocenke_sovremennikov «Ревизор» в оценке современников] ссылка от 1 ноября 2008 {{ref-ru}}</ref><ref name=Ref672>В. Гиппиус, «Литературное общение Гоголя с Пушкиным». Ученые записки Пермского государственного университета, отдел общественных наук, вып. 2, 1931, стр. 63—77 ссылка от 1 ноября 2008 {{ref-ru}}</ref>. Вядома, што падчас работы над п’есай Гогаль неаднаразова пісаў Аляксандру Пушкіну аб хадзе яе напісаньня, часам жадаючы яе кінуць, але Пушкін настойліва прасіў яго не прыпыняць работу над «Рэвізорам». У студзені 1836 Гогаль чытаў камэдыю на вечары ў [[Васілій Жукоўскі|Васілія Жукоўскага]] ў прысутнасьці вялікай групы літаратараў, сярод якіх былі [[Аляксандар Пушкін]], [[Пётр Вяземскі]] і многія іншыя. [[Іван Тургенеў|Тургенеў]] узгадваў аб гэтым вечары: {{Пачатак цытаты}}читал Гоголь превосходно…, поразил меня чрезвычайной простотой и сдержанностью манеры, какой-то важной и в то же время наивной искренностью, которой словно и дела нет — есть ли тут слушатели и что они думают. Казалось, Гоголь только и заботился о том, как бы вникнуть в предмет, для него самого новый, и как бы вернее передать собственное впечатление. Эффект выходил необычайный<ref name="Николай Васильевич Гоголь">[https://web.archive.org/web/20090725193629/http://www.school770.ru/gogol/theatre/index.html Николай Васильевич Гоголь] {{ref-ru}}</ref>. {{Канец цытаты}} Меркаваньні слухачоў наконт новай п’есы былі розныя. Гэта быў час станаўленьня рэалізму ў мастацтве, і прыхільнікі старых тэатральных традыцыяў высокага «прыгожага» відовішча абвінавачвалі п’есу ў «натуралізме». Вядома, што Пушкін і Жукоўскі былі ў поўным захапленьні. Але многія іншыя ня ўбачылі ці не пажадалі ўбачыць за клясычнай шырмай тыповага сюжэта «камэдыі памылак» грамадзянскі [[фарс]], у якім за павятовым гарадком абазначаная ўся [[Расея]]. {{Пачатак цытаты}} Впоследствии он (Барон Розен) гордился тем, что когда Гоголь, на вечере у Жуковского, в первый раз прочел своего «Ревизора», он один из всех присутствовавших не показал автору ни малейшего одобрения и даже ни разу не улыбнулся, и сожалел о Пушкине, который увлекся этим оскорбительным для искусства фарсом и во всё время чтения катался от смеха. В мнении о «Ревизоре» два драматических писателя-врага, Кукольник и Розен, всегда иронически посматривавшие друг на друга и ни в чём не сходившиеся, сошлись совершенно.<ref name="Страсти по «Ревизору»">[https://web.archive.org/web/20150909094644/http://www.gogol.ru/gogol/stati/strasti_po_revizoru/ Страсти по «Ревизору»] {{ref-ru}}</ref> {{Канец цытаты|крыніца=И. И. Панаев. «Литературные воспоминания»}} Сам Гогаль так адзываўся наконт сваёй работы: {{Пачатак цытаты}} В «Ревизоре» я решился собрать в одну кучу всё дурное в России, какое я тогда знал, все несправедливости, какие делаются в тех местах и в тех случаях, где больше всего требуется от человека справедливости, и за одним разом посмеяться над всем.<ref name=Ref1906>[https://web.archive.org/web/20081006054002/http://www.nikolaygogol.org.ru/lib/op/author/690 «Ревизор» — сатира на крепостническую Русь.] ссылка от 1 ноября 2008 {{ref-ru}}</ref> {{Канец цытаты}} Сцэнічны лёс п’есы склаўся не адразу. Дамагчыся дазволу на пастаноўку ўдалося толькі пасьля таго, як Жукоўскі здолеў пераканаць імпэртара асабіста, што «ў камэдыі няма нічога ненадзейнага, што гэта толькі вясёлая насьмешка над благімі правінцыяльнымі чыноўнікамі», п’еса была дапушчаная да пастаноўкі. Другая рэдакцыя п’есы адносіцца да 1842 году. == Дзейныя асобы == * '''Антон Антонавіч Сквозьнік-Дмуханоўскі''', гараднічы * '''Ганна Андрэеўна''', ягоная жонка * '''Мар’я Антонаўна''', ягоная дачка * '''Лука Лукашовіч Хлопаў''', інспэктар школаў * '''Жонка''' ягоная * '''Амос Хведаравіч Ляпкін-Цяпкін''', судзьдзя * '''Арцём Піліпавіч Земляніка''', апякун богугодных установаў * '''Іван Кузьмовііч Шпёкін''', паштмайстар * '''Пётра Іванавіч Добчынскі''', '''Пётра Іванавіч Бобчынскі''' — гарадзкія дамаўласьнікі * '''Іван Аляксандравіч Хлестакоў''', чыноўнік ізь Пецярбургу * '''Восіп''', ягоны служкаа * '''Хрысьціян Іванавіч Гібнэр''', паветавы лекар * '''Хведар Андрэевіч Люлюкоў''', '''Іван Лазаравіч Растакоўскі''', '''Сьцяпан Іванавіч Каробкін''' — адстаўныя чыноўнікі, паважаныя асобы ў горадзе * '''Сьцяпан Ільлёвіч Ухавёртаў''', паліцыйны прыстаў * '''Сьвістуноў''', '''Пугаўкін''', '''Дзяржыморда''' — паліцыянты * '''Абдулін''', купец * '''Хаўроньня Пётраўна Паплешына''', сьлесарыха * '''Жонка унтэр-афіцэра''' * '''Міхалка''', служка гараднічага * '''Служка''' заезду * Госьці, купцы, мяшчане, просьбіты. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Д. Л. Тальников. Новая ревизия «Ревизора»: опыт литературно-сценического изучения театральной постановки. М.-Л., Госиздат, 1927. {{ref-ru}} * Ю. В. Манн. Комедия Гоголя «Ревизор». М.: Худож. лит., 1966 {{ref-ru}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20221127172335/http://prajdzisvet.org/text/1271-revizor.html Беларускі пераклад Антона Адамовіча] * [http://az.lib.ru/g/gogolx_n_w/text_0070.shtml Ревизор] у бібліятэцы Максіма Машкова {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:П’есы Мікалая Гогаля]] [[Катэгорыя:Камэдыі]] [[Катэгорыя:П’есы 1836 году]] hso3p0l8rxq95e37bbjk9unvsv48nq0 0 84793 2698394 2412438 2026-11-02T12:39:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698394 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Рыбы (знак задыяку)|Рыбы (сузор’е)}} {{Таксанамічная інфармацыя | Назва = Рыбы | Выява = Macropodus opercularis - front (aka).jpg | Подпіс да выявы = [[Макрапод]] (Macropodus opercularis) | Надцарства = | Царства = [[Жывёлы]] | Падцарства = [[Эўмэтазоі]] | Група = | Разьдзел = [[Білятэральныя]] | Падразьдзел = [[Другаснаротыя]] | Надтып = | Тып = [[Хордавыя]] | Падтып = [[Хрыбетныя]] | Нададдзел = | Аддзел = | Пададдзел = | Надкляса = '''Рыбы''' | Кляса = | Падкляса = | Інфракляса = | Надатрад = | Надпарадак = | Атрад = | Парадак = | Падатрад = | Падпарадак = | Інфраатрад = | Інфрапарадак = | Надсямейства = | Сямейства = | Падсямейства = | Трыба = | Падтрыба = | Род = | Падрод = | Сэкцыя = | Від = | Віды = | Падвід = | Падвіды = | Бяз рангу = | Лацінская назва = Pisces | Даччыныя таксоны = | Назва разьдзелу даччыных таксонаў = | Мапа = | Шырыня мапы = | Подпіс мапы = | ITIS = | NCBI = }} '''Ры́бы''' ({{мова-la|Pisces}}) — надкляса водных [[жывёлы|жывёлаў]], для якіх характэрнае [[жабры|жабравае]] дыханьне на ўсіх этапах постэмбрыянальнага разьвіцьця [[арганізм]]у. Рыбы маюць нясталую тэмпэратуру цела, адно кола кровазвароту, дзьвюхкамэрнае [[сэрца]], [[скура]] (як правіла) пакрытая лускай. Рыбы зьяўляюцца разьдзельнаполымі. Вядомыя з часоў [[дэвонскі пэрыяд|дэвон]]у<ref>Биологический энциколпедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. С. 550.{{ref-ru}}</ref>. Самымі раньнімі арганізмамі, якіх можна аднесьці да рыбаў, былі [[хордавыя]] зь мяккім целам, якія ўпершыню зьявіліся ў пэрыяд [[кембр]]у. Не зважаючы на тое, што ў іх бракавала сапраўднага [[хрыбетнік]]у, яны валодалі [[хорда (заалёгія)|хордай]], якая дазваляла ім быць больш спрытнымі, чым іх бесхрыбтовыя браты. Рыбы працягвалі разьвівацца ў эпоху [[палеазой|палеазою]], атрымаўшы шырокую разнастайнасьць. Шмат рыбаў палеазою атрымалі праз эвалюцыю зьнешні [[панцырныя рыбы|панцыр]], які абараняў іх ад драпежнікаў. Першая рыба з сківіцамі зьявілася ў [[сылюрскі пэрыяд]], пасьля чаго многія зь іх, як то [[акулы]], сталі грознымі марскімі драпежнікамі, а ня проста здабычай [[суставаногія|суставаногіх]]. Большасьць рыбаў ёсьць эктатэрмічнымі, то бок халоднакроўнымі, што дазваляе тэмпэратуры іхняга цела зьмяняцца ў залежнасьці ад зьмены тэмпэратуры навакольнага асяродзьдзя, але некаторыя буйныя рыбы, як то белая [[акулы|акула]] і [[тунец]], могуць мець больш высокую тэмпэратуру цела<ref>Goldman, K.J. (1997). [https://web.archive.org/web/20120406114844/http://www.mendeley.com/research/temperature-and-activities-of-a-white-shark-carcharodon-carcharias/ ''«Regulation of body temperature in the white shark, Carcharodon carcharias»'']. Journal of Comparative Physiology. B Biochemical Systemic and Environmental Physiology. 167 (6). — С. 423—429. — [[DOI]]:[[doi:10.1007/s003600050092|10.1007/s003600050092]].</ref><ref>Carey, F.G.; Lawson, K.D. (February 1973). ''«Temperature regulation in free-swimming bluefin tuna»''. Comparative Biochemistry and Physiology A. 44 (2). — С. 375—392. — [[DOI]]:[[doi:10.1016/0300-9629(73)90490-8|10.1016/0300-9629(73)90490-8]]. PMID 4145757.</ref>. Рыбы маюць [[зносіны]] паміж сабой у падводных умовах з дапамогай акустычнай камунікацыі. Акустычная камунікацыя ўключае ў сябе перадачу акустычных сыгналаў ад адной асобіны да іншай. Такія зносіны паміж рыбамі часьцей за ўсё маюць месца ў кантэксце кармленьня, нападаў драпежнікаў і заляцаньняў<ref>Weinmann, S.R.; Black, A.N.; Richter, M. L.; Itzkowitz, M; Burger, R.M (February 2017). ''«Territorial vocalization in sympatric damselfish: acoustic characteristics and intruder discrimination»''. Bioacoustics. 27 (1). — С. 87—102. — [[DOI]]:[[doi:10.1080/09524622.2017.1286263|10.1080/09524622.2017.1286263]].</ref>. Гукі, якія выпускаюць рыбы, могуць вар’іравацца ў залежнасьці ад віду жывёліны і раздражняльніка. Гукі могуць стварацца праз хуткія рухі касьцяной сыстэмы альбо праз маніпуляцыю адмысловымі ворганамі, як то [[плавальны пузыр]]<ref>Bertucci, F.; Ruppé, L.; Wassenbergh, S.V.; Compère, P.; Parmentier, E. (29 October 2014). ''«New Insights into the Role of the Pharyngeal Jaw Apparatus in the Sound-Producing Mechanism of Haemulon Flavolineatum (Haemulidae)»''. Journal of Experimental Biology. 217 (21). — С. 3862—3869. — [[DOI]]:[[doi:10.1242/jeb.109025|10.1242/jeb.109025]]. PMID 25355850.</ref>. Рыбы багата ў большасьці вадаёмаў сьвету. Іх можна сустрэць практычна ва ўсіх водных асяродзьдзях, як то ад высокіх горных патокаў струменяў да бездані і нават [[абісальная зона|абісальных зонаў]] самых глыбокіх акіянаў, аднак, яшчэ ніводны від дагэтуль не зафіксаваны ў самых глыбокіх месцах плянэты. З 33,6 тысяч апісаных відаў рыба мае найбольшую разнастайнасьць відаў, чым любая іншая група хрыботовых жывёлаў<ref>Yancey, PH; Gerringer, ME; Drazen, JC; Rowden, AA; Jamieson, A (2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3970477 ''«Marine fish may be biochemically constrained from inhabiting the deepest ocean depths»'']. Proc Natl Acad Sci U S A. 111 (12). — С. 4461—4465. — [[DOI]]:[[doi:10.1073/pnas.1322003111|10.1073/pnas.1322003111]]. PMID 24591588.</ref>. == Нэрвовая сыстэма == Цэнтральная [[нэрвовая сыстэма]] прадстаўлена [[млеч]]ам і [[галаўны мозаг|галаўным мозгам]], пэрыфэрычная — [[нэрва]]мі. Млеч знаходзіцца ў сьпінна-мазгавым канале [[хрыбетнік]]а. Галаўны мозаг складаецца, як правіла, з 5 аддзелаў: пярэдняга, сярэдняга, прамежкавага, прадаўгаватага мозгу і мозачку. Рыбы звычайна маюць малы галаўны мозаг адносна памеру свайго цела ў параўнаньні зь іншымі [[хрыбетныя|хрыбетнымі]]. Гэтак у рыбаў маса мозгу ў пятнаццаць разоў меншая за масу галаўнога мозгу птушкі або сысуна аналягічнага памеру{{Зноска|Helfman|1997|Helfman, Collette, Facey|48—49}}. Аднак, усё ж такі некаторыя рыбы маюць параўнальна вялікі мозаг, у першую чаргу [[мармірыд]]ы і акулы, якія маюць мазгі прыблізна такой жа прапорцыі да масы цела, як птушкі і [[торбачнік]]і{{Зноска|Helfman|1997|Helfman, Collette, Facey|191}}. == Размнажэньне == Праз шырокую разнастайнасьць рыбаў у розных іхных відаў маюцца розныя тыпы размнажэньня, як то дзьвюхплоцевае, гермафрадытызм, гнагенэз. Акрамя трох тыпаў размнажэньня існуюць тры адрозьненьні ў кожным зь іх, як то варта вылучыць яйканараджэньне, [[яйкажыванараджэньне]] ды жыванараджэньне. == У харчаваньні == Розныя віды і гатункі рыбы зьмяшчаюць ад 18 да 24 грамаў [[Бялок|бялку]] на 100 грамаў. Мяса рыбы зьмяшчае ўсе незаменныя [[амінакісьлі]], якія магчыма атрымаць толькі зь ежы, бо арганізм чалавека не сынтэзуе такія кісьлі самастойна. Сярод іншага, рыба зьмяшчае багата поліненасычаных [[Тлустыя кісьлі|тлустых амінакісьляў]] амэга-3. Бялок рыбы засвойваецца на 98%. Пры гэтым, рыба ператраўліваецца ў [[страўнік]]у цягам каля 2-х гадзінаў. У рыбе ўтрымліваюцца: [[вітамін А]], які аднаўляе [[абмен рэчываў]] пасьля акісьленьня; [[вітамін Д]], карысны для костак; [[вітаміны групы Б]], якія ўмацоўваюць [[імунітэт]] і [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] ад душэўных хваробаў. Марская рыба таксама багатая на [[ёд]] і [[фтор]]. Таму ў дыеталёгіі аддавалі перавагу прынамсі 2-разоваму на тыдзень ужываньню найперш марской рыбы. Найбольшую карысьць давала сьвежая і сьвежамарожаная рыба без перасоленасьці пры гатаваньні<ref name="а">{{Навіна|аўтар=Валянціна Мохар|загаловак=Мясам рыбу не заменіш|спасылка=https://bel.24health.by/myasom-rybu-ne-zamenish-pochemu-ee-neobxodimo-est-i-kakaya-naibolee-polezna/|выдавец=Партал «[[Слушна]]»|дата публікацыі=14 жніўня 2022|дата доступу=14 верасьня 2022}}</ref>. На 2022 год у гандлёвай сетцы Беларусі круглы год прадавалі каля 30 відаў рачной, [[сажалка]]вай і марской рыбы. Сярод іх, найбольш сытнымі відамі і гатункамі рыбы былі: 1) [[селядзец]] — 242 кіля[[Калёрыя|калёрыі]] на 100 грамаў, 2) [[скумбрыя]] — 190 ккал, 3) [[мойва]] — 157 ккал, 4) [[ласось]] — 146 ккал, 5) [[сайра]] — 143 ккал, 6) [[кіжуч]] — 140 ккал, 7) [[салака]] — 121 ккал, 8) [[карп]] — 112 ккал, 9) [[гарбуша]] і [[стаўрыда]] — па 111 ккал, 10) [[марскі акунь]] і [[палтус]] — па 103 ккал<ref name="а"/>. Найменш сытнымі былі: 1) [[мінтай]] — 72 ккал, 2) [[пікша]] — 73 ккал, 3) [[траска]] — 75 ккал, 4) [[сайда]] — 81 ккал, 5) [[путасу]] і [[сібас]] — 82 ккал, 6) [[камбала]] і [[рачны шчупак]] — па 84 ккал, 7) [[таўсталобік]] і [[хек]] — 86 ккал, 8) [[Аргентына (рыба)|аргентына]] — 88 ккал, 9) [[пангасіюс]] — 89 ккал, 10) [[дарада]] — 96 ккал, 11) [[фарэль]] — 97 ккал<ref name="а"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Helfman, G.; Collette, B.; Facey, D. |частка = |загаловак = The Diversity of Fishes |арыгінал = |спасылка = |выданьне = 1 |месца = |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-86542-256-8 |ref = Helfman }} == Глядзі таксама == * [[Вочны псамадыск]] == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.britannica.com/animal/fish Рыбы]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/fishtree_02 Хто такія рыбы?]. Understanding Evolution{{ref-en}}. * [https://fishingbooker.com/fish?gclid=CjwKCAiAsIDxBRAsEiwAV76N8yC_Z6lfvaPQjA6ySd7eE296Lr1L1p3WTXn2cU2P_hj7jB_AOYRm8hoCj7MQAvD_BwE Віды рыбаў]. Fishing Booker{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20210925162250/https://db.angfa.org.au/ Ілюстраваная база зьвестак рыбаў Аўстраліі і Новай Гвінэі]. ANGFA{{ref-en}}. {{Накід:Біялёгія}} [[Катэгорыя:Рыбы| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 0lrbw2oi6t3mciv0jxfjwk78wgi67ct 0 87732 2698469 2698378 2026-11-02T19:16:40Z Гарбацкі 13252 Дададзеная крыніца 2698469 wikitext text/x-wiki {{Музыка |Імя = Мілен Фармэр |Подпіс = Mylène Farmer |Лёга = |Фота = Mylène Farmer NRJ Music Awards 2012.jpg |Апісаньне_фота = На цырымоніі ўручэньня музычных узнагародаў NRJ (2012) |Поўнае_імя = |Гады = 1984 — дагэтуль |Нацыянальнасьць = |Краіна = {{CAN}} |Інструмэнты = вакал |Псэўданімы = |Гурты = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = RCA, Polygram, Universal |Узнагароды = |Сайт = www.mylene.net }} '''Міле́н Фармэ́р''' ({{мова-fr|Mylène Farmer}}, сапраўднае імя — Мілен Гат’е (Mylène Gautier), {{н|1}} 12 верасьня 1961, [[П’ерфон]], [[Манрэаль]], [[Канада]]) — француская [[сьпявачка]], [[паэтка]], артыстка, [[Кампазытар|кампазытарка]], дзіцячая пісьменьніца, красьлярка, бізнэс-кабета. == Жыцьцяпіс == На сцэне з 1984 году. З 90-ых гадоў мінулага стагодзьдзя ў [[француская мова|франкамоўным]] сьвеце прадае найбольшую колькасьць кружэлак. Папулярная ня толькі ў [[Францыя|Францыі]], дзе лічыцца [[Мэгазорка|мэгазоркай]], але і на ўсходзе [[Эўропа|Эўропы]] ([[Беларусь]], [[Расея]], [[Украіна]]), таксама карыстаецца надзвычайнай папулярнасьцю ў [[Японія|Японіі]]. 27 кастрычніка 2013 году М. Фармэр упершыню наведала [[Менск]] у межах турнэ Timeless 2013<ref>Tournée européenne très attendue pour Mylène Farmer, Le Pont, le 07/09/2013, https://www.lepoint.fr/culture/tournee-europeenne-tres-attendue-pour-mylene-farmer-07-09-2013-1722040_3.php</ref>. Адзіны ў [[Беларусь|Беларусі]] канцэрт зорка дала ў [[Менск-Арэна|Менск-Арэне]]. У канцы 2015 году зьявіўся новы дзясяты альбом «Interstellaires». 28 верасьня 2018 сьпявачка выпусьціла адзінацаты [[Музычны альбом|альбом]] «Désobéissance» («Непадпарадкаваньне»). У верасьні музыка запісала сынгл «À tout jamais»<ref><small>Уладзіслаў Гарбацкі, Больш ніколі, Новы Час, 27-08-2022, https://novychas.online/kultura/bolsz-nikoli</small></ref>. Дванаццаты альбом «L’Emprise» анансаваны на канец лістапада 2022<ref><small>Mylène nous donne rendez-vous le vendredi 25 novembre pour son douzième album studio…., Mylène.Net, le 13/10/22, https://www.mylene.net/modules/index.php?r=4&z=5207</small></ref>. На 2023 год заплянаванае новае турнэ сьпявачкі па Францыі і Эўропе — Nevermore 2023<ref>«Nevermore 2023» — Premières indiscrétions: «Mylène veut marquer les esprits», Віртуальная старонка mylene.net, https://www.mylene.net/modules/index.php?r=4&z=5100</ref>. Cьпявачка часта апісваецца ў прэсе як «[[гей-ікона]]»<ref>Stéphane Davet, «Ces chanteuses vénérées par les gays», ''Le Monde.fr'',‎ 17 février 2007, https://www.lemonde.fr/societe/article/2007/02/17/ces-chanteuses-venerees-par-les-gays_868516_3224.html</ref>, бо ў шматлікіх [[інтэрвію]] М. Фармэр выказвала падтрымку гей і лесьбі-парам, падтрымала закон, які дазволіў геям і лесьбійкам брацца шлюбам у Францыі, не аднойчы давала інтэрвію францускаму гей-часопісу «Têtu» (''Упарты'')<ref>Mylène Farmer fait la Une de «Têtu» pour les 25 ans du magazine, le 31/12/20, https://www.mylene.net/modules/index.php?r=4&z=5048</ref>. Да ўсяго некаторыя ейныя гіты («Désenchantée», «Sans contrefaçon», «Libertine») здаўна сталі сапраўднымі [[Гімн|гімнамі]] францускай і шырэй франкамоўнай гей-супольнасьці<ref>Adrien Naselli, Oui, l’œuvre de Mylène Farmer est queer. La preuve en huit chansons, Têtu, le 8 décembre 2020, https://tetu.com/2020/12/08/oui-loeuvre-de-mylene-farmer-est-queer-la-preuve-en-huit-chansons/</ref>. З 6 па 12 ліпеня 2021 году Мілен Фармэр уваходзіла у склад журы 74-га [[Канскі кінафэстываль|Канскага кінафэстывалю]] пад старшынствам Спайка Лі<ref>Festival de Cannes: sur la Croisette, Mylène Farmer point de mire des projecteurs, Europe 1 Digital, le 7 juillet 2021, https://www.europe1.fr/culture/festival-de-cannes-sur-la-croisette-mylene-farmer-point-de-mire-des-projecteurs-4056706</ref>. У траўні 2026 запісала новы сынгл "C'est à qui le tour" і абвесьціла аб новым альбоме ўвосень 2026 году<ref>Le nouvel album de Mylène Farmer annoncé pour cet automne, 28/05/26, Mylene.Net, https://www.mylene.net/modules/index.php?r=4&z=5589</ref>. == Дыскаграфія == * 1986: Cendres de lune ([[альбом]]) * 1988: Ainsi soit je… ([[Музычны альбом|альбом]]) * 1989: En concert (канцэртны запіс) * 1991: L’Autre… ([[Музычны альбом|альбом]]) * 1992: Dance Remixes ([[кампіляцыя]]) * 1995: Anamorphosée ([[Музычны альбом|альбом]]) * 1997: Live à Bercy (канцэртны запіс) * 1999: Innamoramento (альбом) * 2000: Mylenium Tour(канцэртны запіс) * 2001: Les Mots (кампіляцыя) * 2003: RemixeS (кампіляцыя) * 2005: Avant que l’ombre… (альбом) * 2006: Avant que l’ombre… à Bercy (канцэртны запіс) * 2008: Point de Suture (альбом) * 2009: N°5 On Tour (канцэртны запіс) * 2010: «Oui mais… Non» ([[сынгл]]) * 2010: Bleu noir (альбом) * 2012: Monkey Me (aльбом) * 2015: Stolen Car, разам з Стынгам ([[сынгл]]) * 2015: Interstellaires (альбом) * 2018: Rolling Stone ([[сынгл]]) * 2018: N’oublie pas ([[сынгл]] разам з LP) * 2018: Désobéissance ([[Музычны альбом|альбом]]) * 2020: L'âme dans l’eau ([[сынгл]]) * 2022: À tout jamais ([[сынгл]]) * 2022: L’Emprise (альбом) * 2026: C'est à qui le tour (сынгл) * 2026: Égrégore (альбом)<ref>Уладзіслаў Гарбацкі, На вольных хвалях: Мілен Фармёр выпусьціла новы альбом «Эгрэгар», Новы Час, 2.11.2026, https://novychas.online/kultura/na-volnyh-hvaljah-milen-farmjor-vypuscila-novy-al</ref>. == Фільмаграфія == * 1994: Giorgino ([[фільм]], выконвае ролю Катрын Дэграс). * 2006: Arthur et les Minimoys ([[анімацыя]], агучвае Сэленію). * 2009: Arthur et la Vengeance de Maltazard ([[анімацыя]], агучвае Сэленію). * 2010: Arthur et la Guerre des deux mondes: ([[анімацыя]], агучвае Сэленію). * 2018: Ghostland ([[фільм жахаў]]). == Узнагароды == * 1988: узнагарода «Найлепшая француская сьпявачка году». * 1993: найлепшая француская сьпявачка году на World Music Awards. * 1996: найпапулярнейшы франкамоўны альбом году (Anamorphosée). * 2000: найлепшы франкамоўны альбом году (Innamoramento). * 2000: найпрыгажэйшы кліп году (Optimistique-moi), прэмія M6 Awards. * 2000: найлепшы канцэрт году (Mylenium Tour). * 2000: сьпявачка году. * 2001: сьпявачка году. * 2002: сьпявачка году. * 2003: сьпявачка году. * 2005: узнагарода «Найпасьпяховая сьпявачка за апошнія дваццаць год». * 2006: найлепшы франкамоўны альбом году (Avant que l’ombre…). * 2007: узнагарода за агучваньне голасу прынцэсы Сэленіі ў анімацыі «Arthur et les Minimoys», узнагарода NRJ Music Awards. * 2009: найлепшы франкамоўны альбом году (Point de Suture). == Рэкорды == * Адзіная сьпявачка, якая дала канцэрты і двойчы поўнасьцю запоўніла [[Стад дэ Франс]]. * Зьняла самы даўгі [[музычны кліп]] — «Pourvu qu’elles soient douces»: 17 хвілінаў і 52 сэкунды. * Кампазыцыя «Désenchantée» стала самай экспартаванай [[Песьня|песьняй]] на [[Француская мова|францускай мове]]. * Найвялікшы [[бюджэт]] франкамоўных кліпаў: «L’Âme-Stram-Gram» — 900 000 €, «California» — 600 000 € і «Pourvu qu’elles soient douces» — 450 000 €. == Бібліяграфія == # ''Lisa-Loup et le conteur'' (Ліза-Лу і казачнік), 2003 (філязофская казка для дзяцей, тэкст і малюнкі аўтарства Мілен Фармёр). # Avant que l’ombre… À Bercy ([[фотаальбом]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{БЛДПСПРНЦ}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фармэр, Мілен}} [[Катэгорыя:Францускія сьпевакі і сьпявачкі]] [[Катэгорыя:Францускія кампазытары і кампазытаркі]] [[Катэгорыя:Францускія акторкі]] [[Катэгорыя:Псэўданімы]] [[Катэгорыя:Францускія музыкі]] [[Катэгорыя:Францускія літаратаркі]] 31p3md0r0whbr9ezcbyug4dx9tssdov 0 88385 2698609 2652906 2026-11-03T11:54:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698609 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Эрых Марыя Рэмарк |Арыгінал імя = Erich Maria Remarque |Партрэт = Erich_Maria_Remarque1.jpg |Памер = 200пкс |Апісаньне = Эрых Марыя Рэмарк (1929) |Імя пры нараджэньні = Эрых Паўль Рэмарк |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|22|6|1898}} |Месца нараджэньня = [[Аснабрук]], [[Нямеччына]] |Дата сьмерці = {{Памёр|25|6|1970}} |Месца сьмерці = [[Лякарна]], [[Швайцарыя]] |Грамадзянства = {{Сьцяг Нямеччыны (1871—1918)}} [[Нямецкая імпэрыя]]<br />{{Сьцяг ЗША}} [[ЗША]] |Род дзейнасьці = празаік |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Мова = нямецкая |Дэбют = <!--|Значныя творы = «[[На Заходнім фронце нічога новага]»--> |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = http://knihi.com/Erych_Maryja_Remark/ |Камунікат = |Сайт = }} '''Э́рых Мары́я Рэма́рк''' ({{мова-de|Erich Maria Remarque}}), імя пры нараджэньні '''Эрых Паўль Рэмарк''' ({{мова-de|Erich Paul Remark}}; 22 чэрвеня 1898, [[Аснабрук]] — 25 чэрвеня 1970, [[Лякарна]]) — нямецкі пісьменьнік. == Біяграфія == Удзельнік [[Першая сусьветная вайна|І сусьветнай вайны]]. Працаваў настаўнікам, журналістам, рэдактарам. 3 1932 у эміграцыі ([[Швайцарыя]], [[ЗША]]). Рэмарк быў двойчы жанаты, 14 кастрычніка 1925 — 4 студзеня 1930 і 22 студзеня 1938 — 20 траўня 1957, з танцоркай Ютай Ільзе Цамбона ({{Мова-de|Jutta Ilse Zambona|скарочана}}; 25 жніўня 1901 — 25 чэрвеня 1975). Тым часам у яго былі раманы з [[Марлен Дытрых]] ({{Мова-de|Marlene Dietrich|скарочана}}), [[Грэта Гарбу|Грэтай Гарбу]] ({{Мова-sv|Greta Garbo|скарочана}}) і іншымі жанчынамі. 25 лютага 1958 ён ажаніўся з кінаакторкай [[Палет Гадар]] ({{Мова-de|Paulette Goddard|скарочана}}), былой жонкай [[Чарлі Чаплін]]а, зь ёй Рэмарк пражыў да сваёй сьмерці. Адна зь сёстраў Рэмарка — Эльфрыда Шольц, якая працавала краўчыхай у Дрэздэне, была паводле данясеньня пакупніцы абвінавачаная ў «дзеяньнях, скіраваных на падрыў ваеннай моцы» й прыгаворана народным судом да сьмяротнага пакараньня — гільятыны. Рэмарк пахаваны на могілках Ронка-сопра-Асуона. == Раманы == * «Мансарда сноў» / «Die Traumbude», 1920 * «Станцыя на гарызонце» / «Station am Horizont», 1928 * «[[На Заходнім фронце нічога новага]]» / «Im Westen nichts Neues». Propyläen, Бэрлін 1929 * «Дарога назад» / «Der Weg zurück». Propyläen, Бэрлін 1931 * «[[Тры таварышы]]» / «Drei Kameraden». Querido, Амстэрдам 1938 * «Любі бліжняга свайго» / «Liebe Deinen Nächsten». Querido/Bermann-Fischer, Амстэрдам/Стакгольм 1941 * «Трыўмфальная арка» / «Arc de Triomphe». Micha, Цюрых 1946 * «Іскра — жыцьцё» / «Der Funke Leben». Kiepenheuer & Witsch, Кёльн 1952 * «Час жыць і час паміраць» / «Zeit zu leben und Zeit zu sterben». Kiepenheuer & Witsch, Кёльн 1954 * «Чорны абэліск» / «Der schwarze Obelisk». Kiepenheuer & Witsch, Кёльн 1956 * «Жыцьцё ў пазыку» / «Geborgtes Leben», 1961 * «Ноч у Лісабоне» / «Die Nacht von Lissabon». Kiepenheuer & Witsch, Кёльн 1962 * «Шаты ў раі» / «Schatten im Paradies», апублікавана пасьмяротна ў 1971 * «Гэм» / «Gam», апублікавана пасьмяротна ў 1998 * «Зямля запаветная» / «Das gelobte Land», апублікавана пасьмяротна ў 1998 == Іншыя творы == * «Вораг» / «Der Feind», аповяд, 1931 * «Гісторыя каханьня Анэты» / «Der feind ein militanter Pazifist», зборнік апавяданьняў, 1994 * «Апошні акт» / «Der letzte Akt», п’еса, 1955 * «Апошні прыпынак» / «Die letzte Station», кінасцэнар , 1956 * «Будзьце пільныя!!» / «Seid wachsam!!», 1956 * «Эпізоды за пісьмовым сталом» / «Das unbekannte werk», апублікавана пасьмяротна ў 1998 * «Скажы мне, што ты мяне кахаеш …» / «Sag mir, dass du mich liebst…», апублікавана пасьмяротна ў 2001 == Беларускія выданьні == Першым перакладчыкам твораў Рэмарка быў [[Хвядос Шынклер]], у перакладзе якога ў 1931 выйшаў раман «На Заходнім фронце без перамен». Раман «Тры таварышы» у 1995 выйшаў у выдавецтве «Мастацкая літаратура» ў перакладзе [[Уладзімер Папковіч|Уладзімера Папковіча]]. Апавяданьне «[https://web.archive.org/web/20090406190844/http://www.nn.by/index.pl?theme=nn%2F2004%2F48&article=li-remark Дзіўны лёс Ёгана Бартка]» ў перакладзе Арцёма Арашонка друкавалася ў [[Наша Ніва|Нашай Ніве]] №48/2004. Некалькі [https://web.archive.org/web/20130620021224/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/rem14?OpenDocument навэлаў] было зьмешчана ў «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслове]]». У 2023 годзе выйшаў пераклад раману «Чорны абеліск»<ref>[https://bellit.info/news/znakavyja-knihi-2023-hoda.html 100 найлепшых кніг 2023 года: выбар Bellit.info]</ref>. У 2024 годзе ў выдавецтве «Папуры» выйшла перавыданне рамана «[[Тры таварышы]]» у перакладзе [[Уладзімер Папковіч|Уладзімера Папковіча]], а ў 2025 годзе — раманы «[[На Заходнім фронце нічога новага|На Заходнім фронце без перамен]]» у перакладзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Матырка|Сяргея Матыркі|be}} і «Лісабонская ноч» у перакладзе [[Вольга Гронская|Вольгі Гронскай]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://knihi.com/Erych_Maryja_Remark/Try_tavarysy.html Раман «Тры таварышы» — knihi.com] * [https://web.archive.org/web/20210102194259/http://prajdzisvet.org/text/1289-ja-tsiomnaj-nochkaj-mroju.html Я цёмнай ночкай мроіў... Апавяданьне] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рэмарк, Эрых Марыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аснабруку]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лякарна]] [[Катэгорыя:Нямецкія літаратары]] [[Катэгорыя:Пацыфісты]] [[Катэгорыя:Немцы ў Першай сусьветнай вайне]] [[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]] [[Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід]] [[Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі]] [[Катэгорыя:Нямецкія раманісты]] [[Катэгорыя:Раманісты ЗША]] [[Катэгорыя:Нямецкія рыма-каталіцкія дзеячы]] [[Катэгорыя:Рыма-каталіцкія літаратары]] [[Катэгорыя:Ваенныя літаратары]] [[Катэгорыя:Літаратары-выгнаньнікі]] [[Катэгорыя:Нямецкія імігранты ЗША]] [[Катэгорыя:Камандоры ордэна За заслугі перад Фэдэратыўнай Рэспублікай Нямеччына]] [[Катэгорыя:Прускія вайскоўцы]] oz4djda19p04gyvs6hyowrxjxqu43kx 0 88499 2698521 2696854 2026-11-03T00:55:15Z Summershell67 98737 /* */ 2698521 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Партызанскі раён |Назва ў родным склоне = Партызанскага раёну |Арыгінальная назва = |Герб =Герб Партизанского района (Минск).jpg |Сьцяг =Flag of Partyzanski district.gif |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = унутрыгарадзкі раён |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Менск]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = {{просты сьпіс| * ''Мікрараёны'' * [[Дражня (мікрараён)|Дражня]] * Захарава-Пуліхава * [[Сьляпянка (мікрараён)|Сьляпянка]] * [[Сьцяпянка (мікрараён)|Сьцяпянка]] * [[Трактаразаводзкі пасёлак]] }} |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|8|4|1977|1}} |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = [[Дзяніс Аўсяньнікаў]] |Назва пасады кіраўніка = Старшыня Адміністрацыі |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 97 592 |Год перапісу = 2009 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = 9 |Нацыянальны склад = 76% [[беларусы]] |Канфэсійны склад = |Плошча = 64,6 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Partyzanski District in Minsk.svg |Загаловак мапы = Партызанскі раён у абрысах Менску |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://part.gov.by |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = #DEE3FA |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Партызанскі раён''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у на ўсходзе гораду. Насельніцтва раёну складае 97,592 чалавек (перапіс 2009), беларусы — 76 %. Штучнае негістарычнае ўтварэньне, межы якога не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі Менску<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Мае безаблічную назву, утвораную [[камуністы|камуністамі]] без уліку мясцовых тапанімічных традыцыяў<ref name="viacorka"/>. Месьціцца між вуліцамі Фр.Скарыны, Філімонава, Сталетава, [[Вуліца Казлова (Менск)|Казлова]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вуліцамі Чырвонаармейскай, [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]], [[Партызанскі праспэкт (Менск)|Партызанскім праспэктам]], вуліцамі [[Вуліца Ванеева (Менск)|Ванеева]], [[Вуліца Ваўпшасава (Менск)|Ваўпшасава]], Радыяльнай і Пераходнай. Асноўныя магістралі: вуліцы Казлова, Ванеева, Ваўпшасава, Радыяльная і праспэкт Незалежнасьці. Па тэрыторыі раёну працякае рака [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] і [[Сьляпянская водная сыстэма]]. Адміністрацыя раёну месьціцца па вул. Захарава, д. 53. На 2016 г. у раёне налічвалася 86 вуліцаў і 5 мікрараёнаў: Дражня, Захарава-Пуліхава, Сь''л''япянка, Сь''ц''япянка і [[Трактаразаводзкі пасёлак]]. == Эканоміка == Адзін з двух самых прамыслова разьвітых раёнаў гораду. Яго доля ў агульным аб’ёме выпуску прамысловай прадукцыі перавышае 20 %. Буйнейшыя прадпрыемствы: [[Менскі трактарны завод]], [[Менскі маторны завод]], [[Белкамунмаш]], [[Менскі электратэхнічны завод]], [[Слодыч (прадпрыемства)|Слодыч]]. На 2016 г. раён налічваў 23 прамысловых прадпрыемствы: ААТ «[[Белгіпс]]», ААТ «[[Белгран]]», ААТ «[[Белкамунмаш]]», ААТ «[[Белсувязьбуд]]», ДП «[[Жылкамплект]]», ААТ «[[Завод зборнага жалезабэтона № 1]]», ААТ «[[Крыніца (бровар)|Крыніца]]», ЗП «[[Іссофт Салюшнз]]», ААТ «[[Менскі завод аўтаматычных лініяў]]», ААТ «[[Менскі завод пеністых вінаў]]», [[Менскі завод тэхналягічных мэталаканструкцыяў]] ААТ «[[Прамтэхмантаж]]», ААТ «[[Менскі завод шасьцерняў]]», ААТ «[[Менскі інструмэнтальны завод]]», ААТ «[[Менскі камбінат хлебапрадуктаў]]», ААТ «[[Менскі малочны завод № 1]]», ААТ «[[Менскі маторны завод]]», ААТ «[[Менскі трактарны завод]]», ААТ «[[Менскі электратэхнічны завод]]», УП «[[Менскмэтрабуд]]», ААТ «[[Менскмэтрапраект]]», УП «[[Мінатор-Сэрвіс (прадпрыемства)|Мінатор-Сэрвіс]]», ЗП «[[Самсалюшнз]]», ААТ «Кандытарская фабрыка "[[Слодыч]]"». Працавалі 3 аддзяленьні 3 банкаў: [[ААТ]] «ААБ "[[Беларусбанк]]"» (філіял № 522; [[Вуліца Даўгабродзкая (Менск)|вул. Даўгабродзкая]], д. 1), [[ЗАТ]] «[[Ідэя Банк]]» ([[Вуліца Зьмітрака Бядулі (Менск)|вул. Зьмітрака Бядулі]], д. 11) і ААТ «[[Банк Масква-Менск|Банк „Масква-Менск“]]» (вул. Даўгабродзкая, д. 6/1). Таксама дзейнічалі прадпрыемства «Менскае спэцыяльнае канструктарскае бюро аўтаматычных лініяў» (вул. Даўгабродзкая, д. 16) і 2 дасьледчыя ўстановы: * Інстытут прыродакарыстаньня (вул. Фр.Скарыны, д. 10) [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], заснаваны ў 1930 г. як Інстытут [[торф]]а і пераназваны ў 1990 г. у Інстытут праблемаў выкарыстаньня прыродных рэсурсаў і экалёгіі (да 2008 г.); * прадпрыемства «Навукова-вытворчы цэнтар [[Геалёгія|геалёгіі]]» (вул. Купрэвіча, д. 10) [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь]], заснаваны 1 кастрычніка 1927 г. як Інстытут геалягічных навук і перайменаваны ў 1933 г. у Інстытут геалёгіі і гідрагеалёгіі, у 1938 г. у Інстытут геалёгіі, у 1945 г. зноў у {{Артыкул у іншым разьдзеле|Інстытут геалягічных навук НАН Беларусі|Інстытут геалягічных навук|be|Інстытут геалагічных навук НАН Беларусі}}, у студзені 1970 г. у Беларускі навукова-дасьледчы геолягавыведкавы інстытут (да 19 ліпеня 2013 г.). == Перавозкі == На 2016 г. у раёне дзейнічалі [[Менскі аўтобус|аўтобусныя]], [[Менскі тралейбус|тралейбусныя]] і [[Менскі трамвай|трамвайныя]] маршруты, [[Менскі мэтрапалітэн]], маршрутныя [[таксі]], 2 станцыі (Менск-Усходні і Сьцяпянка) і 2 прыпынкі (Трактарны і Таварны Двор) Аршанскага напрамку [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], аэрадром «Ліпкі». == Адукацыя == На 2016 г. у раёне налічвалася 29 дзіцячых садкоў, зь іх 8 належалі Менскаму трактарнаму заводу: установы дашкольнай адукацыі № 2, 10, 26, 34, 50, 57, 59, 95, 107, 120, 144, 155, 159, 164, 169, 186, 194, 197, 227, 231, 239, 242, 257, 260, 271, 442, 543, 566 і 569. Працавала 14 сярэдніх агульнаадукацыйных школ: 11 сярэдніх школ — № 10, 22, 69, 72, 86, 87, 108, 133, 182, 183 і 223; 2 гімназіі — № 5 (вул. Мендзялеева, д. 14) і 7 ([[Вуліца Захарава (Менск)|вул. Захарава]], д. 58); спэцыяльная агульнаадукацыяная [[школа-інтэрнат]] № 13 для дзяцей з парушэньнем [[слых]]у (вул. Ваўпшасава, д. 23). Дадатковую адукацыю прапаноўвалі 6 установаў: 2 дзіцячыя школы мастацтваў — музычная № 3 імя [[Фрыдэрык Шапэн|Фрыдэрыка Шапэна]] ([[Вуліца Шчарбакова (Менск)|вул. Шчарбакова]], д. 4) і харэаграфічная № 2 (вул. Захарава, д. 50б); Сацыяльна-пэдагагічны цэнтар (вул. Грыцаўца, д. 4), Фізкультурна-спартовы цэнтар дзяцей і моладзі (вул. Уральская, д. 11а), Цэнтар дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі «Вікторыя» (вул. Уральская, д. 41) і Цэнтар карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі (вул. Казлова, д. 19). Сярэднюю адмысловую адукацыю забясьпечвалі 3 ліцэі: № 3 машынабудаваньня (вул. Халмагорская, д. 63), № 13 будаўніцтва (вул. Ваўпшасава, д. 29) і № 14 дрэваапрацоўчай вытворчасьці і транспартнага абслугоўваньня (вул. Ваўпшасава, д. 15). Прафэсійна-тэхнічную адукацыю ажыцьцяўлялі прыватны Менскі каледж [[прадпрымальніцтва]] (вул. Уруцкая, д. 21в) і 7 дзяржаўных [[каледж]]аў: 1) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Менскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|архітэктурна-будаўнічы|ru|Минский государственный архитектурно-строительный колледж}} (вул. Зьм.Бядулі, д. 7; філіял [[БНТУ]]); 2) будаўніцтва і камунальнай гаспадаркі; 3) [[Менскі каледж мантажных і пад’ёмна-транспартных работаў|мантажных і пад’ёмна-транспартных работаў]]; 4) машынабудаўнічы; 5) мэдычны; 6) сучасных тэхналёгіяў у машынабудаваньні і аўтасэрвісе (філіял [[Рэспубліканскі інстытут прафэсійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытуту прафэсійнай адукацыі]]); 7) энэргетычны. На 2022 год у раёне месьціліся 4 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшыя навучальныя ўстановы]] (ВНУ): [[Акадэмія нацыянальнай бясьпекі Беларусі]] (вул. Зьмітрака Бядулі, д. 2), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі||be|Вышэйшы дзяржаўны каледж сувязі}} (вул. Фр.Скарыны, д. 8/2), [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]] (вул. Захарава, д. 21) і [[Міжнародны дзяржаўны экалягічны інстытут імя А. Дз. Сахарава|Міжнародны дзяржаўны экалягічны інстытут]] [[БДУ]] (вул. Даўгабродзкая, д. 23). Таксама па вул. Багратыёна, д. 85 знаходзіцца Сьледча-экспэртны факультэт [[Акадэмія МУС Беларусі|Акадэміі МУС Беларусі]]. == Адпачынак == На 2016 г. у межах раёну месьціліся: [[Беларускі дзяржаўны цырк]] (прасп. Незалежнасьці, д. 32), кінатэатар «Мір» (вул. Казлова, д. 4а); [[Мэмарыяльны музэй-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]] (вул. Азгура, д. 8); 2 паркі — [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Цэнтральны дзіцячы імя Максіма Горкага]] і Антонаўскі; 3 [[сквер]]ы — імя [[Сымон Балівар|Сымона Балівара]], Садружнасьці і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген Клумаў|Яўгена Клумава|be|Яўген Уладзіміравіч Клумаў}}; 2 Палацы культуры — імя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Шарко|Мікалая Шарка|ru|Шарко, Николай Филиппович}} (вул. Уральская, д. 3) [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]] і філіяла «Культсэрвіс» (вул. Даўгабродзкая, д. 24) ААТ «[[МТЗ]]»; 4 бібліятэкі — № 5, 6 і 8 імя Максіма Багдановіча (вул. Даўгабродзкая, д. 12/2), Навукова-пэдагагічная (вул. Захарава, д. 59) [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]; рэстаран у [[Сядзіба Ваньковічаў (Менск)|сядзібе Ваньковічаў]] (вул. Філімонава, д. 24). На тэрыторыі раёну працавалі: Фізкультурна-аздараўленчы цэнтар (зав. Уральскі, д. 9), пункт праката на лыжаролернай трасе (вул. Ваўпшасава, д. 46), 2 спэцыялізаваныя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзіцяча-юнацкая спартовая школа|дзіцяча-юнацкія спартовыя школы|ru|Детско-юношеская спортивная школа}} алімпійскага рэзэрва (СДЮСШАР) — [[тэніс]]а (зав. Казлова, д. 15) і [[Сучаснае пяціборства|сучаснага пяціборства]] (вул. Сталетава, д. 1); крытыя тэнісныя корты (вул. Сталетава, д. 1а) ААТ «Менскі завод ацяпляльнага абсталяваньня». Дзейнічалі 2 прафэсійныя спартовыя клюбы: баскетбольны «[[Цмокі-Менск]]» (вул. Уральская, д. 3а) і хакейны «[[Юнацтва-Менск]]» (вул. Першамайская, д. 3). Падарожжы для адпачынку ладзіліся 23 адпаведнымі прадпрыемствамі раёну. == Ахова здароўя == На 2016 г. у раёне дзейнічала 12 установаў [[Ахова здароўя|аховы здароўя]]: 2 [[Лякарня|лякарні]] — 6-я гарадзкая клінічная (вул. Уральская, д. 5) і паліятыўнага догляду «Госьпіс» (вул. Стаханаўская, д. 19); падстанцыя хуткай мэдычнай дапамогі (вул. Захарава, д. 52, корп. 1); 4 паліклінікі — 9-я гарадзкая (вул. Шчарбакова, д. 1), 14-я цэнтральная раённая ([[Вуліца Фролікава (Менск)|вул. Фролікава]], д. 2), 9-я гарадзкая дзіцячая (вул. Фролікава, д. 2) і 9-я стаматалягічная (вул. Захарава, д. 52, корп. 2); Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтар (РНПЦ) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]] (вул. Фр.Скарыны, д. 24) [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]], заснаваны 25 жніўня 1924 г. як Беларускі дзяржаўны інстытут фізыятэрапіі і перайменаваны ў 1930 г. у Дзяржаўны інстытут фізыятэрапіі, артапэдыі і нэўралёгіі, у 1946 г. у Дзяржаўны навукова-дасьледчы інстытут (НДІ) фізыятэрапіі і нэўралёгіі, у 1949 г. у Беларускі НДІ нэўралёгіі, нэўрахірургіі і фізыятэрапіі (да 1 кастрычніка 2005 г.); клінічны радзільны дом Менскай вобласьці; 2 мэдыка-санітарныя часткі Менскага маторнага завода і Менскага трактарнага завода; Цэнтар [[Гігіена|гігіены]] і [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]]. На ўліку ў паліклініках стаяла 79,7 тыс. (82,6%) жыхароў раёну, зь іх 65 тыс. дарослых і 14,7 тыс. дзяцей. == Органы ўлады і аб’яднаньні == На 2016 г. на тэрыторыі раёну знаходзіліся 5 органаў мясцовай улады: Аддзел надзвычайных сытуацыяў (вул. Багратыёна, д. 64), Вайсковы камісарыят (зав. Стаханаўскі, д. 3), Інспэкцыя падаткаў і збораў (вул. Фролікава, д. 9), Пракуратура (зав. Стаханаўскі, д. 37) і Ўправа ўнутраных справаў (зав. Стаханаўскі, д. 5). Суд месьціўся ў [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскім раёне]] на захадзе Менску (вул. Сямашкі, д. 33), Экспэртна-крыміналісты аддзел — у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім раёне]] на поўдні сталіцы ([[Праспэкт Ракасоўскага (Менск)|прасп. Ракасоўскага]], д. 49). На 2016 г. на ўзроўні раёну мелі ўлік: 28 [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкіх аб’яднаньняў]], зь іх 2 {{Артыкул у іншым разьдзеле|Прафэсійны саюз|прафэсійныя саюзы|en|Trade union}} і 2 [[Палітычная партыя|палітычныя партыі]]; 4 камітэты тэрытарыяльнага грамадзкага [[Мясцовае самакіраваньне|самакіраваньня]] і 9 саветаў грамадзкіх пунктаў аховы правапарадку. У [[Рэспубліканская каардынацыйная рада кіраўнікоў палітычных партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў|Каардынацыйную раду кіраўнікоў грамадзкіх аб’яднаньняў і палітычных партыяў]] (КРКГАПП) уваходзілі прадстаўнікі 19 грамадзкіх аб’яднаньняў, у тым ліку 2 прафсаюзаў ([[Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] і Прафсаюз установаў адукацыі) і [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]]. Таксама на ўліку стаялі 624 першасныя суполкі грамадзкіх аб’яднаньняў, зь якіх 266 (42,6%) належалі да прафсаюзаў. У лік 5 найбольшых паводле колькасьці ўдзельнікаў грамадзкіх аб’яднаньняў, усе зь якіх апынуліся ў складзе КРКГАПП, уваходзілі: 1) [[Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа]] (48 суполак з 27410 сябрамі; 28,1% насельніцтва раёну); 2) [[Беларускае грамадзкае аб’яднаньне вэтэранаў]] (23 суполкі з 15225 сябрамі; 15,6% насельніцтва); 3) [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]] (90 суполак з 9480 сябрамі; 9,7% насельніцтва); 4) [[Добраахвотнае таварыства садзейнічаньня арміі, авіяцыі і флёту Рэспублікі Беларусь]] (96 суполак з 7090 сябрамі і 137 [[Юрыдычная асоба|юрыдычнымі асобамі]]; 7,3% насельніцтва); 5) «[[Белая Русь (грамадзкая арганізацыя)|Белая Русь]]» (89 суполак з 2457 сябрамі; 2,5% насельніцтва). == Мінуўшчына == 8 красавіка 1977 г. Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР зацьвердзіў Указ № 1159-ІХ «Аб утварэньні Маскоўскага і Партызанскага раёнаў у г. Менску»<ref name="з">{{Артыкул|аўтар=[[Павал Берасьнеў]].|загаловак=«Галоўная пэрспэктыва для разьвіцьця Партызанскага раёна — асваеньне новых тэрыторыяў»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95550|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-05 66 (27181)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95558/5kras-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. Партызанскі раён утварылі на ўсходзе Менску ў гонар [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкага партызанскага руху ў Беларусі]] 1941—1944 гг. падчас [[ВАВ|Нямецка-савецкай вайны]]. У склад раёну ўвайшлі 4 мікрараёны Менску: Дражня і Сьляпянка, якія з 1959 г. належалі да [[Заводзкі раён (Менск)|Сталінскага раёна Менска]] (з 1961 г. Заводзкі раён Менску); мікрараён Трактаразаводзкі пасёлак, які ў 1946 г. таксама ўлучылі ў Сталінскі раён Менску (з 1961 г. Заводзкі раён Менску); мікрараён Захарава-Пуліхава, які да 1923 г. называўся [[Архірэйская Слабодка|Архірэйскай Слабодкай]] (да 1947 г. Пуліхава). На 1983 г. насельніцтва раёну складала каля 114 тыс. жыхароў. Плошча раёну 2227 га, зь іх 77,2 га (3,5%) зялёных насаджэньняў. Агульная плошча жыльлёвага фонду складала каля 1,5 млн [[м²]]. У межах раёну знаходзіліся 16 прамысловых (аўтаматычных лініяў, інструмэнтальны, [[Менскі маторны завод|маторны]], [[Крыніца (бровар)|піўны № 2]], [[Менскі трактарны завод|трактарны]], шасьцерняў, хлебапрадуктаў, [[Менскі электратэхнічны завод|электратэхнічны]]) і 3 будаўнічых прадпрыемствы (управа «Менскмэтрабуд», трэсты № 15 «Спэцбуд» і «Белдарбуд»), 4 навукова-дасьледчыя інстытуты (Беларускі геолягавыведкавы, Беларускі каструктарска-тэхналягічны гарадзкой гаспадаркі), 2 спэцыяльныя канструктарскія бюро (аўтаматычных лініяў, унівэрсальных абганяльных [[трактар]]оў), [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт|пэдагагічны інстытут замежных моваў]], 4 тэхнікумы (архітэктурна-будаўнічы, завочны, машынабудаўнічы і энэргетычны), 5 прафэсійна-тэхнічных вучэльняў. Таксама працавалі дзіцячая музычная школа, дзіцячая хакейная школа [[Юнацтва-Менск|«Юнацтва»]], 11 сярэдніх агульнаадукацыйных школ, 2 школы працоўнай моладзі, 2 школы-інтэрнаты і 8 дзіцячых садкоў. Дзейнічалі 6-я клінічная [[лякарня]], 3 паліклінікі для дарослых і 2 дзіцячыя паліклікнікі, мэдычная частка [[МТЗ]], 39 пунктаў аховы здароўя на прамысловых прадпрыемствах, ва ўстановах і вучэльнях, 6 [[аптэка]]ў і аптэкарская [[крама]]. Таксама ў раёне месьціліся 4 [[Бібліятэка|бібліятэкі]] і 4 кінатэатры («Зьмена», «Іскра», «Мір», «Усход»), 2 Палацы культуры (МТЗ і Беларускага таварыства глухіх), [[Беларускі дзяржаўны цырк]], [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|дзіцячы парк імя Горкага]], Дом літаратара і плянэтары. Дзейнічалі [[стадыён]], 2 [[басэйн]]ы, крытая коўзанка, 62 прадпрыемствы побытавага абслугоўваньня, 81 крама, 146 страўняў (зь іх рэстараны «Колас» і «Лета», 5 [[кавярня]]ў і 2 [[кактэйль]]-[[бар]]ы). У 1987 г. у склад Партызанскага раёну Менску ўлучылі вёску Сь''ц''япянка, якая дагэтуль належала да [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёналускага]] сельсавета (Менскі раён) і ў выніку стала 5-м мікрараёнам. У 2011 г. прадпрыемствы Партызанскага раёну далі звыш 25% аб’ёму агульнай прамысловай вытворчасьці Менску, што зрабіла раён найбольшым прамысловым у сталіцы. [[Рэнтабэльнасьць]] продажаў прадпрыемствамі раёну вырасла да 15,7%. Прамысловая вытворчасьць вырасла ў 2011 г. да $53,1 тыс. на работніка параўнальна з $46,3 тыс. на работніка ў 2010 годзе. Экспарт тавараў за 2011 г. вырас на 46,9% (%461,7 млн) да $1,4 млрд. Сальда зьнешняга гадлю за 2011 г. стала станоўчым у памеры $75,5 млн замест адмоўнага ў 2010 г. у памеры $118,1 млн. Удзельная вага экспарту ў аб’ёме прамысловай вытворчасьці вырасла да 64,8%. Удзельная вага прыватных прадпрыемстваў склала 5,5% у аб’ёме экспарту раёну і 44,8% у аб’ёме [[імпарт]]у<ref name="з"/>. [[Файл:Sciklieva reserve (Belarus, June 2020) 12.jpg|значак|270пкс|Заказьнік «[[Сьціклева]]» ў межах Партызанскага раёну (2020 год)]] 26 сакавіка 2012 г. А.Лукашэнка падпісаў Указ № 141 «Аб зьмене межаў г. Менска і Менскага раёну», якім улучыў у Партызанскі раён Менску 4095,0812 [[гектар]]аў зямельных участкаў [[Менскі раён|Менскага раёна]] ([[Калодзішчанскі сельсавет]]). Улучаныя ўчасткі належалі 9 [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] (1,7031 га; 0,04%), у тым ліку 2 [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]] (0,4103 га), і 41 [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобе]] (4093,3781 га; 99,96%). На 10 найбольшых улучаных участкаў прыпадала 99,09% улучаных земляў (4057,8275 га): 1) прадпрыемства «Менская лесапаркавая гаспадарка» (3270,2187 га; 79,86%); 2) «Менская эксплёатацыйная ўправа [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|ўзброеных сілаў]]» (432,8372 га; 10,57%); 3) [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] (163,7735 га; 4,00%); 4) Аварыйна-ратавальная ўстанова «Авіяцыя» [[Міністэрства па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь]] (142,3218 га; 3,47%); 5) [[Аб’яднаны інстытут машынабудаваньня]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (20,0131 га; 0,49%); 6) прадпрыемства «Менскае аддзяленьне [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]» (10,2463 га; 0,25%); 7) [[таварыства з дадатковай адказнасьцю]] «Белпрамбуд» (7,5070 га; 0,18%); 8) [[таварыства з абмежаванай адказнасьцю]] «ЛТВ» (3,8916 га; 0,10%); 9) [[ТАА]] «Адэльфіна» (3,7876 га; 0,09%); 10) гаражна-будаўнічы [[каапэратыў]] «Віраж» (3,2307 га; 0,08%)<ref>{{Артыкул|аўтар=А.Лукашэнка.|загаловак=Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 сакавіка 2012 г. № 141 «Аб зьмене межаў г. Менска і Менскага раёна»|арыгінал=Указ президента Республики Беларусь от 26 марта 2012 г. № 141 «Об изменении границ г. Минска и Минского района»|спасылка=http://www.pravo.by/pdf/2012-37/2012-37(009-013).pdf|мова=ru|выданьне=Нацыянальны рэестар прававых актаў Рэспублікі Беларусь|тып=|год=2 красавіка 2012|нумар=[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=4061&p0=2012&p1=37 37]|старонкі=11-12|issn=}}</ref>. У выніку далучэньня земляў былога палігона каля Калодзішчаў, якія назвалі «Зялёным Борам», раён стаўся найбольшым у Менску паводле плошчы і ўлучыў у свой склад заказьнік «[[Сьціклева]]». На красавік 2012 г. у раёне налічвалася звыш 32 [[м²]] зялёных насаджэньняў на аднаго жыхара, што было найвышэйшым паказьнікам сярод раёнаў сталіцы. У раёне пражывалі звыш 98 тыс. чалавек, што рабіла яго найменш населеным у Менску<ref name="з"/>. === Кіраўнікі === * [[Аляксандар Бачыла]] (25 красавіка 1977 — 7 сьнежня 1983) * [[Аляксандар Герасіменка]] (8 сьнежня 1983 — 9 верасьня 1986) * [[Тамара Дудко]] (25 верасьня 1986 — 31 ліпеня 1989) * [[Міхаіл Матусевіч]] (21 верасьня 1989 — 10 лістапада 1997) * [[Станіслаў Буко]] (24 лістапада 1997 — 26 лістапада 2001) * [[Пётар Сямашка]] (1 лютага 2002 — 6 жніўня 2004) * [[Леанід Голуб]] (30 жніўня 2004 — 15 красавіка 2011) * [[Андрэй Галь]] (18 красавіка 2011 — 31 верасьня 2012) * [[Аляксандар Крэпак]] (1 кастрычніка 2012 — 15 кастрычніка 2014) * [[Дзяніс Аўсяньнікаў]] (з 16 кастрычніка 2014 г.) == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Партызанскі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1977 годзе]] cewbglnufrr2yi1qi8k6jlems963yq0 0 88595 2698529 2423402 2026-11-03T05:52:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698529 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Хвалі |Назва-арыгінал = The Waves |Выява = TheWaves.jpg |Памер = 150пкс |Подпіс выявы = Вокладка першага выданьня |Жанр = экспэрымэнтальны раман |Аўтар = [[Вірджынія Ўулф]] |Мова арыгіналу = ангельская |Напісаны = 1928—1931 |Публікацыя = 8 кастрычніка 1931 |Асобнае выданьне = |Выдавецтва = Hogarth Press |Сэрыя = |Колькасьць старонак = 324 |Ілюстратар = |Афармленьне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная вэрсія = |ВікіКрыніца-тэкст = }} «'''Хвалі'''» ({{мова-en|The Waves}}), першапачаткова «'''Матылькі'''»<ref name=a1>{{Спасылка |аўтар = Натальля Паваляева |аўтарlink = |дата публікацыі = 22 верасьня 2010 |url = http://prajdzisvet.org/critique/22-virdzhynija-vulf-biehuchy-pa-khvaliakh.html |загаловак = Вірджынія Вулф: Бегучы па хвалях |фармат = |назва праекту = [[ПрайдзіСвет]] |выдавец = |дата = 24 верасьня 2010 |мова = be |камэнтар = }}</ref> — найбольш экспэрымэнтальны раман [[Вірджынія Ўулф|Вірджыніі Ўулф]], апублікаваны ў 1931 годзе. Твор складаецца з нутраных маналёгаў, выказваемых шасьцю героямі кнігі: Бэрнардам, Сюзан, Родай, Нэвілам, Джыні і Луісам. Скразным пэрсанажам усяго аповеду зьяўляецца сёмы герой раману — Пэрсывал, які аднак не вымаўляе ў творы ніводнага слова. Маналёгі, якія ахопліваюць жыцьці герояў падзяляюцца на дзевяць кароткіх інтэрмэдыяў ад трэцяй асобы, у якіх апісваецца адзін дзень ля мора, ад сьвітаньня да заходу. == Пэрсанажы == Усе героі раману, фармальна надзеленыя некаторымі індывідуальнымі рысамі і пэрсанальнымі гісторыямі, уяўляюць сабой толькі «хвалі ў часе» — людзей увогуле, гаворачых ад імя ўсяго чалавецтва<ref name=a1/>. Сама Вулф меркавала, што ў яе рамане ўвогуле няма пэрсанажаў — 5 кастрычніка 1931 году яна зрабіла запіс у дзёньніку з нагоды водгуку на «Хвалі», надрукаванага ў «Times» {| |- |<blockquote> «Дзіўна, што яны хваляць маіх пэрсанажаў, калі ў мяне няма ніводнага»<ref>{{Кніга |аўтар = Вулф, В. |загаловак = Дневник писательницы |адказны = Пер. с англ. Л.И. Володарской; предисл. Е.Ю. Гениевой |месца = М. |выдавецтва = Центр книги ВГБИЛ им. М.И. Рудомино |старонка = 210 |год = 2009 }}</ref>. </blockquote> |} Аднак, як заўважае літаратуразнаўца і кандыдат філялягічных навук Натальля Паваляева, героі ў рамане ўсё ж такі прысутнічаюць, бо ў іх ёсьць, прынамсі, імёны, полавая прыналежнасьць і эскізна пазначаная прыватная гісторыя кожнага з герояў<ref name=a1/>. * '''Луіс''' ({{мова-en|Louis}}) — аўстраліец, пакутуе ад комплексу непаўнавартаснасьці, але ў той жа час упэўнены ва ўласнай перавазе над людзьмі навокал. Комплекс тлумачыцца каланіяльным паходжаньнем ([[Аўстралія|аўстралійскі]] акцэнт, які так мучыць Луіса, ёсьць матэрыяльным выяўленьнем яго інакшасьці сярод карэнных ангельцаў) і тым, што бацька — банкір. Але ў той жа час Луіс вельмі здольны, упарты, і многія навукі, напрыклад, яму даюцца лягчэй, чым астатнім. Луіс — звычайны клерк, аднак сам ён лічыць сябе выбраным, ён адчувае, што цяжар усяго сьвету ляжыць на яго плячах. Ён закрыты і не дае свайму пачуцьцю перавагі зрабіцца бачным для тых, хто навокал. Яго шлях самаідэнтыфікацыі зададзены звонку — як і бацька, ён робіцца клеркам у фінансавай установе, і сумневаў у выбраным шляху ў Луіса няма. Аднак заўсёдныя перажываньні героя зьвязаныя зь яго навязьлівым жаданьнем быць лепшым за ўсіх навокал — ва ўсім<ref name=a1/>. * '''Сюзан''' ({{мова-en|Susan}}) — дачка сельскага сьвятара, увасобленая жаноцкасьць, сама зямля. Яе доля — простае шчасьце, выяўленае перадусім у мацярынстве: «Я ніколі ня буду мець нічога, акрамя звычайнага шчасьця. Яно амаль задаволіць мяне. Я буду стомленая класьціся ў [[ложак]]. Буду ляжаць, нібы поле, то апусьцелае, то поўнае сваім ураджаем»<ref>{{Кніга |аўтар = Вулф, В. |загаловак = Волны |адказны = Пер. с англ. Е. Суриц. |месца = СПб. |выдавецтва = Азбука-классика |старонка = 101 |год = 2006 }}</ref>. У дзяцінстве Сюзан перажывае праз тое, што яна занадта поўная, што ў яе чырвоныя грубыя рукі, якія адразу выдаюць яе сельскае паходжаньне. Але пасьля яна ператвараецца ў прыгожую, упэўненую ў сабе жанчыну і атрымлівае ўсё, пра што марыла, — вялікую гаспадарку, мужа, дзяцей. Але часам яе наведвае стома ад гэтага «звычайнага шчасьця», і тады ж прыходзіць сумнеў у тым, ці так ужо правільна выбраны шлях<ref name=a1/>. * '''Бэрнард''' ({{мова-en|Bernard}}) — з добрай і, мяркуючы па ўсім, забясьпечанай сям’і. Яго характэрныя рысы — назіральнасьць, імкненьне паглынуць усе ўражаньні, якія толькі прапануе навакольны сьвет, і — галоўнае — расказаць пра іх. Бог Бэрнарда — слова. Гэта, несумненна, архетыповы вобраз пісьменьніка. Бэрнард увесь час прыдумляе гісторыі, гэта — яго спосаб спасьціжэньня рэальнасьці і ўзаемадзеяньня зь ёй. Ён, як і астатнія героі раману, таксама пастаянна задаецца пытаньнем «хто я?», таксама мучыцца пошукам свайго «я». Асноўнае пытаньне, на якое герой шукае адказ, гучыць так: ці існуе ён, Бэрнард, як цэласная і незалежная асоба, альбо ён кожны раз узьнікае наноў толькі сярод людзей, якія слухаюць яго, захапляюцца ім?<ref name=a1/> Аднак сярод усіх герояў Бэрнард адзін набліжаецца да разуменьня таго, што ідэнтычнасьць — не вынік, а працэс, і заканчваецца ён толькі тады, калі заканчваецца зямное існаваньне чалавека<ref name=a1/>. * '''Нэвіл''' ({{мова-en|Neville}}) — складаны комплекс, у якім любоў да парадку спалучаецца з паэтычнай натурай. Яго шлях да набыцьця ідэнтычнасьці — гэта перадусім любоў. Аднак сам Нэвіл не зусім гэта ўсьведамляе, як не ўсьведамляе сапраўднай прыроды сваёй прыхільнасьці да Пэрсывала<ref name=a1/>. * '''Джыні''' ({{мова-en|Jinny}}) — увасабленьне цялеснага пачатку<ref name=a1/>. Яна ўсьведамляе сябе і сьвет празь фізычныя адчуваньні — перадусім праз уласнае цела. Ужо ў дзяцінстве яна пастаянна параўноўвае сваё аблічча з абліччам іншых дзяўчынак, а таксама надае шмат увагі адзеньню, сукенкам. Джыні ў нейкім сэнсе супрацьлегласьць Сюзан<ref name=a1/>: яе пошукі ідэнтычнасьці ляжаць па-за такімі сфэрамі, як [[шлюб]] і мацярынства. Джыні — каханка, што не застаецца надоўга з адным і тым жа мужчынам. * '''Рода''' ({{мова-en|Rhoda}}) — гэта нулявая ідэнтычнасьць (nonidentity)<ref>{{Кніга |аўтар = Harris, A. |загаловак = “This difference… this identity… was overcome”: Reintegrating Masculine and Feminine in Virginia Woolf’s The Waves |адказны = Andrea L. Harris // Other Sexes. |месца = Albany |выдавецтва = State University of New York Press |год = 2000 |pages = 26 }}</ref>. Лейтматыў яе нутраных маналёгаў — адсутнасьць твару: «У мяне няма твару. У іншых людзей ёсьць, у Сюзан і Джэні ёсьць твары, вось яны тут. Іх сьвет — гэта сьвет сапраўдны. Рэчы, якія яны падымаюць, цяжкія. Яны кажуць „так“ і яны кажуць „не“, а я кідаюся і зьмяняюся, і за сэкунду бачная ўсім наскрозь»<ref name=a1/>. У пэўным сэнсе Бэрнард і Рода ёсьць процілеглымі палюсамі праблемы самаідэнтыфікацыі<ref name=a1/>. * '''Пэрсывал''' ({{мова-en|Percival}}) — вобраз выразна міталягізаваны<ref name=a1/>. Гэты герой не вымаўляе ў рамане ані слова, аднак ён ёсьць найважнейшым стрыжнем усяго аповеду. Усе шэсьць герояў па-свойму закаханыя ў Персывала — галоўным чынам таму, што ў ім ёсьць тое, чаго, паводле іх меркаваньня, не хапае ім самім<ref name=a1/>. Персывал — гэта цэласнасьць натуры, упэўненасьць у сабе, высакароднасьць, сіла, воля. Менавіта таму ён — свайго роду цэмэнтавальнае зьвяно ў суполцы Бэрнарда, Нэвіла, Луіса, Роды, Сюзан і Джыні. Яго раптоўная пагібель — ня толькі наймацнейшае ўзрушэньне і страта для кожнага, але і своеасаблівы пункт новага адліку, пераацэнка сябе і сваіх сяброў<ref name=a1/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102135918/http://prajdzisvet.org/texts/prose/xvali.html Хвалі. Пачатак рамана] * Натальля Паваляева. [https://web.archive.org/web/20101025211259/http://www.prajdzisvet.org/critique/22-virdzhynija-vulf-biehuchy-pa-khvaliakh.html Вірджынія Вулф: Бегучы па хвалях] [[Катэгорыя:Раманы Вірджыніі Ўулф]] 2ev4yprdwimj5ouio713apcsxm6elvm 0 89986 2698504 2309013 2026-11-02T22:19:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698504 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Сяргей Сматрычэнка |арыгінал імя = |партрэт = |памер = |апісаньне = |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = [[Перакладнік]] |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|27|3|1977|1}} |месца нараджэньня = [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |грамадзянства = [[Беларусь]] |дата сьмерці = |месца сьмерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = Жанаты |дзеці = Дачка |узнагароды = |сайт = [http://smatrycenka.livejournal.com smatrycenka.livejournal.com] |дадаткова = |commons = }} '''Сяргей Сматрычэнка''' (нар. 27 сакавіка 1977, [[Віцебск]]) — беларускі філёляг-славіст, перакладчык, рэдактар. Навучаўся ў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]], дзе зацікавіўся [[Чэская мова|чэскаю моваю]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080309140117/http://baj.by/belkalehium/pamizh/4_2004/article01.htm ПРЫШЭСЬЦЕ ЛІТАРАТАРА Гутарка зь Лявонам Баршчэўскім] Беларускі Калегіюм</ref>. Скончыў філялягічны факультэт [[БДУ]]. Пасьля сканчэньня выкладаў тамака [[чэская мова|чэскую]] і [[Славацкая мова|славацкую мовы]]. Пасьля 2 гады працаваў асыстэнтам у Інстытуце славістыкі [[Венскі ўнівэрсытэт|Венскага ўнівэрсытэту]]. Напрыканцы 1990-х пачаў супрацоўнічаць з часопісам «[[ARCHE]]», у розны час працаваў у газэце «[[Наша Ніва]]», [[Беларускі ПЭН-цэнтар|Беларускім ПЭН-цэнтры]] і інш. Заснавальнік і куратар кніжнай сэрыі «''Чэшская калекцыя''» ў выдавецтве Ігара Логвінава. Суарганізатар некалькіх міжнародных літаратурных акцыяў, у тым ліку фэстывалю «''Месяц аўтарскага чытання-2007''» з удзелам 30 беларускіх пісьменьнікаў у чэскім [[Брно|Брне]]. Укладальнік і перакладчык «Анталогіі беларускага апавядання» па-чэску. Публікуецца найперш у беларускіх, чэскіх і славацкіх пэрыядычных выданьнях. Сярод аўтараў, перакладзеных на беларускую мову, — [[Яхім Топал]], [[Ёзэф Топал]], [[Міхал Вівэг]], [[Мілан Кундэра]], [[Багуміл Грабал]], [[Вацлаў Гавэл]], [[Мілаш Урбан]], [[Эва Кантуркава]], [[Вацлаў Чэрны]] і інш. == Пераклады == * [[Міхал Вівэг]], Выхаваньне дзяўчат у Чэхіі (раман) // ARCHE: Чэскі альбом, 4/2003 (пачатак), ARCHE: Віленскі нумар, 5/2003 (заканчэньне) * [[Вацлаў Гавэл]] Пратэст (Protest). П’еса. * [[Багуміл Грабал]], Пабітэлі; Ярмілка (апавяданні) // Крыніца, 1/1998 * [[Вацлаў Граб’е]] Блюз для блазнаватай дзяўчыны. Вершы. * [[Бара Грэгарава]], камень — гара — папера (фрагменты) // ARCHE, 6/2009 * [[Пэтра Дваржакава]] Я — голад (Já jsem hlad). Фрагменты з кнігі. * [[Эва Кантуркава]], Сяброўкі з дому смутку (фрагменты) // ARCHE: Кабеты, 3/1999 * [[Мілан Кундэра]], Страчаныя листы (фрагменты) // Крыніца, 10/1998 * [[Мілаш Мацоўрак]]. Мах і Шэбестава вандруюць па свеце (аповесьць для дзяцей). Albatros, Praha 2004 * [[Онджэй Сэкара]] «Кніжка Ферды Мураша», Albatros, Praha 2004 * [[Самусь Тале]], Кніга пра пагост (раман; пад псэўданімам Мацей Дурачок) // ARCHE, 9/2010 * [[Ёзэф Топал]], Бывай, Сакраце (п’еса) // Філіп, Яхім, Ёзэф Топалы: Анёл, Логвінаў, Менск 2008 * [[Яхім Топал]], Анёл (раман) // Філіп, Яхім, Ёзэф Топалы: Анёл, Логвінаў, Менск 2008 * [[Мілаш Урбан]], Пустка; Беларуска (апавяданні) // ARCHE: Чэскі альбом, 4/2003 * [[Вацлаў Чэрны]], Разьвіцьцё і злачынствы панславізму // ARCHE: Панславізм, 1/2000. * [[Марыя Шцястна]] Усё будзе як і раней… Вершы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101111054653/http://prajdzisvet.org/translators/27-smatrychenka-siarhiej.html Пераклады Сматрычэнкі на Прайдзісьвеце] * [http://www.svaboda.org/content/article/760493.html Сяргей Сматрычэнка: «Захопленыя людзі рухаюць сьветам»] [[Радыё Свабода]] 1 жніўня 2007 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сматрычэнка, Сяргей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] nvq8ou8cinonkdpwtfyj9gre6wv22yk 0 92132 2698482 2441638 2026-11-02T20:40:35Z Dymitr 10914 цягнецца зь Вікізьвестак 2698482 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст}} '''Рэнэ Кэтлін Зелвегер''' ({{мова-en|Renée Kathleen Zellweger}}; {{н|1}} 25 красавіка 1969 году, Кэці, [[Тэхас]]) — [[ЗША|амэрыканская]] акторка, уладальніца прэміі «[[Оскар]]» у катэгорыі «найлепшая акторка другога пляну» (за фільм «Халодная гара», 2003). == Фільмаграфія == * 1992 — Смак забойства ({{мова-en|A Taste for Killing|скарочана}}; тэлефільм) * 1994 — Рэчаіснасьць кусаецца ({{мова-en|Reality Bites|скарочана}}; тэлефільм) * 1994 — 8 сэкунд ({{мова-en|8 Seconds|скарочана}}) * 1994 — Неспакойная траса ({{мова-en|Rebel Highway|скарочана}}; сэрыял) * 1994 — Шэйк, Рэтл і Рок! ({{мова-en|Shake, Rattle and Rock!|скарочана}}; тэлефільм) * 1994 — Каханьне і 45-й калібр ({{мова-en|Love and a .45|скарочана}}) * 1994 — Тэхаская разьня бэнзапілой 4: Новае пакаленьне ({{мова-en|The Return of the Texas Chainsaw Massacre|скарочана}}) * 1995 — Крама «Імпэрыя» ({{мова-en|Empire Records|скарочана}}) * 1995 — Сабацкае жыцьцё ({{мова-en|The Low Life|скарочана}}) * 1996 — Увесь агромністы сьвет ({{мова-en|The Whole Wide World|скарочана}}) * 1996 — Джэры Магўайр ({{мова-en|Jerry Maguire|скарочана}}) * 1997—2010 — Кароль гары ({{мова-en|King of the Hill|скарочана}}, агучка) * 1997 — «Дэтэктар хлусьні» ({{мова-en|Deceiver|скарочана}}) * 1998 — Даражэй за рубіны ({{мова-en|A Price Above Rubies|скарочана}}) * 1998 — Сапраўдныя каштоўнасьці ({{мова-en|One True Thing|скарочана}}) * 1999 — «Халасьцяк» ({{мова-en|The Bachelor|скарочана}}) * 2000 — Я, яшчэ адзін я і Айрын ({{мова-en|Me, Myself & Irene|скарочана}}) * 2000 — «Сястра Бэці» ({{мова-en|Nurse Betty|скарочана}}) * 2001 — Дзёньнік Брыджыт Джонс ({{мова-en|Bridget Jones' Diary|скарочана}}; намінацыя на «[[Оскар]]») * 2002 — Белы Алеандр ({{мова-en|White Oleander|скарочана}}) * 2002 — «Чыкага» ({{мова-en|Chicago|скарочана}}; намінацыя на «[[Оскар]]») * 2003 — Да чорта каханьне ({{мова-en|Down with Love|скарочана}}) * 2003 — Халодная гара ({{мова-en|Cold Mountain|скарочана}}; узнагарода «[[Оскар]]») * 2004 — Падводная братва ({{мова-en|Shark Tale|скарочана}}, агучка) * 2004 — Падводная братва: на рыбалку ({{мова-en|Shark Tale: Gettin' Fishy with It|скарочана}}, агучка) * 2004 — Брыджыт Джонс: на мяжы разумнага ({{мова-en|Bridget Jones: The Edge of Reason|скарочана}}) * 2005 — «Накдаўн» ({{мова-en|Cinderella Man|скарочана}}) * 2005 — Клюбны Оскар ({{мова-en|Club Oscar|скарочана}}, агучка) * 2006 — Міс Потэр ({{мова-en|Miss Potter|скарочана}}) * 2007 — Бі Муві: Мядовая замова ({{мова-en|Bee Movie|скарочана}}, агучка) * 2007 — Справа №39 ({{мова-en|Case 39|скарочана}}) * 2008 — Каханьне бяз правілаў ({{мова-en|Leatherheads|скарочана}}) * 2008 — «Апалуза» ({{мова-en|Appaloosa|скарочана}}) * 2008 — Замёрзлая з Маямі ({{мова-en|New in Town|скарочана}}) * 2009 — Мой адзіны ({{мова-en|My One and Only|скарочана}}) * 2009 — Монстры супраць інапланецян ({{мова-en|Monsters vs. Aliens|скарочана}}) * 2009 — Мая песьня каханьня ({{мова-en|My Own Love Song|скарочана}}) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{IMDb імя|id=0000250|імя=Рэнэ Зэлвэгер}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога пляну}} {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — камэдыя альбо м’юзыкал}} {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю другога пляну}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Зэлвэгер, Рэнэ}} [[Катэгорыя:Акторкі ЗША]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога пляну]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі BAFTA]] p6duskyagrn4ek7tp6qq525ue5nkl1e 0 92319 2698458 2296104 2026-11-02T18:34:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698458 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Стэфан Жаромскі |Арыгінал імя = Stefan Żeromski |Партрэт = Stefan Zeromski Polish writer.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = Maurycy Zych,<br />Józef Katerla,<br />Stefan Iksmoreż |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|14|10|1864}} |Месца нараджэньня = {{Сьцяг Расеі}} [[Страўчын]], [[Кельцы]] |Дата сьмерці = {{Памёр|20|11|1925}} |Месца сьмерці = {{Сьцяг Польшчы}} [[Варшава]] |Грамадзянства = {{Сьцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасьці = [[пісьменьнік]], [[драматург]] |Гады актыўнасьці = |Напрамак = апавяданьне, аповесць, раман |Жанр = |Мова = польская |Дэбют = 1880-я |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Стэ́фан Жаро́мскі''' ({{мова-pl|Stefan Żeromski}}; 14 кастрычніка 1864, [[Страўчын]], [[Кельцы]]  — 20 лістапада 1925, [[Варшава]]) — польскі пісьменьнік і публіцыст, «сумленьне польскай літаратуры». Выказваўся супраць дыскрымінацыі і ўціску беларусаў у Заходняй Беларусі ў міжваенныя гады<ref>''Калачынскі Ю.'' Якія былі мэты польскага змагання з беларускім нацыянальным рухам у Заходняй Беларусі? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Саверчанка, Зм. Санько. — {{Менск (Мн.)}}: Рэдакцыя газеты «Звязда», 1993. С. 68.</ref>. == Творчасьць == * Doktor Piotr * Duma o hetmanie * Dzieje grzechu * Echa leśne * Firlykowe Wzgórze * Ludzie bezdomni * Na probostwie w Wyszkowie * O żołnierzu tułaczu * Popioły * Przedwiośnie * Puszcza Jodłowa * Rozdzióbią nas kruki, wrony * Róża * Sen o szpadzie * Siłaczka * Sułkowski * Syzyfowe prace * Uciekła mi przepióreczka * Uroda życia * Walka z szatanem * Wiatr od morza * Wierna rzeka * Zapomnienie * Zmierzch === Пераклады на беларускую мову === * [https://web.archive.org/web/20120202021706/http://prajdzisvet.org/text/133-viernaja-raka.html Верная рака] пер. [[Міхал Дубянецкі]] — Прайдзісьвет №4 * [https://web.archive.org/web/20100810190400/http://arche.bymedia.net/2007-11/zaromski711.htm ТАБУ] пер. [[Алеся Сёмуха]] ARCHE № 11 (62) — 2007 * [https://novychas.online/litbel/2022/02/litaraturnaja-belarus-2-186] Раздзяўбуць нас крумкачы, вароны... / пер. Л. Баршчэўскі // Літаратурная Беларусь. № 2 (186). 2022. == Фільмы паводле твораў == * 1999 — тэлесэрыял [[Пракляты ўтульны дом]] ([[Беларусь]]) паводле аповесьці «[[Верная рака]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{накід}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жаромскі, Стэфан}} [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве]] c24vt75o2mdz8pvlyoq7e6xemwo8fmp 0 92383 2698495 2662167 2026-11-02T21:13:00Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698495 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца |Арыгінал імя = {{Мова-sv|Selma Ottiliana Lovisa Lagerlöf}} |Апісаньне = Партрэт ляўрэаткі Нобэлеўскай прэміі (1909 год) |Род дзейнасьці = пісьменьніца }} '''Сэ́льма Аты́лія Люі́за Лягерлё́ф''' ({{Мова-sv|Selma Ottiliana Lovisa Lagerlöf}}; 20 лістапада 1858, Морбака, [[Швэцыя]], — 16 сакавіка 1940, тамсама) — швэдзкая [[пісьменьніца]], першая жанчына, якая атрымала [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію па літаратуры]] (1909) і трэцяя наогул жанчына, якая атрымала [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскую прэмію]] (пасьля [[Марыя Кюры|Марыі Кюры]] і [[Бэрта фон Зутнэр|Бэрты фон Зутнэр]]). Прэмія прысуджана «за прызнаньне высакароднага ідэалізму, палымянага ўяўленьня і духоўнасьці, якія характарызуюць яе творы»<ref>{{артыкул|аўтар=Лявонава Е.|загаловак=Прызнаны найлепшымі: Нобелеўская прэмія, яе гісторыя і лаўрэаты|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2001|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=98—102|isbn=}}</ref>. == Беларускія пераклады == * Пярсцёнак Лёвеншольдаў: Раманы / Сельма Лагерлёф; Пер. М. Пазнякова. — Мн.: Юнацтва, 1997. ISBN 985-05-0135-9 * {{Артыкул| аўтар = Сэльма Лягерлёф. | загаловак = Святая выява ў горадзе Лука=Selma Lagerlof. Troll och manniskor. Stockholm, 1960. Пераклаў са шведскай Валеры Буйвал. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/n12/art11.htm | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып =часопіс | год = 2000 | том = | нумар = 2 (12)| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201027214733/http://prajdzisvet.org/text/652-partret-matsi.html Партрэт маці. Апавяданне] * [https://web.archive.org/web/20201124153042/http://prajdzisvet.org/text/1167-niachystsik.html Нячысцік] {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1901—1925)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Накід:Пісьменьніца}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лягерлёф, Сэльма}} [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Катэгорыя:Швэдзкія літаратары і літаратаркі]] s0cdost6g2psejn4tqxh7nuk4x89b6b 0 93486 2698413 2098029 2026-11-02T14:05:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698413 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Салман Рушдзі | Арыгінал імя = {{мова-en|Ahmed Salman Rushdie}}<br />{{мова-ur|أحمد سلمان رشدی}}<br />{{мова-hi|अहमद सलमान रश्‍दी}} | Жанчына = | Партрэт = Salman Rushdie in New York City 2008.jpg | Памер = | Апісаньне = Салман Рушдзі, Нью-Ёрк, 2008 год | Імя пры нараджэньні = Ахмэд Салман Рушдзі | Псэўданімы = | Дата нараджэньня = [[19 чэрвеня]] [[1947]] | Месца нараджэньня = [[Мумбаі|Бамбэй]], [[Брытанская Індыя]] | Дата сьмерці = | Грамадзянства = {{сьцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]] | Род дзейнасьці = [[раман]]іст, [[эсэ]]іст | Гады актыўнасьці = [[1975]] - наш час | Напрамак = [[магічны рэалізм]], [[сатыра]], [[посткаляніялізм]] | Жанр = раман, эсэ | Дэбют = | Значныя творы = | Прэміі = [[Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры|Эўрапейская літаратурная прэмія]] ([[1992]]),<br />[[Букераўская прэмія]] ([[1981]]<br />''Узнагароды:''<br />Рыцар-бакаляўр,<br />Ордэн Мастацтваў і<br />літаратуры III ступені | Палічка = | Сайт = [http://www.salman-rushdie.com Афіцыйны сайт]{{ref-en}} }} '''Сэр Ахмэд Салман Рушдзі''' ({{мова-en|Ahmed Salman Rushdie}}, нарадзіўся [[19 чэрвеня]] [[1947]]) — [[Вялікабрытанія|англамоўны]] [[пісьменьнік]] індыйскага паходжаньня, [[раман]]іст, [[эсэ]]іст. == Біяграфія == == Творы == ==== Раманы ==== * [[1975]] «Грымус» (''Grimus'') * [[1981]] «Дзеці паўночы» (''Midnight's Children'') * [[1983]] «Сорам» (''Shame'') * [[1988]] «Сатанінскія вершы» (''The Satanic Verses'') * [[1990]] «Гарун і Мора Гісторый» (''Haroun and the Sea of Stories'') * [[1995]] «Разьвітальны ўздых маўра» (''The Moor's Last Sigh'') * [[1999]] «Зямля пад яе нагамі» (''The Ground Beneath Her Feet'') * [[2001]] «Лютасьць» (''Fury'') * [[2005]] «Клоўн Шалімар» (''Shalimar the Clown'') * [[2008]] «Флярэнтыйская чараўніца» (''The Enchantress of Florence'') * [[2010]] «Лука й агонь жыцьця» (''Luka and the Fire of Life'') ==== Складаньні аповедаў ==== * [[1994]] «Усход, Захад» (''East, West'') * [[2008]] «Найлепшыя амэрыканскія аповеды» (''The Best American Short Stories'') ==== Публіцыстыка й эсэістыка ==== * [[1987]] «Усьмешка ягуара: нікарагуанскае падарожжа» (''The Jaguar Smile: A Nicaraguan Journey'') * [[1992]] «Бяздомныя па выпадку» (''Homeless by Choice'') (з [[Рут Джабвала|Рутам Джабвалам]] і [[Відыадхар Сураджпрасад Найпол|Відыадхарам Сураджпрасадам Найполам]]) * [[1992]] «Выдуманая радзіма: эсэ й крытыка» (''Imaginary Homelands: Essays and Criticism, 1981–1991'') * [[2002]] «Крок за рысу: складанка эсэ» (''Step Across This Line: Collected Nonfiction 1992 - 2002'') * [[2004]] «Сінь Усходу» (''The East is Blue'') == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == [https://web.archive.org/web/20160307010507/http://prajdzisvet.org/events/444-salman-rushdzi-napisha-raman-pra-svajo-zhytstsio-u-vyhnanni.html Саламан Рушдзі на старонках] часопіса «[[ПрайдзіСвет]]» {{Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры}} {{Букераўская прэмія (1969-1989)}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рушдзі, Салман}} [[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]] [[Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бамбэі]] 7w5yfd2xzmgg1e9oc5ylauvzm1cqv1p 0 101341 2698522 2498836 2026-11-03T01:34:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698522 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Узвышша (неадназначнасьць)}} {{Арганізацыя | назва = «Узвышша» | арыгінальная назва = | выява = Uzvyšša1928.jpg | рамка выявы = | памер выявы = 300пкс | альтэрнатыўны тэкст выявы = | подпіс выявы = Менск, 1929 г. (першы рад: Я. Пушча, А. Бабарэка, У. Дубоўка, К. Чорны, З. Бядуля, К. Крапіва; другі рад: М. Лужанін, С. Дарожны, А. Адамовіч, Т. Кляшторны, У. Жылка, В. Шашалевіч, П. Глебка) | мапа = | памер мапы = | альтэрнатыўны тэкст мапы = | подпіс мапы = | мапа 2 = | абрэвіятура = | дэвіз = | папярэднік = [[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|«Маладняк»]] | наступнік = | дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|26|5|1926|1}} | дата спыненьня існаваньня = сьнежань 1931 | тып = Літаратурнае | юрыдычны статус = [[Грамадзкае аб’яднаньне]] | мэта = Стварэньне школы літаратурнага мастацтва | штабкватэра = | месцазнаходжаньне = [[Менск]] | каардынаты = | дзейнічае ў рэгіёнах = [[Беларуская ССР]] | сяброўства = | афіцыйныя мовы = | генэральны сакратар = | пасада кіраўніка = Старшыня | імя кіраўніка = [[Кузьма Чорны]] | пасада кіраўніка 2 = Скарбнік | імя кіраўніка 2 = [[Кандрат Крапіва]] | пасада кіраўніка 3 = Сакратар | імя кіраўніка 3 = [[Адам Бабарэка]] | асноўныя асобы = [[Уладзімер Дубоўка]], [[Язэп Пушча]] | кіроўны орган = Сход | матчыная кампанія = | зьвязаныя кампаніі = Часопіс [[Узвышша (часопіс)|«Узвышша»]] | бюджэт = | колькасьць супрацоўнікаў = | колькасьць валянтэраў = | сайт = | заўвагі = | колішняя назва = }} '''«Узвы́шша»''' — [[Беларуская літаратура|беларускае літаратурна]]-мастацкае [[Зацікаўленае згуртаваньне|згуртаваньне]], якое існавала з 26 траўня 1926 году па сьнежань 1931-га. Заснавальнікамі выступілі 6 пісьменьнікаў (А. Бабарэка, З. Бядуля, У. Дубоўка, К. Крапіва, Я. Пушча і К. Чорны), якія выйшлі з аб’яднаньня «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|Маладняк]]» празь яго [[пралеткульт]]аўскую недаацэнку мастацкай спадчыны. Яны абгрунтавалі літаратурна-мастацкі кірунак [[аквітызм]] ({{мова-la|aqua vita|скарочана}} — [[жывая вада]]) — разьвіцьцё звычаяў нацыянальнага адраджэньня і творчае выкарыстаньне новаўвядзеньняў сусьветнай мастацкай [[Культура|культуры]]. Заява згуртаваньня 1927 г. асуджала адмаўленьне літаратурнай традыцыі ў творчасьці маладых пісьменьнікаў. Прапаноўвалася выхоўваць адоранасьць праз разьвіцьцё высокай культуры мовы з апорай на аўтэнтычны [[фальклёр]] і клясычную літаратуру, выкарыстаньнем мастацкіх знакаў і засяроджанай вобразнасьці, нацыянальна-спэцыфічнай тэматыкі. У выніку [[Рэпрэсіі ў БССР|перасьледу]] кіраўніцтва ў 1930 г. ухваліла пастанову «пра палітычныя памылкі ў літаратурна-публіцыстычнай творчасьці», што зьмяшчала пярэчаньні супраць шэрагу артыкулаў У. Дубоўкі, Ф. Купцэвіча і К. Чорнага. У артыкуле «Пралетарскім шляхам» кіраўнікі ''вымушана'' адмовіліся ад «[[Наша Ніва|нашаніўскіх]] [[традыцыя]]ў старэйшага пакаленьня пісьменьнікаў» і паабяцалі засвоіць [[марксізм]]-[[ленін]]ізм і ўлучыцца ў змаганьне за [[Калектывізацыя|калектывізацыю]] вёскі. У сьнежні 1931 г., пасьля [[арышт]]у і [[Ссылка|ссылкі]] А. Бабарэкі, У. Дубоўкі, Я. Пушчы і У. Жылкі, сход «Узвышша» ўхваліў самароспуск згуртаваньня<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Самаліквідацыя літаратурна-мастацкага згуртаваньня «Узвышша».| спасылка = | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва |ЛіМ]] | тып =штотыднёвая літаратурная і грамадзка-палітычная газэта | год = 1932 | том = | нумар = 3| старонкі = | issn = }}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Хроніка. Самаліквідацыя літаратурна-мастацкага згуртаваньня «Узвышша». | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/b298d1e876386bd2420bf858e25ee32d.pdf | мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год = 1932| том = | нумар = 4| старонкі = 123—124 | issn = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=[[Уладзімер Конан]].|частка=«Узвышша»|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=179-180|старонак=576|сэрыя=|isbn=985-11-0263-6|наклад=10 000}}</ref>. == Часопіс == [[Файл:Uzvissha1.JPG|значак|зьлева|[[Узвышша (часопіс)|Часопіс Узвышша]] № 1]] З 1927 па 1930 год згуртаваньне [[Узвышша (часопіс)|выдавала аднайменны часопіс]], які ў 1931 годзе працягваў выдавацца Беларускім дзяржаўным выдавецтвам у [[Менск]]у. Усяго было выдадзена 44 нумары часопіса ў 39 кнігах. Лічыцца адным з самых адметных і значных літаратурна-мастацкіх выданьняў у гісторыі новай беларускай літаратуры<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://prajdzisvet.org/critique/30-chasopis-uzvyshsha.html| загаловак = Літаратурнае аб'яднанне Узвышша: "Узвышша" | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[ПрайдзіСвет]]| дата = 15 лістапада 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Таксама зборнікі творчасьці сваіх сяброў. == Сябры == Сябрамі аб’яднаньня сталі [[Кузьма Чорны]] (старшыня), [[Кандрат Крапіва]] (намесьнік старшыні), [[Адам Бабарэка]] (сакратар), [[Зьмітрок Бядуля]], [[Пятро Глебка]], [[Сяргей Дарожны]], [[Уладзімер Дубоўка]], [[Максім Лужанін]], [[Язэп Пушча]], [[Васіль Шашалевіч]], [[Тодар Кляшторны]], [[Фэлікс Купцэвіч]], [[Лукаш Калюга]], [[Андрэй Мрый]], [[Клімэнт Кундзіш|Клімэнт Кундзіш (Клімэнт Мартынавіч Якаўчык)]], [[Антон Адамовіч]], [[Юрка Віцьбіч]]{{Заўвага|Адамовіч і Віцьбіч называюцца сябрамі аб’яднаньня ў інфармацыйных дадатках да: [[Юрка Віцьбіч|Ю. Віцьбіч (Стукаліч)]]. Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі. У выд. [[Лявон Юрэвіч|Л. Юрэвіча]].}}. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Конан У. М. Узвышша // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} С. 346, 347. * Чыгрын І. П. Крокі: проза «Узвышша». Мн., 1989. == Вонкавыя спасылкі == * [https://knihi.com/none/Uzvyssa_pdf.zip.html Электронны архіў часопіса «Узвышша»] на Беларускай палічцы * [https://web.archive.org/web/20210720153326/http://prajdzisvet.org/critique/30-uzvyshsha.html Літаратурнае аб’яднанне «Ўзвышша»] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Накід:Літаратура}} [[Катэгорыя:Узвышша| ]] [[Катэгорыя:Беларускія творчыя аб’яднаньні і калектывы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Травень 1926 году]] [[Катэгорыя:Зьніклі ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Беларусі]] m4w65rlabbyzx2rofxdbg7ntyow5nuj 0 107294 2698594 2350385 2026-11-03T10:19:46Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698594 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Э. Ч. Асонду | Арыгінал імя = E. C. Osondu | Грамадзянства = | Род дзейнасьці = [[пісьменьнік]] | Гады актыўнасьці = | Напрамак = | Жанр = кароткае апавяданьне | Дэбют = | Значныя творы = | Прэміі = Прэмія імя Кейна ([[2009]]) | Подпіс = | Апісаньне подпісу = | Палічка = | Сайт = }} '''Э. Ч. Асонду''' ({{мова-en|E. C. Osondu}}) — [[Нігерыйская літаратура|нігерыйскі]] [[пісьменьнік]], знакаміты сваімі кароткімі апавяданьнямі. Творы Асонду публікаваліся ў такіх часоісах, як «Agni», «Guernica», «Vice», «Fiction», і «The Atlantic». У [[2010]] годзе ў Э. Ч. Асонду выйшла першая кніга апавяданьняў «Голас Амэрыкі» ({{мова-en|Voice of America|скарочана}}). У [[2007]] годзе яго апавяданьне «Jimmy Carter’s Eyes» выйшла ў фінал афрыканскай прэміі імя Кейна, а ў [[2009]] за апавяданьне «У чаканьні» ({{мова-en|Waiting|скарочана}}) пісьменьнік стаў прызёрам гэтае прэміі<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 10 ліпеня 2009| url = http://prajdzisvet.org/events/30-premija-imia-kiejna-za-tvor-afrykanskaha-autara.html| загаловак = Прэмія імя Кейна за твор афрыканскага аўтара| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[ПрайдзіСвет]]| дата = 15 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Жывучы ў [[Нігерыя|Нігерыі]], працаваў [[рэкляма|рэклямным]] капірайтарам. У [[2008]] годзе ён атрымаў стыпэндыю ад Сыракускага ўнівэрсытэту, а з [[2010]] году працуе старэйшым выкладчыкам ва ўнівэрсытэце Провідэнса ў [[Род-Айлэнд]]зе. «У чаканьні», апублікаванае ў кастрычніку 2008 часопісам «Guernica magazine», апавядае пра жыцьцё ў лягеры для ўцекачоў вачыма юнага хлопчыка. Акрамя грашовага прызу ў [[£]]10 000, прэмія імя Кейна таксама ўзычыла Асонду магчымасьць месячнага пражываньня ў Джорджтаўнскім унівэрсытэце ў [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтоне]]. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120131072807/http://prajdzisvet.org/authors/170-asondu-e-ch.html Э. Ч. Асонду] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нігерыйскія літаратары]] ej1foo5u3efzgvh6cx8cg30c0znv58l 0 107333 2698497 2350386 2026-11-02T21:24:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698497 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Сэфі Ата | Арыгінал імя = Sefi Atta | Жанчына = так | Дата нараджэньня = 1964 | Месца нараджэньня = [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Дата сьмерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасьці = [[пісьменьнік|пісьменьніца]], [[драматург]] | Гады актыўнасьці = | Напрамак = | Жанр = | Дэбют = «Усё будзе добра» ({{мова-en|Everything Good Will Come|скарочана}}), 2005) | Значныя творы = | Прэміі = | Подпіс = | Апісаньне подпісу = | Палічка = | Сайт = }} '''Сэфі Ата''' ({{мова-en|Sefi Atta}}) — [[нігерыйская літаратура|нігерыйская]] [[пісьменьнік|пісьменьніца]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Лагас]]е, сталіцы [[Нігерыя|Нігерыі]], пятым дзіцем у сям’і. Яе бацька Абдул Азіз Ата быў сакратаром фэдэральнага ўраду да сваёй сьмерці ў 1972 годзе. З гэтага часу Сэфі гадавала яе маці. Першую адукацыю атрымала ў Каралеўскім коледжы ({{мова-en|Queen’s College|скарочана}}) ў Лагасе і Мілфілдзкай школе ({{мова-en|Millfield School|скарочана}}) у [[Ангельшчына|Ангельшчыне]]. У 1985 яна скончыла Бірмінггэмскі ўнівэрсытэт і практыкавалася ў якасьці дыплямаванага бухгальтара. У 1994 разам з сваім мужам пераехала з Ангельшчыны ў [[Злучаныя Штаты]]. Яны маюць адну дачку. На дадзены момант Сэфі Ата жыве ў Мэрыдане, штат [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]], са сваім мужам і дачкой. == Творчасьць == Сэфі Ата пачала пісаць яшчэ працуючы ў [[Нью-Ёрк]]у бухгальтарам. У 2001 яна ўдзельнічала ў творчай праграме для пісьменьнікаў у [[Лос-Анджэлес]]е. Апавяданьні Сэфі Аты ўпершыню былі надрукаваныя ў такіх часопісах, як «Los Angeles Review», «Mississipi Review» і «World Literature Today». У 2005 яе дэбютнае апавяданьне «Усё будзе добра» ({{мова-en|Everything Good Will Come|скарочана}}) было апублікавана ў Злучаных Штатах, Ангельшчыне і Нігерыі. Яе зборнік апавяданьняў «Навіны з дому» ({{мова-en|News From Home|скарочана}}) у 2008 быў апублікаваны ў Нігерыі, у 2009 — у Ангельшчыне і ў наступным годзе ў ЗША. Яе кнігі былі перакладзены на некалькі моваў сьвету. Будучы таксама і [[драматург]]іняй, яе радыёпастановы трансьляваліся па BBC, і ў 2005 яе п’еса «Engagement» была пастаўлена на сцэне MUSON Centre у Лагасе. == Узнагароды == У 2005 годзе Сэфі Ата выйграла прэмію International PEN David T.K.Wong Prize for Short Fiction for Twilight Trek; перамога суправаджалася грашовай узнагародай у [[£]]7500. У 2006 яе апавяданьне «Усё будзе добра» выйграла прэмію па афрыканскай літаратуры імя [[Воле Шайінка]] з грашовым прызам у [[$]]20 000. У 2009 апавяданьне «Навіны з дому» выйграла прэмію «Noma» ў галіне публікацыяў у Афрыцы, што суправаджалася грашовай узнагародай у $10 000. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вонкавыя мэдыяфайлы | align = right | відэа1 = [http://www.youtube.com/watch?v=GbtwPxbzvvo Сэфі Ата чытае ўрывак з апавяданьня «Everything Good Will Come»] // [[YouTube]] }} * [https://web.archive.org/web/20110529154241/http://prajdzisvet.org/authors/159-ata-sefi.html Сэфі Ата] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] * [http://www.sefiatta.com/ Афіцыйная старонка Сэфі Ата] {{ref-en}} * [http://www.eclectica.org/v7n4/atta_miracle.html The Miracle Worker - a Short Story] {{ref-en}} * [http://www.youtube.com/watch?v=GbtwPxbzvvo Сэфі Ата чытае ўрывак з апавяданьня «Everything Good Will Come» (відэа)] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ата, Сэфі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагасе]] [[Катэгорыя:Нігерыйскія літаратары]] [[Катэгорыя:Нігерыйскія імігранты ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бірмінггэмскага ўнівэрсытэту]] qsiozvpegkz42b27zes77hsl6uc8o6d 0 107827 2698507 2670816 2026-11-02T22:27:04Z Nyuhn 84994 Nyuhn перанёс старонку [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] у [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2670816 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь |арыгінальная назва = |выява = |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = МСТ РБ |дэвіз = |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|25|8|1991|1}} |дата спыненьня існаваньня = |тып = |юрыдычны статус = |мэта = |штабкватэра = [[Менск]], вул. Кірава, д. 8, корп. 2 |месцазнаходжаньне = |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |сяброўства = |афіцыйныя мовы = |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = Міністар |імя кіраўніка = [[Сяргей Кавальчук]] |пасада кіраўніка 2 = Першы намесьнік |імя кіраўніка 2 = Вячаслаў Дурноў |пасада кіраўніка 3 = Намесьнікі |імя кіраўніка 3 = Аляксандар Баравуля, Міхаіл Партны |пасада кіраўніка 4 = |імя кіраўніка 4 = |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = «[[Компак]]», «[[Палац спорту (Менск)|Палац спорту]]» |бюджэт = 189 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]] <ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 сьнежня 2010| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=h10900073| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2010 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 21 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}</ref> (2010 год; 63,1 мільёнаў [[Амэрыканскі даляр|$]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2010| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2010 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 21 траўня 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2993,74) набыцьця даляра}}</ref>) |колькасьць супрацоўнікаў = |колькасьць валянтэраў = |сайт = [http://www.mst.by/by/ www.mst.by] |заўвагі = |колішняя назва = }} '''Міністэ́рства спо́рту Рэспу́блікі Белару́сь''' (''Мінспорту Беларусі'') — [[ведамства]] [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|ўраду Беларусі]], упаўнаважанае парадкаваць [[фізычнае выхаваньне]]. Міністар спорту прызначаецца й здымаецца з пасады [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]. З 5 сакавіка 2018 году пасаду міністра займае [[Сяргей Кавальчук]]. == Будова == * Апарат — 4 управы, 6 аддзелаў, дэпартамэнт і дырэктарат; * Управы па фізычнай культуры, [[спорт]]у й [[турызм]]у вобласьцяў ды Менску; * [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт фізычнай культуры і спорту]], вучэльня алімпійскага рэзэрву; * [[Газэта]] «Спартовая панарама» ({{мова-ru|«Спортивная панорама»}}); * Прадпрыемствы — «Белспортзабесьпячэньне», «Дырэкцыя будоўлі аб’ектаў Мінспорту», «[[Компак]]», «Нацыянальныя спартовыя лятарэі», «[[Палац спорту (Менск)|Палац спорту]]», «Стайкі» ([[Менскі раён]]); * Музэй і навукова-дасьледніцкі інстытут фізкультуры і спорту; * Цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі ў — 1) [[адзінаборства]]х, 2) ветразевым спорце ([[Качына]], Менскі раён), 3) водналыжным спорце, 4) [[Вясьлярства|вясьлярстве]], 5) конным спорце й [[Конегадоўля|конегадоўлі]] ([[Ратамка (пасёлак)|Ратамка]], Менскі раён), 6) [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]], 7) [[Мастацкая гімнастыка|мастацкай гімнастыцы]], 8) [[Настольны тэніс|настольным тэнісе]], 9) [[тэніс]]е, 10) [[Шахматы|шахматах]] і [[Шашкі|шашках]], 11) [[Водныя гульні|водных]], 12) гульнявых, 13) прыкладных ды 14) [[Зімовыя гульні|зімовых відах спорту]] ([[Астрашыцкі Гарадок]], Менскі раён); * Цэнтар спартовай мэдыцыны, антыдопінгавае агенцтва, навучальна-мэтадычны цэнтар фізычнага выхаваньня [[насельніцтва]]. == Задачы == Паводле ўставы ведамства мае наступныя задачы: * парадкаваньне фізычнага выхаваньня, [[гульня]]ў ды падарожжаў; * распрацоўка захадаў пашырэньня фізычнага выхаваньня, гульняў ды падарожжаў; * правядзеньне досьледаў выніковасьці аздараўленьня насельніцтва, дзіцячых ды юнацкіх гульняў, гульняў вышэйшых дасягненьняў; * узгадненьне фізычнага выхаваньня й гульняў сярод непрацаздольных асобаў; * ладжаньне гульняў ды падарожжаў у [[Беларусь|Беларусі]]. == Паўнамоцтвы == Паводле ўставы міністэрства мае паўнамоцтвы на: * ухваленьне ведамаснага [[заканадаўства]]; * падачу прапановаў аб касаваньні пастановаў ведамстваў ды мясцовых органаў улады супярэчных заканадаўству аб фізычным выхаваньні, гульнях і падарожжах; * прадстаўленьне ўраду ў адпаведных міжведамасных [[Міжнародная арганізацыя|міжнародных арганізацыях]] ды заключэньне адпаведных [[Міжнародная дамова|міжнародных дамоваў]]; * стварэньне, ператварэньне й касаваньне падпарадкаваных установаў; * утварэньне міжведамасных камісіяў ды навуковых нарадаў; * запыт ва ўстановах [[Зьвесткі|зьвестак]]; * прыцягненьне да нарадаў навуковых установаў ды адмыслоўцаў<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 студзеня 2011| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=c20600963| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 ліпеня 2006 г. № 963| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 21 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180402211729/http://www.mst.by/by/ Афіцыйная бачына] {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Міністры спорту і турызму Рэспублікі Беларусь}}{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі спорт]] [[Катэгорыя:Спартовыя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе]] 93a12zdy0u9wje4kop0053me4qm6jtg 0 107828 2698509 1005837 2026-11-02T22:30:27Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] на [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698509 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 107829 2698510 1005838 2026-11-02T22:30:32Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] на [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698510 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 107830 2698511 1005839 2026-11-02T22:30:37Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] на [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698511 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 107831 2698512 1005840 2026-11-02T22:30:42Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] на [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698512 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 107948 2698518 2691159 2026-11-02T23:22:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698518 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Тарына |Лягатып = Torino FC Logo.png |ПоўнаяНазва = Torino Football Club SpA |Заснаваны = 1906 |Горад = [[Турын]], [[Італія]] |Стадыён = [[Стадыё Алімпіка (Турын)|Стадыё Алімпіка]] |Умяшчальнасьць = 27 958 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Італіі|ТарынаТурыЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Італіі|ТарынаТурыСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Італіі|ТарынаТуры}} |Прыналежнасьць = Італьянскія | pattern_la1 = _torino2122h | pattern_b1 = _torino2122h | pattern_ra1 = _torino2122h | pattern_sh1 = _torino2122a | pattern_so1 = _torino2122h | leftarm1 = 5F001A | body1 = 5F001A | rightarm1 = 5F001A | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _torino2122a | pattern_b2 = _torino2122a | pattern_ra2 = _torino2122a | pattern_sh2 = _torino2122h | pattern_so2 = _torino2122a | body2 = FFFFFF | leftarm2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 5F001A | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _torino2122t | pattern_b3 = _torino2122t | pattern_ra3 = _torino2122t | pattern_sh3 = _torino2122t | pattern_so3 = _torino2122t | body3 = 203455 | leftarm3 = 203455 | rightarm3 = 203455 | shorts3 = 203455 | socks3 = 203455 }} «'''Тарына'''» ({{мова-it|Torino}}) — італьянскі футбольны клюб з гораду [[Турын]]. Заснаваны ў 1906 годзе. Сяміразовы [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіён Італіі]] і пяціразовы ўладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]. Клюб правёў большую частку сваёй гісторыі ў найвышэйшым дывізіёне італьянскага футболу. Асноўнымі колерамі клюбу зьяўляюцца бардовы й белы. Апошняе чэмпіёнства клюбу датавана [[Чэмпіянат Італіі па футболе 1975—1976 гадоў|сэзонам 1975—1976 гадоў]]. Найвышэйшым посьпехам клюбу на эўрапейскай арэне лічыцца другое месца ў [[Кубак УЭФА|Кубку УЭФА]] [[Чэмпіянат Італіі па футболе 1991—1992 гадоў|сэзону 1991—1992 гадоў]]. Гістарычна склалася так, што «Тарына» ўваходзіць у лік пяці самых пасьпяховых клюбаў у італьянскім футболе ў пляне перамогаў у чэмпіянаце. У 2005 годзе клюб быў перафундаваны. З [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2012—2013 гадоў|сэзону 2012—2013 гадоў]] клюб гуляе ў [[Сэрыя A|Сэрыі A]]. == Гісторыя == Футбольны клюб «Тарына» быў заснаваны 3 сьнежня 1906 году пасьля сустрэчы ў броварным камбінаце Фойгт недалёка ад цэнтру [[Турын]]а. Асноўнымі гульцамі клюбу адразу сталі некалькі гульцоў «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтуса]]» на чале з [[Альфрэда Дык]]ам, які пакінуў «Ювэнтус» пасьля таго, як клюб выказаў жаданьне зьехаць з Турыну<ref>[https://web.archive.org/web/20070928092310/http://www.juventusstory.it/societa/storia/storia_tab.asp?Id_Stagione=6 "La Storia della Juventus – 1905"]. JuventusStory.it.</ref>. Акрамя Альфрэда Дыка, іншымі заснавальнікамі клюбу зьяўляюцца швайцарскі бізнэсовец Ганс Шонброд, які стаў першым старшынём, і [[Віторыё Поцца]], які пазьней стаўся галоўным трэнэрам [[зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160303190621/http://www.comune.torino.it/archiviostorico/mostre/sport_2005/pdf/085-096.pdf "Calcio"] (PDF). Comune Torino.</ref>. Першай пляцоўкай клюбу стаў стадыён [[Вэлядрома Умбэрта I]]. Клюб папоўнілі такасама некаторыя гульцы зь іншых клюбаў, у тым ліку з клюбу «[[Тарэнэзэ (футбольны клюб)|Тарэнэзэ]]», які стаў у выніку быў распушчаны<ref>[https://web.archive.org/web/20170627030348/http://www.lifeinitaly.com/sport/history-italian-soccer.asp "Edoardo Bosio and Football in Turin"]. Life in Italy.</ref>. Той факт, што раскол раскол у «Ювэнтусе» й стварэньне «Тарына» не было сяброўскім працэсам, назіраўся ўздым мясцовага супрацьстаяньня, якое стала вядома як [[Дэрбі дэля Моле]]<ref>[http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=39 "Football Derby matches in Italy"]. FootballDerbies.com.</ref>. «Тарына» прыняў удзел у першым у сьвеце міжнародным турніры, Torneo Internazionale Stampa Sportiva, у 1908 годзе, якое было арганізавана ў Турыне, дзякуючы італьянскаму часопісу [[La Stampa Sportiva]]. «Тарына» атрымаў паразу ў фінале ад швайцарскага клюбу «[[Сэрвэт Жэнэва|Сэрвэт]]» зь лікам 3:1<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/stampa1908.html "Torneo Internazionale Stampa Sportiva 1908 (Torino)"]. RSSSF.</ref>. У 1909 годзе клюб удзельнічаў у міжнародным турніры на прызы сэра [[Томас Ліптан|Томаса Ліптана]] пад назвай «Тарына XI», цікава што склад клюбу быў складзены ня толькі са сваіх гульцоў, але й з гульцоў свайго суперніка «Ювэнтусу», але клюб ня здолеў дайсьці да фіналу<ref>[http://www.rsssf.com/tablesl/lipton-trophy.html "Sir Thomas Lipton Trophy (Torino)"]. RSSSF.</ref>. == Дасягненьні == * '''[[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]] (7)''': ** 1928, 1943, 1946, 1947, 1948, 1949, 1976 * '''Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (5)''': ** 1936, 1943, 1968, 1971, 1993 == Склад == : ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|2|Q83264648|Аб|}} {{Гулец1|3|Q824938|Аб|}} {{Гулец1|5|Q24052364|Аб|}} {{Гулец1|6|Q110486415|ПА|}} {{Гулец1|7|Q56257819|Нап|}} {{Гулец1|8|Q18402294|ПА|}} {{Гулец1|9|Q28051511|Нап|}} {{Гулец1|10|Q17501875|ПА|}} {{Гулец1|11|Q108215572|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]]}} {{Гулец1|13|Q666506|Аб|}} {{Гулец1|15|Q122979479|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]}} {{Гулец1|17|Q56539556|Нап|}} {{Гулец1|18|Q6439494|Нап|}} {{Гулец1|19|Q18683792|Нап|}} {{Гулец1|20|Q23893097|Бр|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Лідс Юнайтэд|Лідс Юн.]]}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|21|Q61978222|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Спортынг Лісабон|Спортынг]]}} {{Гулец1|22|Q112081015|ПА|}} {{Гулец1|23|Q38977285|Аб|}} {{Гулец1|26|Q136118192|Бр|}} {{Гулец1|28|Q104602629|ПА|}} {{Гулец1|29|Q135402289|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]}} {{Гулец1|44|Q26251753|Аб|}} {{Гулец1|45|Q106030853|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Эляс Вэрона|Эляс]]}} {{Гулец1|66|Q115300322|ПА|}} {{Гулец1|76|Q138007219|Бр|}} {{Гулец1|77|Q53450103|ПА|}} {{Гулец1|79|Q141321330|ПА|}} {{Гулец1|91|Q577481|Нап|капітан}} {{Гулец1|—|Q60842316|Бр|}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.torinofc.it/ Афіцыйны сайт] {{Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе}} [[Катэгорыя:Турын]] 981g9gl0r08aipxceu8xneprvf0uscs 0 113902 2698489 2658063 2026-11-02T20:46:38Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ шаблён не стасуецца да чалавека 2698489 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст |Імя = Кіяну Рыўз |Імя (арыгінал) = Keanu Reeves |Фота = Keanu_Reeves_(Berlin_Film_Festival_2009).jpg |Шырыня = |Подпіс = |Імя пры нараджэньні = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|2|9|1964|1}} |Месца нараджэньня = [[Бэйрут]], [[Лібан]] |Прафэсія = [[актор]] |Гады актыўнасьці = 1985 — дагэутль |Кірунак = |Узнагароды = |imdb_id = 0000206 |Сайт = }} '''Кіяну Рыўз''' ({{мова-en|Keanu Reeves}}, {{IPA|[keɪˈɑːnuː]}}; поўнае імя '''Кіяну Чарлз Рыўз'''; нарадзіўся 2 верасьня 1964 году, [[Бэйрут]], [[Лібан]]) — канадзка кінаактор і музыка ([[бас-гітара|бас-гітарыст]]). Найбольш вядомы сваёй роляй Нэо ў кінатрылёгіі «[[Матрыца (фільм)|Матрыца]]». Акрамя таго, у 1990-х ён быў бас-гітарыстам гурта «Dogstar», а ў пачатку 2000-х гурта «Becky». == Выбраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1992|[[Дракула (фільм, 1992)|Дракула]]|Bram Stoker's Dracula|''[[Джонатан Гаркер]]''}} {{УФільме|1999|[[Матрыца (фільм)|Матрыца]]|Matrix|Neo|''Нэа''}} {{УФільме|2003|[[Матрыца перазагрузка]]|The Matrix Reloaded|Neo|''Нэа''}} {{УФільме|2003|[[Матрыца пераварот]]| The Matrix Revolutions|Neo|''Нэа''}} {{УФільме|2014|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джон Ўік||en|John Wick (film)}}|John Wick|''Джон Ўік''}} {{УФільме|2015|[[Тук-тук]]|Knock Knock|Evan Webber|''Эван Вэбэр''}} {{УФільме|2017|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джон Ўік 2||en|John Wick: Chapter 2}}|John Wick: Chapter 2|''Джон Ўік''}} {{УФільме|2018|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рэпрадукцыя (фільм)|Рэпрадукцыя|en|Replicas (film)}}|Replicas|''Ўіл Фостер''}} {{УФільме|2019|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джон Ўік 3||en|John Wick: Chapter 3 – Parabellum}}|John Wick: Chapter 3 – Parabellum|''Джон Ўік''}} {{УФільме|2021|[[Матрыца ўваскрасеньне]]| The Matrix Resurrections|Neo|''Нэа''}} {{УФільме|2023|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джон Ўік 4||en|John Wick: Chapter 4}}|John Wick: Chapter 4|''Джон Ўік''}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Imdb імя|206}} {{Накід:Актор}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рыўз, Кіяну}} [[Катэгорыя:Канадзкія акторы]] [[Катэгорыя:Галівудзкая алея славы]] qjxrm7ssusdlsm40uj4d6j5cy6sxhh5 0 115144 2698457 2170156 2026-11-02T18:16:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698457 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Стывэн Крэйн |Арыгінал імя = Stephen Crane |Жанчына = |Партрэт = SCrane.JPG |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Johnston Smith |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|1|11|1871}} |Месца нараджэньня = Ньюарк, [[Нью-Джэрзі]] |Дата сьмерці = {{Памёр|5|6|1900}} |Месца сьмерці = [[Бадэнвайлер]], [[Нямеччына]] |Грамадзянства = {{Сьцяг ЗША|20пкс}} [[ЗША]] |Род дзейнасьці = [[празаік]], [[паэт]], [[журналіст]] |Гады актыўнасьці = 1886—1900 |Напрамак = [[імпрэсіянізм]], натуралізм |Жанр = |Мова = [[ангельская мова|ангельская]] |Дэбют = Maggie: A Girl of the Streets (1983) |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''Стывэн Крэйн''' ({{мова-en|Stephen Crane}}; 1 лістапада 1871, Ньюарк, [[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]] — 5 чэрвеня 1900, [[Бадэнвайлер]], [[Нямеччына]]) — амэрыканскі [[паэт]], [[празаік]] і [[журналіст]], прадстаўнік [[імпрэсіянізм]]у, заснавальнік [[вэрлібр]]у ў амэрыканскай паэзіі. Аказаў вялікі ўплыў на англамоўную культуру. == Беларускія пераклады == Паасобныя паэтычныя творы С. Крэйна на беларускую пераклала [[Юлія Цімафеева]]. * Выбраныя вершы / Стывен Крэйн. — Мінск : Зміцер Колас, 2020. — 82 с. — («Паэты планеты»). == Вонкавыя спасылкі == * {{Commons|Category:Stephen_Crane}} * [https://web.archive.org/web/20120130184023/http://prajdzisvet.org/authors/115-krejn-styvien.html Стывэн Крэйн] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Накід:Пісьменьнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крэйн, Стывэн}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ньюарку]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бадэнвайлеры]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Журналісты ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратары ЗША]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]] oovhjbsd5cmi9gwmwkjiy1ecm7b0x70 0 130684 2698453 2643319 2026-11-02T17:07:31Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698453 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Iмя = Нацумэ Сосэкі | Арыгінал імя = 夏目金之助 | Партрэт = Natsume Soseki photo.jpg | Апісаньне = Нацумэ ў 1912 годзе | Iмя пры нараджэньні = Нацумэ Кіноскэ | Псэўданімы = Нацумэ Сосэкі }} '''Нацумэ Кіноскэ''' ({{Мова-яп|夏目金之助}} ''Нацумэ Кіносукэ'') 9 лютага 1867 — 9 сьнежня 1916, больш вядомы пад псэўданімам '''Нацумэ Сосэкі''' ({{Мова-яп|夏目漱石|скарочана}} ''нацумэ со:сэкі'') — выбітны [[Японія|японскі]] пісьменьнік, адзін з заснавальнікаў сучаснае японскае літаратуры. == Біяграфія == Нацумэ нарадзіўся 9 лютага 1867 у беднай сям’і старшыні адной з абшчынаў [[Эда (горад)|Эда]] (сучасны [[Токіё]]). У юнацтве ён атрымаў клясычную адукацыю й лічыўся знаўцам старажытнае кітайскае й японскае клясычнае паэзіяў.<ref>[https://web.archive.org/web/20121019045947/http://www.world-art.ru/people.php?id=41585 Біяграфія на World Art]</ref> Памёр Нацумэ 9 сьнежня 1916 у [[Токіё]]. == Асноўныя сачыненьні == * 1908 — ''Сансіра'' (三四郎) * 1909 — ''Затым'' (それから) * 1910 — ''Брама'' (門) * 1914 — ''Сэрца'' (こころ) * 1916 — ''Сьвятло й цемра'' (明暗) Творы Нацумэ перакладзены на [[Ангельская мова|ангельскую]], [[Баўгарская мова|баўгарскую]], [[Вугорская мова|вугорскую]], [[Грузінская мова|грузінскую]], [[Кітайская мова|кітайскую]], [[Карэйская мова|карэйскую]], [[Мангольская мова|мангольскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Польская мова|польскую]], [[Румынская мова|румынскую]], [[Расейская мова|расейскую]], [[Сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкую]], [[Украінская мова|украінскую]], [[Славацкая мова|славацкую]], [[Француская мова|францускую]] й [[Чэская мова|чэскую]] мовы.<ref>[https://web.archive.org/web/20090911195440/http://bvi.rusf.ru/fanta/esf_l/authors/n/natsume.htm Біяграфія Сосэкі ў «Экстэляпэдыі фэнтэзі й навуковае фантастыкі»]</ref> == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * Раман [https://web.archive.org/web/20120205021611/http://sf.convex.ru/abs/books/nat_vash.htm «Ваш пакорны слуга кот»] * Лекцыя [http://www.asahi-net.or.jp/~IR4N-KHR/nskaikaw.html «Разьвіцьцё сучаснае Японіі»] * Творы аўтара на сайце [http://japanprose.ru/category/soseki «Японская проза»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нацумэ, Сосэкі}} [[Катэгорыя:Японскія літаратары]] aibiw1zzhj3c9e021ns6fbq68yp59rt 0 133323 2698451 2521146 2026-11-02T16:57:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698451 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Сон на кургане (неадназначнасьць)}} {{Спэктакль |назва = «Сон на кургане» |арыгіналльная назва = |выява = |памер = |апісаньне выявы = |жанр = драма |паводле = паэмы Янкі Купалы «[[Сон на кургане]]» |рэжысэр = [[Віталь Баркоўскі]] |пастаноўнік = |кампазытар = |харэограф = |акторы = [[Пятро Ламан]], Віктар Дашкевіч, Яўген Берасьнеў, Васіль Белязека |кампанія = |краіна = [[Беларусь]] |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |працягласьць = |год = |пастаноўкі = [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа]] |узнагароды = }} «'''Сон на кургане'''» — драматычны спэктакль, пастаўлены рэжысэрам [[Віталь Баркоўскі|Віталём Баркоўскім]] у [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Нацыянальным акадэмічным драматычным тэатры імя Якуба Коласа]] ў [[Віцебск]]у. == Апісаньне == {{Цытата|Гэтая роля для мяне вельмі дарагая. Рэжысэр Віталь Баркоўскі ставіў спектакль на Алеся Лабанка. Я ж увёўся ўжо пасьля яго заўчаснае сьмерці… Наш тэатар ехаў на гастролі ў Менск, і вельмі хацелі паказаць «Сон на кургане». Мне не давялося, зразумела, пагутарыць з Лабанком пра тое, што для яго было самым важным у гэтым вобразе. Адзначу, што ён добра ведаў практычна ўсю творчасьць Купалы, і гэта, безумоўна, не магло яму не дапамагчы. Вобраз паэта вельмі блізкі і мне самому. Яшчэ і таму, што я сам займаюся літаратурнай творчасьцю. У працы над вобразам Купалы я зыходзіў, ізноў-такі, з яго творчасьці. І падсумоўваючы зробленае паэтам, дадаткова пераконваўся, наколькі Купала сучасны — сёньня і заўсёды. Ягоная творчасьць навучае, найперш, таму, што прыйсьці да агульначалавечых каштоўнасьцяў можна толькі праз нацыянальнае. Любое мастацтва, як і жыцьцё, — гэта сыстэма каардынатаў, дзе па вэртыкалі — мінулае і будучае, а па гарызанталі — я і людзі вакол мяне. Ісьціна, як пры пабудове графіку, — на скрыжаваньні паказчыкаў па гэтых дзвюх восях… Янка Купала заўсёды выказваў нацыянальныя пачуцьці. І менавіта таму яго творчасьць стала агульным здабыткам. Ну а наш спэктакль… Я звычайна кажу так. Помнікі Янку Купалу ўсталяваныя ў Менску, Маскве і Нью-Ёрку. Чуў, што ў хуткім часе помнікі Песьняру зьявяцца ў Кіеве ды Варшаве. А ўжо колькі вуліцаў у яго гонар названа — не толькі, дарэчы, у нашых беларускіх гарадох, але й у шматлікіх расейскіх, украінскіх!.. Помнік жа Янку Купалу ў Віцебску — гэта спэктакль «Сон на кургане» нашага тэатру…| Выканаўца галоўнае ролі П. Ламан аб стварэньні і значэньні спэктаклю<ref>«Сон…» у сыстэме каардынатаў / Газэта «Культура». — 2012. — 7 ліпеня, № 27. — С. 8.</ref>}} == Акторы == * [[Алег Лабанок]], [[Пятро Ламан]] — ''Пясьняр'' * [[Віктар Дашкевіч]] — ''Чорны'' * [[Яўген Берасьнеў]] — ''Сам'' * [[Васіль Белязека]] — ''Музыка'' * [[Людміла Пісарава]] — ''Стомленая'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201008230634/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7633 «Сон…» у сыстэме каардынатаў] на сайце [https://web.archive.org/web/20201006033315/http://www.kimpress.by/ газэты «Культура»] * [http://kolastheatre.by/index.php/BEL/news/596-2011-06-09-06-59-39.html Коласаўцы едуць у госьці да Купалы]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [https://web.archive.org/web/20120909103324/http://kolastheatre.by/ сайце тэатру] {{Янка Купала}} [[Катэгорыя:Беларускія спэктаклі]] [[Катэгорыя:Спэктаклі на беларускай мове]] t7zx8lcalket4lo3xvcpsadgxuddjqr 0 135187 2698524 2222021 2026-11-03T01:41:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698524 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = ''Wild Dances'' |выява = |краіна = Украіна |год = 2004 |подпіс = |дата адбору = |ТБ канал = NTU |артыст = [[Руслана]] |мова = [[ангельская мова|ангельская]], [[Украінская мова|украінская]] |кампазытар = [[Руслана]] |паэт = [[Руслана]], Аляксандар Ксенафонтаў, Джэмі Махер, Фэйнэй, Шэрэна Дугані |месца = 1 |балы = 280 |месца ў паўфінале = 2 |балаў у паўфінале = 256 }} На [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|конкурсе песьні Эўрабачаньне-2004]] [[Украіна|Украіну]] прадставіла сьпявачка [[Руслана]] з кампазыцыяй «Wild Dances», зь якой у паўфінале конкурсу заняла 2 месца з 256 баламі, а ў фінале заняла першае месца з 280 баламі і выйграла [[конкурс песьні Эўрабачаньне-2004]]. Гэта была першая перамога [[Украіна|Ўкраіны]] на гэтым конкурсе. == Нацыянальны адбор == Ва [[Украіна|Ўкраіне]] праводзіўся ўнутраны адбор. Была абрана песьня «Wild Dances», музыку да якой напісала сама [[Руслана]], а словы напісала група паэтаў (Аляксандар Ксенафонтаў, Джэмі Махер, Фэйнэй, Шэрэна Дугані) пры ўдзеле [[Руслана|Русланы]]. Выканаўца абяцаў узяць на сябе выдаткі (бо ў Русланы да таго часу быў свой рэклямны бізнэс)<ref name="Статыстыка">[https://web.archive.org/web/20160304110112/http://esckaz.com/2004/ukr.htm Ukraine]</ref>. Кандыдатам ад [[Украіна|Украіны]] на [[Конкурс песьні Эўрабачаньне 2004|конкурсе песьні Эўрабачаньне-2004]] была таксама [[Ані Лорак]], але яна прадставіла сваю краіну толькі ў [[2008 год]]зе<ref name="Статыстыка"/>. == Выканаўца == {{Асноўны артыкул|Руслана}} Раньняя творчасьць Русланы вытрымана ў рамантычным стылі. Прынцэса Вясны, як яе тады звалі, з далікатным голасам, сьпявала песьні пра каханьне, вясну, пачуцьці, радасьць, сьвет сноў, сьвяты. Баляда «Світанок» («Сьвітанак») прызнана найлепшай песьняй у 1998 годзе ва Ўкраіне. Руслана часта ўдзельнічала ў калядных музычных праектах. У альбоме «Дзікія танцы» 2003 году на рамантычныя мэлодыі і тэксты моцна паўплывалі гуцульскія матывы. Яны навеяныя ўражаньнямі Русланы ад вандраваньня ў горы да гуцульскіх жыхароў і знаёмствам зь іх звычкамі. Уся прыгажосьць гэтага праекту адлюстравана ў кліпе на песьню «Ведаю я». == Галасаваньне == {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за ўкраінскі выканаўцу''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||[[Турэччына]], [[Польшча]], [[Расея]], [[Латвія]], [[Летува]], [[Ісьляндыя]], [[Ізраіль]], [[Эстонія]] |- | align="center" | 10 ||[[Андора]], [[Беларусь]], [[Сэрбія і Чарнагорыя]], [[Партугалія]], [[Швэцыя]] |- | align="center" | 8 ||[[Кіпр]], [[Гішпанія]], [[Фінляндыя]], [[Харватыя]], [[Рэспубліка Македонія|Македонія]], [[Мальта]], [[Славенія]] |- | align="center" | 7 ||[[Грэцыя]], [[Нідэрлянды]], [[Нарвэгія]] |- | align="center" | 6 ||[[Босьнія і Герцагавіна]], [[Нямеччына]], [[Румынія]] |- | align="center" | 5 ||[[Альбанія]], [[Бэльгія]], [[Данія]], [[Вялікабрытанія]] |- | align="center" | 4 ||[[Аўстрыя]] |- | align="center" | 3 ||- |- | align="center" | 2 ||- |- | align="center" | 1 ||- |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы ўкраінскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||[[Сэрбія і Чарнагорыя]] |- | align="center" | 10 ||[[Расея]] |- | align="center" | 8 ||[[Кіпр]] |- | align="center" | 7 ||[[Харватыя]] |- | align="center" | 4 ||[[Турэччына]] |- | align="center" | 3 ||[[Польшча]] |- | align="center" | 2 ||[[Швэцыя]] |- | align="center" | 1 ||[[Мальта]] |} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180606073821/http://www.ruslana.ua/ru/gal2.php Афіцыйны сайт Русланы] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2004}} [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2004]] 2423zz43kc314jks6qoi9xt29e35ycr 8 135658 2698473 2094719 2026-11-02T19:30:26Z Maintenance script 40219 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2698473 javascript text/javascript if ( mw.config.get( 'wgAction' ) === 'edit' || mw.config.get( 'wgAction' ) === 'submit' ) { /* WRAPPER EDIT CONDITION START */ /* messages */ mw.messages.set({ 'templates-chooseTemplate-insert': 'Уставіць', 'templates-chooseTemplate-title': 'Выбар шаблёну', 'templates-chooseTemplate-loading': 'Загрузка', 'templates-toolbar-title': 'Шаблёны', 'templates-toolbar-label': 'Выбраць шаблён', 'templates-toolbar-button': 'Выбраць шаблён', 'templates-syntax-subpage': 'Сынтаксіс', // subpage name 'templates-error': 'Памылка: шаблён не існуе або не падтрымлівае гэтую магчымасьць.', 'templates-chooseTemplate-intro': 'Увядзіце ў поле назву шаблёна. Калі ён мае код для капіяваньня, вы зможаце дадаць яго ў код старонкі.' }); var TemplatesTB = { 'templatesCache': {}, 'templateName': '', 'templateCode': '' }; TemplatesTB.init = function() { TemplatesTB.Api = new mw.Api(); var templatesDialogs = { 'templates-toolbar-chooseTemplate': { 'title': mw.msg( 'templates-chooseTemplate-title' ), 'resizeme': false, 'id': 'templatestoolbar-chooseTemplate', 'html': '<div id="templates-chooseTemplate-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;' + mw.msg( 'templates-chooseTemplate-loading' ) + '</div>', 'init': function() {}, 'dialog': { 'width': 550, 'open': function() { TemplatesTB.renderChooseTemplate(); }, 'buttons': { 'templates-chooseTemplate-insert': function() { var templateName = $( '#templates-chooseTemplate-search' ).val(); TemplatesTB.probeTemplate( templateName ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-table-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } } }; var templatesToolbar = { 'section': 'main', 'group': 'gadgets', 'tools': { 'chooseTemplateButton': { 'label': mw.msg( 'templates-toolbar-button' ), 'type': 'button', 'action': { 'type': 'dialog', 'module': 'templates-toolbar-chooseTemplate' }, 'icon': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Templatetools.svg/42px-Templatetools.svg.png' } } }; TemplatesTB.probeTemplate = function( templateName ) { TemplatesTB.templateName = templateName; // caching if( TemplatesTB.templateName in TemplatesTB.templatesCache ) { TemplatesTB.templateCode = TemplatesTB.templatesCache[TemplatesTB.templateName]; TemplatesTB.injectTemplate(); $('#templatestoolbar-chooseTemplate').dialog( 'close' ); return; } TemplatesTB.startLoading(); TemplatesTB.Api.get({ 'action': 'parse', 'page': mw.config.get( 'wgFormattedNamespaces' )[10] + ':' + TemplatesTB.templateName + '/' + mw.msg( 'templates-syntax-subpage' ), 'redirects': '', 'prop': 'wikitext' }) .done( function( data ) { TemplatesTB.stopLoading(); TemplatesTB.templateCode = $(data.parse.wikitext['*']).text(); TemplatesTB.templatesCache[TemplatesTB.templateName] = TemplatesTB.templateCode; TemplatesTB.injectTemplate(); $('#templatestoolbar-chooseTemplate').dialog( 'close' ); } ) .fail( function ( error ) { TemplatesTB.stopLoading(); TemplatesTB.showError( mw.msg( 'templates-error' ) ); } ); } TemplatesTB.injectTemplate = function() { var editorContents = $( '#wpTextbox1' ).val(); var caretPosition = $( '#wpTextbox1' ).prop( 'selectionStart' ); editorContents = editorContents.substr( 0, caretPosition ).concat( TemplatesTB.templateCode, editorContents.substr( caretPosition ) ); $( '#wpTextbox1' ).val( editorContents ); } TemplatesTB.renderChooseTemplate = function() { var form = $( '<div />' ); $( '#templatestoolbar-chooseTemplate' ).html( form ); form.html( mw.msg( 'templates-chooseTemplate-intro' ) ); form.after( '<div id="templates-chooseTemplate-form" />'); $( '#templates-chooseTemplate-form' ) .append( '<input id="templates-chooseTemplate-search" />' ) .append( '<img id="templates-chooseTemplate-form-loading" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />' ); $( '#templates-chooseTemplate-form' ) .append( '<span id="templates-chooseTemplate-form-message"></span>'); $( '#templates-chooseTemplate-search' ).attr( 'autofocus', true ); $( '#templates-chooseTemplate-form-loading, #templates-chooseTemplate-form-message' ).hide(); } $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addDialog', templatesDialogs ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', templatesToolbar ); TemplatesTB.startLoading = function() { $( '#templates-chooseTemplate-form-loading' ).show(); $( '#templates-chooseTemplate-form-message' ).hide(); } TemplatesTB.stopLoading = function() { $( '#templates-chooseTemplate-form-loading' ).hide(); } TemplatesTB.showError = function( message ) { $( '#templates-chooseTemplate-form-message' ).text( message ).show(); } } $('#wpTextbox1').on('wikiEditor-toolbar-buildGroup-gadgets', function(event) { mw.loader.using(['ext.wikiEditor', 'jquery.ui', 'mediawiki.api'], function(){ TemplatesTB.init(); }); }); } /* WRAPPER EDIT CONDITION END */ hzcb0u4g9qbzm84zwujw07s03cmqfn3 8 136159 2698475 2250010 2026-11-02T19:30:29Z Maintenance script 40219 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2698475 javascript text/javascript // Global object if (typeof CiteTB == 'undefined') { var CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } if (typeof mw.usability == 'undefined') { mw.usability = {}; mw.usability.getMsg = function(m) { return mw.messages.get(m); } mw.usability.addMessages = function(msgs) { mw.messages.set(msgs); }; } // Object for cite templates function citeTemplate(templatename, shortform, basicfields, expandedfields) { // Properties this.templatename = templatename; // The template name - "cite web", "cite book", etc. this.shortform = shortform; // A short form, used for the dropdown box this.basic = basicfields; // Basic fields - author, title, publisher... // Less common - quote, archiveurl - should be everything the template supports minus the basic ones this.extra = expandedfields; // Add it to the list CiteTB.Templates[this.templatename] = this; // Methods this.makeFormInner = function(fields) { var i=0; var trs = new Array(); for (i=0; i<fields.length; i++) { var fieldobj = fields[i]; var field = fieldobj.field; var ad = false; if ($.inArray(field, CiteTB.getOption('date fields')) != -1 ) { im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Nuvola_apps_date.svg/20px-Nuvola_apps_date.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')); im.attr('align', 'right'); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); $('#cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field).live('click', CiteTB.fillAccessdate); } if (fieldobj.autofillid) { var autotype = fieldobj.autofillid; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/System-search.svg/20px-System-search.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); $('#cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype).live('click', CiteTB.initAutofill); } var display = mw.usability.getMsg('cite-'+field+'-label'); var tooltip = fieldobj.tooltip ? $('<abbr />').attr('title', mw.usability.getMsg(fieldobj.tooltip)).html('^?') : false; var input = ''; if (ad) { input = $('<input tabindex="1" style="width:84%" type="text" />'); } else { input = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); } input.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); if (fieldobj.autofillprop) { input.addClass('cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+fieldobj.autofillprop); } if ($.inArray(field, CiteTB.getOption('autodate fields')) != -1 ) { if ($.inArray(this.shortform, CiteTB.getOption('prefill autodate fields')) != -1 ) { input.attr('value', CiteTB.getCurrentdate()); } } var label = $('<label />'); label.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field).text(display); if (tooltip) { label.append(tooltip); } var style = 'text-align:right; width:20%;'; if (i%2 == 1) { style += ' padding-left:1em;'; } else { var tr = $('<tr />'); } var td1 = $('<td class="cite-form-td" />').attr('style', style); td1.append(label); tr.append(td1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); td2.append(input); if (ad) { td2.append(ad); } tr.append(td2); if (i%2 == 0) { trs.push(tr); } } return trs; } // gives a little bit of HTML so the open form can be identified this.getInitial = function() { var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); return hidden; } // makes the form used in the dialog boxes this.getForm = function() { var main = $("<div class='cite-form-container' />"); var form1 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;" class="cite-basic-fields" />'); var i=0; var trs = this.makeFormInner(this.basic); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form1.append(trs[i]); } var form2 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent; display:none" class="cite-extra-fields">'); trs = this.makeFormInner(this.extra); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form2.append(trs[i]); } main.append(form1).append(form2); var form3 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;padding-top:1em" class="cite-other-fields">'); var tr = $('<tr />'); var td1 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; width:20%" />'); var label1 = $('<label />'); label1.attr('for', "cite-"+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name').text(mw.usability.getMsg('cite-name-label')); td1.append(label1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input1 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input1.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name'); td2.append(input1); var td3 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; padding-left:1em; width:20%">'); var label2 = $('<label />'); label2.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group').text(mw.usability.getMsg('cite-group-label')); td3.append(label2); var td4 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input2 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input2.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group'); td4.append(input2); tr.append(td1).append(td2).append(td3).append(td4); form3.append(tr); main.append(form3); var extras = $('<div />'); extras.append('<input type="hidden" class="cite-form-status" value="closed" />'); var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); extras.append(hidden); var span1 = $('<span class="cite-preview-label" style="display:none;" />'); span1.text(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); extras.append(span1).append('<div class="cite-ref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var span2 = $('<span class="cite-prev-parsed-label" style="display:none;" />'); span2.text(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); extras.append(span2).append('<div class="cite-preview-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" class="cite-prev-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.text(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); extras.append(link); main.append(extras); return main; } } /* Class for error checks FIXME: DOCS OUT OF DATE type - type of error check - current options: * 'refcheck' - apply a function on each ref individually * function should accept a ref object, return a string * 'reflist' - apply a function on the entire ref list * function should accept an array of ref objects, return an array of strings * 'search' - apply a function ro the page text * function should accept the page text as a string, return an array of strings The strings returned by the function should be valid HTML func - The function described above testname - Name of the error check, must not contain spaces desc - A short description of the test */ function citeErrorCheck(obj) { this.obj = obj CiteTB.ErrorChecks[this.obj.testname] = this; this.run = function() { var errors = []; switch(this.obj['type']) { case "refcheck": CiteTB.loadRefs(); for(var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { var e = this.obj.func(CiteTB.mainRefList[i]); if (e) { errors.push(e); } } break; case "reflist": CiteTB.loadRefs(); errors = this.obj.func(CiteTB.mainRefList); break; case "search": var func = this.obj.func CiteTB.getPageText(function(text) { errors = func(text); }); break; } return errors; } this.getRow = function() { var row = $("<li />"); var check = $("<input type='checkbox' name='cite-err-test' />"); check.attr('value', this.obj.testname); check.attr('id', 'cite-err-test-' + this.obj.testname); var label = $("<label />").html(mw.usability.getMsg(this.obj.desc)); label.attr('for', 'cite-err-test-' + this.obj.testname); row.append(check).append(' &ndash; ').append(label); return row; } } $('head').trigger('reftoolbarbase'); h8ji2ep71cd0kv70qj0q8tmf9wt8z85 8 136160 2698474 2666783 2026-11-02T19:30:28Z Maintenance script 40219 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2698474 javascript text/javascript // Todo: make autodate an option in the CiteTemplate object, not a preference // Global object if (typeof CiteTB == 'undefined') { var CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } // only load on edit, unless its a user JS/CSS page if ((mw.config.get('wgAction') == 'edit' || mw.config.get('wgAction') == 'submit') && !((mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 2 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 4) && (mw.config.get('wgPageName').indexOf('.js') != -1 || mw.config.get('wgPageName').indexOf('.css') != -1 ))) { mw.util.addCSS(".cite-form-td {"+ "height: 0 !important;"+ "padding: 0.1em !important;"+ "}"); // Default options, these mainly exist so the script won't break if a new option is added CiteTB.DefaultOptions = { "date format" : "<year>-<zmonth>-<zdate>", "autodate fields" : [], "months" : ['Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec'], "modal" : true, "autoparse" : false, "expandtemplates": false }; // Get an option - user settings override global which override defaults CiteTB.getOption = function(opt) { if (CiteTB.UserOptions[opt] != undefined) { return CiteTB.UserOptions[opt]; } else if (CiteTB.Options[opt] != undefined) { return CiteTB.Options[opt]; } return CiteTB.DefaultOptions[opt]; }; CiteTB.init = function() { /* Main stuff, build the actual toolbar structure * 1. get the template list, make the dropdown list and set up the template dialog boxes * 2. actually build the toolbar: * * A section for cites * ** dropdown for the templates (previously defined) * ** button for named refs with a dialog box * ** button for errorcheck * 3. add the whole thing to the main toolbar */ if (typeof $('div[rel=cites]')[0] != 'undefined') { // Mystery IE bug workaround return; } $('head').trigger('reftoolbarbase'); var $target = $('#wpTextbox1'); var temlist = {}; var d = new Date(); var start = d.getTime(); for (var t in CiteTB.Templates) { var tem = CiteTB.Templates[t]; sform = CiteTB.escStr(tem.shortform); var actionobj = { type: 'dialog', module: 'cite-dialog-'+sform }; var dialogobj = {}; dialogobj['cite-dialog-'+sform] = { resizeme: false, titleMsg: 'cite-dialog-'+sform, id: 'citetoolbar-'+sform, init: function() {}, html: tem.getInitial(), dialog: { width:675, open: function() { $(this).html(CiteTB.getOpenTemplate().getForm()); /** @param {jQuery.Event} e */ $('.cite-prev-parse').on( 'click', function ( e ) { e.preventDefault(); CiteTB.prevParseClick(); }); document.getElementsByClassName("cite-form-td")[1].children[0].focus(); }, beforeclose: function() { CiteTB.resetForm(); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { peri: ' ' } }, $(this) ); var ref = CiteTB.getRef(false, true); $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { pre: ref } }, $(this) ); }, 'cite-form-showhide': CiteTB.showHideExtra, 'cite-refpreview': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-preview-label').show(); div.find('.cite-ref-preview').text(ref).show(); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.prevParseClick(); } else { div.find('.cite-prev-parse').show(); div.find('.cite-prev-parsed-label').hide(); div.find('.cite-preview-parsed').html(''); } }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); }, 'cite-form-reset': function() { CiteTB.resetForm(); } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', dialogobj); if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-'+sform).dialog('option', 'modal', false); } temlist[sform] = {label: tem.templatename, action: actionobj }; } var refsection = { 'sections': { 'cites': { type: 'toolbar', labelMsg: 'cite-section-label', groups: { 'template': { tools: { 'template': { type: 'select', labelMsg: 'cite-template-list', list: temlist } } }, 'namedrefs': { labelMsg: 'cite-named-refs-label', tools: { 'nrefs': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-namedrefs' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Nuvola_clipboard_lined.svg/60px-Nuvola_clipboard_lined.svg.png', section: 'cites', group: 'namedrefs', labelMsg: 'cite-named-refs-button' } } }, 'errorcheck': { labelMsg: 'cite-errorcheck-label', tools: { 'echeck': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-errorcheck' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Nuvola_apps_korganizer-NO.png/60px-Nuvola_apps_korganizer-NO.png', section: 'cites', group: 'errorcheck', labelMsg: 'cite-errorcheck-button' } } } } } } }; var defaultdialogs = { 'cite-toolbar-errorcheck': { titleMsg: 'cite-errorcheck-label', id: 'citetoolbar-errorcheck', resizeme: false, init: function() {}, html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', dialog: { width:550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-errorcheck-submit': function() { var errorchecks = $("input[name='cite-err-test']:checked"); var errors = []; for (var i=0; i<errorchecks.length; i++) { errors = errors.concat(CiteTB.ErrorChecks[$(errorchecks[i]).val()].run()); } CiteTB.displayErrors(errors); $(this).dialog( 'close' ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } }, 'cite-toolbar-namedrefs': { titleMsg: 'cite-named-refs-title', resizeme: false, id: 'citetoolbar-namedrefs', html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', init: function() {}, dialog: { width: 550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var refname = $("#cite-namedref-select").val(); if (refname == '') { return; } $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { peri: ' ' } }, $(this) ); $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { pre: CiteTB.getNamedRef(refname, true) } }, $(this) ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', defaultdialogs); $('#citetoolbar-namedrefs').off('dialogopen'); if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-namedrefs').dialog('option', 'modal', false); //$('#citetoolbar-errorcheck').dialog('option', 'modal', false); mw.util.addCSS(".ui-widget-overlay {"+ "display:none !important;"+ "}"); } $target.wikiEditor('addToToolbar', refsection); }; // Load local data - messages, cite templates, etc. $(document).ready( function() { switch( mw.config.get('wgUserLanguage') ) { case 'be-tarask': case 'be-x-old': // FIXME: прыбраць пасьля мэржу https://gerrit.wikimedia.org/r/#/c/35383/ var RefToolbarMessages = importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-be-tarask.js'); break; default: // English var RefToolbarMessages = importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-en.js'); } }); // Setup the main object CiteTB.mainRefList = []; CiteTB.refsLoaded = false; // REF FUNCTIONS // Actually assemble a ref from user input CiteTB.getRef = function(inneronly, forinsert) { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var templatename = template.templatename; var res = ''; var refobj = {'shorttag':false}; if (!inneronly) { var group = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-group').val(); var refname = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-name').val(); res += '<ref'; if (refname) { refname = $.trim(refname); res+=' name='+CiteTB.getQuotedString(refname); refobj.refname = refname; } if (group) { group = $.trim(group); res+=' group='+CiteTB.getQuotedString(group); refobj.refgroup = group; } res+='>'; } var content ='{{'+templatename; for( var i=0; i<template.basic.length; i++ ) { var fieldname = template.basic[i].field; var templatefield = template.basic[i].templatefield; if (!templatefield) templatefield = fieldname; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+=' | ' + templatefield + ' = '; content+= $.trim(field.replace("|", "{{!}}")); } } if ($('#cite-form-status').val() != 'closed') { for( var i=0; i<template.extra.length; i++ ) { var fieldname = template.extra[i].field; var templatefield = template.extra[i].templatefield; if (!templatefield) templatefield = fieldname; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+=' | ' + templatefield + ' = '; content+= $.trim(field.replace("|", "{{!}}")); } } } content+= '}}'; res+=content; refobj.content = content; if (!inneronly) { res+= '</ref>'; } if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push(refobj); } return res; } // Make a reference to a named ref CiteTB.getNamedRef = function(refname, forinsert) { var inner = 'name='; if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push( {'shorttag':true, 'refname':refname} ); } return '<ref name='+CiteTB.getQuotedString(refname)+' />'; } // Function to load the ref list CiteTB.loadRefs = function() { if (CiteTB.refsLoaded) { return; } CiteTB.getPageText(CiteTB.loadRefsInternal); } // Function that actually loads the list from the page text CiteTB.loadRefsInternal = function(text) { // What this does: extract first name/group extract second name/group shorttag inner content var refsregex = /< *ref(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?:\/ *>|>((?:.|\n)*?)< *\/ *ref *>)/gim // This should work regardless of the quoting used for names/groups and for linebreaks in the inner content while (true) { var ref = refsregex.exec(text); if (ref == null) { break; } var refobj = {}; if (ref[9]) { // Content + short tag check //alert('"'+ref[9]+'"'); refobj['content'] = ref[9]; refobj['shorttag'] = false; } else { refobj['shorttag'] = true; } if (ref[1] != '') { // First name/group if (ref[2]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[2]; } else if (ref[3]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[3]; } else { refobj['ref'+ref[1]] = ref[4]; } } if (ref[5] != '') { // Second name/group if (ref[6]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[6]; } else if (ref[7]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[7]; } else { refobj['ref'+ref[5]] = ref[8]; } } CiteTB.mainRefList.push(refobj); } CiteTB.refsLoaded = true; CiteTB.setupErrorCheck(); CiteTB.setupNamedRefs() } // AJAX FUNCTIONS // Parse some wikitext and hand it off to a callback function CiteTB.parse = function(text, callback) { $.post( mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgScriptPath')+'/api.php', {action:'parse', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, prop:'text', format:'json'}, function(data) { var html = data['parse']['text']['*']; // wrap parsed text html = '<div id="content" class="mw-body" style="padding: 0 5px 0 6px; margin: 3px 0 0 0; border: 1px solid #e4e4e4; background: transparent;">' + '<div class="references-small" style="font-size:95%; background: transparent; border: none;">' + html + '</div></div>'; callback(html); }, 'json' ); } // Use the API to expand templates on some text CiteTB.expandtemplates = function(text, callback) { $.post( mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgScriptPath')+'/api.php', {action:'expandtemplates', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, format:'json'}, function(data) { var restext = data['expandtemplates']['*']; callback(restext); }, 'json' ); } // Function to get the page text CiteTB.getPageText = function(callback) { var section = $("input[name='wpSection']").val(); if ( section != '' ) { var postdata = {action:'query', prop:'revisions', rvprop:'content', pageids:wgArticleId, format:'json'}; if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { postdata['rvexpandtemplates'] = '1'; } $.get( mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgScriptPath')+'/api.php', postdata, function(data) { var pagetext = data['query']['pages'][wgArticleId.toString()]['revisions'][0]['*']; callback(pagetext); }, 'json' ); } else { if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { CiteTB.expandtemplates($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text(), callback); } else { callback($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text()); } } } // Autofill a template from an ID (ISBN, DOI, PMID) CiteTB.initAutofill = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-auto\-(.*?)\-(.*)\-(.*)$/.exec(elemid); var tem = res[1]; var field = res[2]; var autotype = res[3]; var id = $('#cite-'+tem+'-'+field).val(); if (!id) { return false; } var url = 'http://toolserver.org/~alexz/ref/lookup.php?'; url+=autotype+'='+encodeURIComponent(id); url+='&template='+encodeURIComponent(tem); var s = document.createElement('script'); s.setAttribute('src', url); s.setAttribute('type', 'text/javascript'); document.getElementsByTagName('head')[0].appendChild(s); return false; } // Callback for autofill //TODO: Autofill the URL, at least for DOI CiteTB.autoFill = function(data, template, type) { var cl = 'cite-'+template+'-'; $('.'+cl+'title').val(data.title); if ($('.'+cl+'last1').length != 0) { for(var i=0; i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'last'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'last'+(i+1)).val(data.authors[i][0]); $('.'+cl+'first'+(i+1)).val(data.authors[i][1]); } else { var coauthors = []; for(var j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else if($('.'+cl+'author1').length != 0) { for(var i=0; i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'author'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'author'+(i+1)).val(data.authors[i].join(', ')); } else { var coauthors = []; for(var j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else { var authors = []; for(var i=0; i<data.authors.length; i++) { authors.push(data.authors[i].join(', ')); } $('.'+cl+'authors').val(authors.join('; ')); } if (type == 'pmid' || type == 'doi') { if (type == 'doi') { var DT = new Date(data.date); $('.'+cl+'date').val(CiteTB.formatDate(DT)); } else { $('.'+cl+'date').val(data.date); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); } else if (type == 'isbn') { $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'location').val(data.location); $('.'+cl+'year').val(data.year); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); } } // FORM DIALOG FUNCTIONS // fill the accessdate param with the current date CiteTB.fillAccessdate = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-date\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); var id = res[1]; var field = res[2]; datestr = CiteTB.getCurrentdate(); $('#cite-'+id+'-'+field).val(datestr); return false; } CiteTB.getCurrentdate = function() { var DT = new Date(); return CiteTB.formatDate(DT); } CiteTB.formatDate = function(DT) { var datestr = CiteTB.getOption('date format'); var zmonth = ''; var month = DT.getUTCMonth()+1; if (month < 10) { zmonth = "0"+month.toString(); } else { zmonth = month.toString(); } month = month.toString(); var zdate = ''; var date = DT.getUTCDate(); if (date < 10) { zdate = "0"+date.toString(); } else { zdate = date.toString(); } date = date.toString() datestr = datestr.replace('<date>', date); datestr = datestr.replace('<month>', month); datestr = datestr.replace('<zdate>', zdate); datestr = datestr.replace('<zmonth>', zmonth); datestr = datestr.replace('<monthname>', CiteTB.getOption('months')[DT.getUTCMonth()]); datestr = datestr.replace('<year>', DT.getUTCFullYear().toString()); return datestr; } // Function called after the ref list is loaded, to actually set the contents of the named ref dialog // Until the list is loaded, its just a "Loading" placeholder CiteTB.setupNamedRefs = function() { var names = [] for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname) { names.push(CiteTB.mainRefList[i]); } } var stuff = $('<div />') $('#citetoolbar-namedrefs').html( stuff ); if (names.length == 0) { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-no-namedrefs')); } else { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-namedrefs-intro')); var select = $('<select id="cite-namedref-select">'); select.append($('<option value="" />').text(mw.usability.getMsg('cite-named-refs-dropdown'))); for(var i=0; i<names.length; i++) { select.append($('<option />').text(names[i].refname)); } stuff.after(select); select.before('<br />'); var prevlabel = $('<div id="cite-nref-preview-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); select.after(prevlabel); prevlabel.before("<br /><br />"); prevlabel.after('<div id="cite-namedref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var parselabel = $('<span id="cite-parsed-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); $('#cite-namedref-preview').after(parselabel); parselabel.after('<div id="cite-namedref-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" id="cite-nref-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.html(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); $('#cite-namedref-parsed').after(link); $("#cite-namedref-select").on( 'change', CiteTB.namedRefSelectClick); $('#cite-nref-parse').on( 'click', CiteTB.nrefParseClick); } } // Function to get the errorcheck form HTML CiteTB.setupErrorCheck = function() { var form = $('<div id="cite-errorcheck-heading" />').html(mw.usability.getMsg('cite-errorcheck-heading')); var ul = $("<ul id='cite-errcheck-list' />"); for (var t in CiteTB.ErrorChecks) { test = CiteTB.ErrorChecks[t]; ul.append(test.getRow()); } form.append(ul); $('#citetoolbar-errorcheck').html(form); } // Callback function for parsed preview CiteTB.fillNrefPreview = function(parsed) { $('#cite-parsed-label').show(); $('#cite-namedref-parsed').html(parsed); } // Click handler for the named-ref parsed preview CiteTB.nrefParseClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (choice == '') { $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); return false; } $('#cite-nref-parse').hide(); for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { CiteTB.parse(CiteTB.mainRefList[i].content, CiteTB.fillNrefPreview); return false; } } } // Click handler for the named-ref dropdown CiteTB.lastnamedrefchoice = ''; CiteTB.namedRefSelectClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (CiteTB.lastnamedrefchoice == choice) { return; } CiteTB.lastnamedrefchoice = choice; $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); if (choice == '') { $('#cite-nref-preview-label').hide(); $('#cite-namedref-preview').text(''); $('#cite-nref-parse').hide(); return; } for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { $('#cite-nref-preview-label').show(); $('#cite-namedref-preview').text(CiteTB.mainRefList[i].content); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.nrefParseClick(); } else { $('#cite-nref-parse').show(); } } } } // callback function for parsed preview CiteTB.fillTemplatePreview = function(text) { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parsed-label').show(); div.find('.cite-preview-parsed').html(text); } // Click handler for template parsed preview CiteTB.prevParseClick = function() { var ref = CiteTB.getRef(true, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parse').hide(); CiteTB.parse(ref, CiteTB.fillTemplatePreview); } // Show/hide the extra fields in the dialog box CiteTB.showHideExtra = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); var setting = div.find(".cite-form-status").val(); if ( setting == 'closed' ) { div.find(".cite-form-status").val('open'); div.find('.cite-extra-fields').show(1, function() { // jQuery adds "display:block", which screws things up div.find('.cite-extra-fields').attr('style', 'width:100%; background-color:transparent;'); }); } else { div.find(".cite-form-status").val('closed') div.find('.cite-extra-fields').hide(); } } // Resets form fields and previews CiteTB.resetForm = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-preview-label').hide(); div.find('.cite-ref-preview').text('').hide(); div.find('.cite-prev-parsed-label').hide(); div.find('.cite-preview-parsed').html(''); div.find('.cite-prev-parse').hide(); var id = CiteTB.escStr(template.shortform); $('#citetoolbar-'+id+' input[type=text]').val(''); } // STRING UTILITY FUNCTIONS // Returns a string quoted as necessary for name/group attributes CiteTB.getQuotedString = function(s) { var sp = /\s/.test(s); // spaces var sq = /\'/.test(s); // single quotes var dq = /\"/.test(s); // double quotes if (!sp && !sq && !dq) { // No quotes necessary return s; } else if (!dq) { // Can use double quotes return '"'+s+'"'; } else if (!sq) { // Can use single quotes return "'"+s+"'"; } else { // Has double and single quotes s = s.replace(/\"/g, '\"'); return '"'+s+'"'; } } // Fix up strings for output - capitalize first char, replace underscores with spaces CiteTB.fixStr = function(s) { s = s.slice(0,1).toUpperCase() + s.slice(1); s = s.replace('_',' '); return s; } // Escape spaces and quotes for use in HTML classes/ids CiteTB.escStr = function(s) { return s.replace(' ', '-').replace("'", "\'").replace('"', '\"'); } // MISC FUNCTIONS // Determine which template form is open, and get the template object for it CiteTB.getOpenTemplate = function() { var dialogs = $(".ui-dialog-content.ui-widget-content:visible"); var templatename = $(dialogs[0]).find(".cite-template").val(); var template = null; return CiteTB.Templates[templatename]; } // Display the report for the error checks CiteTB.displayErrors = function(errors) { $('#cite-err-report').remove(); var table = $('<table id="cite-err-report" style="width:100%; border:1px solid #A9A9A9; background-color:#FFEFD5; padding:0.25em; margin-top:0.5em" />'); $('#editpage-copywarn').before(table); var tr1 = $('<tr style="width:100%" />'); var th1 = $('<th style="width:60%; font-size:110%" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-heading')); var th2 = $('<th style="text-align:right; width:40%" />'); im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Gtk-stop.svg/20px-Gtk-stop.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')); var ad = $('<a id="cite-err-check-close" />').attr('href', '#'); ad.append(im); th2.append(ad); tr1.append(th1).append(th2); table.append(tr1); $('#cite-err-check-close').on('click', function() { $('#cite-err-report').remove(); }); if (errors.length == 0) { var tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td = $('<td style="text-align:center; margin:1.5px;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-empty')); tr.append(td); table.append(tr); return; } for(var e in errors) { var err = errors[e]; var tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td1 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:60%" />').html(err.err); var td2 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:40%" />').html(mw.usability.getMsg(err.msg)); tr.append(td1).append(td2); table.append(tr); } } } // End of code loaded only on edit f50nl9ekew3vta526a9k96i7vjsgbqp 8 136161 2698476 2667175 2026-11-02T19:30:31Z Maintenance script 40219 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2698476 javascript text/javascript var numforms = 0; var wikEdAutoUpdateUrl; function refbuttons() { if (mwCustomEditButtons && (document.getElementById('toolbar') || document.getElementById('wikiEditor-ui-toolbar'))/* && wikEdAutoUpdateUrl == null*/) { if (document.getElementById('toolbar')) { button = document.createElement('a'); button.href = "javascript:easyCiteMain()"; button.title = "Insert citation"; buttonimage = document.createElement('img'); buttonimage.src = "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Button_easy_cite_%281%29.png"; buttonimage.alt = "Insert footnote"; button.appendChild(buttonimage); document.getElementById('toolbar').appendChild(button); } else { button = document.createElement('a'); button.href = "#"; button.title = "Insert citation"; button.id = 'reftoolbar-button'; buttonimage = document.createElement('img'); buttonimage.src = "//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Curly_Brackets.svg/40px-Curly_Brackets.svg.png"; buttonimage.alt = "Insert citation"; button.classname = "tool tool-button"; buttonimage.style.width = "22px"; buttonimage.style.height = "17px"; buttonimage.style.paddingTop = "5px"; buttonimage.style.paddingLeft = "3px"; button.appendChild(buttonimage) document.getElementById('wikiEditor-ui-toolbar').childNodes[0].childNodes[1].appendChild(button); //document.getElementById('reftoolbar-button').onclick = easyCiteMain; $('#reftoolbar-button').live('click', function() { easyCiteMain(); }); } if (navigator.userAgent.indexOf('MSIE') == -1) { citemain = document.createElement('div'); citemain.style.display = 'none'; citemain.setAttribute('Id', 'citeselect'); citemain.appendChild( addOption("citeWeb()", "Cite web") ); citemain.appendChild( addOption("citeBook()", "Cite book") ); citemain.appendChild( addOption("citeJournal()", "Cite journal") ); citemain.appendChild( addOption("citeNews()", "Cite news") ); citemain.appendChild( addOption("citeNamedRef()", "Named ref") ); citemain.appendChild( addOption("dispErrors()", "Error check") ); citemain.appendChild( addOption("hideInitial()", "Cancel") ); document.getElementById('wpTextbox1').parentNode.insertBefore(citemain, document.getElementById('wpTextbox1')); } else { selection = '<div id="citeselect" style="display:none"><input type="button" value="Cite web" onclick="citeWeb()" />'+ '<input type="button" value="Cite book" onclick="citeBook()" />'+ '<input type="button" value="Cite journal" onclick="citeJournal()" />'+ '<input type="button" value="Cite news" onclick="citeNews()" />'+ '<input type="button" value="Named ref" onclick="citeNamedRef()" />'+ '<input type="button" value="Error check" onclick="dispErrors()" />'+ '<input type="button" value="Cancel" onclick="hideInitial()" /></div>'; document.getElementById('editform').innerHTML = selection + document.getElementById('editform').innerHTML; } } } function addOption(script, text) { option = document.createElement('input'); option.setAttribute('type', 'button'); option.setAttribute('onclick', script); option.setAttribute("value", text); return option; } function hideInitial() { document.getElementById('citeselect').style.display = 'none'; oldFormHide(); } function oldFormHide() { if (numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } if (document.getElementById('errorform') != null) { document.getElementById('citeselect').removeChild(document.getElementById('errorform')); } } function easyCiteMain() { document.getElementById('citeselect').style.display = ''; } var months = ['January', 'February', 'March', 'April', 'May', 'June', 'July', 'August', 'September', 'October', 'November', 'December']; var citeGlobalDateFormat = "<date> <monthname> <year>"; function getTime() { var datestr = ''; if (typeof citeUserDateFormat != 'undefined') { datestr = citeUserDateFormat; } else { datestr = citeGlobalDateFormat; } var DT = new Date(); var zmonth = ''; var month = DT.getUTCMonth()+1; if (month < 10) { zmonth = "0"+month.toString(); } else { zmonth = month.toString(); } month = month.toString(); var zdate = ''; var date = DT.getUTCDate() if (date < 10) { zdate = "0"+date.toString(); } else { zdate = date.toString(); } date = date.toString() datestr = datestr.replace('<date>', date); datestr = datestr.replace('<month>', month); datestr = datestr.replace('<zdate>', zdate); datestr = datestr.replace('<zmonth>', zmonth); datestr = datestr.replace('<monthname>', months[DT.getUTCMonth()]); datestr = datestr.replace('<year>', DT.getUTCFullYear().toString()); return (datestr); } function citeWeb() { citeNewsWeb("cite web"); } function citeNews() { citeNewsWeb("cite news"); } function citeNewsWeb(templatename) { oldFormHide(); template = templatename; var legend; if (template == "cite web") { legend = "Cite web source"; } else { legend = "Cite news source"; } newtime = getTime(); numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>'+legend+'</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;URL: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="url"></td>'+ '<td width="120"><label for="title">&nbsp;Title: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="title"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="last">&nbsp;Last name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="last"></td>'+ '<td width="120"><label for="first">&nbsp;First name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="first"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="coauthors">&nbsp;Coauthors: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="coauthors"></td>'+ '<td width="120"><label for="date">&nbsp;Publication date: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="date"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="work">&nbsp;Work: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="work"></td>'+ '<td width="120"><label for="publisher">&nbsp;Publisher: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="publisher"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="pages">&nbsp;Pages: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="pages"></td>'+ '<td width="120"><label for="language">&nbsp;Language: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="language"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="accessdate">&nbsp;Access date: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="accessdate" value="'+ newtime +'"></td>'+ '<td width="120"><label for="location">&nbsp;Location: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="location"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="refname">&nbsp;Reference name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Add citation" onClick="addcites()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function citeBook() { oldFormHide(); template = "cite book"; numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Cite book source</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="last">&nbsp;Last name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="last"></td>'+ '<td width="120"><label for="first">&nbsp;First name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="first"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="coauthors">&nbsp;Coauthors: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="coauthors"></td>'+ '<td width="120"><label for="others">&nbsp;Others: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="others"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="title">&nbsp;Title: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="title"></td>'+ '<td width="120"><label for="editor">&nbsp;Editor: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="editor"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="publisher">&nbsp;Publisher: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="publisher"></td>'+ '<td width="120"><label for="location">&nbsp;Location: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="location"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="date">&nbsp;Publication date: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="date"></td>'+ '<td width="120"><label for="edition">&nbsp;Edition: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="edition"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="series">&nbsp;Series: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="series"></td>'+ '<td width="120"><label for="volume">&nbsp;Volume: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="volume"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="pages">&nbsp;Pages: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="pages"></td>'+ '<td width="120"><label for="chapter">&nbsp;Chapter: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="chapter"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="isbn">&nbsp;ISBN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="isbn"></td>'+ '<td width="120"><label for="oclc">&nbsp;OCLC: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="oclc"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;URL: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="url"></td>'+ '<td width="120"><label for="accessdate">&nbsp;Access date: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="accessdate"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="language">&nbsp;Language: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="language"></td>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Reference name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Add citation" onClick="addcites()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function citeJournal() { oldFormHide(); template = "cite journal"; numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Cite book source</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="last">&nbsp;Last name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="last"></td>'+ '<td width="120"><label for="first">&nbsp;First name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="first"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="coauthors">&nbsp;Coauthors: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="coauthors"></td>'+ '<td width="120"><label for="date">&nbsp;Publication date: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="date"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="title">&nbsp;Title: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="title"></td>'+ '<td width="120"><label for="journal">&nbsp;Journal: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="journal"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="publisher">&nbsp;Publisher: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="publisher"></td>'+ '<td width="120"><label for="location">&nbsp;Location: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="location"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="volume">&nbsp;Volume: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="volume"></td>'+ '<td width="120"><label for="issue">&nbsp;Issue: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="issue"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="pages">&nbsp;Pages: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="pages"></td>'+ '<td width="120"><label for="issn">&nbsp;ISSN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="issn"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="oclc">&nbsp;OCLC: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="oclc"></td>'+ '<td width="120"><label for="language">&nbsp;Language: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="language"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;URL: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="url"></td>'+ '<td width="120"><label for="accessdate">&nbsp;Access date: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="accessdate"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="refname">&nbsp;Reference name: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Add citation" onClick="addcites()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function addcites(template) { cites = document.getElementById('citediv'+numforms).getElementsByTagName('input'); var citebegin = '<ref'; var citename = ''; var citeinner = ''; for (var i=0; i<cites.length-1; i++) { if (cites[i].value != '' && cites[i].id != "refname" && cites[i].id != "template") { citeinner += "|" + cites[i].id + "=" + cites[i].value; } else if (cites[i].value != '' && cites[i].id == "refname" && cites[i].id != "template") { citebegin += ' name="' + cites[i].value + '"'; } else if (cites[i].value != '' && cites[i].id != "refname" && cites[i].id == "template") { citename = '>{{' + cites[i].value; } } cite = citebegin + citename + citeinner + "}}</ref>"; insertTags(cite, '', ''); document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } function getNamedRefs(calls) { if (typeof(wikEdUseWikEd) != 'undefined') { if (wikEdUseWikEd == true) { WikEdUpdateTextarea(); } } text = document.getElementById('wpTextbox1').value; var regex; if (calls) { regex = /< *?ref +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)) *?\/ *?>/gi //' } else { regex = /< *?ref +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)) *?>/gi //' } var namedrefs = new Array(); var i=0; var nr=true; do { ref = regex.exec(text); if(ref != null){ if (ref[5]) { namedrefs[i] = ref[5]; } else if (ref[3]) { namedrefs[i] = ref[3]; } else { namedrefs[i] = ref[6]; } i++; } else { nr=false; } } while (nr==true); return namedrefs; } function citeNamedRef() { namedrefs = getNamedRefs(false); if (namedrefs == '') { oldFormHide(); numforms++; out = '<div id="citediv'+numforms+'"><fieldset>'+ '<legend>References in text</legend>There are no named refs (<tt>&lt;ref name="Name"&gt;</tt>) in the text</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += out; } else { oldFormHide(); numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>References in article</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<tr><td><label for="namedrefs">&nbsp;Named references in text</label></td>'+ '<td><select name="namedrefs" id="namedrefs">'; for (var i=0;i<namedrefs.length;i++) { form+= '<option value="'+namedrefs[i]+'">'+namedrefs[i]+'</option>'; } form+= '</select>'+ '</td></tr></table>'+ '<input type="button" value="Add citation" onClick="addnamedcite()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } } function addnamedcite() { name = document.getElementById('citediv'+numforms).getElementsByTagName('select')[0].value; ref = '<ref name="'+name+'" />'; insertTags(ref, '', ''); document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } function getAllRefs() { if (typeof(wikEdUseWikEd) != 'undefined') { if (wikEdUseWikEd == true) { WikEdUpdateTextarea(); } } text = document.getElementById('wpTextbox1').value; regex = /< *?ref( +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)))? *?>((.|\n)*?)< *?\/? *?ref *?>/gim //" var allrefs = new Array(); var i=0; var nr=true; do { ref = regex.exec(text); if(ref != null){ if (ref[0].search(/[^\s]{150}/) != -1) { ref[0] = ref[0].replace(/\|([^\s])/g, "| $1"); } ref[0] = ref[0].replace(/</g, "&lt;"); ref[0] = ref[0].replace(/>/g, "&gt;"); allrefs[i] = ref[0]; i++; } else { nr=false; } } while (nr==true); return allrefs; } function NRcallError(namedrefs, refname) { for (var i=0; i<namedrefs.length; i++) { if (namedrefs[i] == refname) { return true; } } return false; } function errorCheck() { var allrefs = getAllRefs(); var allrefscontent = new Array(); var samecontentexclude = new Array(); var sx=0; var templateexclude = new Array(); var tx=0; var skipcheck = false; var namedrefcalls = getNamedRefs(true); for (var i=0; i<allrefs.length; i++) { allrefscontent[i] = allrefs[i].replace(/&lt; *?ref( +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)))? *?&gt;((.|\n)*?)&lt; *?\/? *?ref *?&gt;/gim, "$8"); //" } var namedrefs = getNamedRefs(false); var errorlist = new Array(); var q=0; unclosed = document.getElementById('unclosed').checked; samecontent = document.getElementById('samecontent').checked; templates = document.getElementById('templates').checked; repeated = document.getElementById('repeated').checked; undef = document.getElementById('undef').checked; for (var i=0; i<allrefs.length; i++) { if (allrefs[i].search(/&lt; *?\/ *?ref *?&gt;/) == -1 && unclosed) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefs[i]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Unclosed <tt>&lt;ref&gt;</tt> tag</td></tr>'; q++; } if (samecontent) { for (var d=0; d<samecontentexclude.length; d++) { if (allrefscontent[i] == samecontentexclude[d]) { skipcheck = true; } } var p=0; while (p<allrefs.length && !skipcheck) { if (allrefscontent[i] == allrefscontent[p] && i != p) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefscontent[i]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Multiple refs contain this content, a <a href="//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes#Naming_a_ref_tag_so_it_can_be_used_more_than_once">named reference</a> should be used instead</td></tr>'; q++; samecontentexclude[sx] = allrefscontent[i] sx++; break; } p++; } skipcheck=false; } if (templates) { if (allrefscontent[i].search(/\{\{cite/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{citation/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{Comic (book|strip) reference/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{Editorial cartoon reference/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{harv/i) == -1) { for (var x=0; x<templateexclude.length; x++) { if (allrefscontent[i] == templateexclude[x]) { skipcheck = true; } } if (!skipcheck) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefs[i]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Does not use a <a href="//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citation_templates">citation template</a></td></tr>'; q++; templateexclude[tx] = allrefscontent[i]; tx++; } skipcheck = false; } } } if (repeated) { var repeatnameexclude = new Array(); var rx=0; for (var k=0; k<namedrefs.length; k++) { for (var d=0; d<repeatnameexclude.length; d++) { if (namedrefs[k] == repeatnameexclude[d]) { skipcheck = true; } } var z=0; while (z<namedrefs.length && !skipcheck) { if (namedrefs[k] == namedrefs[z] && k != z) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+namedrefs[k]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Multiple references are given the same <a href="//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes#Naming_a_ref_tag_so_it_can_be_used_more_than_once">name</a></td></tr>'; q++; repeatnameexclude[rx] = namedrefs[z]; rx++; break; } z++; } skipcheck = false; } } if (undef) { var undefexclude = new Array(); var ux=0; for (var p=0; p<namedrefcalls.length; p++) { for (var d=0; d<undefexclude.length; d++) { if (allrefscontent[i] == undefexclude[d]) { skipcheck = true; } } if (!skipcheck) { if (!NRcallError(namedrefs, namedrefcalls[p])) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+namedrefcalls[p]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">A <a href="//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes#Naming_a_ref_tag_so_it_can_be_used_more_than_once">named reference</a> is used but not defined</td></tr>'; q++; undefexclude[ux] = namedrefs[p]; ux++; } } skipcheck = false; } } if (q > 0) { return errorlist; } else { return 0; } } function dispErrors() { oldFormHide(); form = '<div id="errorform"><fieldset>'+ '<legend>Error checking</legend>'+ '<b>Check for:</b><br/>'+ '<input type="checkbox" id="unclosed" /> Unclosed <tt>&lt;ref&gt;</tt> tags<br/>'+ '<input type="checkbox" id="samecontent" /> References with the same content<br/>'+ '<input type="checkbox" id="templates" /> References not using a <a href="//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citation_templates">citation template</a><br/>'+ '<input type="checkbox" id="repeated" /> Multiple references with the same name<br/>'+ '<input type="checkbox" id="undef" /> Usage of undefined named references<br/>'+ '<input type="button" id="errorchecksubmit" value="Check for selected errors" onclick="doErrorCheck()"/>'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function doErrorCheck() { var errors = errorCheck(); document.getElementById('citeselect').removeChild(document.getElementById('errorform')); if (errors == 0) { if (numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } numforms++; out = '<div id="citediv'+numforms+'"><fieldset>'+ '<legend>Error checking</legend>No errors found.</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += out; } else { if (numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Error checking</legend>'+ '<table border="1px">'; for (var i=0; i<errors.length; i++) { form+=errors[i]; } form+= '</table>'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } } $( refbuttons ); fzkaet5e2s6r5d3hobn6ex89tmxs77n 0 136758 2698468 2501433 2026-11-02T19:13:25Z EUPBR 86819 [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] 2698468 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stamp of Faroe Islands - 2019 - Colnect 843868 - SEPAC 2019 - Traditional Houses.jpeg|значак|Марка Фарэрскіх астравоў 2019 года, выпушчаная ў рамках супрацоўніцтва SEPAC]] '''Каапэра́цыя малы́х эўрапе́йскіх пашто́вых адміністра́цыяў''' ({{Мова-en|Small European Postal Administration Cooperation}}, скарочана SEPAC) — асацыяцыя 14 эўрапейскіх паштовых адміністрацыяў: [[Аляндзкія астравы|Аляндзкіх астравоў]], [[Ватыкан]]у, [[Гернсі]], [[Гібральтар]]у, [[Грэнляндыя|Грэнляндыі]], [[Джэрзі]], [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]], [[Ліхтэнштайн]]у, [[Люксэмбург]]у, [[Мальта|Мальты]], [[Манака]], [[Мэн (востраў)|Мэну]], [[Сан-Марына]] і [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]]. SEPAC меншая, чым [[PostEurop]]. Першае супольнае выданьне [[Паштовая марка|паштовых марак]] SEPAC адбылося 1 кастрычніка 2007 году, наступныя выходзілі праз два гады. З 2014 року супольныя выпускі выходзяць штогод. Для сяброўства ў арганізацыі неабходна адпавядаць наступным умовам: * Паштовая адміністрацыя мусіць разьмяшчацца ў Эўропе * Паштовая адміністрацыя мусіць быць незалежнаю * Паштовая адміністрацыя мусіць мець маленькі рынак, болей за 50% спажыўцоў якога жывуць па-за межамі краіны. == Тэматыка выпускаў == {| class="wikitable" |- ! style="background:#EEEEEE" | Рок ! style="background:#EEEEEE" | Краіны ! style="background:#EEEEEE" | Тэматыка |- | 2007 || 11 || пэйзаж |- | 2009 || 12 || пэйзаж |- | 2011 || 12 || пэйзаж |- | 2013 || 12 || жывая прырода<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 21 студзеня 2013|url = http://europa-stamps.blogspot.com/2012/11/sepac-stamps-2013.html|загаловак = Sepac 2013 «Wildlife»|фармат = |назва праекту = europa stamps|выдавец = |дата = 21 студзеня 2013|мова = en|камэнтар = }}</ref> |- | 2014 || 12 || кветкі |- | 2015 || 12 || культура |- | 2016 || 12 || поры году |- | 2017 || 12 || дэкаратыўна-прыкладное мастацтва |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080814151756/http://www.sepacstamps.eu/ Афіцыйная бачына]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Філятэлістычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Эўрапейскія арганізацыі]] npy7c47ziwvfd5dftffgrcj1zt68rvp 0 137578 2698525 2588597 2026-11-03T02:59:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698525 wikitext text/x-wiki '''Унха''' або '''Ынха''' ({{Мова-ko|은하, 銀河}} — «[[Млечны Шлях]]»)<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = Kim|імя = Jack|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2009-03-13|url = http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE52C1NG20090313|загаловак = FACTBOX: North Korea's Taepodong-2 long-range missile|фармат = |назва праекту = |выдавец = Reuters|дата = 2009-03-30|мова = en|камэнтар = }}</ref> — сэрыя [[Паўночная Карэя|паўночнакарэйскіх]] [[Ракета-носьбіт|ракет-носьбітаў]], грамадзянская вэрсія [[Міжкантынэнтальная балістычная ракета|міжкантынэнтальнай балістычнай ракеты]] [[Тэпхадон]]-2<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2009-03-27|url = http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5g5bCbd3G8qFoX7H4TvQbUWvBQ08QD975MUDO0|загаловак = North Korea positions rocket for April liftoff|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Associated Press|AP]]|дата = 2009-03-28|мова = en|камэнтар = |archiveurl=http://web.archive.org/web/20090329215507/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5g5bCbd3G8qFoX7H4TvQbUWvBQ08QD975MUDO0|archivedate=2009-03-29}}</ref>. == Мінуўшчына == Першы запуск ракеты пад назваю ''Унха-2'' адбыўся ў 2006 року. Праз 40 сэкундаў пасьля старту быў зафіксаваны выхад са строю першай ступені, з-за чаго ракета-носьбіт узарвалася за некалькі кілямэтраў ад месца запуску<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2009-03-24|url = http://thebulletin.org/web-edition/features/examining-north-koreas-satellite-launch-vehicle|загаловак = Examining North Korea's satellite launch vehicle|фармат = |назва праекту = |выдавец = Bulletin of the Atomic Scientists|дата = =2009-03-26|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Па паведамленьнях японскіх дасьледнікаў, другая яе ступень упала ў [[Ціхі акіян]] прыкладна за 3200 км ад месца запуску<ref>{{Спасылка|аўтар = David Wright and Theodore A. Postol.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2009-06-29|url = http://thebulletin.org/web-edition/features/post-launch-examination-of-the-unha-2|загаловак = A post-launch examination of the Unha-2|фармат = |назва праекту = |выдавец = Bulletin of the Atomic Scientists|дата = |мова = en|камэнтар = }}</ref>. 5 красавіка 2009 адбыўся старт, якім ракета «Унха» мела вывесьці на арбіту спадарожнік [[Кванмянсон-2]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2009-04-05|url = http://www.smh.com.au/world/north-korea-fires-longrange-rocket-reports-20090405-9sz1.html|загаловак = North Korea fires long-range rocket: reports|фармат = |назва праекту = |выдавец = The Sydney Morning Herald|дата = 2009-04-05|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Па паведамленьнях [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвае Карэі]] і [[ЗША]] выхад на арбіту не адбыўся з-за адмовы трэцяй ступені<ref>{{Спасылка|аўтар = Craig Covault.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://spaceflightnow.com/news/n0904/10northkorea/|загаловак = North Korean rocket flew further than earlier thought|фармат = |назва праекту = Spaceflight Now|выдавец = |дата = 12 лютага 2013|мова = |камэнтар = }}</ref>. Паўночная Карэя паведаміла, што ракета пасьпяхова выйшла на арбіту<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 5 April 2009|url = http://uk.reuters.com/article/idUKSEO88417|загаловак = Korea says it successfully launched satellite|фармат = |назва праекту = |выдавец = Reuters UK|дата = 30 June 2009|мова = en|камэнтар = }}</ref>. 13 красавіка 2012 адбыўся першы запуск ракетаносьбіту ''Унха-3''. Спадарожнік [[Кванмянсон-3]] ня здолеў выйсьці на арбіту і разам з рэшткамі ракеты упаў у [[Жоўтае мора]]. 12 сьнежня 2012 а 00:49 UTC (7:49 EST) адбыўся пасьпяховы запуск ракетаносьбіту ''Унха-3'' са штучным спадарожнікам «Кванмянсон-3»<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = December 12, 2012|url = http://edition.cnn.com/2012/12/11/world/asia/north-korea-rocket-launch/index.html?hpt=hp_t1|загаловак = North Korea carries out controversial rocket launch|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[CNN]]|дата = December 12, 2012|мова = en|камэнтар = }}</ref>. ЗША пацьвердзілі пасьпяховы запуск. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | bgcolor="#FFDECC" width=10% | '''Назва''' | bgcolor="#FFDECC" width=20% | '''Дата''' | bgcolor="#FFDECC" width=10% | '''Месца старту''' | bgcolor="#FFDECC" width=15% | '''Груз''' | bgcolor="#FFDECC" width=20% | '''Заўвагі''' |- | Унха-2 | align=center | 5 красавіка 2009 | align=center | [[Танхэ (касмадром)|Танхэ]] | {{Сьцяг Паўночнай Карэі}} [[Кванмянсон-2]] | Лёс спадарожніку невядомы<ref>https://web.archive.org/web/20121017015121/http://www.northcom.mil/News/2009/040509.html</ref> |- | Унха-3 | align=center | 13 красавіка 2012 | align=center | [[Сахэ (касмадром)|Сахэ]] | {{Сьцяг Паўночнай Карэі}} [[Кванмянсон-3]] | Раньняе перарваньне палёту<ref>http://www.space.com/15258-north-korea-rocket-launch-fails.html</ref> |- | Унха-3 модуль-2 | align=center | 12 сьнежня 2012<ref name="Fox News">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2012-12-11|url = http://www.foxnews.com/world/2012/12/11/north-korea-fires-long-range-rocket-in-defiant-move-south-korea-says/|загаловак = North Korea fires long-range rocket in defiant move, South Korea says|фармат = |назва праекту = |выдавец = Fox News|дата = 2012-12-11|мова = en|камэнтар = }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230920204416/https://www.rfa.org/english/news/korea/delay-12102012141437.html</ref> | align=center | [[Сахэ (касмадром)|Сахэ]] | {{Сьцяг Паўночнай Карэі}} другая вэрсія [[Кванмянсон-3]]<ref name="Aljazeera">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2012-12-01|url = http://www.aljazeera.com/news/asia-pacific/2012/12/2012121115557196677.html|загаловак = North Korea announces rocket launch date|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Al-Jazeera]]|дата = 2012-12-01|мова = en|камэнтар = }}</ref> | Пасьпяховы запуск |} == Крыніцы == {{Крыніцы|30em}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140903184307/http://www.ucsusa.org/assets/documents/nwgs/Wright-Analysis-of-NK-launcher-3-18-09.pdf «An Analysis of North Korea’s Unha-2 Launch Vehicle»], David Wright, March 20, 2009. * Robert S. Norris and Hans M. Kristensen, [http://thebulletin.metapress.com/content/hn1576020176wg02/fulltext.pdf «Nuclear Notebook: North Korea’s nuclear program, 2005»], [http://thebulletin.org «''Bulletin of the Atomic Scientists''»], May/June 2005. * [https://web.archive.org/web/20120416013317/http://www.liveleak.com/view?i=bc5_1239119682&c=1 «Footage Of North Korean Rocket Launch»] April 5, 2009. * [https://web.archive.org/web/20110722145232/http://www.b14643.de/Spacerockets_1/Diverse/Unha-2/Unha.htm «North Korea’s impressive space launch vehicle „Unha-2“»] [[Катэгорыя:Касьмічныя праграмы]] [[Катэгорыя:Паўночная Карэя]] kjqfmrumqi11e2fm3qse0px03yvvsll 0 139186 2698444 2330811 2026-11-02T15:39:33Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698444 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Латвія |Назва = Скрунда |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Скрунды |Арыгінальная назва = Skrunda |Герб = Coat of Arms of Skrunda.svg |Сьцяг = Flag of Skrunda.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Рэгіён = [[Курляндыя]] |Край = [[Скрундзкі край|Скрундзкі]] |Воласьць = |Мэр = |Плошча = 7.9 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 2232 |Год падліку колькасьці = 2016 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/IRD2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf «Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās pagastu dalījumā»]</ref> |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = LV-3326 |Паштовыя індэксы = |ATVK = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 56 |Шырата хвілінаў = 40 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 22 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 57 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Скрунда''' ({{мова-lv|Skrunda}}) — [[горад|места]] ў [[Латвія|Латвіі]]. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Скрундзкі край|Скрундзкага краю]]. Плошча 7,9 км². Насельніцтва 2232 чал. (2016). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090724033111/http://www.skrunda.lv/ Сайт Скрунды] * [https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] 72lnam2u2m9zm2zv45l2kujqbvs6b3l 0 142392 2698419 2693550 2026-11-02T14:16:06Z XHCKidx 11053 /* Пляніроўка плошчы Перамогі */ 2698419 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Менску |назва = Плошча Перамогі |былыя назвы = Круглая Плошча |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Victory square, Minsk 01.jpg |подпіс = |раён1 = Цэнтральны |раён2 = |мікрараён1 = |мікрараён2 = |гістарычны раён = |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Перамогі (станцыя мэтро)|Плошча Перамогі]] |аўтобус = 100 |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |на мапе Яндекс = |на мапе Google = |Commons = Victory square, Minsk }} [[Файл:Victory Square, Minsk.jpg|thumb|250пкс|Плошча Перамогі]] '''Плошча Перамогі''' — [[пляц|плошча]] ў цэнтры [[Менск]]у, месьціцца на скрыжаваньні [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкту Незалежнасьці]] з [[Вуліца Захарава (Менск)|вуліцамі Захарава]] й [[Вуліца Кісялёва (Менск)|Кісялёва]]. Плошча месьціцца ў гістарычным цэнтры [[Менск]]у насупраць [[Дом-музэй І зьезду РСДРП|дому-музэю I-га зьезду РСДРП]] побач з будынкамі Галоўнай рэдакцыі [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага Радыё й Тэлебачаньня]], і Дому Вясельляў. Ад плошчы пачынаецца [[Сквэры на плошчы Перамогі|сквэр]], які цягнецца да ракі Сьвіслач і ўваходу ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Цэнтральны Парк Культуры й Адпачынку імя М. Горкага]]. Плошча зьяўляецца візытнай карткай гораду Менску. == Гісторыя == Як архітэктурны ансамбль пачала фармавацца ў 1939 годзе ў адпаведнасьці з генплянам Менску 1932—1936 гг. (арх. Ю. Кілаватаў, кансультант В. Вітман]. Да 1958 году плошча называлася Круглая. У 1939 г. пачалі будаваць два дугападобныя дамы паводле праекту арх. Р. Столера. У час вайны іх часткова [[Бамбардзіроўка Менску|разбамбілі]]. У 1947 годзе архітэктар прыехаў у Менск і дапамог іх адбудаваць. Да вайны па праспэкце Леніна праз плошчу хадзіў трамвай. Да ўсталяваньня манумэнту Перамогі на плошчы знаходзіўся сымбалічны камень абгароджаны цэпам. У 1946 годзе быў аб’яўлены конкурс на манумэнт Перамогі. Першапачаткова плянавалася разьмясьціць помнік каля цяперашняй [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкай плошчы]]. Магчыма гэтым тлумачыцца доўгае пуставаньне месца Кастрычніцкай плошчы да часу калі збудавалі [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палац Рэспублікі]]. Абраны праект прадугледжваў 48-мэтровы помнік зь белага мармуру з ружовым адценьнем. Каб пасьпець адкрыць помнік да 10-годзьдзя вызваленьня Беларусі, вырашылі зрабіць яго з шэрага граніту й на 10 мэтраў карацей. [[Файл:1958 Белорусская ССР Минск круглая площадь.jpeg|300px|thumb|Плошча Перамогі на паштовай марцы 1958 году]] [[Граніт]] быў прывезены з-пад [[Днепрапятроўск]]у й [[Жытомір]]у. Мазаіку для ордэну Перамогі прыслалі з Акадэміі мастацтваў Ленінграду. Разьбу па граніце зрабілі ўкраінскія муляры. Бронзавыя гарэльефы, меч і вянкі адлівалі ленінградзкія спэцыялісты заводу «Манумэнтскульптура». Ля падножжа помніка 3 ліпеня 1961 году, у дзень 17-й гадавіны вызваленьня гораду Менску, ганаровы грамадзянін гораду Менску, [[Герой Савецкага Саюзу]] генэрал-палкоўнік [[Аляксей Бурдзейны]] запаліў вечны агонь. Каб зьмясьціць станцыю мэтро й выхады, у 1984 годзе архітэктары Б. Ларчанка, Б. Школьнікаў і К. Вязгін пераплянавалі плошчу з круглай у авальную. 1 ліпеня 1984 году на плошчы ўмацавалі гранітныя блёкі з капсуламі зь зямлёй гарадоў-герояў: [[Масква|Масквы]], [[Ленінград]]у, [[Валгаград]]у, [[Кіеў|Кіева]], [[Адэса|Адэсы]], [[Севастопаль|Севастопалю]], [[Керч]]ы, [[Новарасейск]]у, [[Тула|Тулы]], [[Берасьцейская крэпасьць|Берасьцейскай крэпасьці]]. У 1985 годзе — капсулы зь зямлёй гарадоў-герояў [[Смаленск]]у й [[Мурманск]]у. [[Файл:Belarus-Minsk-Victory Square-Pedestrian Subway-1.jpg|thumb|зьлева|Манумэнт у падземным пераходзе станцыі]] 8 траўня 1985 году ў адзначэньне 40-годзьдзя Перамогі ў падземным пераходзе на плошчы Перамогі адчынілася Мэмарыяльная заля ў гонар Герояў Савецкага Саюзу, якія загінулі за вызваленьне Беларусі. Пад плошчай была пабудаваная кальцавая галерэя, якая пераходзіць у мэмарыяльную залю. У цэнтры залі вянок з мастацкага шкла з падсьветкай (мастак У. Пазьняк). На сьцяне залі замацаваныя бронзавая Зорка Герою Савецкага Саюзу й лісты зь імёнамі 566 ураджэнцаў Беларусі й іншых рэспублікаў, якія прымалі ўдзел у вызваленьні беларускай зямлі, і за свае подзьвігі былі ўзнагароджаныя званьнем Героя Савецкага Саюзю. У 2003 годзе адбылася чарговая рэканструкцыя плошчы. == Пляніроўка плошчы Перамогі == [[Файл:Plosca Pieramohi.svg|значак|Плошча]] Архітэктурны ансамбль плошчы пачаў фармавацца ў канцы 1930-х гг. з пабудовы двух дугападобных дамоў, зьвернутых да цэнтру гораду (1939, скончаны ў 1947, архітэктар Р. Столер), у аснове пляніроўкі якіх ляжыць тыпавая 4-кватэрная сэкцыя. Забудова вялася па генплянах 1932—1938 гг., 1946 і праекту плошчы 1950 (арх. М. Баршч, Л. Аранаўскас і Г. Аранаўскас, карэкціроўка Г. Заборскага й Л. Мацкевіча, 1954). Плошча мае ў пляне прамавугольнік (225×175 м), які завяршаецца з аднаго боку паўкружжам. Яе прастора расчлянёная на дзьве часткі — круглую й аванплошчу. Кампазыцыйным цэнтрам зьяўляецца разьмешчаны пасярод круглай часткі плошчы [[Манумэнт Перамогі (Менск)|манумэнт Перамогі]], які замыкае пэрспэктыву праспэкта Незалежнасьці й вуліцы [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]]. Гэты 38-мэтровы гранітны абэліск, увянчаны трохмэтровай выявай [[ордэн Перамогі|ордэну Перамогі]]. На пастамэнце ля падножжа абэліску — сьвяты меч Перамогі. Помнік быў збудаваны ў 1954 годзе ў гонар воінаў Савецкай арміі й [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызан Беларусі]], загінулых у баях за вызваленьне [[Беларусь|Беларусі]]. Па абодва бакі праспэкту значна ніжэй яго ўзроўню паміж вул. [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]], Камуністычнай і [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|Фрунзэ]] разьбіты [[сквэры на плошчы Перамогі|сквэр]] [[партэр]]нага тыпу, уздоўж яго пастаўленыя жылыя дамы, па тры з кожнага боку (1950—1956). Па вуглах дамы ўвянчаны вежкамі, а з паўднёвага боку злучаныя паміж сабой [[калянада]]й. Тарцовую частку плошчы замыкаюць з боку [[Вуліца Камуністычная (Менск)|Камуністычнай вуліцы]] (былая Захар’еўская) [[Дом-музэй І зьезду РСДРП|Дом-музэй]] [[I зьезд РСДРП|I зьезду РСДРП]] (будынак адноўлены ў 1948, арх. І. Валодзька), [[Захар’еўскі мост|мост праз раку Сьвіслач]] (1951—1953), а з боку вуліцы [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|Фрунзэ]] манумэнтальныя вароты — уваход у [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Цэнтральны дзіцячы парк]]. == Помнік Перамогі == {{Асноўны артыкул|Манумэнт Перамогі (Менск)}} [[Файл:1995. Stamp of Belarus 0093.jpg|left|180px|thumb|Помнік Перамогі на паштовай марцы Беларусі]] На плошчы ўмацаваны трыццацівасьмімятровы гранітны помнік, увянчаны трохмятровай выявай [[ордэн Перамогі|ордэна Перамогі]]. На пастамэнце ля падножжа помніка — сьвяты меч Перамогі. Помнік збудаваны ў 1954 годзе ў гонар воінаў Савецкай арміі й партызанаў Беларусі, якія загінулі ў баях за [[Апэрацыя Багратыён|вызваленьне]] [[Беларусь|Беларусі]] ад нямецкіх захопнікаў. Скульптары: [[Заір Азгур|З. Азгур]], [[Андрэй Бембель|А. А. Бембель]], [[С. Селіханаў]]. Архітэктары: [[У. А. Кароль]], [[Г. Загорскі]]. На чатырох гранях пастамэнту помніка закладзеныя бронзавыя тэматычныя гарэльефы: «9 мая 1945 года», «Савецкая Армія ў гады Вялікай Айчыннай вайны», «Партызаны Беларусі», «Слава загінулым героям». Чатыры бронзавыя вянкі вакол абэліска азначаюць чатыры франты, воіны якіх прымалі ўдзел у вызваленьні Беларусі ад фашысцкіх захопнікаў. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20130622043618/http://www.data.minsk.by/minsk/fifties/1.html Так выглядала плошча у 50-х гадах] * [https://web.archive.org/web/20130316090934/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/victory-square/ Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20120202111035/http://www.belarus.by/rel_image/1111 Від з усходу на захад] * [http://wikimapia.org/7577/be/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96 Здымкі на wikimapia.org] * {{Артыкул|аўтар=[[Вікторыя Целяшук]].|загаловак=«Плошча Перамогі»: частка трэцяя, радасная|спасылка=http://21.by/papers_print?id=14118|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[Газэта]]|год=6 траўня 2006|нумар=99 (25688)|старонкі=|issn=1990-763x}} * [https://web.archive.org/web/20140405010058/http://www.pravapis.org/art_minsk1.asp Мінскі слэнг пра будынкі ля плошчы] * [https://web.archive.org/web/20160305181806/http://www.artmuseum.by/by/vyst/virt/natan Карціна Натана Майсеевіча Воранава «Плошча Перамогі», 1964] {{Менск}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Плошчы Менску|Перамогі]] 52guwkawonc4zznierbarubw90s7ypt 0 145333 2698414 2182732 2026-11-02T14:07:38Z XHCKidx 11053 2698414 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53.896196|N|27.580912|E|выяўленьне=загаловак}} {{Вуліца |назва = Пуліхава |статус = вуліца |выява = Менск Пуліхава - від на пачатак вуліцы з перакрыжаваньня з Першамайскай.JPG |памер выявы = 230пкс |подпіс выявы = Від на пачатак вуліцы Пуліхава зь [[Вуліца Першамайская|Першамайскай]] вуліцы |фота = |подпіс = |раён1 = [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскі]] |раён2 = |раён3 = |раён4 = |мікрараён = |мікрараён2 = |мікрараён3 = |мікрараён4 = |год заснаваньня вуліцы = |загаловак гістарычнага раёну = |гістарычны раён = [[Стромкі Бераг]], [[Архірэйская Слабодка]] |былыя назвы = Архірэйская, Бэнца |даўжыня = 1,2 км |загаловак аўтобусных маршрутаў = |аўтобус = 57 |загаловак тралейбусных маршрутаў = |тралейбус = |загаловак трамвайных маршрутаў = |трамвай = |індэкс = 220088 |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%2C%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0&sll=27.581082%2C53.896034&ll=27.582964%2C53.901135&spn=0.055962%2C0.023494&z=15&l=map |на мапе Google = https://maps.google.com/maps?q=Vulitsa+Zakharava,+Minsk,+Minsk+Province,+Belarus&hl=en&ie=UTF8&ll=53.902366,27.583623&spn=0.023489,0.066047&sll=53.899509,27.59212&sspn=0.011745,0.033023&oq=vulitsa+zakharavaminsk+belarus&hnear=Vulitsa+Zakharava,+Partyzanski+rajon,+Minsk,+Minski+rajon,+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C,+Belarus&t=m&z=15 |Commons = }} '''Вуліца Пуліхава''' (''гістарычна'' — '''Архірэйская''') — адна з цэнтральных вуліцаў [[Менск]]у. Знаходзіцца ў [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім раёне]] і ідзе ўздоўж левага берагу ракі [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] ад вуліцы [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] да [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]]. Цяперашняя даўжыня — 1,2 км. Перасякаецца з вуліцамі [[Вуліца Сьлясарная (Менск)|Сьлясарнай]] і [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўскай]], а таксама з [[Завулак Нагорны (Менск)|Нагорным]] завулкам. На вуліцы знаходзяцца УП «Менскводаканал», аддзяленьне «[[Белпошта|Белпошты]]» № 88, гаспадарчыя і прадуктовыя крамы. Уваходзіць у лік найдаражэйшых жылых вуліцаў Менску.<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 27 верасьня 2013 |url = http://telegraf.by/by/2013/09/v-minske-nashli-samie-dorogie-jilie-ulici |копія = |загаловак = У Менску знайшлі самыя дарагія жылыя вуліцы |фармат = |назва праекту = telegraf.by |выдавец = |дата = 3 лістапада 2013 |accessyear = |мова = |камэнтар =}}</ref> == Гісторыя == На мапе [[Менск]]у [[1858]] году месца, дзе цяпер пракладзеная вуліца Пуліхава, знаходзілася па-за межамі гораду.<ref name="skm">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2012/02/minsk1858_right.jpg| загаловак = Старая карта Менску —1858 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Гістарычная назва вуліцы — ''Архірэйская''.<ref name="sac">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Сацукевіч | імя = Іван | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = |url=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm| загаловак = Тапанімія вуліц і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя| фармат = | назва праекту = Беларускі калегіюм| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> На гарадзкой мапе 1898 году вуліца мела толькі палову сваёй сёньняшняй даўжыні, праходзіла па гістарычным раёне [[Стромкі Бераг]] і цягнулася ад вуліцы Вясёлай (цяпер — [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайская]]) да перакрыжаваньня са Шпітальнай (пазьней — [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|Фрунзэ]])<ref>Гэтая частка Шпітальнай вуліцы ад Вясёлай і да чыгункі цяпер не існуе.</ref> і [[Вуліца Нагорная (Менск)|Нагорнай]]. У пачатку вуліцы па яе левым баку знаходзіліся казармы.<ref>[http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)] // Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. [1] асобн. арк. карт.</ref> У 1923 годзе названая ў гонар рэвалюцыянера—тэрарыста [[Іван Пуліхаў|Івана Пуліхава]].<ref name="davmen">{{Кніга |аўтар = И.П. Шамякин (гл. ред.)и др. |частка = |загаловак = Менск: энцыкляпэдычны даведнік |арыгінал = Минск: Энцикл. справочник |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца = Менск |выдавецтва = Бел. Сов. Энциклопедия |год = 1983 |том = |старонкі = 346 |старонак = 467 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> Спадарожнік па Менску (1930 год) падае старую назву вуліцы як «Архірэйскае ўрочышча», а новую — як «Піліхава ўрочышча».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.pravapis.org/art_minsk_guide.asp| загаловак = Спадарожнік па Менску 1930 г.| фармат = | назва праекту = pravapis.org| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> На гарадзкой мапе 1934 году назва вуліцы пададзена як «Пуліхаўская».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/06/minsk1934.jpg| загаловак = План Менску 1934 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> У час нямецкай акупацыі вуліца называлася імём нямецкага інжынэра—вынаходніка [[Карл Бэнц|К. Бэнца]].<ref name="nem">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://mensk.by/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=5 | копія = | загаловак = Перайменаваньні менскіх вуліцаў падчас нямецкай акупацыі | фармат = | назва праекту = Менск.by | выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref> Толькі пасьля вайны вуліца Пуліхава падоўжылася да менскага гістарычнага раёну, зь якім раней дзяліла сваю назву, — [[Архірэйская Слабодка]]. Да распачатай у 1950-я гады рэканструкцыі на вуліцы пераважна знаходзіліся драўляныя малапавярховыя пабудовы сядзібнага тыпу. Жылы мікрараён па левым баку вуліцы пабудаваны ў 1960-я—1970-я гады. Для забудовы гэтага пэрыяду характэрныя тыпавыя 5-павярховыя жылыя дамы і 9-павярховыя дамы, пабудаваныя па індывідуальных праектах (архітэктары М. Ткачук, С. Баткоўскі, Л. Гельфанд, С. Стружкін, А. Прасяная). У гэты ж час добраўпарадкавана набярэжная [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] (архітэктары А. Сахно, Ю. Ягубаў, Н. Курыліна).<ref name="davmen"/> У менскім гарадзкім слэнгу за жылым раёнам вуліцы Пуліхава (паміж вуліцамі [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]] й Пуліхава), дзе за савецкім часам пераважна жыла партыйная намэнклятура, замацавалася назва «Царскае сяло» ці «раён пыжыкавых (андатравых) капелюшоў».<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = Алеська| аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = http://www.pravapis.org/art_minsk1.asp| загаловак = Менск слэнгавы| фармат = | назва праекту = pravapis.org| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> У сучаснай гарадзкой гісторыі вуліца найбольш гучна ўзгадвалася ў 1999 годзе, калі тут на перакрыжаваньні зь [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] вуліцай 17 кастрычніка адбылася жорсткая сутычка паміж удзельнікамі «Маршу свабоды» і міліцыяй<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Ракіцкі | імя = Вячаслаў | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 сьнежня 2009 | url = http://www.svaboda.org/content/article/1907068.html | копія = | загаловак = Менск, вуліца Першамайская, 18. «Марш свабоды» | фармат = | назва праекту = 100 адрасоў Свабоды | выдавец = Радыё Свабода | дата = 1 лістапада 2012 | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>, а таксама ўвесну [[2013]] году, калі жыхары вуліцы дамагліся скасаваньня пляну будаўніцтва на набярэжнай [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Свіслачы]] ў раёне скрыжаваньня вуліцаў Пуліхава і [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] шматфункцыянальнага культурна-забаўляльнага цэнтру Park Avenue<ref>.{{Спасылка | аўтар = БелаПАН | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 траўня 2013 | url = http://nn.by/?c=ar&i=109351 | копія = | загаловак = Жыхары вуліцы Пуліхава адстаялі набярэжную Сьвіслачы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]] | дата = 16 жніўня 2013 | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref> == Забудова == Гістарычна забудова вуліцы была даволі ўнікальнай у тым сэнсе, што вялася амаль выключна па левым баку вуліцы: сёньня толькі адзін будынак на вуліцы мае цотны нумар. {| border=0 cellspacing=3 cellpadding=0 | colspan=3 | |- bgcolor=#dddddd || || &nbsp;&nbsp; || width=90% | '''Па няцотным баку''' || &nbsp;&nbsp; || width=5% | ''' |- valign=top |'''№ 1'''|| &nbsp; ||Першы будынак на левым, усходнім баку вуліцы. Пяціпавярховы, Г-падобны з бакавымі крыламі, 39-кватэрны дом з жылымі і офіснымі памяшканьнямі. Агульная плошча кватэраў — 4872 кв.м. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Першамайская (Менск)|вул. Першамайская]] 18. Пабудаваны ў 1960 годзе. У будынку разьмяшчаюцца рэспубліканскі камітэт беларускага прафсаюзу працаўнікоў транспарту і дарожнай гаспадаркі,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.fpb.by/ru/menu_left/organization/r_komitet/brk_transport/| загаловак = Рэспубліканскі камітэт Беларускага прафсаюзу працаўнікоў транспарту і дарожнай гаспадаркі| фармат = | назва праекту = старонка ўстановы| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> Менскае гарадзкое кіраўніцтва рэспубліканскага цэнтру па аздараўленьні і санаторна—курортным лячэньні насельніцтва,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.rco.by/?contact&region=6| загаловак = Менскае гарадзкое ўпраўленьне па аздараўленьні і санаторна-курортным лячэньні насельніцтва| фармат = | назва праекту = старонка ўстановы| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> Менскае гарадзкое агенцтва па дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельным кадастры,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://mga.by/| загаловак = РУП «Менскае гарадзкое агенцтва па дзяржащнай рэгистрацыи и зямельным кадастры»| фармат = | назва праекту = сайт установы| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> прадпрыемства «Белвокнапласт»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://beloknaplast.dom.by/| загаловак = УП Белокнапласт| фармат = | назва праекту = сайт кампаніі| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> турыстычнае агенцтва «Дыліжанстур»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://traveling.by/agency/342575| загаловак = Турыстычнае прадпрыемства «Дыліжанстур»| фармат = | назва праекту = старонка кампаніі| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> і страўня «Камяніца».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kamyanitsa.relax.by/| загаловак = Страўня «Камяніца»| фармат = | назва праекту = старонка рэстарана| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Першамайская 18 - Пуліхава 1.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 3'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 64-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3807 кв.м. Пабудаваны ў 1962 годзе. На першым паверсе дому разьмяшчаецца крама «Эўраопт».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.euroopt.by| загаловак = Cетка крамаў «Еўраопт»| фармат = | назва праекту = сайт кампаніі| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 3.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 5'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 59-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3850 кв.м. Пабудаваны ў 1965 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 5.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 7/1'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 51-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4936 кв.м. Пабудаваны ў 1972 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 7 к. 1.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 7/2'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 54-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 5221 кв.м. Пабудаваны ў 1980 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 7 к. 2.JPG|міні|зьлева|40пкс]]|| |- valign=top |'''№ 15'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. У будынку разьмяшчаецца адміністрацыя прадпрыемства «Менскводаканал».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://minskvodokanal.by/| загаловак = УП «Менскводаканал»| фармат = | назва праекту = сайт прадпрыемства| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 15.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 19'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны жылы дом. Пабудаваны ў 1972 годзе. На першым паверсе будынку разьмяшчаецца аддзяленьне № 88 УП «Белпошта» і абутковая крама «Отіко».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 19.JPG|міні|зьлева|40пкс]]|| |- valign=top |'''№ 21'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2692 кв.м. Пабудаваны ў 1972 годзе. На першым паверсе будынку разьмяшчаецца крама адзеньня «Second Hand» і крама трыкатажнае бялізны «Одень'ка».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 21.JPG|міні|зьлева|40пкс]]|| |- valign=top |'''№ 23'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 160-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 11234 кв.м. Пабудаваны ў 1980 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 23.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 25'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 50-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3467 кв.м. Пабудаваны ў 1972 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 25.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 27'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 90-кватэрны жылы дом. Пабудаваны ў пачатку 1970-х гадоў.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 27.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 29'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 135-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 12486 кв.м. Пабудаваны ў 1976 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 29.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 31/1'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 8-пад’ездны, 166-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 15916 кв.м. Пабудаваны ў 1980 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 31 к. 1.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 33'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 35-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2687 кв.м. Пабудаваны ў 1972 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 33.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 35'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны жылы дом. Пабудаваны ў 1973 годзе. На першым паверсе дома знаходзіцца прадуктовая крама № 5.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 35.JPG|міні|зьлева|40пкс]]|| |- valign=top |'''№ 37'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2865 кв.м. Пабудаваны ў 1973 годзе. На першым паверсе дома ад часу пабудовы знаходзілася кавярня «Кактэйль-хол». Цяпер тут разьмяшчаецца рэстаран [[азэрбайджан]]скае кухні «Астара».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.astara.by/#!/_about_| загаловак = Рэстаран «Астара»| фармат = | назва праекту = сайт рэстарана| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 37.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 41'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 45-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2644 кв.м. Пабудаваны ў 1975 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 41.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 43'''|| &nbsp; ||Пяці- і дзевяціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 1999 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 43.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 45'''|| &nbsp; ||Шаснаццаціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 2008 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 45.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |} {| border=0 cellspacing=3 cellpadding=0 | colspan=3 | |- bgcolor=#dddddd || || &nbsp;&nbsp; || width=90% | '''Па цотным баку''' || &nbsp;&nbsp; || width=5% | ''' |- valign=top |'''№ 6'''|| &nbsp; ||Адзіны будынак на правым, заходнім баку вуліцы. У ім разьмяшчаецца ўчастак каналізацыйных станцыяў № 3 УП «Менскводаканал».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Пуліхава 6.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |- | colspan=3 | |} == Галерэя == <gallery> Менск Пуліхава - мэмарыяльны знак ля перакрыжаваньня з Андрэеўскай.JPG|Мэмарыяльны знак з нагоды 60-годзьдзя перамогі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] Менск Пуліхава - уваход у Менскводаканал.JPG|Помнік Невядомаму сантэхніку ля адміністрацыйнага будынку «Менскводаканала» </gallery> == Літаратура == * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * {{Кніга |аўтар = И.П. Шамякин (гл. ред.)и др. |частка = |загаловак = Менск: энцыкляпэдычны даведнік |арыгінал = Минск: Энцикл. справочник |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца = Менск |выдавецтва = Бел. Сов. Энциклопедия |год = 1983 |том = |старонкі = 346 |старонак = 467 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * [[Іван Сацукевіч|Сацукевіч, Іван]]. [https://web.archive.org/web/20120412205430/http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.] // «[[Беларускі калегіюм]]», 4 чэрвеня 2008. == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110918111546/http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=121 Твая сталіца — Менск] * [http://wikimapia.org/#lang=en&lat=53.896791&lon=27.580426&z=16&m=b Вуліца Пуліхава // wikimapia.org] {{Вуліцы Менску}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пуліхава, вуліца}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] bu2oatc0qxu3t02ziewl6su5tuh9wcv 0 146196 2698519 2693254 2026-11-02T23:28:38Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698519 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Татран Прашаў}} {{Гандбольны клюб |назва = Татран Прашаў |поўная_назва = Гандбольны клюб «Татран Прашаў» |кароткая_назва = Татран |выява = |заснаваны = 1952 |пляцоўка = [[Татран Арэна]] |зьмяшчальнасьць = 3870 |кіраўнік = Міласлаў Хмэляр |трэнэр = |чэмпіянат = [[Славацкая гандбольная экстраліга]] |сэзон = 2025—2026 |становішча = 1 месца |колер1 = #002000 |колер2 = #FFFFFF |колер3 = |узор_левай_рукі1 = |узор_вопраткі1 = |узор_правай_рукі1 = |узор_шортаў1 = |левая_рука1 = FFFFFF |вопратка1 = FFFFFF |правая_рука1 = FFFFFF |шорты1 = 002000 |тып_файлу = |узор_левай_рукі2 = |узор_вопраткі2 = |узор_правай_рукі2 = |узор_шортаў2 = |левая_рука2 = 002000 |вопратка2 = 002000 |правая_рука2 = 002000 |шорты2 = 002000 |сайт = http://www.tatranpresov.sk }} «'''Та́тран Прашаў'''» ({{Мова-sk|Tatran Prešov}}) — [[Славаччына|славацкі]] [[гандбольны клюб]] з [[Прашаў|Прашаву]], 12-разовы [[Славацкая гандбольная экстраліга|чэмпіён Славаччыны]]. Хатнія матчы праводзіць на [[Татран Арэна|Татран Арэне]] зьмяшчальнасьцю 3870 месцаў. Галоўны трэнэр — [[Слаўка Голужа]]. == Дасягненьні == === Нацыянальныя спаборніцтвы === ==== [[Славацкая гандбольная экстраліга]] ==== * 12 x {{Залаты мэдаль}} — 2004, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 * 3 x {{Срэбны мэдаль}} — 1994, 2003, 2006 * 2 x {{Бронзавы мэдаль}} — 1995, 1999 ==== Чэхаславацкая гандбольная ліга ==== * 3 x {{Залаты мэдаль|кубак}} — 1969, 1971, 1993 * 10 x {{Срэбны мэдаль|кубак}} — 1959, 1961, 1962, 1964, 1965, 1966, 1973, 1974, 1975, 1988 * 10 x {{Бронзавы мэдаль|кубак}} — 1960, 1967, 1968, 1970, 1972, 1978, 1982, 1985, 1987, 1992 ==== [[Кубак Славаччыны па гандболе (мужчыны)|Кубак Славаччыны па гандболе]] ==== * 20 x [[Файл:Simple gold cup.svg|16пкс]] — 1971, 1974, 1975, 1976, 1978, 1981, 1982, 2002, 2004, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 ==== Кубак Чэхаславаччыны па гандболе ==== * 4 x [[Файл:Simple gold cup.svg|16пкс]] — 1971, 1974, 1975, 1976 === Міжнародныя спаборніцтвы === ==== [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ]] ==== * '''1/8 фіналу''' — 2004/05 * '''Групавая стадыя''' — 2005/06, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2015/16 ==== [[Кубак ЭГФ]] ==== * '''1/4 фіналу''' — 2011/12 * '''1/8 фіналу''' — 2009/10 * '''Групавая стадыя''' — 2012/13 ==== [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЭГФ]] ==== * '''1/4 фіналу''' — 2005/06 * '''1/8 фіналу''' — 2002/03, 2007/08, 2008/09 ==== [[Паўднёва-ўсходняя ліга|СЭГА-ліга]] ==== * 4 месца (2011/12) == Былыя назвы == * 1952: «Прашаў» * 1953—1989: «Татран Прашаў» * 2001—2002: «Фармаколу Татран Прашаў» * з 2003: «Татран Прашаў» == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.tatranpresov.sk/ Афіцыйная бачына]{{ref-sk}} * [https://web.archive.org/web/20131207193037/http://www.ehfcl.com/men/2010-11/clubs/1940/TATRAN+Presov «Татран Прашаў» на ehfcl.com]{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2012-13/clubs/001940/TATRAN+Presov Профіль клюбу]{{ref-en}} на бачыне [[ЭГФ|Эўрапейскай гандбольнай фэдэрацыі]] * [https://web.archive.org/web/20131129124146/http://www.the-sports.org/handball-tatran-presov-results-identity-s8-c2-b1-o12-i1533.html Профіль клюбу]{{ref-en}} на бачыне the-sports.org {{Славацкая гандбольная экстраліга}} [[Катэгорыя:Татран Прашаў (гандбольны клюб)| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1952 годзе]] iz9h5jjibjhxdh85k1pmxastkarjlw6 0 154634 2698478 2693072 2026-11-02T19:52:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698478 wikitext text/x-wiki '''Сьвяты Ўкраіны''' — афіцыйныя сьвяточныя дні ва Ўкраіне. == Дзяржаўныя сьвяты Ўкраіны (выхадныя дні) == * [[1 студзеня]] — [[Новы год]] * [[8 сакавіка]] — [[Міжнародны жаночы дзень]] * [[1 траўня]] — [[Першае траўня|Дзень працы]] * [[8 траўня]] — [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусьветнай вайне 1939—1945 гадоў]] * [[28 чэрвеня]] — [[Дзень Канстытуцыі Ўкраіны]] * [[15 ліпеня]] — {{не перакладзена|Дзень украінскай дзяржаўнасьці||uk|День Української Державності}} * [[24 жніўня]] — [[Дзень незалежнасьці Ўкраіны]] * [[1 кастрычніка]] — [[Дзень абаронцаў Украіны]] * [[25 сьнежня]] — [[Раство ва Ўкраіне|Раство Хрыстова]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32503480.html Вярхоўная Рада Ўкраіны перанесьла сьвяткаваньне Раства на 25 сьнежня (svaboda.org)]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/32425742.html Праваслаўная царква Ўкраіны з 1 верасьня пераходзіць на новаюльянскі каляндар. Што зьменіцца (svaboda.org)]</ref> * ({{не перакладзена|Новаюліянскі каляндар|новаюліянскі каляндар|uk|Новоюліанський календар}}) — [[Вялікдзень]] * ({{не перакладзена|Новаюліянскі каляндар|новаюліянскі каляндар|uk|Новоюліанський календар}}) — [[Тройца (сьвята)|Тройца]]<ref>https://web.archive.org/web/20170112175858/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/322-08/paran454#n454</ref> Калі сьвяточны дзень прыпадае на выхадны (напрыклад, суботу ці нядзелю), наступны працоўны дзень (напрыклад, панядзелак) таксама ператвараецца ў афіцыйны выхадны. Калі паміж дзяржаўным сьвятам і іншым выхадным днём толькі адзін альбо толькі два працоўныя дні, то Кабінэт міністраў Украіны звычайна рэкамэндуе пазьбегнуць гэтага разрыву, пераносячы гэтыя працоўныя дні на пэўную суботу (гэта значыць мець бесьперапынны адпачынак, але кампэнсаваць гэта працай у іншы дзень, які будзе выхадным). Звычайна такія рэкамэндацыі тычацца толькі тых супрацоўнікаў, у якіх выхаднымі зьяўляюцца субота й нядзеля. Да [[Рэформа царкоўнага календара ва Ўкраіне|пераходу]] [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай царквы Ўкраіны]]<ref>{{Cite news|last=RFE/RL|title=Orthodox Church Of Ukraine Approves Calendar Switch In Widening Diversion From Russia|language=en|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|url=https://www.rferl.org/a/orthodox-church-ukraine-approves-calendar-switch-russia/32426292.html|access-date=2023-07-20}}</ref> й [[Украінская грэка-каталіцкая царква|Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы]]<ref>{{Cite web|title=HISTORICAL DECISION: THE UGCC IN UKRAINE SWITCHES TO A NEW CALENDAR|url=https://ugcc.ua/en/data/historical-decision-the-ugcc-in-ukraine-switches-to-a-new-calendar-232/|access-date=2023-07-20|website=Ukrainian Greek Catholic Church|language=en}}</ref> на [[новаюліянскі каляндар]] у верасьні 2023 году ўсе рэлігійныя сьвяты адзначаліся паводле юліянскага календара, з таго часу Каляды афіцыйна сьвяткуюцца 25 сьнежня.<ref name="3735767ChristmasOne">{{Cite web|date=2023-07-14|title=Parliament changes dates of Christmas, Statehood Day, Day of Defenders|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3735767-parliament-changes-dates-of-three-holidays-christmas-statehood-day-day-of-defenders-of-ukraine.html|access-date=2023-07-14|website=[[Ukrinform]]|language=en}}</ref> З 2017 па 2022 год Раство ва Ўкраіне адзначаліся ў 2 дні: 7 студзеня (дата сьвята па юліянскім календары) і 25 сьнежня (дата сьвята па грыгарыянскім і новаюліянскім календарах).<ref name="RFE28886838">[https://www.rferl.org/a/ukraine-poroshenko-december-25-public-holiday/28886838.html Poroshenko Signs Law Declaring 25 December Public Holiday], [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (29 November 2017)</ref> З 2023 году Каляды ва Ўкраіне афіцыйна сьвяткуюць толькі 25 сьнежня.<ref name="3735767ChristmasOne" /><ref name="Christmas255390One">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/2023/07/14/255390/|title=Now officially: the Verkhovna Rada relocated Christmas to December 25|website=[[Ukrayinska Pravda|Ukrainska Pravda – Zhyttia ("Life")]]|date=14 July 2023|accessdate=14 July 2023|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zelensky Introduces Proposed Draft Law to Change Holiday Dates|url=https://www.kyivpost.com/post/18846|access-date=2023-06-29|website=Get the Latest Ukraine News Today - KyivPost|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-06-28|title=Zelensky submitted to the Verkhovna Rada a law on changing holiday dates|url=https://babel.ua/en/news/95649-zelensky-submitted-to-the-verkhovna-rada-a-law-on-changing-holiday-dates|access-date=2023-06-29|website=babel.ua|language=en}}</ref> == Сьвяты, якія адзначаюцца сілавымі арганізацыямі == [[Файл:Ukrflagblue.jpg|справа|значак|[[Сьцяг Украіны]]]] * 26 сакавіка — Дзень Нацыянальнай гвардыі * 30 красавіка — Дзень пагранічніка * 6 траўня — Дзень мотастралковай арміі * 18 траўня — Дзень рэзэрвіста * 23 траўня — Дзень нараджэньня марской пяхоты, Дзень Герояў Украіны * 4 ліпеня — Дзень паліцыі * 8 ліпеня — Дзень ВПС і войскаў СПА * Першая нядзеля ліпеня — Дзень Ваенна-марскога флёту; З 1997 па 2011 год гэты дзень адзначаўся 1 жніўня * 29 ліпеня — Дзень сілаў спэцыяльных апэрацый * 8 жніўня — Дзень сувязі * Першая нядзеля верасьня — Дзень войскаў тэрытарыяльнай абароны * 7 верасьня — Дзень войскаў ваеннай разьведкі * 9 верасьня — Дзень бранятанкавых войскаў * 14 верасьня — Дзень мабілізаваных ваеннаслужачых * 29 кастрычніка — Дзень фінансіста * 3 лістапада — Дзень ракетных войскаў і артылерыі * 3 лістапада — Дзень інжынернага корпуса * 21 лістапада — Дзень дэсантна-штурмавых войскаў * 6 сьнежня — Дзень Узброеных Сілаў Украіны; у розных гарадах Украіны праходзяць сьвяточныя фаервэркі й салюты. Сьвята заснавана ў 1993 годзе Вярхоўнай Радай Украіны. * 12 сьнежня — Дзень Сухапутных войскаў * 23 сьнежня — Дзень апэратыўнага ваеннаслужачага == Іншыя нацыянальныя сьвяты == === Фіксаваная дата === [[Файл:Europe_Day_Khreshchatyk.jpg|значак|Сьвяткаваньне Дьня Эўропы на [[Хрэшчацік (вуліца)|Хрэшчаціку]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. [[19 траўня]] 2012 г.]] * 5 студзеня — Вадохрышчанскі вечар (Другі Сьвяты Вячор); гадавіна аўтакефаліі Праваслаўнай Царквы Ўкраіны * 6 студзеня — [[Хрышчэньне Гасподняе|Богаяўленьне]] (Вадохрышча) * 7 студзеня — Сабор сьвятога Прарока, Прадцечы й Хрысьціцеля Яна * 20 студзеня — Дзень памяці ўкраінскіх абаронцаў Другой бітвы за Данецкі аэрапорт (2014-2015 гг.) * 22 студзеня — [[Дзень саборнасьці Ўкраіны]], у гонар чацьвёртага Ўнівэрсалу Ўкраінскай Цэнтральнай Рады 1918 году й [[Акт Злучэньня|Акту Злучэньня]] 1919 году * 2 лютага — Стрэчаньне Гасподняе * 20 лютага — Дзень памяці загінуўшых пакутнікаў [[Эўрамайдан|Эўрамайдану]], Герояў [[Сьпіс загінулых удзельнікаў Эўрамайдану|Нябеснай Сотні]] * 21 лютага — гадавіна перамогі Рэвалюцыі Годнасьці ў 2014 годзе * 24 лютага — Дзень жалобы ў сувязі з пачаткам расейскага ўварваньня ва Ўкраіну * 26 лютага — Дзень супраціву [[Расейская акупацыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і Севастопаля|акупацыі Крыма й Сэвастопаля]] * 25 сакавіка — [[Дабравешчаньне]] й Дзень [[Служба бясьпекі Ўкраіны|Службы бясьпекі Ўкраіны]] * 7 траўня — пачатак Дня памяці й прымірэньня загінуўшых падчас Другой сусьветнай вайны й Дзень памяці ахвяр Другой сусьветнай вайны (сьвяткаваньне) (пачатак 2023–2024 гг.) * 9 траўня — [[Дзень Эўропы]] * 15 траўня — [[Міжнародны дзень сям’і|Дзень сям'і]] * 24 траўня — Дзень сьвятых [[Кірыла і Мятод|Кірыла й Мятодзія]] (таксама Дзень славянскага пісьменства й культуры) * 22 чэрвеня — Дзень памяці й смутку (гадавіна пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ва Ўкраіне й на тэрыторыі былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) * 23 чэрвеня — Дзень дзяржаўнай службы Ўкраіны * 24 чэрвеня — [[Купальле]] й Раство [[Ян Хрысьціцель|Яна Хрысьціцеля]] * 15 ліпеня — Дзень хрышчэньня Кіеўскай Русі — Украіны * 16 ліпеня — гадавіна прыняцьця Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Ўкраіны * 1 жніўня — Мядовы Спас * 6 жніўня — [[Перамяненьне Панскае]] / Яблычны Спас * 15 жніўня — [[Унебаўзяцьце Найсьвяцейшай Панны Марыі|Урачыстасьць Унебаўзяцьця]] й [[Усьпеньне|Усьпеньня Божай Маці]] * 16 жніўня — Арэхавы Спас * 23 жніўня — [[Дзень дзяржаўнага сьцягу Ўкраіны|Дзень дзяржаўнага сьцяга]] * 29 жніўня — Дзень памяці абаронцаў Украіны, дзень памяці вялікіх украінскіх ахвяраў у Ілавайскай бітве 29 жніўня 2014 г. * 31 жніўня — Спаданьне пояса Прачыстай Багародзіцы * 1 верасьня — Дзень ведаў і Новы год усходняга абраду (індыкт) * 8 верасьня — [[Нараджэньне Найсьвяцейшай Багародзіцы|Раство Найсьвяцейшай Багародзіцы]] * 14 верасьня — [[Узьдзьвіжаньне|Узьвіжаньне Сумленнага Крыжа Гасподняга]] * 30 верасьня — Усеўкраінскі дзень бібліятэк * 1 кастрычніка — [[Пакроў|Пакроў Прасьвятой Багародзіцы]], Дзень украінскага казацтва, Дзень ветэрана * 27 кастрычніка — [[Дзень украінскага пісьменства й мовы]] * 28 кастрычніка — Дзень вызваленьня ад фашызму * 31 кастрычніка — Дзень Рэфармацыі (большасьць пратэстанцкіх канфесій Украіны) * 9 лістапада — Усеўкраінскі дзень работнікаў культуры і майстроў народнай творчасці * 13 лістапада — Дзень Рэфармацыі (Украінская Лютэранская Царква) * 21 лістапада — {{не перакладзена|Дзень годнасьці і свабоды||uk|День Гідності та Свободи}}, угодкі першага Эўрамайдана ў 2013 годзе й перамогі [[Аранжавая рэвалюцыя|Памаранчавай рэвалюцыі 2004 году]] й [[Увядзеньне ў храм Прасьвятой Багародзіцы|Увядзеньня ў храм Прасьвятой Багародзіцы]] * 6 сьнежня — [[Дзень Сьвятога Мікалая|Дзень сьвятога Мікалая]] * 8 сьнежня — Беззаганнае зачацьце Прасьвятой Багародзіцы * 24 сьнежня — [[Вігілія]] (Першы Сьвяты вечар), таксама Дзень Дзяржаўнай службы Ўкраіны па надзвычайных сытуацыях * 31 сьнежня — [[Шчодры вечар|Маланка]] ([[Шчодры вечар]]) === Дні памяці й памяці ў гонар украінскіх перамог падчас расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе === Пачынаючы з 2023 году Днямі памяці й пашаны ў сувязі зь перамогамі Ўкраіны падчас цяперашняга (2022) уварваньня адзначаюцца наступныя дні: * 13 сакавіка — Дзень Перамогі ў баях пад Вазьнясенскам * 26 сакавіка — Дзень Перамогі ў Ахтырскай бітве * 28 сакавіка — Дзень Перамогі ў Ірпенскай бітве * 31 сакавіка — Дзень перамогі ў бітве пад Бучай і зьняцьця аблогі Чарнігава * 4 красавіка — Дзень Перамогі ў Сумскай і Глухаўскай бітвах * 8 красавіка — Дзень Перамогі ў Мікалаеўскай бітве * 14 траўня — Дзень перамогі ў бітве пад Харкавам * 4 чэрвеня — Дзень памяці загінуўшых дзяцей і маладых ахвяр вайны * 11 лістапада — Дзень вызваленьня Хэрсона [[File:Hnizdovsky_Easter.gif|значак|Велікодная паштоўка (аўтар Жак Гніздоўскі)]] === Рухомыя даты === * Вялікі чацьвер — адзначаецца за тры дні да заходнехрысьціянскага й усходнехрысьціянскага Вялікадня * Вялікая пятніца — адзначаецца за два дні да заходнехрысьціянскага й усходнехрысьціянскага Вялікадня * Вялікая субота — адзначаецца ў суботу перад заходнехрысьціянскім і усходнехрысьціянскім Вялікаднем * Сьветлы панядзелак — панядзелак пасьля усходнехрысьціянскага Вялікадня * Сьвята Ўшэсьця — чацьвер за восем дзён да Пяцідзесятніцы * Нядзеля Пяцідзесятніцы па грыгарыянскім календары — 7-я нядзеля пасьля Вялікадня, адзначаная каталікамі й большасьцю пратэстантаў * Духоўны панядзелак — панядзелак пасьля Пяцідзесятніцы * Дзень памяці ахвяраў Галадамору — апошняя субота лістапада == Глядзіце таксам == * [[Рэформа царкоўнага календара на Ўкраіне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Сьвяты Ўкраіны]] 9l97ps2ny0e5fz90mqpksod2csp2fi2 0 158229 2698500 2696897 2026-11-02T21:38:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698500 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вайна |Назва = Сямігадовая вайна |Частка = |Выява = Benjamin West 005.jpg|300пкс |Подпіс да выявы = [[Бэнджамін Ўэст]]. «[[Сьмерць генэрала Вульфа]]» (1771) у [[Бітва на палёх Абрагама|бітве на палёх Абрагама]] над [[Квэбэк (горад)|Квэбэк]]ам ([[Канада]]). |Дата = 1754/1756—1763 |Месца = Эўропа, Паўночная і Цэнтральная Амэрыка, Афрыка, Індыя, Філіпіны |Прычына = |Вынік = {{Просты сьпіс| * [[Пецярбурская мірная дамова (1762)]] * [[Гамбурская мірная дамова (1762)]] * [[Парыская мірная дамова (1763)]] * [[Губэртусбурская мірная дамова]] (1763) }} |Тэрытарыяльныя зьмены = ''[[Status quo ante bellum|бязь зьменаў]]'' у Эўропе. Пераразьмеркаваньне калёніяў паміж Вялікабрытаніяй, Францыяй і Гішпаніяй. * Францыя саступіла Вялікабрытаніі [[Канада (Новая Францыя)|Новую Францыю]] (акрамя Люізыяны) і прызнала брытанскае вяршынства ў [[Бэнгалія|Бэнгаліі]]. * Гішпанія саступіла Вялікабрытаніі Флёрыду. * Францыя саступіла Гішпаніі Люізыяну. * Вялікабрытанія вярнула Гішпаніі Кубу і Філіпіны. |Супернік1 = {{Просты сьпіс| * {{Сьцягафікацыя|Каралеўства Вялікабрытанія}} * {{Сьцягафікацыя|Прусія|1750}} * {{Сьцяг|Гановэр|1692}} [[Браўншвайг-Люнэбург|Гановэр]] * [[Файл:Blason duché ni Brunswick.svg|20пкс]] [[Браўншвайг-Вольфенбютэль]] * [[Файл:Flag of the Iroquois Confederacy.svg|20пкс]] [[Іракезы|Іракеская канфэдэрацыя]] * {{Сьцяг|Партугалія|1750}} [[Партугалія (каралеўства)|Партугалія]] <small>(з 1762)</small> * [[Файл:Flag of Hesse.svg|20пкс]] [[Гесэн-Касэль]] * [[Файл:Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg|20пкс]] [[Шаўмбург-Ліпэ]] }} |Супернік2 = {{Просты сьпіс| * {{Сьцягафікацыя|Каралеўства Францыя}} * {{Сьцяг|Аўстрыя|імпэрыя}} [[Аўстрыя (эрцгерцагства)|Аўстрыя]] * {{Сьцягафікацыя|Расейская імпэрыя}} <small>(да 1762)</small> * {{Сьцяг|Гішпанія|1748}} [[Гішпанская імпэрыя]] <small>(з 1762)</small> * {{Сьцягафікацыя|Швэцыя}} <small>(1757-62)</small> * {{Сьцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}} * {{Сьцягафікацыя|Магольская імпэрыя}} <small>(з 1757)</small> }} |Камандуючыя1 = {{Сьцяг|Прусія|1750}} [[Фрэдэрык II Вялікі|Фрэдэрык II]] * [[Генрых Прускі (1726—1802)|Прынц Генрых]] * [[Фрыдрых Вільгельм фон Зэйдліц|Фрыдрых фон Зэйдліц]] {{Сьцяг|Каралеўства Вялікабрытанія}} [[Георг II (кароль Вялікабрытаніі)|Георг II]] <small>(да 1760)</small><br/> {{Сьцяг|Каралеўства Вялікабрытанія}} [[Георг III (кароль Вялікабрытаніі)|Георг III]] <small>(ад 1760)</small> * [[Ўільям Піт (старэйшы)|Ўільям Піт]] * [[Джон Манэрс (маркіз Гранбі)|Джон Манэрс]] * [[Робэрт Клайв]] * [[Джэфры Амгэрст]] {{Сьцяг|Гановэр|1692}} [[Фэрдынанд фон Браўншвайг-Вольфенбютэль|Фэрдынанд Браўншвайскі]]<br/> [[Файл:Flag Portugal (1750).svg|20пкс]] [[Вільгельм (граф Шаўмбургу-Ліпэ)|Вільгельм]] |Камандуючыя2 = {{Сьцяг|Каралеўства Францыя}} [[Людовік XV]] * [[Шарль дэ Руан-Сюбіз]] * [[Люі Шарль Сэзар ле Тэлье]] {{Сьцяг|Аўстрыя|імпэрыя}} [[Марыя Тэрэзія]] * [[Карл Аляксандар Лётарынскі]] * [[Леапольд Ёзэф фон Даўн]] * [[Франц Морыц фон Лясі]] * [[Марыс Бэнёўскі]] * [[Эрнст Гідэон фон Ляўдон]] {{Сьцяг|Расейская імпэрыя}} [[Лізавета (расейская імпэратарка)|Лізавета]] <small>(да 1762)</small><br/> {{Сьцяг|Расейская імпэрыя}} [[Пётар III]] <small>(ад 1762)</small><br/> * [[Пётар Салтыкоў]] * [[Ўільям Фэрмар]] * [[Аляксандар Бутурлін]] {{Сьцяг|Гішпанія|1748}} [[Карляс III]] * Нікаляс дэ Карвахал * [[Пэдра Абарка дэ Балеа]] * [[Мануэль Роха дэль Рыё]] * Хуан дэ Прада * [[Пэдра Антоніё дэ Сэвальёс]] {{Сьцяг|Курфюрства Саксонія}} [[Аўгуст Сас|Фрыдэрык Аўгуст II]] * [[Фрыдэрык Аўгуст Рутоўскі]] {{Сьцяг|Магольская імпэрыя}} [[Аламгір II]] <small>(да 1759)</small><br/> {{Сьцяг|Магольская імпэрыя}} [[Шаг Алам II]] <small>(ад 1759)</small><br/> * Наваб Шыраджу-уд-Даўляху * {{Не перакладзена|Аркот (дзяржава)|Наваб Карнатыкі|ta|ஆற்காடு நவாப்}} |Сілы1 = |Сілы2 = |Сілы3 = |Сілы4 = |Страты1 = |Страты2 = |Страты3 = |Страты4 = |Агульныя страты = |Дадаткі = }} {{Бітвы Сямігадовай вайны}} '''Сямігадо́вая вайна́''' — вайна, якая цягнулася паміж 1754 і 1763, але асноўныя падзеі адбываліся ў сямігадовы пэрыяд 1756—1763 рокаў. У канфлікце ўдзельнічала большасьць тагачасных [[Вялікая дзяржава|вялікіх дзяржаваў]], баявыя дзеі вяліся ў Эўропе, Паўночнай і Цэнтральнай Амэрыцы, Заходняй Афрыцы, Індыі і Філіпінах. У гістарыяграфіі асобных краінаў вайну таксама называюць паводле ўдзельнікаў на адпаведным тэатры: [[Француска-індзейская вайна]] ў ЗША або Вайна заваёвы ў франкамоўнай Канадзе, хоць у ангельскамоўнай яе частцы яна завецца Сямігадовай (Паўночная Амэрыка, 1754-63); [[Памэранская вайна]] (Швэцыі з Прусіяй, 1757-62); Трэцяя [[Карнацкія войны|Карнацкая вайна]] (на Індыйскім паўвостраве, 1757-63); Трэцяя [[Сылескія войны|Сылеская вайна]] (Прусіі з Аўстрыяй, 1756-63). Вайна была выкліканая сутычкай інтарэсаў вялікіх дзяржаваў Эўропы. [[Вялікабрытанія (каралеўства)|Вялікабрытанія]] спаборнічала як з [[Францыя (каралеўства)|Францыяй]], так і з [[Гішпанская імпэрыя|Гішпаніяй]] за гандаль і калёніі. Тым часам крэплая [[Прусія (каралеўства)|Прусія]] змагалася з [[Габсбурская манархія|Аўстрыяй]] за панаваньне ўнутры і звонку [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] ў цэнтральнай Эўропе. Неўзабаве па [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну|вайне за аўстрыйскую спадчыну]] вялікія дзяржавы «[[Дыпляматычная рэвалюцыя|памяняліся партнэрамі]]»; Прусія склала [[Ангельска-прускі хаўрус (1756)|хаўрус з Брытаніяй]], а традыцыйныя ворагі — Францыя і Аўстрыя — сфармавалі [[Вэрсальская дамова (1756)|ўласны альянс]]. Да ангельска-прускага зьвязу далучыліся меншыя [[Сьпіс тэрыторыяў Сьвятой Рымскай імпэрыі|нямецкія дзяржавы]] (асабліва [[Гановэр]]), а пазьней і [[Партугальская імпэрыя|Партугалія]]. У аўстра-францускі хаўрус увайшлі [[Швэцыя]], [[Саксонія (курфюрства)|Саксонія]] і, пазьней, Гішпанія. [[Расейская імпэрыя]] спачатку супрацоўнічала з Аўстрыяй, але пасьля ўзыходу на сталец цара [[Пётар III|Пятра III]] у 1762, падобна Швэцыі, заключыла сэпаратны мір з Прусіяй. Вайна скончылася падпісаньнем у 1763 мірных дамоваў [[Парыская мірная дамова (1763)|у Парыжы]] паміж Францыяй, Гішпаніяй і Вялікабрытаніяй і [[Губэртусбурская мірная дамова|ў Губэртусбургу]] паміж Саксоніяй, Аўстрыяй і Прусіяй. Вайна ў Эўропе характарызавалася аблогамі і падпаламі гарадоў, а таксама надзвычайна высокімі стратамі ў бітвах: агулам загінула паміж 900 000 і 1 400 000 чалавек. Найбольшага посьпеху ў Сямігадовай вайне дабілася Вялікабрытанія, якая займела большасьць [[Новая Францыя|Новай Францыі]] ў Паўночнай Амэрыцы, [[Гішпанская Флёрыда|Гішпанскую Флёрыду]], некалькі [[Карыбы|карыбскіх]] астравоў у [[Вэст-Індыя|Вэст-Індыі]], калёнію [[Сэнэгал]] на заходнім узьбярэжжы Афрыкі і пераўзыходзтва над францускімі гандлёвымі фарпостамі на Індыйскім субкантынэнце. [[Індзейцы|Амэрыканскія абарыгены]] былі выгнаныя зь мірных паселішчаў і ня здолелі вярнуць страчаны статус пасьля [[Паўстаньне Пантыяка|вайны Пантыяка]]. У Эўропе вайна пачалася скрайне катастрафічна для Прусіі, аднак спалучэньне ўдачы і пасьпяховае стратэгіі дазволіла каралю [[Фрыдэрык II Вялікі|Фрыдэрыку Вялікаму]] аднавіць прускія пазыцыі і захаваць ''[[status quo ante bellum]]'' напрыканцы вайны. Удзел Партугаліі, Гішпаніі і Швэцыі не вярнуў іх да страчанага статусу вялікіх дзяржаваў. Францыя пазбавілся мноства калёніяў і была абцяжараная вайсковай запазычанасьцю, Гішпанія страціла Флёрыду, але атрымала [[Француская Люізыяна|Францускую Люізыяну]] і вярнула кантроль над калёніямі [[Куба]]й ды [[Філіпіны (генэрал-капітанства)|Філіпінамі]], заваяванымі было Брытаніяй. == Літаратура == * Anderson, Fred. ''Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754—1766''. Faber and Faber, 2000. [http://www.amazon.com/Crucible-War-British-America-1754-1766/dp/0375706364/ excerpt and text search] * Asprey, Robert B., ''Frederick the Great: The Magnificent Enigma'' (Ticknor & Field Publishing: New York, 1986). * Baugh, Daniel. ''The Global Seven Years War, 1754—1763'' (Pearson Press, 2011) 660 pp; [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no5osman.pdf online review in H-FRANCE] * Carter, Alice Clare. ''The Dutch Republic in Europe in the Seven Years' War''. MacMillan, 1971. * Duffy, Christopher. ''Instrument of War: The Austrian Army in the Seven Years War'' (2000); ''By Force of Arms (The Austrian Army in the Seven Years War, Vol II'' (2008) * Dull, Jonathan R.. [http://books.google.pt/books?id=4ns-VTh45SMC&pg=PA88&dq=%22Portugal+repulsed+the+Spanish+attack%22&hl=pt-PT&sa=X&ei=OwK9UdyQEOLy7Aai24H4Dg&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Portugal%20repulsed%20the%20Spanish%20attack%22&f=false ''The Age of the Ship of the Line: the British and French navies, 1650—1851'']. University of Nebraska Press, 2009. {{ISBN|978-0-8032-1930-4}}. * Dull, Jonathan R.. ''The French Navy and the Seven Years' War''. University of Nebraska Press, 2005. * Dumouriez, Charles-François. [http://books.google.pt/books?id=Ve8rAQAAMAAJ&pg=PA19&dq=%22was+highly+celebrated+in+Portugal,%22&hl=pt-PT&sa=X&ei=Eg7BUbGeJoeJ7AbK9YCgCw&redir_esc=y#v=onepage&q=%22was%20highly%20celebrated%20in%20Portugal%2C%22&f=false ''An Account of Portugal, as it Appeared in 1766 to Dumouriez'']. Lausanne, 1775. * Fowler, William H.. ''Empires at War: The Seven Years' War and the Struggle for North America''. Vancouver: Douglas & McIntyre, 2005. {{ISBN|1-55365-096-4}}. * García Arenas, Mar. [https://web.archive.org/web/20250401003348/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/1369/1/RHM_22_14.pdf ''El periplo ibérico del general Dumouriez: Una aproximación a las relaciones diplomáticas hispano-portuguesas (1765—1767)''] (in Spanish). Revista de Historia Moderna, Anales de la Universidad de Alicante, n. 22, 2004, pp.&nbsp;403-430. ISSN 0212-5862. * Heidler, David Stephen; Heidler, Jeanne T.. ''[http://books.google.com/books?id=lJy1_faYLp0C Daily lives of civilians in wartime early America: from the colonial era to the Civil War]''. Greenwood Publishing Group; 2007. {{ISBN|978-0-313-33526-6}}. * Keay, John. ''The Honourable Company: A History of the English East India Company''. Harper Collins, 1993. * Luvaas, Jay, ''Frederick the Great on the Art of War'' (The Free Press: New York, 1966). * Marston, Daniel. ''The Seven Years' War''. Essential Histories. Oxford, UK: Osprey, 2001. {{ISBN|1-84176-191-5}}. [http://www.amazon.com/Seven-Years-War-Daniel-Marston/dp/1579583431/ excerpt and text search] * McLynn, Frank. ''1759: The Year Britain Became Master of the World''. London: Jonathan Cape, 2004. {{ISBN|0-224-06245-X}}. * Rodger, N. A. M.. ''Command of the Ocean: A Naval History of Britain 1649—1815''. Penguin Books, 2006. * Smith, Digby George. ''Armies of the Seven Years' War: Commanders, Equipment, Uniforms and Strategies of the 'First World War''' (2012) * Szabo, Franz A. J.. ''The Seven Years' War in Europe 1756—1763''. Longman, 2007, Paperback edition, {{ISBN|0-582-29272-7}}. * Terrage, Marc de Villiers du.[http://books.google.pt/books?id=L_1YAAAAMAAJ&q=%22d%C3%A9faites+en+Allemagne+et+en+Portugal%22&dq=%22d%C3%A9faites+en+Allemagne+et+en+Portugal%22&hl=pt-PT&sa=X&ei=4P68UcXqN-rG7AaL8oD4Cw&redir_esc=y ''Les dernières années de la Louisiane française''] (in French). E. Guilmoto, 1904. == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/seven-years-war Сямігадовая вайна] {{ref-en}} ў ''Канадзкай энцыкляпэдыі'' * [https://web.archive.org/web/20080404000807/http://leuthenjournal.com/ Leuthen Journal] * [http://napoleonistyka.atspace.com/FRENCH_ARMY.htm The French Army 1600—1900] * [https://web.archive.org/web/20190519073106/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-TheWaroftheConquest.htm Events and the participants in the Seven Years' War] * [https://web.archive.org/web/20131221124712/http://ns1763.ca/remem/7yw-timeline-w.html Seven Years' War timeline] * [https://web.archive.org/web/20150224020731/http://www.heritage.nf.ca/exploration/7years.html Memorial University of Newfoundland’s page about the war] * [http://www.kronoskaf.com/syw/ Kronoskaf.com: Seven Years' War Knowledge Base] * [http://1759.ccbn-nbc.gc.ca 1759: From the Warpath to the Plains of Abraham Virtual Exhibition.] * [https://web.archive.org/web/20190519073106/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-TheWaroftheConquest.htm The Seven Years' War in Canada] * [http://www.civilization.ca/cwm/exhibitions/gallery1/clash_e.shtml Clash of Empires and The Battle of the Plains of Abraham — The Canadian War Museum] [[Катэгорыя:Сямігадовая вайна| ]] ft5ubu1739wg9y542rtwugyxe92n93r 0 158974 2698513 1735795 2026-11-02T22:30:47Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] на [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698513 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 161027 2698526 2666930 2026-11-03T03:36:35Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698526 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Усьці-над-Лабай |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Усьці-над-Лабай |Назва на мове краіны = Ústí nad Labem |Код мовы назвы краіны = cs |Краіна = Чэхія |Герб = Usti znak.gif |Сьцяг = Flag of Usti nad Labem.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Край |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = Усьцецкі |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 93.95 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 218 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 93523 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Тэлефонны код = +(420) |Паштовы індэкс = 400 01 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Ustiview.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 50 |Шырата хвілінаў = 39 |Шырата сэкундаў = 30 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 14 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 30 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.usti-nl.cz/ |Колер = {{Колер|Чэхія}} }} '''Усьці-над-Лабай''' ({{мова-cs|Ústí nad Labem}}) — горад на поўначы [[Чэхія|Чэхіі]] і адміністрацыйны цэнтар [[Усьцецкі край|Усьцецкага краю]]. Места налічвае блізу 91 тысяч жыхароў. Гэта буйны прамысловы цэнтар, тут маецца актыўны рачны порт і важны чыгуначны вузел. == Гісторыя == Першая пацьверджаная пісьмовая згадка пра места зьмяшчаецца ў статуце капітула пры касьцёле Сьвятога Стэфана ў [[Літамержыцы|Літамержыцах]]. Яна датаваная 1056 ці 1057 годам. У 1249 годзе паселішча ўпершыню згадваецца пад статусам каралеўскага места<ref>[https://www.usti.cz/cz/volny-cas/turistum/usti-nad-labem-se-predstavuje/historie-mesta.html «Historie města»]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. City of Ústí nad Labem.</ref>. Статут праскага бэнэдыктынскага манастыра ад 993 году лічыцца першым пісьмовым згадваньнем Усьці-над-Лабай, але ягоная праўдзівасьць была пастаўленая пад сумнеў<ref>[https://www.e15.cz/magazin/prvni-zminka-z-roku-993-a-silny-zapach-omyly-o-usti-845333 «První zmínka z roku 993 a silný zápach. Omyly o Ústí»]. E15.</ref>. У другой палове XIII стагодзьдзя кароль [[Атакар II]] запрасіў нямецкіх асаднiкаў у краіну. У 1423 годзе, будучы каралём Багеміі, [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонт]] аддаў горад у заклад курфюрсту [[Фрыдрых I Мэйсэнскі|Фрыдрыху I Мэйсэнскаму]], які заняў яго саксонскім гарнізонам. 16 чэрвеня 1426 году, пасьля таго, як горад быў абложаны 25 тысячамі гусітаў, абложнікі разьбілі нямецкую армію ў 70 тысяч жаўнераў, якая была надасланая на дапамогу, але гусіты разграмілі немцаў. На наступны дзень гусіты ўзялі штурмам і зьнішчылі горад. Ён быў закінуты на тры гады, перш чым у 1429 годзе пачалася ягонае аднаўленьне<ref name="britannica">Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Aussig». Encyclopædia Britannica, vol. 2 (11th ed.). Cambridge University Press. — С. 936.</ref>. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2006-0014, Anschluss sudetendeutscher Gebiete, Aussig.jpg|значак|зьлева|Нямецкія войскі ўваходзяць у горад у кастрычніку 1938 году.]] Усьці-над-Лабай зноў быў спалены ў 1583 годзе і разрабаваны швэдамі ў 1639 годзе за часам [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]<ref name="baynes">Baynes, T. S., ed. (1878). «Aussig». Encyclopædia Britannica, vol. 3 (9th ed.). New York: Charles Scribner’s Sons. — С. 101.</ref>. Ён таксама моцна пацярпеў за час Сямігадовай вайны, а таксама недалёк ад места ў 1813 годзе адбылася [[Кульмская бітва]] паміж [[Францыя]]й ды хаўрусьнікамі зь ліку [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]], [[Прусія|Прусіі]] і [[Расейская імпэрыя|Расеі]] падчас [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]]. Яшчэ ў 1830 годзе ягонае насельніцтва складала ўсяго 1400 чалавек<ref name="britannica"/>. У складзе Каралеўства Багеміі ён у рэшце рэшт быў улучаны ў Габсбурскую манархію і цягам XIX стагодзьдзя быў значна індустрыялізаваны. Пасьля складаньня [[аўстрыйска-вугорскае пагадненьне|аўстрыйска-вугорскага пагадненьня]] 1867 году места стала цэнтрам Аўсыскай акругі<ref>Klein, Wilhelm (1967). «Die postalischen Abstempelungen auf den österreichischen Postwertzeichen-Ausgaben 1867, 1883 und 1890».</ref>. У 1870-х гадах, маючы ўсяго 11 тысяч жыхароў, ён стаў буйным вытворцам шарсьцяных вырабаў, лёну, паперы, караблёў і хімікатаў, а таксама займеў гандаль збожжам, садавіною, мінэральнай вадою, піламатэрыяламі і вуглём<ref name="baynes"/>. Да 1900 году маштабная іміграцыя павялічыла насельніцтва амаль да 40 тысяч чалавек, пераважна немцаў, што дадало гораду новыя промыслы, як то шкляную і каменную апрацоўку<ref name="britannica"/>. Мясцовы рачны порт стаў самым ажыўленым ва ўсёй Аўстра-Вугоршчыне, апярэдзіўшы нават марскі порт у [[Трыест|Трыесьце]]<ref>[https://sever.rozhlas.cz/nej-usteckeho-kraje-nejvykonnejsi-pristavy-v-celem-rakousko-uhersku-8175981 «NEJ Ústeckého kraje: nejvýkonnější přístavy v celém Rakousko-Uhersku»]. Czech Radio.</ref>. У кастрычніку 1938 году Усьці-над-Лабай быў перададзены нацысцкай [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччыне]] разам з астатняй часткай Судэтаў у адпаведнасьці з умовамі Мюнхэнскага пагадненьня. У навагоднюю ноч таго ж году нацысты спалілі мясцовую сынагогу, а пазьней на ейным месцы быў пабудаваны мясакамбінат. Габрэйская супольнасьць места была зьнішчаная за часам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Згодна з умовамі Патсдамскай канфэрэнцыі і [[Дэкрэт Бэнэша|дэкрэтамі Бэнэша]], горад быў вернуты [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]], а амаль усё нямецкае насельніцтва было выгнанае. == Славутасьці == [[Файл:Burg.Střekov.JPG|значак|зьлева|Замак Стржэкаў.]] Замак [[Стржэкаў]] уважаецца адной з галоўных славутасьцяў гораду Усьці-над-Лабай і ёсьць адным з самых наведвальных турыстычных месцаў ва ўсім рэгіёне. Ён разьмешчаны ў паўднёвым прадмесьці гораду. Замак быў пабудаваны ў 1316—1319 гадах. Зь перапынкам у 1945—1992 гады ён належыць сям’і [[Лабковічы|Лабковічаў]] ажно з 1563 году<ref>[https://web.archive.org/web/20230724070651/https://pamatkovykatalog.cz/hrad-strekov-zricenina-2165273 «Hrad Střekov, zřícenina»]. National Heritage Institute.</ref>. Касьцёл Унебаўзяцьця Дзевы Марыі быў пабудаваны ў 1318 годзе і стаіць у цэнтры места. Ён вядомы сваёй нахільнай вежай, якая вышынёў сягае 65 мэтраў, а ейнае адхіленьне, выкліканае бамбаваньнямі ў канцы Другой сусьветнай вайны, складае 201 сантымэтар. Гэта самая нахіленая вежа на поўнач ад [[Альпы|Альпаў]]<ref>[https://www.kudyznudy.cz/aktivity/kostel-nanebevzeti-panny-marie-v-usti-nad-labem «Kostel Nanebevzetí Panny Marie v Ústí nad Labem»]. CzechTourism.</ref>. Значнай славутасьцю таксама лічыцца ўзгорак Ветрушы з назіральнай вежай і замкам Ветрушы, які быў пабудаваны ў 1847 годзе як гатэль, дзе таксама працуе рэстаран<ref>[https://www.usti.cz/cz/volny-cas/turistum/turisticke-cile/kulturne-historicke-zajimavosti/hrady-zamky/zamecek-vetruse.html «Výletní zámeček Větruše»]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. City of Ústí nad Labem.</ref>. У раёне Краснэ-Бржэзна маецца [[Усьцецкі заапарк]], заснаваны ў 1908 годзе. Характэрным будынкам ёсьць замак Краснэ-Бржэзна. Ён складаецца з Старога замку, пабудаванага да 1568 году, і Новага замку, пабудаванага ў пачатку XVII стагодзьдзя і перабудаванага ў стылі барока ў першай палове XVIII стагодзьдзя. Замак аточаны ангельскім паркам. На сёньня замак служыць месцам разьмяшчэньня філіі Нацыянальнага інстытута спадчыны Чэхіі<ref>[https://web.archive.org/web/20230724070103/https://pamatkovykatalog.cz/zamek-2298717 «Zámek»]. National Heritage Institute.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080913004549/http://www.usti-nl.cz/ Афіцыйны сайт] {{Адміністрацыйны падзел Чэхіі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 5klmihi2lxvjna59dypottbqvd7kctu 0 161172 2698534 2190206 2026-11-03T06:18:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698534 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ляманчаскі |Назва-арыгінал = El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha |Выява = El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha.jpg |Памер = 220пкс |Подпіс выявы = |Жанр = [[раман]] |Аўтар = [[Мігель Сэрвантэс]] |Мова арыгіналу = гішпанская |Напісаны = |Публікацыя = [[1605]] (1 том), [[1615]] (2 том) |Асобнае выданьне = |Выдавецтва = |Пераклад = [[Міхась Пазьнякоў]] |Электронная вэрсія = |ВікіКрыніца-тэкст = }} «'''Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ляманчаскі'''» (''El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha'') — прыгодніцкі раман гішпанскага пісьменьніка [[Мігель Сэрвантэс|Мігеля Сэрвантэса]] пра [[Дон Кіхот|Алёнса Кіхот]], які чытаючы рыцарскія раманы, вырашыў адрадзіць рыцарства сваім прыкладам. Сабе ў зброяносцы ён вярбуе простага фэрмэра Санча Панса. Раман быў апублікаваны ў двух тамах. Першы выйшаў у [[1605]] годзе, а другі ў [[1615]] годзе. Твор быў перакладзены на ўсе эўрапейскія мовы, дагэтуль зьяўляецца адной з найпапулярнейшых кнігаў сусьветнай [[літаратура|літаратуры]] і займае другое месца пасьля [[Біблія|Бібліі]] паводле аб’ёму агульнасусьветнага накладу. Пераклад на беларускую мову, які быў апублікаваны ў [[1999]] годзе, зрабіў [[Міхась Пазьнякоў]]. == Беларускі пераклад раману == * Хітры гідальга Дон Кіхот Ламанчскі. Мн., 1999 == Вонкавя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20151102013803/http://prajdzisvet.org/translators/53-lapatka-jakub-.html Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ламанчаскі]. ПрайдзіСьвет * [https://web.archive.org/web/20160305190914/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/annus/04/04_cervantes.htm Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ламанчаскі]. Камунікат [[Катэгорыя:Гішпанская літаратура]] [[Катэгорыя:Раманы 1605 году]] [[Катэгорыя:Раманы на гішпанскай мове]] hvwk89gultkur8qdoeky4sdxslcecsw 0 162504 2698479 2603537 2026-11-02T20:31:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698479 wikitext text/x-wiki [[Файл:Марш за мир и свободу (11).jpg|thumb|160px|[[Барыс Нямцоў]]]] [[Файл:Валентин Распутин.jpg|thumb|160px|[[Валянцін Распуцін]]]] [[Файл:Lee Kuan Yew.jpg|thumb|160px|[[Лі Куан Ю]]]] [[Файл:Fr Alexander Nadson.jpg|thumb|160px|[[Аляксандар Надсан]]]] [[Файл:E Primakov 03.jpg|thumb|160px|[[Яўген Прымакоў]]]] [[Файл:Gennady Seleznyov.jpg|thumb|160px|[[Генадзь Селязнёў]]]] [[Файл:Henning_Mankell_3_2011_Shankbone.jpg|thumb|160px|[[Гэнінг Манкэль]]]] [[Файл:Helmut_Schmidt_(13.07.1977).jpg|thumb|160px|[[Гэльмут Шміт]]]] [[Файл:Eldar Ryazanov.jpg|thumb|160px|[[Эльдар Разанаў]]]] == Студзень == * [[4 студзеня]]: [[Васіль Севасьцьянавіч Лявонаў|Васіль Лявонаў]] (59) — [[беларус]]кі дзяржаўны дзяяч, міністар сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь (1994—1997)<ref>[https://web.archive.org/web/20150106215444/http://eurobelarus.info/news/society/2015/01/04/pamer-byly-m-n-str-sel-skay-gaspadark-pal-tvyazen-vas-l.html Памёр былы міністр сельскай гаспадаркі Васіль Лявонаў]</ref> * [[6 студзеня]]: [[Томас Дабравольскіс]] (48) — летувіскі [[кампазытар]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=141745 Памёр літоўскі кампазітар Дабравольскіс, жорстка збіты ў калядную ноч у Вільні]</ref> * [[7 студзеня]]: [[Тадэвуш Канвіцкі]] (88) — польскі [[пісьменьнік]] і [[кінарэжысэр]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=141956 Памёр Тадэвуш Канвіцкі, аўтар «Малога апакаліпсісу» і словаў: «Беларусь, ты павінна называцца Дабраруссю»]</ref> * [[9 студзеня]]: [[Юзэф Алексы]] (68) — польскі палітычны дзяяч, прэм’ер-міністар Польшчы (1995—1996)<ref>[https://web.archive.org/web/20150609055640/http://m.nn.by/articles/141934/ Памёр ад раку былы прэм’ер Польшчы Юзаф Алексы]</ref> * [[12 студзеня]]: [[Алена Абразцова]] (75) — савецкая і расейская [[Опэра|опэрная]] сьпявачка (меца-сапрана), акторка, пэдагог, народная артыстка СССР (1976)<ref>[http://zviazda.by/2015/01/67324.html/ Знакамітая оперная спявачка Алена Абразцова памерла ва ўзросце 75 гадоў у Германіі]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[14 студзеня]]: [[Мікалай Тарасюк]] (82) — беларускі разьбяр, музычны майстар, народны майстар Рэспублікі Беларусь (1989)<ref>[https://web.archive.org/web/20150629141644/http://www.vb.by//society/people/tarasuik.html Памёр народны майстар Мікалай Тарасюк]</ref> * [[16 студзеня]]: [[Рыма Маркава]] (89) — савецкая і расейская акторка тэатру і кіно, Народная артыстка Расеі (1994)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=142473 Памерла народная артыстка Расіі Рыма Маркава]</ref> * [[19 студзеня]]: [[Анатоль Грыцкевіч]] (85) — беларускі гісторык<ref>[http://euroradio.fm/pamyor-vyadomy-belaruski-gistoryk-anatol-gryckevich Памёр вядомы беларускі гісторык Анатоль Грыцкевіч]</ref> * [[21 студзеня]]: [[Амэрыка Дыяс Нуньес]] (76) — Надзвычайны і Паўнамоцны Амбасадар Вэнэсуэлы ў Рэспубліцы Беларусь (2008—2015)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=142769 Памёр пасол Венесуэлы ў Беларусі Амерыка Дыяс Нуньес]</ref> * [[23 студзеня]]: [[Абдула бін Абдулазіз Аль Саўд]] (90) — Кароль [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=142870 У Саудаўскай Аравіі памёр кароль]</ref> * [[25 студзеня]]: [[Дэміс Русас]] (68) — грэцкі сьпявак<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=143081 Памёр спявак Дэміс Русас]</ref> * [[27 студзеня]]: [[Чарлз Гард Таўнз]] (99) — амэрыканскі фізык, вынаходнік лазера, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі<ref>[https://web.archive.org/web/20150128110636/http://newscenter.berkeley.edu/2015/01/27/nobel-laureate-and-laser-inventor-charles-townes-dies-at-99/ Nobel laureate and laser inventor Charles Townes dies at 99]{{ref-en}}</ref> * [[28 студзеня]]: [[Іў Шавэн]] (84) — францускі хімік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі<ref>[http://www.lepoint.fr/societe/yves-chauvin-laureat-du-prix-nobel-de-chimie-en-2005-est-decede-elysee-28-01-2015-1900378_23.php Yves Chauvin, lauréat du prix Nobel de chimie en 2005, est décédé]{{ref-fr}}</ref> * [[29 студзеня]]: [[Колін Макалоў]] (77) — аўстралійская пісьменьніца, аўтар раману «Птушкі ў цёрне»<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=143288 Памерла аўтар культавай аўстралійскай кнігі «Птушкі ў цёрне»]</ref> * [[30 студзеня]]: [[Жэлю Жэлеў]] (79) — баўгарскі палітык, прэзыдэнт Баўгарыі (1990—1997)<ref>[http://www.novinite.com/articles/166247/Bulgaria's+Former+President+Zhelyu+Zhelev+Dies Bulgaria’s Former President Zhelyu Zhelev Dies] — Novinite.com — Sofia News Agency{{ref-en}}</ref> * [[31 студзеня]]: [[Рыхард фон Вайцзэкер]] (94) — заходненямецкі дзяржаўны дзяяч, фэдэральны прэзыдэнт Нямеччыны (1984—1994)<ref>[http://charter97.org/be/news/2015/1/31/137716/ Памёр былы прэзідэнт ФРГ Рыхард фон Вайцзэкер]</ref> == Люты == * [[1 лютага]]: [[Ігнат Антонаў]] (92) — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь, народны лекар Беларусі.<ref>[https://web.archive.org/web/20150203224606/http://minsknews.by/blog/2015/02/02/ushel-iz-zhizni-pochetnyiy-grazhdanin-goroda-minska-ignatiy-petrovich-antonov/ Пайшоў з жыцьця ганаровы грамадзянін горада Мінска Ігнат Пятровіч Антонаў]{{ref-ru}}</ref> * 1 лютага: [[Валерыя Кісялёва]] (64) — расейская акторка, Заслужаная артыстка Расеі<ref>[https://web.archive.org/web/20150208062002/http://n4k.ru/culture/42694-neozhidannaja-smert-materi-ivana-urganta.html Неожиданная смерть матери Ивана Урганта: Валерия Киселева сгорела за одну ночь]</ref> * [[2 лютага]]: [[Андрэй Кузьменка]] (46) — украінскі сьпявак<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=143505 Загінуў лідар гурту «Скрабін» Андрэй Кузьменка]</ref> * [[10 лютага]]: [[Вал Логсдан Фітч]] (91) — амэрыканскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі 1980 году<ref>Dennis Overbye. [http://www.nytimes.com/2015/02/11/us/val-fitch-who-discovered-universe-to-be-out-of-balance-is-dead-at-91.html?hpw&rref=obituaries&action=click&pgtype=Homepage&module=well-region&region=bottom-well&WT.nav=bottom-well&_r=0 Val Fitch, Who Discovered Universe to Be Out of Balance, Is Dead at 91] — NY Times FEB. 10, 2015</ref> * [[20 лютага]]: [[Лідзія Арабей]] (89) — беларуская пісьменьніца, крытык, літаратуразнаўца<ref>[https://web.archive.org/web/20150223124103/http://news.tut.by/culture/436690.html Памерла пісьменніца Лідзія Арабей]</ref> * [[27 лютага]]: [[Барыс Нямцоў]] (55) — расейскі палітык, першы намесьнік старшыні Ўраду Расейскай Фэдэрацыі (1997—1998)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/26873630.html У Маскве забілі Барыса Нямцова] — Радыё Свабода</ref> * [[28 лютага]]: [[Міхаіл Чэчатаў]] (61) — украінскі палітык і дзяржаўны дзяяч, народны дэпутат Украіны 2, 5—7 скліканьняў<ref>[http://www.svaboda.org/content/mykhailo-chechetov/26874372.html Намесьнік старшыні фракцыі Януковіча выкінуўся з 17 паверха]</ref> == Сакавік == * 1 сакавіка: [[Вікторыя Мазур]] (68) — [[беларус]]кая акторка, артыстка Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатру, Народная артыстка Беларусі (1997)<ref>[http://charter97.org/be/news/2015/3/2/141644/ Памерла народная артыстка Беларусі Вікторыя Мазур]</ref> * [[9 сакавіка]]: [[Станіслаў Мельнік]] (53) — украінскі палітык, народны дэпутат Украіны 5—7 скліканьняў (2006—2014)<ref>[https://web.archive.org/web/20150317131542/http://delo.ua/ukraine/esche-odno-samoubijstvo-regionala-umer-eks-deputat-stanislav-me-292428/ Яшчэ адно самагубства «рэгіянала»: памёр экс-дэпутат Станіслаў Мельнік]{{ref-ru}}</ref> * [[12 сакавіка]]: [[Аляксандар Пеклушэнка]] (68) — украінскі палітык і дзяржаўны дзяяч, народны дэпутат Украіны 4—6 скліканьняў (2002—2012), старшыня Запароскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі (2011—2014)<ref>[http://www.imperiya.by/news.html?id=159374 Чарговае «самагубства»: знойдзены мёртвым экс-рэгіянал Аляксандар Пеклушэнка]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref> * [[12 сакавіка]]: [[Тэры Пратчэт]] (66) — ангельскі пісьменьнік<ref>[http://www.imperiya.by/news.html?id=159374 Памёр знакаміты пісьменнік-фантаст Тэры Пратчэт]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[14 сакавіка]]: [[Валянцін Распуцін]] (77) — расейскі пісьменьнік<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/26901783.html У Маскве памёр пісьменьнік Валянцін Распуцін]</ref> * [[17 сакавіка]]: [[Аляксандар Руцкі (акадэмік)|Аляксандар Руцкі]] (83) — беларускі доктар, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], заслужаны дзяяч навукі БССР (1982)<ref>[https://web.archive.org/web/20150609055059/http://www.intex-press.by/ru/news/society/18280/ Памёр акадэмік-хірург Аляксандр Руцкі, ураджэнец Баранавіцкага раёна]</ref> * [[20 сакавіка]]: [[Малкалм Фрэйзэр]] (84) — аўстралійскі дзяржаўны дзяяч, прэм’ер-міністар Аўстраліі (1975—1983)<ref>[http://lenta.ru/news/2015/03/20/fraser1/ Памёр былы прэм’ер-міністар Аўстраліі Малкалм Фрэйзер]{{ref-ru}}</ref> * [[20 сакавіка]]: [[Віктар Януковіч (1981—2015)|Віктар Януковіч]] (33) — украінскі палітычны дзяяч, народны дэпутат Украіны 5—7 скліканьняў (2006—2014), сын чацьвертага Прэзыдэнта Ўкраіны [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]<ref>[http://euroradio.fm/yanukovicha-malodshaga-pahavali-na-vayskovyh-mogilkah-sevastopalya Януковіча-малодшага пахавалі на вайсковых могілках Севастопаля]</ref> * [[22 сакавіка]]: [[Аркадзь Арканаў]] (81) — расейскі пісьменьнік-сатырык<ref>[http://zviazda.by/2015/03/76388.html Памёр Аркадзь Арканаў]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[23 сакавіка]]: [[Лі Куан Ю]] (91) — сынгапурскі палітык, першы прэм’ер-міністар Рэспублікі Сынгапур, адзін з бацькоў сынгапурскага «эканамічнага цуду»<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=146395 Памёр заснавальнік Сінгапура Лі Куан Ю]</ref> * [[26 сакавіка]]: [[Тумас Транстрэмэр]] (83) — швэдзкі [[паэт]], ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія па літаратуры|Нобэлеўскай прэміі па літаратуры]] (2011)<ref>[https://web.archive.org/web/20160307052818/http://prajdzisvet.org/news/pamyor-shvedski-paet,-nobeleuski-laureat-tumas-transtromer.html Памёр швэдзкі паэт, нобелеўскі ляўрэат Тумас Транстромер]</ref> == Красавік == * [[1 красавіка]]: [[Роберт Ляшчынскі]] (48) — польскі журналіст і музычны крытык<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=146961 Памёр польскі музычны крытык, які пісаў пра Беларусь, Роберт Ляшчынскі]</ref> * [[13 красавіка]]: [[Гюнтэр Грас]] (87) — [[немцы|нямецкі]] [[пісьменьнік]], скульптар, мастак, [[Графіка|графік]], ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія па літаратуры|Нобэлеўскай прэміі па літаратуры]] 1999 году<ref>[http://zviazda.by/2015/04/79278.html Памёр нямецкі пісьменнік Гюнтэр Грас]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[15 красавіка]]: [[Алег Калашнікаў]] (52) — украінскі палітык, народны дэпутат Украіны 5 скліканьня (2006—2007)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/26957963.html У Кіеве забіты Алег Калашнікаў, былы дэпутат Вярхоўнай рады]</ref> * [[15 красавіка]]: [[Аляксандар Надсан]] (88) — беларускі грэка-каталіцкі сьвятар, выбітны дзяяч беларускай эміграцыі<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/26958442.html Памёр айцец Аляксандар Надсан]</ref> * [[15 красавіка]]: [[Уладзімер Содаль]] (78) — беларускі літаратуразнавец, краязнавец<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=147868 Памёр літаратуразнаўца Уладзімір Содаль]</ref> * [[16 красавіка]]: [[Валеры Белавусаў]] (66) — савецкі і расейскі хакейны трэнэр<ref>[http://www.hawk.ru/news/15336/ Сышоў «залаты» трэнер «Авангарда»]{{ref-ru}}</ref> * [[16 красавіка]]: [[Алесь Бузіна]] (45) — украінскі пісьменьнік, журналіст і тэлевядучы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/26961304.html У Кіеве застрэлілі журналіста Алеся Бузіну]</ref> * [[16 красавіка]]: [[Станіслаў Грос]] (45) — чэскі палітычны дзяяч, Прэм’ер-міністар Чэхіі (2004—2005)<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1907528 СМІ: на 46-м годзе жыцця памёр экс-прэм’ер Чэхіі Станіслаў Грос]{{ref-ru}}</ref> * [[19 красавіка]]: [[Леанід Сушчэня]] (85) — беларускі навуковец, акадэмік [[НАН Беларусі]], Прэзыдэнт Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі (1992—1997)<ref>[http://by.belapan.by/archive/2015/04/23/772564_772565/ У Мінску развітваюцца з былым прэзідэнтам НАН Беларусі акадэмікам Леанідам Сушчэнем]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[21 красавіка]]: [[Мікалай Багроў]] (77) — украінскі палітык, народны дэпутат Украіны 1 скліканьня (1990—1994), [[герой Украіны]] (2007)<ref>[http://www.politnavigator.net/v-krymu-umer-spiker-pervogo-parlamenta-respubliki-nikolajj-bagrov.html У Крыме памёр спікер першага парламента рэспублікі Мікалай Багроў]{{ref-ru}}</ref> * [[21 красавіка]]: [[Сяргей Міхалёў]] (67) — савецкі і расейскі хакейны трэнэр<ref>[http://euroradio.fm/u-rasii-zaginuu-vyadomy-hakeyny-trener-yaki-ehau-z-pahavannya У Расіі загінуў вядомы хакейны трэнер, які ехаў з пахавання]</ref> * [[22 красавіка]]: [[Генадзь Вянгераў]] (55) — савецкі і расейскі [[актор]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=148209 Памёр акцёр, ураджэнец Віцебска Генадзь Венгераў]</ref> * [[24 красавіка]]: [[Уладзіслаў Барташэўскі]] (93) — польскі гісторык, публіцыст, міністар замежных справаў Польшчы (1995, 2000—2001)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=148360 Памёр Уладзіслаў Барташэўскі]</ref> * [[28 красавіка]]: [[Алесь Міцкевіч]] (95) — беларускі грамадзка-культурны, рэлігійны і сьвецкі дзяяч у ЗША, пляменьнік [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=148805 У Нью-Ёрку памёр пляменнік Якуба Коласа Аляксандр Міцкевіч]</ref> == Травень == * [[2 траўня]]: [[Мая Плісецкая]] (89) — савецкая і расейская балерына, народная артыстка СССР (1959)<ref>[http://zviazda.by/2015/05/81944.html Памерла Мая Плісецкая]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[14 траўня]]: [[Бі Бі Кінг]] (89) — амэрыканскі [[блюз]]авы гітарыст, сьпявак<ref>[http://euroradio.fm/pamyor-legenda-blyuzu-bi-bi-king Памёр легенда блюзу Бі Бі Кінг]</ref> * [[23 траўня]]: [[Джон Нэш (матэматык)|Джон Нэш]] (86) — амэрыканскі матэматык, ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія па эканоміцы|Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы]] (1994)<ref>[http://euroradio.fm/nobeleuski-laureat-dzhon-nesh-zaginuu-u-autaavaryi Нобелеўскі лаўрэат Джон Нэш загінуў у аўтааварыі]</ref> == Чэрвень == * [[5 чэрвеня]]: [[Тарык Азіз]] (79) — ірацкі дзяржаўны і палітычны дзяяч, намесьнік прэм’ер-міністра Іраку (1979—2003), паплечнік прэзыдэнта Іраку [[Садам Хусэйн|Садама Хусэйна]]<ref>[http://charter97.org/be/news/2015/6/12/155151/ Улады Ірака знайшлі цела паплечніка Хусэйна Тарыка Азіза]</ref> * [[7 чэрвеня]]: [[Крыстафэр Лі]] (93) — ангельскі актор<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=151140 Сэр Крыстафер Лі памёр у 93 гады]</ref> * [[15 чэрвеня]]: [[Жана Фрыске]] (40) — расейская сьпявачка<ref>[http://zviazda.by/2015/06/87959.html Расійская спявачка і актрыса Жанна Фрыске памерла ва ўзросце 40 гадоў]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[17 чэрвеня]]: [[Рабэрта Левінгстан]] (95) — аргентынскі ваенны і дзяржаўны дзяяч, [[Прэзыдэнт Аргентыны]] (1970—1971)<ref>[https://web.archive.org/web/20150618194425/http://www.lanacion.com.ar/1802793-murio-roberto-marcelo-levingston Памёр Раберта Марсэла Левінгстан]{{ref-es}}</ref> * [[17 чэрвеня]]: [[Сулейман Дэмірэль]] (90) — турэцкі палітычны і дзяржаўны дзяяч, [[Прэзыдэнт Турэччыны]] (1993—2000)<ref>[https://web.archive.org/web/20160305111201/http://by.belapan.by/archive/2015/06/18/784230_784232/ Лукашэнка выказаў спачуванні ў сувязі са смерцю былога прэзідэнта Турцыі Сулеймана Дэмірэля]</ref> * [[22 чэрвеня]]: [[Джэймз Горнэр]] (61) — амэрыканскі [[кампазытар]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=151724 Кампазітар «Тытаніка» і «Аватара» загінуў у авіякатастрофе]</ref> * [[26 чэрвеня]]: [[Яўген Прымакоў]] (85) — савецкі і расейскі палітычны і дзяржаўны дзяяч, старшыня Ўраду Расейскай Фэдэрацыі (1998—1999)<ref>[http://zviazda.by/2015/06/89516.html Памёр Яўген Прымакоў]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Ліпень == * [[10 ліпеня]]: [[Амар Шарыф]] (83) — [[Эгіпет|эгіпецкі]] актор; вядомы, галоўным чынам, па працах у амэрыканскім і эўрапейскім кіно<ref>[http://euroradio.fm/pamyor-znakamity-egipecki-kinaakcyor-amar-sharyf Памёр знакаміты егіпецкі кінаакцёр Амар Шарыф]</ref> * [[15 ліпеня]]: [[Сяргей Друшчыц]] (74) — беларускі [[архітэктар]] і рэстаўратар<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=153074 Памёр вядомы беларускі архітэктар і рэстаўратар Сяргей Друшчыц]</ref> * [[19 ліпеня]]: [[Генадзь Селязьнёў]] (67) — расейскі дзяржаўны дзяяч, старшыня [[Дзяржаўная Дума Фэдэральнага Сходу Расейскай Фэдэрацыі|Дзяржаўнай Думы Фэдэральнага Сходу Расейскай Фэдэрацыі]] (1996—2003)<ref>[http://zviazda.by/2015/07/92473.html Памёр Генадзь Селязнёў]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[21 ліпеня]]: [[Эдгар Доктараў]] (84) — [[ЗША|амэрыканскі]] пісьменьнік<ref>[http://lenta.ru/news/2015/07/22/doctorow/ Памёр амэрыканскі пісьменьнік Эдгар Доктараў]{{ref-ru}}</ref> * [[23 ліпеня]]: [[Андрэй Харкавец]] (52) — беларускі дзяржаўны дзяяч, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|міністар фінансаў Беларусі]] (2008—2014)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=153399 Памёр былы міністр фінансаў Андрэй Харкавец. Яму было 52 гады]</ref> * [[27 ліпеня]]: [[Абдул Калам]] (83) — індыйскі дзяржаўны дзяяч, Прэзыдэнт Індыі (2002—2007)<ref>[https://web.archive.org/web/20160305072709/http://www.tvr.by/bel/news/v_mire/v_indii_obyavlen_nedelnyy_traur/ У Індыі аб’яўлена тыднёвая жалоба]</ref> * [[29 ліпеня]]: [[Лео Вальнэр]] (79) — кіраўнік Аўстрыйскага алімпійскага камітэту (1990—2009)<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/spachuvanne-z-nagody-smertsi-byloga-kiraunika-austryjskaga-alimpijskaga-kamiteta-leo-valnera-11862/ Спачуванне ў сувязі са смерцю былога кіраўніка Аўстрыйскага алімпійскага камітэта Лео Вальнера]</ref> == Жнівень == * [[9 жніўня]]: [[Алег Гардынец]] (53) — беларускі опэрны сьпявак, бас<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=154353 Раптоўна памёр вядучы оперны бас Беларусі Алег Гардынец]</ref> * [[12 жніўня]]: [[Ігар Ерамееў]] (47) — украінскі палітык, народны дэпутат [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Рады Ўкраіны]] 4, 7 і 8 скліканьняў<ref>[http://rus.newsru.ua/ukraine/12aug2015/eremeev_umer.html Дэпутат Ярамееў памёр у лякарні за мяжой — СМІ]{{ref-ru}}</ref> * [[12 жніўня]]: [[Георгі Скрыпнічэнка]] (74) — беларускі мастак-[[Сюррэалізм|сюррэаліст]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27187178.html Памёр беларускі Далі, мастак-сюррэаліст Георгі Скрыпнічэнка]</ref> * [[13 жніўня]]: [[Абрам Ройзман]] (83) — савецкі і беларускі [[шахматы]]ст, майстар спорту СССР (1957), міжнародны арбітар (1995)<ref>[http://www.chess.by/news/1137.html Памятаем. Любім. Смуткуем.]{{ref-ru}}</ref> * [[14 жніўня]]: [[Сяргей Журавель]] (61) — народны артыст Беларусі, актор Купалаўскага тэатру<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27188748.html Памёр актор Сяргей Журавель]</ref> * [[20 жніўня]]: [[Леў Дураў]] (83) — савецкі і расейскі актор тэатру і кіно, народны артыст СССР<ref>{{Спасылка|url=http://euroradio.fm/u-maskve-pamyor-vyadomy-akcyor-leu-durau|загаловак=У Маскве памёр вядомы акцёр Леў Дураў|выдавец=[[Эўрарадыё]]|дата=20 жніўня 2015}}</ref> * [[24 жніўня]]: [[Ала Канапелька]] (55) — беларуская паэтка<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=155142 Памерла Ала Канапелька]</ref> * [[31 жніўня]]: [[Ўэс Крэвэн]] (76) — амэрыканскі кінарэжысэр<ref>[https://web.archive.org/web/20160102015237/http://m.belta.by/culture/view/rezhisser-filma-koshmar-na-ulitse-vjazov-ues-krejven-skonchalsja-v-ssha-160779-2015/ Режиссер фильма «Кошмар на улице Вязов» Уэс Крэйвен скончался в США]</ref> == Верасень == * [[4 верасьня]]: [[Уладзімер Кішкурна]] (77) — беларускі грамадзкі актывіст, сябра партыі БНФ<ref>[https://web.archive.org/web/20200430144455/https://m.nn.by/articles/155799/ Памёр грамадскі актывіст Уладзімір Кішкурна]</ref> * [[12 верасьня]]: [[Аляксей Кароль]] (70) — беларускі грамадзкі дзеяч, журналіст, рэдактар беларускамоўнай газэты «[[Новы час (газэта)|Новы час]]» (2007—2015)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27245194.html Памёр гісторык, палітоляг, журналіст Аляксей Кароль]</ref> * [[15 верасьня]]: [[Міхай Валанцір]] (81) — савецкі і малдаўскі актор тэатру і кіно, тэатральны рэжысэр, Народны артыст СССР (1984)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=156393 Памёр вядомы малдоўскі акцёр Міхай Валанцір, што сыграў Будулая]</ref> * [[19 верасьня]]: [[Джэкі Колінз]] (77) — брытанская і амэрыканская пісьменьніца<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=156664 Памерла пісьменніца Джэкі Колінз]</ref> == Кастрычнік == * [[5 кастрычніка]]: [[Гэнінг Манкель]] (67) — швэдзкі пісьменьнік і драматург<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=157463 Памёр аўтар дэтэктываў Хенінг Манкель]</ref> * [[5 кастрычніка]]: [[Алесь Савіцкі]] (91) — [[беларус]]кі [[празаік]], грамадзкі дзяяч, ганаровы грамадзянін [[Полацак|Полацку]] (1987)<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=157524 Памёр пісьменнік Алесь Савіцкі]</ref> * [[6 кастрычніка]]: [[Арпад Гёнц]] (93) — [[Вугоршчына|вугорскі]] дзяржаўны і палітычны дзяяч, Прэзыдэнт Вугоршчыны (1990—2000)<ref>[http://ria.ru/world/20151006/1297723745.html Экс-прэзыдэнт Вугоршчыны Арпад Генц памёр ва ўзросьце 93 гадоў]{{ref-ru}}</ref> * [[10 кастрычніка]]: [[Рычард Гэк]] (84) — [[ЗША|амэрыканскі]] [[хімія|хімік]], які адкрыў [[Рэакцыя Гэка|рэакцыю Гэка]], ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія па хіміі|Нобэлеўскай прэміі па хіміі]] за 2010 год<ref>[http://ru.euronews.com/2015/10/11/nobel-prizewinning-scientist-dies-in-poverty/ Нобэлеўскі ляўрэат Рычард Гэк памёр у крайняй галечы]{{ref-ru}}</ref> * [[23 кастрычніка]]: [[Раман Лубкіўскі]] (74) — украінскі пісьменьнік, дзяржаўны і грамадзкі дзяяч, дыплямат<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=158705 Памёр Раман Лубкіўскі — украінскі паэт, дыпламат і папулярызатар Беларусі]</ref> * [[24 кастрычніка]]: [[Морын О’Гара]] (95) — ірляндзкая й амэрыканская [[акторка]] і сьпявачка<ref>[http://www.rg.ru/2015/10/24/aktrisa-anons.html У ЗША сканала ўладальніца «Оскара» Морын О'Хара]{{ref-ru}}</ref> * [[25 кастрычніка]]: [[Мікалай Барысевіч]] (92) — беларускі [[фізык]], доктар фізыка-матэматычных навук (1965), прафэсар (1967), прэзыдэнт [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] (1969—1987)<ref>[http://zviazda.by/2015/10/107387.html Памёр былы старшыня Акадэміі навук Мікалай Барысевіч]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[28 кастрычніка]]: [[Юлія Балыкіна]] (31) — беларуская лёгкаатлетка, шматразовая чэмпіёнка Беларусі, удзельніца [[Лёгкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]] ў [[Лёндан]]е<ref>[http://zviazda.by/2015/11/110519.html Знойдзена цела зніклай Юліі Балыкінай]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Лістапад == * [[2 лістапада]]: [[Андрэй Цеханавецкі]] (91) — польскі навуковец, беларусіст, грамадзка-культурны дзяяч<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=159270 У Лондане памёр прафесар Анджэй Цеханавецкі]</ref> * [[3 лістапада]]: [[Марыюш Карповіч]] (81) — польскі навуковец, гісторык мастацтва<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=159574 Памёр гісторык Марыуш Карповіч]</ref> * [[5 лістапада]]: [[Чэслаў Кішчак]] (90) — польскі дзяржаўны дзяяч, прэм’ер-міністар Польшчы (1989), міністар унутраных справаў Польшчы (1981—1990)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27347687.html Памёр польскі генэрал Чэслаў Кішчак, які адыграў важную ролю ў ваенным становішчы і перамовах з апазыцыяй]</ref> * [[5 лістапада]]: [[Міхаіл Лесін]] (57) — расейскі дзяржаўны дзяяч і мэдыйны мэнэджар<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=159517 Экс-кіраўнік холдынгу «Газпром-медыя» і былы міністр друку Расіі Міхаіл Лесін памёр у Вашынгтоне]</ref> * [[8 лістапада]]: [[Андрэй Эшпай]] (90) — савецкі і расейскі кампазытар, піяніст, пэдагог, прафэсар, народны артыст СССР (1981), ляўрэат Ленінскай прэміі (1986) і Дзяржаўнай прэміі СССР (1976)<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201511081401-vsip.htm Памёр аўтар песьняў «А сьнег ідзе» і «Масквічы» Андрэй Эшпай]{{ref-ru}}</ref> * [[10 лістапада]]: [[Гэльмут Шміт]] (96) — нямецкі палітык, канцлер Нямеччыны (1974—1982)<ref>[http://zviazda.by/2015/11/109834.html Былы канцлер Германіі Гельмут Шміт памёр у Гамбургу ва ўзросце 96 гадоў]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[11 лістапада]]: [[Канстанцін Перапяліца]] (77) — савецкі і беларускі актор тэатру і кіно, тэатральны пэдагог, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=159762 Памёр заслужаны артыст Беларусі Канстанцін Перапяліца]</ref> * [[13 лістапада]]: [[Мікалай Дзінаў]] (74) — галоўны рэжысэр [[Менскі абласны драматычны тэатар|Менскага абласнога драматычнага тэатру]]<ref>[http://m.tut.by/news/society/473465.html З-за трагічнай выпадковасці пайшоў з жыцця былы рэжысёр Мінскага абласнога драмтэатра Мікалай Дзінаў]{{Недаступная спасылка|date=May 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[17 лістапада]]: [[Андрэй Гіро]] (47) — беларускі дыплямат, Амбасадар Рэспублікі Беларусь у Нямеччыне (2009—2015)<ref>[http://bel.sputnik.by/society/20151117/1018500219.html#ixzz3roykN6R3 Сышоў з жыцця пасол Беларусі ў Германіі Андрэй Гіро]</ref> * [[18 лістапада]]: [[Джона Лому]] (40) — новазэляндзкі [[рэгбі]]ст<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=160158 Легенда сусветнага рэгбі памёр ва ўзросце 40 гадоў]</ref> * [[24 лістапада]]: [[Алег Пешкаў]] (52) — расейскі лётчык, [[Герой Расейскай Фэдэрацыі]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=160609 Камандзіру збітага Су-24 пасмяротна прысвоена званне Героя Расіі]</ref> * [[30 лістапада]]: [[Эльдар Разанаў]] (88) — савецкі і расейскі кінарэжысэр, актор, сцэнарыст, паэт. Народны артыст СССР (1984)<ref>[http://zviazda.by/2015/11/112401.html Памёр рэжысёр Эльдар Разанаў]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сьнежань == * [[1 сьнежня]]: [[Станіслаў Астапчык]] (80) — савецкі і беларускі вучоны ў галіне матэрыялазнаўства і машынабудаваньня, акадэмік НАН Беларусі (1986), ляўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1986), заслужаны дзяяч навукі Рэспублікі Беларусь (2001)<ref>[http://nasb.gov.by/bel/news/533/ На 81-м годзе пайшоў з жыцця акадэмік НАН Беларусі Станіслаў Аляксандравіч Астапчык]</ref> * [[17 сьнежня]]: [[Уладзімер Касьцюкоў]] (61) — беларускі футбаліст і трэнэр<ref>[http://www.pressball.by/news/football/219955 Футбол. Памёр вядомы гулец і трэнер магілёўскага «Дняпра» — Уладзімер Касцюкоў]{{ref-ru}}</ref> * [[19 сьнежня]]: [[Курт Мазур]] (88) — нямецкі дырыгент<ref>[http://lenta.ru/news/2015/12/19/mazur/ Памёр нямецкі дырыгент Курт Мазур]{{ref-ru}}</ref> * [[22 сьнежня]]: [[Пэтэр Люндбляд]] (65) — швэдзкі сьпявак, аўтар адной з найпапулярнейшых песень на швэдзкай мове ''Ta mig till havet'' (''Вазьмі мяне да мора'')<ref>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=478&artikel=6332785 Памёр сьпявак Пэтэр Люндбляд]{{ref-sv}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе| ]] [[Катэгорыя:Сьпіс памерлых паводле гадоў|2015]] iedsgkc6j06vz0ofhog723aiqego7c0 0 167292 2698610 2675707 2026-11-03T11:57:10Z Makenzis 43569 /* Сэзоны (2013—...) */ 2698610 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Каўна Жальгірыс |Лягатып = FK Spyris.png |ПоўнаяНазва = Futbolo klubas «Kauno Žalgiris» |Заснаваны = 2005 |Горад = [[Коўна]], [[Летува]] |Стадыён = [[Стадыён Даруса і Гірэнаса]] |Умяшчальнасьць = 15315 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Летувы|КаўнаЖальгЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Летувы|КаўнаЖальгСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Летувы|КаўнаЖальг}} |Сайт = http://zalgiris.lt/football/ |Прыналежнасьць = Летувіскія |pattern_la1=_zalgiris1819h |pattern_b1=_zalgiris1819h |pattern_ra1=_zalgiris1819h |pattern_sh1 =_zalgiris1819h |pattern_so1 =_zalgiris1819h |leftarm1=007020 |body1=007020 |rightarm1=007020 |shorts1=007020 |socks1=007020 |pattern_la2=_garbarnia1819h |pattern_b2=_garbarnia1819h |pattern_ra2=_garbarnia1819h |pattern_sh2=_pristinha1718a |pattern_so2=_alaves1617a |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} «'''Каўна Жальгірыс'''» ({{мова-lt|Kauno Žalgiris}}) — летувіскі футбольны клюб з гораду [[Коўна]]. Заснаваны ў 2005 годзе. [[Чэмпіянат Летувы па футболе|Чэмпіён Летувы]] ([[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе 2025 году|2025]]). == Гісторыя == Клюб быў заснаваны ў 2005 годзе пад назвай «Сьпірыс» ({{мова-lt|Spyris}}). У 2010 годзе выступаў пад назвай «Аісчай», а з 2011 да 2015 году ізноў пад назвай «Сьпірыс». З 2016 году клюб мае назву «Каўна Жальгірыс». == Сэзоны (2013—...) == {|class="wikitable" ! Сэзон ! Узровень ! Ліга ! Месца ! Крыніцы |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Першая ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Першая ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе|А-ліга]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Галоўныя трэнэры == * Міндаўгас Чэпас (2017—2019)<ref>https://web.archive.org/web/20181216022004/http://zalgiris.lt/news/fc-kauno-zalgiris/70040/</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Афіцыйны сайт]{{Ref-lt}} * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris toplyga.lt] {{А-ліга чэмпіянату Летувы па футболе}} [[Катэгорыя:Коўна‎]] oruu6vmmo1loc8cdlku31rxnz8n03wd 0 170820 2698523 2684291 2026-11-03T01:39:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698523 wikitext text/x-wiki [[Файл:Age of consent - Global.svg|міні|300пкс|Узрост у розных краінах<br /> {{Color box|#FFA07A}}&nbsp;— полавае паўналецьце<br /> {{Color box|#DC143C}}&nbsp;— менш за 12<br /> {{Color box|#FEF592}}&nbsp;— 12<br /> {{Color box|#7FFFD4}}&nbsp;— 13<br /> {{Color box|#00CED1}}&nbsp;— 14<br /> {{Color box|#1E90FF}}&nbsp;— 15<br /> {{Color box|#0000CD}}&nbsp;— 16<br /> {{Color box|#808000}}&nbsp;— 17<br /> {{Color box|#32CD32}}&nbsp;— 18<br /> {{Color box|#006400}}&nbsp;— 19<br /> {{Color box|#EE82EE}}&nbsp;— 20<br /> {{Color box|#9400D3}}&nbsp;— 21+<br /> {{Color box|#DAA520}}&nbsp;— розны ў розных частках краіны<br /> {{Color box|#FF1493}}&nbsp;— павіннныя быць у шлюбе<br /> {{Color box|#808080}}&nbsp;— не вызначаны законам<br /> {{Color box|#D3D3D3}}&nbsp;— няма зьвестак]] '''Узрост сэксуальнай згоды''' — у карным праве ўзрост, зь якога [[чалавек]] лічыцца здольным даць інфармаваную згоду на [[каханьне]] зь іншай асобай. У большасьці выпадкаў, дарослы нясе карную адказнасьць, калі ён уступае ў палавую сувязь з асобай, якая не дасягнула гэтага ўзросту. Пакараньні за гэта правапарушэньне вар’ююцца ў залежнасьці ад заканадаўства, узросту старэйшага ўдзельніка і розьніцы паміж удзельнікамі. У заканадаўствах некаторых краінаў таксама маецца паняцьце ўзросту сэксуальнай згоды ў сытуацыях, калі [[дарослы]] знаходзіцца ва ўладнай у дачыненьні да малодшага ўдзельніка (настаўнікі, урачы, трэнэры, працаўнікі праваахоўных органаў, члены сям’і). Узрост сэксуальнай згоды ня варта блытаць з узростам паўналецьця ці ўзростам, зь якога чалавек можа ўзяць шлюб. Словы ''спакушэньне непаўналетніх'' азначае спакушэньне асобаў, які не дасягнулі менавіта ўзросту згоды, а ня ўзросту паўналецьця (''разумеючы пад узростам паўналецьця ўзрост атрыманьня грамадзянінам чарговай часткі ці ўсёй поўнасьці грамадзянскіх правоў і абавязкаў''). Узрост сэксуальнай згоды можа значна адрозьнівацца ў залежнасьці ад заканадаўства, хоць у большасьці краінаў ён знаходзіцца паміж 14 і 16 гадамі. Тым ня менш узрост сэксуальнай згоды можа як адсутнічаць зусім, так і дасягаць 20 гадоў. Пэўная лічба можа вызначацца тыпам [[плоцевы акт|каханьня]]. == Узрост сэксуальнай згоды ў розных краінах == ''Гэта табліца прадстаўлена толькі для параўнаньня «нормаў» у розных краінах і ня можа лічыцца канчатковай.'' {|class="wikitable" !не ўсталяваны !9 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !20 |- style="vertical-align: top" |<!-- 0 --> [[Катар]]<ref>Пазашлюбны сэкс у Катары забаронены, але законы не ўсталёўваюць мінімальнага шлюбнага ўзросту.</ref><br /> [[Саудаўская Арабія]]<ref>Пазашлюбны сэкс у Саудаўскай Арабіі забаронены, але законы не ўсталёўваюць мінімальнага шлюбнага ўзросту.</ref><br /> |<!-- 9 --> [[Емэн]]<ref name="ReferenceA">Пазашлюбны сэкс у Емэне забаронены. У мінулым, узрост згоды быў усталяваны ў 15 гадоў. У 1999 годзе гэты закон быў адменены, і ўзростам згоды стаў лічыцца «надыход сталасьці», што кансэрватары інтэрпрэтавалі як 9-гадовы ўзрост.</ref><br /> |<!-- 12 --> [[Ангола]]<ref>Сэкс зь дзецьмі да 12 лічыцца згвалтаваньнем; сэкс з падлеткамі ад 12 да 17 гадоў можа быць палічаны сэксуальным гвалтам [https://web.archive.org/web/20130525024424/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/angola.html].</ref><br /> [[Мэксыка]]<ref name="ReferenceB">У некаторых штатах павышаны да 13-14 гадоў ці да дасягненьня палавой сталасьці.</ref><br /> [[Філіпіны]]<ref>Толькі для бясплатнага ськса. Калі ж партнёр прапануе любую ўзнагароду, ськсуальны кантакт дазваляецца з 18 гадоў; гэта выводзіць дзіцячую прастытуцыю па-за рамкі закона. (Часопіс «Русский Репортер», № 24, 2008)</ref><br /> |<!-- 13 --> [[Аргентына]]<br /> [[Буркіна-Фасо]]<ref>[https://web.archive.org/web/20151015200317/http://www.avert.org/age-of-consent.htm Паводле сайта avert.org]</ref><br /> [[Гішпанія]]<ref>Паводле [https://web.archive.org/web/20210207201956/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Penal/lo10-1995.l2t8.html#c2 артыкула 181(2)] гішпанскага КК. Аднак калі згода на сэкс была атрымана зманам, артыкул 181(3) павялічвае ўзрост згоды да 16 гадоў.</ref><br /> [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвая Карэя]]<ref>[http://likms.assembly.go.kr/law/jsp/law/Law.jsp?WORK_TYPE=LAW_BON&LAW_ID=A1466&PROM_NO=10259&PROM_DT=20100415&HanChk=Y Артыкул 305 КК Паўднёвай Карэі]</ref><br /> [[Японія]]<ref>У некаторых прэфэтурах узрост згоды павялічаны да 18 гадоў мясцовым заканадаўствам. (Часопіс «Русский Репортер», № 24, 2008)</ref><br /> |<!-- 14 --> [[Аўстрыя]]<br /> [[Альбанія]]<br /> [[Баўгарыя]]<br /> [[Балівія]]<ref>16 для юнакоў, 14 для дзяўчын</ref><br /> [[Босьнія і Герцагавіна]]<br /> [[Бразылія]]<br /> [[Ватыкан]]<ref>Свайго крымінальнага заканадаўства ў Ватыкане няма, у гэтай краіне дзейнічае італьянскае крымінальнае заканадаўства, за выключэньнем тых выпадкаў, калі італьянскія законы супярэчаць папскім булам. Раней усе зьмены італьянскага крымінальнага заканадаўства аўтаматычна распаўсюджваліся і на Ватыкан, з 1 студзеня 2009 года гэта ня так. Такім чынам, узрост згоды ў Ватыкане супадае з італьянскім на 1 студзеня 2009, і складае 14 гадоў.</ref><br /> [[Вугоршчына]]<br /> [[Нямеччына]]<br /> [[Італія]]<br /> [[Кітай]]<br /> [[Калюмбія]]<ref>Артыкул 208 КК Калюмбіі — «Abusive 'carnal access' of minors under 14 — He who has carnal access with a person under 14 years old, will be placed in prison for 4 (four) to 8 (eight) years.»</ref><br /> [[Ліхтэнштайн]]<br /> [[Мадагаскар]]<br /> [[Парагвай]]<br /> [[Пэру]]<br /> [[Партугалія]]<br /> [[Сэрбія]]<br /> [[Сьера-Леонэ]]<br /> [[Тога]]<br /> [[Фарэрскія астравы]]<br /> [[Харватыя]]<br /> [[Чарнагорыя]]<br /> [[Чылі]]<br /> [[Эквадор]]<br /> [[Эстонія]]<br /> |<!-- 15 --> [[Габон]]<br /> [[Гвадэлупа]]<br /> [[Гвінэя]]<br /> [[Грэцыя]]<br /> [[Данія]]<br /> [[Ісьляндыя]]<br /> [[Коста-Рыка]]<br /> [[Кот-д’Івуар]]<br /> [[Марока]]<br /> [[Мартыніка]]<br /> [[Маўрыкій]]<br /> [[Манака]]<br /> [[Новая Каледонія]]<br /> [[Паўночная Македонія|Паўночная Македонія]]<br /> [[Польшча]]<br /> [[Пуэрта-Рыка]]<br /> [[Румынія]]<br /> [[Славаччына]]<br /> [[Славенія]]<br /> [[Танзанія]]<br /> [[Тайлянд]]<br /> [[Уругвай]]<br /> [[Францыя]]<ref name=autogenerated1>Адказнасьць партнёра за парушэнне ўзросту сэксуальнай згоды настае з 18 гадоў.</ref><br /> [[Чэхія]]<br /> [[Швэцыя]]<br /> [[Этыёпія]]<br /> |<!-- 16 --> [[Азэрбайджан]]<br /> [[Армэнія]]<br /> [[Аўстралія]]<ref>У [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]] і [[Тасманія|Тасманіі]] — 17 гадоў; у [[Кўінзлэнд|Квінслэндзе]] для [[Анальны сэкс|анальнага сэкса]] — 18 гадоў, гл. [http://www.austlii.edu.au/au/legis/qld/consol_act/cc189994/s208.html].</ref><br /> [[Альжыр]]<br /> [[Андора]]<br /> [[Антыгуа і Барбуда|Антыгуа]]<br /> [[Багамскія астравы]]<br /> [[Барбадас]]<br /> [[Бэліз]]<br /> [[Беларусь]]<br /> [[Бэльгія]]<br /> [[Бэрмудзкія астравы]]<br /> [[Батсвана]]<ref>14 для юнакоў, 16 для дзяўчын</ref><br /> [[Вялікабрытанія]]<ref>Узрост згоды складае 18 гадоў у выпадку адносін з асобай, якая мае ўплыў і ўладу ў дачыненьні да непаўналетняга (апякун, настаўнік, і да т. п.) [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2003/42/part/1/crossheading/abuse-of-position-of-trust]</ref><br /> [[Вэнэсуэла]]<br /> [[Гаяна]]<br /> [[Ганконг]]<ref>18 для юнакоў, 16 для дзяўчын</ref><br /> [[Гуам]]<br /> [[Зымбабвэ]]<br /> [[Ізраіль]]<ref>Калі розьніца ва ўзросьце менш 2 гадоў, узрост сэксуальнай згоды памяншаецца да 14.</ref><br /> [[Індыя]]<br /> [[Ярданія]]<br /> [[Казахстан]]<br /> [[Камбоджа]]<br /> [[Канада]]<ref>Калі розьніца ва ўзросце меншая за 5 гадоў, узрост сэксуальнай згоды памяншаецца да 14. Калі розьніца ва ўзросце меншая за 2 гады, узрост сэксуальнай згоды памяншаецца да 12. Узрост сэксуальнай згоды для анальнага сэксу — 18, незалежна ад розніцы ва ўзросьце.</ref><br /> [[Кенія]]<br /> [[Куба]]<br /> [[Летува]]<ref>[http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eur/154435.htm Country Report on Human Rights Practices in Lithuania]</ref><br /> [[Латвія]]<br /> [[Лібэрыя]]<br /> [[Люксэмбург]]<br /> [[Малайзія]]<br /> [[Малі]]<br /> [[Малдова]]<br /> [[Нідэрлянды]]<br /> [[Новая Зэляндыя]]<br /> [[Нарвэгія]]<br /> [[Новая Гвінэя]]<br /> [[Расея]]<ref name=autogenerated1 /><br /> [[Сальвадор]]<br /> [[Сэнэгал]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131102035104/http://www.justice.gouv.sn/droitp/CODE%20PENAL.PDF Артыкул 320 КК Сенегала]</ref><br /> [[Сынгапур]]<br /> [[Сурынам]]<br /> [[Таджыкістан]]<br /> [[Тайвань]]<br /> [[Тонга]]<br /> [[Трынідад і Табага]]<br /> [[Узбэкістан]]<br /> [[Украіна]]<ref name="КК Украіны">Усталявана адказнасьць толькі за палавыя адносіны з асобай, якая не дасягнула палавой сталасьці, аднак таксама ўсталявана адказнасць за распусныя дзеянні ў дачыненьні да асобы, якая не дасягнулага ўзросту 16 гадоў, гл. [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=4&nreg=2341-14 КК Украіны].</ref><br /> [[Фіджы]]<br /> [[Фінляндыя]]<br /> [[Швайцарыя]]<br /> [[Шры-Ланка]]<br /> [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]<br /> [[Ямайка]]<br /> |<!-- 17 --> [[Грэнада]]<br /> [[Інданэзія]]<br /> [[Ірляндыя]]<br /> [[Рэспубліка Кіпр|Кіпр]]<br /> |<!-- 18 --> [[Вануату]]<br /> [[Віетнам]]<br /> [[Гаіці]]<br /> [[Гватэмала]]<br /> [[Дамініканская Рэспубліка]]<br /> [[Эгіпет]]<br /> [[Ірак]]<br /> [[Мальта]]<br /> [[Намібія]]<br /> [[Нэпал]]<br /> [[Нігерыя]]<ref>«The minimum age of consensual sex is 18.» — [http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2009/af/135970.htm 2009 Human Rights Report: Nigeria]</ref><br /> [[Аман]]<ref>Пазашлюбны сэкс у Амане забаронены. Мінімальны ўзрост для шлюбу ў Амане — 18 гадоў.[http://books.google.com/books?id=yj-MrJ_tOk4C&pg=PA238&lpg=PA238&dq=marriageable+age+oman&source=bl&ots=z8pIXyYI3e&sig=nN_ec_kljGMUO6-zeKUriLgRXsQ&hl=en&ei=ryXHTJ2JOc_wsgafkq3tDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CB8Q6AEwAQ#v=onepage&q=marriageable%20age%20oman&f=false]</ref><br /> [[Пакістан]]<br /> [[Руанда]]<br /> [[Сўазілэнд|Свазіленд]]<br /> [[Танзанія]]<br /> [[Турэччына]]<br /> [[Уганда]]<br /> [[Эрытрэя]]<br /> |<!-- 20 --> [[Туніс]]<br /> |} == Глядзіце таксама == * [[Шлюб]] * [[Падлетак]] * [[Дзіця]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Сэкс}} [[Катэгорыя:Сэкс]] 573nrtidln3q50rwqijcwaq16ql7g91 0 173236 2698395 2351477 2026-11-02T12:59:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698395 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Рышард Крыніцкі |Арыгінал імя = Ryszard Krynicki |Жанчына = |Партрэт = Ryszard Krynicki.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|28|8|1943}} |Месца нараджэньня = Sankt Valentin (Аўстрыя) |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Грамадзянства = Польшча |Род дзейнасьці = паэт, перакладчык, выдавец |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Рышард Крыніцкі''' ({{мова-pl|Ryszard Krynicki}}; {{Нарадзіўся|28|8|1943}}) — польскі [[паэт]], [[перакладчык]] і выдавец, адзін з прадстаўнікоў літаратурнай групы «Новая хваля» (Nowa Fala), што існавала ў 1968—1976 гадох. Перакладае на польскую нямецкую паэзію. == Жыцьцяпіс == Дэбютаваў Крыніцкі ў 1968 годзе зборнікам паэзіі «Шал пагоні, шал уцёкаў» (Pęd pogoni, pęd ucieczki). У 1970-х гадох быў зьвязаны з апазыцыяй. Быў адным з падпісантаў [[Сьпіс 59|Сьпісу 59]], супраць зьменаў [[Канстытуцыі ПНР]]. За гэта друк яго твораў быў забаронены ў 1976—1980 гадох. Суправоўнічаў з Камітэтам абароны работнікаў ў 1977—1981 гг. Друкаваўся ў падпольных выданьнях. У 1980 удзельнічаў у галадоўцы ў касьцёое сьв. Крыштафа ў [[Падкова Лесна|Падкове Леснай]] ў знак салідарнасьці зь вязьнямі. Аўтар зборнікаў паэзіі «Акт нараджэньня» (Akt urodzenia, 1969), «Калі ў нейкім краі» (Jeżeli w jakimś kraju, 1982), «Уратаваньне з нябыту» (Ocalenie z nicości, 1983), «Вершы, галасы» (Wiersze, głosy, 1985), «Магнэтычны пункт» (Magnetyczny punkt, 1996), «Не зашкодзіць» (Nie szkodzi, 2002), «Камень, шэрань» (Kamień, szron, 2005) і інш. Ляўрэат прэміі фонду імя Касьцельскіх і прэміі польскага ПЭН-клюбу. У 2008 годзе атрымаў прэмію Kamień на люблінскім фэстывалі «Горад Паэзіі». == Пераклады на беларускую мову == У 2013 годзе выдавецтвам Логвінаў выдадзеная яго кніга «Дакрануцца. Выбраныя вершы» у перакладзе [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160422030114/http://prajdzisvet.org/kit/83-dakranutstsa-da-samaj-sutnastsi.html Вершы Крыніцкага] ў часопісе «[[ПрайдзіСвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крыніцкі, Рышард}} [[Катэгорыя:Польскія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ўнівэрсытэту імя Адама Міцкевіча]] 800e5whkp81un0sr1lifkg21xn9fztu 0 175592 2698434 2500939 2026-11-02T14:54:36Z CommonsDelinker 521 Са старонкі прыбраны файл Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg, бо ён быў выдалены з Commons удзельнікам [[c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]]. Прычына: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): 2698434 wikitext text/x-wiki {{Палітык | пасада = 1-ы [[Фэдэральны канцлер Нямеччыны|Канцлер ФРН]] | імя = Конрад Адэнаўэр | арыгінальнае імя = Konrad Hermann Joseph Adenauer | жанчына = | выява = | пачатак_тэрміну = [[15 верасьня]] [[1949]] | канец_тэрміну = [[16 кастрычніка]] [[1963]] | сьцяг = Flag of Germany (state).svg | папярэднік = пасада заснавана | наступнік = [[Людвіг Эргард]] | партыя = [[Хрысьціянска-дэмакратычны зьвяз (Нямеччына)|ХДЗ]] | дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|5|1|1876}} | месца_нараджэньня = [[Кёльн]], [[Нямеччына]] | дата_сьмерці = {{Памёр|19|4|1967}} | месца_сьмерці = [[Бад Гонэф]], [[ФРН]] | сужэнец = 1) Эма Адэнаўэр <br />2) Аўгуста Адэнаўэр | бацька = | маці = | дзеці = Макс Адэнаўэр | Commons = Konrad Adenauer }} '''Ко́нрад Гэрман Ёзэф Адэна́ўэр''' ({{мова-de|Konrad Hermann Joseph Adenauer}}; 5 студзеня 1876, [[Кёльн]], [[Паўночны Райн — Вэстфалія]] — 19 красавіка 1967, [[Бад-Гонэф]], [[Райн-Зыг]], [[Паўночны Райн — Вэстфалія]]) — першы [[Фэдэральны канцлер Нямеччыны|фэдэральны канцлер Заходняй Нямеччыны]] (1949—1963), здолеўшы ў найцяжэйшых умовах пасьля катастрофы нацысцкага рэжыму адрадзіць прававую дзяржаву і закласьці трывалы эканамічны падмурак сёньняшняй Фэдэратыўнай Рэспублікі. Перакананы каталік і антыкамуніст, узыйшоўшы на пасаду ва ўзросьце 73 гадоў, быў увасабленьнем цяжкага і супярэчлівага, але аптымістычнага часу адраджэньня Эўропы. == Біяграфія == [[Файл:1896 Konrad Adenauer 01.JPG|значак|зьлева|Адэнаўэр у 1896 годзе.]] Конрад Адэнаўэр быў трэцім зь пяці дзяцей сакратара Апэляцыйнага суду Кёльну Ёгана Конрада Адэнаўэра (1833—1906) і Гэлены Шарфэнбэрг (1849—1919). Меў братоў Аўгуста (1872—1952) і Ёганэса (1873—1937), сясьцёр Лілі (1879—1950) і Элізабэт (1882, памерла пасьля нараджэньня). Па заканчэньні сярэдняй школы ў [[Кёльн]]е з 1894 по 1897 год вывучаў ва [[Фрайбурскі ўнівэрсытэт|ўнівэрсытэтах Фрайбургу]], [[Мюнхэнскі ўнівэрсытэт Людвіга-Максіміляна|Мюнхэна]] і [[Бонскі ўнівэрсытэт|Бона]] права і паліталёгію, удзельнічаў у каталіцкіх студэнцкіх задзіночаньнях. Пасьля зданых дзяржаўных экзамэнаў на «добра» і «дастаткова» працаваў асэсарам, а потым адвакатам у Кёльне. У 1906 годзе далучыўся да [[Партыя цэнтру (Нямеччына)|Партыі каталіцкага цэнтру]] і быў ейным сябрам па 1933 год, у тым жа годзе пачалася ягоная намэнклятурная кар’ера на пасадах у Кёльнскай гарадзкой управе. Пад час [[Першая сусьветная вайна|Першае сусьветнае вайны]] адказваў за забясьпячэньне гораду харчаваньнем. 18 верасьня 1917 году абраны обэр-бургамістрам Кёльну, займаў пасаду па 1933 год. У 1920—1932 гадах быў старшынём [[Пруская дзяржаўная рада|Прускай дзяржаўнае рады]]. Уваходзіў у назіральныя рады буйных бізнэс-структураў [[Ваймарская рэспубліка|Ваймарскай рэспублікі]], такіх, як [[Дойчэ Банк]], [[Люфтганза]]. Быў блізкі да колаў, што адстойвалі аўтаномію Райнскага рэгіёну. Некалькі разоў разглядаў магчымасьць балятавацца на пасаду райхсканцлеру, аднак заставаўся ў межах рэгіянальнай палітыкі. На пачатку 30-х гадоў быў зьвінавачаны ў фінансавых парушэньнях, зьвязаных з пазыкамі, што не перашкаджала яму ў цяжкіх тагачасных эканамічных умовах усяляк спрыяць эканамічнаму, грамадзкаму і культурнаму жыцьцю Кёльну. Займаючы пасаду, выразна супрацьстаяў уздыму [[Нацыянал-сацыялізм|нацызму]], неаднаразова канфліктуючы з [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя|НСДАП]], ажно да адмовы сустракаць і паціскаць руку абранаму ў 1933 годзе райхсканцлеру. Звольнены пасьля паразы сваёй партыі на чарговых муніцыпальных выбарах. Арыштаваны ў 1934 годзе на непрацяглы тэрмін, далей быў вымушаны неаднаразова зьмяняць месца жыхарства, падвяргаўся фінансаваму ўціску, застаючыся праз увесь час існаваньня нацысцкага рэжыму пэнсіянэрам. Пасьля няўдалага замаху на [[Адольф Гітлер|Гітлера]] арыштаваны 20 ліпеня 1944 году і знаходзіўся ў зьняволеньні да 26 лістапада. === Па Другой Сусьветнай вайне === 4 траўня 1945 быў прызначаны бургамістрам Кёльну амэрыканскімі акупацыйнымі ўладамі і займаў гэтую пасаду па 6 кастрычніка таго ж году. 31 жніўня 1945 стаў сябрам [[Хрысьціянска-дэмакратычны зьвяз Нямеччыны|Хрысьціянска-дэмакратычнага зьвязу]] і ва ўмовах тагачаснага палітычнага і кадравага вакуўму хутка заняў кіруючыя пасады, стаўшы ўжо ў 1950 годзе старшынём і заставаўся ім ажно да 1966 году. У 1948—1949 гадах прэзыдэнт Парламянцкай рады-протадзяржаўнай, падкантрольнай акупацыйным уладам дарадчай установы. 1 верасьня 1949 году ачоліў будучую ўрадавую кааліцыю ХДЗ/[[Хрысьціянска-сацыяльны зьвяз|ХСЗ]], а ўжо 15 верасьня праз вострую палітычную барацьбу з сацыял-дэмакратамі і зь мінімальнае перавагай [[Бундэстаг]] абірае яго на пасаду канцлера Фэдэратыўнай Рэспублікі Нямеччыны, якую ён будзе бязьзьменна займаць да сваёй адстаўкі 15 кастрычніка 1963 году. За гэты час Конрад Адэнаўэр будзе тройчы пераабірацца на гэтую пасаду — у 1953, 1957 і 1961 гадах. Акрамя таго, у 1951—1955 гадах па сумяшчальніцтве зьяўляўся міністрам замежных справаў. [[Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F000656-0038, Rhöndorf, Konrad Adenauer, lesend.jpg|значак|Палітык жытае кнігу ў сваім доме ў 1951 годзе.]] Да Парыскіх дамоваў 1954 году, падпісаных з аднаго боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Францыя]]й і [[Вялікабрытанія]]й, як краінамі-хаўрусьнікамі і Нямеччынай з другога, на ейнай тэрыторыі дзейнічаў паўнавартасны рэжым акупацыі, што накладала цэлы шэраг абмяжаваньняў на ўнутраную і зьнешнюю палітыку. І гэта ставошча Адэнаўэр добра ўсьвядамляў, дзейнічаю ў зададзяных сытуацыяй рамках і ўзгадняючы ўласныя крокі з фактычнымі гаспадарамі краіны. Так, свой першы афіцыйны візыт ён зьдзейсьніў менавіта да акупацыйных уладаў усяго празь некалькі дзён пасьля свайго абраньня. Таму асноўную сваю ўвагу Адэнаўэр сканцэнтраваў менавіта на зьнешняй палітыцы Нямеччыны, уласна праз гэта і сумяшчаючы пасады, бо вяртаньне краіны ў эўрапейскую і сусьветную палітыку, вяртаньне элемэнтарнага даверу да Нямеччыны з боку астатняга сьвету, пераадоляньне наступстваў злачынстваў нацысцкага рэжыму на міжнароднай арэне лічыў найважнейшым. Ягоная стратэгія ў гэтае галіне палягала на шчыльнай сувязі з краінамі Заходняй Эўропы, найперш Францыяй — шматгадовым ранейшым кантынэнтальным супернікам Нямеччыны. Праз гэта была высунута ідэя «Адзінай Эўропы», ідэя, ня толькі нэўтралізуючая бясконцыя суседзкія спрэчкі і канфлікты, але і абараняючая кантынэнт ад вонкавых пагрозаў — найперш з боку СССР, і забясьпечваючы ўзгодняныя стасункі з ЗША. Гэтаму былі падпарадкаваныя і эканамічныя захады, накіраваныя на цеснае супрацоўніцтва краінаў ва ўмоваў паваеннага аднаўленьня гаспадаркі і дзеючага ў гэтым накірунку [[Плян Маршала|пляну Маршала]]. Плёнам гэтых інтэграцыйных намаганьняў сталася ўтварэньне 18 красавіка 1951 году [[Эўрапейскае аб’яднаньне вугалю і сталі|Эўрапейскага аб’яднаньня вугалю і сталі]], пачаўшае гісторыю сёньняшняга Эўрапейскага супольніцтва. У вайсковай сфэры найважнейшай падзеяй сталася прыняцьце краіны ў 1955 годзе ў блёк [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], фактычна ўраўняўшае яе з ўчарайшнімі ворагамі. У тым жа годзе СССР прызнаў Фэдэратыўную Рэспублііку, адбыўся візыт Адэнаўэра ў [[Масква|Маскву]] і на радзіму змаглі вярнуцца нямецкія ваеннапалонныя, што, аднак, ня сказалася на адносінах Адэнаўэра да СССР, якую ён лічыў антыхрысьціянскай дзяржавай. Адэнаўэр намагаўся ўсталяваць стасункі з [[Ізраіль|Ізраілем]], добра ўсьведамляючы ўвесь цяжар гістарычнай віны Нямеччыны. Праз гэта быў фактычна замоўчаны замах на Адэнаўэра 27 сакавіка 1952 году, прывёўшы да забойства паліцыянта падпольнай структурай, зьвязанай з Іргун. Было падпісана пагадненьне аб выплаце рэпарацыяў за злачынствы гітлераўскага рэжыму. Усе гэтыя намаганьні прывялі да ўсталяваньня ў рэшце дыпляматычных дачыненьняў паміж Ізраілем і ФРН у 1965 годзе. Значна цяжэй складваліся стасункі з краінамі Ўсходняга блёку. Адэнаўэр выразна ўяўляў, што ў гэтых краінах пануе суцэльны недавер да Нямеччыны, аднак ён карыстаўся не даводамі «рэальнай палітыкі», а ўласнымі ідэялягічнымі мяркаваньнямі, дзе адданасьць дэмакратыі перамагала мажлівыя выгоды. Гэтыя ж краіны ня мелі аніякага дэмакратычнага складніка, што тычылася і [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка|Ўсходняй Нямеччыны]], у адносінах да якой праводзілася палітыка дробных крокаў. Канцляр рашуча адмовіўся ад пэрспэктываў нэўтралітэту і ваганьняў паміж Захадам і Ўсходам, разумеючы, што тады яго краінай фактычна будуць кіраваць з Масквы, хоць яна, магчыма, і будзе адзінай. Пытаньні ўнутранай, асабліва эканамічнай палітыкі былі ў ва многім адданыя ў рукі яго паплечнікаў і падначаленых, сярод якіх найбольш значнай постацьцю зьяўляўся [[Людвіг Эргард]]. Праводзілася эканамічная рэформа, якая прадугледжвала ўвядзеньне стабільнай валюты, вядомай як [[дойчмарка]], адмену дзяржаўнага плянаваньня і цэнтралізаванага коштаўтварэньня, лібэралізацыя гаспадарчага жыцьця з прыцэлам на экспансію на зьнешніх рынках. Іхныя адносіны не былі бязхмарнымі, але адданасьць справе і гатоўнасьць да кампрамісаў спрацоўвала. Перавага Адэнаўэра палягала на яго ўпэўненнасьці ў выгоднасьці эўрапейскай інтэграцыі, з удзелам краіны ў разнастайных аб’яднаньнях эканамічнага і сацыяльнага пляну, у доўгатэрміновай пэрспэктыве. Значна болей увагі ён надаваў і сацыяльнаму складніку — павялічэньню пэнсіяў і выплатаў, што стымулявала ўнутраны попыт. Гэта ўсё стварала подмурак «сацыяльнай дзяржавы», своеасаблівага сярэдняга шляху паміж клясычным [[капіталізм]]ам і «рэальным [[сацыялізм]]ам». Эканоміка «народных акцыяў» ператварала Нямеччыну ў своеасаблівую «агульную справу», дзе ўсе могуць «даваць і атрымліваць». І ўжо ў 1953 годзе гэта дало мажлівасьць дасягнуць даваеннага ўзроўню спажываньня, што атрымала справядлівую адзнаку «эканамічнага цуду». Унутраная палітыка Адэнаўра базавалася на трывалым [[антыкамунізм|антыкамунізьме]] — [[Камуністычная партыя Нямеччыны]] была забаронена ў верасьні 1956 году. Але недавер і варожае стаўленьне пашыралася і на сацыялістаў, увогуле людзей левых поглядаў, нават сацыял-дэмакраты ў ягонай рыторыцы параўноўваліся з камуністамі. Пры гэтым адносіны да нацыстаў вызначаліся пэўнай дваістасьцю — з аднога боку была забаронена ў 1952 годзе [[Сацыялістычная імпэрская партыя]] як спадкаемца НСДАП, а зь іншага праводзілася палітыка рэінтэграцыі былых нацыстаў, прынамсі тых, хто ня быў афіцыйна пакараны акупацыйнымі ўладамі, палітыка дэнацыфікацыі паступова згортвалася. У адносінах да арміі праводзілася асьцярожная палітыка аднаўленьня ўзброеных сілаў — [[бундэсвэр]]у, ставіўшая на мэту стварэньне новага войску дэмакратычнай краіны. Адэнаўэр памёр 19 красавіка 1967 году пасьля кароткага грыпу і трох сардэчных прыступаў. Ягоныя астатнія словы былі да сваёй дачкі Лібэт: «Няма тут чаго плакаць!». Адпявалі яго ў [[Кёльнская катэдра|Кёльнскай катэдры]]. == Рэлігія == Адэнаўэр быў веруючым і практыкуючым каталіком. Гэта выклікала папрокі ў ягоны бок, што ягоная палітыка кантралявалася [[Каталіцкая Царква|Касьцёлам]]. Насамрэч справа палягала ў асабістых поглядах і хутчэй была зьвязана з адданасьцю агульнахрысьцьянскім каштоўнасьцям, без выразнага канфэсійнага стаўленьня. Але гэткая пазыцыя давала шматлікія магчымасьці крытыкаваць яго з апініі атэістычнай. == Сям’я == Адрозьніваўся працаздольнасьцю, меў рэпутацыю служакі, для якога абавязак быў па-над усім, пры тым меў востры розум і пачуцьцё гумару. Ад маладосьці ня меў выдатнага здароўя, праз што быў вызвалены ад вайсковай службы, што не перашкодзіла яму пражыць надзвычай доўга і нават ў старасьці жыць поўным, актыўным і плённым жыцьцём. Сярод падначаляных быў вядомы як «Стары». Не паліў. Пры росьце 186 см важыў усяго 70 кг. Быў двойчы жанаты — першы раз браў шлюб 28 студзеня 1904 году з Эмай Вэер, другі раз — 26 верасьня 1919 году з Аўгустай Цынсэр. І двойчы перажыў сваіх жонак. Эма памерла ў 1916 годзе, Аўгуста — у 1948 годзе. Ад першага шлюбу меў траіх дзяцей — Конрада (1906—1993), Макса (1910—2004) і Марыю (1912—1998), ад другога яшчэ пяцярых — Фэрдынанда (1920, памёр па нараджэньні), Паўля (1923—2007), Лёту (нар. у 1925), Лібэт (нар. у 1928) і Георга (нар. у 1931). Захапляўся садаводзтвам, асабліва любіў ружы. Ушанаваны шматлікімі ўзнагародамі і ганаровымі пасадамі. == Вонкавыя спасылкі == * [https://vue.gov.ua/%D0%90%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%80,_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%80%D0%B0%D0%B4 Конрад Адэнаўэр]. ВУЕ.{{ref-uk}} {{Канцлеры Нямеччыны}} {{Парады артыкулу|артаграфія|вікіфікаваць|стыль|няма крыніцаў}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Адэнаўэр, Конрад}} [[Катэгорыя:Фэдэральныя канцлеры Нямеччыны]] tkppnmwfad9fjyjmrj6002okr6cnnf8 0 189825 2698552 2683229 2026-11-03T07:29:38Z Cyberberkut2 71018 дата расфарміравання футбольнага клуба 2698552 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Далькурд |Лягатып = |ПоўнаяНазва = Dalkurd Fotbollsförening |Заснаваны = 26 верасьня 2004 |Горад = [[Упсала]], [[Швэцыя]] |Стадыён = |Умяшчальнасьць = 6500 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Швэцыі|ДалькурдУпЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Швэцыі|ПапярэдніСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Швэцыі|ДалькурдУп}} |Прыналежнасьць = Швэдзкія |Расфармаваны=28 Верасьня 2026}} «'''Далькурд'''» ({{мова-sv|Dalkurd}}) — швэдзкі футбольны клюб з гораду [[Упсала|Ўпсалы]]. Заснаваны [[Курды|курдзкімі]] эмігрантамі ў горадзе [[Бурлэнге]] ў 2004 годзе. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120501064900/http://www.dalkurd.se/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Упсала]] tuo5du17l5cpr429gsvm7mgggatxdag 2698557 2698552 2026-11-03T07:39:19Z Dymitr 10914 стыль 2698557 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Далькурд |Лягатып = |ПоўнаяНазва = Dalkurd Fotbollsförening |Заснаваны = 26 верасьня 2004 |Горад = [[Упсала]], [[Швэцыя]] |Стадыён = |Умяшчальнасьць = 6500 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Швэцыі|ДалькурдУпЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Швэцыі|ПапярэдніСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Швэцыі|ДалькурдУп}} |Прыналежнасьць = Швэдзкія |Расфармаваны = 28 верасьня 2026 }} «'''Далькурд'''» ({{мова-sv|Dalkurd}}) — швэдзкі футбольны клюб з гораду [[Упсала|Ўпсалы]]. Заснаваны [[Курды|курдзкімі]] эмігрантамі ў горадзе [[Бурлэнге]] ў 2004 годзе. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120501064900/http://www.dalkurd.se/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Упсала]] i4hz96b3neweg09xm4wgoj2lwceejht 0 203628 2698448 2619707 2026-11-02T16:49:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698448 wikitext text/x-wiki {{Зброя |назва = Снайпэрская вінтоўка Драгунова |выява = [[Файл:Interpolitex 2013 (536-15).jpg|300пкс]] |подпіс выявы = СВД (згары) ды СВДС (зьнізу) |краіна паходжаньня = [[СССР]] |тып = [[снайпэрская вінтоўка]] <!-- Выбар тыпу --> |дыстанцыйная зброя = так <!-- Гісторыя выкарыстаньня --> |пэрыяд выкарыстаньня = 1963 — дагэтуль |выкарыстаньне = гляд. [[#Краіны-эксплюатанты|Краіны-эксплюатанты]] |войны = * [[Вайна ў Віетнаме]] * [[Грамадзянская вайна ў Аўганістане|Грамадзянская вайна ў Аўґаністане]] * [[Ірацкая вайна]] * [[Югаслаўскія войны]] * [[Узброеныя канфлікты на постсавецкай прасторы]] * [[Каргільская вайна|Карґільская вайна]] * [[Вайна на Данбасе]] * [[Грамадзянская вайна ў Сырыі]] <!-- Гісторыя вытворчасьці --> |канструктар = [[Яўген Драгуноў]] |дата стварэньня = 1958—1963 рокі |вытворца = [[Іжэўскі машынабудавальны завод]] |кошт адзінкі = |пэрыяд вытворчасьці = 1963 — дагэтуль |адзінак створана = |мадыфікацыі = гляд. [[#Варыянты|Варыянты]] <!-- Агульныя характарыстыкі --> |назва спэцыфікацыі = |вага = 4,3 (СВД, раньні выпуск, без багнета, з аптычным прыцэлам, ненабітым набойнікам ды шчакой прыклада)<ref name="НСД"/><br> 4,5 (СВД, сучасны варыянт, без багнета, з аптычным прыцэлам, ненабітым набойнікам ды шчакой прыклада)<ref name="izhmash_1"/><br> 4,68 (СВДС з аптычным прыцэлам ды ненабітым набойнікам)<ref name="izhmash_2"/><br> 0,21 (набойнік)<ref name="НСД"/><br> 0,26 (багнет бяз похваў)<ref name="НСД"/><br> 0,58 (прыцэл ПСО-1)<ref name="НСД"/> |даўжыня = 1225 (СВД без багнета)<ref name="НСД"/><br> 1370 (СВД з багнетам)<ref name="НСД"/><br> 1135/875 (СВДС з разгорнутым/згорнутым прыкладом)<ref name="izhmash_2"/><ref name="СВДСКалаш"/> |даўжыня часткі = 620 (СВД, агульная)<ref name="НСД"/><ref name="СВДКалаш"/><br> 547 (СВД, наразная частка)<ref name="НСД"/><br> 565 (СВДС)<ref name="СВДСКалаш"/> |шырыня = 88<ref name="izhmash_1"/> |вышыня = 230<ref name="izhmash_1"/> |дыямэтар = |экіпаж = |пасажыры = <!-- Характарыстыкі дыстанцыйнай зброі --> |зарад = [[7,62×54 мм R]]<ref name="СВДСКалаш"/><ref name="СВДКалаш"/> |вага зараду = |калібар = 7,62<ref name="izhmash_1"/><ref name="СВДСКалаш"/><ref name="СВДКалаш"/> |колькасьць ствалоў = [[паваротная засаўка]], [[адвод парахавых газаў|адвод парахавых ґазаў]]<ref name="СВДСКалаш"/><ref name="СВДКалаш"/> |прынцып дзеяньня = |хуткастрэльнасьць = 30 (баявая)<ref name="НСД"/><ref name="СВДСКалаш"/> |пачатковая хуткасьць = 830 (СВД)<ref name="НСД"/><ref name="izhmash_1"/><br>810 (СВДС)<ref name="izhmash_2"/><ref name="СВДСКалаш"/> |прыцэльная далёкасьць = 1200 (адчынены прыцэл)<ref name="НСД"/><ref name="izhmash_1"/><ref name="СВДСКалаш"/><ref name="СВДКалаш"/><br>1300 (аптычны прыцэл)<ref name="НСД"/><ref name="izhmash_1"/><ref name="СВДСКалаш"/><ref name="СВДКалаш"/><br>300 (начныя прыцэлы НСПУМ й НСПУ-3)<ref name="izhmash_1"/> |найбольшая далёкасьць = 1200 (прыцэльная)<br><ref name="НСД"/> |від боясілкаваньня = скрынчаты [[набойнік]] на 10 [[набой|набояў]]<ref name="НСД"/><ref name="СВДСКалаш"/> |прыцэл = адчынены сэктарны (рэзэрвовы), даўжыня прыцэльнае лініі — 587 мм<ref name="НСД"/>, маецца мацаванне для ўсталяваньня аптычных (напрыклад, [[ПСО-1]]) або начных (напрыклад, НСПУ-3 або НСПУМ) прыцэлаў<ref name="izhmash_1"/> |commons= Category:SVD rifle }} '''7,62-мм снайпэрская вінтоўка Драгунова''' (''СВД'', [[Індэкс ГРАУ]] — ''6В1'') — [[саманабойная зброя|саманабойная]] [[снайпэрская вінтоўка]], распрацаваная ў 1957—1963 роках ґрупаю канструктараў пад кіраўніцтвам [[Яўген Драгуноў|Яўгена Драгунова]] і прынятая на ўзбраеньне Савецкае Арміі 3 ліпеня 1963 року разам з аптычным прыцэлам [[ПСО-1]]<ref name="izhmash_1"/><ref name="СВДСКалаш"/><ref name="СВДКалаш"/>. == Боепрыпасы й камплектацыя == Для стральбы з СВД ужываюцца вінтовачныя [[набой|набоі]] [[7,62×54 мм R]] ззвычайнымі, трасуючымі й бранябойна-запальнымі кулямі, снайпэрскія набоі 7Н1, снайпэрскія бранябойныя 7Н14; можа таксама страляць набоямі з [[Экспансыўная куля|экспансыўнымі кулямі]] JHP ды JSP. Агонь з СВД вядзецца адзінкавымі стрэламі. Падача набояў пры стральбе вырабляецца з скрычнатага набойніка ёмістасьцю 10 набояў. На дульнай частцы рулі мацуецца [[полымятушыльнік]] зь пяцьцю падоўжнымі прарэзамі, што маскуе стрэл ды засьцерагае ад забруджваньня рулі. Наяўнасьць ґазавага рэґулятара для зьмены хуткасьцяў адкату рухомых часткаў забясьпечвае [[Надзейнасьць (вайсковая справа)|надзейнасьць]] вінтоўкі падчас працы. Дробнасэрыйна для СВД вырабляўся тактычны [[глушнік]]-полымятушыльнік, вядомы як ТГП-В<ref>{{Кніга|url=http://russianguns.ru/forum/index.php?topic=194.0|загаловак=Глушнікі (ПБС)|выдавец=russianguns.ru|дата доступу=2017-03-06}}</ref>, распрацаваны НВА «Адмысловая Тэхніка й Сувязь», з мацаваньнем надштатнага полымятушыльніка, аднак ягоная эфэктыўнасьць была досыць спрэчнаю. == Прынцып дзеі == [[Файл:SVD rifle detail.jpg|міні|зьлева|300пкс|Рульная скрынка СВДС буйным плянам]] Пры [[стрэл]]е частка парахавых ґазаў, што прытрымліваецца за куляб, накіроўваецца праз ґазаадводную адтуліну ў сьценцы [[Руля|рулі]] ў ґазавую камэру, цісьне на пярэднюю сьценку ґазавага поршня і адкідвае [[поршань]] з штурхачом, а разам зь імі і засаўную раму ў задняе становішча. Пры адыходзе засаўное рамы назад [[засаўка]] адчыняе канал рулі, здабывае з [[патроньнік]]а набойніку й выкідвае яе з [[Рульная скрынка|рульнае скрынкі]] вонкі, а [[засаўная рама]] сьціскае [[Зваротная спружына|зваротную спружыну]] ды напяцае [[цынгель]] (ставіць яго на напяцьцё аўтаспуску). У пярэдняе становішча засаўная рама з засаўкаю вяртаецца пад дзеяю зваротнага мэханізму, засаўка заразом дасылае чарговы набой з [[набойнік]]а ў патроньнік ды зачыняе канал рулі, а засаўная рама выводзіць [[шаптала]] аўтаспуску з-пад напяцьця аўтаспуску цынгеля і цынгель становіцца на баявое напяцьцё. Замыканьне засаўкі ажыцьцяўляецца яго паваротам налева і заходам баявых выступаў засаўкі ў выразы рульнае скрынкі. Каб зрабіць чарговы стрэл неабходна адпусьціць спускавы гачок і націснуць на яго зноў. Пасьля вызваленьня спускавога гачка цяга прасоўваецца наперад і яе зачэп заскоквае за шаптала, а пры націску на спускавы гачок зачэп цягі паварочвае [[шаптала]] й разьядноўвае яго з баявым напяцьцём цынгеля. Цынгель, паварочваючыся на сваёй восі пад дзеяю баявое спружыны, наносіць удар па [[Ударнік (дэталь)|ўдарніке]], а апошні прасоўваецца наперад і вырабляе накол [[капсюль|капсюля]]-запальнік набоя. адбываецца стрэл. Пры стрэле апошнім набоям, калі засаўка адыдзе назад, падавач набойніка падымае дагары супын засаўкі, засаўка ўпіраецца ў яго і засаўная рама спыняецца ў заднім становішчы. Гэта ёсьць сыґналам таго, што трэба зноў набіць вінтоўку. == Адлегласьці стральбы == Калі СВД прымалі на ўзбраеньне, снайпэрскага набоя да яе яшчэ не было, таму паводле «настаўленьня па стралковай справе» [[кучнасьць стральбы]] вінтоўкі перавяраецца стральбою звычайнымі набоямі з кулямі з сталёвым стрыжнем і лічыцца нармалёваю, калі пры стральбе чатырма стрэламі з становішча лежачы на адлегласьць 100 м ўсе чатыры прабоіны зьмяшчаюцца ў кола дыямэтрам 8 см<ref name="НСД" />. У 1967 годзе на ўзбраеньне быў прыняты снайпэрскі набой 7Н1. Пры стральбе гэтым набоям расьсейваньне складае (у залежнасьці ад кроку нарэзаў) ня больш за 10—12 см на адлегласьці 300 м<ref>{{Артыкул |аўтар = Уладзіслаў Дваранінаў |загаловак = НЕКАЛЬКІ СЛОВАЎ ПРА СНАЙПЭР-НАБОЙ |спасылка = http://sof-mag.ru/sof_2000/sof_2000_08.html |выдавецтва = Солдат удачи |тып = часопіс |год = 2000 |месяц = жнівень |нумар = 8 |старонкі = 40, 41 |копія = |дата копіі = }}</ref>. Першапачаткова СВД выпускалася з крокам нарэзаў рулі ў 320 мм, што аналяґічны спартовай зброі і забясьпечвае найлепшую кучнасьць стральбы. Аднак з такім крокам расьсейваньне бранябойна-запальных куляў Б-32 павялічваецца ў два разы. У выніку ў 1975 годзе было вырашана зьмяніць крок нарэзаў на 240 мм, што пагоршыла кучнасьць стральбы на 25 % (пры стральбе звычайнымі набоямі на адлегласьць 100 м, дапушчальны дыямэтар кола трапленьня павялічыўся з 8 см да 10 см). <br /> Цікава, што апошняе дапоўненае выданьне «Настаўленьня па стралковай справе» для СВД выйшла ў 1967 годзе. Усе наступныя выданьні — 1971, 1976 ды 1984 гадоў былі стэрэатыпнымі копіямі выданьня 1967 року. Таму ў «Навучаньні» нічога ня сказана ані пра снайпэрскі набой, ані пра зьмену кроку нарэзаў. Адлегласьць простага стрэлу складае<ref name="НСД"/>: * па галаўной постаці, вышынёю ў 30 см — 350 м, * па грудной постаці, вышынёю ў 50 см — 430 м, * па рухаючайся постаці, вышынёю ў 150 см — 640 м. Прыцэл ПСО-1 разьлічаны на стральбу да 1300 мэтраў. Звычайна лічыцца, што на такой адлегласьці можна эфэктыўна страляць толькі па ґрупавой мэце, або весьці хвалюючы агонь. Аднак у 1985 годзе ў Аўґаністане снайпэр 345-га ґвардзейскага парашутна-дэсантнага палка Ўладзімер Ільін застрэліў душмана з адлегласьці ў 1350 мэтраў. Гэта рэкорд ня толькі для СВД, але і наогул для вінтоўкаў калібра 7,62 мм. Галоўнаю складанасьцю пры стральбе на вялікія адлегласьці ёсьць памылкі падрыхтоўкі зыходных зьвесткаў для стральбы (гэта справядліва для ўсіх снайпэрскіх вінтоўкаў). На адлегласьці 600 мэтраў сярэдняя памылка па вышыні (у вызначэньні адлегласьці, роўнай 0,1% адлегласьці) — 63 см, сярэдняя памылка ў бакавым кірунку (вызначэньне хуткасьці бакавога ветру, роўнай 1,5 м/с) — 43 см. Для параўнаньня, сярэдняе адхіленьне расььейваньня куляў для найлепшых снайпэраў для 600 м — па вышыні 9,4 см, бакавое 8,8 см<ref name="Табліцы"/>. Вядомыя выпадкі вядзеньня агню з СВД па паветраных мэтах (так, 12 лістапада 1989 року ў вёсцы Сан-Міґель партызанам [[Фронт нацыянальнага вызваленьня імя Фарабунда Марты|ФНВФМ]] быў зьбіты рэактыўны штурмавік [[Cessna A-37B]] [[Вайскова-паветраныя сілы Сальвадору|ВПС Сальвадору]] — куля трапіла ў лётчыка, пасьля чаго лятак страціў кіраваньне і разьбіўся<ref>[http://skywar.ru/salvador.html Баі ў Сальвадоры — Авіяцыя ў лякальных канфліктах] // skywar.ru</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120107033030/http://www.acig.org/artman/publish/printer_158.shtml El Salvador, 1980—1992] // acig.org</ref>) ды БПЛА ([[ірацкія паўстанцы]], што заяўлялі пра зьнішчэньне з СВД амэрыканскіх малых выведвальных БПЛА [[RQ-11 Raven]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141217164716/http://www.liveleak.com/view?i=bce_1179270083 UAV plane shot down with a SVD Sniper] // LiveLeak.com</ref>). Дакладнасьць па МОА пры стральбе набоям 7Н1 у вінтоўкаў з крокам нарэзаў 320 мм — 1,04; у вінтоўкаў з крокам нарэзаў 240 мм — 1,24. == Варыянты == * '''СВДС''' — варыянт СВД для паветрана-дэсантных войскаў з прыкладам, што можа згортвацца і скарочанаю, але патоўшчанаю руляю; створаны ў 1991 годзе, прыняты на ўзбраеньне ў 1995 годзе<ref name="СВДСКалаш"/>. * '''[[Снайпэрская вінтоўка скарочаная|СВС]]''' — варыянт СВД з кампаноўкаю [[булпап]]. * '''[[СВДБ]]''' — буйнакалібарны варыянт СВД пад набой [[9,3×64 мм]] з аналяґічным, як у СВДС прыкладам. * '''[[ТСВ-1]]''' — трэнавальная вінтоўка пад набой [[.22 Long Rifle]], распрацаваная [[Яўген Драгуноў|Яўгенам Драгуновым]] для першапачатковага навучаньня снайпэраў. Фактычна самастойная зброя, толькі паўтарае ў агульных рысах вонкавы выгляд СВД. * '''СВДМ''' — вывешаная руля; крок нарэзаў зноў зроблены 320 мм (як да 1975 року); даданая [[плянка Пікатыні]] ды здымныя сошкі<ref>[http://kalashnikov.com/product/firearms/mle/svdm.html Снайпэрская вінтоўка СВДМ]</ref>. * [[Тыгр (карабін)|'''Тыгр''']] — паляўнічы карабін, вырабляецца ў некаторых варыянтах выкананьня. * '''[[Застава М91]]''' — снайпэрская вінтоўка вытворчасьці «Zastava Arms»<ref>[http://www.zastava-arms.rs/sr/militaryproduct/snajper.. Snajperska puška M91] / афіцыйны сайт «Zastava Arms»</ref>. == Краіны-эксплюатанты == [[Файл:SVD operators of the world.svg|міні|цэнтар|700пкс|Ґеаґрафія распаўсюджаньня СВД]] [[Файл:ReconCompany4thOTBr17.jpg|міні|315пкс|Снайпэр [[4-я гвардзейская танкавая дывізія|4-е асобнае танкавае брыґады]] з СВД]] [[Файл:Ukrainian Navy 1st Company Marine.jpg|міні|315пкс|Украінскі марскі пяхотнік з СВД у Шатляндыі]] [[Файл:Hungarian SVD.JPEG|міні|315пкс|Вугорскі жаўнер з СВД]] * {{Сьцягафікацыя|СССР}}<ref name="miller2001"/> * {{Сьцягафікацыя|Расея}} * {{Сьцягафікацыя|Азэрбайджан}} * {{Сьцягафікацыя|Армэнія}} * {{Сьцягафікацыя|Альбанія}}<ref name="bonn2006"/> * {{Сьцягафікацыя|Аўганістан}}<ref name="miller2001"/> * {{Сьцягафікацыя|Беларусь}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Баўгарыя}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Віетнам}}<ref>[https://web.archive.org/web/20160612234406/http://news.zing.vn/dan-sung-ban-tia-da-dang-cua-luc-luong-vu-trang-viet-nam-post371924.html Dàn súng bắn tỉa đa dạng của lực lượng vũ trang Việt Nam]</ref> * {{Сьцягафікацыя|Вугоршчына}}<ref>[https://web.archive.org/web/20150924204910/http://www.defenseimagery.mil/imagery.html#guid=7712ecc946c9d0cea6d40c00c5c8878f43b1e2d3 DefenseImagery.mil | Find Imagery]</ref> * {{Сьцягафікацыя|Вэнэсуэла}}: набыты для [[Узброеныя сілы Вэнэсуэлы|ўзброеных сілаў Вэнэсуэлы]]<ref>[https://www.nytimes.com/2007/08/16/world/europe/16russia.html?_r=1&oref=slogin Chávez’s Bid for Russian Arms Pains U.S.] Retrieved on September 21, 2008.</ref> * {{Сьцягафікацыя|Грузія}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Індыя}}: выпускаецца па ліцэнзіі<ref name="India"/>. * {{Сьцягафікацыя|Ірак}}: '''Al-Qadissiya''' або '''Al-Gadissiya''' — варыянт мясцовае вытворчасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20081209053840/http://wikileaks.info/leak/us-ngic-iraq-small-arms-2004.pdf Small Arms (Infantry Weapons) used by the Anti-Coalition Insurgency.]</ref>. * {{Сьцягафікацыя|Іран}}: '''Nakhjir''' — варыянт мясцовае вытворчасьці<ref>{{Cite web |url=http://www.diomil.ir/images/Product/aig/Specifications/sniperrifle.jpg# |загаловак=Архіваваная копія |accessdate=2010-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717032929/http://www.diomil.ir/images/Product/aig/Specifications/sniperrifle.jpg# |archivedate=2011-07-17 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = John Walter |загаловак = Rifles of the World |выдавец = Krause Publications |год = 2006 |isbn = 0896892417 |старонкі = 100–101 }}</ref><ref name="Jones"/> * {{Сьцягафікацыя|Казахстан}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Кыргыстан}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|КНДР}} * {{Сьцягафікацыя|КНР}}: '''Тып 79''', клён вытворчасьці [[Norinco]]<ref name="Type 79/85"/>, а таксама мадэрнізаваная вэрсія '''Тып 85'''<ref name="Type 79/85"/><ref name="SR"/> і некалькі варыянтаў для грамадзянскага рынку<ref name="SR"/><ref>[http://www.dragunov.net/ndm86.html NDM-86.] Retrieved on September 21, 2008.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090106005630/http://www.norincoequipment.cn/detail_product_English.jsp?productid=91&cssid=1 NDM86.]</ref>. * {{Сьцягафікацыя|Куба}}<ref>[https://web.archive.org/web/20181006201901/http://army-news.ru/2016/10/kubinskaya-snajperskaya-vintovka-uim-mambi-iii/ Кубінская снайпэрская вінтоўка UIM Mambi III]</ref> * {{Сьцягафікацыя|Нікарагуа}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Манголія}}<ref>{{cite web|url=http://www.dragunov.net/svd_action.html|title=Dragunov dot net - SVD rifles in use in Europe|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELgZnIZ7?url=http://www.dragunov.net/svd_action.html#|archivedate=2013-02-11|deadlink=yes}}</ref> * {{Сьцягафікацыя|Польшча}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Румынія}}: выпускаецца па ліцэнзіі<ref name="miller2001"/>. * {{Сьцягафікацыя|Славаччына}}<ref>[http://www.mod.gov.sk/4960/profesional-20-septembra-2007.php?day=2010-01-01&art_datum_od=&art_datum_do= Ministerstvo obrany SR :: Profesionál, 20. septembra 2007<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{Сьцягафікацыя|Сырыя}} * {{Сьцягафікацыя|Таджыкістан}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Туркмэністан}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Турэччына}}: ужываецца [[Турэцкая жандармэрыя|армэйскаю жандармэрыяю]]<ref>{{Cite web |url=http://www.jandarma.tsk.mil.tr/silahlar/silahlaric.htm# |загаловак=Архіваваная копія |дата доступу=2010-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080811100907/http://www.jandarma.tsk.mil.tr/silahlar/silahlaric.htm# |archivedate=2008-08-11 |deadlink=yes }}</ref>. * {{Сьцягафікацыя|Узбэкістан}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Украіна}}<ref name="jones2009"/> * {{Сьцягафікацыя|Фінляндыя}}: пад пазначэньнем '''7.62 TKIV Dragunov'''<ref>[https://web.archive.org/web/20090428234317/http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/index.dsp?level=64&equipment=47 The Finnish Defence Forces 7.62 TKIV Dragunov]</ref>. * {{Сьцягафікацыя|Чэхія}}: на ўзбраеньні арміі<ref>[http://www.army.cz/assets/files/9334/zbrane_definit.pdf 7,62mm odstřelovačská puška vzor 63 Dragunov (modifikace)] // RUČNÍ ZBRANĚ AČR. Ministerstvo obrany České republiky — AVIS, 2007 {{ISBN|978-80-7278-388-5}} С. 30—33</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2|refs= <ref name="НСД">Настаўленьне па стралковай справе 7,62-мм снайпэрская вінтоўка Драгунова (СВД), Масква, Воениздат, 1984</ref> <ref name="izhmash_1">[http://izhmash.ru/rus/product/svd.shtml Апісаньне СВД] на сайце ААТ «НПО «Ижмаш».</ref> <ref name="izhmash_2">[http://izhmash.ru/rus/product/svds.shtml Апісаньне СВДС] на сайце ААТ «НПО «Ижмаш».</ref> <ref name="СВДСКалаш">[http://kalashnikovconcern.ru/kalashnikov/products/mle/svds.html Апісаньне СВДС] на сайце канцэрну «Калашнікаў»</ref> <ref name="СВДКалаш">[http://kalashnikovconcern.ru/kalashnikov/products/mle/svd.html Апісаньне СВД] на сайце канцэрну «Калашнікаў»</ref> <ref name="Табліцы">Табліцы стральбы па наземных мэтах з стралковае зброі калібраў 5,45 ды 7,62 мм. Военное издательство, Масква, 1977</ref> <ref name="bonn2006">The World Defence Almanac 2006, page. 95, Mönch Publishing Group, Bonn 2006</ref> <ref name="Jones">{{Кніга|аўтар = Richard Jones |загаловак = Jane's Infantry Weapons 2009-2010 | выдавец = Jane's Information Group| год = 2009| isbn = 0710628692 | старонкі =897}}</ref>. <ref name="miller2001">Miller, David (2001). The Illustrated Directory of 20th Century Guns. Salamander Books Ltd. {{ISBN|1-84065-245-4}}.</ref> <ref name="jones2009">Jones, Richard D. Jane’s Infantry Weapons 2009/2010. Jane’s Information Group; 35 edition (January 27, 2009). {{ISBN|978-0-7106-2869-5}}.</ref> <ref name="India">{{Кніга |аўтар = Lieutenant General R.K. Jasbir Singh | загаловак =Indian Defence Yearbook | выдавец = Natraj Publishers| дата выпуску = | месца = Індыя| старонкі = 388–391| isbn = 978-8186857113 }}</ref> <ref name="Type 79/85">[http://www.sinodefence.com/army/small_arms/type79sniper.asp Type 79/85 Sniper Rifle.]</ref> <ref name="SR">[http://www.norincoequipment.cn/detail_product_English.jsp?productid=495&cssid=1 7.62 mm SNIPPING RIFLE.]</ref> }} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар = Панамароў Ю. |загаловак = Нараджэньне леґенды: гісторыя стварэньня СВД (Частка I) |спасылка = http://www.kalashnikov.ru/wp-content/uploads/2015/12/Kalashnikov-2015_10.pdf |мова = ru |выдавецтва = Калашников |тып = часопіс |год = 2015 |месяц = кастрычнік |том = |нумар = 10 |старонкі = 16—23 |doi = |issn = }} * {{Артыкул |аўтар = Драгун М. |загаловак = Шлях да перамогі: гісторыя «нараджэньня» СВД |спасылка = |мова = ru |выдавецтва = Мир оружия |тып = часопіс |год = 2006 |месяц = ліпень |том = |нумар = 22 |старонкі = 14—21 |doi = |issn = }} * {{Артыкул |аўтар = Панамароў Ю. |загаловак = СВД. Постскрыптум |спасылка = |мова = ru |выдавецтва = Калашников |тып = часопіс |год = 2005 |месяц = сакавік |том = |нумар = 03 |старонкі = 80—83 |doi = |issn = }} [[Катэгорыя:Саманабойныя вінтоўкі]] [[Катэгорыя:Снайпэрскія вінтоўкі СССР]] ddms5391bze9i973krwes6759cfy0m1 0 225164 2698477 2510599 2026-11-02T19:49:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698477 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |жанчына = так }} '''Сьвятлана Макаравіч''' ({{мова-sl|Svetlana Makarovič}}; {{Нарадзіўся|1|1|1939}}, [[Марыбор]], [[Каралеўства Югаславія]]) — [[Югаславія|югаслаўская]] і [[Славенія|славенская]] паэтка, пісьменьніца, публіцыст, акторка, выканаўца сваіх песень. Была прызнаная «Першай лэдзі славенскай паэзіі». == Жыцьцяпіс == Маці Сьвятланы была зь сям’і перакананых [[каталіцызм|каталікоў]], таму пасьля таго, як яна выйшла замуж за ваяўнічага [[атэізм|атэіста]], бацькі пазбавілі яе ўсёй спадчыны. Вучачыся ў цяжкіх [[Другая сусьветная вайна|пасьляваенных]] умовах, Сьвятлана не пасьпявала па многіх школьных прадметах, за выключэньнем [[расейская мова|расейскай мовы]] і заняткаў на [[фартэпіяна]]. У падлеткавым узросьце паступіла ў школу мастацтваў, але неўзабаве яе адтуль адлічылі за непасьпяховасьць. Пазьней у [[Любляна|Любляне]] яна вывучылася на выхавальніцу і была разьмеркавана ў інтэрнат для дзяцей-вар’ятаў, аднак зьбегла адтуль і вырашыла для сябе, што ўласных дзяцей у яе ніколі ня будзе. Першыя свае вершы Маркавіч напісала ў сямнаццацігадовай узросьце. У 18 гадоў пачала займацца псыхалёгіяй, але кінула яе неўзабаве пасьля разводу бацькоў і стала падпрацоўваць выступамі ў кавярнях і курортных гатэлях. Да 20 гадам яна была заручаная, аднак непасрэдна перад вясельлем зьбегла і некаторы час жыла, блукаючы, па яе ўласным прызнаньні, «як вандроўная кошка». У 1964 годзе Макаравіч апублікавала свой першы зборнік вершаў «Змрок» ({{мова-sl|Somrak}}). Пасьля гэтага ў Сьвятланы завязаўся бурны раман з паэтам і драматургам Грэгарам Стрнішэй, які быў старэйшы за яе на 10 гадоў. Нягледзячы на ​​гэта, яна працягвае весьці даволі бядотны лад жыцьця, жыла за кулісамі тэатру, у які яе прывёў Грэгар, дапамала яму пісаць драмы і нават выконвала галоўную ролю ў 1968 годзе ў спэктаклі, які стаў гітом. Аднак у сувязі зь [[Камуністычная партыя Югаславіі|беспартыйнасьцю]] Макаравіч не атрымлівае больш шанцаў праявіць свой акторскі дар. Некаторы час Макаравіч пражыла ў [[Аўстрыя|аўстрыйскім]] [[Грац]]е, куды яе запрасіў знаёмы прафэсар [[славістыка|славістыкі]]. Там яна, спрабуючы зарабіць на ўласную кватэру, выкладала [[коміваяжор]]ам [[славенская мова|славенскую мову]], са студэнтамі ставіла радыёпастаноўкі, зьнялася ў кіно. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20200711083621/https://www.jezikinslovstvo.com/pdf/2005-03-04-Razprave-Dragica-Haramija.pdf Dragica Haramija, Pregled sodobne slovenske mladinske proze, Jezik in slovstvo, 2005, let. 50, številka 3–4] * Enciklopedija Slovenije 6, Mladinska knjiga, 1992 * Ilc, Andrej: Svetlana Makarovič, Slovenska sekcija IBBY, Ljubljana, 1998 * mag. Darja Lavrenčič Vrabec (Center za mladinsko književnost in knjižničarstvo, Mestna knjižnica Ljubljana): Bibliografija knjižnih izdaj za otroke in mladino Svetlane Makarovič (iz knjige ''Svetlanine pravljice''), Miš, 2008 * Matjaž Hočevar: Bibliografija Svetlane Makarovič (iz knjige ''Bo žrl, bo žrt''), Založba Mladinska knjiga, 1998 * Novak-Popov, Blažić, Rupert, Svet, svet Svetlana: Razstavna dvorana NUK, 2009 == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102130214/http://prajdzisvet.org/text/1205-sapramyshka.html Сапрамышка] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Макаровіч, Сьвятлана}} [[Катэгорыя:Югаслаўскія літаратары]] [[Катэгорыя:Славенскія літаратары і літаратаркі]] [[Катэгорыя:Славенскія паэты і паэткі]] dbhdr2blziun1b3zfy9lon7z1lli2en 0 228654 2698517 2665728 2026-11-02T23:05:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698517 wikitext text/x-wiki {{Вадаём | назва = Талінская затока | арыгінальная_назва = | варыянт_назвы = Tallinna laht | выява = Tallinn_Bay_parts.jpg | памер_выявы = | подпіс_выявы = | мапа = | памер_мапы = | подпіс_мапы = | месцазнаходжаньне = [[Фінская затока]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] | група = | тып_возера = | тып_акіяна = | тып = [[Затока]] | этымалёгія = | басэйн = | прытокі = | рэкі = [[Пірыта (рака)|Пірыта]] | вытокі = | акіяны = | вадазбор = | краіны = [[Эстонія]] | арганізацыя = | статус = | збудаваньне = | інжынэр = | запаўненьне = | даўжыня = | шырыня_макс = | шырыня_мін = | плошча = 250 км² | глыбіня_сяр = | глыбіня_макс = 90 м | аб’ём = | водазварот = | салонасьць = 3—6‰ | бераг = | вышыня = | тэмпэратура_макс = +16° — +18°C | тэмпэратура_мін = | замярзае = Ступень пакрыцьця лёдам залежыць ад зімы, якая можа быць мяккай, умеранай або цяжкай. | астравы = Аэгна, Найсар | катэгорыя_астравоў = | паселішчы = [[Талін]] | сайт = | крыніцы = | commons = }} '''Та́лінская зато́ка''' ({{Мова-et|Tallinna laht}}) — [[затока]] ў [[Эстонія|Эстоніі]] на [[Поўдзень|паўднёвым]] [[Узьбярэжжа|узьбярэжжы]] [[Фінская затока|Фінскае затокі]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. ==Тапаграфія == [[Паўвыспа|Паўвыспы]] Сурупі з захаду й Вімсі з усходу абмяжоўваюць Талінскую затоку, а з поўначы выспы Найсар ({{Каардынаты|59|34|0|паўночнае|24|32|0|усходняе|тып=пункт}}) і Аэгна ({{Каардынаты|59|34|40|паўночнае|24|45|20|усходняе|тып=пункт}}), што месьціца за 1,25 [[Марская міля|мілі]] на паўночны захад ад паўвыспы Віімсі. Дзьве дробныя выспы Красулі й Кумблі ляжаць паміж Аэгна і паўвыспай Вімсі. Талінская затока падзелена на некалькі частак: * Талінскі [[рэйд (марскі)|рэйд]] (мяжа паміж [[мыс]]амі Вяйке Пальясар ( Väike Paljassaar{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|29|8|паўночнае|24|42|26|усходняе|тып=пункт}})) і Аўснэм (Ausneem{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|30|20|паўночнае|24|48|27|усходняе|тып=пункт}}), * Пальясарская затока (мяжа паміж мысамі Коплінэм (Koplineem{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|28|8|паўночнае|24|38|51|усходняе|тып=пункт}}) і Сур Пальясар (Suur Paljassaar{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|29|2|паўночнае|24|41|18|усходняе|тып=пункт}}), * Копліская затока (мяжа паміж мысамі Какумяэ (Kakumäe{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|41|паўночнае|24|34|18|усходняе|тып=пункт}}) і Коплінэм (Koplineem{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|28|8|паўночнае|24|38|51|усходняе|тып=пункт}}), * Какумяйская затока (мяжа паміж мысамі Нінаманэм (Ninamaaneem) ({{Каардынаты|59|28|22|паўночнае|24|21|37|усходняе|тып=пункт}}) і Какумяэ (Kakumäe{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|41|паўночнае|24|34|18|усходняе|тып=пункт}}). Плошча 250 км², найбольшая глыбіня 90 мэтраў паміж выспамі [[Найсар]] і [[Аэгна]]. Вышыня хваль у затоцы дасягае 4-х мэтраў, а ваганьне ўзроўню мора да 2-х мэтраў. Камяністыя мелі вакол выспы Найсар: Новая (Uusmadal{{Ref-et}}) (4,2 м) ({{Каардынаты|59|40|0 |паўночнае|24|35|35 |усходняе|тып=пункт}}), Найсарская (Naissaare Madal{{Ref-et}}) (3 м) ({{Каардынаты|59|35|0 |паўночнае|24|36|0 |усходняе|тып=пункт}}), Сярэдняя (Keskmadal{{Ref-et}}) (7,4 м) ({{Каардынаты|59|37|47|паўночнае|24|37|48|усходняе|тып=пункт}}), Літэгрунд (Littegrund{{Ref-et}}) (3,2)({{Каардынаты|59|34|30 |паўночнае|24|37|48|усходняе|тып=пункт}}), Хулкарі (Hulkari madal{{Ref-et}}) (8,9 м) ({{Каардынаты|59|32|18|паўночнае|24|37|0 |усходняе|тып=пункт}}), Кагуранна (Kaguranna madal{{Ref-et}}) (11 м)({{Каардынаты|59|30|48 |паўночнае|24|36|06|усходняе|тып=пункт}}), Вахэ (Vahemadal{{Ref-et}}) (3,8 м)({{Каардынаты|59|30|12 |паўночнае|24|41|36 |усходняе|тып=пункт}}). Буйнейшыя пясчаныя [[Пляж (марскі)|пляжы]] Какумяэ, Пельгурана й Пірыта. У затоку ўпадаюць [[рака]] [[Пірыта (рака)|Пірыта]], буйнейшыя [[Ручай|ручаі]] Ціскрэ й Мустойя. [[Мелкаводзьдзе|Прыбярэжныя воды]] неглыбокія, але раптоўна глыбіня імкліва павялічваецца. Дзесяці мэтровая ізабата (роўнаглыбінёвая лінія) за 0,5 мілі ад берага. Сталіца Эстоніі [[Талін]] месьціцца на паўднёвым беразе затокі. == Суднаходзтва == Асноўныя навігацыйныя знакі: Маяк Сурупі (Suurupi Tuletorn{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|49|паўночнае|24|22|49|усходняе|тып=пункт}}), Маяк Найсар паўночны альбо Пікасярэ (Pikasaare ots Tuletorn{{Ref-et}})) ({{Каардынаты|59|36|13|паўночнае|24|30|39|усходняе|тып=пункт}}) (белы васьмігранны бетонная вежа з чырвоным верхам вышынёй 45 мэтраў, Маяк Найсар паўднёвы альбо Хулкарі (Hulkari ots Tuletorn{{Ref-et}})) ({{Каардынаты|59|32|27|паўночнае|24|33|49|усходняе|тып=пункт}}), Маяк Талінамадал ({{Ref-et}})Tallinna madal Tuletorn{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|42|7|паўночнае|24|43|9|усходняе|тып=пункт}}), Маяк Кэры (Keri Tuletorn{{Ref-et}})) ({{Каардынаты|59|41|55|паўночнае|25|01|22|усходняе|тып=пункт}}). Глыбіні 14–80 мэтраў. Судна падыходзяць да Таліна з N або W у рамках Схемы Падзелу Руху ({{Мова-en|Traffic Separation Scheme}}), якая адзначана створнымі агнямі альбо маякамі й плаваючымі буямі. === Створныя агні === * Талінскія, пярэдні знак — чырвоная канічная вежа на невысокім каменным будынку, вышынёй 18 м. ({{Каардынаты|59|26|14|паўночнае|24|47|54|усходняе|тып=пункт}}) і задні Маяк Талін — белая круглая каменная вежа з чорным верхам, вышынёй 40 м. ({{Каардынаты|59|25|40|паўночнае|24|48|20|усходняе|тып=пункт}}), на лініі 159°, паказваюць лінію разьдзяленьня паміж струменямі руху, якія вядуць праз Талінскую затоку. * Сурупі, пярэдні знак ({{Каардынаты|59|28|18|паўночнае|24|25|0|усходняе|тып=пункт}}) і задні Маяк Сурупі, на лініі 246.5°; * Вімсі, пярэдняе знак — белы прастакутнік з чырвонай паласой на мэталічнай вежы, вышыня 34 м. ({{Каардынаты|59|30|55|паўночнае|24|48|55|усходняе|тып=пункт}}) на ўсходнім баку Талінскай затокі. Задні знак — чырвоная круглая вежа з галерэяй вышынёй 13 м. ({{Каардынаты|59|31|0|паўночнае|24|50|23|усходняе|тып=пункт}}), на лініі 83,5°.<ref>Charts: British Admiralty No 2227, 2248.{{Ref-en}} Estonian No 507, 610.{{Ref-et}}</ref><ref>Admiralty Pilot NP20{{Ref-en}} .</ref> == [[Порт (марскі)|Парты]] й [[Гавань|гавані]] == [[Файл:Noblessner.jpg|міні|Ноблэснэр порт. Леннупорт (Гідрасамалётны порт)]] * Гандлёвы порт Пальясарэ ({{Каардынаты|59|27|29|паўночнае|24|42|19|усходняе|тып=пункт}}). * Порт Дэпартамэнта марскіх шляхоў Эстоніі Хундыпэа (Hundipea sadam{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|30|паўночнае|24|43|9|усходняе|тып=пункт}}). * Ваенна-Марскі порт Эстоніі Мінны порт (Miinisadam{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|19|паўночнае|24|43|28|усходняе|тып=пункт}}). * Порт Ноблесьнера (Noblessneri sadam{{Ref-et}}) (1918–1940 Пэтры) ({{Каардынаты|59|27|12|паўночнае|24|43|48|усходняе|тып=пункт}}). * Філія Марскога музэя Гідрасамалётны порт (Lennusadam{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|14|паўночнае|24|44|13|усходняе|тып=пункт}}). * Рыбны порт (Kalasadam{{Ref-et}}) мясцовыя пасажырскія лініі, былы Рыбны порт ({{Каардынаты|59|26|46|паўночнае|24|44|52|усходняе|тып=пункт}}). * Батарэйны порт (Patareisadam{{Ref-et}}) прымае пасажырскія [[Высакахуткае судна|высакахуткія судны]]. Лінія Хельсінкі-Талін. Паром катамаран «HSC (High-speed craft) Superexpress{{Ref-en}}» — 900 пасажыраў, 220 машын. 91 мэтар, 5902 тоны, 42 вузла. ({{Каардынаты|59|26|53|паўночнае|24|45|06|усходняе|тып=пункт}}). [[Файл:Old City Harbour, Tallinn.jpg|міні|Стары порт. 2011.]] * Стары порт (Vanasadam{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|26|47|паўночнае|24|46|09|усходняе|тып=пункт}}) складаецца з трох басэйнаў і ўнутранага Адміралтэйскага басэйну. * Гандлёвы порт Мідурана (Miiduranna sadam{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|29|55|паўночнае|24|48|57|усходняе|тып=пункт}}) разьмешчаны на ўсходнім баку Талінскай затокі. Паказчыкі 2013 году груза- і пасажыраабароту: прыблізна 6700 судоў, 33,000,000 тон грузаў, у тым ліку 140 000TEU й 7 300 000 пасажыраў, якія перавозяцца штогод. Холдынгавая кампанія «[[Талінскі порт]]» уключае наступныя пяць партоў: Ванасадам (стары порт, дзе ў 2004 і 2014 гг. былі пабудаваны дзьве прыстані дзеля круізных пасажырскіх суднаў), порт Пальясарэ, Паўднёвы порт [[Палдыскі]] ({{Каардынаты|59|20|0|паўночнае|24|04|45|усходняе|тып=пункт}}), порт Муга ({{Каардынаты|59|29|39|паўночнае|24|57|33|усходняе|тып=пункт}}) і пасажырскі порт [[Саарэмаа]] каля вёскі Нінасэ (Ninase{{Ref-et}}, затока Кюдэма (Küdema{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|58|32|11|паўночнае|22|14|7|усходняе|тып=пункт}}). [[Файл:Kopli laht 2006-04-28.jpg|міні|Затокі: Копліская, Пальясарская. Пляж Пельгурана.]] === Копліская затока === * Вэнэ-Балтыйскі порт, суднабудаўнічы завод і «[[Балтыйскі суднарамонтны завод]]» (Vene—Balti{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|33|паўночнае|24|39|18|усходняе|тып=пункт}}). * Гавань флёту Памежнай варты (Piirivalvesadam{{Ref-et}}), месьціцца непасрэдна к поўдню ад Вэнэ-Балтыйскага порта ({{Каардынаты|59|27|21|паўночнае|24|39|42|усходняе|тып=пункт}}). * Гандлёвы порт Бэкэры (Bekkeri{{Ref-et}}) ({{Каардынаты|59|27|14|паўночнае|24|39|55|усходняе|тып=пункт}}) * Гандлёвы порт (Meeruse{{Ref-et}}), месьціцца непасрэдна к поўдню ад порта Бэкэры ({{Каардынаты|59|27|02 |паўночнае|24|40|15|усходняе|тып=пункт}}). [[Файл:Õhuvaade Pirita asumile.png|міні|Пірыта: порт, вусьце ракі, пляж, кляштар.]] === Парты дзеля ветразевых яхт, ветразева-маторных і маторных яхт === * Ноблэснэр ({{Каардынаты|59|27|12|паўночнае|24|43|48|усходняе|тып=пункт}}), * Пірыта ({{Каардынаты|59|28|10|паўночнае|24|49|20|усходняе|тып=пункт}}), * Какумяэ ({{Каардынаты|59|27|04|паўночнае|24|36|18|усходняе|тып=пункт}}). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =EE: Eesti entsüklopeedia |арыгінал = |спасылка = |адказны =peatoimetaja Ü. Kaevats |выданьне = |месца =[[Талін|Tallinn]]|выдавецтва =Eesti Entsüklopeediakirjastus|год =1996 |том =9, Sun - türg |старонкі =232, 233 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}{{Ref-et}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Eesti lootsiraamat |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Талін|Tallinn]]|выдавецтва =Veeteede Amet|год =2007 |том = |старонкі =|старонак =212 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}{{Ref-et}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Eesti lootsiraamat : Tallinna ja Muuga laht |арыгінал = |спасылка = |адказны =koostaja Tarmo Ots ; meteoroloogia-hüdroloogia osa: Tarmo Kõuts |выданьне = |месца =[[Талін|Tallinn]]|выдавецтва = Eesti Veeteede Amet, hüdrograafia ja navigatsioonimärgistuse teenistus|год =1997 |том = |старонкі = |старонак =85 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}{{Ref-et}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Mereleksikon |арыгінал = |спасылка = |адказны =teose juhtivtoimetaja O. Luhaveer|выданьне = |месца =[[Талін|Tallinn]]|выдавецтва =Eesti Entsüklopeediakirjastus|год =1996|том = |старонкі =|старонак = |сэрыя = |isbn =5-89900-037-6 |наклад = }}{{Ref-et}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Admiralty Sailing Directions. Nautical Pilot: NP 20 Baltic Pilot. Volume III.|арыгінал = |спасылка =https://www.admiralty.co.uk/ |мова =en |адказны = |выданьне = |месца =Taunton, Somerset, England |выдавецтва = The United Kingdom Hydrographic Office. Admiralty Maritime Data Solutions |год = |том =20 |старонкі =102—104 (No 3.33—3.79) |старонак = |сэрыя = |isbn =5-89900-003-1 |наклад = }}{{Ref-en}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Ports & Terminals Guide |арыгінал = |спасылка =https://ihsmarkit.com/products/ports-terminals-guide-2021-2022.html |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва =Information Handling Services (IHS) Markit Ltd|год =2013 |том = |старонкі =|старонак = |сэрыя = |isbn =978-1906313784 |наклад = }}{{Ref-en}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Sailing directions for Estonian waters |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Талін|Tallinn]]|выдавецтва =Estonian Maritime Administration, Aids to Navigation and Hydrography Division|год =2004 |том = |старонкі = |старонак =191 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}{{Ref-en}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20201023213247/https://mereviki.vta.ee/mediawiki/index.php/Tallinna_laht Tallinna laht.] Mereviki. {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20200804111324/https://veeteedeamet.ee/en/sailing-directions Estonian Maritime Administration.] * [https://www.promarinetrade.com/merekaardid/ PRO MARINE TRADE OÜ.] {{слупок-канец}} [[Катэгорыя:Балтыйскае мора]] [[Катэгорыя:Затокі Эстоніі]] qi3p444k6x6gv88859ozyi00bdo4vjw 0 229321 2698501 2621103 2026-11-02T21:47:42Z Франак Радзівіл 96369 2698501 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} {{Асоба |імя = Сяргей Ціханоўскі |партрэт =Sjarhej Zichanouski (2025).jpg |памер партрэту = |імя пры нараджэньні = Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Як падтрымаць палітвязьняў па «справе Ціханоўскага» (Ціханоўскі Сяргей Леанідавіч)|спасылка=https://spring96.org/be/news/97483|выдавец=Праваабарончы цэнтар «[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]»|дата публікацыі=12 чэрвеня 2020|дата доступу=6 жніўня 2020}}</ref> |род дзейнасьці = грамадзкі дзяяч |грамадзянства = {{Сьцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] |адукацыя = вышэйшая |нацыянальнасьць = [[Беларусы|Беларус]] |партыя = беспартыйны |жонка = [[Сьвятлана Ціханоўская]] |дзеці = 2 |пакараньне = адміністрацыйныя пакараньні |занятак = палітыка, грамадзкая дзейнасьць, [[прадпрымальнік]] |лацінка=Siarhiej Cichanoŭski}} '''Сярге́й Леані́давіч Ціхано́ўскі''' ({{Н}} 1978, [[Горкі]], [[Магілёўская вобласьць]]) — беларускі [[блог]]ер, грамадзкі дзяяч, аўтар і вядоўца каналу «Краіна для жыцьця», [[прадпрымальнік]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся 18 жніўня 1978 году ў [[Горкі|Горках]] (Магілёўская вобласьць), але вырас у [[Гомель|Гомлі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сяргей Ціханоўскі выйшаў на волю|спасылка=https://nashaniva.com/370751|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=21 чэрвеня 2025|дата доступу=22 чэрвеня 2025}}</ref>. Скончыў філялягічны факультэт [[Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Скарыны]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200610221936/https://career.habr.com/sergey-tihanovskiy Веды аб дзейнасьці]</ref><ref>[https://belsat.eu/ru/news/kto-takoj-bloger-sergej-tihanovskij-kotoryj-hochet-byt-prezidentom-belarusi/ Хто такі С. Ціханоўскі]</ref>. [[Прадпрымальнік]], заснавальнік студыі «Компас Прадакшн», якая дзейнічае ў галіне відэаздымкаў. У асноўным дзейнічае ў Расеі й Украіне. Мае свой канал у [[YouTube|Ют’юбе]]. Пастаянна караецца ўладаю за сваю дзейнасьць<ref>[https://web.archive.org/web/20210414023214/https://www.racyja.com/palityka/bloger-syargej-tsikhanouski-na-voli/ Блогер Сяргей Ціханоўскі на волі]</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=251253 Міліцыя затрымала ютуб-блогера, аўтара канала «Страна для жизни» Сяргея Ціханоўскага. Гэта адбылося на аб’язной дарозе каля Магілёва, паведамляе ПЦ «Вясна».]</ref><ref>[http://spring96.org/be/news/96757 ПЦ «Вясна»]</ref><ref>[https://euroradio.fm/strym-syargeya-cihanouskaga-u-zhyvym-efiry-glyadzeli-35-tysyach-chalavek Стрым Сяргея Ціханоўскага ў жывым эфіры глядзелі 35 тысяч чалавек]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200607124531/https://baj.by/be/analytics/bloger-syargey-cihanouski-ya-magu-stac-hadarkouskim-i-navat-kalinouskim Блогер Сяргей Ціханоўскі: я магу стаць Хадаркоўскім і нават Каліноўскім]</ref><ref>[https://euroradio.fm/syargey-cihanouski СЯРГЕЙ ЦІХАНОЎСКІ]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=t8iBH7qNuts Сяргей Ціханоўскі затрыманы ў Горадні. УЖЫВУЮ]</ref><ref>[https://belsat.eu/tag/syargej-tsihanouski/ «Сяргей Ціханоўскі»]</ref>. == Спроба ўдзелу ў выбарах == {{Асноўны артыкул|Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году}} 7 траўня 2020 году на сваім Ют’юб-канале Ціханоўскі выпусьціў відэа, у якім распавёў пра свае намеры ўдзельнічаць у [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкай кампаніі]] ў якасьці ўдзельніка<ref>[https://www.svaboda.org/a/30624304.html Блогер Сяргей Ціханоўскі: «Неўзабаве ўлада зьменіцца»]</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=251294 Блогер і прадпрымальнік Сяргей Ціханоўскі заявіў, што будзе ўдзельнічаць у прэзідэнцкай кампаніі. Свой відэазварот ён змясціў на Ютубе.]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JCX-YGwJK54&feature=youtu.be Сергей Тихановский намерен стать кандидатом в президенты Беларуси]</ref>. 6 траўня 2020 блогера затрымалі і зьняволілі ў г. [[Гомель|Гомлі]], але пазьней выпусьцілі. Некаторых сябраў ягонай каманды таксама затрымалі, але пазьней адпусьцілі. [[Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў рэгістрацыі Сяргей Ціханоўскі па прычыне таго, што ягоны подпіс адсутнічаў у дакумэнтах<ref>[https://belsat.eu/programs/bloger-syargej-tsihanouski-ne-stane-prezidentam/ Блогер Сяргей Ціханоўскі не стане прэзідэнтам]</ref>. За гадзіну да заканчэньня падачы заяваў дакумэнты ў Цэнтральную выбарчую камісію на рэгістрацыю ініцыятыўнай групы падала ягоная жонка [[Сьвятлана Ціханоўская]]. Сяргей стаў кіраўніком ініцыятыўнай групы сваёй жонкі. 29 траўня 2020 году Сяргей Ціханоўскі заклікаў да [[Байкот выбараў|байкоту выбараў]]: «На выбары, у якіх будзе ўдзельнічаць [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнка]] і якія будзе лічыць [[Лідыя Ярмошына|Ярмошына]], я адназначна людзей клікаць ня буду. Таму што як у такіх выбарах можна выйграць? Мы — за сумленныя выбары і мірны пратэст. Людзі ня вераць у такія выбары, ведаюць, як ідзе падлік… А тыя патэнцыйныя кандыдаты, якія клічуць на выбары і кажуць, што там можна сумленна выйграць і сфальсіфікуюць толькі маленькі працэнт — яны або хлусы, або падлы»<ref>{{Навіна|аўтар=Алена Германовіч|загаловак=«Беларусы не дазволяць мяне пасадзіць»: як блогер Ціханоўскі «разгайдаў лодку»|спасылка=https://naviny.by/article/20200529/1590746464-belorusy-ne-pozvolyat-menya-posadit-kak-bloger-tihanovskiy-raskachal|выдавец=Партал «[[БелаПАН|Беларускія навіны]]»|мова=ru|дата публікацыі=29 траўня 2020|дата доступу=6 жніўня 2020}}</ref>. 29 траўня ў час пікету па зборы подпісаў Ціханоўскі быў затрыманы. Падчас таго, як ён хадзіў і размаўляў зь людзьмі, жанчына ззаду падышла да яго і пачала зь ім размову. Паводле вэрсіі ягоных прыхільнікаў, Сяргей не хацеў мець зносіны зь ёй і проста сыходзіў. На відэа зь месца падзеяў відаць, як ён яе адштурхвае ад сябе. Падчас пікету побач зь месцам збору подпісаў знаходзілася два міліцыянты. Жанчына паскардзілася міліцыянтам на тое, што Сяргей адмовіўся адказваць на яе пытаньні, з прычыны чаго міліцыя пачала затрымліваць Сяргея. У гэты момант людзі з натоўпу пачалі адштурхоўваць міліцыянтаў ад Сяргея, і адзін зь міліцыянтаў упаў на асфальт. Пасьля гэтага на плошчы зьявіліся супрацоўнікі [[АМАП]]у. Некаторыя з удзельнікаў пікету спрабавалі перашкодзіць праехаць мікрааўтобусу з затрыманымі, з прычыны чаго выламалі дзьверы. Па выніку гэтага пікету Ціханоўскі і яшчэ дзевяць чалавек былі затрыманыя. Была ўзбуджаная крымінальная справа па факце прычыненьня цялесных пашкоджаньняў рознай ступені цяжкасьці супрацоўнікам органаў унутраных справаў. На наступны дзень Сяргея і яшчэ семярых чалавек перавезьлі ў Менск. Ціханоўскі, а таксама ягоная жонка назвалі гэта правакацыяй. Пасьля гэтага на сайце change.org зьявілася пэтыцыя з патрабаваньнем вызваліць Сяргея. 29 чэрвеня праваабарончая арганізацыя [[Міжнародная амністыя|Amnesty International]] прызнала Сяргея Ціханоўскага, а таксама некалькіх іншых арыштаваных апанэнтаў Лукашэнкі [[Вязень сумленьня|вязьнямі сумленьня]]<ref>{{cite web|title=Amnesty International: Ціханоўскі, Бабарыкі, блогеры — вязні сумлення|url=https://euroradio.fm/amnesty-international-cihanouski-babaryki-blogery-vyazni-sumlennya|work=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2020-06-29|accessdate=2020-06-29}}</ref>. == Пакараньне і вызваленьне == 14 сьнежня 2021 году [[Гомельскі абласны суд]] на выязным паседжаньні ў [[Сьледчы ізалятар|сьледчым ізалятары]] вырак Ціханоўскага да 18 гадоў зьняволеньня ў калёніі ўзмоцненага рэжыму па 4-х артыкулах [[Крымінальны кодэкс Беларусі|Крымінальнага кодэксу Беларусі]] за: 1) распальваньне сацыяльнай варожасьці (3-я частка 130-га артыкула) ў сваіх [[тэлеграм]]- і [[ютуб]]-каналах супраць праваахоўнікаў і чыноўнікаў, 2) перашкоду працы [[Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі|Цэнтральнай выбарчай камісіі Беларусі]] (ч. 2 арт. 191), 3) ладжаньне масавых беспарадкаў (ч. 1 арт. 293), 4) ладжаньне дзеяньняў у парушэньне грамадзкага парадку (ч. 1 арт. 342)<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Блогер Сяргей Ціханоўскі прысуджаны да 18 год калёніі ўзмоцненага рэжыму|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20211214/1639481701-bloger-syargey-cihanouski-prysudzhany-da-18-god-kalonii-uzmocnenaga-rezhymu|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=14 сьнежня 2021|дата доступу=15 сьнежня 2021}}</ref>. Паводле гэтых самых 4-х артыкулаў суд вырак праграміста [[Зьміцер Папоў|Зьмітра Папова]] за мадэрацыю [[Сацыяльная сетка|сацсетак]] і апэратара [[Арцём Сакаў|Арцёма Сакава]] да 16 гадоў узмоцненага рэжыму. Яшчэ разам зь Ціханоўскім да зьняволеньня выраклі журналіста Беларускай службы Радыё «Свабода» [[Ігар Лосік|Ігара Лосіка]] і блогера [[Уладзімер Цыгановіч|Ўладзімера Цыгановіча]] на 15 гадоў узмоцненага рэжыму за распальваньне сацыяльнай варожасьці і ладжаньне масавых беспарадкаў. Старшыню Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада) [[Мікола Статкевіч|Міколу Статкевіча]] выраклі да 14 гадоў асаблівага рэжыму за ладжаньне масавых беспарадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=Вырак па крымінальнай справе групы Ціханоўскага-Статкевіча вынесены ў Гомелі|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/prigovor_po_ugolovnomu_delu_gruppy_tikhanovskogo_statkevicha_vynesen_v_gomele_/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=14 сьнежня 2021|дата доступу=15 сьнежня 2021}}</ref>. Таксама з 6 абвінавачаных пастанавілі спагнаць 3,5 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (1,4 млн даляраў)<ref name="а"/>. Вырак вынес судзьдзя [[Мікалай Доля]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Да 18 гадоў зьняволеньня|спасылка=https://www.svaboda.org/a/31606359.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=14 сьнежня 2021|дата доступу=15 сьнежня 2021}}</ref>. 21 чэрвеня 2025 году быў вызвалены сярод 14 палітвязьняў пасьля сустрэчы спэцпрадстаўніка прэзыдэнта ЗША ў пытаньнях Украіны [[Кіт Келаг|Кіта Келага]] з Аляксандрам Лукашэнкам. Адначасна на волю выйшлі журналіст [[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларускай службы Радыё «Свабода»]] [[Ігар Карней]], выкладніца [[МДЛУ]] [[Натальля Дуліна]], анархіст «[[Рэвалюцыйнае дзеяньне|Рэвалюцыйнага дзеяньня]]» [[Акіхіра Гаеўскі-Ханада]], швэдзкая грамадзянка Галіна Красьнянская, удзельнік чату «Саюз беларускага нацыянальнага шчыта» Кірыл Балахонаў і прадпрымальнік Сяргей Шэлег. Усіх вывезьлі ў Летуву<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У выніку сустрэчы пасланьніка прэзыдэнта ЗША з Лукашэнкам вызвалілі 14 палітвязьняў. Сярод іх — Сяргей Ціханоўскі|спасылка=https://www.svaboda.org/a/33450731.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=21 чэрвеня 2025|дата доступу=21 чэрвеня 2025}}</ref>. Сярод [[Памілаваньне|памілаваных]] Лукашэнкам на просьбу прэзыдэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] 14 асуджаных 10 былі іншаземцамі: 3 грамадзяніны Польшчы, па 2 грамадзяніны [[Латвія|Латвіі]] і [[Японія|Японіі]], а таксама па адным грамадзяніне ЗША, [[Швэцыя|Швэцыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка прыняў рашэньне аб памілаваньні 14 асуджаных|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prynjau-rashenne-ab-pamilavanni-14-asudzhanyh-146529-2025/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=21 чэрвеня 2025|дата доступу=22 чэрвеня 2025}}</ref>. == Супярэчлівасьць == 31 сьнежня 2016 году Сяргей Ціханоўскі разьмясьціў у сацыяльных сетках «[[Фэйсбук]]» і «[[У кантакце|Ў кантакце]]» навагодняе віншаваньне з фатаздымкам расейскага прэзыдэнта [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімера Пуціна]]. 4—7 сакавіка 2017 году наведаў акупаваны расейскім войскам [[Крым]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Расейскі Крым» Сяргея Ціханоўскага|спасылка=https://informnapalm.org/by/russkiy-krym-siarhieja-cichanouskaha/|выдавец=Партал «[[ІнфармНапалм]]»|дата публікацыі=23 ліпеня 2020|дата доступу=6 жніўня 2020}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCFPC7r3tWWXWzUIROLx46mg Канал «Краіна для жыцьця»] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ціханоўскі, Сяргей Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Беларускія блогеры]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] [[Катэгорыя:Незарэгістраваныя кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Беларускія вязьні сумленьня паводле „Міжнароднай амністыі“]] ppe0bg4d5ccwupgrf7pwjjde662pij2 0 230674 2698502 2664079 2026-11-02T21:47:57Z Франак Радзівіл 96369 2698502 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Сьвятлана Ціханоўская |лацінка = Śviatłana Cichanoŭskaja |ганаровы прэфікс = |ганаровы суфікс = |партрэт = Sviatlana Tsikhanouskaya (2025) (cropped).jpg |памер партрэту = |пасада = |апісаньне партрэту = |імя пры нараджэньні = Сьвятлана Георгіеўна Піліпчук |род дзейнасьці = [[Палітык|палітычная дзяячка]], перакладчыца |грамадзянства = {{Сьцяг|Беларусь}} [[Рэспубліка Беларусь]] |нацыянальнасьць = [[Беларусы|беларуска]] |адукацыя = вышэйшая |прафэсія = хатняя гаспадыня, перакладніца ангельскай мовы |гады дзейнасьці = <nowiki></nowiki> * да 2020 хатняя гаспадыня * з 2020 палітычная дзейнасьць |вядомасьць = кандыдат у прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь |тэрмін = |папярэднік = |наступнік = |партыя = беспартыйная |рух = мае паплечнікаў і прыхільнікаў свайго мужа |бацька = |маці = |муж = [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] |дзеці = 2 |узнагароды = |абвінавачваньне = |пакараньне = |рост = |маса = |пазыўны = |подпіс = |сайт = [https://tsikhanouskaya2020.by/by/ Старонка ў сеціве] |занятак = да выбараў выхоўвала дзяцей, беспрацоўная |дадаткова = |commons = }} '''Сьвятла́на Гео́ргіеўна Ціхано́ўская''' ({{Н|1}} 11 верасьня 1982, [[Мікашэвічы]], [[Лунінецкі раён]], [[Берасьцейская вобласьць]]) — [[Беларусы|беларуская]] [[палітык|палітычная дзяячка]], кандыдатка ў [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнты Рэспублікі Беларусі на выбарах 2020 г.]]; [[перакладніца]], [[дысідэнт]] з 2020 году. == Жыцьцяпіс == У 2000 г. скончыла сярэднюю школу № 2 г. Мікашэвічаў з залатым медалём. Пасьля заканчэньня школы навучалася на [[Філялёгія|філялягічным]] факультэце [[Мазырскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсітэту]] (г. [[Мазыр]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]), які скончыла па спэцыяльнасьці «Замежныя мовы ([[Ангельская мова|ангельская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]])». Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту жыла ў г. [[Гомель|Гомлі]]; працавала перакладчыцай ангельскай мовы ў розных арганізацыях, у тым ліку ў дабрачыннай арганізацыі дапамогі пацярпелым у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай аварыі]] «Chernobyl Life Line» ([[Ірляндыя]]). Жонка блогера і грамадзкага дзеяча [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]], выхоўвае дваіх дзяцей. Доўгі час жыла ў [[Менск]]у. 11 жніўня 2020 году пасьля ціску ўладаў без адваката была вымушана зьехаць у [[Вільня|Вільню]], дзе і знаходзіцца па сёньняшні дзень. 6 сакавіка 2023 году ў Менскім гарадзкім судзе Сьвятлане Ціханоўскай завочна прызначылі 15 гадоў калёніі<ref>[https://novychas.online/palityka/svjatlana-cihanouskaja-ja-dumaju-pra-tyh-kamu-re Святлана Ціханоўская: Я думаю пра тых, каму рэжым даў рэальныя, а не завочныя тэрміны]</ref>. == Удзел у выбарах 2020 году == {{Асноўны артыкул|Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году}} [[Файл:Sviatlana Cichanowskaja Vitebsk 02.jpg|alt=Сьвятлана Ціханоўская на мітынгу ў Віцебску 24 ліпеня 2020 г.|значак|Сьвятлана Ціханоўская на мітынгу ў Віцебску 24 ліпеня 2020 г.]] Рашэньне на ўдзел у выбарах было прынятае С. Ціханоўскай пасьля затрыманьня і арышту ейнага мужа<ref>[https://novychas.by/palityka/cihanouskaja-sabrala-100-tysjacz-podpisau-dlja-reh Сяргея Ціханоўскага, мужа і кіраўніка ініцыятыўнай групы прэтэндэнткі, затрымалі 29 траўня ў Гродне на выбарчым пікеце пасля правакацыі. На яго і яшчэ некалькіх чалавек пачалі крымінальную справу за арганізацыю і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак. Аднаго з затрыманых вінавацяць таксама ў гвалце ў дачыненні да супрацоўніка ўнутраных органаў.]</ref><ref>[https://novychas.by/palityka/svjatlana-cihanouskaja-ab-edze-usju-belarus-kab-s Святлана Ціханоўская аб’едзе ўсю Беларусь, каб самастойна здаць подпісы]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/30668917.html Сьвятлана Ціханоўская едзе ў турнэ па Беларусі, каб асабіста здаць подпісы]</ref><ref>[https://charter97.link/be/news/2020/6/30/384191/ Святлана Ціханоўская: Першым маім крокам у выпадку]</ref><ref>[https://gazetaby.com/post/xto-xocha-zhycz-u-kraine-dlya-zhyczcya-u-prezident/163568/ «Хто хоча жыць у краіне для жыцця». У прэзідэнты ідзе жонка блогера Ціханоўскага]</ref>. З пачатку збору подпісаў<ref>[https://web.archive.org/web/20200701230348/https://www.racyja.com/palityka/svyatlana-tsikhanouskaya-pachynae-abezd/ Святлана Ціханоўская пачынае аб’езд рэгіёнаў]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210126222009/https://www.racyja.com/palityka/svyatlana-tsikhanouskaya-my-ne-zbiraemsya/ Святлана Ціханоўская: Мы не збіраемся спыняцца]</ref> пачаліся пагрозы ў бок С. Ціханоўскай<ref>[https://novychas.by/hramadstva/svjatlana-cihanouskaja-szantazavac-dzecmi-heta Святлана Ціханоўская: Шантажаваць дзецьмі — гэта нізка і подла!]</ref><ref>[https://novychas.by/palityka/buduczynja-skonczycca-9-zniunja Будучыня скончыцца 9 жніўня?]</ref><ref>[https://novychas.by/hramadstva/szto-budze-z-dzecmi-svjatlany-cihanouskaj Што будзе з дзецьмі Святланы Ціханоўскай]</ref>. 16 чэрвеня 2020 году С. Ціханоўская паведаміла, што сабрала неабходныя 100 000 подпісаў для ўдзелу ў выбарах<ref>[https://novychas.by/palityka/cihanouskaja-sabrala-100-tysjacz-podpisau-dlja-reh Ціханоўская сабрала 100 тысяч подпісаў для рэгістрацыі кандыдаткай у прэзідэнты]</ref><ref>[https://euroradio.fm/cihanouskaya-sabrala-100-tysyach-podpisau-dlya-registracyi-kandydatkay-u-prezidenty Ціханоўская сабрала 100 тысяч подпісаў для рэгістрацыі кандыдаткай у прэзідэнты]</ref><ref>[https://hrodna.life/2020/06/16/cihanouskaja-podpisy/ Святлана Ціханоўская: «Мы сабралі 100 тысяч подпісаў»]</ref>. Тым часам муж сядзіць у строгім затворы ў Менску<ref>[https://web.archive.org/web/20200701234036/https://nashaniva.by/?c=ar&i=254532 «Такім знясіленым я яго не бачыла»: Святлана Ціханоўская расплакалася, пабачыўшы моцна схуднелага мужа ў судзе.]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/30643181.html Святлана Ціханоўская сёньня падасьць скаргі ў ЦВК і МУС]</ref>. С. Ціханоўскую зьдзівіла рашэньне ЦВК аб непрызнаньні больш за 100 000 подпісаў за Бабарыку й Цапкалу<ref>[https://web.archive.org/web/20200706125417/https://www.nv-online.info/2020/07/01/svyatlana-tsihanouskaya-nejkaya-gulnya-vyadzetstsa-my-pravilau-nya-vedaem.html Святлана Ціханоўская: «Нейкая гульня вядзецца, мы правілаў ня ведаем»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200705213650/https://babruysk.by/capkalu-zdymayuc-z-vybara%D1%9E-babaryka-i-cixano%D1%9Eskaya-pakul-zastayucca/ Цапкалу здымаюць з выбараў. Бабарыка і Ціханоўская пакуль застаюцца]</ref>. 19 ліпеня 2020 году правяла ў Менску выбарчы сход<ref>[https://elections2020.spring96.org/be/news/98339 Справаздача па маніторынгу агітацыйнага пікету 19 ліпеня ў Мінску]</ref>. === Перадвыбарчая праграма === 4 жніўня 2020 году газэта «[[Зьвязда]]» абнародавала яе перадвыбарчую праграму «Краіна для жыцьця. Краіна для нашых дзяцей» у якасьці кандыдаткі ў прэзыдэнткі. У праграме згадвалася: «Мая галоўная мэта — правесьці сапраўдныя сумленныя выбары з удзелам усіх альтэрнатыўных кандыдатаў». Таксама зьмяшчаліся 4 заклікі: * «[[Байкот выбараў|ня ўдзельнічаць]] у датэрміновым галасаваньні, каб Ваш голас ня скралі, і пераканаць у гэтым сваіх сяброў, суседзяў і знаёмых»; * «стаць незалежнымі назіральнікамі на ўчастках»; * уступаць у ініцыятывы «Сумленныя людзі», «Права выбару», «Рух Праўда» і «Зубр», «каб зафіксаваць рэальны вынік галасаваньня»; * «не заставацца дома 9 чысла — інакш Вы прагаласуеце за цяперашнюю ўладу». Ва ўводзінах «Захады для правядзеньня новых сумленных і свабодных выбараў» згадвалася: «Ужо сёньня зразумела, што выбары, якія адбудуцца 9 жніўня 2020 году, немагчыма прызнаць свабоднымі і сумленнымі». Тамсама зьмяшчалася 7 захадаў па заступленьні на пасаду [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнткі Беларусі]]: * «прызначу 6 новых незалежных сябраў [[Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі|Цэнтральнай выбарчай камісіі]], у тым ліку старшыню, і выдам указ аб правядзеньні новых выбараў прэзыдэнта», * у выбарчыя камісіі «будуць уключаныя прадстаўнікі ўсіх зацікаўленых [[Палітычная партыя|палітычных партыяў]], розных грамадзкіх арганізацыяў, а таксама, у абавязковым парадку, прадстаўнікі кандыдатаў у прэзыдэнты; * на кожным участку будуць устаноўленыя празрыстыя вурны і [[Відэакамэра|камэры]], якія будуць весьці відэаперадачу напрамую; * кожны бюлетэнь будзе дэманстравацца назіральнікам і толькі пасьля гэтага зьмяшчацца ў стос галасоў за кандыдата; * давераныя асобы кандыдатаў будуць мець права патрабаваць пераліку галасоў за любога кандыдата на любым участку; * датэрміновае галасаваньне будзе дапускацца ў выключных выпадках для тых, хто ня можа галасаваць у дзень выбараў па ўважлівай прычыне; * усім кандыдатам будуць дадзеныя роўныя магчымасьці для [[Агітацыя|агітацыі]], без злоўжываньня службовым становішчам». Ва ўводзінах удакладнялася: «Новыя прэзыдэнцкія выбары будуць праведзеныя на працягу паўгоду. Я прызначу правядзеньне [[рэфэрэндум]]у з прапановай вярнуцца да першапачатковай рэдакцыі [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] 1994 году, якая скарачае паўнамоцтвы прэзыдэнта, устанаўлівае абмежаваньне на колькасьць тэрмінаў знаходжаньня на пасадзе і забясьпечвае [[падзел улады]]. Рэфэрэндум будзе праводзіцца адначасова з выбарамі прэзыдэнта». Урэшце прапаноўваліся спадарожныя захады: «Справы ў дачыненьні да [[Вязень сумленьня|палітвязняў]] будуць спыненыя. Правядзём [[Амністыя|амністыю]] для тых, хто ўпершыню ўчыніў няцяжкія [[Злачынства|злачынствы]], у тым ліку для [[Дзіця|дзяцей]], асуджаных па артыкуле 328 ([[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]]). Усе неправасудныя выракі і пастановы за пэрыяд выбарчай кампаніі будуць адмененыя зь вяртаннем выплачаных штрафаў і выплатай кампэнсацыяў пацярпелым. Для забесьпячэньня наглядных функцыяў на пераходны пэрыяд мною будуць прызначаныя новы [[Генэральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|генэральны пракурор]] і новы старшыня [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суду]]»<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Сьвятлана Ціханоўская.|загаловак=Краіна для жыцьця. Краіна для нашых дзяцей|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20200803/1596462617-kraina-dlya-zhyccya-kraina-dlya-nashyh-dzyacey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 жніўня 2020|нумар=[http://zviazda.by/be/number/149-29263 149 (20263)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/4zni-2020-7.pdf 7]|issn=1990-763x}}</ref>. Уласна перадвыбарчая праграма налічвала 4 разьдзелы: * «Павышэньне ўзроўню жыцьця», * «Здароўе людзей», * «Асьвета», * «[[Зьнешняя палітыка]]». У 1-м разьдзеле зьмяшчалася абяцаньне: «здымем бар’еры для разьвіцьця малога і сярэдняга [[бізнэс]]у», каб «ствараць працоўныя месцы ў Беларусі». У 2-м разьдзеле прапаноўвалася «сыстэма, калі грошы за [[лячэньне]], няхай гэта будзе зь [[Каштарыс Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнага бюджэту]] ці з добраахвотных [[Страхаваньне|страхавых]] укладаў, ішлі за хворага у мэдыцынскія ўстановы, як дзяржаўныя, так і недзяржаўныя». Трэці разьдзел прадугледжваў, што «настаўнікаў у [[школа]]х трэба вызваліць … ад забесьпячэньня падпіскі на газэты, прымусу дзяцей уступаць у [[БРСМ]], наведваньня прапагандысцкіх мерапрыемстваў … збору грошай і рамонту кабінэтаў за свой кошт». Таксама апісваліся пераўтварэньні ў [[ВНУ|вышэйшай асьвеце]]: «Унівэрсітэты пяройдуць на самакіраваньне. Трэба адмяніць прымусовае разьмеркаваньне», а таксама закон, «па якім [[студэнт]]аў забіраюць у [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|армію]], ня даўшы скончыць адукацыю». У 4-м разьдзеле прапаноўвалася дасягнуць незалежнасьці "ад газавай або крэдытнай «іголкі», каб «стварыць партнэрства на роўных»<ref name="а"/>. == Офіс == У эміграцыі ў Офіс Сьвятланы Ціханоўскай уваходзілі:<ref>[https://web.archive.org/web/20220531013824/https://tsikhanouskaya.org/be/team/ Каманда Святланы Ціханоўскай]</ref> * [[Аляксандар Дабравольскі]], дарадца і кіраўнік унутранай палітыкі * Ганна Красуліна, прэс-сакратарка Сьвятланы Ціханоўскай * Анастасія Рагатко, кіраўніца аддзела камунікацый * Анастасія Касьцюгова, мэнэджар стратэгічнай камунікацыі * Яна Паляшчук, спецыяліст па міжнароднай камунікацыі * Аляксандра Логвінава, кіраўніца аддзела па зьнешніх сувязях * Аліна Герашчанка, каардынатарка валантэрскай праграмы * [[Франак Вячорка]], дарадца і кіраўнік аддзела зьнешняй палітыкі * Дзяніс Кучынскі, старэйшы спэцыяліст па міжнародных адносінах * Аляксандр Шлык, спэцыяльны прадстаўнік па выбарах * Валер Кавалеўскі, кіраўнік Кабінэту, прадстаўнік па міжнародных справах * Таццяна Шчытцова, прадстаўніца па пытаньнях адукацыі і навукі * Алесь Аляхновіч, прадстаўнік па эканоміцы * Крысціна Рыхтэр, в. а. прадстаўніка па прававых пытаньнях * [[Анатоль Лябедзька]], прадстаўнік па парлямэнцкай супрацы і канстытуцыйнай рэформе * [[Алана Гебрэмарыям]], прадстаўніца па справах моладзі і студэнтаў. 15 лістапада 2022 году [[Аб’яднаны пераходны кабінэт]] Ціханоўскай пашырыў заяву «Статус Сьвятланы Ціханоўскай разглядаецца як прэзыдэнт-[[элект]]». У заяве адзначалася, што «паводле шматлікіх сьведчаньняў назіральнікаў, апытаньняў і электроннага галасаваньня Сьвятлана Ціханоўская перамагла на выбарах 2020 году». Тамсама згадвалася, што некаторыя «замежныя лідэры і палітыкі да яе зьвяртаюцца як да прэзыдэнт-электа». У якасьці часу вызначэньня статусу прыводзіўся довад, што [[Аляксандар Лукашэнка]] «не ўпаўнаважаны выбарнікамі падпісваць міжнародныя дамовы ад імя Беларусі, у прыватнасьці, закон аб дэнансацыі факультатыўнага пратаколу да [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах|Міжнароднага пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Статус Сьвятланы Ціханоўскай разглядаецца як прэзыдэнт-элект|спасылка=https://tsikhanouskaya.org/be/events/news/b46ea843396d1f3.html|выдавец=Сьвятлана Ціханоўская|дата публікацыі=15 лістапада 2022|дата доступу=16 студзеня 2023}}</ref>, які той падпісаў 27 кастрычніка. За 4 месяцы да таго, 14 ліпеня 2021 году анлайн-плятформа «Голас» абнародавала вынікі [[Дасьледаваньне|дасьледаваньня]] галасаваньня на прэзыдэнцкіх выбарах 2020 году з улікам «струнаў» разьмеркаваньня зьвестак 1545 пратаколаў, паводле якіх за Сьвятлану Ціханоўскую падалі 3 млн галасоў (56%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Чаму «Голас» лічыць, што Ціханоўская перамагла Лукашэнку ў першым туры|спасылка=https://euroradio.by/chamu-golas-lichyc-shto-cihanouskaya-peramagla-lukashenku-u-pershym-tury|выдавец=«[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]»|дата публікацыі=14 ліпеня 2021|дата доступу=16 студзеня 2023}}</ref>. Тым часам, у 99-м артыкуле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1994 году цьвердзілася: «Прэзыдэнт заступае на пасаду пасьля прынясеньня ''прысягі'' наступнага зьместу: „Заступаючы на пасаду [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]], урачыста клянуся служыць народу Рэспублікі Беларусь, выконваць Канстытуцыю і законы Рэспублікі Беларусь, добрасумленна выконваць ускладзеныя на мяне высокія абавязкі“. Прысяга прыносіцца ва ўрачыстай абстаноўцы на спэцыяльным паседжаньні [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь]] ''не пазьней за 2 месяцы з дня выбраньня'' прэзыдэнта. ''З моманту прынясеньня'' прысягі нававыбраным прэзыдэнтам паўнамоцтвы папярэдняга прэзыдэнта спыняюцца»<ref>{{Навіна|аўтар=[[Мечыслаў Грыб]]|загаловак=Канстытуцыя 1994 году|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda/|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|дата публікацыі=2003|дата доступу=16 студзеня 2023}}</ref>. Той самы тэрмін «не пазьней за 2 месяцы з дня выбраньня прэзыдэнта» прыводзіўся ў 83-м артыкуле Канстытуцыі Беларусі са зьмяненьнямі 1996 і 2004 гадоў<ref>{{Навіна|аўтар=[[Аляксандар Лукашэнка]]|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі, прынятымі на рэспубліканскіх рэфэрэндумах 24 лістапада 1996 г. і 17 кастрычніка 2004 г.)|спасылка=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|дата публікацыі=2004|дата доступу=16 студзеня 2023}}</ref>, таму заява пра статус была зробленая пазьней за тэрмін, вызначаны ў Канстытуцыі для заняцьця пасады прэзыдэнта, нават з улікам сьведчаньняў назіральнікаў, апытаньняў і электроннага галасаваньня. У студзені 2023 году [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|беларускае МУС]] абвясьціла структуры Сьвятланы Ціханоўскай экстрэмісцкім фармаваньнем. Удзельнікам экстрэмісцкіх фармаваньняў па беларускім заканадаўстве пагражае турэмнае зьняволеньне<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|work=[[Голас Амэрыкі]]|date=2023-01-27|accessdate=2023-03-22|language=ru}}</ref>. == Асабістае жыцьцё == Мае сястру. На чацьвертым курсе пазнаёмілася зь Сяргеем Ціханоўскім. Пакахала яго й выйшла замуж праз адзін год. Разам пражылі 16 гадоў. Пасьля заканчэньня вучобы пераехала ў Гомель. Працавала не па сваёй спэцыяльнасьці: перакладчыкам, сакратаром. Пасьля народзінаў сына пераехалі з мужам у 2013 годзе ў [[Менск]]. Муж пастаянна працаваў у Расеі. == Цікавае == * На [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2001 году|выбарах 2001]] году С. Ціханоўская галасавала за [[Аляксандар Лукашэнка|А. Лукашэнку]]<ref>[https://novychas.by/palityka/svjatlana-cihanouskaja-ja-haczu-znou-stac-prosta — Вы калі-небудзь галасавалі на выбарах і за каго? — Галасавала аднойчы ў жыцці — у 2001 годзе, за Лукашэнку. Пайшла проста таму, што мне споўнілася 18 і хацелася адчуць сябе дарослай. Памятаю, мы разам з бацькамі хадзілі, яны таксама за Лукашэнку галасавалі. Сяргей, падаецца, наагул ніколі не галасаваў. Хаця мы не краналі [[палітык|палітычную тэму]], усё праходзіла міма нас.]</ref>. * Аўтарка [[Багаслоўе|багаслоўскага]] твору — рэфлексійнага лісту да [[папа|папы]] [[Францішак (папа рымскі)|Францішка]] з нагоды ягонай [[Энцыкліка|энцыклікі]] [[Fratelli tutti|''Fratelli tutti'']]<ref name=":12">{{Cite web|загаловак=Братэрскае грамадства: бачанне для новай Беларусі: Ліст Святланы Ціханоўскай Святому Айцу Францішку|url=https://belarus2020.churchby.info/list-svyatlany-cixanoўskaj-svyatomu-ajcu-francishku/|аўтар=Ціханоўская, Сьвятлана|дата публікацыі=2020-12-04|назва праекту=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|выдавец=Група “Хрысьціянская візія” Каардынацыйнай рады Беларусі}}</ref>. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Андрэя Сахарава]] (2020) * Прэмія імя Марціна Лютэра «Бясстрашнае слова» (2020)<ref>https://www.svaboda.org/a/31091292.html</ref> * {{артыкул у іншым разьдзеле|Прэмія імя Льва Копелева|Прэмія імя Льва Копелева|de|Lew-Kopelew-Preis}} за мір і правы чалавека (2021)<ref>{{cite web|url = https://belsat.eu/news/15-04-2021-tsihanouskaj-kalesnikavaj-i-tsapkala-prysudzhana-premiya-imya-lva-kapeleva-za-mir-i-pravy-chalaveka/|title = Ціханоўскай, Калеснікавай і Цапкале прысудзілі Прэмію імя Льва Копелева за мір і правы чалавека|author = |authorlink = |date = 15-4-2021|publisher = [[Белсат]]|language = be|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 16-4-2021}}</ref> * Прэмія імя {{артыкул у іншым разьдзеле|Фрытц Цзокліч|Фрытца Цзокліча|pl|Fritz Csoklich}} (2021)<ref name="diepresse.com6009267">{{cite web|language=de|url=https://www.diepresse.com/6009267/auszeichnung-fur-frauen-trio |title=Fritz-Csoklich-Preis: Auszeichnung für Frauen-Trio |date=2021-07-16|accessdate=2021-07-17|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Die Presse|Die Presse|be|Die Presse}}}}</ref> * {{артыкул у іншым разьдзеле|Чалавек году паводле «Gazeta Wyborcza»|Чалавек году паводле «Gazeta Wyborcza»|pl|Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”}} (2021)<ref>{{Cite web|title=Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”|url=https://extra.wyborcza.pl/czlowiekrokuwyborczej/czlowiekrokuwyborczej|website=Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”|accessdate=2021-09-20|language=pl}}</ref><ref>{{Cite web|title=Газета «Wyborcza» назвала Святлану Ціханоўскую Чалавекам 2021 года|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=273694|website=|accessdate=2021-09-20|language=be|publisher=[[Наша Ніва]]}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|3}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210219164157/https://www.b-g.by/politika-i-ekonomika/ya-nadeyus-chto-vstrecha-skoro-sostoitsya-svetlana-tihanovskaya-rasskazala-bg-o-perspektivah-vstrechi-s-dzho-baydenom/ Інтэрвію [[Брестская газета|Брестской газете]] (19 лютага 2021)] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ціханоўская, Сьвятлана}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзяячкі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філялягічнага факультэту Мазырскага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту імя І. П. Шамякіна]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага камітэту Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных установаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія выкладчыцы]] [[Катэгорыя:Дэмакратычныя актывісты і актывісткі]] [[Катэгорыя:Палітыкі ў выгнаньні]] [[Катэгорыя:Беларускія незалежныя палітыкі]] [[Катэгорыя:Завочна асуджаныя]] [[Катэгорыя:Праваабаронкі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Карла Вялікага]] [[Катэгорыя:Людзі году „Газэты Выборчай“]] [[Катэгорыя:100 жанчынаў Бі-Бі-Сі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Льва Копелева]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ангельскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з расейскай мовы]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Артыкулы з заклікам быць асьцярожнымі пры рэдагаваньні]] mkqhtxequ9px7q4lb804g720i0nrppa 0 233999 2698496 2350696 2026-11-02T21:21:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698496 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = '''Сэсар Аўраам Вальеха Мендоса''' | Арыгінал імя = ({{Мова-es|César Abraham Vallejo Mendoza}} | Апісаньне = Сэсар Вальеха, 1929 }} '''Сэсар Вальеха''' ({{Мова-es|César Abraham Vallejo Mendoza}}; {{Нарадзіўся|16|3|1892}}, г. Сант’яга-дэ-Чука, [[Пэру]] — {{Памёр|15|4|1938}}, [[Парыж]], [[Францыя]]) — пэруанскі празаік, паэт. == Творчасьць == У першым зборніку вершаў «Чорныя геральды» (1918; беларускі пераклад [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], 1993) элемэнты паэтыкі лацінаамэрыканскага мадэрнізму арганічна спалучаны з протаавангардысцкімі тэндэнцыямі і індзейскім фальклёрам. У 1920—21 зьняволены за ўдзел у сялянскіх хваляваньнях. У турме напісаў зборнік «Трыльсэ» (1922), вытрыманы ў традыцыях авангардысцкай паэзіі. 3 1923 у эміграцыі (Францыя, Гішпанія). У 1928 і 1931 наведаў СССР. Напісаў раман пра рабочых-індзейцаў «Вальфрам» і публіцыстычную кнігу «Расея ў 1931 годзе» (абодва 1931). Пад уражаньнем [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі|грамадзянскай вайны ў Гішпаніі 1936—1939]] стварыў цыкль «Гішпанія, няхай абмінае мяне чаша гэта» (выд. 1939). Сталая творчасьць (зборнік «Чалавечыя вершы», выд. 1939) характарызуецца прастатой і эмацыянальнасьцю, спалучэньнем авангардысцкага наватарства з сацыяльнай і агульначалавечай праблематыкай. Аўтар публіцыстычнай кнігі «Супраць прафэсійнай тайны», «Мастацтва і рэвалюцыя» (абедзьве выд. 1973). == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Міхееў К. Вальеха // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн., 1996. * Ferrari A. El universo poético de César Vallejo: ensayo. Carácas: Monte Ávila, 1972 * Ortega J. César Vallejo. Madrid: Taurus, 1975 * Franco J. César Vallejo: the dialectics of poetry and silence. Cambridge; New York: Cambridge UP, 1976. * Larrea J. César Vallejo y el surrealismo. Madrid: A. Corazón, 1976 * Sharman A. The poetry and poetics of Cesar Vallejo: the fourth angle of the circle. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1997. * César Vallejo: recopilación de textos sobre César Vallejo/ Raúl Hernández Novás, ed. El Vedado, La Habana,: Centro de Investigaciones Literarias, Casa de las Américas; Santafé de Bogotá: Impr. Patriótica del Instituto Caro y Cuervo, 1999 * Kapsoli Escudero W. César Vallejo en la crítica internacional. Lima: Universidad Ricardo Palma, 2001 * Hart S.M., Polar J.C. César Vallejo: a critical bibliography of research. London: Tamesis; Rochester: Boydell and Brewer, 2002 * Rodríguez Chávez I. César Vallejo al pie del orbe. Lima: Universidad Ricardo Palma, 2006 * Сесар Вальехо: Биобиблиографический указатель / Сост. В.Гинько. М.: Книга, 1986. === Беларускія пераклады === * Чорныя геральды: Выбр. лірыка / Пераклад з ісп. Р.Барадуліна. — Мн. : Маст.літ., 1993. — 143 с. — («Паэзія народаў свету»). * Выбраныя творы / Сэсар Вальеха. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 105, [1] с. — («Паэты планеты»). == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20221126202811/http://prajdzisvet.org/kit/24-chornyja-hieraldy.html Чорныя геральды. Вершы] * [http://accv.org/vallejo/index.htm Сайт Асацыяцыі Сэсара Вальехі] {{ref-es}} * [http://amediavoz.com/vallejo.htm Вершы on line]{{ref-es}} {{бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вальеха, Сэсар}} [[Катэгорыя:Пэруанскія літаратары]] [[Катэгорыя:Пэруанскія паэты]] [[Катэгорыя:Гішпанамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Сюррэалізм]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Гішпаніі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Парыжы]] l6vfy4w24q4m1ryuped065ks28ecdw7 0 234001 2698515 2160067 2026-11-02T22:33:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698515 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Сігб’ёрн Обстфэлер |Арыгінал імя = Sigbjørn Obstfelder |Выява = Obstfelder.jpg |Род дзейнасці = пісьменнік |Мова твораў = нарвэская }} '''Сі́гб’ёрн О́бстфэлер''' (Обстфэльдэр; нарв. Sigbjørn Obstfelder; {{Нарадзіўся|21|11|1866}}, [[Ставангер]] — {{Памёр|29|7|1900}}, [[Капэнгаген]]) — нарвэскі пісьменьнік. Обстфэлер больш вядомы як [[паэт]]-мадэрніст. Яго першы зборнік «Вершы» (Digte, 1893) зьяўляецца адным з раньніх узораў нарвэскай літаратуры мадэрнізму. Ён спрабаваў сябе і ў жанры апавяданьня, а таксама пісаў п’есы. У яго працах прыкметна моцны ўплыў францускага рэаліста [[Шарль Бадлер|Шарля Бадлера]]. Творы Обстфэлера часта называюць літаратурным аналягам карцін [[Эдвард Мунк|Эдварда Мунка]], які быў яго блізкім сябрам. Усё жыцьцё Обстфэлер шмат зьмяніў прафэсій, ніколі падоўгу не затрымліваючыся на адным месцы. Памёр ад [[сухоты|сухотаў]] у Капэнгагене ў 1900 годзе і быў пахаваны ў дзень, калі нарадзілася яго дачка — адзінае дзіця Обстфэлера. == Беларускія пераклады == * Выбраная паэзія / Сігб’ёрн Обстфэльдэр. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 93, [1] с. — («Паэты планеты»). Пераклад [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскага]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200731150852/http://prajdzisvet.org/texts/kits/sczixni,-czudounaya-muzyika-nochyi.html Сціхні, цудоўная музыка ночы…] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Обсфэлер, Сігб’ёрн}} [[Катэгорыя:Нарвэскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарвэскія літаратары]] 3yegvg4gsfo8zzvr4mrhejsue9749vr 0 234823 2698604 2167447 2026-11-03T11:29:09Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698604 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца |Імя = Эмілі Брантэ |Арыгінал імя = {{Мова-en|Emily Brontë}} |Партрэт = Emily_Brontë_cropped.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Эмілі Джэйн Брантэ |Псэўданімы = '''Эліс Бэл''' |Дата нараджэньня = |Месца нараджэньня = |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Род дзейнасьці = |Гады актыўнасьці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Э́мілі Джэйн Брантэ́''' ({{Мова-en|Emily Jane Brontë}}; {{Нарадзілася|30|7|1818}}, Торнтан, Ангельшчына — {{Памерла|19|12|1848}}, Гаўорт, Ангельшчына) — ангельская пісьменьніца і паэтка, аўтарка сусьветна вядомага рамана «[[Навальнічны перавал (раман)|Навальнічны перавал]]»<ref>[https://www.svaboda.org/a/2157237.html 19 сьнежня — сьвяты Мікалай, Брэжнеў, Гітлер…] «[[Радыё Свабода]]»</ref>. Лічыцца клясыкам ангельскай літаратуры. == Жыцьцяпіс == [[Файл:Сёстры Бронте.jpg|значак|зьлева|Тры сястры Брантэ. Карціна, напісаная Бранўелам Брантэ ў 1834 годзе. Зьлева направа намаляваныя: Эн, Эмілі і Шарлота (бачная таксама цень Бранўела, які зьявіўся, калі ён сьцёр сваё адлюстраваньне)]] [[Файл:Brontë Parsonage.jpg|значак|зьлева|Будынак «Brontë Parsonage», цяпер музэй, у Геўорце, Ёркшыр, Ангельшчына. Былы сямейны будынак сясьцёр Брантэ: Шарлоты, Эмілі і Эн.]] Эмілі Джэйн Брантэ нарадзілася 30 ліпеня 1818 году ў Торнтане ля [[Брэдфард]]у, [[Ёркшыр]], [[Ангельшчына]], [[Вялікабрытанія]]. Яна была дачкой Патрыка Брантэ, сьвятара, і Марыі Брэнўэл, якая паходзіла з купецкага асяродзьдзя. У яе былі старэйшыя сёстры Марыя, Элізабэт, Шарлёта, малодшая сястра Эн і старэйшы брат Бранўел Брантэ. У 1820 годзе сям’я пераехала ў вёску {{Артыкул у іншым разьдзеле|Геўорт||en|Haworth}}, так як Патрык Брантэ, бацька Эмілі, атрымаў тут месца сьвятара. 15 верасьня 1821 году памерла маці Емілі — Марыя Брантэ. Пасьля сьмерці маці тры старэйшыя дзяўчынкі былі зьмешчаныя ў школу для дзяцей-сірот беднага духавенства, якая ўяўляла сабой змрочную ўстанову, дзе маленькія выхаванкі пакутавалі ад холаду і голаду, даволі жорсткага абыходжаньня. Пасьля сьмерці ад сухотаў двух старэйшых дачок, Марыі і Элізабэт, сьвятар забраў дадому ледзь жывую Шарлёту. Пасьля сьмерці Марыі Брантэ яе родная сястра Элізабэт займалася выхаваньнем дзяцей. Менавіта яна пазьней стала правобразам Нэлі Дзін у рамане «Навальнічны перавал». Некаторы час Эмілі Брантэ разам з Шарлётай вучылася ў дабрачыннай школе ў Кован-Брыдж. === Творчасьць === У 1847 годзе быў выдадзены раман Эмілі Брантэ «[[Навальнічны перавал (раман)|Навальнічны перавал]]», які пасьля прынёс ёй славу. === Сьмерць === У верасьні 1848 году Эмілі прастудзілася на пахаваньні брата Бранўела Брантэ й 19 сьнежня памерла ад сухотаў. == Ушанаваньне памяці == У гонар Эмілі Брантэ названы кратар на Мэркурыі. Эмілі Брантэ намаляваная на брытанскай паштовай марцы 1980 году. == Бібліяграфія == * Alexander, Christine and Sellars, J. (1995) ''The Art of the Brontës'', Cambridge; New York: Cambridge University Press, ISBN 0-521-43248-0 * Juliet Barker (1995) ''The Brontës'', London: Phoenix Press, ISBN 1-84212-587-7 * {{cite book|last=Benvenuto|first=Richard|загаловак=Emily Brontë|year=1982|publisher=Twayne Publishers|location=Boston|isbn=0-80576-813-0|ref=harv|url=https://archive.org/details/emilybront00benv}} * {{cite book|last=Fraser|first=Rebeca|загаловак=The Brontës: Charlotte Brontë and her family|year=1988|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=0-517-56438-6|ref=harv|url=https://archive.org/details/brontscharlott00fras}} * {{cite book|last=Gaskell|first=Elizabeth Cleghorn|author=Elizabeth Gaskell|загаловак=The Life of Charlotte Brontë|volume=2|year=1857|publisher=D. Appleton|location=London|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Gérin|first=Winifred|author=Winifred Gérin|загаловак=Emily Brontë|url=https://archive.org/details/emilybrontbiogra0000grin|url-access=registration|year=1971|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=01-9812-018-4|ref=harv}} * {{cite book|ref=harv| last1=Paddock | first1=Lisa |last2=Rollyson |first2=Carl |year=2003 |загаловак=The Brontës A to Z|url=https://archive.org/details/brontstozessenti0000padd|url-access=registration| location=New York |publisher=Facts On File |isbn=0-8160-4303-5}} * {{cite book|last=Robinson|first=F. Mary A.|author=Agnes Mary Frances Duclaux|загаловак=Emily Brontë|url=https://archive.org/details/emilybront00robi|year=1883|publisher=Roberts Brothers|location=Boston|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Vine|first=Steven|загаловак=Emily Brontë|year=1998|publisher=Twayne Publishers|location=New York|isbn=0-80571-659-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/emilybronte00vine}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200805213003/http://prajdzisvet.org/authors/139-bronte-emili.html Эмілі Брантэ] на сайце «[[ПрайдзіСвет]]» * [https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Bront%C3%AB%2C%20Emily%22%20OR%20subject%3A%22Emily%20Bront%C3%AB%22%20OR%20creator%3A%22Bront%C3%AB%2C%20Emily%22%20OR%20creator%3A%22Emily%20Bront%C3%AB%22%20OR%20creator%3A%22Bront%C3%AB%2C%20E%2E%22%20OR%20title%3A%22Emily%20Bront%C3%AB%22%20OR%20description%3A%22Bront%C3%AB%2C%20Emily%22%20OR%20description%3A%22Emily%20Bront%C3%AB%22%20OR%20%28Emily+Bront%2A%29%29%20OR%20%28%221818-1848%22%20AND%20%28%22Bront%C3%AB%22%20OR%20Bronte%29%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Эмілі Брантэ] на сайце «Internet Archive» {{ref-en}} * [https://librivox.org/author/2072?primary_key=2072&search_category=author&search_page=1&search_form=get_results Эмілі Брантэ] на сайце «LibriVox» {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Брантэ, Эмілі}} [[Катэгорыя:Ангельскія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Ангельскія паэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі]] kznzd7mdakm2l2hwn0pthz71i16iy8n 0 235667 2698554 2348525 2026-11-03T07:35:50Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698554 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Чарлз Букоўскі''', сапр.: '''Гэнрых Карл Букоўскі''' ({{Мова-en|Charles Bukowski}}; {{Нарадзіўся|16|8|1920}}, [[Андэрнах]], [[Нямеччына]] — {{Памёр|9|3|1994}}) — амэрыканскі паэт і празаік. {{зьмест зьлева}} == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і амэрыканскага вайскоўца польскага паходжаньня Гэнрыха Букоўскі і немкі Катарыны Фэт. У 1922 годзе сям’я з маленькім Гэнры, як пазьней на амэрыканскі манер пачалі яго называць бацькі, пераязджае ў [[ЗША]] і з 1926 году пасяляецца ў [[Лос-Анджэлес]]е, дзе Букоўскі пражыве амаль усё жыцьцё. Пасьля заканчэньня сярэдняй школы Букоўскі год правучыўся ў гарадзкім каледжы Лос-Анджэлеса на факультэце ангельскай мовы і журналістыкі, спадзеючыся стаць пісьменьнікам. У 1941 годзе Чарлз сыходзіць з дому, пасьля таго, як бацька, прачытаўшы яго апавяданmні, літаральна выкідвае рэчы сына на двор. Першае апавяданьне Букоўскі было надрукаванае ў 1944, наступнае — праз два гады. Але Букоўскі расчароўваецца ў пісьменьніцкай дзейнасьці і амаль дзесяць гадоў нічога не піша. У 1955 Букоўскі трапляе ў клініку з дыягназам крываточная язва, прычына якой — празьмернае ўжываньне алькаголю. Яго выратоўваюць ад сьмерці, але забараняюць піць. Забарону Букоўскі ігнаруе. Пасьля выпіскі з клінікі ён зноў пачынае пісаць, у асноўным вершы. Яго першы паэтычны зборнік «Кветка, кулак і пажадлівае выцьцё», накладам 200 асобнікаў, пабачыў сьвет у 1960 годзе, затым «Вершы на доўгую дыстанцыю для гульцоў, што прайграліся» — у 1962 годзе. Першы зборнік апавяданьняў «Усе сракі ў свеце і мая» зьявіўся ў 1966 годзе. Асноўныя паэтычныя зборнікі Букоўскі, якія зацікавілі яго крытыкаў і чытачоў, былі надрукаваныя ў выдавецтве Loujon Press. У пачатку 1960-х Loujon Press таксама выдаваў літаратурны часопіс The Outsider, дзе друкаваліся творы [[Джэк Кэруак|Джэка Кэруака]], [[Ален Гінзбэрг|Алена Гінзбэрга]], [[Генры Мілер]]а, [[Уільям Бэраўз|Уільяма Бэраўза]] і іншых. У першым нумары часопіса зьяўляецца падборка вершаў і Чарлза Букоўскі. У 1966 па выніках апытаньня часопіса «Бук» прызнаны «Аўтсайдарам года». З 1967 году Букоўскі вядзе калёнку «Нататкі старога распусьніка» (Notes of A Dirty Old Man) у газэце Open Air, а затым у Los Angeles Free Press. Гэтыя тэксты былі выдадзеныя асобнай кнігай у 1969 годзе. У 1960–1970-х Чарлз Букоўскі робіцца надзвычай папулярным, асабліва ў Эўропе. Гэтым посьпехам ён у вялікай ступені абавязаны свайму прыхільніку і выдаўцу Джону Марціну, які ў 1969 годзе прапануе выплочваць пісьменьніку 100 даляраў штомесяц, каб той мог увесь час прысьвячаць творчасьці. Букоўскі пагаджаецца і кідае працу на пошце. Менш чым празь месяц пасьля звальненьня ён піша свой першы раман «Пошта», які пабачыў сьвет у выдавецтве Марціна Black Sparrow Press. Усе раманы Чарлза Букоўскі ў многім аўтабіяграфічныя. Яго альтэр эга, Гэнры Чынаскі, — алкаголік, валацуга і бабнік, які жыве сярод злачынцаў і адкідаў грамадзтва, але часам трапляе з дапамогай жанчынаў і ў высокія колы. Упершыню Чынаскі зьяўляецца ў аповесьці «Прызнаньні чалавека, звар’яцелага настолькі, каб жыць са зьвярамі», потым у раманах: вышэйзгаданая «Пошта», «Фактотум», «Жанчыны», «Хлеб з вяндлінай». Апошні зборнік вершаў, які выходзіць пры жыцьці паэта, —«Вершы апошняй ночы на Зямлі». Чарлз Букоўскі памёр 9 сакавіка 1994 году ад лейкеміі, у хуткім часе пасьля таго, як скончыў свой апошні раман «Макулатура». Цырымонію пахаваньня ажыцьцявілі будысцкія манахі. На яго магільнай пліце напісана «Не спрабуй» (Don’t try). == Творы == === '''Паэзія''' === * Кветка, кулак і пажадлівае выцьцё (''Flower, Fist and Bestial Wail''), 1960 * Вершы на доўгую дыстанцыю для гульцоў, што прайграліся (''Longshot Poems for Broke Players''), 1962 * Вершы апошняй ночы на Зямлі (''The Last Night of the Earth Poems'') === '''Проза''' === '''Зборнікі апавяданьняў''' * Усе сракі ў сьвеце і мая (''All Assholes In The World And Mine''), 1966 * Найпрыгажэйшая жанчына ў горадзе (''The Most Beautiful Woman in Town''), 1978 '''Раманы''' * Пошта (''Post Office''), 1971 * Фактотум (''Factotum''), 1975 * Жанчыны (''Women''), 1978 * Хлеб зь вяндлінай (''Ham on Rye''), 1982 == Беларускія пераклады == Творы Ч. Букоўскі на беларускую пераклалі [[Натальля Бінкевіч|Н. Бінкевіч]], [[Наста Гвозьдзева|Н. Гвозьдзева]], [[Ганна Комар|Г. Комар]], [[І. Кулікоў]], [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеева]], [[Макс Шчур|М. Шчур]], [[Адам Явар|А. Явар]]. * ''Чарльз Букоўскі''. Сьвятло, і паветра, і месца, і час / Укл. і перакл. з англ. Ю. Цімафэева, Н. Бінкевіч, Г. Комар. — Мн.: Харвест, 2017. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://prajdzisvet.org/person.do?method=loadAuthorInfo&authorID=7 Букоўскі, Чарлз (Bukowski, Charles)]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Часопіс «[[ПрайдзіСвет]]»: Асоба: Аўтары — Эл.рэсурс [https://web.archive.org/web/20201124150023/http://prajdzisvet.org/ prajdzisvet.org] * {{кніга|аўтар=Sounes, Howard.|загаловак=Charles Bukowski: Locked in the Arms of a Crazy Life: The Biography|выдавецтва=Groove Press|год=1999|pages=|allpages=309|isbn=0-8021-3697-4|ref=Sounes}} * {{кніга|аўтар=Cherkovski, Neeli.|загаловак=Hank: The Life of Charles Bukowski|выдавецтва=Random House|год=1991|pages=|allpages=337|isbn=0-394-57526-1|ref=Neeli}} * {{кніга|аўтар=Hemmingson, Michael.|загаловак=The Dirty Realism Duo: Charles Bukowski & Raymond Carver|выдавецтва=Wildside Press LLC|год=2008|allpages=184|isbn=9781434402578|ref=Hemmingson}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/texts/prose/chyitvo.html «Чытво». Пачатак рамана] * [https://web.archive.org/web/20201126202933/http://prajdzisvet.org/text/14-samaja-pryhozhaja-zhanchyna-u-horadzie.html Апавяданьне «Самая прыгожая жанчына ў горадзе» па-беларуску] * [https://web.archive.org/web/20210102064605/http://prajdzisvet.org/texts/prose/2826.html «Ты, тваё піва і твая крутасць». Апавяданьне] * [https://web.archive.org/web/20210102001502/http://prajdzisvet.org/kit/119-historyja-adnaho-krutoha-zasrantsa.html Дзьве] [https://web.archive.org/web/20201124120246/http://prajdzisvet.org/kit/9-u-maim-sertsy-sini-ptakh.html падборкі] вершаў па-беларуску * [http://prajdzisvet.org/interview/2-z-usioj-adkrytastsiu.html З усёй адкрытасьцю: інтэрв’ю з Чарлзам Букоўскі] * [https://litrazh.org/name/charlz-bukouski Чарлз Букоўскі] ў перакладзе [[Макс Шчур|Макса Шчура]] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Букоўскі Чарлз}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Райнлянд-Пфальцы]] [[Катэгорыя:Літаратары і літаратаркі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] o9d5z3i1zkbu80z73p78dzm109nhp7w 0 235817 2698455 2620262 2026-11-02T17:41:57Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698455 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Станіслаў Ежы Лец''' ({{мова-pl|Stanisław Jerzy Lec}}; {{Нарадзіўся|6|3|1909}}, [[Львоў|Лембэрг]], [[Аўстра-Вугоршчына]] — {{Памёр|7|5|1966}}, [[Варшава]], [[Польшча]]) — выдатны польскі [[паэт]], [[філёзаф]], пісьменьнік-сатырык і афарыст XX стагодзьдзя. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся 6 сакавіка 1909 году ў [[Львоў|Лембэргу]] ([[Аўстра-Вугоршчына]]). У 1933 годзе скончыў [[Львоўскі ўнівэрсытэт]]. У 1941—43 гадах быў вязьнем нацысцкага канцлягера. У 1946—50 гадах — аташэ Польскай місіі ў [[Вена|Вене]]. Памёр 7 мая 1966 году ў [[Варшава|Варшаве]]. Пахаваны ў Варшаве на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]. == Творчасьць == Першая кніга вершаў — «Колеры» (1933). Аўтар зборнікаў рэфлексійна-лірычных вершаў «Палявы нататнік» (1946), «Ерусалімскі рукапіс» (1956), «Да Абэля і Каіна» (1961), «Паэмы, падрыхтаваныя да скоку» (1964), а таксама сатырычных твораў і фрашак (зборнікі «Заасад», 1935; «Прагулка цыніка», 1946; «Зьдзекуюся і пытаюся пра дарогу», 1959, і інш.). Майстар кароткага філязофскага парадоксу. У цыклях афарызмаў «Непрычасаныя думкі» (1957), «Новыя непрычасаныя думкі» (1964) пры дапамозе жарту, іроніі, сарказму, алюзіі, гульні словаў выказваў пратэст супраць дагматызму і любых формаў гвалту над асобай. == Творы == * Колеры (''Barwy'') (1933) * Пахне зямлёй (''Ziemia pachnie'') (1939) * Палявы нататнік (''Notatnik polowy'') (1946) * Жыцьце гэта — фрашка (''Życie jest fraszką'') (1948) * Новыя вершы (''Nowe wiersze'') (1950) * Ерусалімскі рукапіс (''Rękopis jerozolimski'') (1956) * Непрычасаныя думкі (''Myśli nieuczesane'') (1957) * Кплю і пытаю пра дарогу? (''Kpię i pytam о drogę?'') (1959) * Да Абэля і Каіна (''Do Abla i Kaina'') (1961) * Аб’ява аб вышуку (''List gończy'') (1963) * Паэмы, гатовыя да скачка (''Poema gotowe do skoku'') (1964) == Бібліяграфія == * Utwory wybrane. T 1-2. Warszawa, 1977. == Беларускія пераклады == * 3 «Непрычасаных думак» / пер. У. Арлоў. // Далягляды. Мн., 1990. * Цынік на прагулцы: выбраныя вершы і фрашкі / Станислаў Ежы Лец. — Vilnius [Вільнюс] : Логвінаў, 2021. — 349 с. ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://dziejaslou.by/liec-%E2%84%9692/ dziejaslou.by]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://knihi.com/Stanislau_Jezy_Lec/Z_Nieprycasanych_dumak.html knihi.com] * [https://web.archive.org/web/20210102191726/http://prajdzisvet.org/texts/kits/frashkazbor.html Фрашказбор] * [https://litrazh.org/article/avelyu-i-kainu ЛітРАЖ] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лец Станіслаў}} [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Павонзкаўскіх могілках]] 9hg73xd077n9i0vyi5o13beccnesi1v 10 237533 2698480 2651941 2026-11-02T20:35:33Z Dymitr 10914 катэгорыя цягнецца зь Вікізьвестак 2698480 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |кляса_карткі = hlist |назва_шаблёну = Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю — камэдыя альбо м’юзыкал |назва = [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю — камэдыя альбо м’юзыкал]] |базавы_стыль = background: #EEDD82; |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |група_інфармацыі1 = 1950—1975 |сьпіс1 = * {{nobr|[[Фрэд Астэр]] (1950)}} * {{nobr|[[Дэні Кей]] (1951)}} * {{nobr|[[Дональд О’Конар]] (1952)}} * {{nobr|[[Дэйвід Нівэн]] (1953)}} * {{nobr|[[Джэймз Мэйсан]] (1954)}} * {{nobr|[[Том Юэл]] (1955)}} * {{nobr|[[Кантынфляс]] (1956)}} * {{nobr|[[Фрэнк Сынатра]] (1957)}} * {{nobr|[[Дэні Кей]] (1958)}} * {{nobr|[[Джэк Леман]] (1959)}} * {{nobr|[[Джэк Леман]] (1960)}} * {{nobr|[[Глен Форд]] (1961)}} * {{nobr|[[Марчэльлё Мастраяньні]] (1962)}} * {{nobr|[[Альбэрта Сордзі]] (1963)}} * {{nobr|[[Рэкс Гарысан]] (1964)}} * {{nobr|[[Лі Марвін]] (1965)}} * {{nobr|[[Алан Аркін]] (1966)}} * {{nobr|[[Рычард Гарыс]] (1967)}} * {{nobr|[[Рон Мудзі]] (1968)}} * {{nobr|[[Пітэр О’Тул]] (1969)}} * {{nobr|[[Альбэрт Фіні]] (1970)}} * {{nobr|[[Хаім Топаль]] (1971)}} * {{nobr|[[Джэк Леман]] (1972)}} * {{nobr|[[Джордж Сыгал]] (1973)}} * {{nobr|[[Арт Карні]] (1974)}} * {{nobr|[[Джордж Бэрнз]] / [[Ўолтэр Мэтаў]] (1975)}} |група_інфармацыі2 = 1976—2000 |сьпіс2 = * {{nobr|[[Крыс Крыстафэрсан]] (1976)}} * {{nobr|[[Рычард Фрэйфус]] (1977)}} * {{nobr|[[Ўорэн Біці]] (1978)}} * {{nobr|[[Пітэр Сэлерз]] (1979)}} * {{nobr|[[Рэй Шаркі]] (1980)}} * {{nobr|[[Дадлі Мур]] (1981)}} * {{nobr|[[Дастын Гофман]] (1982)}} * {{nobr|[[Майкл Кейн]] (1983)}} * {{nobr|[[Дадлі Мур]] (1984)}} * {{nobr|[[Джэк Нікалсан]] (1985)}} * {{nobr|[[Пол Гоган]] (1986)}} * {{nobr|[[Робін Ўільямз]] (1987)}} * {{nobr|[[Том Гэнкс]] (1988)}} * {{nobr|[[Морган Фрымэн]] (1989)}} * {{nobr|[[Жэрар Дэпард’ё]] (1990)}} * {{nobr|[[Робін Ўільямз]] (1991)}} * {{nobr|[[Тым Робінз]] (1992)}} * {{nobr|[[Робін Ўільямз]] (1993)}} * {{nobr|[[Г’ю Грант]] (1994)}} * {{nobr|[[Джон Траволта]] (1995)}} * {{nobr|[[Том Круз]] (1996)}} * {{nobr|[[Джэк Нікалсан]] (1997)}} * {{nobr|[[Майкл Кейн]] (1998)}} * {{nobr|[[Джым Керы]] (1999)}} * {{nobr|[[Джордж Клуні]] (2000)}} |група_інфармацыі3 = з 2001 |сьпіс3 = * {{nobr|[[Джын Гэкман]] (2001)}} * {{nobr|[[Рычард Гір]] (2002)}} * {{nobr|[[Біл Мюрэй]] (2003)}} * {{nobr|[[Джэймі Фокс]] (2004)}} * {{nobr|[[Хаакін Фэнікс]] (2005)}} * {{nobr|[[Саша Барон Коэн]] (2006)}} * {{nobr|[[Джоні Дэп]] (2007)}} * {{nobr|[[Колін Фарэл]] (2008)}} * {{nobr|[[Робэрт Даўні (малодшы)|Робэрт Даўні-малодшы]] (2009)}} * {{nobr|[[Пол Джамацьці]] (2010)}} * {{nobr|[[Жан Дзюжардэн]] (2011)}} * {{nobr|[[Г’ю Джэкман]] (2012)}} * {{nobr|[[Леанарда Дыкапрыё]] (2013)}} * {{nobr|[[Майкл Кітан]] (2014)}} * {{nobr|[[Мэт Дэйман]] (2015)}} * {{nobr|[[Раян Госьлінг]] (2016)}} * {{nobr|[[Джэймз Франка]] (2017)}} * {{nobr|[[Крыстыян Бэйл]] (2018)}} * {{nobr|[[Таран Эджэртан]] (2019)}} * {{nobr|[[Саша Барон Коэн]] (2020)}} * {{nobr|[[Эндру Гарфілд]] (2021)}} * {{nobr|[[Колін Фарэл]] (2022)}} * {{nobr|[[Пол Джамацьці]] (2023)}} * {{nobr|[[Сэбастыян Стэн]] (2024)}} * {{nobr|[[Тымаці Шаламэ]] (2025)}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]] </noinclude> 45eqvwiprp2018m05vcvynrpwpmxot1 10 237535 2698481 2651940 2026-11-02T20:36:47Z Dymitr 10914 цягнецца зь Вікізьвестак 2698481 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |кляса_карткі = hlist |назва_шаблёну = Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма |назва = [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма]] |базавы_стыль = background: #EEDD82; |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |група_інфармацыі1 = 1943—1975 |сьпіс1 = * {{nobr|[[Пол Лукас]] (1943)}} * {{nobr|[[Аляксандар Нокс]] (1944)}} * {{nobr|[[Рэй Міланд]] (1945)}} * {{nobr|[[Грэгары Пэк]] (1946)}} * {{nobr|[[Роналд Колман]] (1947)}} * {{nobr|[[Лоўрэнс Аліўе]] (1948)}} * {{nobr|[[Бродэрык Кроўфард]] (1949)}} * {{nobr|[[Хасэ Фэр]] (1950)}} * {{nobr|[[Фрэдрык Марч]] (1951)}} * {{nobr|[[Гэры Купэр]] (1952)}} * {{nobr|[[Спэнсэр Трэйсі]] (1953)}} * {{nobr|[[Марлон Брандо]] (1954)}} * {{nobr|[[Эрнэст Боргнайн]] (1955)}} * {{nobr|[[Кэрк Дуглас]] (1956)}} * {{nobr|[[Алек Гінэс]] (1957)}} * {{nobr|[[Дэйвід Нівэн]] (1958)}} * {{nobr|[[Энтані Франчоза]] (1959)}} * {{nobr|[[Бэрт Ланкастэр]] (1960)}} * {{nobr|[[Максімілян Шэл]] (1961)}} * {{nobr|[[Грэгары Пэк]] (1962)}} * {{nobr|[[Сыдні Пуат’е]] (1963)}} * {{nobr|[[Пітэр О’Тул]] (1964)}} * {{nobr|[[Амар Шарыф]] (1965)}} * {{nobr|[[Пол Скофілд]] (1966)}} * {{nobr|[[Род Стайгер]] (1967)}} * {{nobr|[[Пітэр О’Тул]] (1968)}} * {{nobr|[[Джон Ўэйн]] (1969)}} * {{nobr|[[Джордж С. Скот]] (1970)}} * {{nobr|[[Джын Гэкман]] (1971)}} * {{nobr|[[Марлон Брандо]] (1972)}} * {{nobr|[[Аль Пачына]] (1973)}} * {{nobr|[[Джэк Нікалсан]] (1974)}} * {{nobr|[[Джэк Нікалсан]] (1975)}} |група_інфармацыі2 = 1976—2000 |сьпіс2 = * {{nobr|[[Пітэр Фінч]] (1976)}} * {{nobr|[[Рычард Бартан]] (1977)}} * {{nobr|[[Джон Войт]] (1978)}} * {{nobr|[[Дастын Гофман]] (1979)}} * {{nobr|[[Робэрт Дэ Ніра]] (1980)}} * {{nobr|[[Гэнры Фонда]] (1981)}} * {{nobr|[[Бэн Кінгсьлі]] (1982)}} * {{nobr|[[Робэрт Д’ювал]] / [[Том Кортні]] (1983)}} * {{nobr|[[Фарыд Марэй Абрагам|Ф. Марэй Абрагам]] (1984)}} * {{nobr|[[Джон Войт]] (1985)}} * {{nobr|[[Боб Госкінз]] (1986)}} * {{nobr|[[Майкл Дуглас]] (1987)}} * {{nobr|[[Дастын Гофман]] (1988)}} * {{nobr|[[Том Круз]] (1989)}} * {{nobr|[[Джэрэмі Айранз]] (1990)}} * {{nobr|[[Нік Нолці]] (1991)}} * {{nobr|[[Аль Пачына]] (1992)}} * {{nobr|[[Том Гэнкс]] (1993)}} * {{nobr|[[Том Гэнкс]] (1994)}} * {{nobr|[[Нікалас Кейдж]] (1995)}} * {{nobr|[[Джэфры Раш]] (1996)}} * {{nobr|[[Пітэр Фонда]] (1997)}} * {{nobr|[[Джым Керы]] (1998)}} * {{nobr|[[Дэнзэл Вашынгтон]] (1999)}} * {{nobr|[[Том Гэнкс]] (2000)}} |група_інфармацыі3 = з 2001 |сьпіс3 = * {{nobr|[[Расэл Кроў]] (2001)}} * {{nobr|[[Джэк Нікалсан]] (2002)}} * {{nobr|[[Шон Пэн]] (2003)}} * {{nobr|[[Леанарда Дыкапрыё]] (2004)}} * {{nobr|[[Філіп Сэймур Гофман]] (2005)}} * {{nobr|[[Форэст Ўітакер]] (2006)}} * {{nobr|[[Дэніел Дэй-Льюіс]] (2007)}} * {{nobr|[[Мікі Рурк]] (2008)}} * {{nobr|[[Джэф Брыджэс]] (2009)}} * {{nobr|[[Колін Фэрт]] (2010)}} * {{nobr|[[Джордж Клуні]] (2011)}} * {{nobr|[[Дэніел Дэй-Льюіс]] (2012)}} * {{nobr|[[Мэт’ю Маконагі]] (2013)}} * {{nobr|[[Эдзі Рэдмэйн]] (2014)}} * {{nobr|[[Леанарда Дыкапрыё]] (2015)}} * {{nobr|[[Кэйсі Афлек]] (2016)}} * {{nobr|[[Гэры Олдмэн]] (2017)}} * {{nobr|[[Рамі Малек]] (2018)}} * {{nobr|[[Хаакін Фэнікс]] (2019)}} * {{nobr|[[Чэдўік Боўзман]] (2020)}} * {{nobr|[[Ўіл Сьміт]] (2021)}} * {{nobr|[[Остын Батлер]] (2022)}} * {{nobr|[[Кіліян Мэрфі]] (2023)}} * {{nobr|[[Эдрыен Броўдзі]] (2024)}} * {{nobr|[[Вагнэр Моўра]] (2025)}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]] </noinclude> qx3mln49s508fg13nscm9atqoea9qk3 10 237549 2698490 2651945 2026-11-02T20:47:17Z Dymitr 10914 цягнецца зь Вікізьвестак 2698490 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |кляса_карткі = hlist |назва_шаблёну = Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю другога пляну |назва = [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю другога пляну]] |базавы_стыль = background: #EEDD82; |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |група_інфармацыі1 = 1943—1975 |сьпіс1 = * {{nobr|[[Акім Таміраў]] (1943)}} * {{nobr|[[Бары Фіцджэральд]] (1944)}} * {{nobr|[[Джэй Кэрал Нэш]] (1945)}} * {{nobr|[[Кліфтан Ўэб]] (1946)}} * {{nobr|[[Эдмунд Гўэн]] (1947)}} * {{nobr|[[Ўолтэр Г’юстан]] (1948)}} * {{nobr|[[Джэймз Ўітмар]] (1949)}} * {{nobr|[[Эдмунд Гўэн]] (1950)}} * {{nobr|[[Пітэр Усьцінаў]] (1951)}} * {{nobr|[[Мілард Мітчэл]] (1952)}} * {{nobr|[[Фрэнк Сынатра]] (1953)}} * {{nobr|[[Эдманд О’Браен]] (1954)}} * {{nobr|[[Артур Кенэдзі]] (1955)}} * {{nobr|[[Эрл Голіман]] (1956)}} * {{nobr|[[Рэд Батанз]] (1957)}} * {{nobr|[[Бэрл Айвэз]] (1958)}} * {{nobr|[[Стывэн Бойд]] (1959)}} * {{nobr|[[Сэл Мінэо]] (1960)}} * {{nobr|[[Джордж Чакірыс]] (1961)}} * {{nobr|[[Амар Шарыф]] (1962)}} * {{nobr|[[Джон Г’юстан]] (1963)}} * {{nobr|[[Эдманд О’Браен]] (1964)}} * {{nobr|[[Оскар Вэрнэр]] (1965)}} * {{nobr|[[Рычард Атэнбара]] (1966)}} * {{nobr|[[Рычард Атэнбара]] (1967)}} * {{nobr|[[Дэніел Мэсі]] (1968)}} * {{nobr|[[Гіг Янг]] (1969)}} * {{nobr|[[Джон Мілз]] (1970)}} * {{nobr|[[Бэн Джонсан]] (1971)}} * {{nobr|[[Джоэл Грэй]] (1972)}} * {{nobr|[[Джон Гаўсман]] (1973)}} * {{nobr|[[Фрэд Астэр]] (1974)}} * {{nobr|[[Рычард Бэнджамін]] (1975)}} |група_інфармацыі2 = 1976—2000 |сьпіс2 = * {{nobr|[[Лоўрэнс Аліўе]] (1976)}} * {{nobr|[[Пітэр Фэрт]] (1977)}} * {{nobr|[[Джон Гэрт]] (1978)}} * {{nobr|[[Мэлвін Дуглас]] / [[Робэрт Д’ювал]] (1979)}} * {{nobr|[[Тымаці Гатан]] (1980)}} * {{nobr|[[Джон Гілгуд]] (1981)}} * {{nobr|[[Луіс Госэт (малодшы)|Луіс Госэт-малодшы]] (1982)}} * {{nobr|[[Джэк Нікалсан]] (1983)}} * {{nobr|[[Гэнг С. Нгор]] (1984)}} * {{nobr|[[Кляўс Марыя Брандаўэр]] (1985)}} * {{nobr|[[Том Бэрэнджэр]] (1986)}} * {{nobr|[[Шон Конэры]] (1987)}} * {{nobr|[[Мартын Ландаў]] (1988)}} * {{nobr|[[Дэнзэл Вашынгтон]] (1989)}} * {{nobr|[[Брус Дэвісан]] (1990)}} * {{nobr|[[Джэк Пэланс]] (1991)}} * {{nobr|[[Джын Гэкман]] (1992)}} * {{nobr|[[Томі Лі Джонз]] (1993)}} * {{nobr|[[Мартын Ландаў]] (1994)}} * {{nobr|[[Брэд Піт]] (1995)}} * {{nobr|[[Эдўард Нортан]] (1996)}} * {{nobr|[[Бэрт Рэйналдс]] (1997)}} * {{nobr|[[Эд Гарыс]] (1998)}} * {{nobr|[[Том Круз]] (1999)}} * {{nobr|[[Бэнісьё дэль Тора]] (2000)}} |група_інфармацыі3 = з 2001 |сьпіс3 = * {{nobr|[[Джым Бродбэнт]] (2001)}} * {{nobr|[[Крыс Купэр]] (2002)}} * {{nobr|[[Тым Робінз]] (2003)}} * {{nobr|[[Клайв Оўэн]] (2004)}} * {{nobr|[[Джордж Клуні]] (2005)}} * {{nobr|[[Эдзі Мэрфі]] (2006)}} * {{nobr|[[Хавіер Бардэм]] (2007)}} * {{nobr|[[Гіт Лэджэр]] (2008)}} * {{nobr|[[Крыстаф Вальц]] (2009)}} * {{nobr|[[Крыстыян Бэйл]] (2010)}} * {{nobr|[[Крыстафэр Пламэр]] (2011)}} * {{nobr|[[Крыстаф Вальц]] (2012)}} * {{nobr|[[Джарэд Лета]] (2013)}} * {{nobr|[[Джонатан Кімбл Сыманз|Дж. К. Сыманз]] (2014)}} * {{nobr|[[Сыльвэстэр Сталонэ]] (2015)}} * {{nobr|[[Ааран Тэйлар-Джонсан]] (2016)}} * {{nobr|[[Сэм Рокўэл]] (2017)}} * {{nobr|[[Магэршала Алі]] (2018)}} * {{nobr|[[Брэд Піт]] (2019)}} * {{nobr|[[Дэніел Калуя]] (2020)}} * {{nobr|[[Кодзі Сьміт-Макфі]] (2021)}} * {{nobr|[[Джонатан Кі-Кван]] (2022)}} * {{nobr|[[Робэрт Даўні (малодшы)|Робэрт Даўні-малодшы]] (2023)}} * {{nobr|[[Кіран Калкін]] (2024)}} * {{nobr|[[Стэлян Скашгорд]] (2025)}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]] </noinclude> lyynt2c58tsjalofblwp6fyc8x2j3mb 10 237584 2698483 2651933 2026-11-02T20:41:09Z Dymitr 10914 цягнецца зь Вікізьвестак 2698483 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |кляса_карткі = hlist |назва_шаблёну = Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — драма |назва = [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — драма]] |базавы_стыль = background: #EEDD82; |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |група_інфармацыі1 = 1943—1975 |сьпіс1 = * {{nobr|[[Джэніфэр Джонз]] (1943)}} * {{nobr|[[Інгрыд Бэргман]] (1944)}} * {{nobr|[[Інгрыд Бэргман]] (1945)}} * {{nobr|[[Разалінд Расэл]] (1946)}} * {{nobr|[[Разалінд Расэл]] (1947)}} * {{nobr|[[Джэйн Ўайман]] (1948)}} * {{nobr|[[Алівія дэ Гэвілэнд]] (1949)}} * {{nobr|[[Глорыя Сўонсан]] (1950)}} * {{nobr|[[Джэйн Ўайман]] (1951)}} * {{nobr|[[Шырлі Бут]] (1952)}} * {{nobr|[[Одры Гэпбэрн]] (1953)}} * {{nobr|[[Грэйс Келі]] (1954)}} * {{nobr|[[Ганна Маньяні]] (1955)}} * {{nobr|[[Інгрыд Бэргман]] (1956)}} * {{nobr|[[Джаан Ўудўард]] (1957)}} * {{nobr|[[Сьюзэн Гэйўард]] (1958)}} * {{nobr|[[Элізабэт Тэйлар]] (1959)}} * {{nobr|[[Грыр Гарсан]] (1960)}} * {{nobr|[[Джэралдын Пэйдж]] (1961)}} * {{nobr|[[Джэралдын Пэйдж]] (1962)}} * {{nobr|[[Лэзьлі Карон]] (1963)}} * {{nobr|[[Эн Бэнкрафт]] (1964)}} * {{nobr|[[Саманта Эгар]] (1965)}} * {{nobr|[[Анук Эмэ]] (1966)}} * {{nobr|[[Эдыт Эванз]] (1967)}} * {{nobr|[[Джаан Ўудўард]] (1968)}} * {{nobr|[[Жэнэвіеў Бюжо]] (1969)}} * {{nobr|[[Элі Макгроў]] (1970)}} * {{nobr|[[Джэйн Фонда]] (1971)}} * {{nobr|[[Лів Ульман]] (1972)}} * {{nobr|[[Марша Мэйсан]] (1973)}} * {{nobr|[[Джына Роўлэндс]] (1974)}} * {{nobr|[[Луіза Флэтчэр]] (1975)}} |група_інфармацыі2 = 1976—2000 |сьпіс2 = * {{nobr|[[Фэй Данаўэй]] (1976)}} * {{nobr|[[Джэйн Фонда]] (1977)}} * {{nobr|[[Джэйн Фонда]] (1978)}} * {{nobr|[[Салі Філд]] (1979)}} * {{nobr|[[Мэры Тайлер Мур]] (1980)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (1981)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (1982)}} * {{nobr|[[Шырлі Маклэйн]] (1983)}} * {{nobr|[[Салі Філд]] (1984)}} * {{nobr|[[Ўупі Голдбэрг]] (1985)}} * {{nobr|[[Марлі Мэтлін]] (1986)}} * {{nobr|[[Салі Кэркланд]] (1987)}} * {{nobr|[[Джодзі Фостэр]] / [[Шырлі Маклэйн]] / [[Сыгурні Ўівэр]] (1988)}} * {{nobr|[[Мішэль Пфайфэр]] (1989)}} * {{nobr|[[Кэці Бэйтс]] (1990)}} * {{nobr|[[Джодзі Фостэр]] (1991)}} * {{nobr|[[Эма Томпсан]] (1992)}} * {{nobr|[[Голі Гантэр]] (1993)}} * {{nobr|[[Джэсыка Лэнг]] (1994)}} * {{nobr|[[Шэран Стоўн]] (1995)}} * {{nobr|[[Брэнда Блэтын]] (1996)}} * {{nobr|[[Джудзі Дэнч]] (1997)}} * {{nobr|[[Кейт Бланшэт]] (1998)}} * {{nobr|[[Гілары Сўонк]] (1999)}} * {{nobr|[[Джулія Робэртс]] (2000)}} |група_інфармацыі3 = з 2001 |сьпіс3 = * {{nobr|[[Сысі Спэйсэк]] (2001)}} * {{nobr|[[Ніколь Кідман]] (2002)}} * {{nobr|[[Шарліз Тэран]] (2003)}} * {{nobr|[[Гілары Сўонк]] (2004)}} * {{nobr|[[Фэлісыці Гафман]] (2005)}} * {{nobr|[[Гэлен Мірэн]] (2006)}} * {{nobr|[[Джулі Крысьці]] (2007)}} * {{nobr|[[Кейт Ўінсьлет]] (2008)}} * {{nobr|[[Сандра Булак]] (2009)}} * {{nobr|[[Наталі Портман]] (2010)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (2011)}} * {{nobr|[[Джэсыка Чэстэйн]] (2012)}} * {{nobr|[[Кейт Бланшэт]] (2013)}} * {{nobr|[[Джуліян Мур]] (2014)}} * {{nobr|[[Бры Ларсан]] (2015)}} * {{nobr|[[Ізабэль Юпэр]] (2016)}} * {{nobr|[[Фрэнсіс Макдорманд]] (2017)}} * {{nobr|[[Глен Клоўз]] (2018)}} * {{nobr|[[Рэнэ Зэлвэгер]] (2019)}} * {{nobr|[[Андра Дэй]] (2020)}} * {{nobr|[[Ніколь Кідман]] (2021)}} * {{nobr|[[Кейт Бланшэт]] (2022)}} * {{nobr|[[Лілі Гладстоўн]] (2023)}} * {{nobr|[[Фэрнанда Торэс (акторка)|Фэрнанда Торэс]] (2024)}} * {{nobr|[[Джэсі Баклі]] (2025)}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]] </noinclude> hzvbelz4ev6g4xzngm8x0medgtm32os 10 237585 2698484 2651934 2026-11-02T20:41:20Z Dymitr 10914 цягнецца зь Вікізьвестак 2698484 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |кляса_карткі = hlist |назва_шаблёну = Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — камэдыя альбо м’юзыкал |назва = [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — камэдыя альбо м’юзыкал]] |базавы_стыль = background: #EEDD82; |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |група_інфармацыі1 = 1950—1975 |сьпіс1 = * {{nobr|[[Джудзі Голідэй]] (1950)}} * {{nobr|[[Джун Элісан]] (1951)}} * {{nobr|[[Сьюзэн Гэйўард]] (1952)}} * {{nobr|[[Этэль Мэрман]] (1953)}} * {{nobr|[[Джудзі Гарлэнд]] (1954)}} * {{nobr|[[Джын Сыманз (акторка)|Джын Сыманз]] (1955)}} * {{nobr|[[Дэбора Кер]] (1956)}} * {{nobr|[[Кэй Кендал]] / [[Тайна Элг]] (1957)}} * {{nobr|[[Разалінд Расэл]] (1958)}} * {{nobr|[[Мэрылін Манро]] (1959)}} * {{nobr|[[Шырлі Маклэйн]] (1960)}} * {{nobr|[[Разалінд Расэл]] (1961)}} * {{nobr|[[Разалінд Расэл]] (1962)}} * {{nobr|[[Шырлі Маклэйн]] (1963)}} * {{nobr|[[Джулі Эндрус]] (1964)}} * {{nobr|[[Джулі Эндрус]] (1965)}} * {{nobr|[[Лін Рэдгрэйв]] (1966)}} * {{nobr|[[Эн Бэнкрафт]] (1967)}} * {{nobr|[[Барбара Страйзанд]] (1968)}} * {{nobr|[[Паці Д’юк]] (1969)}} * {{nobr|[[Кэры Снодгрэс]] (1970)}} * {{nobr|[[Тўігі]] (1971)}} * {{nobr|[[Лайза Мінэльлі]] (1972)}} * {{nobr|[[Гленда Джэксан]] (1973)}} * {{nobr|[[Ракел Ўэлч]] (1974)}} * {{nobr|[[Эн-Маргрэт]] (1975)}} |група_інфармацыі2 = 1976—2000 |сьпіс2 = * {{nobr|[[Барбара Страйзанд]] (1976)}} * {{nobr|[[Даян Кітан]] / [[Марша Мэйсан]] (1977)}} * {{nobr|[[Элен Бэрстын]] / [[Мэгі Сьміт]] (1978)}} * {{nobr|[[Бэт Мідлер]] (1979)}} * {{nobr|[[Сысі Спэйсэк]] (1980)}} * {{nobr|[[Бэрнадэт Пітэрз]] (1981)}} * {{nobr|[[Джулі Эндрус]] (1982)}} * {{nobr|[[Джулі Ўолтэрс]] (1983)}} * {{nobr|[[Кэтлін Тэрнэр]] (1984)}} * {{nobr|[[Кэтлін Тэрнэр]] (1985)}} * {{nobr|[[Сысі Спэйсэк]] (1986)}} * {{nobr|[[Шэр (сьпявачка)|Шэр]] (1987)}} * {{nobr|[[Мэлані Грыфіт]] (1988)}} * {{nobr|[[Джэсыка Тэндзі]] (1989)}} * {{nobr|[[Джулія Робэртс]] (1990)}} * {{nobr|[[Бэт Мідлер]] (1991)}} * {{nobr|[[Міранда Рычардсан]] (1992)}} * {{nobr|[[Анджэла Басэт]] (1993)}} * {{nobr|[[Джэймі Лі Кэртыс]] (1994)}} * {{nobr|[[Ніколь Кідман]] (1995)}} * {{nobr|[[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]] (1996)}} * {{nobr|[[Гэлен Гант]] (1997)}} * {{nobr|[[Гўінэт Пэлтраў]] (1998)}} * {{nobr|[[Джанэт Мактыр]] (1999)}} * {{nobr|[[Рэнэ Зэлвэгер]] (2000)}} |група_інфармацыі3 = з 2001 |сьпіс3 = * {{nobr|[[Ніколь Кідман]] (2001)}} * {{nobr|[[Рэнэ Зэлвэгер]] (2002)}} * {{nobr|[[Даян Кітан]] (2003)}} * {{nobr|[[Анэт Бэнінг]] (2004)}} * {{nobr|[[Рыз Ўітэрспун]] (2005)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (2006)}} * {{nobr|[[Марыён Катыяр]] (2007)}} * {{nobr|[[Салі Гокінз]] (2008)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (2009)}} * {{nobr|[[Анэт Бэнінг]] (2010)}} * {{nobr|[[Мішэль Ўільямз (акторка)|Мішэль Ўільямз]] (2011)}} * {{nobr|[[Джэніфэр Лоўрэнс]] (2012)}} * {{nobr|[[Эмі Адамз]] (2013)}} * {{nobr|[[Эмі Адамз]] (2014)}} * {{nobr|[[Джэніфэр Лоўрэнс]] (2015)}} * {{nobr|[[Эма Стоўн]] (2016)}} * {{nobr|[[Сэрша Ронан]] (2017)}} * {{nobr|[[Алівія Колман]] (2018)}} * {{nobr|[[Аквафіна]] (2019)}} * {{nobr|[[Розамунд Пайк]] (2020)}} * {{nobr|[[Рэйчэл Зэглер]] (2021)}} * {{nobr|[[Мішэль Ео]] (2022)}} * {{nobr|[[Эма Стоўн]] (2023)}} * {{nobr|[[Дэмі Мур]] (2024)}} * {{nobr|[[Роўз Бірн]] (2025)}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]] </noinclude> p272ot9ysm0wxy1gse5eiifkbokl162 10 237591 2698486 2651935 2026-11-02T20:44:05Z Dymitr 10914 цягнецца зь Вікізьвестак 2698486 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |кляса_карткі = hlist |назва_шаблёну = Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю другога пляну |назва = [[Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю другога пляну]] |базавы_стыль = background: #EEDD82; |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |група_інфармацыі1 = 1943—1975 |сьпіс1 = * {{nobr|[[Катына Паксыну]] (1943)}} * {{nobr|[[Агнэс Мургэд]] (1944)}} * {{nobr|[[Анджэла Лэнзбэры]] (1945)}} * {{nobr|[[Эн Бакстэр]] (1946)}} * {{nobr|[[Сэлэста Голм]] (1947)}} * {{nobr|[[Элен Корбі]] (1948)}} * {{nobr|[[Мэрсэдэс Макэмбрыдж]] (1949)}} * {{nobr|[[Джозэфін Гал]] (1950)}} * {{nobr|[[Кім Гантэр]] (1951)}} * {{nobr|[[Кэці Хурада]] (1952)}} * {{nobr|[[Грэйс Келі]] (1953)}} * {{nobr|[[Джан Стэрлінг]] (1954)}} * {{nobr|[[Марыса Паван]] (1955)}} * {{nobr|[[Айлін Гэкарт]] (1956)}} * {{nobr|[[Эльза Ланчэстэр]] (1957)}} * {{nobr|[[Гэрміёна Джынголд]] (1958)}} * {{nobr|[[С’юзэн Конэр]] (1959)}} * {{nobr|[[Джанэт Лі]] (1960)}} * {{nobr|[[Рыта Марэна]] (1961)}} * {{nobr|[[Анджэла Лэнзбэры]] (1962)}} * {{nobr|[[Маргарэт Рутэрфорд]] (1963)}} * {{nobr|[[Агнэс Мургэд]] (1964)}} * {{nobr|[[Рут Гордан]] (1965)}} * {{nobr|[[Жасэлін Лягард]] (1966)}} * {{nobr|[[Кэрал Чэнінг]] (1967)}} * {{nobr|[[Рут Гордан]] (1968)}} * {{nobr|[[Голдзі Гоўн]] (1969)}} * {{nobr|[[Карэн Блэк]] / [[Морын Стэплтан]] (1970)}} * {{nobr|[[Эн-Маргрэт]] (1971)}} * {{nobr|[[Шэлі Ўінтэрз]] (1972)}} * {{nobr|[[Лінда Блэр]] (1973)}} * {{nobr|[[Карэн Блэк]] (1974)}} * {{nobr|[[Брэнда Вакара]] (1975)}} |група_інфармацыі2 = 1976—2000 |сьпіс2 = * {{nobr|[[Кэтрын Рос]] (1976)}} * {{nobr|[[Ванэса Рэдгрэйв]] (1977)}} * {{nobr|[[Даян Кэнан]] (1978)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (1979)}} * {{nobr|[[Мэры Стынбэрген]] (1980)}} * {{nobr|[[Джаан Гакет]] (1981)}} * {{nobr|[[Джэсыка Лэнг]] (1982)}} * {{nobr|[[Шэр (сьпявачка)|Шэр]] (1983)}} * {{nobr|[[Пэгі Эшкрафт]] (1984)}} * {{nobr|[[Мэг Тылі]] (1985)}} * {{nobr|[[Мэгі Сьміт]] (1986)}} * {{nobr|[[Алімпія Дукакіс]] (1987)}} * {{nobr|[[Сыгурні Ўівэр]] (1988)}} * {{nobr|[[Джулія Робэртс]] (1989)}} * {{nobr|[[Ўупі Голдбэрг]] (1990)}} * {{nobr|[[Мэрсэдэс Рул]] (1991)}} * {{nobr|[[Джаан Плаўрайт]] (1992)}} * {{nobr|[[Ўінона Райдэр]] (1993)}} * {{nobr|[[Даян Ўіст]] (1994)}} * {{nobr|[[Міра Сарвіна]] (1995)}} * {{nobr|[[Лорэн Бэкол]] (1996)}} * {{nobr|[[Кім Бэйсынгер]] (1997)}} * {{nobr|[[Лін Рэдгрэйв]] (1998)}} * {{nobr|[[Анджэліна Джалі]] (1999)}} * {{nobr|[[Кейт Гадсан]] (2000)}} |група_інфармацыі3 = з 2001 |сьпіс3 = * {{nobr|[[Джэніфэр Конэлі]] (2001)}} * {{nobr|[[Мэрыл Стрып]] (2002)}} * {{nobr|[[Рэнэ Зэлвэгер]] (2003)}} * {{nobr|[[Наталі Портман]] (2004)}} * {{nobr|[[Рэйчэл Вайз]] (2005)}} * {{nobr|[[Джэніфэр Гадсан]] (2006)}} * {{nobr|[[Кейт Бланшэт]] (2007)}} * {{nobr|[[Кейт Ўінсьлет]] (2008)}} * {{nobr|[[Мо’Нік]] (2009)}} * {{nobr|[[Мэліса Лео]] (2010)}} * {{nobr|[[Актавія Спэнсэр]] (2011)}} * {{nobr|[[Эн Гэтэўэй]] (2012)}} * {{nobr|[[Джэніфэр Лоўрэнс]] (2013)}} * {{nobr|[[Патрысія Аркет]] (2014)}} * {{nobr|[[Кейт Ўінсьлет]] (2015)}} * {{nobr|[[Віёла Дэвіс]] (2016)}} * {{nobr|[[Элісан Джэні]] (2017)}} * {{nobr|[[Рэджына Кінг]] (2018)}} * {{nobr|[[Лора Дэрн]] (2019)}} * {{nobr|[[Джодзі Фостэр]] (2020)}} * {{nobr|[[Арыяна Дэбоўз]] (2021)}} * {{nobr|[[Анджэла Басэт]] (2022)}} * {{nobr|[[Дэвайн Джой Рэндалф]] (2023)}} * {{nobr|[[Зоі Салдана]] (2024)}} * {{nobr|[[Тэяна Тэйлар]] (2025)}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]] </noinclude> 17chgkqlocgluc0g19etpkzzw5dnqmh 0 243567 2698428 2693054 2026-11-02T14:40:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698428 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сарвар Ісмаілаў''' (Нарадзіўся 14 сакавіка 1995 гады ў горадзе [[Ташкент]], Узбекістан) — спартыўны і камерцыйны дырэктар футбольнага клуба «[[Эвэртан Лівэрпул|Everton]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20210427133542/https://www.evertonfc.com/women/leadership Руководство Футбольного клуба «Everton»]</ref>. Пляменнік расійскага прадпрымальніка і мільярдэра {{нп|Алішэр Усманав|Алішэра Усманава|ru|Усманов, Алишер Бурханович}}<ref>[https://web.archive.org/web/20210429101934/https://m.sport.business-gazeta.ru/news/252826/ Племянник Усманова получил руководящую должность в «Эвертоне»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Футбольныя функцыянэры]] 5f9gtf3dal657ncjtbn1q6rp6mbkqdp 0 245258 2698446 2697620 2026-11-02T16:19:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698446 wikitext text/x-wiki {{Спэцслужба | Назва = Служба бясьпекі Ўкраіны | Арыгінальная назва = {{мова-uk|Служба безпеки України}} | Выява = Security Service of Ukraine Emblem.svg | Апісаньне выявы = | Памер = | Краіна = {{UKR}} | Створаная = 25 сакавіка 1992 | Створаны = | Створанае = | Распушчаная = | Распушчаны = | Распушчанае = | Ператвораная = | Ператвораны = | Ператворанае = | Юрысдыкцыя = {{UKR}} | Штаб-кватэра = [[Кіеў]] | Бюджэт = 14.8 млрд ₴ (2021) | Колькасьць = 29.000 (лістапад 2017)<ref>{{cite web|url=https://m.glavcom.ua/news/u-sbu-rozpovili-skilki-spivrobitnikiv-pracyuje-v-specsluzhbi--454212.html|title=У СБУ розповіли, скільки співробітників працює в спецслужбі|website=glavcom.ua}}</ref><ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3014-15 Закон України «Про загальну структуру і чисельність Служби безпеки України»]</ref> | Папярэдняя = | Наступная = | Тып кіраўніка = {{Нп|Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны|Старшыня|uk|Голова Служби безпеки України}} | Кіраўнік = [[Іван Баканаў]] | Тып кіраўніка2 = | Кіраўнік2 = | Сайт = }} '''Служба бясьпекі Ўкраіны''' ({{мова-uk|Служба безпеки України, СБУ}}) — дзяржаўны орган спецыяльнага прызначэньня з праваахоўнымі функцыямі, які забясьпечвае дзяржаўную бясьпеку Ўкраіны. Падпарадкавана [[Прэзыдэнт Украіны|Прэзідэнту Ўкраіны]]<ref>[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/2229-12 Закон України «Про Службу безпеки України»] {{ref-uk}}</ref>. [[Файл:Київ вул. Володимирська, 33.jpg|250px|значак|справа|Галоўны будынак СБУ]] == Старшыні == # {{Нп|Яўген Марчук||uk|Марчук Євген Кирилович}} ([[25 сакавіка]] 1992 — 12 ліпеня 1994<ref>[https://web.archive.org/web/20210624200126/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1794-XII#Text Постанова Верховної Ради України від 6 листопада 1991 року № 1794-XII «Про призначення Голови Служби національної безпеки України»]{{ref-uk}}</ref>) # {{Нп|Валеры Малікаў||uk|Маліков Валерій Васильович}} ([[12 ліпеня]] 1994 — 3 ліпеня 1995<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/88/94-%D0%92%D0%A0#Text Постанова Верховної Ради України від 12 липня 1994 року № 88/94-ВР «Про призначення Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210624201126/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/550/95#Text Указ Президента України від 3 липня 1995 року № 550/95 «Про увільнення В. Малікова з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref>) # {{Нп|Уладзімер Радчэнка||uk|Радченко Володимир Іванович}} ([[3 ліпеня]] 1995 — 22 красавіка 1998<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/534/95#Text Указ Президента України від 3 липня 1995 року № 534/95 «Про призначення В. Радченка Головою Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210624195251/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/349/98#Text Указ Президента України від 22 квітня 1998 року № 349/98 «Про звільнення В. Радченка з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref>) # {{Нп|Леанід Дэркач||uk|Деркач Леонід Васильович}} ([[22 красавіка]] 1998 — 10 лютага 2001<ref>[https://web.archive.org/web/20210624195422/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/83/2001#Text Указ Президента України від 10 лютого 2001 року № 83/2001 «Про звільнення Л. Деркача з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref>) # {{Нп|Уладзімер Радчэнка||uk|Радченко Володимир Іванович}} ([[10 лютага]] 2001 — 2 верасьня 2003<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/84/2001#Text Указ Президента України від 10 лютого 2001 року № 84/2001 «Про призначення В. Радченка Головою Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref><ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/952/2003#Text Указ Президента України від 2 вересня 2003 року № 952/2003 «Про звільнення В. Радченка з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref>) # {{Нп|Ігар Сьмяшко||uk|Смешко Ігор Петрович}} ([[4 верасьня]] 2003 — 4 лютага 2005) # [[Аляксандар Турчынаў]] ([[4 лютага]] 2005 — 8 верасьня 2005) # {{Нп|Ігар Дрыжчаны||uk|Дріжчаний Ігор Васильович}} ([[8 верасьня]] 2005 — 22 сьнежня 2006) # [[Валянцін Налівайчанка]] ([[6 сакавіка]] 2009 — 11 сакавіка 2010) # {{Нп|Валеры Харашкоўскі||uk|Хорошковський Валерій Іванович}} ([[11 сакавіка]] 2010 — 18 студзеня 2012) # {{Нп|Ігар Калінін||uk|Калінін Ігор Олександрович}} (3 лютага 2012<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/69/2012#Text Указ Президента України Про призначення І. Калініна Головою Служби безпеки України]{{ref-uk}}</ref> — 9 студзеня 2013<ref>[https://web.archive.org/web/20210624195322/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/6/2013#Text Указ Президента України Про звільнення І. Калініна з посади Голови Служби безпеки України]{{ref-uk}}</ref>) # {{Нп|Аляксандар Якіменка||uk|Якименко Олександр Григорович}} ([[9 студзеня]] 2013 — 24 лютага 2014<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/9/2013#Text Указ Президента України № 9/2013 від 9 січня 2013 року «Про призначення О.Якименка Головою Служби безпеки України»]{{ref-uk}}</ref>) # [[Валянцін Налівайчанка]] (24 лютага 2014 — 18 чэрвеня 2015) # {{Нп|Васіль Грыцак||uk|Грицак Василь Сергійович}} ([[18 чэрвеня]] 2015 — 29 жніўня 2019<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/9632019-31725 Указ Президента України №963/2019 Про звільнення В.Грицака з військової служби]{{ref-uk}}</ref>) # [[Іван Баканаў]] (29 жніўня 2019 — цяпер) == Глядзіце таксама == * [[Рада нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210423102634/https://sbu.gov.ua/ Афіцыйная старонка]{{ref-uk}} {{Накід|Артыкул=пра [[Украіна|Ўкраіну]]}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Спэцслужбы Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Органы бясьпекі]] [[Катэгорыя:Праваахоўныя органы Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Сакавік 1992 году]] [[Катэгорыя:1992 год ва Ўкраіне]] 197ksb3hrz3or413f0kv89ozqz5kc7e 0 245712 2698499 2237427 2026-11-02T21:31:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698499 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = |Назва = Сядзібна-паркавы ансамбль Цюндзявіцкіх |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = вёска |Месцазнаходжаньне = [[Галошава]] |Адрас = |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = 1897 |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае або паўднёвае |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе або заходняе |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы ансамбль Цюндзявіцкіх''' — сядзіба ў вёсцы [[Галошава]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. == Мінуўшчына == Дом Цюндзявіцкія пабудавалі ў 1897 годзе з [[Цэгла|цэглы]], вырабленай на ўласным цагельным заводзе. У сувязі з [[Рэвалюцыі 1917 году ў Расеі|падзеямі 1917 року]] выехалі ў [[Польшча|Польшу]], а ў доме разьмясьцілася школа. Пад час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў будынку разьмяшчаўся нямецкі гарнізон, які два разы атакавалі партызаны. Апошнія дзесяцігодзьдзі сядзібны дом быў закінуты і прыйшоў у аварыйны стан. У пачатку 2021 року ён быў уключаны ў сьпіс аб’ектаў, якія падлягаюць сьпісаньню і зносу<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=270039 nn.by]</ref>. == Архітэктура == Галоўны ўваход вылучаны чатырма калёнамі. У доме разьмяшчалася вэранда, жылыя пакоі, габінэты, сталоўка, заля для прадстаўнічых мэт, бібліятэка з уласным эксьлібрысам. Мелася калекцыя твораў мастацтва ў выглядзе фамільных партрэтаў, напісаных алеем, халоднай зброі, антыкварных вырабаў з парцаляны і старога срэбра. Ацяпляўся з дапамогай адной печы праз дымаходы. А потым, «пры школе», сыстэма ацяпленьня сапсавалася, і замест яе ўсталявалі некалькі грубак. Побач з домам былі ўзьведзеныя гаспадарчыя пабудовы і жыльлё для прыслугі, дзе пазьней знаходзілася калгасная кантора, клюб і бібліятэка. Ад сядзібы да возера вядзе алея, дзе захаваліся даволі рэдкія для Беларусі дрэвы — дзьве лістоўніцы Сукачова і чатыры чорныя таполі. У возеры водзяцца [[Карась|карасі]], [[Шчупак звычайны|шчупакі]] і [[Акунь звычайны|акуні]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210628210256/http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/182-pomniki-arkhitektury/palatsy-syadziby-parki/4367-syadzibna-parkavy-kompleks-tsyundzyavitskikh-talachynski-rajon-v-galoshava Сядзібна-паркавы комплекс Цюндзявіцкіх.]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Абрамовіч, С. Дом добрых паноў / С. Абрамовіч // Наша Талачыншчына. — 2009. — 29 жн. — С. 3. * Имение Тюндевицких // Друцк / О. Н. Левко [и др.]; редкол.: А. А. Коваленя [и др.]. — Минск : Беларуская навука, 2014. — С. 554—555. — (Древнейшие города Беларуси). * Кавалеўскі, С. Галошаўскія легенды здольны зацікавіць тысячы турыстаў / С. Кавалеўскі // Народнае слова. — 2012. — 31 студз. — С. 7. * Кавалеўскі, С. Легенды Галошава / С. Кавалеўскі // Витебские вести. — 2013. — 23 нояб. — С. 10. * Цуприянович, М. Заповедные уголки моей маленькой Родины / М. Цуприянович // Наша Талачыншчына. — 2007. — 22 верас. — С. 4. == Вонкавыя спасылкі == * {{Глёбус Беларусі|goloshevo/index.htm#manor_main}} [[Катэгорыя:Славутасьці Талачынскага раёну]] [[Катэгорыя:Сядзібы Віцебскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Галошава]] [[Катэгорыя:1897 год у Беларусі]] c3556wvwk5if8ctlccxq3ulg4w96hbj 0 246276 2698514 2236428 2026-11-02T22:30:52Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] на [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698514 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 246939 2698432 2242017 2026-11-02T14:50:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698432 wikitext text/x-wiki {{Заказьнік|Назва=Біялягічны заказьнік «Сасьнягі»|Утварэньне=люты 1992|Месцазнаходжаньне=[[Чашніцкі раён]]|Краіна=Беларусь|Плошча=5,1 [[га]]}} '''Біялягічны заказьнік «Сасьнягі»''' — [[Біялягічны заказьнік|заказьнік]] мясцовага значэньня. Утвораны і атрымаў статус [[Прыродаахоўная тэрыторыя|ААПТ]] паводле рашэньня [[Чашніцкі райвыканкам|Чашніцкага райвыканкаму]] ў лютым 1992 году з мэтай захаваць адпаведны флярыстычны комплекс, месцы вырастаньня рэдкіх і зьнікальных расьлінаў. == Апісаньне == Знаходзіцца за 2,7 км на паўночны захад ад в. [[Мядзьвецк]]у і за 6 км на паўночны захад ад в. [[Іванск]]у. Агульная плошча заказьніка 5,1 га. Назва Сасьнягі ўтвораная ад в. [[Сасьнягі|Сасьнягаў]] [[Лепельскі раён|Лепельскага раёну]]. Тэрыторыя заказьніка знаходзіцца на аддаленьні ад буйных населеных пунктаў, да яе няма добрага пад’езду на самаходах, а гэта спрыяе захаваньню відаў, разнастайнасьці расьліннага і жывёльнага сьвету заказьніка. Устаноўлена, што на тэрыторыі заказьніка вырастае 127 відаў расьлінаў, зь якіх два віды занесеныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]] — [[баранец звычайны]] і [[вэнэрын чаравічак сапраўдны]]. Таксама віды, уключаныя ў сьпіс дзікарослых, дэкаратыўных, лекавых, харчовых і іншых гаспадарча-карысных расьлінаў, якія маюць патрэбу ў прафіляктычнай ахове і рацыянальным выкарыстаньні на тэрыторыі рэспублікі: [[пералеска высакародная]], [[чына гладкая]], [[званочак перьсікалісты]], [[пальчатакарэньнік Фукса]], [[гняздоўка звычайная]]. Насаджэньні заказьніка прадстаўлены дрэвастоем мясцовых відаў: [[Бяроза (дрэва)|бярозай]], [[вольха]]й, [[елка]]й, [[Ясень|ясенем]], [[ліпа]]й, [[дуб]]ам, [[вяз]]ам, [[Клён (дрэва)|клёнам]], [[Сасна|сасной]]. У Сасьнягах пражываюць 39 відаў птушак і 66 відаў наземных пазваночных жывёлаў<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/zapavedniki-zakazniki-parki/257-zakazniki/4161-sasnyagi-zakaznik-chashnitski-rajon Сасьнягі, заказьнік. ] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Торбина, И. Сосняги / И. Торбина // Чырвоны прамень (Чашнікі). — 2006. — 22 жн. — С. 3. * Чашникский район // Особо охраняемые природные территории Витебской области = Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Віцебскай вобласці = Specially protected natural territories of the Vitebsk region : [информационный сборник] / [сост. Г. Горланов]. — [Б. м.] : [Б. и.], [Б. г.]. — С. 25-26. [[Катэгорыя:Біялягічныя заказьнікі мясцовага значэньня Беларусі]] [[Катэгорыя:Чашніцкі раён]] [[Катэгорыя:1992 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1992 годзе]] iok35ajgxnq9oto2r9x74gjagbi2xop 0 249256 2698488 2633949 2026-11-02T20:45:15Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ шаблён не стасуецца да чалавека 2698488 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст}} '''А́лек Болдўін''' ({{мова-en|Alec Baldwin}}; нарадзіўся 3 красавіка 1958 году) — амэрыканскі актор, пісьменьнік, комік, кінапрадусар і палітычны актывіст<ref>[https://web.archive.org/web/20170120022459/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/10/02/alec-baldwins-donald-trump-impression-on-saturday-night-live-hits-the-mark-but-doesnt-go-deep/ «Alec Baldwin's Donald Trump impression on 'Saturday Night Live' hits the mark but doesn't go deep»]. The Washington Post.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2017/01/23/arts/television/alec-baldwin-to-host-saturday-night-live-on-feb-11.html «Alec Baldwin to host 'Saturday Night Live' on Feb. 11»]. The New York Times.</ref><ref>[https://www.foxnews.com/entertainment/alec-baldwin-calls-for-overthrow-of-trump-at-dem-fundraiser-in-new-hampshire «Alec Baldwin calls for 'overthrow' of Trump at Dem fundraiser in New Hampshire»]. Fox News Channel.</ref>. Ён старэйшым з чатырох братоў-актораў у сям’і Болдўінаў. Актор упершыню атрымаў прызнаньне, выконваючы ролю ў шостым і сёмым сэзонах прайм-тайм мыльнай опэры [[CBS]] ''«[[Нотс-Лэндынг]]»''. У 2021 годзе на здымках фільму ''«[[Іржа (фільм)|Іржа]]»'' Болдўін выпадкова застрэліў кінаапэратарку і параніў рэжысэра<ref>[https://www.svaboda.org/a/31523966.html «Амэрыканскі актор Алек Болдуін на здымках вэстэрну застрэліў апэратара і параніў рэжысэра»]. Радыё Свабода.</ref>. == Жыцьцяпіс == На пачатку сваёй кар’еры ён выконваў як галоўныя, гэтак і другасныя ролі ў розных фільмах, як то ''«[[Бітлджус]]»'' [[Тым Бэртан|Тыма Бэртана]] (1988), ''«[[Чынная дзяўчына]]»'' [[Майк Нікалз|Майка Нікалза]] (1988), ''«[[У шлюбе з бандай]]»'' [[Джонатан Дэм|Джонатана Дэма]] (1988) і ''«[[Размоўнае радыё (фільм)|Размоўнае радыё]]»'' [[Олівэр Стоўн|Олівэра Стоўна]] (1988). У 1994 годзезьняўся ў кіно ''«[[Наўцёкі]]»''<ref name="наўцёкікінакіпа">[https://kinakipa.site/movie?id=6367 Наўцёкі] на [[Кінакіпа|Кінакіпе]]</ref>. Актор прыцягнуў увагу да сябе сваімі выступамі ў ролі Джэка Раяна ў фільмах ''«[[Паляваньне за Чырвоным Кастрычнікам (фільм)|Паляваньне за Чырвоным Кастрычнікам]]»'' (1990) і ў ''«[[Гленгары Глен Рос]]»'' (1992). З тых часоў ён працаваў з такімі рэжысэрамі, як [[Ўудзі Ален]] у фільмах ''«[[Эліс (фільм)|Эліс]]»'' (1990), ''«[[У Рым з каханьнем]]»'' (2012) і ''«[[Блакітны язьмін]]»'' (2013), а таксама [[Мартын Скарсэзэ]] ў фільмах ''«[[Авіятар (фільм)|Авіятар]]»'' (2004) і ''«[[Адступнікі]]»'' (2006). За фільм-драму ''«[[Тарнач (фільм)|Тарнач]]»'' (2003) Болдўін атрымаў намінацыю на «[[Оскар]]» за найлепшую мужчынскую ролю другога пляну. Акрамя фільмаў, актор удзельнічаў у мультыплікацыйных праектах, як то ''«[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]»'' (2004), ''«[[Мадагаскар 2: Уцёкі да Афрыкі]]»'' (2008), ''«[[Вартавыя сноў]]»'' (2012) і ''«[[Малы Бос]]»'' (2017). З 2006 па 2013 год Болдўін атрымаў ухвалу крытыкаў у сыткаме [[NBC]] «Студыя 30», за які атрымаў дзьве прэміі «[[Эмі (прэмія)|Эмі]]» і тры ўзнагароды «[[Залаты Глёбус]]», а таксама сем прэміяў [[Гільдыя кінаактораў ЗША|Гільдыі кінаактораў]] за сваю працу над сэрыялам. Болдўін — зацяты выканаўца роляў у тэатры, шматкроць выступаў на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэі]] ў спэктаклях ''«[[Трамвай «Жаданьне» (спэктакль)|Трамвай „Жаданьне“]]»'', ''«[[Макбэт]]»'' ды іншых, дзякуючы чаму мае на сваім рахунку прэмію «[[Тоні (прэмія)|Тоні]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.alecbaldwin.com/ Афіцыйны сайт] * {{IMDb імя|id=0000285}} {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую мужчынскую ролю на тэлівізіі — камэдыя альбо м’юзыкал}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Болдўін, Алек}} [[Катэгорыя:Акторы ЗША]] lhrrakpe9gu0cptjxq22mf154thnzso 0 249663 2698450 2660281 2026-11-02T16:54:15Z Дамінік 64057 2698450 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Езапоў |Статус = |Назва ў родным склоне = Езапова |Назва па-расейску = |Лацінка = Jezapoŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1795 годам{{заўвага|Не ў пачатку 1920-х гадоў, як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 441</ref>}} |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 28 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 57 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Езапо́ў'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}</ref> — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Вёска месьціцца за 2 км ад раённага цэнтру і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі]] (на лініі [[Васілевічы]] — Хвойнікі ад лініі [[Гомель]] — [[Каленкавічы]]), за 104 км ад Гомлю. == Назва == Двор або фальварак, вядомы тутэйшаму люду як Езапоў, названы ў гонар Юзафа Прозара (†1788), ваяводы віцебскага, бацькі Караля. На яго ж гонар раней атрымалі імёны першае дзіця сужэнства абозных літоўскіх Караля і Людвікі Канстанцыі з князёў Шуйскіх — дачка Юзэфа (*1786) і старэйшы з сыноў — Юзаф (*1789). == Гісторыя == [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] У крыніцы, заснаванай на матэрыялах расейскай рэвізіі 1795 году, згаданыя «деревня Дворище с двором Юзефовым», якія трымаў, згодна з арэндным правам, Фелікс Ястржэмбскі<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 72</ref>. У самой рэвізіі сказана, што [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]] ў трохгадовай арэндзе (2 красавіка 1797 году) за 1500 чырвоных злотых трымалі браты Мацей, ротмістар рэчыцкі, і Фелікс, рэгент рэчыцкі, Ястржэмбскія<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 246</ref>. 17 ліпеня 1796 году ксёндз Бруна Лявіцкі ахрысьціў у маёнтку Ёзэфаў (in praedio Jozefow) Юзэфу, дачку Мацея{{заўвага|Памылкова названы ротмістрам мазырскім.}} і Канстанцыі з дому Рагоўскіх Ястржэмбскіх, кумамі былі Юстыніян Фурс і Кунегунда Зялёнкава, Валянцін Зялёнка і Марцыяна Віткоўская, Ян Паеўскі і Алаізія Корсакаўна, Ян Вольскі і Пляцыда Корсакаўна, Дамінік Казлоўскі і Юзэфа Булгакаўна, Юзаф Віткоўскі і Мар'яна Карынская<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 177</ref>. Паводле інвэнтара, пазначанага сьнежнем 1844 году, маёнтак Юзафоў належаў старэйшаму сыну [[Караль Прозар|Караля]] і Людвікі Прозараў Юзафу. Складаўся з фальваркаў Юзафоў зь вёскамі Дворышча і [[Рашаў]], [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], [[Храпкаў]] з аднайменнымі вёскамі, [[Дэлістаў]] зь вёскай [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]] з аднаіменнай вёскай, [[Аркадзія (зьніклае паселішча)|Аркадзія]] зь вёскай [[Уласы (Гомельская вобласьць)|Уласы]]<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 1—84</ref>. Пасьля спачыну Юзафа маёнтак перайшоў да яго малодшага брата Ўладыслава Прозара. Надалей уладальнікам быў сын Уладыслава Мечыслаў, а пасьля 1864 году — сын Мечыслава Канстанцін і намінальна дочкі Марыя і Зофія. [[Файл:Фальварак Юзафаў на карце Ф. Ф. Шуберта 1850 г.png|значак|зьлева|170пкс|Фальварак Юзафоў на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 180-х гг.]][[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|170пкс|Плян фальваркаў Юзафоў і Валокі. 1887 г.]] У сувязі з чаканым продажам маёнтка ў 1887 годзе прысяжным землямерам Фэрдынандам Чындацкім быў складзены плян фальварку Юзафоў з далучанымі да яго ўгодзьдзямі былога фальварку [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]]. 2 лістапада таго ж 1887 году абцяжараныя даўгамі добры дасталіся расейскім купцам з Арлоўскай губэрні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102</ref>. На 1909 год у Хвойніцкай воласьці [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губерні]] названы хутар Юзафоў (Юзефовъ) з 5 дварамі і 44 жыхарамі<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 220</ref>. 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Езапоў, аднак, апынуўся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85</ref>. [[Файл:Езапоў (Юзефов) на карце, складзенай у 1924-26 гг.png|значак|зьлева|170пкс|Езапоў (Юзефов) на мапе, складзенай у 1924-26 гг.]] 1 студзеня 1919 году, паводле пастановы І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойніцкая воласьць увайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У тым жа годзе менавіта ў Езапове каля дваццаці бедных габрэйскіх сем’яў аб’ядналіся ў арцель «Труд», якую ўзначаліў Марк К. Шпітальнік{{заўвага|Яго сын Уладзімер быў адным з парламенцёраў да каменданта места-фартэцыі Кёнігсбэрг гэнэрала Ота фон Ляша<ref>Матвей Милявский. Хойники – моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>{{пачатак цытаты}}''В боях за Кенигсберг отличился капитан Владимир Шпитальник. Хорошо помню эту семью. Их отец – Марк Шпитальник – многие годы работал председателем колхоза «Труд». Поля колхоза начинались сразу за футбольным полем большого парка. Соня, младшая дочь Марка и сестра Владимира, дружила с моей сестрой Броней. Владимир закончил 7 классов еврейской школы. 8 апреля 1945 года Владимир вместе с подполковником П. Г. Яновским и капитаном А. Е. Федорком отправились парламентерами, имея на руках подписанный самим командующим Третьим Белорусским фронтом маршалом А. М. Василевским ультиматум, и вручили его коменданту крепости Кёнигсберг генералу Отто фон Ляшу. Капитуляция была принята. За это Гитлер заочно приговорил генерала Ляша к смертной казни. Все три парламентера были награждены.''{{канец цытаты}}}}. Зь цягам часу ў колішняй стайні былі абсталяваныя вятрак, цыркулярка, маслабойка. Да вайны калгас «Труд» славіўся на ўвесь раён, стаў удзельнікам Усесаюзнай сельскагаспадарчайй выстаўкі. Старшыня калгасу Ю. Х. Рабы быў узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны», а брыгадзір В. Я. Салаўёў — ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга<ref>Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна (далей: Памяць). — Мінск: БЭ, 1993. С. 53 (пра арцель, калгас), 135 (урывак з успамінаў У. М. Шпітальніка)</ref>. Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Езапоў — у Хвойніцкім сельсавеце аднайменнага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны ў сувязі з утварэньнем Хвойніцкага местачковага савету. З 20 лютага 1938 году — у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. У гады [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах загінулі 16 вяскоўцаў, а Марыя Мікітаўна Дэмская была вывезена ў Нямеччыну, дзе і загінула<ref>Памяць. — С. 189, 316—317</ref>. З 8 студзеня 1954 году Езапоў — у Гомельскай вобласьці. Паводле перапісу 1959 году ў Езапове налічвалася 240 жыхароў<ref name="fn1"/>. Да 1 сьнежня 2009 году вёска знаходзілася ў раённым падпарадкаваньні<ref name="pravo-2009">[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref> == Насельніцтва == * 2021 год — 54 двары, 166 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20211020015326/http://hoiniki.gov.by/ru/sudkovskiy/ Інфармацыя аб насельніцтве Судкоўскага сельсавета на 01.01.2021 г.]</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] d9d1a25yfcq1n62607nw5ijyydwd1pe 0 250358 2698487 2633581 2026-11-02T20:44:48Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ шаблён не стасуецца да чалавека 2698487 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст}} '''Кімі́ла Бэ́йсынгер''' ({{мова-en|Kimila Basinger}}; нарадзілася 8 сьнежня 1953 году) — амэрыканская акторка, сьпявачка і былая мадэлька. Пасьля пасьпяховай кар’еры [[Мадэль (чалавек)|мадэлі]] ў [[Нью-Ёрк]]у Бэйсынгер пераехала ў [[Лос-Анджэлес]], дзе ў 1976 годзе пачала сваю акторскую кар’еру на тэлебачаньні. Ейны дэбют у кінэматографе прыпаў на драматычны кінатвор ''«[[Суворая краіна]]»'' (1981). У 1980-х і 1990-х гадах акторка лічылася сапраўдным сэкс-сымбалем, і папулярнасьць і ухвалу атрымала пасьля выкананьня ролі дзяўчыны [[Джэймз Бонд|Джэймза Бонда]] ў фільме ''«[[Ніколі не кажы ніколі зноў]]»'' (1983). Пазьней яна атрымала намінацыю на прэмію [[Залаты Глёбус]] за ролю ў фільме ''«[[Натуральны дар]]»'' (1984), а таксама зьявілася ў эратычнай драме ''«[[Дзевяць з паловаю тыдняў|9 з паловай тыдняў]]»'' (1986) і ў фільме ''«[[Бэтман (фільм, 1989)|Бэтман]]»'' [[Тым Бэртан|Тыма Бэртана]] (1989), які дасюль застаецца ейным самым прыбытковым фільмам у кар’еры. За сваю ролю фатальнае жанчыны ў фільме ''«[[Таямніцы Лос-Анджэлесу (фільм)|Таямніцы Лос-Анджэлесу]]»'' (1997) акторка атрымала прэмію [[Оскар]] за найлепшую жаночую ролю другога пляну. Сярод іншых фільмаў вылучаюцца ''«[[Спагады ня будзе]]»'' (1986), ''«[[Спатканьне безвач (фільм, 1987)|Спатканьне безвач]]»'' (1987), ''«[[Высокая мода (фільм)|Высокая мода]]»'' (1994), ''«[[Наўцёкі]]»''<ref name="наўцёкікінакіпа">[https://kinakipa.site/movie?id=6367 Наўцёкі] на [[Кінакіпа|Кінакіпе]]</ref> (1994), ''«[[Я марыла аб Афрыцы]]»'' (2000), ''«[[Восьмая міля]]»'' (2002), ''«[[Дзьверы ў падлозе]]»'' (2004), ''«[[Сотавы]]»'' (2004), ''«[[Вартавы (фільм, 2006)|Вартавы]]»'' (2006), ''«[[Вялікі рэванш]]»'' (2013) і ''«[[На пяцьдзясят адценьняў цямнейшы (фільм)|На пяцьдзясят адценьняў цямнейшы]]»'' (2017). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{IMDb імя|id=0000107}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога пляну}} {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю другога пляну}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бэйсынгер, Кім}} [[Катэгорыя:Акторкі ЗША]] azj52ieunoc8bm8etb8od066lfpr54n 4 251471 2698462 2639018 2026-11-02T18:55:05Z Dymitr 10914 /* Эўропа */ выпраўленьне спасылак 2698462 wikitext text/x-wiki {{Скарачэньне|ВП:10000|ВП:ІАП}} Гэтая старонка ўяўляе сабой '''пашыраную вэрсію''' [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы|сьпісу істотных артыкулаў, якія павінны быць у кожнай Вікіпэдыі]]. Мэтай сьпісу ёсьць вылучыць сьпіс у 10 000 артыкулаў на найбольш важныя тэмы ў розных галінах ведаў і чалавечай дзейнасьці. Паколькі цяжка параўнаць значнасць тэмаў у розных галінах ведаў, сьпіс заснаваны на квотах кожнай тэмы. Арыгінал сьпісу знаходзіцца ў [[:meta:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]]. Калі ласка, не дадавайце і не выдаляйце нічога з гэтага сьпісу. Усе прапановы па ўдасканаленьні сьпісу накіроўвайце ў гутаркі на [[:meta:Talk:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]]. Мэтай гэтага сьпісу зьяўляецца стварэньне, паляпшэньне й давядзеньне гэтых артыкулаў да [[Вікіпэдыя:Абраныя артыкулы|статусу абраных]]. <div style="background: var(--background-color-neutral); padding: 8px; margin-top: 8px; color: var(--color-base);">Артыкулы могуць быць пазначаныя наступнымі адмысловымі цэтлікамі: * {{Іконка|АА}} ([[ВП:Абраныя артыкулы|абраныя артыкулы]]) * {{Іконка|ДА}} ([[ВП:Добрыя артыкулы|добрыя артыкулы]]) * {{Іконка|АРТЫКУЛ}} (звычайныя артыкулы, больш за 10&nbsp;КБ тэксту, прэамбула зь некалькімі разьдзеламі й крыніцамі) * {{Іконка|ПАЧАТАК}} (пачатковыя артыкулы) * {{Іконка|НАКІД}} ([[ВП:Накід|накіды]]) ---- Калі ласка, дадавайце на старонкі абмеркаваньня гэтых артыкулаў шаблён {{Ш|Істотны артыкул/Пашыраная вэрсія}}. </div>{{Зьмест справа}} {| class="wikitable sortable" |- ! Сэкцыя !! Колькасьць |- | [[#Біяграфіі, 1943|Біяграфіі]] || 1943 |- | [[#Гісторыя, 800|Гісторыя]] || 800 |- | [[#Геаграфія, 1000|Геаграфія]] || 1000 |- | [[#Мастацтва, 647|Мастацтва]] || 647 |- | [[#Мовы і літаратура, 308|Мовы і літаратура]] || 308 |- | [[#Філязофія і рэлігія, 393|Філязофія і рэлігія]] || 393 |- | [[#Антрапалёгія, псыхалёгія і штодзённае жыцьцё, 158|Антрапалёгія, псыхалёгія і штодзённае жыцьцё]] || 158 |- | [[#Грамадзтва і грамадзкія навукі, 1006|Грамадзтва і грамадзкія навукі]] || 1006 |- | [[#Біялёгія і мэдыцына, 1100|Біялёгія і мэдыцына]] || 1100 |- | [[#Практычныя навукі, 1350|Практычныя навукі]] || 1350 |- | [[#Тэхналёгіі, 995|Тэхналёгіі]] || 995 |- | [[#Матэматыка, 300|Матэматыка]] || 300 |- | '''Агулам''' || '''{{Лік|10000}}''' |} == Біяграфіі, 1943 == === Артысты, 103 === ==== Акторы і акторкі, 77 ==== # [[Амітабг Бачан]] ([[d:Q9570]]) # [[Брус Лі]] ([[d:Q16397]]) # [[Тасіра Міфунэ]] ([[d:Q37001]]) # [[Пран]] ([[d:Q3111264]]) # [[Брыжыт Бардо]] ([[d:Q36268]]) # [[Жан-Поль Бэльмандо]] ([[d:Q106255]]) # '''[[Сара Бэрнар]]''' ([[d:Q4605]]) # [[Ален Дэлён]] ([[d:Q106529]]) # [[Фэрнандэль]] ([[d:Q129092]]) # [[Люі дэ Фюнэс]] ([[d:Q2737]]) # [[Жан Габэн]] ([[d:Q23842]]) # [[Жан Марэ]] ([[d:Q168359]]) # [[Жэрар Філіп]] ([[d:Q150662]]) # [[Рычард Бэртан]] ([[d:Q151973]]) # [[Майкл Кейн]] ([[d:Q123351]]) # [[Шон Конэры]] ([[d:Q4573]]) # [[Дэніел Дэй-Льюіс]] ([[d:Q166389]]) # [[Одры Гэпбэрн]] ([[d:Q42786]]) # [[Энтані Гопкінз]] ([[d:Q65932]]) # [[Эдмунд Кін]] ([[d:Q704385]]) # [[Вівіен Лі]] ([[d:Q129429]]) # [[Лоўрэнс Аліўе]] ([[d:Q55245]]) # [[Пітэр О’Тул]] ([[d:Q103876]]) # [[Пітэр Сэлерз]] ([[d:Q177984]]) # [[Адрыяна Чэлентана]] ([[d:Q199943]]) # [[Джына Лёлябрыджыда]] ([[d:Q56009]]) # [[Сафі Лярэн]] ([[d:Q43252]]) # [[Марчэльлё Мастраяньні]] ([[d:Q55469]]) # [[Фрэд Астэр]] ([[d:Q100937]]) {{Іконка|накід}} # [[Гамфры Богарт]] ([[d:Q16390]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Марлон Брандо]] ([[d:Q34012]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Джэймз Кэгні]] ([[d:Q94041]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Чарлі Чаплін]]''' ([[d:Q882]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Клядэт Кальбэр]] ([[d:Q203819]]) # [[Гэры Купэр]] ([[d:Q93957]]) {{Іконка|накід}} # [[Джаан Кроўфард]] ([[d:Q40475]]) {{Іконка|накід}} # [[Бэт Дэвіс]] ([[d:Q71206]]) {{Іконка|накід}} # [[Дорыс Дэй]] ([[d:Q104372]]) # [[Робэрт Дэ Ніра]] ([[d:Q36949]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Джэймз Дын]] ([[d:Q83359]]) # [[Гэнры Фонда]] ([[d:Q19155]]) # [[Джэйн Фонда]] ([[d:Q41142]]) # [[Кларк Гэйбл]] ([[d:Q71243]]) # [[Джудзі Гарлэнд]] ([[d:Q11637]]) # [[Ліліян Гіш]] ([[d:Q104183]]) {{Іконка|накід}} # [[Ўупі Голдбэрг]] ([[d:Q49001]]) # [[Кэры Грант]] ([[d:Q83410]]) # [[Том Гэнкс]] ([[d:Q2263]]) # [[Кэтрын Гэпбэрн]] ([[d:Q56016]]) # [[Бастэр Кітан]] ([[d:Q103949]]) # [[Джын Келі]] ([[d:Q73089]]) # [[Грэйс Келі]] ([[d:Q3925]]) # [[Гаральд Лойд]] ([[d:Q104340]]) # [[Лайза Мінэльлі]] ([[d:Q14441]]) # '''[[Мэрылін Манро]]''' ([[d:Q4616]]) # [[Браты Маркс]] ([[d:Q64450]]) # [[Джэк Нікалсан]] ([[d:Q39792]]) # [[Грэгары Пэк]] ([[d:Q108366]]) # [[Мэры Пікфард]] ([[d:Q104109]]) {{Іконка|накід}} # [[Барбара Стэнўік]] ([[d:Q94002]]) # [[Джэймз Ст’юарт]] ([[d:Q102462]]) # [[Мэрыл Стрып]] ([[d:Q873]]) # [[Глорыя Сўонсан]] ([[d:Q229232]]) # [[Элізабэт Тэйлар]] ([[d:Q34851]]) # [[Шырлі Тэмпл]] ([[d:Q182580]]) # [[Спэнсэр Трэйсі]] ([[d:Q71275]]) # [[Джон Ўэйн]] ([[d:Q40531]]) # [[Мэй Ўэст]] ([[d:Q202878]]) # [[Робін Ўільямз]] ([[d:Q83338]]) # [[Армэн Джыгарханян]] ([[d:Q471740]]) # [[Яўген Лявонаў]] ([[d:Q717810]]) # [[Інакенці Смактуноўскі]] ([[d:Q380250]]) # [[Міхаіл Ульянаў]] ([[d:Q376335]]) # [[Інгрыд Бэргман]] ([[d:Q43247]]) # '''[[Марлен Дытрых]]''' ([[d:Q4612]]) # [[Грэта Гарбу]] ([[d:Q5443]]) # [[Аста Нільсэн]] ([[d:Q232404]]) # [[Максімілян Шэль]] ([[d:Q153018]]) ==== Іншыя выканаўцы, 25 ==== # [[Элвін Эйлі]] ([[d:Q449037]]) # [[Фрэдэрык Эштан]] ([[d:Q711073]]) # [[Міхаіл Барышнікаў]] ([[d:Q295420]]) # [[Марыс Бэжар]] ([[d:Q217764]]) # [[Карлё Блязіс]] ([[d:Q944176]]) # [[Эрык Брун]] ([[d:Q1320382]]) # [[Сыд Чарыс]] ([[d:Q62558]]) # [[Айседора Дункан]] ([[d:Q483512]]) # [[Фані Эльсьлер]] ([[d:Q435304]]) # [[Міхаіл Фокін]] ([[d:Q314312]]) # [[Марга Фантэйн]] ([[d:Q231776]]) # [[Боб Фос]] ([[d:Q313256]]) # [[Грэгары Гайнз]] ([[d:Q367653]]) # [[Тамара Карсавіна]] ([[d:Q231316]]) # [[Рудольф фон Лябан]] ([[d:Q213712]]) # [[Вацлаў Ніжынскі]] ([[d:Q194363]]) # [[Рудольф Нурыеў]] ([[d:Q84217]]) # [[Ганна Паўлава]] ([[d:Q151874]]) # [[Марыюс Пэтыпа]] ([[d:Q312320]]) # [[Джэром Робінз]] ([[d:Q353019]]) # [[Марыя Тальёні]] ([[d:Q203990]]) # [[Марыя Толчыф]] ([[d:Q264400]]) # [[Дэйвід Копэрфілд]] ([[d:Q139637]]) # [[Гары Гудыні]] ([[d:Q131545]]) # [[Джордж Карлін]] ([[d:Q150651]]) === Візуальнае мастацтва, 112 === ==== Заходнія мастакі і ілюстратары, 69 ==== # [[Геранімус Босх]] ([[d:Q130531]]) # [[Ян ван Эйк]] ([[d:Q102272]]) # [[Джота]] ([[d:Q7814]]) # [[Андрэй Рублёў]] ([[d:Q838]]) # [[Жак-Люі Давід]] ([[d:Q83155]]) # [[Эжэн Дэлякруа]] ([[d:Q33477]]) # [[Нікаля Пусэн]] ([[d:Q41554]]) # '''[[Альбрэхт Дурэр]]''' ([[d:Q5580]]) # [[Каспар Давід Фрыдрых]] ([[d:Q104884]]) # [[Ганс Гольбайн-малодшы]] ([[d:Q48319]]) # [[Караваджа]] ([[d:Q42207]]) # [[Джаваньні Бэліні]] ([[d:Q17169]]) # [[Сандра Батычэльлі]] ([[d:Q5669]]) # [[Каналета]] ([[d:Q182664]]) # [[П’ера дэльля Франчэска]] ([[d:Q5822]]) # [[Андрэа Мантэньня]] ([[d:Q5681]]) # [[Мазачча]] ([[d:Q5811]]) # '''[[Рафаэль]]''' ([[d:Q5597]]) # [[Андрэа Дэль Сарта]] ([[d:Q5571]]) # [[Тынтарэта]] ([[d:Q9319]]) # [[Тыцыян]] ([[d:Q47551]]) # [[Паолё Вэранэзэ]] ([[d:Q9440]]) # '''[[Леанарда да Вінчы]]''' ([[d:Q762]]) # [[Антоніс ван Дэйк]] ([[d:Q150679]]) # '''[[Пітэр Паўль Рубэнс]]''' ([[d:Q5599]]) # '''[[Рэмбрант]]''' ([[d:Q5598]]) # [[Ян Вэрмээр]] ([[d:Q41264]]) # [[Эль Грэка]] ([[d:Q301]]) # [[Хасэ дэ Рыбэра]] ([[d:Q297838]]) # '''[[Дыега Вэляскес]]''' ([[d:Q297]]) # [[Марк Шагал]] ([[d:Q93284]]) # [[Рэнэ Магрыт]] ([[d:Q7836]]) # [[Паўль Клеэ]] ([[d:Q44007]]) # [[Густаў Клімт]] ([[d:Q34661]]) # [[Эдвард Мунк]] ([[d:Q41406]]) # [[Віктор Вазарэлі]] ([[d:Q154448]]) # [[Поль Сэзан]] ([[d:Q35548]]) # [[Эдгар Дэга]] ([[d:Q46373]]) # [[Поль Гаген]] ([[d:Q37693]]) # [[Марсэль Душам]] ([[d:Q5912]]) # [[Жан Агюст Дамінік Энгр]] ([[d:Q23380]]) # [[Эдуард Манэ]] ([[d:Q40599]]) # '''[[Анры Матыс]]''' ([[d:Q5589]]) # [[Клёд Манэ]] ([[d:Q296]]) # [[П’ер Агюст Рэнуар]] ([[d:Q39931]]) # [[Анры Русо]] ([[d:Q156386]]) # [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]] ([[d:Q82445]]) # [[Жорж-П’ер Сэра]] ([[d:Q34013]]) # [[Фрэнсіс Бэкан (мастак)|Фрэнсіс Бэкан]] ([[d:Q154340]]) # [[Ўільям Гогарт]] ([[d:Q171344]]) # [[Ўільям Тэрнэр]] ([[d:Q159758]]) # '''[[Фрыда Калё]]''' ([[d:Q5588]]) # [[Маўрыц Карнэліс Эшэр]] ([[d:Q1470]]) # '''[[Вінцэнт ван Гог]]''' ([[d:Q5582]]) # [[Піт Мондрыян]] ([[d:Q151803]]) # [[Васіль Кандзінскі]] ([[d:Q61064]]) # [[Казімер Малевіч]] ([[d:Q130777]]) # [[Ільля Рэпін]] ([[d:Q172911]]) # [[Мікалай Рэрых]] ([[d:Q208993]]) # '''[[Сальвадор Далі]]''' ([[d:Q5577]]) # '''[[Франсіска Гоя]]''' ([[d:Q5432]]) # [[Жаан Міро]] ([[d:Q152384]]) # '''[[Паблё Пікаса]]''' ([[d:Q5593]]) # [[Мэры Касат]] ([[d:Q173223]]) # [[Джорджыя О’Кіф]] ([[d:Q46408]]) # [[Джэксан Полак]] ([[d:Q37571]]) # [[Марк Ротка]] ([[d:Q160149]]) # '''[[Эндзі Ўоргал]]''' ([[d:Q5603]]) # [[Грант Ўуд]] ([[d:Q217434]]) ==== Разьбяры, 5 ==== # [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні]] ([[d:Q160538]]) # [[Данатэльлё]] ([[d:Q37562]]) # '''[[Мікелянджэлё]]''' ([[d:Q5592]]) # [[Фідыяс]] ([[d:Q177302]]) # [[Агюст Радэн]] ([[d:Q30755]]) ==== Рамесьнікі, 1 ==== # [[Мары-Антуан Карэм]] ([[d:Q355751]]) ==== Архітэктары, 33 ==== # [[Франчэска Бараміні]] ([[d:Q123150]]) # [[Даната Брамантэ]] ([[d:Q7793]]) # [[Імхатэп]] ([[d:Q131171]]) # [[Ініга Джонз]] ([[d:Q295929]]) # [[Франсуа Мансар]] ([[d:Q313701]]) # [[Андрэа Палядыё]] ([[d:Q177692]]) # '''[[Сынан]]''' ([[d:Q5600]]) # [[Вітрувіюс]] ([[d:Q47163]]) # [[Крыстафэр Рэн]] ([[d:Q170373]]) # [[Антоніё Гаўдзі]] ([[d:Q25328]]) # [[Віктар Орта]] ([[d:Q49744]]) # [[Карл Фрыдрых Шынкель]] ([[d:Q151759]]) # [[Луіс Гэнры Саліван]] ([[d:Q243240]]) # [[Алвар Аалта]] ([[d:Q82840]]) # [[Гюнтэр Бэніш]] ([[d:Q60694]]) # [[Пэтэр Бэрэнс]] ([[d:Q76726]]) # '''[[Лё Карбюзье]]''' ([[d:Q4724]]) # [[Рычард Бакмінстэр Фулер]] ([[d:Q102289]]) # [[Фрэнк Гейры]] ([[d:Q180374]]) # [[Ўолтэр Бэрлі Грыфін]] ([[d:Q559852]]) # [[Вальтэр Гропіюс]] ([[d:Q61071]]) # [[Ўільям Лё Барон Джэні]] ([[d:Q715701]]) # [[Рычард Мэер]] ([[d:Q159612]]) # [[Эрых Мэндэльсан]] ([[d:Q76730]]) # [[Рыхард Нойтра]] ([[d:Q84312]]) # [[Оскар Німэер]] ([[d:Q134165]]) # [[Фрай Ота]] ([[d:Q64412]]) # [[Юймін Бэй]] ([[d:Q46868]]) # [[Рэнца Піяна]] ([[d:Q190148]]) # [[Людвіг Міс ван дэр Роэ]] ([[d:Q41508]]) # [[Ганс Шарун]] ([[d:Q57481]]) # [[Кэндза Тангэ]] ([[d:Q151794]]) # '''[[Фрэнк Лойд Райт]]''' ([[d:Q5604]]) ==== Незаходнія традыцыі ==== # [[Шытао]] ([[d:Q469439]]) # [[Раджа Раві Варма]] ([[d:Q333453]]) # [[Утагава Хіросіге]] ([[d:Q200798]]) # '''[[Кацусіка Хакусай]]''' ([[d:Q5586]]) # [[Сэсю Тоё]] ([[d:Q48514]]) === Пісьменьнікі, 244 === # '''[[Абу Нувас]]''' ([[d:Q5670]]) # [[Адам Міцкевіч]] ([[d:Q79822]]) # '''[[Аляксандар Пушкін]]''' ([[d:Q7200]]) # [[Алеха Карпэнт’ер]] ([[d:Q216466]]) # [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандар Дзюма]] ([[d:Q38337]]) # [[Эліс Ўокер]] ([[d:Q215868]]) # [[Ален Гінзбэрг]] ([[d:Q6711]]) # [[Амір Хасроў]] ([[d:Q207817]]) # '''[[Антон Чэхаў]]''' ([[d:Q5685]]) # [[Арцюр Рэмбо]] ([[d:Q493]]) # [[Браты Грым]] ([[d:Q2793]]) # [[Карл Сэндбэрг]] ([[d:Q193608]]) # '''[[Чарлз Дыкенз]]''' ([[d:Q5686]]) # [[Марк Туліюс Цыцэрон]] ([[d:Q1541]]) # [[Дэшыл Гэмэт]] ([[d:Q186335]]) # [[Дуглас Адамз]] ([[d:Q42]]) # [[Ду Фу]] ([[d:Q33772]]) # [[Эдгар Алан По]] ([[d:Q16867]]) # [[Эйна Лейна]] ([[d:Q360079]]) # [[Эмілі Дыкінсан]] ([[d:Q4441]]) # [[Эрых Марыя Рэмарк]] ([[d:Q47293]]) # [[Эрнэст Гэмінгўэй]] ([[d:Q23434]]) # [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд]] ([[d:Q93354]]) # '''[[Франц Кафка]]''' ([[d:Q905]]) # '''[[Фёдар Дастаеўскі]]''' ([[d:Q991]]) # [[Джон Дон]] ([[d:Q140412]]) # '''[[Габрыель Гарсія Маркес]]''' ([[d:Q5878]]) # '''[[Джэфры Чосэр]]''' ([[d:Q5683]]) # [[Джордж Бэрнард Шоў]] ([[d:Q19185]]) # [[Джордж Орўэл]] ([[d:Q3335]]) # [[Мірза Галіб]] ([[d:Q107000]]) # [[Гэрбэрт Ўэлз]] ([[d:Q42511]]) # '''[[Ганс Крыстыян Андэрсэн]]''' ([[d:Q5673]]) # [[Гаралд Пінтэр]] ([[d:Q41042]]) # [[Гайнрых Гайнэ]] ([[d:Q44403]]) # [[Гэнрык Ібсэн]] ([[d:Q36661]]) # [[Гэнры Джэймз]] ([[d:Q170509]]) # [[Гэнры Мілер]] ([[d:Q187765]]) # [[Гэрман Гэсэ]] ([[d:Q25973]]) # [[Ільф і Пятроў]] ([[d:Q262816]]) # [[Айзэк Азімаў]] ([[d:Q34981]]) # [[Іван Вазаў]] ([[d:Q310630]]) # [[Джон Рональд Руэл Толкін]] ([[d:Q892]]) # [[Джэк Кэруак]] ([[d:Q160534]]) # [[Джэк Лёндан]] ([[d:Q45765]]) # [[Джалал ад-Дын Румі]] ([[d:Q43347]]) # '''[[Джэймз Джойс]]''' ([[d:Q6882]]) # '''[[Джэйн Остын]]''' ([[d:Q36322]]) # '''[[Ёган Вольфганг фон Гётэ]]''' ([[d:Q5879]]) # [[Джон Стэйнбэк]] ([[d:Q39212]]) # [[Джон Апдайк]] ([[d:Q105756]]) # [[Джонатан Сўіфт]] ([[d:Q41166]]) # '''[[Хорхэ Люіс Борхэс]]''' ([[d:Q909]]) # [[Хасэ Марці]] ([[d:Q103285]]) # [[Жузэ Сарамагу]] ([[d:Q37060]]) # [[Жуль Вэрн]] ([[d:Q33977]]) # '''[[Калідаса]]''' ([[d:Q7011]]) # [[Лэнгстан Г’юз]] ([[d:Q188093]]) # '''[[Леў Талстой]]''' ([[d:Q7243]]) # [[Льюіс Кэрал]] ([[d:Q38082]]) # '''[[Лі Бо]]''' ([[d:Q7071]]) # '''[[Джордж Байран]]''' ([[d:Q5679]]) # '''[[Марсэль Пруст]]''' ([[d:Q7199]]) # '''[[Марк Твэн]]''' ([[d:Q7245]]) # [[Марыё Варгас Льлёса]] ([[d:Q39803]]) # '''[[Мацуо Басё]]''' ([[d:Q5676]]) # [[Максім Горкі]] ([[d:Q12706]]) # '''[[Мігель Сэрвантэс]]''' ([[d:Q5682]]) # [[Міхаіл Булгакаў]] ([[d:Q835]]) # '''[[Мальер]]''' ([[d:Q687]]) # [[Мурасакі Сыкібу]] ([[d:Q81731]]) # '''[[Нагіб Махфуз]]''' ([[d:Q7176]]) # [[Натаніель Готарн]] ([[d:Q69339]]) # [[Мікалай Гогаль]] ([[d:Q43718]]) # [[Нікас Казандзакіс]] ([[d:Q214622]]) # [[Олаф Стэпэлдан]] ([[d:Q337373]]) # [[Амар Хаям]] ([[d:Q35900]]) # [[Паблё Нэруда]] ([[d:Q34189]]) # [[Франчэска Пэтрарка]] ([[d:Q1401]]) # [[Філіп Дык]] ([[d:Q171091]]) # '''[[Рабіндранат Тагор]]''' ([[d:Q7241]]) # [[Райнэр Марыя Рыльке]] ([[d:Q76483]]) # [[Габрыеле Д’Анунцыё]] ([[d:Q193236]]) # [[Сёстры Бронтэ]] ([[d:Q835808]]) # [[Робэрт Гайнлайн]] ([[d:Q123078]]) # [[Саадзі]] ([[d:Q170302]]) # [[Салман Рушдзі]] ([[d:Q44306]]) # [[Сапфо]] ([[d:Q17892]]) # [[Сол Бэлоў]] ([[d:Q83059]]) # [[Томас Гардзі]] ([[d:Q132805]]) # [[Томас Ман]] ([[d:Q37030]]) # [[Томас Пінчан]] ([[d:Q35155]]) # [[Тоні Морысан]] ([[d:Q72334]]) # [[Труман Капоці]] ([[d:Q134180]]) # [[Умбэрта Эка]] ([[d:Q12807]]) # '''[[Віктор Юго]]''' ([[d:Q535]]) # [[Кавабата Ясунары]] ([[d:Q43736]]) # [[Юкіё Місыма]] ([[d:Q134456]]) ==== Старажытнасьць, 14 ==== # [[Цюй Юань]] ([[d:Q313330]]) # [[Эзоп]] ([[d:Q43423]]) # [[Мэнандр]] ([[d:Q118992]]) # [[Эсхіл]] ([[d:Q40939]]) # [[Арыстафан]] ([[d:Q43353]]) # [[Эўрыпід]] ([[d:Q48305]]) # '''[[Гафіз]]''' ([[d:Q6240]]) # '''[[Гамэр]]''' ([[d:Q6691]]) # [[Гарацыюс]] ([[d:Q6197]]) # '''[[Авідыюс]]''' ([[d:Q7198]]) # [[Плютарх]] ([[d:Q41523]]) # '''[[Сафокл]]''' ([[d:Q7235]]) # '''[[Вэргіліюс]]''' ([[d:Q1398]]) # [[Плініюс Старэйшы]] ([[d:Q82778]]) ==== Сярэднявечча, 12 ==== # '''[[Дантэ Аліг’еры]]''' ([[d:Q1067]]) # [[Фірдаўсі]] ([[d:Q43459]]) # [[Джамі]] ([[d:Q312458]]) # [[Кабір]] ([[d:Q312551]]) # [[Нізамі Гянджаві]] ([[d:Q234908]]) # [[Рудакі (паэт)|Рудакі]] ([[d:Q312954]]) # [[Джаваньні Бакачча]] ([[d:Q1402]]) # [[Алішэр Наваі]] ([[d:Q503340]]) # '''[[Ўільям Шэксьпір]]''' ([[d:Q692]]) # [[Крэт’ен дэ Труа]] ([[d:Q4302]]) # [[Хрысьціна Пізанская]] ([[d:Q234816]]) # [[Франсуа Віён]] ([[d:Q849]]) ==== Адраджэньне, 14 ==== # [[Фізулі]] ([[d:Q178379]]) # [[Тулсыдас]] ([[d:Q312976]]) # [[Пэдра Кальдэрон дэ ля Барка]] ([[d:Q170800]]) # [[Луіс дэ Камоэнс]] ([[d:Q590]]) # [[П’ер Карнэль]] ([[d:Q747]]) # [[Даніель Дэфо]] ([[d:Q40946]]) # [[Гаўрыіл Дзяржавін]] ([[d:Q270275]]) # [[Джон Драйдэн]] ([[d:Q213355]]) # [[Сэм’юэл Джонсан]] ([[d:Q183266]]) # [[Джон Мілтан]] ([[d:Q79759]]) # [[Мішэль дэ Мантэнь]] ([[d:Q41568]]) # [[Франсуа Рабле]] ([[d:Q131018]]) # [[Жан Расін]] ([[d:Q742]]) # [[Лёпэ дэ Вэга]] ([[d:Q165257]]) ==== Сучаснасьць, 105 ==== # [[Чынуа Ачэбэ]] ([[d:Q155845]]) # [[Сэм’юэл Бэкет]] ([[d:Q37327]]) # [[Ўільям Блэйк]] ([[d:Q41513]]) # [[Бэртальд Брэхт]] ([[d:Q38757]]) # [[Рэй Брэдбэры]] ([[d:Q40640]]) # [[Рэйманд Чэндлер]] ([[d:Q180377]]) # [[Агата Крысьці]] ([[d:Q35064]]) # [[Артур Кларк]] ([[d:Q47087]]) # [[Артур Конан Дойл]] ([[d:Q35610]]) # [[Роалд Дал]] ([[d:Q25161]]) # [[Робэрт Фрост]] ([[d:Q168728]]) # [[Олдас Гаксьлі]] ([[d:Q81447]]) # [[Рэд’ярд Кіплінг]] ([[d:Q34743]]) # [[Астрыд Ліндгрэн]] ([[d:Q55767]]) # [[Гі дэ Мапасан]] ([[d:Q9327]]) # [[Артур Мілер]] ([[d:Q80596]]) # [[Уладзімер Набокаў]] ([[d:Q36591]]) # [[Джаан Роўлінг]] ([[d:Q34660]]) # [[Мэры Шэлі]] ([[d:Q47152]]) # [[Воле Шайінка]] ([[d:Q41488]]) # [[Робэрт Льюіс Стывэнсан]] ([[d:Q1512]]) # [[Ўолт Ўітмэн]] ([[d:Q81438]]) # [[Оскар Ўайлд]] ([[d:Q30875]]) # [[Вірджынія Ўулф]] ([[d:Q40909]]) # [[Ўільям Батлер Ейтс]] ([[d:Q40213]]) # [[Нгугі ва Тыёнг’о]] ([[d:Q302910]]) # [[Джон Максвэл Кутзэе]] ([[d:Q43293]]) # [[Надын Гордымэр]] ([[d:Q47619]]) # [[Маргарэт Этўуд]] ([[d:Q183492]]) # [[Пэрл Бак]] ([[d:Q80900]]) # [[Вашынгтон Ірвінг]] ([[d:Q181667]]) # [[Яраслаў Гашак]] ([[d:Q2754]]) # [[Томас Стэрнз Эліёт]] ([[d:Q37767]]) # [[Міхай Эмінэску]] ([[d:Q184935]]) # [[Ўільям Фолкнэр]] ([[d:Q38392]]) # [[Кен Кізі]] ([[d:Q244390]]) # [[Гіём Апалінэр]] ([[d:Q133855]]) # [[Канстантынас Кавафіс]] ([[d:Q216980]]) # [[Стэндаль]] ([[d:Q502]]) # [[Ўільям Голдынг]] ([[d:Q44183]]) # [[Стывэн Кінг]] ([[d:Q39829]]) # [[Урсула Кробэр Ле Гўін]] ([[d:Q181659]]) # [[Сынклер Льюіс]] ([[d:Q123469]]) # [[Гэрман Мэлвіл]] ([[d:Q4985]]) # [[Маргарэт Мітчэл]] ([[d:Q173540]]) # [[Марыё П’юза]] ([[d:Q182870]]) # [[Эзра Паўнд]] ([[d:Q163366]]) # [[Джэром Сэлінджэр]] ([[d:Q79904]]) # [[Ісак Башэвіс Зынгер]] ([[d:Q75612]]) # [[Гарыет Бічэр-Стоў]] ([[d:Q102513]]) # [[Курт Вонэгут]] ([[d:Q49074]]) # [[Ўільям Карляс Ўільямз]] ([[d:Q178106]]) # [[Жоржы Амаду]] ([[d:Q184440]]) # [[Чынгіз Айтматаў]] ([[d:Q484292]]) # [[Мугамад Акбал]] ([[d:Q484141]]) # [[Харукі Муракамі]] ([[d:Q134798]]) # [[Кэндзабура Оэ]] ([[d:Q80095]]) # [[Архан Памук]] ([[d:Q241248]]) # [[Лу Сінь]] ([[d:Q23114]]) # [[Халіль Джубран]] ([[d:Q47737]]) # [[Францэ Прэшэрэн]] ([[d:Q1031]]) # [[Ісмаіль Кадарэ]] ([[d:Q179695]]) # [[Джозэф Конрад]] ([[d:Q82925]]) # [[Шандар Пэтэфі]] ([[d:Q81219]]) # [[Генрык Сянкевіч]] ([[d:Q41502]]) # [[Тарас Шаўчэнка]] ([[d:Q134958]]) # [[Ганна Ахматава]] ([[d:Q80440]]) # [[Ёсіф Бродзкі]] ([[d:Q862]]) # [[Іван Бунін]] ([[d:Q46602]]) # [[Мікалай Карамзін]] ([[d:Q191598]]) # [[Міхаіл Лермантаў]] ([[d:Q46599]]) # [[Уладзімер Маякоўскі]] ([[d:Q132964]]) # [[Мікалай Някрасаў]] ([[d:Q208003]]) # [[Барыс Пастарнак]] ([[d:Q41223]]) # [[Аляксандар Салжаніцын]] ([[d:Q34474]]) # [[Аляксей Мікалаевіч Талстой]] ([[d:Q192279]]) # [[Іван Тургенеў]] ([[d:Q42831]]) # [[Анарэ дэ Бальзак]] ([[d:Q9711]]) # [[Шарль Бадлер]] ([[d:Q501]]) # [[Карэн Бліксэн]] ([[d:Q182804]]) # [[Гюстаў Флябэр]] ([[d:Q43444]]) # [[Ганна Франк]] ([[d:Q4583]]) # [[Фэдэрыка Гарсія-Лёрка]] ([[d:Q41408]]) # [[Андрэ Жыд]] ([[d:Q47484]]) # [[Кнут Гамсун]] ([[d:Q40826]]) # [[Эжэн Янэска]] ([[d:Q46706]]) # [[Сэльма Лягерлёф]] ([[d:Q44519]]) # [[Люіджы Пірандэльлё]] ([[d:Q1403]]) # [[Фрыдрых Шылер]] ([[d:Q22670]]) # [[Аўгуст Стрындбэрг]] ([[d:Q7724]]) # [[Трыстан Цара]] ([[d:Q16409]]) # [[Эміль Заля]] ([[d:Q504]]) # [[Паўль Цэлян]] ([[d:Q153905]]) # [[Ўістэн Г’ю Одэн]] ([[d:Q178698]]) # [[Інід Блайтан]] ([[d:Q192069]]) # [[Энтані Бэрджэс]] ([[d:Q217619]]) # [[Грэм Грын]] ([[d:Q128560]]) # [[Джон Кітс]] ([[d:Q82083]]) # [[Клайв Стэйплз Льюіс]] ([[d:Q9204]]) # [[Алан Мур]] ([[d:Q205739]]) # [[Ўолтэр Скот]] ([[d:Q79025]]) # [[Джон Мілінгтан Сынг]] ([[d:Q213447]]) # [[Ўільям Ўордсўарт]] ([[d:Q45546]]) # [[Сэм’юэл Тэйлар Колрыдж]] ([[d:Q82409]]) # [[Пэрсі Біш Шэлі]] ([[d:Q93343]]) # [[Акутаґава Р'юнаскэ]] ([[d:Q186326]]) === Музыкі і кампазытары, 159 === ==== Кампазытары ==== # [[Гільдэгарда Бінгенская]] ([[d:Q70991]]) # [[Гіём Дзюфай]] ([[d:Q207717]]) # '''[[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]]''' ([[d:Q179277]]) # '''[[Ёган Сэбастыян Бах]]''' ([[d:Q1339]]) # '''[[Георг Фрыдрых Гэндэль]]''' ([[d:Q7302]]) # [[Кляўдыё Мантэвэрдзі]] ([[d:Q53068]]) # '''[[Антоніё Вівальдзі]]''' ([[d:Q1340]]) # '''[[Людвіг ван Бэтговэн]]''' ([[d:Q255]]) # '''[[Ёзэф Гайдн]]''' ([[d:Q7349]]) # '''[[Вольфганг Амадэй Моцарт]]''' ([[d:Q254]]) # [[Мілі Балакіраў]] ([[d:Q185040]]) # [[Гектар Бэрліёз]] ([[d:Q1151]]) # [[Жорж Бізэ]] ([[d:Q56158]]) # [[Аляксандар Барадзін]] ([[d:Q164004]]) # '''[[Яганэс Брамс]]''' ([[d:Q7294]]) # [[Антон Брукнэр]] ([[d:Q81752]]) # '''[[Фрыдэрык Шапэн]]''' ([[d:Q1268]]) # [[Цэзар Кюі]] ([[d:Q208546]]) # '''[[Антанін Леапольд Дворжак]]''' ([[d:Q7298]]) # [[Эдвард Грыг]] ([[d:Q80621]]) # [[Фэрэнц Ліст]] ([[d:Q41309]]) # '''[[Густаў Малер]]''' ([[d:Q7304]]) # [[Фэлікс Мэндэльсон]] ([[d:Q46096]]) # [[Мадэст Мусаргскі]] ([[d:Q132682]]) # [[Мікалай Рымскі-Корсакаў]] ([[d:Q93227]]) # [[Джаакіна Расіні]] ([[d:Q9726]]) # '''[[Франц Шубэрт]]''' ([[d:Q7312]]) # [[Робэрт Шуман]] ([[d:Q7351]]) # [[Бэдржых Сьметана]] ([[d:Q48173]]) # [[Ёган Штраўс-малодшы]] ([[d:Q83309]]) # [[Гілбэрт і Саліван]] ([[d:Q1146602]]) # '''[[Пётар Чайкоўскі]]''' ([[d:Q7315]]) # '''[[Джузэпэ Вэрдзі]]''' ([[d:Q7317]]) # '''[[Рыхард Вагнэр]]''' ([[d:Q1511]]) # [[Бэла Бартак]] ([[d:Q83326]]) # [[Клёд Дэбюсі]] ([[d:Q4700]]) # [[Джордж Гершвін]] ([[d:Q123829]]) # [[Густаў Голст]] ([[d:Q200867]]) # [[Сяргей Пракоф’еў]] ([[d:Q49481]]) # '''[[Джакама Пучыні]]''' ([[d:Q7311]]) # [[Марыс Равэль]] ([[d:Q1178]]) # [[Арнольд Шэнбэрг]] ([[d:Q154770]]) # [[Дзьмітры Шастаковіч]] ([[d:Q80135]]) # [[Ян Сыбэліюс]] ([[d:Q45682]]) # [[Кайхасру Сарабджы]] ([[d:Q527936]]) # [[Рыхард Штраўс]] ([[d:Q13894]]) # '''[[Ігар Стравінскі]]''' ([[d:Q7314]]) # [[Панча Ўладыгераў]] ([[d:Q528781]]) ==== Музыкі ==== # [[Леанард Бэрнстайн]] ([[d:Q152505]]) # [[Мэрыян Андэрсан]] ([[d:Q231923]]) # [[Андрэа Бачэльлі]] ([[d:Q42402]]) # [[Энрыка Каруза]] ([[d:Q170726]]) # [[Барыс Хрыстаў]] ([[d:Q362106]]) # [[Плясыда Дамінга]] ([[d:Q130853]]) # [[Ені Лінд]] ([[d:Q231345]]) # [[Біргіт Нільсан]] ([[d:Q233951]]) # [[Лючана Павароцьці]] ([[d:Q37615]]) # [[Леантына Прайс]] ([[d:Q233718]]) # [[Рэната Скота]] ([[d:Q240890]]) # [[Бэвэрлі Сылз]] ([[d:Q235517]]) # [[Раві Шанкар]] ([[d:Q103774]]) # [[Ё-Ё Ма]] ([[d:Q234891]]) # [[Нікалё Паганіні]] ([[d:Q66075]]) # [[Джон Лі Гукер]] ([[d:Q44570]]) # [[Бі Бі Кінг]] ([[d:Q188969]]) # [[Стыві Рэй Вон]] ([[d:Q202937]]) # [[Джоні Кэш]] ([[d:Q42775]]) # [[Фэйт Гіл]] ([[d:Q464241]]) # [[Джордж Джонз]] ([[d:Q508202]]) # [[Рыба Макінтайр]] ([[d:Q229430]]) # [[Долі Партан]] ([[d:Q180453]]) # [[Гэнк Ўільямз]] ([[d:Q206181]]) # [[Вангеліс]] ([[d:Q153172]]) # [[Джон Бары]] ([[d:Q111074]]) # [[Джэры Голдсьміт]] ([[d:Q235077]]) # [[Дзё Хісайсі]] ([[d:Q275900]]) # [[Гэнры Манчыні]] ([[d:Q185928]]) # [[Эньё Марыконэ]] ([[d:Q23848]]) # [[Рычард Роджэрз]] ([[d:Q269094]]) # [[Міклаш Рожа]] ([[d:Q319396]]) # [[Макс Штайнэр]] ([[d:Q350704]]) # [[Джон Ўільямз]] ([[d:Q131285]]) # [[Боб Дылан]] ([[d:Q392]]) # [[Джоні Мітчэл]] ([[d:Q205721]]) # [[Peter, Paul and Mary]] ([[d:Q654716]]) # [[Simon & Garfunkel]] ([[d:Q484918]]) # [[Эмінэм]] ([[d:Q5608]]) # [[Dr. Dre]] ([[d:Q6078]]) # [[Тупак Шакур]] ([[d:Q6107]]) # '''[[Луіс Армстранг]]''' ([[d:Q1779]]) # [[Майлз Дэйвіс]] ([[d:Q93341]]) # [[Антонію Карлус Жабін]] ([[d:Q200131]]) # [[Глен Мілер]] ([[d:Q103651]]) # [[Ірвінг Бэрлін]] ([[d:Q128746]]) # [[Джэром Керн]] ([[d:Q313270]]) # [[Коўл Портэр]] ([[d:Q215120]]) # [[Эндру Лойд Ўэбэр]] ([[d:Q180975]]) # [[ABBA]] ([[d:Q18233]]) # [[Мэрая Кэры]] ([[d:Q41076]]) # [[Шэр (сьпявачка)|Шэр]] ([[d:Q12003]]) # [[Бінг Кросьбі]] ([[d:Q72984]]) # [[Сэлін Дыён]] ([[d:Q5105]]) # '''[[Майкл Джэксан]]''' ([[d:Q2831]]) # [[Элтан Джон]] ([[d:Q2808]]) # [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]] ([[d:Q1744]]) # [[Дын Мартын]] ([[d:Q215359]]) # [[Фрэнк Сынатра]] ([[d:Q40912]]) # [[Барбара Страйзанд]] ([[d:Q4636]]) # [[Боб Марлі]] ([[d:Q409]]) # [[AC/DC]] ([[d:Q27593]]) # '''[[The Beatles]]''' ([[d:Q1299]]) ## [[Джон Ленан]] ([[d:Q1203]]) ## [[Пол Макартні]] ([[d:Q2599]]) # [[Чак Бэры]] ([[d:Q5921]]) # [[Black Sabbath]] ([[d:Q47670]]) ## [[Озі Озбарн]] ([[d:Q133151]]) # [[Дэйвід Боўі]] ([[d:Q5383]]) # [[Эрык Клэптан]] ([[d:Q48187]]) # [[Джо Кокер]] ([[d:Q190076]]) # [[Філ Колінз]] ([[d:Q144622]]) # [[Эліс Купэр]] ([[d:Q332032]]) # [[Дэйвід Кавэрдэйл]] ([[d:Q115962]]) # [[Deep Purple]] ([[d:Q101505]]) ## [[Джон Лорд]] ([[d:Q192114]]) # [[Брус Дыкінсан]] ([[d:Q190151]]) # [[Роні Джэймз Дыё]] ([[d:Q185151]]) # [[The Doors]] ([[d:Q45354]]) # [[Пітэр Гэбрыел]] ([[d:Q175195]]) # [[Джымі Гэндрыкс]] ([[d:Q5928]]) # [[Джэніс Джоплін]] ([[d:Q1514]]) # [[Metallica]] ([[d:Q15920]]) # [[Гэры Мур]] ([[d:Q185147]]) # [[Nirvana]] ([[d:Q11649]]) # [[Алан Парсанз]] ([[d:Q212089]]) # [[Pink Floyd]] ([[d:Q2306]]) ## [[Роджэр Ўотэрз]] ([[d:Q180861]]) # [[Элвіс Прэсьлі]] ([[d:Q303]]) # [[Queen]] ([[d:Q15862]]) ## [[Фрэдзі Мэрк’юры]] ([[d:Q15869]]) # [[Лінда Ронстат]] ([[d:Q229375]]) # [[Брус Спрынгстын]] ([[d:Q1225]]) # [[The Rolling Stones]] ([[d:Q11036]]) ## [[Кіт Рычардз]] ([[d:Q189599]]) ## [[Мік Джагер]] ([[d:Q128121]]) # [[Тына Тэрнэр]] ([[d:Q131814]]) # [[U2]] ([[d:Q396]]) # [[Фрэнк Запа]] ([[d:Q127330]]) # [[Led Zeppelin]] ([[d:Q2331]]) # [[Джэймз Браўн]] ([[d:Q5950]]) # [[Рэй Чарлз]] ([[d:Q544387]]) # [[Арэта Франклін]] ([[d:Q125121]]) # [[Стыві Ўандэр]] ([[d:Q714]]) # [[Эдыт Піяф]] ([[d:Q1631]]) # '''[[Ум Кульсум]]''' ([[d:Q1110560]]) # [[Лата Мангешкар]] ([[d:Q156347]]) # [[Ала Пугачова]] ([[d:Q80510]]) # [[Магамэд Рафі]] ([[d:Q156815]]) # [[Уладзімер Высоцкі]] ([[d:Q512]]) # [[Чжоў Сюань]] ([[d:Q1207860]]) === Злачынцы, 4 === # [[Білі Кід]] ([[d:Q44200]]) # [[Джэк-Трыбушыльнік]] ([[d:Q43963]]) # [[Аль Капонэ]] ([[d:Q80048]]) # [[Паблё Эскабар]] ([[d:Q187447]]) === Рэжысэры, прадусары і сцэнарысты, 76 === # '''[[Акіра Курасава]]''' ([[d:Q8006]]) # [[Энг Лі]] ([[d:Q160726]]) # [[Радж Капур]] ([[d:Q55407]]) # '''[[Сат’яджыт Рай]]''' ([[d:Q8873]]) # [[Такесі Кітана]] ([[d:Q26372]]) # [[Ясудзіро Одзу]] ([[d:Q55402]]) # [[Чжан Імоў]] ([[d:Q55430]]) # '''[[Сяргей Эйзэнштэйн]]''' ([[d:Q8003]]) # [[Мілаш Форман]] ([[d:Q51525]]) # [[Мікіта Міхалкоў]] ([[d:Q55207]]) # [[Андрэй Таркоўскі]] ([[d:Q853]]) # [[Дзіга Вертаў]] ([[d:Q55193]]) # [[Жан Както]] ([[d:Q83158]]) # [[Жан-Люк Гадар]] ([[d:Q53001]]) # [[Браты Люм’ер]] ([[d:Q55965]]) # [[Жорж Мэльес]] ([[d:Q152272]]) # [[Раман Палянскі]] ([[d:Q51552]]) # [[Жан Рэнуар]] ([[d:Q50713]]) # [[Франсуа Труфо]] ([[d:Q53002]]) # [[Райнэр Вэрнэр Фасьбіндэр]] ([[d:Q44426]]) # [[Фрыц Лянг]] ([[d:Q19504]]) # [[Лені Рыфэншталь]] ([[d:Q55415]]) # [[Вім Вэндэрс]] ([[d:Q55411]]) # [[Тэры Гіліям]] ([[d:Q25078]]) # [[Дэйвід Лін]] ([[d:Q55260]]) # [[Фрэнк Лойд]] ([[d:Q28941]]) # [[Алан Паркер]] ([[d:Q271284]]) # [[Мікелянджэлё Антаніёні]] ([[d:Q55433]]) # '''[[Фэдэрыка Фэліні]]''' ([[d:Q7371]]) # [[Віторыё Дэ Сыка]] ([[d:Q53004]]) # [[Джузэпэ Тарнаторэ]] ([[d:Q53045]]) # [[Люкіна Вісконці]] ([[d:Q13888]]) # [[Бэрнарда Бэрталюччы]] ([[d:Q53009]]) # '''[[Інгмар Бэргман]]''' ([[d:Q7546]]) # [[Карл Тэадор Дрэер]] ([[d:Q51127]]) # [[Лярс фон Трыер]] ([[d:Q133730]]) # [[Пэдра Альмадовар]] ([[d:Q55171]]) # [[Люіс Бунюэль]] ([[d:Q51545]]) # [[Карляс Саўра]] ([[d:Q295855]]) # [[Ўудзі Ален]] ([[d:Q25089]]) # [[Робэрт Олтман]] ([[d:Q55163]]) # [[Кен Бэрнз]] ([[d:Q616886]]) # [[Джэймз Кэмэран]] ([[d:Q42574]]) # [[Фрэнк Капра]] ([[d:Q51492]]) # [[Фрэнсіс Форд Копала]] ([[d:Q56094]]) # [[Джордж К’юкар]] ([[d:Q56014]]) # '''[[Ўолт Дыснэй]]''' ([[d:Q8704]]) # [[Клінт Істўуд]] ([[d:Q43203]]) # [[Джон Форд]] ([[d:Q51114]]) # [[Дэйвід Ўорк Грыфіт]] ([[d:Q51123]]) # '''[[Альфрэд Гічкок]]''' ([[d:Q7374]]) # [[Джон Г’юстан]] ([[d:Q51575]]) # [[Элія Казан]] ([[d:Q72717]]) # '''[[Стэнлі Кубрык]]''' ([[d:Q2001]]) # [[Джордж Лукас]] ([[d:Q38222]]) # [[Сыдні Лумэт]] ([[d:Q51559]]) # [[Джозэф Манкевіч]] ([[d:Q51583]]) # [[Сыдні Полак]] ([[d:Q51522]]) # [[Мак Сэнэт]] ([[d:Q317574]]) # [[Мартын Скарсэзэ]] ([[d:Q41148]]) # [[Стывэн Сьпілбэрг]] ([[d:Q8877]]) # [[Квэнтын Тарантына]] ([[d:Q3772]]) # [[Орсан Ўэлз]] ([[d:Q24829]]) # [[Білі Ўайлдэр]] ([[d:Q51547]]) # [[Робэрт Ўайз]] ([[d:Q59821]]) # [[Ўільям Ўайлер]] ([[d:Q51495]]) # [[Робэрт Зэмэкіс]] ([[d:Q187364]]) # [[Фрэнсіс Марыян]] ([[d:Q463883]]) # [[Ааран Соркін]] ([[d:Q299194]]) # [[Сэм’юэл Голдўін]] ([[d:Q72579]]) # [[Карлё Понці]] ([[d:Q299419]]) # [[Дэйвід Сэльцнік]] ([[d:Q72291]]) # [[Ірвінг Талбэрг]] ([[d:Q438472]]) # [[Гэл Ўоліс]] ([[d:Q472520]]) # [[Дэрыл Занук]] ([[d:Q364342]]) # [[Канстантын Станіслаўскі]] ([[d:Q49484]]) === Прадпрымальнікі, 38 === # [[Марк Ліцыніюс Крас]] ([[d:Q175121]]) # [[Лярэнца Мэдычы]] ([[d:Q177854]]) # [[Джон Джэйкаб Астар]] ([[d:Q57423]]) # [[Эндру Карнэгі]] ([[d:Q484265]]) # [[Фінэас Тэйлар Барнэм]] ([[d:Q223766]]) # [[Джэймз Б’юкенэн Д’юк]] ([[d:Q2916122]]) # [[Како Шанэль]] ([[d:Q45661]]) # [[Энца Фэрары]] ([[d:Q181282]]) # '''[[Гэнры Форд]]''' ([[d:Q8768]]) # [[Пол Геці]] ([[d:Q318591]]) # [[Мэер Гугенгайм]] ([[d:Q124462]]) # [[Ўільям Рэндалф Гэрст]] ([[d:Q294931]]) # [[Гаўард Г’юз]] ([[d:Q189081]]) # [[Джон Пірпант Морган]] ([[d:Q54168]]) # [[Томас Ньюкамэн]] ([[d:Q193042]]) # [[Джон Дэйвісан Ракфэлер]] ([[d:Q160278]]) # [[Ліланд Стэнфард]] ([[d:Q382109]]) # [[Джамшэджы Тата]] ([[d:Q320109]]) # [[Карнэліюс Вандэрбілт]] ([[d:Q313721]]) # [[Мадам Сі Джэй Ўокер]] ([[d:Q447716]]) # [[Джордж Ўэстынггаўз]] ([[d:Q262367]]) # [[Ўорэн Бафэт]] ([[d:Q47213]]) # [[Дгірубгай Амбані]] ([[d:Q468364]]) # [[Мукеш Амбані]] ([[d:Q298547]]) # [[Рычард Брэнсан]] ([[d:Q194419]]) # [[Сяргей Брын]] ([[d:Q92764]]) # [[Біл Гейтс]] ([[d:Q5284]]) # [[Стыў Джобс]] ([[d:Q19837]]) # [[Рэй Крок]] ([[d:Q319648]]) # [[Рупэрт Мэрдак]] ([[d:Q53944]]) # [[Ілан Маск]] ([[d:Q317521]]) # [[Лэры Пэйдж]] ([[d:Q4934]]) # [[Карляс Сьлім]] ([[d:Q170419]]) # [[Алан Шугар]] ([[d:Q336520]]) # [[Тэд Тэрнэр]] ([[d:Q193368]]) # [[Сэм Ўолтан]] ([[d:Q497827]]) # [[Мухамад Юнус]] ([[d:Q43969]]) # [[Марк Цукербэрг]] ([[d:Q36215]]) === Дасьледнікі, 30 === # '''[[Ібн Батута]]''' ([[d:Q7331]]) # [[Лейф Эрыксан]] ([[d:Q42838]]) # [[Вілем Барэнц]] ([[d:Q133060]]) # [[Джон Кабат]] ([[d:Q85642]]) # [[Пэдру Алварыш Кабрал]] ([[d:Q174432]]) # '''[[Жак Карт’е]]''' ([[d:Q7321]]) # '''[[Хрыстафор Калюмб]]''' ([[d:Q7322]]) # '''[[Эрнан Картэс]]''' ([[d:Q7326]]) # [[Фрэнсіс Дрэйк]] ([[d:Q36517]]) # [[Хуан Сэбатыян Элькана]] ([[d:Q201510]]) # '''[[Вашку да Гама]]''' ([[d:Q7328]]) # '''[[Фэрнан Магелан]]''' ([[d:Q1496]]) # [[Хуан Понсэ дэ Леон]] ([[d:Q185974]]) # [[Франсіска Пісара]] ([[d:Q44741]]) # '''[[Марка Полё]]''' ([[d:Q6101]]) # [[Эрнанда дэ Сота]] ([[d:Q60040]]) # [[Абэль Янсзан Тасман]] ([[d:Q42188]]) # [[Амэрыга Вэспуччы]] ([[d:Q47674]]) # '''[[Чжэн Хэ]]''' ([[d:Q7333]]) # [[Вітус Бэрынг]] ([[d:Q127641]]) # '''[[Джэймз Кук]]''' ([[d:Q7324]]) # [[Аляксандар фон Гумбальт]] ([[d:Q6694]]) # [[Дэйвід Лівінгстан]] ([[d:Q48373]]) # [[Гэнры Мортан Стэнлі]] ([[d:Q171421]]) # '''[[Руаль Амундсэн]]''' ([[d:Q926]]) # '''[[Ніл Армстранг]]''' ([[d:Q1615]]) # '''[[Юры Гагарын]]''' ([[d:Q7327]]) # [[Джон Глен]] ([[d:Q182642]]) # [[Эдмунд Гілары]] ([[d:Q33817]]) # [[Тэнцынг Норгэй]] ([[d:Q80732]]) === Філёзафы, гісторыкі, палітыкі і сацыёлягі, 206 === ==== Філёзафы, 98 ==== # '''[[Арыстотэль]]''' ([[d:Q868]]) # '''[[Аўгустын]]''' ([[d:Q8018]]) # '''[[Канфуцый]]''' ([[d:Q4604]]) # [[Дэмакрыт]] ([[d:Q41980]]) # [[Дыяген]] ([[d:Q59180]]) # [[Эпікур]] ([[d:Q43216]]) # [[Гаргіяс]] ([[d:Q179785]]) # [[Хань Фэй]] ([[d:Q28959]]) # [[Геракліт]] ([[d:Q41155]]) # '''[[Лао-Цзы]]''' ([[d:Q9333]]) # [[Лі Сі]] ([[d:Q152919]]) # [[Мэн-дзы]] ([[d:Q188903]]) # [[Пармэнід]] ([[d:Q125551]]) # '''[[Плятон]]''' ([[d:Q859]]) # [[Плятын]] ([[d:Q134189]]) # [[Сэнэка]] ([[d:Q2054]]) # [[Шан Ян]] ([[d:Q351345]]) # '''[[Сакрат]]''' ([[d:Q913]]) # [[Талес зь Мілету]] ([[d:Q36303]]) # [[Сюнь-Цзы]] ([[d:Q216072]]) # [[Зянон з Кітыёна]] ([[d:Q171303]]) # [[Зянон Элейскі]] ([[d:Q132157]]) # [[Чжуан-Цзы]] ([[d:Q47739]]) # [[П’ер Абэляр]] ([[d:Q4295]]) # [[Авэроэс]] ([[d:Q39837]]) # [[Баэтыюс]] ([[d:Q102851]]) # [[Фрэнсіс Бэкан]] ([[d:Q37388]]) # [[Джардана Бруна]] ([[d:Q36330]]) # [[Хасдай Крэскас]] ([[d:Q528415]]) # [[Ян Дунс Скот]] ([[d:Q190089]]) # [[Маймонід]] ([[d:Q127398]]) # [[Мікалай Кузанскі]] ([[d:Q154751]]) # '''[[Тамаш Аквінскі]]''' ([[d:Q9438]]) # [[Ван Янмін]] ([[d:Q378462]]) # [[Ўільям Окам]] ([[d:Q43936]]) # '''[[Чжу Сі]]''' ([[d:Q9397]]) # [[Джордж Бэрклі]] ([[d:Q82049]]) # '''[[Рэнэ Дэкарт]]''' ([[d:Q9191]]) # [[Дэні Дыдро]] ([[d:Q448]]) # [[Фрыдрых Энгельс]] ([[d:Q34787]]) # [[Эразм Ратэрдамскі]] ([[d:Q43499]]) # [[Гуга Гроцыюс]] ([[d:Q154959]]) # '''[[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]]''' ([[d:Q9235]]) # [[Томас Гобс]] ([[d:Q37621]]) # [[Дэйвід Г’юм]] ([[d:Q37160]]) # [[Ўільям Джэймз]] ([[d:Q125249]]) # '''[[Імануіл Кант]]''' ([[d:Q9312]]) # [[Сёрэн Абю К’еркегор]] ([[d:Q6512]]) # [[Готгальд Эфраім Лесінг]] ([[d:Q34628]]) # '''[[Джон Лок]]''' ([[d:Q9353]]) # [[Джон Ст’юарт Міл]] ([[d:Q50020]]) # [[Шарль Люі дэ Мантэск’ё]] ([[d:Q15975]]) # '''[[Фрыдрых Ніцшэ]]''' ([[d:Q9358]]) # '''[[Жан-Жак Русо]]''' ([[d:Q6527]]) # [[Макс Шэлер]] ([[d:Q76521]]) # [[Фрыдрых Шляермахэр]] ([[d:Q76576]]) # [[Артур Шапэнгаўэр]] ([[d:Q38193]]) # [[Гэрбэрт Спэнсэр]] ([[d:Q144535]]) # [[Бэнэдыкт Сьпіноза]] ([[d:Q35802]]) # [[Эмануэль Свэдэнборг]] ([[d:Q185832]]) # '''[[Вальтэр]]''' ([[d:Q9068]]) # [[Тэадор Адорна]] ([[d:Q152388]]) # [[Раймон Арон]] ([[d:Q160640]]) # [[Міхаіл Бакунін]] ([[d:Q27645]]) # '''[[Сымона дэ Бавуар]]''' ([[d:Q7197]]) # [[Анры Бэргсон]] ([[d:Q42156]]) # [[Ісая Бэрлін]] ([[d:Q205162]]) # [[Мартын Бубэр]] ([[d:Q84423]]) # [[Альбэр Камю]] ([[d:Q34670]]) # [[Эрнст Касырэр]] ([[d:Q57188]]) # [[Бэнэдэта Крочэ]] ([[d:Q192348]]) # [[Жыль Дэлёз]] ([[d:Q184226]]) # [[Жак Дэрыда]] ([[d:Q130631]]) # [[Джон Д’юі]] ([[d:Q131805]]) # [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] ([[d:Q48226]]) # [[Людвіг Фэербах]] ([[d:Q76422]]) # [[Ёган Готліб Фіхтэ]] ([[d:Q102585]]) # [[Готліб Фрэге]] ([[d:Q60028]]) # [[Янь Фу]] ([[d:Q559957]]) # [[Ганс-Георг Гадамэр]] ([[d:Q76356]]) # [[Юрген Габэрмас]] ([[d:Q76357]]) # [[Мартын Гайдэгер]] ([[d:Q48301]]) # [[Эдмунд Гусэрль]] ([[d:Q58586]]) # [[Томас Кун]] ([[d:Q184980]]) # [[Імрэ Лакаташ]] ([[d:Q296249]]) # [[Маршал Маклюэн]] ([[d:Q193871]]) # [[Марыс Мэрлё-Панці]] ([[d:Q212639]]) # [[Карл Попэр]] ([[d:Q81244]]) # [[П’ер-Жазэф Прудон]] ([[d:Q5749]]) # [[Джон Роўлз]] ([[d:Q172544]]) # [[Бэртран Расэл]] ([[d:Q33760]]) # '''[[Жан-Поль Сартр]]''' ([[d:Q9364]]) # [[Генры Дэйвід Тора]] ([[d:Q131149]]) # [[Алексіс дэ Таквіль]] ([[d:Q140694]]) # [[Мігель дэ Ўнануна]] ([[d:Q185085]]) # [[Алфрэд Норт Ўайтгэд]] ([[d:Q183372]]) # '''[[Людвіг Вітгенштайн]]''' ([[d:Q9391]]) # [[Мэры Ўолстанкрафт]] ([[d:Q101638]]) # [[Кан Ювэй]] ([[d:Q360135]]) ==== Гісторыкі, 21 ==== # [[Эўсэбіюс Кесарыйскі]] ([[d:Q142999]]) # [[Герадот]] ([[d:Q26825]]) # [[Тытус Лівіюс]] ([[d:Q2039]]) # [[Аміян Марцэлін]] ([[d:Q172198]]) # [[Тацыт]] ([[d:Q2161]]) # [[Тукідыд]] ([[d:Q41683]]) # '''[[Сыма Цянь]]''' ([[d:Q9372]]) # [[Ксэнафонт]] ([[d:Q129772]]) # [[Бэда Вялебны]] ([[d:Q154938]]) # '''[[Ібн Хальдун]]''' ([[d:Q9294]]) # [[Рашыд аль-Дын Гамадані]] ([[d:Q328782]]) # [[Эдўард Гібан]] ([[d:Q161841]]) # [[Леапольд фон Ранке]] ([[d:Q77184]]) # [[Адольф Т’ер]] ([[d:Q5738]]) # [[Фэрнан Брадэль]] ([[d:Q185105]]) # [[Мішэль Фуко]] ([[d:Q44272]]) # [[Крыстафэр Гіл]] ([[d:Q719787]]) # [[Тэадор Момзэн]] ([[d:Q25351]]) # [[Алан Джон Пэрсывал Тэйлар]] ([[d:Q706931]]) # [[Барбара Такман]] ([[d:Q59112]]) # [[Фрэдэрык Джэксан Тэрнэр]] ([[d:Q548462]]) ==== Эканамісты, 15==== # [[Мілтан Фрыдман]] ([[d:Q47426]]) # [[Гэрман Гайнрых Госэн]] ([[d:Q62835]]) # '''[[Джон Мэйнард Кейнз]]''' ([[d:Q9317]]) # [[Пётар Крапоткін]] ([[d:Q5752]]) # [[Пол Кругман]] ([[d:Q131112]]) # [[Томас Робэрт Малтус]] ([[d:Q13526]]) # [[Гунар Мюрдаль]] ([[d:Q152452]]) # [[Джон Форбс Нэш]] ([[d:Q128736]]) # [[Бэртыль Улін]] ([[d:Q179493]]) # [[Карл Полані]] ([[d:Q318029]]) # [[Франсуа Кёнэ]] ([[d:Q13575]]) # [[Дэйвід Рыкарда]] ([[d:Q160270]]) # [[Пол Энтані Самуэлсан]] ([[d:Q102454]]) # [[Ёзэф Шумпэтэр]] ([[d:Q78477]]) # '''[[Адам Сьміт]]''' ([[d:Q9381]]) # [[Ўільям Вікры]] ([[d:Q295673]]) ==== Лінгвісты, 7 ==== # [[Міхаіл Бахцін]] ([[d:Q185375]]) # [[Ноам Чомскі]] ([[d:Q9049]]) # [[Раман Якабсон]] ([[d:Q156201]]) # [[Мэсроп Маштоц]] ([[d:Q104804]]) # [[Паніні]] ([[d:Q189725]]) # [[Фэрдынанд дэ Сасюр]] ([[d:Q13230]]) # [[Ралян Барт]] ([[d:Q179109]]) ==== Сацыёлягі, 13==== # [[П’ер Бурд’ё]] ([[d:Q156268]]) # [[Агюст Конт]] ([[d:Q12718]]) # [[Эміль Дзюркем]] ([[d:Q15948]]) # [[Норбэрт Эліяс]] ([[d:Q75812]]) # [[Энтані Гідэнз]] ([[d:Q220008]]) # [[Ірвінг Гофман]] ([[d:Q314471]]) # [[Бруно Лятур]] ([[d:Q355237]]) # [[Нікляс Люман]] ([[d:Q57238]]) # [[Робэрт Кінг Мэртан]] ([[d:Q312843]]) # [[Талкат Парсанз]] ([[d:Q203913]]) # [[Піцірым Сарокін]] ([[d:Q319816]]) # '''[[Макс Вэбэр]]''' ([[d:Q9387]]) # [[Чарлз Райт Мілз]] ([[d:Q312837]]) ==== Палітычныя дасьледнікі, 11==== # [[Эдмунд Бэрк]] ([[d:Q165792]]) # [[Джудыт Батлер]] ([[d:Q219368]]) # [[Тамаза Кампанэльля]] ([[d:Q191850]]) # [[Чанак’я]] ([[d:Q9045]]) # [[Антоніё Грамшы]] ([[d:Q83003]]) # [[Томас Пэйн]] ([[d:Q126462]]) # '''[[Роза Люксэмбург]]''' ([[d:Q7231]]) # '''[[Нікалё Мак’явэльлі]]''' ([[d:Q1399]]) # '''[[Карл Маркс]]''' ([[d:Q9061]]) # [[Томас Мор]] ([[d:Q42544]]) # [[Ганс Моргентаў]] ([[d:Q77161]]) # [[Ганна Арэнт]] ([[d:Q60025]]) ==== Псыхолягі, 31 ==== # [[Альфрэд Адлер]] ([[d:Q152393]]) # [[Гордан Олпарт]] ([[d:Q310741]]) # [[Албэрт Бандура]] ([[d:Q153753]]) # [[Рэйманд Кетэл]] ([[d:Q353133]]) # [[Ганс Айзэнк]] ([[d:Q58632]]) # [[Албэрт Эліс]] ([[d:Q313931]]) # [[Эрык Эрыксан]] ([[d:Q58074]]) # [[Густаў Фэхнэр]] ([[d:Q76881]]) # [[Леан Фэстынгер]] ([[d:Q315916]]) # '''[[Зыгмунд Фройд]]''' ([[d:Q9215]]) # [[Эрых Фром]] ([[d:Q57085]]) # [[Джэйн Гудал]] ([[d:Q184746]]) # [[Дональд Гэб]] ([[d:Q683246]]) # [[Гэрман фон Гэльмгальц]] ([[d:Q60024]]) # [[Карл Тэадор Яспэрс]] ([[d:Q76509]]) # [[Карл Густаў Юнг]] ([[d:Q41532]]) # [[Курт Левін]] ([[d:Q77106]]) # [[Абрагам Маслаў]] ([[d:Q23357]]) # [[Дэйвід Маклеланд]] ([[d:Q28876]]) # [[Джордж Армітадж Мілер]] ([[d:Q670658]]) # [[Іван Паўлаў]] ([[d:Q42985]]) # [[Жан Піяжэ]] ([[d:Q123190]]) # [[Карл Роджэрз]] ([[d:Q191004]]) # [[Ота Ранк]] ([[d:Q84172]]) # [[Стэнлі Шэхтэр]] ([[d:Q290285]]) # [[Бэрэс Фрэдэрык Скінэр]] ([[d:Q213195]]) # [[Бэнджамін Спок]] ([[d:Q310694]]) # [[Эдўард Торндайк]] ([[d:Q309765]]) # [[Джон Бродэс Ўотсан]] ([[d:Q217477]]) # [[Вільгэльм Вунт]] ([[d:Q75814]]) # [[Леў Выгоцкі]] ([[d:Q180819]]) ==== Іншыя дасьледнікі і крытыкі ==== # [[Клёд Леві-Строс]] ([[d:Q128126]]) # [[Маргарэт Мід]] ([[d:Q180099]]) # [[Вальтэр Бэньямін]] ([[d:Q61078]]) # [[Клемэнт Грынбэрг]] ([[d:Q434813]]) # [[Эрвін Панофскі]] ([[d:Q57656]]) # [[Эдўард Саід]] ([[d:Q201538]]) # [[Ян Амас Каменскі]] ([[d:Q12735]]) # [[Марыя Мантэсоры]] ([[d:Q131117]]) === Рэлігійныя постаці, 118 === ==== Абрамічныя рэлігіі ==== # [[Багародзіца]] ([[d:Q345]]) # '''[[Ісус Хрыстос]]''' ([[d:Q302]]) # [[Ян (апостал)|Ян]] ([[d:Q44015]]) # [[Ян Хрысьціцель]] ([[d:Q40662]]) # '''[[Павал (апостал)|Павал]]''' ([[d:Q9200]]) # [[Пётар (апостал)|Пётар]] ([[d:Q33923]]) # [[Арый]] ([[d:Q106026]]) # [[Апанас Вялікі]] ([[d:Q44024]]) # [[Базыль Вялікі]] ([[d:Q44258]]) # [[Ян Златавуст]] ([[d:Q43706]]) # [[Клімэнт Александрыйскі]] ([[d:Q188883]]) # [[Кірыл Александрыйскі]] ([[d:Q44079]]) # [[Ян Дамаскін]] ([[d:Q51884]]) # [[Кірыла і Мятод]] ([[d:Q239925]]) # [[Рыгор Назаранін]] ([[d:Q44011]]) # [[Нэстар]] ([[d:Q185073]]) # [[Мікола Цудатворца]] ([[d:Q44269]]) # [[Нікан]] ([[d:Q379587]]) # [[Грыгорыюс Ніскі]] ([[d:Q191734]]) # [[Арыген]] ([[d:Q170472]]) # [[Клімэнт I (папа рымскі)|Клімэнт I]] ([[d:Q42887]]) # [[Грыгорыюс I (папа рымскі)|Рыгор I]] ([[d:Q42827]]) # [[Ян XXIII]] ([[d:Q23873]]) # [[Ян Павал II]] ([[d:Q989]]) # [[Леў I (папа рымскі)|Леў I]] ([[d:Q43954]]) # [[Павал VI (папа рымскі)|Павал VI]] ([[d:Q16975]]) # [[Піюс IX]] ([[d:Q43720]]) # [[Якаб Армініюс]] ([[d:Q313070]]) # [[Карл Барт]] ([[d:Q107473]]) # [[Дытрых Бонгёфэр]] ([[d:Q76326]]) # [[Жан Кальвін]] ([[d:Q37577]]) # [[Томас Кранмэр]] ([[d:Q199894]]) # [[Мэры Бэйкер Эдзі]] ([[d:Q235069]]) # [[Білі Грэм]] ([[d:Q213550]]) # [[Джон Нокс]] ([[d:Q189937]]) # '''[[Мартын Лютэр]]''' ([[d:Q9554]]) # [[Філіп Мэлянхтон]] ([[d:Q76325]]) # [[Мэна Сыманс]] ([[d:Q335171]]) # [[Джозэф Сьміт]] ([[d:Q47102]]) # [[Чарлз Спэрджан]] ([[d:Q278825]]) # [[Джон Ўэсьлі]] ([[d:Q213393]]) # [[Ульрых Цьвінглі]] ([[d:Q123034]]) # [[Амброзій Мэдыяланскі]] ([[d:Q43689]]) # [[Бэнэдыкт Нурсійскі]] ([[d:Q44265]]) # [[Банавэнтура]] ([[d:Q43746]]) # [[Калюмба]] ([[d:Q236326]]) # [[Францішак з Асізі]] ([[d:Q676555]]) # [[Сьвяты Юры]] ([[d:Q48438]]) # [[Ян Гус]] ([[d:Q43977]]) # [[Ігнацы Ляёля]] ([[d:Q44281]]) # [[Ірэнэўс Ліёнскі]] ([[d:Q182123]]) # [[Геранім Стрыдонскі]] ([[d:Q44248]]) # [[Ян ад Крыжа]] ([[d:Q190388]]) # [[Джыраляма Саванароля]] ([[d:Q164823]]) # [[Тэртуліян]] ([[d:Q174929]]) # [[Томас Тарквэмада]] ([[d:Q210735]]) # [[Джон Ўікліф]] ([[d:Q173893]]) # [[Францішак Ксавэры]] ([[d:Q163900]]) # [[Фатыма Загра]] ([[d:Q180123]]) # '''[[Мухамад]]''' ([[d:Q9458]]) # [[Алі]] ([[d:Q39619]]) # [[Гусэйн ібн Алі]] ([[d:Q112128]]) # [[Джафар аль-Садык]] ([[d:Q170046]]) # [[Мугамад аль-Бухары]] ([[d:Q241026]]) # [[Мусьлім абн аль-Гаджадж]] ([[d:Q140124]]) # [[Аль-Нававі]] ([[d:Q293571]]) # [[Мугамад аль-Шафіі]] ([[d:Q294281]]) # [[Малік ібн Анас]] ([[d:Q312299]]) # [[Агмад ібн Ганбаль]] ([[d:Q194442]]) # [[Абу Ганіфа]] ([[d:Q190896]]) # [[Ібн Таймія]] ([[d:Q491558]]) # [[Ягуда Лёў]] ([[d:Q363513]]) # [[Віленскі гаон]] ([[d:Q279359]]) # [[Акіба бэн Юсэф]] ([[d:Q310821]]) # [[Рашы]] ([[d:Q26456]]) # [[Бааль Шэм Тоў]] ([[d:Q319062]]) # '''[[Аль-Газалі]]''' ([[d:Q9546]]) # [[Ібн Арабі]] ([[d:Q46420]]) ==== Будызм ==== # '''[[Гаўтама Буда]]''' ([[d:Q9441]]) # [[Тык Нят Хань]] ([[d:Q310913]]) # [[Далай-лама XIV]] ([[d:Q17293]]) # '''[[Нагарджуна]]''' ([[d:Q171195]]) # [[Падмасамбгава]] ([[d:Q231582]]) # [[Бадгідгарма]] ([[d:Q187172]]) # [[Хуйнэн]] ([[d:Q345012]]) # [[Хуюань]] ([[d:Q1194206]]) # [[Кумараджыва]] ([[d:Q335293]]) # [[Чжы І]] ([[d:Q197778]]) # [[Ананда]] ([[d:Q28988]]) # [[Маўдгальяяна]] ([[d:Q379814]]) # [[Шарыпутра]] ([[d:Q320142]]) # [[Васунбандгу]] ([[d:Q316343]]) # [[Доген]] ([[d:Q318064]]) # [[Кукай]] ([[d:Q222227]]) ==== Індуізм ==== # [[Канада (мысьляр)|Канада]] ([[d:Q29049]]) # [[Капіла]] ([[d:Q574355]]) # [[Патанджалі]] ([[d:Q231680]]) # [[Вальмікі]] ([[d:Q715607]]) # [[В’яса]] ([[d:Q330521]]) # [[Басава]] ([[d:Q771686]]) # [[Кумарыла Бгата]] ([[d:Q774847]]) # [[Гаўдапада]] ([[d:Q1771062]]) # [[Мадгва]] ([[d:Q335371]]) # [[Чайтанья]] ([[d:Q870262]]) # [[Рамануджа]] ([[d:Q1741798]]) # [[Шанкара]] ([[d:Q180967]]) # [[Шры Аўрабінда]] ([[d:Q192207]]) # [[Рамана Машаршы]] ([[d:Q288441]]) # [[Бгактывэданта Свамі Прабгупада]] ([[d:Q234898]]) # [[Рамакрышна]] ([[d:Q183126]]) # [[Свамі Вівэкананда]] ([[d:Q47478]]) # [[Парамаганса Ягананда]] ([[d:Q312549]]) ==== Іншыя ==== # [[Баб]] ([[d:Q104273]]) # [[Багаўла]] ([[d:Q101054]]) # '''[[Нанак]]''' ([[d:Q83322]]) # [[Гобінд Сынгг]] ([[d:Q312967]]) # '''[[Заратустра]]''' ([[d:Q35811]]) # [[Настрадамус]] ([[d:Q39978]]) # [[Рыгор Распуцін]] ([[d:Q43989]]) === Палітыкі і палітычная лідэры, 351 === ==== Старажытнасьць, 47 ==== ===== Азія ===== # '''[[Кір II]]''' ([[d:Q8423]]) # [[Сэміраміда]] ([[d:Q103960]]) # '''[[Цынь Шыхуандзі]]''' ([[d:Q7192]]) # [[Сунь Цзы]] ([[d:Q37151]]) # [[Лю Бан]] ([[d:Q7210]]) # '''[[Ашока]]''' ([[d:Q8589]]) # [[Чандрагупта Маўр’я]] ([[d:Q188541]]) # [[Кроз]] ([[d:Q184462]]) # [[Хамурапі]] ([[d:Q36359]]) # [[Мітрыдат VI Эўпатар]] ([[d:Q185126]]) # [[Дарый I]] ([[d:Q44387]]) ===== Афрыка ===== # [[Эхнатон]] ([[d:Q81794]]) # [[Клеапатра]] ([[d:Q635]]) # [[Джосэр]] ([[d:Q174367]]) # [[Хатшэпсут]] ([[d:Q129234]]) # [[Нэфэртыці]] ([[d:Q40930]]) # [[Птахатэп]] ([[d:Q573606]]) # [[Пталемэй I Сатэр]] ([[d:Q168261]]) # [[Рамсэс II]] ([[d:Q1523]]) # [[Тутмас III]] ([[d:Q157899]]) # [[Тутанхамон]] ([[d:Q12154]]) # [[Сэці I]] ([[d:Q157918]]) ===== Эўропа ===== # [[Антанін Піюс]] ([[d:Q1429]]) # '''[[Актавіян Аўгуст]]''' ([[d:Q1405]]) # [[Калігула]] ([[d:Q1409]]) # '''[[Канстантын I Вялікі]]''' ([[d:Q8413]]) # [[Даміцыян]] ([[d:Q1423]]) # '''[[Гай Юліюс Цэзар]]''' ([[d:Q1048]]) # [[Марк Аўрэліюс]] ([[d:Q1430]]) # [[Нэрон]] ([[d:Q1413]]) # [[Тэадосіюс I]] ([[d:Q46696]]) # [[Тыбэрыюс]] ([[d:Q1407]]) # [[Марк Ульпіюс Траян]] ([[d:Q1425]]) # [[Атыла]] ([[d:Q36724]]) # [[Пір Эпірскі]] ([[d:Q172353]]) # [[Сэлеўк I Нікатар]] ([[d:Q184176]]) # '''[[Аляксандар Македонскі]]''' ([[d:Q8409]]) # [[Філіп II Македонскі]] ([[d:Q130650]]) # [[Алькібіяд]] ([[d:Q187982]]) # [[Дэмастэн]] ([[d:Q117253]]) # [[Пэрыкл]] ([[d:Q80398]]) # [[Солян]] ([[d:Q133337]]) # [[Алярых I]] ([[d:Q102371]]) # [[Армініюс]] ([[d:Q68880]]) # [[Баўдыка]] ([[d:Q184634]]) # [[Вэрцынгетарыкс]] ([[d:Q178953]]) # [[Ганібал Барка]] ([[d:Q36456]]) ==== Сярэднявечча, 69 ==== ===== Азія ===== # [[Базыль II Баўгарабойца]] ([[d:Q41833]]) # [[Гэракліяс]] ([[d:Q41852]]) # [[Юстыніян I]] ([[d:Q41866]]) # [[Леў III Ісаўрыян]] ([[d:Q31755]]) # [[Мануіл I Камнін]] ([[d:Q41610]]) # [[Абу Бакр]] ([[d:Q334923]]) # [[Гарун аль-Рашыд]] ([[d:Q131002]]) # [[Муавія I]] ([[d:Q181154]]) # '''[[Умар ібн аль-Хатаб]]''' ([[d:Q8467]]) # [[Усман ібн Афан]] ([[d:Q37731]]) # [[Батый]] ([[d:Q175138]]) # [[Хулагу]] ([[d:Q177320]]) # '''[[Тымур]]''' ([[d:Q8462]]) # [[Улугбэк]] ([[d:Q486088]]) # [[Хубілай]] ([[d:Q7523]]) # '''[[Чынгісхан]]''' ([[d:Q720]]) # [[Угедэй]] ([[d:Q7519]]) # [[Мэхмэд II Заваёўнік]] ([[d:Q34503]]) # [[Асман I]] ([[d:Q83100]]) # '''[[Саладын]]''' ([[d:Q8581]]) ===== Эўропа ===== # [[Мацей Корвін]] ([[d:Q188634]]) # [[Сімяон I]] ([[d:Q192264]]) # [[Іштван I Сьвяты]] ([[d:Q177903]]) # [[Улад III Цэпэш]] ([[d:Q43715]]) # [[Альфрэд Вялікі]] ([[d:Q83476]]) # [[Этэльстан]] ([[d:Q170017]]) # [[Эдўард I]] ([[d:Q57798]]) # [[Эдўард III]] ([[d:Q129247]]) # [[Гэнрых II Плантагенэт]] ([[d:Q102140]]) # [[Гэнрых V Ланкастэр]] ([[d:Q131581]]) # [[Ян Безьзямельны]] ([[d:Q129308]]) # [[Рычард I]] ([[d:Q42305]]) # [[Вільгэльм I Заваёўнік]] ([[d:Q37594]]) # '''[[Карл Вялікі]]''' ([[d:Q3044]]) # [[Хлётар I]] ([[d:Q28984]]) # [[Хлёдвіг I]] ([[d:Q82339]]) # [[Людовік I Пабожны]] ([[d:Q43974]]) # [[Людовік ХІ]] ([[d:Q8058]]) # [[Філіп II Аўгуст]] ([[d:Q34428]]) # [[Філіп IV Прыгожы]] ([[d:Q130969]]) # [[Арнульф Карынтыйскі]] ([[d:Q154936]]) # [[Карл III Тоўсты]] ([[d:Q150712]]) # [[Генрык Птушнік]] ([[d:Q150620]]) # [[Карл IV Люксэмбурскі]] ([[d:Q155669]]) # [[Карл II Лысы]] ([[d:Q71231]]) # [[Фрыдрых I Барбароса]] ([[d:Q79789]]) # [[Фрыдрых II]] ([[d:Q130221]]) # [[Гэнрых IV]] ([[d:Q60094]]) # [[Ота I Вялікі]] ([[d:Q43915]]) # [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] ([[d:Q57124]]) # [[Люкрэцыя Борджыя]] ([[d:Q191103]]) # [[Аляксандар VI (папа рымскі)|Аляксандар VI]] ([[d:Q108316]]) # [[Баніфацыюс VIII]] ([[d:Q134646]]) # [[Грыгорыюс VII]] ([[d:Q133063]]) # [[Інакенцыюс III (папа рымскі)|Інакенцыюс III]] ([[d:Q128076]]) # [[Балеслаў I Храбры]] ([[d:Q53436]]) # [[Ягайла]] ([[d:Q54049]]) # [[Мешка I]] ([[d:Q53435]]) # [[Аляксандар Неўскі]] ([[d:Q174044]]) # [[Іван III]] ([[d:Q171185]]) # [[Сьвятаслаў Ігаравіч]] ([[d:Q1058572]]) # [[Уладзімер Сьвятаславіч]] ([[d:Q14974]]) # [[Тэадорых Вялікі]] ([[d:Q105105]]) # [[Афонсу I Вялікі]] ([[d:Q587697]]) # [[Канут Вялікі]] ([[d:Q134128]]) # [[Фэрдынанд II (кароль Арагону)|Фэрдынанд II]] ([[d:Q12860]]) # [[Генрых Мараплавец]] ([[d:Q182897]]) # [[Ізабэла I]] ([[d:Q45859]]) # [[Лётар I]] ([[d:Q150735]]) ==== Новы час, 62 ==== ===== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі ===== # [[Атаўальпа]] ([[d:Q179577]]) # [[Мантэсума II]] ([[d:Q141791]]) # [[Сядзячы Бык]] ([[d:Q43527]]) # [[Аляксандар Гамілтан]] ([[d:Q178903]]) # '''[[Джордж Вашынгтон]]''' ([[d:Q23]]) # [[Джэймз Мэдысан]] ([[d:Q11813]]) # [[Джон Адамз]] ([[d:Q11806]]) # [[Томас Джэфэрсан]] ([[d:Q11812]]) ===== Азія ===== # [[Абас I Вялікі]] ([[d:Q171349]]) # [[Бабур]] ([[d:Q797848]]) # [[Гумаюн]] ([[d:Q486188]]) # [[Ода Набунага]] ([[d:Q171411]]) # [[Такугава Еясу]] ([[d:Q171977]]) # [[Таятомі Хідэёсі]] ([[d:Q187550]]) # '''[[Акбар Вялікі]]''' ([[d:Q8597]]) # [[Аўрангзэб]] ([[d:Q485547]]) # [[Шаг Джаган]] ([[d:Q83672]]) # [[Мэхмэд IV]] ([[d:Q170514]]) # [[Сэлім I]] ([[d:Q494660]]) # [[Раксалана]] ([[d:Q255809]]) # '''[[Сулейман I]]''' ([[d:Q8474]]) ===== Эўропа ===== # [[Карл І (кароль ангельскі)|Карл І]] ([[d:Q81506]]) # '''[[Лізавета I]]''' ([[d:Q7207]]) # [[Генрых VIII]] ([[d:Q38370]]) # [[Джордж III]] ([[d:Q127318]]) # [[Якаў I]] ([[d:Q79972]]) # [[Марыя I]] ([[d:Q82674]]) # [[Марыя Ст’юарт]] ([[d:Q131412]]) # [[Робэрт Ўолпал]] ([[d:Q104190]]) # [[Вільгэльм III Аранскі]] ([[d:Q129987]]) # [[Ўільям Піт (малодшы)|Ўільям Піт]] ([[d:Q128902]]) # [[Марыя Антуанэта]] ([[d:Q47365]]) # [[Джуліё Мазарыні]] ([[d:Q166056]]) # [[Кардынал Рышэльё]] ([[d:Q26702]]) # [[Кацярына Мэдычы]] ([[d:Q131552]]) # [[Францыск I]] ([[d:Q129857]]) # [[Генрых IV Бурбон]] ([[d:Q936976]]) # '''[[Людовік XIV]]''' ([[d:Q7742]]) # [[Людовік XV]] ([[d:Q7738]]) # [[Людовік XVI]] ([[d:Q7732]]) # [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]] ([[d:Q32500]]) # [[Фэрдынанд I Габсбург]] ([[d:Q150611]]) # [[Ёзэф II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Ёзэф II]] ([[d:Q76555]]) # [[Леапольд I Габсбург]] ([[d:Q150494]]) # [[Марыя Тэрэзія]] ([[d:Q131706]]) # [[Максімілян I Габсбург]] ([[d:Q150726]]) # [[Клімэнт VII]] ([[d:Q83159]]) # [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюс II]] ([[d:Q80516]]) # [[Ян Сабескі]] ([[d:Q53454]]) # [[Жыгімонт Ваза]] ([[d:Q52940]]) # [[Кацярына II]] ([[d:Q36450]]) # [[Лізавета Пятроўна]] ([[d:Q130752]]) # [[Іван Жахлівы]] ([[d:Q7996]]) # '''[[Пётар I]]''' ([[d:Q8479]]) # [[Карл XII]] ([[d:Q52934]]) # [[Крыстыян IV]] ([[d:Q153586]]) # [[Фрыдрых II Вялікі]] ([[d:Q33550]]) # [[Філіп II (кароль Гішпаніі)|Філіп II]] ([[d:Q34417]]) # [[Філіп V]] ([[d:Q170467]]) # [[Вільгельм Аранскі]] ([[d:Q78454]]) # [[Багдан Хмяльніцкі]] ([[d:Q203808]]) # [[Іван Мазэпа]] ([[d:Q165419]]) ==== Сучаснасьць, 143 ==== ===== Афрыка, 17 ===== # [[Хайле Сэласіе I]] ([[d:Q41178]]) # [[Ідзі Амін]] ([[d:Q48231]]) # [[Джуліюс Ньерэрэ]] ([[d:Q186525]]) # [[Абд аль-Кадыр]] ([[d:Q179825]]) # [[Анвар Садат]] ([[d:Q42013]]) # [[Гамаль Абдул Насэр]] ([[d:Q39524]]) # [[Муамар Кадафі]] ([[d:Q19878]]) # [[Мугамад Алі Эгіпецкі]] ([[d:Q182781]]) # [[Сэсыл Роўдс]] ([[d:Q19825]]) # [[Гастынгс Банда]] ([[d:Q184945]]) # [[Мабюцю Сэсэ Сэко]] ([[d:Q164535]]) # '''[[Нэльсан Мандэла]]''' ([[d:Q8023]]) # [[Робэрт Мугабэ]] ([[d:Q10707]]) # [[Шака]] ([[d:Q27695]]) # [[Кофі Анан]] ([[d:Q1254]]) # '''[[Кўамэ Нкрума]]''' ([[d:Q8620]]) # [[Леапольд Сэдар Сэнгор]] ([[d:Q154545]]) ===== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 31 ===== # [[Пэдру I (імпэратар Бразыліі)|Пэдру I]] ([[d:Q939]]) # [[Пэдру II (імпэратар Бразыліі)|Пэдру II]] ([[d:Q156774]]) # [[П’ер Трудо]] ([[d:Q8619]]) # [[Даніель Артэга]] ([[d:Q57402]]) # [[Фідэль Кастра]] ([[d:Q11256]]) # [[Бэніта Хуарэс]] ([[d:Q182276]]) # [[Парфірыё Дыяс]] ([[d:Q150688]]) # [[Альфрэда Стрэснэр]] ([[d:Q152534]]) # [[Аўгуста Піначэт]] ([[d:Q368]]) # [[Эва Пэрон]] ([[d:Q40933]]) # [[Уга Чавэс]] ([[d:Q8440]]) # [[Хасэ дэ Сан-Мартын]] ([[d:Q134160]]) # [[Сальвадор Альендэ]] ([[d:Q440]]) # '''[[Сымон Балівар]]''' ([[d:Q8605]]) # [[Джордж Ўокер Буш]] ([[d:Q207]]) # [[Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр]] ([[d:Q9916]]) # [[Альбэрт Гор]] ([[d:Q19673]]) # [[Эндру Джэксан]] ([[d:Q11817]]) # [[Ліндан Бэйнз Джонсан]] ([[d:Q9640]]) # [[Джон Фіцджэралд Кенэдзі]] ([[d:Q9696]]) # '''[[Абрагам Лінкальн]]''' ([[d:Q91]]) # [[Дуглас Макартур]] ([[d:Q127417]]) # [[Рычард Мілхаўс Ніксан]] ([[d:Q9588]]) # [[Барак Абама]] ([[d:Q76]]) # [[Джэймз Нокс Полк]] ([[d:Q11891]]) # [[Роналд Рэйган]] ([[d:Q9960]]) # [[Элеанора Рузвэлт]] ([[d:Q83396]]) # '''[[Франклін Дэлана Рузвэлт]]''' ([[d:Q8007]]) # [[Тэадор Рузвэлт]] ([[d:Q33866]]) # [[Гары С. Труман]] ([[d:Q11613]]) # [[Томас Ўудра Ўілсан]] ([[d:Q34296]]) ===== Азія, 37 ===== # [[Цы Сі]] ([[d:Q47842]]) # [[Чжоў Эньлай]] ([[d:Q17410]]) # [[Ху Цзінтао]] ([[d:Q15029]]) # [[Чан Кайшы]] ([[d:Q16574]]) # [[Пу І]] ([[d:Q185152]]) # [[Дэн Сяопін]] ([[d:Q16977]]) # '''[[Сунь Ятсэн]]''' ([[d:Q8573]]) # '''[[Мао Дзэ-дун]]''' ([[d:Q5816]]) # [[Пак Чон-Хі]] ([[d:Q14356]]) # [[Хірахіта]] ([[d:Q34479]]) # [[Кім Ір Сэн]] ([[d:Q41117]]) # [[Мэйдзі]] ([[d:Q174231]]) # [[Эйсаку Сато]] ([[d:Q179871]]) # [[Гейдар Аліеў]] ([[d:Q157451]]) # [[Нурсултан Назарбаеў]] ([[d:Q57394]]) # [[Сапармурат Ніязаў]] ([[d:Q82918]]) # [[Магамэд Рэза Пэглеві]] ([[d:Q128245]]) # [[Індыра Гандзі]] ([[d:Q1149]]) # '''[[Джавагарлал Нэру]]''' ([[d:Q1047]]) # [[Валабгаі Патэл]] ([[d:Q9455]]) # [[Муджыбур Рагман]] ([[d:Q191375]]) # [[Карасон Акіна]] ([[d:Q1480]]) # [[Фэрдынанд Маркас]] ([[d:Q1463]]) # [[Ха Шы Мін]] ([[d:Q36014]]) # [[Магатгір Магамад]] ([[d:Q181383]]) # [[Пол Пот]] ([[d:Q39464]]) # [[Мухамад Сухарта]] ([[d:Q44819]]) # [[Сукарна]] ([[d:Q76127]]) # [[Лі Куан Ю]] ([[d:Q131248]]) # [[Бэназыр Бгута]] ([[d:Q34413]]) # [[Магамэд Алі Джына]] ([[d:Q160554]]) # '''[[Мустафа Кемаль Ататурк]]''' ([[d:Q5152]]) # [[Давыд Бэн-Гурыён]] ([[d:Q37610]]) # [[Абдул-Хамід II]] ([[d:Q134817]]) # [[Садам Хусэйн]] ([[d:Q1316]]) # [[Махмуд II]] ([[d:Q174791]]) # [[Голда Мэір]] ([[d:Q42992]]) ===== Эўропа, 58 ===== # [[Франц Фэрдынанд]] ([[d:Q43063]]) # [[Франц II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Франц II]] ([[d:Q130834]]) # [[Франц Ёсіф I]] ([[d:Q51056]]) # [[Клемэнс фон Мэтэрніх]] ([[d:Q45662]]) # [[Аляксандар Дубчак]] ([[d:Q150543]]) # [[Энвэр Ходжа]] ([[d:Q53783]]) # [[Леанід Кучма]] ([[d:Q629702]]) # [[Ёсіп Броз Ціта]] ([[d:Q9161]]) # [[Юзэф Пілсудзкі]] ([[d:Q885]]) # [[Лех Валэнса]] ([[d:Q444]]) # [[Нікалае Чаўшэску]] ([[d:Q80504]]) # [[Слабадан Мілошавіч]] ([[d:Q47139]]) # [[Вацлаў Гавэл]] ([[d:Q36233]]) # '''[[Шарль дэ Голь]]''' ([[d:Q2042]]) # [[Франсуа Мітэран]] ([[d:Q2038]]) # [[Люі-Філіп I]] ([[d:Q7771]]) # '''[[Напалеон I Банапарт]]''' ([[d:Q517]]) # [[Напалеон III Банапарт]] ([[d:Q7721]]) # '''[[Адольф Гітлер]]''' ([[d:Q352]]) # [[Эрых Гонэкер]] ([[d:Q2607]]) # [[Вілі Брант]] ([[d:Q2514]]) # [[Гэльмут Коль]] ([[d:Q2518]]) # [[Конрад Адэнаўэр]] ([[d:Q2492]]) # '''[[Ота фон Бісмарк]]''' ([[d:Q8442]]) # [[Ёзэф Гёбэльс]] ([[d:Q41749]]) # [[Вільгельм II]] ([[d:Q2677]]) # [[Вільгэльм I Гогенцолерн]] ([[d:Q150652]]) # [[Аляксандар II]] ([[d:Q83171]]) # [[Барыс Ельцын]] ([[d:Q34453]]) # [[Эдуард Шэварнадзэ]] ([[d:Q151929]]) # '''[[Ёсіф Сталін]]''' ([[d:Q855]]) # [[Леанід Брэжнеў]] ([[d:Q765165]]) # [[Міхаіл Гарбачоў]] ([[d:Q30487]]) # [[Мікалай I]] ([[d:Q130734]]) # [[Мікалай II Раманаў]] ([[d:Q40787]]) # [[Мікіта Хрушчоў]] ([[d:Q35314]]) # [[Бэнджамін Дызраэлі]] ([[d:Q82006]]) # [[Клемэнт Этлі]] ([[d:Q129006]]) # [[Дыяна]] ([[d:Q9685]]) # [[Лізавета II]] ([[d:Q9682]]) # [[Маргарэт Тэтчэр]] ([[d:Q7416]]) # [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыя]] ([[d:Q9439]]) # [[Ўільям Юўарт Гладстан]] ([[d:Q160852]]) # '''[[Ўінстан Чэрчыль]]''' ([[d:Q8016]]) # [[Робэрт Бадэн-Паўэл]] ([[d:Q12665]]) # [[Антонію ды Алівэйра Салазар]] ([[d:Q151394]]) # [[Бэніта Мусаліні]] ([[d:Q23559]]) # [[Камільлё Кавур]] ([[d:Q166092]]) # [[Густаў Манэргэйм]] ([[d:Q152306]]) # [[Карл XIV Юган]] ([[d:Q52927]]) # [[Даг Гамаршэльд]] ([[d:Q1267]]) # [[Франсіска Франка]] ([[d:Q29179]]) # [[Гру Гарлем Брунтлян]] ([[d:Q133009]]) # [[Хуан-Карляс I]] ([[d:Q19943]]) # [[Леапольд II (кароль Бэльгіі)|Леапольд II]] ([[d:Q12967]]) # [[Крыстыян Мікельсэн]] ([[d:Q319645]]) # [[Джузэпэ Гарыбальдзі]] ([[d:Q539]]) # [[Альчыдэ Дэ Гаспэры]] ([[d:Q153832]]) ==== Бягучыя палітычныя лідэры, 13==== # [[Антонію Гутэрыш]] ([[d:Q311440]]) # [[Францішак (папа рымскі)|Францішак I]] ([[d:Q450675]]) # [[Сі Цзіньпін]] ([[d:Q15031]]) # [[Урсуля фон дэр Ляен]] ([[d:Q60772]]) # [[Эманюэль Макрон]] ([[d:Q3052772]]) # [[Оляф Шольц]] ([[d:Q61053]]) # [[Нарэндра Модзі]] ([[d:Q1058]]) # [[Алі Хамэнэі]] ([[d:Q57336]]) # [[Бэньямін Нэтаньягу]] ([[d:Q43723]]) # [[Уладзімер Пуцін]] ([[d:Q7747]]) # [[Магамад бін Салман]] ([[d:Q6892571]]) # [[Кір Стармэр]] ([[d:Q6383803]]) # [[Джозэф Рабінэт Байдэн]] ([[d:Q6279]]) ==== Вайскоўцы, 16==== # [[Флявіюс Аэцыюс]] ([[d:Q185476]]) # [[Гнэй Пампэй]] ([[d:Q125414]]) # [[Сцыпіён Афрыканскі]] ([[d:Q2253]]) # [[Люцыюс Карнэліюс Сульля]] ([[d:Q483783]]) # [[Яўген Савойскі]] ([[d:Q152428]]) # [[Аляксандар Сувораў]] ([[d:Q154232]]) # [[Карл фон Кляўзэвіц]] ([[d:Q76430]]) # [[Уліс Сымсан Грант]] ([[d:Q34836]]) # [[Томас Эдўард Лоўрэнс]] ([[d:Q170596]]) # [[Робэрт Эдўард Лі]] ([[d:Q165557]]) # [[Джордж Маршал]] ([[d:Q151414]]) # [[Гарацыё Нэльсан]] ([[d:Q83235]]) # [[Эрвін Ромэль]] ([[d:Q14060]]) # [[Во Нгуен Зяп]] ([[d:Q179910]]) # [[Артур Ўэлсьлі]] ([[d:Q131691]]) # [[Георгі Канстанцінавіч Жукаў]] ([[d:Q124617]]) === Паўстанцы, рэвалюцыянэры і актывісты, 33 === # [[Стыў Біка]] ([[d:Q214473]]) # [[Тама Санкара]] ([[d:Q202155]]) # [[Ясір Арафат]] ([[d:Q34211]]) # [[Аўн Сан Су Чжы]] ([[d:Q36740]]) # '''[[Магатма Гандзі]]''' ([[d:Q1001]]) # [[Рухала Мусаві Хамэйні]] ([[d:Q38823]]) # [[Усама бін Ладэн]] ([[d:Q1317]]) # '''[[Жанна д’Арк]]''' ([[d:Q7226]]) # [[Олівэр Кромўэл]] ([[d:Q44279]]) # [[Жорж Дантон]] ([[d:Q184623]]) # '''[[Уладзімер Ленін]]''' ([[d:Q1394]]) # [[Васіль Леўскі]] ([[d:Q318461]]) # [[Флорэнс Найтынгейл]] ([[d:Q37103]]) # [[Эмілія Плятэр]] ([[d:Q294136]]) # [[Гаўрыла Прынцып]] ([[d:Q80492]]) # [[Максімільен Рабэсп’ер]] ([[d:Q44197]]) # [[Спартак]] ([[d:Q83406]]) # [[Маці Тэрэза]] ([[d:Q30547]]) # [[Леў Троцкі]] ([[d:Q33391]]) # [[Ўільям Ўолес]] ([[d:Q82457]]) # [[Шымон Візэнталь]] ([[d:Q49086]]) # '''[[Чэ Гевара]]''' ([[d:Q5809]]) # [[Панча Вільля]] ([[d:Q192278]]) # [[Сьюзэн Энтані]] ([[d:Q192245]]) # [[Эма Голдман]] ([[d:Q79969]]) # [[Мэры Гарыс Джонз]] ([[d:Q107082]]) # [[Гэлен Келер]] ([[d:Q38203]]) # '''[[Мартын Лютэр Кінг]]''' ([[d:Q8027]]) # [[Роза Паркс]] ([[d:Q41921]]) # [[Элізабэт Кейдзі Стэнтан]] ([[d:Q465335]]) # [[Соўджэрнэр Трут]] ([[d:Q105180]]) # [[Гарыет Табман]] ([[d:Q102870]]) # [[Малкалм Ікс]] ([[d:Q43303]]) === Навукоўцы, вынаходнікі і матэматыкі, 283 === ==== Старажытнасьць, 27 ==== # [[Аль-Біруні]] ([[d:Q11826]]) # '''[[Архімэд]]''' ([[d:Q8739]]) # [[Апалёніяс Пэрскі]] ([[d:Q180109]]) # [[Архіт Тарэнцкі]] ([[d:Q202001]]) # [[Ар’ябгата]] ([[d:Q11359]]) # [[Дыяфант Александрыйскі]] ([[d:Q178217]]) # [[Эратастэн]] ([[d:Q43182]]) # '''[[Эўклід]]''' ([[d:Q8747]]) # [[Эўдокс Кнідзкі]] ([[d:Q185150]]) # [[Гіпарх]] ([[d:Q159905]]) # [[Гіпакрат]] ([[d:Q5264]]) # [[Гіпатыя Александрыйская]] ([[d:Q11903]]) # [[Пап Александрыйскі]] ([[d:Q211783]]) # [[Кляўдыюс Пталемэй]] ([[d:Q34943]]) # [[Пітагор]] ([[d:Q10261]]) # [[Су Сун]] ([[d:Q1265657]]) # [[Ібн аль-Гайтам]] ([[d:Q11104]]) # [[Бгаскара II]] ([[d:Q213385]]) # '''[[Мухамад Аль-Харэзьмі]]''' ([[d:Q9038]]) # [[Насыр аль-Дын аль-Тусі]] ([[d:Q302835]]) # '''[[Авіцэна]]''' ([[d:Q8011]]) # '''[[Брагмагупта]]''' ([[d:Q202943]]) # [[Фібаначчы]] ([[d:Q8763]]) # [[Джабір ібн Гаян]] ([[d:Q167852]]) # [[Ўільям Гілбэрт]] ([[d:Q192706]]) # [[Абу Бакр Мугамад Ар-Разі]] ([[d:Q169234]]) # [[Такакадзу Сэкі]] ([[d:Q470531]]) ==== Фізыкі і астраномы, 81 ==== # [[Тыха Брагэ]] ([[d:Q36620]]) # '''[[Мікалай Капэрнік]]''' ([[d:Q619]]) # [[Субрагманьян Чандрасэкар]] ([[d:Q148109]]) # '''[[Галілео Галілей]]''' ([[d:Q307]]) # [[Эдмунд Галей]] ([[d:Q47434]]) # [[Ўільям Гэршэль]] ([[d:Q14277]]) # [[Эдўін Габл]] ([[d:Q43027]]) # '''[[Ёган Кеплер]]''' ([[d:Q8963]]) # [[Оле Крыстэнсэн Рэмэр]] ([[d:Q160187]]) # [[Карл Саган]] ([[d:Q410]]) # [[Робэрт Гук]] ([[d:Q46830]]) # [[Крыстыян Гюйгэнс]] ([[d:Q39599]]) # [[Міхаіл Ламаносаў]] ([[d:Q58720]]) # '''[[Ісак Ньютан]]''' ([[d:Q935]]) # [[Андрэ-Мары Ампэр]] ([[d:Q675]]) # [[Амэдэо Авагадра]] ([[d:Q43476]]) # [[Ёган Якаб Бальмэр]] ([[d:Q122986]]) # [[Ўільям Томсан]] ([[d:Q122701]]) # [[Антуан Анры Бэкерэль]] ([[d:Q41269]]) # [[Ганс Бэтэ]] ([[d:Q155794]]) # [[Нільс Бор]] ([[d:Q7085]]) # [[Людвіг Больцман]] ([[d:Q84296]]) # [[Макс Борн]] ([[d:Q58978]]) # [[Ўільям Гэнры Брэг]] ([[d:Q133747]]) # [[Гэнры Кэвэндыш]] ([[d:Q131733]]) # [[Джэймз Чадўік]] ([[d:Q80884]]) # [[Стывэн Чу]] ([[d:Q172466]]) # '''[[Марыя Складоўская-Кюры]]''' ([[d:Q7186]]) # [[П’ер Кюры]] ([[d:Q37463]]) # [[Джон Далтан]] ([[d:Q41284]]) # [[Джэймз Д’юар]] ([[d:Q277579]]) # [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс]] ([[d:Q131721]]) # [[Поль Дырак]] ([[d:Q47480]]) # '''[[Альбэрт Айнштайн]]''' ([[d:Q937]]) # '''[[Майкл Фарадэй]]''' ([[d:Q8750]]) # '''[[Энрыка Фэрмі]]''' ([[d:Q8753]]) # [[Рычард Фэйнман]] ([[d:Q39246]]) # [[Леон Фуко]] ([[d:Q187966]]) # [[Агюстэн Жан Фрэнэль]] ([[d:Q187241]]) # [[Стывэн Гокінг]] ([[d:Q17714]]) # [[Вэрнэр Карл Гайзэнбэрг]] ([[d:Q40904]]) # '''[[Джэймз Прэскат Джоўль]]''' ([[d:Q8962]]) # [[Густаў Кірхгоф]] ([[d:Q60052]]) # [[Леў Ландаў]] ([[d:Q133267]]) # [[Эрнэст Арлянда Ляўрэнс]] ([[d:Q169577]]) # [[Гэндрык Антоон Лёрэнц]] ([[d:Q41688]]) # [[Эрнст Мах]] ([[d:Q93996]]) # '''[[Джэймз Кларк Максўэл]]''' ([[d:Q9095]]) # [[Лізэ Майтнэр]] ([[d:Q56189]]) # [[Альбэрт Майкельсан]] ([[d:Q127234]]) # [[Робэрт Эндрус Мілікен]] ([[d:Q130975]]) # [[Пітэр ван Мушэнбрук]] ([[d:Q176206]]) # [[Георг Ом]] ([[d:Q1585]]) # [[Робэрт Опэнгаймэр]] ([[d:Q132537]]) # [[Вольфганг Паўлі]] ([[d:Q65989]]) # '''[[Макс Плянк]]''' ([[d:Q9021]]) # [[Чандрасэкара Вэнката Раман]] ([[d:Q60429]]) # [[Вільгэльм Конрад Рэнтген]] ([[d:Q35149]]) # [[Андрэй Сахараў]] ([[d:Q997]]) # '''[[Эрвін Шрэдынгер]]''' ([[d:Q9130]]) # [[Арнольд Зомэрфэльд]] ([[d:Q77078]]) # [[Джэфры Інграм Тэйлар]] ([[d:Q699541]]) # [[Эдўард Тэлер]] ([[d:Q6733]]) # [[Джозэф Джон Томсан]] ([[d:Q47285]]) # [[Томас Юнг]] ([[d:Q25820]]) # [[Якаў Зяльдовіч]] ([[d:Q366471]]) # [[Ганс Крыстыян Эрстэд]] ([[d:Q44412]]) # [[Мюрэй Гел-Ман]] ([[d:Q172840]]) # [[Ўолес Карозэрз]] ([[d:Q333724]]) # [[Джордж Фрэнсіс Фіцджэралд]] ([[d:Q536469]]) # [[Віктар Франц Гэс]] ([[d:Q78520]]) # [[Герард ’т Гоофт]] ([[d:Q184592]]) # [[Альфрэд Кастлер]] ([[d:Q71023]]) # [[Філіп Ленард]] ([[d:Q57063]]) # [[Озбарн Рэйналдс]] ([[d:Q323267]]) # [[Юганэс Рыдбэрг]] ([[d:Q311567]]) # [[Мігель Сэрвэт]] ([[d:Q185914]]) # [[Ёзэф Штэфан]] ([[d:Q16581]]) # [[Джон Газбрук ван Флек]] ([[d:Q193655]]) # [[Юджын Ўігнэр]] ([[d:Q155790]]) # [[Робэрт Ўудра Ўілсан]] ([[d:Q171034]]) ==== Хімікі, 24 ==== # [[Свантэ Арэніюс]] ([[d:Q80956]]) # [[Ёнс Якаб Бэрцэліюс]] ([[d:Q151911]]) # [[Гамфры Дэйві]] ([[d:Q131761]]) # [[Робэрт Бойль]] ([[d:Q43393]]) # [[Пэтэр Дэбай]] ([[d:Q103835]]) # [[Жазэф Люі Гей-Люсак]] ([[d:Q153185]]) # [[Джазая Ўілард Гібс]] ([[d:Q153243]]) # [[Ота Ган]] ([[d:Q57065]]) # [[Якаб Гэндрык вант Гоф]] ([[d:Q102822]]) # [[Дораці Годжкін]] ([[d:Q7487]]) # [[Антуан Лявуазье]] ([[d:Q39607]]) # [[Юстус фон Лібіх]] ([[d:Q16571]]) # '''[[Дзьмітры Мендзялееў]]''' ([[d:Q9106]]) # [[Джозэф Прыстлі]] ([[d:Q159636]]) # [[Тадэвуш Райхштайн]] ([[d:Q115490]]) # '''[[Эрнэст Рэзэрфорд]]''' ([[d:Q9123]]) # [[Фрэдэрык Содзі]] ([[d:Q102830]]) # [[Лайнус Карл Полінг]] ([[d:Q48983]]) # [[Гілбэрт Ньютан Льюіс]] ([[d:Q208858]]) # [[Фрыц Габэр]] ([[d:Q57075]]) # [[Фрэдэрык Сэнгер]] ([[d:Q151564]]) # [[Уладзімер Вярнадзкі]] ([[d:Q316371]]) # [[Робэрт Бэрнз Ўудўард]] ([[d:Q232316]]) # [[Карл Бош]] ([[d:Q76606]]) ==== Натуралісты, 30 ==== # [[Норман Эрнэст Барлоўг]] ([[d:Q154824]]) # [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] ([[d:Q150526]]) # [[Фрэнсіс Крык]] ([[d:Q123280]]) # [[Томас Гаксьлі]] ([[d:Q184366]]) # [[Жан-Батыст Лямарк]] ([[d:Q82122]]) # [[Антоні ван Леэўвэнгук]] ([[d:Q43522]]) # '''[[Карл Лінэй]]''' ([[d:Q1043]]) # [[Конрад Лёрэнц]] ([[d:Q78496]]) # [[Грэгар Мэндэль]] ([[d:Q37970]]) # [[Алфрэд Расэл Ўолес]] ([[d:Q160627]]) # [[Джэймз Д’юі Ўотсан]] ([[d:Q83333]]) # [[Клёд Бэрнар]] ([[d:Q208230]]) # [[Казімер Функ]] ([[d:Q28738]]) # [[Ўільям Гарві]] ([[d:Q93128]]) # [[Робэрт Кох]] ([[d:Q37193]]) # [[Парацэльс]] ([[d:Q83428]]) # '''[[Люі Пастэр]]''' ([[d:Q529]]) # [[Джонас Солк]] ([[d:Q200101]]) # [[Андрэас Вэзаліюс]] ([[d:Q170267]]) # [[Джон Джэймз Адзюбон]] ([[d:Q182882]]) # [[Жорж Люі ле Клерк дэ Б’юфон]] ([[d:Q229264]]) # [[Нікаля Карно]] ([[d:Q181685]]) # [[Рэйчэл Карсан]] ([[d:Q100948]]) # [[Жак-Іў Кусто]] ([[d:Q83233]]) # '''[[Чарлз Дарвін]]''' ([[d:Q1035]]) # [[Аляксандар Флемінг]] ([[d:Q37064]]) # '''[[Гален]]''' ([[d:Q8778]]) # [[Эрнст Гэкель]] ([[d:Q48246]]) # [[Эдўард Джэнэр]] ([[d:Q40852]]) # [[Рычард Лікі]] ([[d:Q318960]]) ==== Вынаходнікі, 53 ==== # [[Джон Логі Бэрд]] ([[d:Q133544]]) # [[Джон Бардын]] ([[d:Q949]]) # [[Георг Бэднарц]] ([[d:Q76687]]) # [[Аляксандар Грэм Бэл]] ([[d:Q34286]]) # [[Карл Бэнц]] ([[d:Q40224]]) # [[Эміль Бэрлінэр]] ([[d:Q71004]]) # [[Герд Бініх]] ([[d:Q76766]]) # [[Вэрнэр фон Браўн]] ([[d:Q57384]]) # [[Дэйвід Брустэр]] ([[d:Q168468]]) # [[Райт (браты)|Райт]] ([[d:Q35820]]) # [[Нолан Бушнэл]] ([[d:Q335039]]) # [[Джазэфіна Какрэйн]] ([[d:Q21901]]) # [[Крыстафэр Кокерэл]] ([[d:Q469938]]) # [[Сэм’юэл Кромптан]] ([[d:Q140692]]) # [[Люі Дагер]] ([[d:Q131405]]) # [[Рэйманд Дамад’ян]] ([[d:Q983493]]) # [[Рудольф Дызэль]] ([[d:Q12674]]) # [[Джордж Істман]] ([[d:Q189147]]) # '''[[Томас Эдысан]]''' ([[d:Q8743]]) # [[Лео Фэндэр]] ([[d:Q297469]]) # [[Лі дэ Форэст]] ([[d:Q354863]]) # [[Бэнджамін Франклін]] ([[d:Q34969]]) # [[Робэрт Фултан]] ([[d:Q192496]]) # [[Гордан Гулд]] ([[d:Q546175]]) # [[Ўілсан Грэйтбатч]] ([[d:Q2120396]]) # '''[[Ёган Гутэнбэрг]]''' ([[d:Q8958]]) # [[Эліяс Гоў]] ([[d:Q360359]]) # [[Жазэф-Мары Жакар]] ([[d:Q310833]]) # [[Робэрт Джарвік]] ([[d:Q588120]]) # [[Філіп Кан]] ([[d:Q1373386]]) # [[Джон Джордж Кемэні]] ([[d:Q28900]]) # [[Джэк Кілбі]] ([[d:Q182031]]) # [[Стэфані Кўолек]] ([[d:Q7509]]) # [[Джэйран Ланіер]] ([[d:Q92862]]) # [[Ігнацы Лукасевіч]] ([[d:Q28978]]) # [[Гульельма Марконі]] ([[d:Q36488]]) # [[Сайрус Макормік]] ([[d:Q719357]]) # [[Робэрт Мэткалф]] ([[d:Q92766]]) # [[Сэм’юэл Морзэ]] ([[d:Q75698]]) # [[Альфрэд Нобэль]] ([[d:Q23810]]) # [[Робэрт Нойс]] ([[d:Q241735]]) # [[Чарлз Алджэрнан Парсанз]] ([[d:Q150910]]) # [[Рой Планкет]] ([[d:Q908166]]) # [[Ўільям Шоклі]] ([[d:Q163415]]) # [[Алан Шугарт]] ([[d:Q1373431]]) # [[Айзэк Зынгер]] ([[d:Q312011]]) # '''[[Нікола Тэсла]]''' ([[d:Q9036]]) # [[Алесандра Вольта]] ([[d:Q680]]) # [[Эрнэст Ўолтан]] ([[d:Q183631]]) # '''[[Джэймз Ўат]]''' ([[d:Q9041]]) # [[Вільгэльм Эдуард Вэбэр]] ([[d:Q76707]]) # [[Элі Ўітні]] ([[d:Q280930]]) # [[Чарлз Ўілсан]] ([[d:Q162900]]) ==== Матэматыкі, 49 ==== # [[Даніель Бэрнульлі]] ([[d:Q122366]]) # [[Якаб Бэрнульлі]] ([[d:Q122392]]) # [[Банавэнтура Кавальеры]] ([[d:Q214544]]) # [[Жан ля Рон д’Алямбэр]] ([[d:Q153232]]) # '''[[Леанард Ойлер]]''' ([[d:Q7604]]) # '''[[П’ер дэ Фэрма]]''' ([[d:Q75655]]) # '''[[Готфрыд Ляйбніц]]''' ([[d:Q9047]]) # '''[[Блез Паскаль]]''' ([[d:Q1290]]) # '''[[Нільс Гэнрык Абэль]]''' ([[d:Q124115]]) # [[Уладзімер Арнольд]] ([[d:Q157642]]) # [[Стэфан Банах]] ([[d:Q180217]]) # [[Айзэк Бэраў]] ([[d:Q207718]]) # [[Джордж Бул]] ([[d:Q134661]]) # [[Георг Кантар]] ([[d:Q76420]]) # [[Элі Картан]] ([[d:Q274639]]) # [[Агюстэн-Люі Кашы]] ([[d:Q8814]]) # [[Рыхард Дэдэкінд]] ([[d:Q76556]]) # [[Ёган Пэтэр Густаў Лёжэн Дырыхле]] ([[d:Q29193]]) # [[Готгальд Айзэнштайн]] ([[d:Q61047]]) # [[Роналд Фішэр]] ([[d:Q216723]]) # [[Жан Батыст Жазэф Фур’е]] ([[d:Q8772]]) # '''[[Эварыст Галюа]]''' ([[d:Q7091]]) # '''[[Карл Фрыдрых Гаўс]]''' ([[d:Q6722]]) # [[Аляксандар Гратэндык]] ([[d:Q77141]]) # '''[[Курт Гёдэль]]''' ([[d:Q41390]]) # [[Жак Адамар]] ([[d:Q164425]]) # [[Ўільям Роўэн Гамілтан]] ([[d:Q11887]]) # [[Годфры Гаралд Гардзі]] ([[d:Q184337]]) # [[Шарль Эрміт]] ([[d:Q168401]]) # '''[[Давід Гільбэрт]]''' ([[d:Q41585]]) # [[Карл Густаў Якаб Якобі]] ([[d:Q76564]]) # [[Фэлікс Кляйн]] ([[d:Q76641]]) # [[Андрэй Калмагораў]] ([[d:Q153224]]) # '''[[Жазэф-Люі Лягранж]]''' ([[d:Q80222]]) # [[П’ер-Сымон Ляпляс]] ([[d:Q44481]]) # [[Мікалай Лабачэўскі]] ([[d:Q129199]]) # [[Бэнуа Мандэльбро]] ([[d:Q101740]]) # [[П’ер-Люі Мапэрцюі]] ([[d:Q164374]]) # [[Гаспар Монж]] ([[d:Q206832]]) # '''[[Джон фон Нойман]]''' ([[d:Q17455]]) # [[Эмі Нётэр]] ([[d:Q7099]]) # [[Рыгор Пэрэльман]] ([[d:Q117346]]) # '''[[Анры Пуанкарэ]]''' ([[d:Q81082]]) # [[Жан-Віктор Пансэле]] ([[d:Q168452]]) # '''[[Срыніваса Рамануджан]]''' ([[d:Q83163]]) # '''[[Бэрнгард Рыман]]''' ([[d:Q42299]]) # [[Джэймз Сайманз]] ([[d:Q560847]]) # [[Карл Вэерштрас]] ([[d:Q57103]]) # [[Гэрман Вайль]] ([[d:Q71029]]) ==== Інфарматыкі, 19 ==== # [[Джон Атанасаў]] ([[d:Q314308]]) # [[Чарлз Бэбідж]] ([[d:Q46633]]) # '''[[Тым Бэрнэрз-Лі]]''' ([[d:Q80]]) # [[Дэніел Брыклін]] ([[d:Q92624]]) # [[Сэймур Крэй]] ([[d:Q92765]]) # [[Ўорд Канінггэм]] ([[d:Q7637]]) # [[Эдсгер Дэйкстра]] ([[d:Q8556]]) # [[Дуглас Энгельбарт]] ([[d:Q92614]]) # [[Гэрман Голерыт]] ([[d:Q192145]]) # [[Гэры Кілдал]] ([[d:Q92627]]) # [[Дональд Кнут]] ([[d:Q17457]]) # [[Ада Лаўлэйс]] ([[d:Q7259]]) # [[Дэніс Рычы]] ([[d:Q45575]]) # [[Рычард Столман]] ([[d:Q7439]]) # [[Лінус Торвальдс]] ([[d:Q34253]]) # '''[[Алан Т’юрынг]]''' ([[d:Q7251]]) # [[Нікляўс Вірт]] ([[d:Q92604]]) # [[Стыў Возьняк]] ([[d:Q483382]]) # [[Конрад Цузэ]] ([[d:Q60093]]) === Журналісты, 20 === # [[Крыстыян Аманпур]] ([[d:Q236939]]) # [[Робэрт Фіск]] ([[d:Q310900]]) # [[Джон Пілджэр]] ([[d:Q471546]]) # [[Арун Шуры]] ([[d:Q3518399]]) # [[Эд Брэдлі]] ([[d:Q766913]]) # [[Том Броўкаў]] ([[d:Q919527]]) # [[Ўолтэр Кронкайт]] ([[d:Q31073]]) # [[Гэда Гопэр]] ([[d:Q271324]]) # [[Дэйвід Макалаў]] ([[d:Q374610]]) # [[Эдўард Мюраў]] ([[d:Q353935]]) # [[Джозэф Пулітцэр]] ([[d:Q173417]]) # [[Дэн Ратэр]] ([[d:Q733027]]) # [[Хэральда Рывэра]] ([[d:Q1368995]]) # [[Джон Стосэл]] ([[d:Q579324]]) # [[Эд Саліван]] ([[d:Q83807]]) # [[Майк Ўолес]] ([[d:Q325487]]) # [[Барбара Ўолтэрз]] ([[d:Q231417]]) # [[Ўолтэр Ўінчэл]] ([[d:Q3097952]]) # [[Опра Ўінфры]] ([[d:Q55800]]) # [[Боб Ўудўард]] ([[d:Q312782]]) === Спартоўцы, 164 === # [[Роджэр Баністэр]] ([[d:Q319351]]) # [[Усэйн Болт]] ([[d:Q1189]]) # [[Боб Біман]] ([[d:Q52604]]) # [[Сяргей Бубка]] ([[d:Q184556]]) # [[Сэбастыян Коў]] ([[d:Q188502]]) # [[Дык Фосбэры]] ([[d:Q310989]]) # [[Хайле Гебрэсэласіе]] ([[d:Q171500]]) # [[Стэфка Кастадынава]] ([[d:Q232008]]) # [[Джэкі Джойнэр-Кэрсі]] ([[d:Q209390]]) # [[Рэйфэр Джонсан]] ([[d:Q452605]]) # [[Алена Ісінбаева]] ([[d:Q6319]]) # [[Карл Льюіс]] ([[d:Q131237]]) # [[Кіпчоге Кейна]] ([[d:Q28947]]) # [[Бобі Мораў]] ([[d:Q345673]]) # [[Эдўін Мойзэс]] ([[d:Q52620]]) # [[Паава Нурмі]] ([[d:Q101942]]) # [[Джэсі Оўэнз]] ([[d:Q52651]]) # [[Ўілма Рудалф]] ([[d:Q31083]]) # [[Джым Торп]] ([[d:Q221482]]) # [[Бэйб Загарыяс]] ([[d:Q231983]]) # [[Эміль Затапек]] ([[d:Q52589]]) # [[Жан-Клёд Кілі]] ([[d:Q11485]]) # [[Гэрман Маер]] ([[d:Q1956]]) # [[Ганнамары Мозэр-Прэль]] ([[d:Q9586]]) # [[Інгемар Стэнмарк]] ([[d:Q530]]) # [[Ліндсі Вон]] ([[d:Q10068]]) # [[Джым Браўн]] ([[d:Q927916]]) # [[О Джэй Сымпсан]] ([[d:Q44473]]) # [[Джэры Райс]] ([[d:Q505423]]) # [[Лінь Дань]] ([[d:Q1390341]]) # [[Пэтэр Гадэ]] ([[d:Q363540]]) # [[Карым Абдул-Джабар]] ([[d:Q179051]]) # [[Сяргей Бялоў]] ([[d:Q435891]]) # [[Лэры Бэрд]] ([[d:Q190152]]) # [[Ўілт Чэмбэрлен]] ([[d:Q182455]]) # [[Тым Данкан]] ([[d:Q193020]]) # [[Мэджык Джонсан]] ([[d:Q134183]]) # [[Майкл Джордан]] ([[d:Q41421]]) # [[Дражан Петравіч]] ([[d:Q209982]]) # [[Біл Расэл]] ([[d:Q242185]]) # [[Арвідас Сабоніс]] ([[d:Q297750]]) # [[Гэнк Ааран]] ([[d:Q215777]]) # [[Тай Коб]] ([[d:Q552828]]) # [[Лу Герыг]] ([[d:Q357444]]) # [[Ўілі Мэйс]] ([[d:Q561852]]) # [[Джэкі Робінсан]] ([[d:Q221048]]) # [[Бэйб Рут]] ([[d:Q213812]]) # [[Уле Эйнар Б’ёрндален]] ([[d:Q189408]]) # [[Жак Анкетыль]] ([[d:Q221001]]) # [[Джына Барталі]] ([[d:Q155010]]) # [[Фаўста Копі]] ([[d:Q219912]]) # [[Бэрнар Іно]] ([[d:Q109255]]) # [[Мігель Індурайн]] ([[d:Q105542]]) # [[Эдзі Мэркс]] ([[d:Q103756]]) # [[Махамад Алі]] ([[d:Q36107]]) # [[Гэнры Армстранг]] ([[d:Q734339]]) # [[Джэк Дэмпсі]] ([[d:Q313686]]) # [[Рокі Марчыяна]] ([[d:Q188362]]) # [[Джо Луіс]] ([[d:Q273206]]) # [[Інгемар Югансан]] ([[d:Q335872]]) # [[Шугар Рэй Робінсан]] ([[d:Q316706]]) # [[Шугар Рэй Леанард]] ([[d:Q335798]]) # [[Робэрт Фішэр]] ([[d:Q41314]]) # [[Гары Каспараў]] ([[d:Q28614]]) # [[Дональд Брэдман]] ([[d:Q313591]]) # [[Ўільям Гілбэрт Грэйс]] ([[d:Q616068]]) # [[Сачын Тэндулкар]] ([[d:Q9488]]) # [[Райнэр Клімке]] ([[d:Q467676]]) # [[Люсьяна Аймар]] ([[d:Q271360]]) # [[Дгіян Чанд]] ([[d:Q381138]]) # [[Юдзуру Ханю]] ([[d:Q597023]]) # [[Соня Гэні]] ([[d:Q204205]]) # [[Мішэль Кўан]] ([[d:Q235254]]) # [[Тара Ліпінскі]] ([[d:Q232999]]) # [[Скот Мойр]] ([[d:Q440940]]) # [[Аксэль Паўльсэн]] ([[d:Q28943]]) # [[Ірына Радніна]] ([[d:Q233812]]) # [[Бэн Гоган]] ([[d:Q365626]]) # [[Бобі Джонз]] ([[d:Q437526]]) # [[Джэк Ніклаўс]] ([[d:Q9424]]) # [[Арналд Палмэр]] ([[d:Q9434]]) # [[Гэры Плэер]] ([[d:Q469721]]) # [[Аніка Сёрэнстам]] ([[d:Q232711]]) # [[Лі Трэвіна]] ([[d:Q950128]]) # [[Тайгер Ўудс]] ([[d:Q10993]]) # [[Надзя Каманэчы]] ([[d:Q33228]]) # [[Савао Ката]] ([[d:Q312684]]) # [[Вольга Корбут]] ([[d:Q221575]]) # [[Ларыса Латыніна]] ([[d:Q22102]]) # [[Лі Нін]] ([[d:Q314032]]) # [[Лілія Падкапаева]] ([[d:Q237276]]) # [[Віталь Шчэрба]] ([[d:Q299095]]) # [[Людміла Турышчава]] ([[d:Q231516]]) # [[Аня Андэрсэн]] ([[d:Q265646]]) # [[Івана Баліч]] ([[d:Q310526]]) # [[Ігар Турчын]] ([[d:Q4466509]]) # [[Ўэйн Грэцкі]] ([[d:Q209518]]) # [[Валеры Харламаў]] ([[d:Q380267]]) # [[Гордзі Гоў]] ([[d:Q358519]]) # [[Бобі Гал]] ([[d:Q456688]]) # [[Марыё Лем’ё]] ([[d:Q316249]]) # [[Сяргей Макараў]] ([[d:Q505412]]) # [[Бобі Ор]] ([[d:Q348017]]) # [[Марыс Рышар]] ([[d:Q325138]]) # [[Уладзіслаў Трацьцяк]] ([[d:Q316864]]) # [[Марыё Андрэцьці]] ([[d:Q171312]]) # [[Хуан Мануэль Фанхіё]] ([[d:Q2069]]) # [[Ален Прост]] ([[d:Q10494]]) # [[Міхаэль Шумахэр]] ([[d:Q9671]]) # [[Айртан Сэна]] ([[d:Q10490]]) # [[Джэкі Ст’юарт]] ([[d:Q3188]]) # [[Б’ёрн Дэлі]] ([[d:Q217505]]) # [[Маці Нюкянэн]] ([[d:Q16849]]) # [[Бэн Эйнсьлі]] ([[d:Q449073]]) # [[Паўль Эльвстрэм]] ([[d:Q50893]]) # [[Франц Бэкенбаўэр]] ([[d:Q4457]]) # [[Дэйвід Бэкгэм]] ([[d:Q10520]]) # [[Джанлюіджы Буфон]] ([[d:Q68060]]) # [[Ікер Касыльяс]] ([[d:Q11584]]) # [[Бобі Чарлтан]] ([[d:Q171583]]) # [[Ёган Кройф]] ([[d:Q17163]]) # [[Альфрэда Дзі Стэфана]] ([[d:Q164546]]) # [[Эўсэбію]] ([[d:Q162043]]) # [[Алекс Фэрг’юсан]] ([[d:Q44980]]) # [[Гарынча]] ([[d:Q180642]]) # [[Мія Гэм]] ([[d:Q222086]]) # [[Дыега Марадона]] ([[d:Q17515]]) # [[Ліянэль Мэсі]] ([[d:Q615]]) # [[Герд Мюлер]] ([[d:Q43744]]) # [[Мішэль Плятыні]] ([[d:Q4261]]) # [[Фэрэнц Пушкаш]] ([[d:Q482931]]) # [[Раналду]] ([[d:Q529207]]) # [[Крыштыяну Раналду]] ([[d:Q11571]]) # [[Пэле]] ([[d:Q12897]]) # [[Марка ван Бастэн]] ([[d:Q483629]]) # [[Леў Яшын]] ([[d:Q167828]]) # [[Зынэдын Зыдан]] ([[d:Q1835]]) # [[Боні Блэр]] ([[d:Q231513]]) # [[Эрык Гайдэн]] ([[d:Q311289]]) # [[Юган-Уляф Кос]] ([[d:Q318403]]) # [[Марк Сьпіц]] ([[d:Q180748]]) # [[Майкл Фэлпс]] ([[d:Q39562]]) # [[Грэг Луганіс]] ([[d:Q311332]]) # [[Ян-Увэ Вальднэр]] ([[d:Q345360]]) # [[Андрэ Агасі]] ([[d:Q7407]]) # [[Б’ёрн Борг]] ([[d:Q104506]]) # [[Маргарэт Корт]] ([[d:Q202342]]) # [[Новак Джокавіч]] ([[d:Q5812]]) # [[Крыс Эвэрт]] ([[d:Q14286]]) # [[Роджэр Фэдэрэр]] ([[d:Q1426]]) # [[Штэфі Граф]] ([[d:Q11662]]) # [[Білі Джын Кінг]] ([[d:Q54527]]) # [[Род Лэйвэр]] ([[d:Q105550]]) # [[Сюзан Ленглен]] ([[d:Q232831]]) # [[Джон Макінра]] ([[d:Q16474]]) # [[Рафаэль Надаль]] ([[d:Q10132]]) # [[Марціна Наўратылава]] ([[d:Q54545]]) # [[Піт Сампрас]] ([[d:Q9446]]) # [[Біл Тылдэн]] ([[d:Q54684]]) # [[Сэрэна Ўільямз]] ([[d:Q11459]]) # [[Карч Кірай]] ([[d:Q472336]]) ==== Спартовыя функцыянэры, 3==== # [[Ёзэф Блятэр]] ([[d:Q483437]]) # [[П’ер дэ Кубэртэн]] ([[d:Q82984]]) # [[Хуан Антоніё Самаранч]] ([[d:Q171166]]) == Гісторыя, 800 == === Асноўнае, 63 === ==== Агульныя паняткі, 14==== # '''[[Гісторыя]]''' ([[d:Q309]]) # '''[[Цывілізацыя]]''' ([[d:Q8432]]) # [[Гісторыя Зямлі]] ([[d:Q156312]]) # [[Сусьветная гісторыя]] ([[d:Q200325]]) # [[Архіў]] ([[d:Q166118]]) # [[Біяграфія]] ([[d:Q36279]]) # [[Замак]] ([[d:Q23413]]) # [[Стан (сацыяльная група)|Стан]] ([[d:Q657326]]) ## [[Буржуазія]] ([[d:Q52090]]) ## [[Дваранства]] ([[d:Q134737]]) # [[Імпэратар]] ([[d:Q39018]]) # [[Фэадалізм]] ([[d:Q37739]]) # [[Граф]] ([[d:Q28989]]) # [[Дзесяціна]] ([[d:Q184664]]) ==== Дапаможныя гістарычныя навукі, 15 ==== # [[Археалёгія]] ([[d:Q23498]]) ## [[Археалягічная культура]] ([[d:Q465299]]) ## [[Археагенэтыка]] ([[d:Q636489]]) # [[Храналёгія]] ([[d:Q130788]]) # [[Дыпляматыка]] ([[d:Q378426]]) # [[Эпіграфіка]] ([[d:Q181260]]) # [[Генэалёгія]] ([[d:Q47307]]) # [[Геральдыка]] ([[d:Q18336]]) ## [[Герб]] ([[d:Q14659]]) # [[Гістарыяграфія]] ([[d:Q50675]]) ## [[Тэорыя змовы]] ([[d:Q159535]]) # [[Нумізматыка]] ([[d:Q631286]]) # [[Палеаграфія]] ([[d:Q179957]]) # [[Філятэлія]] ([[d:Q131026]]) # [[Філязофія гісторыі]] ([[d:Q190721]]) ==== Гісторыя навук і тэхналёгіяў, 18 ==== # [[Гісторыя навукі]] ([[d:Q201486]]) # [[Гісторыя сельскай гаспадаркі]] ([[d:Q952080]]) # [[Гісторыя астраноміі]] ([[d:Q50056]]) # [[Гісторыя авіяцыі]] ([[d:Q471043]]) # [[Гісторыя біялёгіі]] ([[d:Q746656]]) # [[Гісторыя хіміі]] ([[d:Q501353]]) # [[Гісторыі геаграфіі]] ([[d:Q911070]]) # [[Гісторыя геалёгіі]] ([[d:Q1779809]]) # [[Гісторыя фізыкі]] ([[d:Q212881]]) # [[Гісторыя матэматыкі]] ([[d:Q185264]]) # [[Гісторыя эканамічнай думкі]] ([[d:Q268194]]) # [[Гісторыя мовазнаўства]] ([[d:Q1478235]]) # [[Гісторыя псыхалёгіі]] ([[d:Q261215]]) # [[Гісторыя сацыялёгіі]] ([[d:Q932233]]) # [[Гісторыя тэхналёгіі]] ([[d:Q465352]]) # [[Гісторыя мэдыцыны]] ([[d:Q380274]]) # [[Гісторыя вылічальнай тэхнікі]] ([[d:Q186148]]) # [[Гісторыя пісьменства]] ([[d:Q1340267]]) ==== Іншыя тэмы, 16 ==== # [[Мастацтвазнаўства]] ([[d:Q50637]]) # [[Гісторыя мастацтва]] ([[d:Q50641]]) # [[Гісторыя культуры]] ([[d:Q858517]]) # [[Гісторыя архітэктуры]] ([[d:Q8180985]]) # [[Гісторыя кіно]] ([[d:Q107478]]) # [[Гісторыя дзяржавы і права]] ([[d:Q680004]]) # [[Гісторыя літаратуры]] ([[d:Q6497044]]) # [[Вайсковая гісторыя]] ([[d:Q192781]]) # [[Гісторыя музыкі]] ([[d:Q846047]]) # [[Гісторыя філязофіі]] ([[d:Q27654]]) # [[Гісторыя рэлігіі]] ([[d:Q846742]]) ## [[Гісторыя будызму]] ([[d:Q464200]]) ## [[Жыдоўская гісторыя]] ([[d:Q961603]]) ## [[Гісторыя хрысьціянства]] ([[d:Q235329]]) ## [[Гісторыя індуізму]] ([[d:Q1192933]]) ## [[Гісторыя ісламу]] ([[d:Q642379]]) === Гісторыя паводле кантынэнтаў 8 === # [[Гісторыя Афрыкі]] ([[d:Q149813]]) # [[Гісторыя Амэрыкі]] ([[d:Q690256]]) ## [[Гісторыя Паўночнай Амэрыкі]] ([[d:Q149527]]) ## [[d:Q912852|History of South America]] # [[Гісторыя Антарктыкі]] ([[d:Q722537]]) # [[Гісторыя Азіі]] ([[d:Q627531]]) # [[Гісторыя Эўропы]] ([[d:Q7787]]) # [[Гісторыя Акіяніі]] ([[d:Q149509]]) === Гісторыя паводле рэгіёнаў, 5 === # [[Гісторыя Цэнтральнай Амэрыкі]] ([[d:Q1202140]]) # [[Гісторыя Карыбаў]] ([[d:Q457898]]) # [[Гісторыя Балканаў]] ([[d:Q1266338]]) # [[Гісторыя Блізкага Ўсходу]] ([[d:Q51615]]) # [[Гісторыя Скандынавіі]] ([[d:Q568251]]) === Гісторыя паводле краінаў, 96 === ==== Афрыка, 13==== # [[Гісторыя Эгіпту]] ([[d:Q185301]]) # [[Гісторыя Эрытрэі]] ([[d:Q1435211]]) # [[Гісторыя Этыёпіі]] ([[d:Q273595]]) # [[Гісторыя Ганы]] ([[d:Q524656]]) # [[Гісторыя Лібіі]] ([[d:Q28907]]) # [[Гісторыя Мадагаскару]] ([[d:Q769743]]) # [[Гісторыя Марока]] ([[d:Q472658]]) # [[Гісторыя Нігерыі]] ([[d:Q1435215]]) # [[Гісторыя Сэнэгалу]] ([[d:Q1151513]]) # [[Гісторыя Сьера-Леонэ]] ([[d:Q1477561]]) # [[Гісторыя Самалі]] ([[d:Q10862295]]) # [[Гісторыя Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] ([[d:Q217184]]) # [[Гісторыя Судану]] ([[d:Q246643]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 15==== # [[Гісторыя Аргентыны]] ([[d:Q243976]]) # [[Гісторыя Балівіі]] ([[d:Q876412]]) # [[Гісторыя Бразыліі]] ([[d:Q211967]]) # [[Гісторыя Канады]] ([[d:Q2945]]) # [[Гісторыя Чылі]] ([[d:Q472967]]) # [[Гісторыя Калюмбіі]] ([[d:Q1044401]]) # [[Гісторыя Кубы]] ([[d:Q473130]]) # [[Гісторыя Эквадору]] ([[d:Q926416]]) # [[Гісторыя Гаяны]] ([[d:Q1516437]]) # [[Гісторыя Гаіці]] ([[d:Q846445]]) # [[Гісторыя Мэксыкі]] ([[d:Q212763]]) # [[Гісторыя Парагваю]] ([[d:Q1121772]]) # [[Гісторыя Пэру]] ([[d:Q316648]]) # [[Гісторыя ЗША]] ([[d:Q131110]]) # [[Гісторыя Вэнэсуэлы]] ([[d:Q8914]]) ==== Азія, 31 ==== # [[Гісторыя Аўганістану]] ([[d:Q188872]]) # [[Гісторыя Азэрбайджану]] ([[d:Q188328]]) # [[Гісторыя Банглядэш]] ([[d:Q839809]]) # [[Гісторыя Бутану]] ([[d:Q956615]]) # [[Гісторыя М’янмы]] ([[d:Q216841]]) # [[Гісторыя Камбоджы]] ([[d:Q675630]]) # [[Гісторыя Кітаю]] ([[d:Q82972]]) # [[Гісторыя Індыі]] ([[d:Q133136]]) # [[Гісторыя Інданэзіі]] ([[d:Q331596]]) # [[Гісторыя Ізраілю]] ([[d:Q2696109]]) # [[Гісторыя Іраку]] ([[d:Q695980]]) # [[Гісторыя Ірану]] ([[d:Q28926]]) # [[Гісторыя Японіі]] ([[d:Q130436]]) # [[Гісторыя Карэі]] ([[d:Q713414]]) # [[Гісторыя Лібану]] ([[d:Q234541]]) # [[Гісторыя Малайзіі]] ([[d:Q1064598]]) # [[Гісторыя Манголіі]] ([[d:Q768502]]) # [[Гісторыя Нэпалу]] ([[d:Q1648546]]) # [[Гісторыя Пакістану]] ([[d:Q726994]]) # [[Гісторыя Палестыны]] ([[d:Q556079]]) # [[Гісторыя Філіпінаў]] ([[d:Q830399]]) # [[Гісторыя Саудаўскай Арабіі]] ([[d:Q559915]]) # [[Гісторыя Сынгапуру]] ([[d:Q1969320]]) # [[Гісторыя Шры-Ланкі]] ([[d:Q1584837]]) # [[Гісторыя Сырыі]] ([[d:Q943676]]) # [[Гісторыя Тайваню]] ([[d:Q378008]]) # [[Гісторыя Тайлянду]] ([[d:Q379391]]) # [[Гісторыя Тыбэту]] ([[d:Q521263]]) # [[Гісторыя Турэччыны]] ([[d:Q190876]]) # [[Гісторыя Віетнаму]] ([[d:Q212913]]) # [[Гісторыя Емэну]] ([[d:Q900498]]) ==== Эўропа, 35 ==== # [[Гісторыя Альбаніі]] ([[d:Q213833]]) # [[Гісторыя Армэніі]] ([[d:Q193688]]) # [[Гісторыя Аўстрыі]] ([[d:Q187830]]) # [[Гісторыя Бэльгіі]] ([[d:Q205317]]) # [[Гісторыя Баўгарыі]] ([[d:Q7800]]) # [[Гісторыя Харватыі]] ([[d:Q210726]]) # [[Гісторыя Даніі]] ([[d:Q204680]]) # [[Гісторыя Ангельшчыны]] ([[d:Q11755949]]) # [[Гісторыя Эстоніі]] ([[d:Q949423]]) # [[Гісторыя Фінляндыі]] ([[d:Q202808]]) # [[Гісторыя Францыі]] ([[d:Q7778]]) # [[Гісторыя Грузіі]] ([[d:Q238246]]) # [[Гісторыя Нямеччыны]] ([[d:Q122131]]) # [[Гісторыя Грэцыі]] ([[d:Q7794]]) # [[Гісторыя Вугоршчыны]] ([[d:Q199960]]) # [[Гісторыя Ісьляндыі]] ([[d:Q151128]]) # [[Гісторыя Рэспублікі Ірляндыі]] ([[d:Q1403781]]) # [[Гісторыя Італіі]] ([[d:Q7791]]) # [[Гісторыя Латвіі]] ([[d:Q209655]]) # [[Гісторыя Летувы]] ([[d:Q215063]]) # [[Гісторыя Мальты]] ([[d:Q243842]]) # [[Гісторыя Нідэрляндаў]] ([[d:Q238533]]) # [[Гісторыя Нарвэгіі]] ([[d:Q210725]]) # [[Гісторыя Польшчы]] ([[d:Q199569]]) # [[Гісторыя Партугаліі]] ([[d:Q7790]]) # [[Гісторыя Румыніі]] ([[d:Q216672]]) # [[Гісторыя Расеі]] ([[d:Q161414]]) # [[Гісторыя Шатляндыі]] ([[d:Q471148]]) # [[Гісторыя Сэрбіі]] ([[d:Q223195]]) # [[Гісторыя Гішпаніі]] ([[d:Q7781]]) # [[Гісторыя Швэцыі]] ([[d:Q201350]]) # [[Гісторыя Швайцарыі]] ([[d:Q208761]]) # [[Гісторыя Ўкраіны]] ([[d:Q210701]]) # [[Гісторыя Вялікабрытаніі]] ([[d:Q113162]]) # [[Гісторыя Ўэйлзу]] ([[d:Q1063608]]) ==== Акіянія, 2==== # [[Гісторыя Аўстраліі]] ([[d:Q174825]]) # [[Гісторыя Новай Зэляндыі]] ([[d:Q672551]]) === Прагісторыя і старажытнасьць, 171 === ==== Агульныя паняткі, 8 ==== # '''[[Каменны век]]''' ([[d:Q11759]]) # '''[[Бронзавы век]]''' ([[d:Q11761]]) # '''[[Жалезны век]]''' ([[d:Q11764]]) # [[Медны век]] ([[d:Q130253]]) # [[Старажытны сьвет]] ([[d:Q41493]]) # [[Антычнасьць]] ([[d:Q486761]]) # [[Позьняя Антычнасьць]] ([[d:Q217050]]) # [[Элінізм]] ([[d:Q428995]]) ==== Прагісторыя, 20 ==== # '''[[Дагістарычны час]]''' ([[d:Q11756]]) # [[Аўстралапітэк]] ([[d:Q103237]]) # [[Краманьёнец]] ([[d:Q179234]]) # [[Пітэкантрап]] ([[d:Q192993]]) # [[Сынатрап]] ([[d:Q45931]]) # [[Архантрап]] ([[d:Q101362]]) # [[Антрапагенэз]] ([[d:Q83944]]) # [[Дзянісавец]] ([[d:Q151055]]) # [[Неандэрталец]] ([[d:Q40171]]) # [[Паратрап]] ([[d:Q111463]]) # [[Раньнія перасяленьні людзей]] ([[d:Q858288]]) ===== Жалезны век, 9 ===== # [[Палеаліт]] ([[d:Q40203]]) ## [[Ніжні палеаліт]] ([[d:Q7463501]]) ## [[Сярэдні палеаліт]] ([[d:Q626270]]) ## [[Верхні палеаліт]] ([[d:Q479505]]) # [[Мэзаліт]] ([[d:Q44155]]) # [[Нэалітычная рэвалюцыя]] ([[d:Q180548]]) # [[Нэаліт]] ([[d:Q36422]]) # [[Калыска цывілізацыі]] ([[d:Q1207629]]) # [[Здабыцьцё агню першабытнымі людзьмі]] ([[d:Q912205]]) ==== Афрыка, 19 ==== # '''[[Старажытны Эгіпет]]''' ([[d:Q11768]]) ## [[Накада III]] ([[d:Q721840]]) ## [[Фараон]] ([[d:Q37110]]) ## [[Эліністычны Эгіпет]] ([[d:Q2320005]]) ## [[Тэбы (Эгіпет)|Тэбы]] ([[d:Q101583]]) ## [[Мэмфіс]] ([[d:Q5715]]) ## [[Старажытнае царства]] ([[d:Q177819]]) ## [[Сярэдняе каралеўства]] ([[d:Q191324]]) ## [[Новае каралеўства]] ([[d:Q180568]]) ## [[Даліна Каралёў]] ([[d:Q133423]]) # [[Нок]] ([[d:Q927291]]) # [[Нубія]] ([[d:Q135028]]) ## [[Куш]] ([[d:Q241790]]) ## [[Мэраэ]] ([[d:Q5780]]) # [[Аксумскае каралеўства]] ([[d:Q139377]]) # [[Картаген (дзяржава)]] ([[d:Q2429397]]) ## [[Картаген]] ([[d:Q6343]]) ## [[Пунічныя войны]] ([[d:Q124988]]) # [[Пунт]] ([[d:Q282350]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 10==== # [[Андзкія цывілізацыі]] ([[d:Q3122657]]) ## [[Чавінская культура]] ([[d:Q13341477]]) ## [[Нортэ-Чыка]] ([[d:Q153836]]) # [[Мэзаамэрыка]] ([[d:Q13703]]) # [[Мая]] ([[d:Q28567]]) # [[Палеаіндзейцы]] ([[d:Q888099]]) # [[Тэатыўакан]] ([[d:Q172613]]) # [[Альмэкі]] ([[d:Q135364]]) # [[Засяленьне Амэрыкі]] ([[d:Q13925462]]) # [[Сапатэцкая цывілізацыя]] ([[d:Q844750]]) ==== Азія, 69 ==== # [[Вялікі шаўковы шлях]] ([[d:Q36288]]) ===== Цэнтральная Азія, Іран і Каўказ, 15 ===== # [[Дзяржава Ахемэнідаў]] ([[d:Q389688]]) # [[Атрапатэна]] ([[d:Q260437]]) # [[Бактрыя]] ([[d:Q132646]]) # [[Каўкаская Альбанія]] ([[d:Q177076]]) # [[Ібэрыя]] ([[d:Q19083]]) # [[Элам]] ([[d:Q128904]]) ## [[Сузы]] ([[d:Q180773]]) # [[Мідыйцы]] ([[d:Q8735]]) # [[Парцянская імпэрыя]] ([[d:Q1986139]]) # [[Пэрсэпаліс]] ([[d:Q129072]]) # [[Рымска-пэрсыдзкія войны]] ([[d:Q500409]]) # [[Сакі (плямёны)|Сакі]] ([[d:Q673001]]) # [[Дзяржава Сасанідаў]] ([[d:Q83891]]) # [[Сагдыяна]] ([[d:Q486244]]) # [[Тахары]] ([[d:Q192858]]) ===== Усходняя Азія, 10 ===== # [[Качасон]] ([[d:Q28405]]) # [[Дзёмон]] ([[d:Q52824]]) # [[Дынастыя Шан]] ([[d:Q128938]]) # [[Пэрыяд Вясны і Восені]] ([[d:Q185047]]) # [[Тры карэйскія дзяржавы]] ([[d:Q165292]]) # [[Чжаньго]] ([[d:Q185063]]) # [[Чжоў]] ([[d:Q35216]]) # [[Яёі]] ([[d:Q207858]]) # [[Тры ўладара і пяць імпэратараў]] ([[d:Q201727]]) # [[Хюну]] ([[d:Q188836]]) ===== Паўднёвая Азія, 11 ===== # [[Дынастыя Чола]] ([[d:Q151148]]) # '''[[Імпэрыя Гупта]]''' ([[d:Q11774]]) # [[Індзкая цывілізацыя]] ([[d:Q42534]]) ## [[Магэнджа-Дара]] ([[d:Q5725]]) # [[Інда-грэцкае каралеўства]] ([[d:Q215643]]) # [[Інда-скіцкае каралеўства]] ([[d:Q240123]]) # [[Кушанскае царства]] ([[d:Q25979]]) # [[Магадга]] ([[d:Q234009]]) # [[Імпэрыя Маўр’яў]] ([[d:Q62943]]) # [[Дынастыя Сатаваганаў]] ([[d:Q5257]]) # [[Вэдычная цывілізацыя]] ([[d:Q215262]]) ===== Паўднёва-Ўсходняя Азія, 3 ===== # [[Намвіет]] ([[d:Q827040]]) # [[П’ю]] ([[d:Q1627675]]) # [[Дынастыя Хон-Бан]] ([[d:Q1209333]]) ===== Заходняя Азія, 29 ===== # '''[[Мэсапатамія]]''' ([[d:Q11767]]) # [[Акад]] ([[d:Q4461035]]) # [[Амарэі]] ([[d:Q203507]]) # [[Багратыдзкая Армэнія]] ([[d:Q2622868]]) # [[Асырыя]] ([[d:Q41137]]) ## [[Нінэвія]] ([[d:Q5680]]) # [[Бабілёнія]] ([[d:Q47690]]) ## [[Бабілён]] ([[d:Q5684]]) ## [[Халдэі]] ([[d:Q200969]]) # [[Эбла]] ([[d:Q5743]]) # [[Гісторыя старажытнага Ізраілю і Юдэі]] ([[d:Q193748]]) # [[Хэты]] ([[d:Q5406]]) # [[Лідыя]] ([[d:Q620765]]) # [[Мітані]] ([[d:Q178665]]) # [[Пальміра]] ([[d:Q5747]]) # [[Фінікія]] ([[d:Q41642]]) ## [[Тыр]] ([[d:Q82070]]) # [[Фрыгія]] ([[d:Q32579]]) # [[Імпэрыя Сэлеўкідаў]] ([[d:Q93180]]) # [[Сабэі]] ([[d:Q940785]]) # [[Шумэр]] ([[d:Q35355]]) ## [[Ур]] ([[d:Q5699]]) # [[Троя]] ([[d:Q22647]]) ## [[Траянская вайна]] ([[d:Q42937]]) # [[Угарыт]] ([[d:Q191369]]) # [[Урарту]] ([[d:Q185068]]) # [[Урадлівы паўмесяц]] ([[d:Q170526]]) # [[Вялікая Армэнія]] ([[d:Q208404]]) # [[Сырыйскія войны]] ([[d:Q1330607]]) ==== Эўропа, 45 ==== # [[Мінойская цывілізацыя]] ([[d:Q134178]]) ## [[Кнос]] ([[d:Q173527]]) # [[Дакія]] ([[d:Q173082]]) ## [[Дакі]] ([[d:Q212853]]) # [[Этрускі]] ([[d:Q17161]]) # '''[[Старажытная Грэцыя]]''' ([[d:Q11772]]) ## [[Мікенская Грэцыя]] ([[d:Q181264]]) ## [[Грэка-пэрсыдзкія войны]] ([[d:Q76026]]) ## [[Вялікая Грэцыя]] ([[d:Q184313]]) ## [[Атэнскі марскі зьвяз]] ([[d:Q193235]]) ## [[Спарта]] ([[d:Q5690]]) # [[Старажытны Рым]] ([[d:Q1747689]]) ## [[Рымскае каралеўства]] ([[d:Q201038]]) ## [[Рымская рэспубліка]] ([[d:Q17167]]) ## '''[[Рымская імпэрыя]]''' ([[d:Q2277]]) ### [[Пампэі]] ([[d:Q43332]]) ## [[Заходняя Рымская імпэрыя]] ([[d:Q42834]]) ## [[Заняпад Заходняй Рымскай імпэрыі]] ([[d:Q608613]]) ## [[Крызіс Рымскай імпэрыі III стагодзьдзя]] ([[d:Q329838]]) ## [[Дынастыя Юліюсаў-Кляўдыюсаў]] ([[d:Q192841]]) ## [[Пяць добрых імпэратараў]] ([[d:Q193254]]) ## [[Гальская вайна]] ([[d:Q202161]]) ## [[Македонскія войны]] ([[d:Q75813]]) ## [[Грамадзянскія войны ў Старажытным Рыме]] ([[d:Q1747183]]) # [[Старажытная Македонія]] ([[d:Q83958]]) # [[Кельты]] ([[d:Q35966]]) # [[Кімэрыйцы]] ([[d:Q192730]]) # [[Сарматы]] ([[d:Q162858]]) # [[Саксы]] ([[d:Q101985]]) # [[Скітыя]] ([[d:Q845909]]) ## [[Скіфы]] ([[d:Q131802]]) # [[Тракія]] ([[d:Q41741]]) # [[Вялікае перасяленьне народаў]] ([[d:Q131192]]) ## [[Аланы]] ([[d:Q178054]]) ## [[Англы]] ([[d:Q104238]]) ## [[Булгары]] ([[d:Q110117]]) ## [[Бургунды]] ([[d:Q150412]]) ## [[Готы]] ([[d:Q42193]]) ### [[Остготы]] ([[d:Q103122]]) ### [[Вэстготы]] ([[d:Q23693]]) ## [[Гуны]] ([[d:Q45813]]) ## [[Маўры]] ([[d:Q169260]]) ## [[Русь (народ)|Русь]] ([[d:Q914114]]) ## [[Свэвы]] ([[d:Q155085]]) ## [[Вандалы]] ([[d:Q42211]]) === Сярэднявечча, 149 === # '''[[Сярэднявечча]]''' ([[d:Q12554]]) # [[Цэх]] ([[d:Q170161]]) # [[Баяры]] ([[d:Q203563]]) # [[Рыцар]] ([[d:Q102083]]) # [[Самурай]] ([[d:Q38142]]) # [[Прыгоньніцтва]] ([[d:Q103350]]) # [[Рыцарства]] ([[d:Q1056721]]) ==== Афрыка, 8==== # [[Аджуран]] ([[d:Q862532]]) # [[Альмаравіды]] ([[d:Q75613]]) # [[Ганская імпэрыя]] ([[d:Q206789]]) # [[Канэм]] ([[d:Q1537016]]) # '''[[Малійская імпэрыя]]''' ([[d:Q184536]]) # [[Сонгай]] ([[d:Q202687]]) # [[Тымбукту]] ([[d:Q9427]]) # [[Транссахарскі гандаль]] ([[d:Q465279]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 8==== # '''[[Ацтэкі]]''' ([[d:Q12542]]) # [[Імпэрыя інкаў]] ([[d:Q28573]]) # [[Дакалюмбава Амэрыка]] ([[d:Q202390]]) # [[Чыму]] ([[d:Q901198]]) # [[Місысыпская культура]] ([[d:Q1052095]]) # [[Мочэ]] ([[d:Q208188]]) # [[Тыўанака]] ([[d:Q61750]]) # [[Вары]] ([[d:Q605340]]) ==== Азія, 49 ==== # [[Залаты век ісламу]] ([[d:Q745799]]) # [[Мамлюкі]] ([[d:Q947784]]) ===== Цэнтральная Азія і Іран, 9 ===== # [[Ак-Каюнлу]] ([[d:Q555994]]) # [[Залатая Арда]] ([[d:Q79965]]) # [[Кара-Каюнлу]] ([[d:Q324470]]) # [[Арабская заваёва Пэрсіі]] ([[d:Q887684]]) # [[Харэзмская імпэрыя]] ([[d:Q63134381]]) # [[Цюркскі каганат]] ([[d:Q205466]]) # [[Сэльджукі]] ([[d:Q3708255]]) # [[Газнэвідзкая імпэрыя]] ([[d:Q249578]]) # [[Уйгурскі каганат]] ([[d:Q831218]]) ===== Усходняя Азія, 19===== # [[Кар’ё]] ([[d:Q28208]]) # '''[[Дынастыя Хань]]''' ([[d:Q7209]]) # [[Эпоха Хэян]] ([[d:Q193292]]) # [[Цьзінь]] ([[d:Q7352]]) # [[Цьзінь]] ([[d:Q5066]]) # [[Дынастыя Ляо]] ([[d:Q4958]]) # '''[[Мангольская імпэрыя]]''' ([[d:Q12557]]) # [[Ніндзя]] ([[d:Q9402]]) # [[Цынь]] ([[d:Q7183]]) # [[Шаснаццаць царстваў]] ([[d:Q683551]]) # [[Сун]] ([[d:Q7462]]) # [[Паўднёвыя і Паўночныя дынастыі]] ([[d:Q49696]]) # [[Суй]] ([[d:Q7405]]) # '''[[Дынастыя Тан]]''' ([[d:Q9683]]) # [[Тры царствы]] ([[d:Q185043]]) # [[Ся]] ([[d:Q169705]]) # [[Дынастыя Юань]] ([[d:Q7313]]) # [[Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў]] ([[d:Q242115]]) # [[Кідані]] ([[d:Q218332]]) ===== Паўднёвая Азія, 3===== # [[Дэлійскі султанат]] ([[d:Q229411]]) # [[Мусульманская заваёва Паўднёвай Азіі]] ([[d:Q2566899]]) # [[Віджаянагарская імпэрыя]] ([[d:Q167639]]) ===== Паўднёва-Ўсходняя Азія, 7===== # [[Чампа]] ([[d:Q216786]]) # [[Кгмэрская імпэрыя]] ([[d:Q201705]]) # [[Маджапагіт]] ([[d:Q49326]]) # [[Маласкі султанат]] ([[d:Q46652]]) # [[Паганскае каралеўства]] ([[d:Q888574]]) # [[Шрывіджая]] ([[d:Q234197]]) # [[Дынастыя Чан]] ([[d:Q3111454]]) ===== Заходняя Азія, 9===== # '''[[Халіфат Абасыдаў]]''' ([[d:Q12536]]) # '''[[Крыжовыя паходы]]''' ([[d:Q12546]]) ## [[Крыжацкая дзяржава]] ([[d:Q190967]]) # [[Нікейская імпэрыя]] ([[d:Q181254]]) # [[Фатымідзкі халіфат]] ([[d:Q160307]]) # [[Лацінская імпэрыя]] ([[d:Q178897]]) # '''[[Асманская імпэрыя]]''' ([[d:Q12560]]) # [[Румскі султанат]] ([[d:Q975405]]) # [[Амэядзкі халіфат]] ([[d:Q8575586]]) ==== Эўропа, 77==== # [[Чорная сьмерць]] ([[d:Q42005]]) # [[Вялікая схізма]] ([[d:Q51648]]) # [[Габсбургі]] ([[d:Q65968]]) # [[Мэдычы]] ([[d:Q170022]]) # [[Нарманы]] ([[d:Q83418]]) # '''[[Адраджэньне]]''' ([[d:Q4692]]) ===== Усходняя і Цэнтральная Эўропа, 26 ===== # [[Полаўцы]] ([[d:Q1035516]]) # [[Авары]] ([[d:Q68962]]) # [[Першае Баўгарскае царства]] ([[d:Q203817]]) # [[Другое Баўгарскае царства]] ([[d:Q420759]]) # '''[[Бізантыйская імпэрыя]]''' ([[d:Q12544]]) ## [[Араба-бізантыйскія войны]] ([[d:Q29100]]) ## [[Бізантыйска-баўгарскія войны]] ([[d:Q2288144]]) ## [[Бізантыйска-асманскія войны]] ([[d:Q630259]]) ## [[Падзеньне Канстантынопалю]] ([[d:Q160077]]) # [[Галіцка-Валынскае княства]] ([[d:Q239502]]) # [[Вялікае Княства Літоўскае]] ([[d:Q49683]]) # [[Маскоўскае княства]] ([[d:Q170770]]) # [[Каралеўства Вугоршчына]] ([[d:Q171150]]) # [[Гусіцкія войны]] ([[d:Q478301]]) # [[Хазары]] ([[d:Q173282]]) # [[Кіеўская Русь]] ([[d:Q1108445]]) # [[Вялікая Маравія]] ([[d:Q193152]]) # [[Наўгародзкая рэспубліка]] ([[d:Q151536]]) # [[Крыцкая вайна]] ([[d:Q699602]]) # [[Печанегі]] ([[d:Q181752]]) # [[Тэўтонскі ордэн]] ([[d:Q48189]]) # [[Уладзімера-Суздальскае княства]] ([[d:Q83546]]) # [[Волская Булгарыя]] ([[d:Q185488]]) # [[Каралеўства Багеміі]] ([[d:Q42585]]) # [[Вялікая вайна 1409—1411 гадоў]] ([[d:Q937255]]) # [[Рурыкавічы]] ([[d:Q210398]]) ===== Заходняя Эўропа, 45===== # [[Аль-Андалюс]] ([[d:Q123559]]) ## [[Кордаўскі халіфат]] ([[d:Q171740]]) ## [[Рэканкіста]] ([[d:Q79791]]) # [[Арагон (каралеўства)|Арагон]] ([[d:Q199442]]) # [[Герцагства Бургундыя]] ([[d:Q4712]]) # [[Кастыльскае каралеўства]] ([[d:Q179293]]) # [[Франская дзяржава]] ([[d:Q146246]]) ## [[Усходне-Франскае каралеўства]] ([[d:Q153080]]) ## [[Заходне-Франскае каралеўства]] ([[d:Q46370]]) # [[Каралеўства Францыя]] ([[d:Q70972]]) # [[Каралінская імпэрыя]] ([[d:Q31929]]) ## [[Капэтынгі]] ([[d:Q179544]]) ## [[Каралінгі]] ([[d:Q133602]]) ## [[Мэравінгі]] ([[d:Q59488]]) # [[Каралеўства Ангельшчына]] ([[d:Q179876]]) ## [[Англасаксы]] ([[d:Q32768]]) ## [[Бітва пры Гастынгсе]] ([[d:Q83224]]) ## [[Нармандзкае заваяваньне Ангельшчыны]] ([[d:Q200485]]) ## [[Вайна Пунсовай і Белай ружы]] ([[d:Q127751]]) # [[Ганза]] ([[d:Q42908]]) # [[Кальмарская унія]] ([[d:Q62623]]) # '''[[Сьвятая Рымская імпэрыя]]''' ([[d:Q12548]]) # [[Плантагенэты]] ([[d:Q106151]]) # '''[[Стогадовая вайна]]''' ([[d:Q12551]]) # [[Сьвятая інквізыцыя]] ([[d:Q43173]]) # [[Тампліеры]] ([[d:Q41300]]) # [[Лянгабарды]] ([[d:Q130900]]) # [[Паўночныя крыжовыя паходы]] ([[d:Q51662]]) # [[Расьсяленьне немцаў на ўсход]] ([[d:Q170346]]) # [[Папская дзяржава]] ([[d:Q170174]]) # [[Генуэская рэспубліка]] ([[d:Q174306]]) # [[Сыцылійскае каралеўства]] ([[d:Q188586]]) # [[Вэнэцыянская рэспубліка]] ([[d:Q4948]]) # [[Эпоха вікінгаў]] ([[d:Q213649]]) # '''[[Вікінгі]]''' ([[d:Q12567]]) # [[Каралеўства вэстготаў]] ([[d:Q126936]]) # [[Аўстразія]] ([[d:Q105098]]) # [[Франкі]] ([[d:Q43482]]) # [[Барацьба за інвэстытуру]] ([[d:Q154764]]) # [[Нямецкае каралеўства]] ([[d:Q175211]]) # [[Вэнды]] ([[d:Q158281]]) # [[Бізантыйска-гоцкія войны]] ([[d:Q477973]]) # [[Гвэльфы і гібэліны]] ([[d:Q187742]]) # [[Нэйстрыя]] ([[d:Q106577]]) # [[Салічны закон]] ([[d:Q152507]]) === Раньні Новы час, 94 === ==== Асноўныя тэмы, 12 ==== # [[Раньні Новы час]] ([[d:Q5308718]]) # [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці]] ([[d:Q133641]]) # '''[[Брытанская імпэрыя]]''' ([[d:Q8680]]) # [[Францускія калёніі]] ([[d:Q179023]]) # [[Малы ледавіковы пэрыяд]] ([[d:Q190530]]) # [[Кругасьветнае падарожжа Магелана — Элькана]] ([[d:Q1225170]]) # [[Партугальская каляніяльная імпэрыя]] ([[d:Q200464]]) # [[Гішпанская імпэрыя]] ([[d:Q80702]]) # [[Навукова-тэхнічная рэвалюцыя]] ([[d:Q214078]]) # [[Сямігадовая вайна]] ([[d:Q33143]]) # [[Сарагоскі дагавор]] ([[d:Q1147471]]) # [[Тардэсыльяскі дагавор]] ([[d:Q180897]]) ==== Афрыка, 9==== # [[Рабства ў Афрыцы]] ([[d:Q3057915]]) # [[Трансатлянтычны нявольніцкі гандаль]] ([[d:Q10701282]]) # [[Борну]] ([[d:Q894030]]) # [[Манаматапа]] ([[d:Q854468]]) # [[Ашанці (імпэрыя)|Ашанці]] ([[d:Q722071]]) # [[Каралеўства Конга]] ([[d:Q796583]]) # [[Оё (імпэрыя)|Оё]] ([[d:Q849623]]) # [[Сэнарскі султанат]] ([[d:Q1475713]]) # [[Хаўсанскія дзяржавы]] ([[d:Q1591030]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 11 ==== # [[Вайна за незалежнасьць ЗША]] ([[d:Q40949]]) # [[Эўрапейская калянізацыя Амэрыкі]] ([[d:Q184716]]) ## [[Брытанская калянізацыя Амэрыкі]] ([[d:Q918254]]) ## [[Гішпанская калянізацыя Амэрыкі]] ([[d:Q1047607]]) ### [[Гішпанская заваёва ацтэкаў]] ([[d:Q828435]]) ### [[Гішпанская заваёва інкаў]] ([[d:Q636771]]) # [[Француска-індзейскія войны]] ([[d:Q681416]]) ## [[Француская і індзейская вайна]] ([[d:Q154697]]) # [[Гвалт ля Ўундэд-Ні]] ([[d:Q108413]]) # [[Экпэдыцыя Льюіса і Кларка]] ([[d:Q505802]]) # [[Вайна гішпанаамэрыканскіх калёніяў за незалежнасьць]] ([[d:Q1123201]]) ==== Азія, 23 ==== # [[Землятрус у Шэньсі]] ([[d:Q191293]]) # [[Голад у Бэнгаліі]] ([[d:Q2477522]]) # [[Дэканскія султанаты]] ([[d:Q1183649]]) # [[Галяндзкая Ост-Індзкая кампанія]] ([[d:Q159766]]) # [[Брытанская Ост-Індзкая кампанія]] ([[d:Q83164]]) # [[Эпоха Эда]] ([[d:Q184963]]) ## [[Сёгунат Такугава]] ([[d:Q205662]]) # [[Імдзінская вайна]] ([[d:Q576338]]) # [[Чосан]] ([[d:Q28179]]) # [[Казаскае ханства]] ([[d:Q1433867]]) # '''[[Дынастыя Мін]]''' ([[d:Q9903]]) # [[Маратга]] ([[d:Q83618]]) # [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў]] ([[d:Q33296]]) # [[Расейская калянізацыя Сібіры]] ([[d:Q735349]]) # [[Сэфэвідзкая імпэрыя]] ([[d:Q161205]]) # [[Сыкгаўская імпэрыя]] ([[d:Q83572]]) # [[Аютыя]] ([[d:Q841364]]) # [[Бухарскае ханства]] ([[d:Q577668]]) # [[Лан Сань]] ([[d:Q853477]]) # [[Дынатыя Ле]] ([[d:Q10800789]]) # [[Сібірскае ханства]] ([[d:Q190513]]) # [[Дынастыя Таўнгу]] ([[d:Q519718]]) # [[Джунггарскае ханства]] ([[d:Q1923401]]) ==== Эўропа, 39 ==== ===== Агульныя тэмы, 4===== # '''[[Эпоха Асьветніцтва]]''' ([[d:Q12539]]) # '''[[Рэфармацыя]]''' ([[d:Q12562]]) # '''[[Трыццацігадовая вайна]]''' ([[d:Q2487]]) # [[Контрарэфармацыя]] ([[d:Q128168]]) ===== Заходняя Эўропа, 16 ===== # [[Лісабонскі землятрус 1755 году]] ([[d:Q191055]]) # [[Ангельска-галяндзкія войны]] ([[d:Q755170]]) # [[Бэрлінскі кангрэс]] ([[d:Q151423]]) # [[Нідэрляндзкая рэвалюцыя]] ([[d:Q164432]]) # [[Ангельская рэвалюцыя]] ([[d:Q80330]]) # '''[[Француская рэвалюцыя]]''' ([[d:Q6534]]) ## [[Францускія рэвалюцыйныя войны]] ([[d:Q207318]]) # [[Францускія рэлігійныя войны]] ([[d:Q673175]]) # [[Гугеноты]] ([[d:Q101935]]) # [[Італьянскія войны]] ([[d:Q273348]]) # [[Прусія]] ([[d:Q38872]]) # [[Пурытанства]] ([[d:Q137073]]) # [[Гішпанская інквізыцыя]] ([[d:Q184725]]) # [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну]] ([[d:Q32929]]) # [[Вайна за гішпанскую спадчыну]] ([[d:Q150701]]) # [[Агароджваньне]] ([[d:Q792164]]) ===== Усходняя і Цэнтральная Эўропа, 19===== # [[Казакі]] ([[d:Q47805]]) ## [[Гетманшчына]] ([[d:Q212439]]) # [[Крымскае ханства]] ([[d:Q160440]]) # [[Вялікая Паўночная вайна]] ([[d:Q151616]]) # [[Вялікая турэцкая вайна]] ([[d:Q74623]]) # [[Раманавы]] ([[d:Q112707]]) # [[Казанскае ханства]] ([[d:Q186537]]) # [[Інфлянцкая вайна]] ([[d:Q246863]]) # [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] ([[d:Q152006]]) # [[Рэч Паспалітая]] ([[d:Q172107]]) # [[Вялікая гульня]] ([[d:Q216702]]) # [[Маскоўская дзяржава]] ([[d:Q186096]]) ## [[Апрычніна]] ([[d:Q611162]]) # [[Расейска-турэцкія войны]] ([[d:Q743046]]) # [[Асманскія войны ў Эўропе]] ([[d:Q698985]]) # [[Люблінская унія]] ([[d:Q963303]]) # [[Літоўска-маскоўскія войны]] ([[d:Q1567698]]) # [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] ([[d:Q1044829]]) # [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] ([[d:Q631991]]) === Сучаснасьць, 213 === ==== Агульныя тэмы, 47 ==== # [[Новы час]] ([[d:Q3281534]]) # [[Нафтавы крызіс 1973 году]] ([[d:Q316817]]) # [[Абаліцыянізм]] ([[d:Q169390]]) # [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] ([[d:Q152195]]) # [[Рух за грамадзянскія правы]] ([[d:Q13406660]]) # '''[[Халодная вайна]]''' ([[d:Q8683]]) # [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|Успышка каранавіруснай інфэкцыі 2019—2020]] ([[d:Q81068910]]) # [[Дэкалянізацыя]] ([[d:Q230533]]) # [[Сусьветны фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў]] ([[d:Q896666]]) # '''[[Вялікая дэпрэсія]]''' ([[d:Q8698]]) # '''[[Індустрыяльная рэвалюцыя]]''' ([[d:Q2269]]) # [[Інфармацыйная эра]] ([[d:Q956129]]) # [[Міжваенны пэрыяд]] ([[d:Q154611]]) # [[Пакт Брыяна-Келага]] ([[d:Q205073]]) # [[Нэаімпэрыялізм]] ([[d:Q304121]]) # [[Касьмічнае дасьледаваньне]] ([[d:Q180046]]) # [[Касьмічная гонка]] ([[d:Q1932]]) # [[Гішпанскі грып]] ([[d:Q178275]]) # [[Вайна супраць тэрарызму]] ([[d:Q185729]]) # [[Жаночае выбарчае права]] ([[d:Q205204]]) # '''[[Першая сусьветная вайна]]''' ([[d:Q361]]) ## [[Балканская кампанія]] ([[d:Q789406]]) ## [[Усходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Усходні фронт]] ([[d:Q154573]]) ## [[Італьянскі фронт]] ([[d:Q659745]]) ## [[Блізкаўсходні фронт]] ([[d:Q1765465]]) ## [[Лязанская мірная дамова]] ([[d:Q193258]]) ## [[Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)|Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)]] ([[d:Q192924]]) ## [[Трыянонская дамова]] ([[d:Q181902]]) ## [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Заходні фронт]] ([[d:Q152989]]) ## [[Парыская мірная канфэрэнцыя]] ([[d:Q199820]]) # '''[[Другая сусьветная вайна]]''' ([[d:Q362]]) ## [[Антыгітлераўская кааліцыя]] ([[d:Q329888]]) ## [[Краіны Восі]] ([[d:Q43056]]) ## [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа]] ([[d:Q130796]]) ## [[Польская кампанія 1939 году]] ([[d:Q150812]]) ## [[Заходні фронт (Другая сусьветная вайна)|Заходні фронт]] ([[d:Q216184]]) ## [[Бітва за Атлянтыку]] ([[d:Q157627]]) ## [[Бітва за Брытанію]] ([[d:Q154720]]) ## [[Савецка-фінляндзкая вайна (1939—1940)|Савецка-фінская вайна]] ([[d:Q134949]]) ## [[Нямецка-савецкая вайна]] ([[d:Q189266]]) ## [[Міжземнаморская кампанія]] ([[d:Q696817]]) ## [[Вайна ў Ціхім акіяне]] ([[d:Q184425]]) ## [[Напад на Пэрл-Гарбар]] ([[d:Q52418]]) ## [[Ялцінская канфэрэнцыя]] ([[d:Q161227]]) ## [[Ядзерныя бамбаваньні Хірасімы і Нагасакі]] ([[d:Q488]]) ## [[Нюрнбэрскі працэс]] ([[d:Q80130]]) # [[Калектывізацыя]] ([[d:Q26844385]]) ==== Афрыка, 18 ==== # [[Арабская вясна]] ([[d:Q33761]]) # [[Вайна за незалежнасьць Альжыру]] ([[d:Q200790]]) # [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] ([[d:Q12055176]]) # [[Ангельска-зулуская вайна]] ([[d:Q228911]]) # '''[[Апартэід]]''' ([[d:Q11409]]) # [[Біяфра]] ([[d:Q178469]]) # [[Вольная дзяржава Конга]] ([[d:Q76048]]) # [[Грамадзянская вайна ў Этыёпіі]] ([[d:Q257724]]) # [[Першая ангельска-бурская вайна]] ([[d:Q329203]]) # [[Грамадзянская вайна ў Лібіі]] ([[d:Q81545]]) # [[Паўстаньне магдыстаў]] ([[d:Q31944]]) # [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]] ([[d:Q829875]]) # [[Генацыд у Руандзе]] ([[d:Q131297]]) # [[Каляніяльны падзел Афрыкі]] ([[d:Q179848]]) # [[Другая англа-бурская вайна]] ([[d:Q215112]]) # [[Другая кангалеская вайна]] ([[d:Q75756]]) # [[Другая італьянска-этыёпская вайна]] ([[d:Q94916]]) # [[Сакоцкі халіфат]] ([[d:Q600524]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 23 ==== # [[Землятрус на Гаіці 2010 году]] ([[d:Q43777]]) # '''[[Грамадзянская вайна ў ЗША]]''' ([[d:Q8676]]) # [[Індзейскія войны]] ([[d:Q849680]]) # [[Рух за правы афраамэрыканцаў]] ([[d:Q48537]]) # [[Канфэдэрацыйныя Штаты Амэрыкі]] ([[d:Q81931]]) # [[Кубінскі крызіс]] ([[d:Q128160]]) # [[Кубінская рэвалюцыя]] ([[d:Q11264]]) # [[Пылавая чара]] ([[d:Q726501]]) # [[Бразыльская імпэрыя]] ([[d:Q217230]]) # [[Вялікая Калюмбія]] ([[d:Q199821]]) # [[Гаіцянская рэвалюцыя]] ([[d:Q689128]]) # [[Мангэтанскі праект]] ([[d:Q127050]]) # [[Вайна за незалежнасьць Мэксыкі]] ([[d:Q68750]]) # [[Мэксыканская рэвалюцыя]] ([[d:Q214426]]) # [[Амэрыканска-мэксыканская вайна]] ([[d:Q6683]]) # [[Тэрарыстычныя акты 11 верасьня 2001 году]] ([[d:Q10806]]) # [[Гішпанска-амэрыканская вайна]] ([[d:Q12583]]) # [[Біржавы крах 1929 году]] ([[d:Q201684]]) # [[Ангельска-амэрыканская вайна 1812—1814 гадоў]] ([[d:Q26013]]) # [[Парагвайская вайна]] ([[d:Q58947]]) # [[Салетравая вайна]] ([[d:Q152004]]) # [[Дзікі Захад]] ([[d:Q14947899]]) # [[Новы курс]] ([[d:Q186356]]) ==== Азія, 55 ==== ===== Усходняя Азія, 23 ===== # [[Паводка ў Кітаі 1931 году]] ([[d:Q1150973]]) # [[Таншанскі землятрус 1976 году]] ([[d:Q462195]]) # [[Землятрус у Японіі (2011)|Землятрус у Японіі]] ([[d:Q36204]]) # [[Паўстаньне баксэраў]] ([[d:Q150229]]) # [[Гісторыя Кітайскай народная рэспублікі]] ([[d:Q862552]]) # [[Грамадзянская вайна ў Кітаі]] ([[d:Q179975]]) # [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі]] ([[d:Q8690]]) # [[Японская імпэрыя]] ([[d:Q188712]]) # [[Першая опіюмная вайна]] ([[d:Q191282]]) # [[Японска-кітайская вайна]] ([[d:Q178687]]) # [[Вялікі скок]] ([[d:Q58715]]) # [[Вялікі кітайскі голад]] ([[d:Q2454958]]) # [[Карэйская вайна]] ([[d:Q8663]]) # [[Эпоха Мэйдзі]] ([[d:Q3125096]]) # '''[[Рэстаўрацыя Мэйдзі]]''' ([[d:Q8707]]) # '''[[Дынастыя Цын]]''' ([[d:Q8733]]) # [[Расейска-японская вайна]] ([[d:Q159950]]) # [[Другая опіюмная вайна]] ([[d:Q418151]]) # [[Другая японска-кітайская вайна]] ([[d:Q170314]]) # [[Тайпінскае паўстаньне]] ([[d:Q192408]]) # [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь]] ([[d:Q99717]]) # [[Сынхайская рэвалюцыя]] ([[d:Q190517]]) # [[Няроўныя дагаворы]] ([[d:Q864737]]) ===== Паўднёвая Азія, 9 ===== # [[Бголаўскі цыклён 1970 году]] ([[d:Q245551]]) # [[Вайна за незалежнасьць Банглядэшу]] ([[d:Q371394]]) # [[Брытанская Індыя]] ([[d:Q129286]]) # [[Індыйскі нацыянальна-вызвольны рух]] ([[d:Q12444025]]) # [[Паўстаньне сыпаяў]] ([[d:Q129864]]) # [[Трэцяя індыйска-пакістанская вайна]] ([[d:Q1922071]]) # [[Падзел Брытанскай Індыі]] ([[d:Q129053]]) # [[Нгуен]] ([[d:Q6500483]]) # [[Конбаўн]] ([[d:Q1062422]]) ===== Паўднёва-Ўсходняя Азія, 9 ===== # [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году]] ([[d:Q130754]]) # [[Галяндзкая Ост-Індыя]] ([[d:Q188161]]) # [[Францускі Індакітай]] ([[d:Q185682]]) # [[Вайна за незалежнасьць Інданэзіі]] ([[d:Q1332160]]) # [[Філіпіна-амэрыканская вайна]] ([[d:Q214456]]) # [[Філіпінская рэвалюцыя]] ([[d:Q422082]]) # '''[[Вайна ў Віетнаме]]''' ([[d:Q8740]]) # [[Чэрвоныя кгмэры]] ([[d:Q191764]]) # [[Індакітайская вайна]] ([[d:Q748780]]) ===== Заходняя Азія, 14 ===== # [[Арабскае паўстаньне]] ([[d:Q239060]]) # [[Вайна за незалежнасьць Турэччыны]] ([[d:Q234738]]) # [[Генацыд армянаў]] ([[d:Q80034]]) # [[Брытанскі мандат у Палестыне]] ([[d:Q193714]]) # '''[[Арабска-ізраільскі канфлікт]]''' ([[d:Q8669]]) # [[Грамадзянская вайна ў Паўночным Емэне]] ([[d:Q521199]]) # [[Грамадзянская вайна ў Лібане]] ([[d:Q208484]]) # [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране]] ([[d:Q126065]]) # [[Аўганска-савецкая вайна]] ([[d:Q83085]]) # [[Ірака-іранская вайна]] ([[d:Q82664]]) # [[Вайна ў Пэрсыдзкім заліве]] ([[d:Q37643]]) # [[Вайна ў Аўганістане]] ([[d:Q182865]]) # [[Ірацкая вайна]] ([[d:Q545449]]) # [[Грамадзянская вайна ў Сырыі]] ([[d:Q178810]]) ==== Эўропа, 70 ==== ===== Агульныя тэмы, 11 ===== # [[Аўстрыйская імпэрыя]] ([[d:Q131964]]) # [[Аўстра-Вугоршчына]] ([[d:Q28513]]) # [[Венскі кангрэс]] ([[d:Q46362]]) # [[Эўрапейская інтэграцыя]] ([[d:Q1048268]]) # [[Гісторыя Эўрапейскага Зьвязу]] ([[d:Q212114]]) # '''[[Галакост]]''' ([[d:Q2763]]) # [[Сьвяты зьвяз]] ([[d:Q154640]]) # [[Жалезная заслона]] ([[d:Q124425]]) # [[Вясна народаў]] ([[d:Q3588]]) # [[Парыскі мірны дагавор 1814 году]] ([[d:Q740724]]) # '''[[Вэрсальская мірная дамова 1919 году]]''' ([[d:Q8736]]) ===== Усходняя Эўропа, 30 ===== # [[Балканскія войны]] ([[d:Q165725]]) ## [[Першая балканская вайна]] ([[d:Q177918]]) ## [[Другая балканская вайна]] ([[d:Q184183]]) # [[Чарнобыльская катастрофа]] ([[d:Q486]]) # [[Крымская вайна]] ([[d:Q254106]]) # [[Чэхаславаччына]] ([[d:Q33946]]) # [[Распад СССР]] ([[d:Q5167679]]) # [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка]] ([[d:Q16957]]) # [[Вайна 1812 году]] ([[d:Q179250]]) # [[Вялікі тэрор]] ([[d:Q187650]]) # [[Другая грэцка-турэцкая вайна]] ([[d:Q87138]]) # [[Вайна за незалежнасьць Грэцыі]] ([[d:Q182062]]) # [[ГУЛаг]] ([[d:Q161448]]) # [[Галадамор ва Ўкраіне]] ([[d:Q165058]]) # [[Вугорская рэвалюцыя 1956 году]] ([[d:Q164348]]) # [[Польска-савецкая вайна]] ([[d:Q186284]]) # [[Праская вясна]] ([[d:Q162401]]) # [[Восень народаў]] ([[d:Q382861]]) # [[Грамадзянская вайна ў Расеі]] ([[d:Q79911]]) # [[Расейская імпэрыя]] ([[d:Q34266]]) # [[Расейская рэвалюцыя 1905 году]] ([[d:Q184928]]) # '''[[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]]''' ([[d:Q8729]]) # [[Расейска-турэцкая вайна (1877—1878)|Расейска-турэцкая вайна (1877—1878)]] ([[d:Q174205]]) # [[Расейска-ўкраінская вайна]] ([[d:Q15860072]]) # [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|Салідарнасьць]] ([[d:Q1003]]) # [[Усходні блёк]] ([[d:Q170541]]) # '''[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]''' ([[d:Q15180]]) ## [[Меншавікі]] ([[d:Q191515]]) ## [[Народны камісарыят унутраных справаў]] ([[d:Q182449]]) # [[Югаславія]] ([[d:Q36704]]) # [[Дэпартацыі народаў у СССР]] ([[d:Q85125]]) ===== Заходняя Эўропа, 29 ===== # [[Бэльгійская рэвалюцыя]] ([[d:Q223933]]) # [[Бэрлінскі мур]] ([[d:Q5086]]) # [[Першая француская імпэрыя]] ([[d:Q71084]]) # [[Француска-пруская вайна]] ([[d:Q46083]]) # [[Першая Француская рэспубліка]] ([[d:Q58296]]) # [[Нямецкі зьвяз]] ([[d:Q151624]]) # [[Нямецкая імпэрыя]] ([[d:Q43287]]) # [[Узьяднаньне Нямеччыны]] ([[d:Q56039]]) # [[Вялікі ірляндзкі голад]] ([[d:Q188371]]) # [[Сто дзён]] ([[d:Q199955]]) # [[Рысарджымэнта]] ([[d:Q51122]]) # [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]] ([[d:Q214028]]) # [[Напалеонаўскія войны]] ([[d:Q78994]]) # '''[[Нацысцкая Нямеччына]]''' ([[d:Q7318]]) ## [[Піўны путч]] ([[d:Q36749]]) ## [[Таемная дзяржаўная паліцыя]] ([[d:Q43250]]) ## [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя]] ([[d:Q7320]]) ## [[СС]] ([[d:Q44687]]) ## [[Штурмавыя атрады]] ([[d:Q150793]]) ## [[Апэрацыя «Валькірыя»]] ([[d:Q105570]]) # [[Вайна на Пірэнэйскім паўвостраве]] ([[d:Q152499]]) # [[Парыская камуна]] ([[d:Q133132]]) # [[Другая Гішпанская Рэспубліка]] ([[d:Q178038]]) # [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі]] ([[d:Q10859]]) # [[Канфлікт у Паўночнай Ірляндыі]] ([[d:Q815436]]) # [[Аб’яднаньне Нямеччыны]] ([[d:Q154705]]) # [[Канцэнтрацыйны лягер Трэцяга райху]] ([[d:Q328468]]) # [[Ваймарская рэспубліка]] ([[d:Q41304]]) # [[Легенда аб нажы ў плечы]] ([[d:Q160944]]) === Гісторычныя гарады, 1 === # [[Антыёхія]] ([[d:Q200441]]) == Геаграфія, 1000 == === Асноўныя тэмы, 48 === # '''[[Геаграфія]]''' ([[d:Q1071]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Сталіца]] ([[d:Q5119]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Горад]]''' ([[d:Q515]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Краіна]] ([[d:Q6256]]) {{Іконка|накід}} # [[Тэрытарыяльнае дасьледаваньне]] ([[d:Q6502154]]) # [[Залежныя тэрыторыі]] ([[d:Q161243]]) {{Іконка|накід}} # [[Граніца]] ([[d:Q133346]]) # [[Сельская мясцовасьць]] ([[d:Q175185]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Прадмесьце]] ([[d:Q188509]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Сяло]] ([[d:Q532]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Атляс]] ([[d:Q162827]]) # [[Ізалінія]] ([[d:Q6653802]]) {{Іконка|накід}} # [[Геадэзічная сыстэма каардынатаў]] ([[d:Q1502887]]) # [[Геаграфічныя каардынаты]] ([[d:Q22664]]) {{Іконка|пачатак}} ## [[Шырата]] ([[d:Q34027]]) {{Іконка|пачатак}} ## [[Даўгата]] ([[d:Q36477]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Геоід]] ([[d:Q185969]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Глёбус]] ([[d:Q133792]]) {{Іконка|накід}} # [[Вялікае кола]] ([[d:Q146657]]) # [[Картаграфічная праекцыя]] ([[d:Q186386]]) ## [[Мэркатарава праекцыя]] ([[d:Q309372]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Рэфэрэнц-эліпсоід]] ([[d:Q1335878]]) # [[Маштаб]] ([[d:Q193642]]) # [[Бок сьвету]] ([[d:Q23718]]) # [[Поўнач]] ([[d:Q659]]) {{Іконка|накід}} # [[Усход]] ([[d:Q684]]) {{Іконка|накід}} # [[Поўдзень]] ([[d:Q667]]) {{Іконка|накід}} # [[Захад]] ([[d:Q679]]) {{Іконка|накід}} # [[Паўднёвы палярны круг]] ([[d:Q182657]]) {{Іконка|накід}} # [[Паўночны палярны круг]] ([[d:Q176609]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Паралель]] ([[d:Q146591]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Роўнік]] ([[d:Q23538]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Мэрыдыян]] ([[d:Q32099]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Паўночны полюс]]''' ([[d:Q934]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Нулявы мэрыдыян]] ([[d:Q3401774]]) # '''[[Паўднёвы полюс]]''' ([[d:Q933]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Тропік Рака]] ([[d:Q176635]]) # [[Тропік Казярога]] ([[d:Q177440]]) # '''[[Кантынэнт]]''' ([[d:Q5107]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Афрыка]]''' ([[d:Q15]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Амэрыка]] ([[d:Q828]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Антарктыда]]''' ([[d:Q51]]) {{Іконка|артыкул}} # '''[[Азія]]''' ([[d:Q48]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Аўстралія (кантынэнт)|Аўстралія]] ([[d:Q3960]]) {{Іконка|накід}} # [[Эўразія]] ([[d:Q5401]]) {{Іконка|накід}} # '''[[Эўропа]]''' ([[d:Q46]]) {{Іконка|артыкул}} # '''[[Паўночная Амэрыка]]''' ([[d:Q49]]) {{Іконка|артыкул}} # '''[[Паўднёвая Амэрыка]]''' ([[d:Q18]]) {{Іконка|артыкул}} === Фізычная геаграфія, 385 === ==== Вадаёмы, 207 ==== ===== Акіяны і моры, 67 ===== # '''[[Арктычны акіян]]''' ([[d:Q788]]) ## [[Мора Бафіна]] ([[d:Q37040]]) ## [[Баранцава мора]] ([[d:Q45823]]) ## [[Мора Бафорта]] ([[d:Q131274]]) ## [[Чукоцкае мора]] ([[d:Q159252]]) ## [[Усходнесыбірскае мора]] ([[d:Q163434]]) ## [[Грэнляндзкае мора]] ([[d:Q132868]]) ## [[Гадсанава затока]] ([[d:Q3040]]) ## [[Карскае мора]] ([[d:Q33629]]) ## [[Мора Лапцевых]] ([[d:Q7988]]) ## [[Белае мора]] ([[d:Q44133]]) # '''[[Атлянтычны акіян]]''' ([[d:Q97]]) ## '''[[Балтыйскае мора]]''' ([[d:Q545]]) ### [[Батнічная затока]] ([[d:Q122574]]) ## [[Біскайская затока]] ([[d:Q41573]]) ## [[Гвінэйская затока]] ([[d:Q41430]]) ## [[Ірляндзкае мора]] ([[d:Q41735]]) ## [[Лябрадорскае мора]] ([[d:Q184189]]) ## [[Паўночнае мора]] ([[d:Q1693]]) ## [[Нарвэскае мора]] ([[d:Q47545]]) ## [[Саргасава мора]] ([[d:Q169274]]) # '''[[Чорнае мора]]''' ([[d:Q166]]) ## [[Азоўскае мора]] ([[d:Q35000]]) # '''[[Карыбскае мора]]''' ([[d:Q1247]]) ## [[Мэксыканская затока]] ([[d:Q12630]]) ## [[Затока Сьвятога Ляўрэнція]] ([[d:Q169523]]) # '''[[Міжземнае мора]]''' ([[d:Q4918]]) ## [[Адрыятычнае мора]] ([[d:Q13924]]) ## [[Эгейскае мора]] ([[d:Q34575]]) ## [[Іянічнае мора]] ([[d:Q37495]]) ## [[Лігурыйскае мора]] ([[d:Q42820]]) ## [[Мармуровае мора]] ([[d:Q35367]]) ## [[Тырэнскае мора]] ([[d:Q38882]]) # '''[[Індыйскі акіян]]''' ([[d:Q1239]]) ## [[Андаманскае мора]] ([[d:Q47632]]) ## [[Арабскае мора]] ([[d:Q58705]]) ## [[Бэнгальская затока]] ([[d:Q38684]]) ## [[Пэрсыдзкая затока]] ([[d:Q34675]]) ## [[Чырвонае мора]] ([[d:Q23406]]) ## [[Тыморскае мора]] ([[d:Q131418]]) # '''[[Ціхі акіян]]''' ([[d:Q98]]) ## [[Арафурскае мора]] ([[d:Q128880]]) ## [[Бэрынгава мора]] ([[d:Q44725]]) ## [[Мора Сулавэсі]] ([[d:Q19270]]) ## [[Каралавае мора]] ([[d:Q82931]]) ## [[Усходне-Кітайскае мора]] ([[d:Q45341]]) ## [[Мора Флорэс]] ([[d:Q150370]]) ## [[Аляскінская затока]] ([[d:Q180531]]) ## [[Каліфарнійская затока]] ([[d:Q132811]]) ## [[Карпэнтарыя]] ([[d:Q180844]]) ## [[Сіямская затока]] ([[d:Q131217]]) ## [[Яванскае мора]] ([[d:Q49364]]) ## [[Малуцкае мора]] ([[d:Q185291]]) ## [[Філіпінскае мора]] ([[d:Q159183]]) ## [[Японскае мора]] ([[d:Q27092]]) ## [[Ахоцкае мора]] ([[d:Q41602]]) ## [[Саламонава мора]] ([[d:Q199479]]) ## [[Паўднёва-Кітайскае мора]] ([[d:Q37660]]) ## [[Мора Сулу]] ([[d:Q160194]]) ## [[Тасманава мора]] ([[d:Q33254]]) ## [[Жоўтае мора]] ([[d:Q37960]]) # '''[[Паўднёвы акіян]]''' ([[d:Q7354]]) ## [[Мора Амундсэна]] ([[d:Q72154]]) ## [[Вялікая Аўстралійская затока]] ([[d:Q186733]]) ## [[Мора Роса]] ([[d:Q164466]]) ## [[Мора Скоша]] ([[d:Q204703]]) ## [[Мора Ўэдэла]] ([[d:Q173343]]) ===== Пратокі, 29 ===== # [[Баб-эль-Мандэбская пратока]] ([[d:Q83318]]) # [[Басава пратока]] ([[d:Q171846]]) # [[Бэрынгава пратока]] ([[d:Q11769]]) # [[Басфор]] ([[d:Q35958]]) # [[Пратока Кука]] ([[d:Q5023]]) # [[Дэйвісава пратока]] ([[d:Q189262]]) # [[Дацкая пратока]] ([[d:Q152058]]) # [[Дарданэлы]] ([[d:Q6514]]) # [[Па-дэ-Кале]] ([[d:Q159898]]) # [[Пратока Дрэйка]] ([[d:Q143650]]) # [[Ля-Манш]] ([[d:Q34640]]) # [[Флорыдзкая пратока]] ([[d:Q232912]]) # [[Гібральтарская пратока]] ([[d:Q36124]]) # [[Армуская пратока]] ([[d:Q79883]]) # [[Гудзонава пратока]] ([[d:Q207702]]) # [[Катэгат]] ([[d:Q131716]]) # [[Карэйская пратока]] ([[d:Q52052]]) # [[Магеланава пратока]] ([[d:Q48365]]) # [[Малацкая пратока]] ([[d:Q48359]]) # [[Мазамбіцкая пратока]] ([[d:Q165100]]) # [[Атранта (пратока)|Атранта]] ([[d:Q164070]]) # [[Полкаўская пратока]] ([[d:Q186299]]) # [[Скагерак]] ([[d:Q1695]]) # [[Зондзкая пратока]] ([[d:Q192790]]) # [[Тайванская пратока]] ([[d:Q127031]]) # [[Торэсава пратока]] ([[d:Q179188]]) # [[Цугарская пратока]] ([[d:Q271521]]) # [[Юкатанская пратока]] ([[d:Q193260]]) # [[Эрэсунд]] ([[d:Q104662]]) ===== Рэкі, 71 ===== ======Афрыка, 12====== # '''[[Конга (рака)|Конга]]''' ([[d:Q3503]]) ## [[Касаі (рака)|Касаі]] ([[d:Q186541]]) ## [[Убангі]] ([[d:Q171649]]) # [[Лімпопа]] ([[d:Q173017]]) # '''[[Нігер (рака)|Нігер]]''' ([[d:Q3542]]) ## [[Бэнуэ]] ([[d:Q204806]]) # '''[[Ніл]]''' ([[d:Q3392]]) ## [[Блакітны Ніл]] ([[d:Q882739]]) ## [[Белы Ніл]] ([[d:Q4814791]]) # [[Аранжавая]] ([[d:Q181475]]) # [[Сэнэгал (рака)|Сэнэгал]] ([[d:Q3569]]) # [[Замбэзі]] ([[d:Q43106]]) ======Паўночная Амэрыка, 9====== # [[Каларада (рака)|Каларада]] ([[d:Q1265]]) # [[Калумбія (рака)|Калумбія]] ([[d:Q2251]]) # [[Макензі (рака)|Макензі]] ([[d:Q3411]]) # '''[[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]''' ([[d:Q1497]]) ## [[Мізуры (рака)|Мізуры]] ([[d:Q5419]]) ## [[Агаё (рака)|Агаё]] ([[d:Q4915]]) # [[Рыё-Грандэ]] ([[d:Q160636]]) # [[Рака Сьвятога Лаўрэнція]] ([[d:Q134750]]) # [[Юкан (рака)|Юкан]] ([[d:Q104437]]) ======Паўднёвая Амэрыка, 9====== # '''[[Амазонка]]''' ([[d:Q3783]]) ## [[Мадэйра (рака)|Мадэйра]] ([[d:Q118251]]) ## [[Рыў-Нэгру]] ([[d:Q118771]]) ## [[Такантынс (рака)|Такантынс]] ([[d:Q156054]]) # [[Магдалена (рака)|Магдалена]] ([[d:Q191829]]) # [[Арынока]] ([[d:Q131792]]) # [[Парана (рака)|Парана]] ([[d:Q127892]]) # [[Уругвай (рака)|Уругвай]] ([[d:Q18278]]) # [[Сан-Франсіску (рака)|Сан-Франсіску]] ([[d:Q142148]]) ======Азія, 27====== # '''[[Янцзы]]''' ([[d:Q5413]]) # '''[[Хуанхэ]]''' ([[d:Q7355]]) # [[Мэконг]] ([[d:Q41179]]) # [[Лена]] ([[d:Q46841]]) # [[Енісей]] ([[d:Q78707]]) ## [[Ангара]] ([[d:Q162737]]) # [[Об]] ([[d:Q973]]) ## [[Іртыш]] ([[d:Q128102]]) # '''[[Інд]]''' ([[d:Q7348]]) # [[Брахмапутра]] ([[d:Q45403]]) # [[Амур]] ([[d:Q6862]]) ## [[Сунгары]] ([[d:Q210326]]) # [[Эўфрат]] ([[d:Q34589]]) # [[Амудар’я]] ([[d:Q8493]]) # '''[[Ганг]]''' ([[d:Q5089]]) ## [[Джамна]] ([[d:Q132726]]) # [[Салуін]] ([[d:Q26422]]) # [[Урал (рака)|Урал]] ([[d:Q80240]]) # [[Сырдар’я]] ([[d:Q483159]]) # [[Іравадзі]] ([[d:Q26076]]) # [[Калыма]] ([[d:Q78879]]) # [[Пэрлінная рака]] ([[d:Q201463]]) # [[Тыгр (рака)|Тыгр]] ([[d:Q35591]]) # [[Індыгірка]] ([[d:Q82207]]) # [[Гадавары]] ([[d:Q191314]]) # [[Крышна]] ([[d:Q193499]]) # [[Ляо-Хэ]] ([[d:Q559661]]) ====== Эўропа, 13 ====== # '''[[Волга]]''' ([[d:Q626]]) # '''[[Дунай]]''' ([[d:Q1653]]) # [[Дняпро]] ([[d:Q40855]]) # [[Дон]] ([[d:Q1229]]) # [[Пячора (рака)|Пячора]] ([[d:Q8168]]) # [[Паўночная Дзьвіна]] ([[d:Q8187]]) # '''[[Райн]]''' ([[d:Q584]]) # [[Лаба]] ([[d:Q1644]]) # [[Вісла]] ([[d:Q548]]) # [[Тагус]] ([[d:Q14294]]) # [[Дзьвіна]] ([[d:Q8197]]) # [[Люара]] ([[d:Q1469]]) # [[Одра]] ([[d:Q552]]) ======Акіянія, 1====== # [[Марэй (рака)|Марэй]] ([[d:Q183078]]) ===== Азёры, 37 ===== ======Афрыка, 8====== # [[Вялікія Афрыканскія азёры]] ([[d:Q87982]]) ## '''[[Вікторыя (возера)|Вікторыя]]''' ([[d:Q5505]]) ## '''[[Танганьіка]]''' ([[d:Q5511]]) ## [[Малаві (возера)|Малаві]] ([[d:Q5532]]) ## [[Туркана (возера)|Туркана]] ([[d:Q182719]]) ## [[Альбэрт (возера)|Альбэрт]] ([[d:Q125888]]) # [[Мвэру]] ([[d:Q504433]]) # [[Чад (возера)|Чад]] ([[d:Q125309]]) ======Паўночная Амэрыка, 10====== # '''[[Вялікія азёры]]''' ([[d:Q7347]]) ## [[Верхняе (возера)|Верхняе]] ([[d:Q1066]]) ## [[Мічыган (возера)|Мічыган]] ([[d:Q1169]]) ## [[Гурон]] ([[d:Q1383]]) ## [[Эры]] ([[d:Q5492]]) ## [[Антарыё (возера)|Антарыё]] ([[d:Q1062]]) # [[Вялікае Мядзьведжае возера]] ([[d:Q5525]]) # [[Вялікае Нявольніцкае возера]] ([[d:Q5539]]) # [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]] ([[d:Q3272]]) # [[Нікарагуа (возера)|Нікарагуа]] ([[d:Q173862]]) ======Паўднёвая Амэрыка, 2====== # [[Маракайба (возера)|Маракайба]] ([[d:Q182137]]) # [[Тытыкака]] ([[d:Q35342]]) ======Antarctica, 1====== # [[Васток (возера)|Васток]] ([[d:Q152044]]) ======Азія, 10====== # '''[[Касьпійскае мора]]''' ([[d:Q5484]]) # '''[[Байкал]]''' ([[d:Q5513]]) # [[Балхаш (возера)|Балхаш]] ([[d:Q134485]]) # [[Ісык-Куль]] ([[d:Q42191]]) # [[Урмія]] ([[d:Q199551]]) # [[Ван (возера)|Ван]] ([[d:Q126307]]) # [[Куку-Нор]] ([[d:Q201294]]) # [[Паян-Ху]] ([[d:Q207690]]) # [[Аральскае мора]] ([[d:Q35883]]) # [[Мёртвае мора]] ([[d:Q23883]]) ======Эўропа, 5====== # [[Ладаскае возера]] ([[d:Q15288]]) # [[Анескае возера]] ([[d:Q166162]]) # [[Вэнэрн]] ([[d:Q173596]]) # [[Саймаа]] ([[d:Q192770]]) # [[Чудзка-Пскоўскае возера]] ([[d:Q19253]]) ======Акіянія, 1====== # [[Эйр (возера)|Эйр]] ([[d:Q179970]]) ===== Каналы, 3 ===== # [[Эры]] ([[d:Q459578]]) # '''[[Панамскі канал]]''' ([[d:Q7350]]) # '''[[Суэцкі канал]]''' ([[d:Q899]]) ==== Астравы, 60 ==== ===== Афрыка, 3 ===== # [[Канарскі архіпэляг]] ([[d:Q5813]]) # [[Маскарэны]] ([[d:Q205695]]) # [[Занзыбар (архіпэляг)|Занзыбар]] ([[d:Q706541]]) ===== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 21 ===== # [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[d:Q128011]]) ## [[Гаіці (востраў)|Гаіці]] ([[d:Q25277]]) # [[Малыя Антыльскія астравы]] ([[d:Q93259]]) # [[Грэнляндыя]] ([[d:Q223]]) # [[Канадзкі Арктычны архіпэляг]] ([[d:Q85377]]) ## [[Астравы каралевы Лізаветы]] ([[d:Q216533]]) ### [[Элсьмір]] ([[d:Q146841]]) ## [[Бэнкс]] ([[d:Q200226]]) ## [[Бафінава Зямля]] ([[d:Q81178]]) ## [[Вікторыя (востраў, Канада)|Вікторыя]] ([[d:Q158129]]) ## [[Аксэль-Гэйбэрг]] ([[d:Q207666]]) ## [[Мэлвіл]] ([[d:Q134116]]) ## [[Саўтгэмптан (востраў)|Саўтгэмптан]] ([[d:Q207751]]) ## [[Востраў Прынца Ўэйлскага]] ([[d:Q207925]]) # [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]] ([[d:Q48335]]) # [[Ванкувэр (востраў)|Ванкувэр]] ([[d:Q170479]]) # [[Востраў Пасхі]] ([[d:Q14452]]) # [[Галяпагаскія астравы]] ([[d:Q38095]]) # [[Вогненая Зямля]] ([[d:Q82601]]) # [[Маражо]] ([[d:Q193264]]) # [[Фолклэндзкія астравы]] ([[d:Q9648]]) =====Азія, 19 ===== # [[Малайскі архіпэляг]] ([[d:Q208643]]) ## [[Малуцкія астравы]] ([[d:Q3827]]) ## [[Люсон]] ([[d:Q125384]]) ## [[Мінданао (востраў)|Мінданао]] ([[d:Q124873]]) ## [[Зондзкія астравы]] ([[d:Q154190]]) ### [[Калімантан]] ([[d:Q36117]]) ### [[Суматра]] ([[d:Q3492]]) ### [[Сулавэсі]] ([[d:Q3812]]) ### [[Ява]] ([[d:Q3757]]) ### [[Малыя Зондзкія астравы]] ([[d:Q3803]]) #### [[Тымор]] ([[d:Q83067]]) # [[Хансю]] ([[d:Q13989]]) # [[Хакайда]] ([[d:Q35581]]) # [[Сахалін]] ([[d:Q7792]]) # [[Кюсю]] ([[d:Q13987]]) # [[Паўночная Зямля]] ([[d:Q192281]]) # [[Новасыбірскія астравы]] ([[d:Q201012]]) # [[Сікоку]] ([[d:Q13991]]) # [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] ([[d:Q22502]]) =====Эўропа, 10 ===== # [[Брытанскія астравы]] ([[d:Q38272]]) ## [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]] ([[d:Q23666]]) ## [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыя]] ([[d:Q22890]]) # [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новая Зямля]] ([[d:Q80413]]) # [[Заходні Шпіцбэрген]] ([[d:Q21162]]) # [[Сыцылія]] ([[d:Q1460]]) # [[Сардынія]] ([[d:Q1462]]) # [[Зямля Франца-Ёсіфа]] ([[d:Q185018]]) # [[Корсыка]] ([[d:Q14112]]) # [[Зэляндыя (востраў)|Зэляндыя]] ([[d:Q25535]]) =====Акіянія, 6===== # [[Гавайскія астравы]] ([[d:Q192626]]) # [[Новая Брытанія]] ([[d:Q59771]]) # [[Новая Гвінэя]] ([[d:Q40285]]) # [[Паўночны востраў (Новая Зэляндыя)|Паўночны востраў]] ([[d:Q118863]]) # [[Паўднёвы востраў (Новая Зэляндыя)|Паўднёвы востраў]] ([[d:Q120755]]) # [[Тасманія]] ([[d:Q34366]]) =====Антарктыка, 1===== # [[Зямля Аляксандра I]] ([[d:Q200223]]) ==== Паўастравы, 23 ==== # [[Самалійскі паўвостраў]] ([[d:Q40556]]) # [[Каліфорнія (паўвостраў)|Каліфорнія]] ([[d:Q178543]]) # [[Аляска (паўвостраў)|Аляска]] ([[d:Q60064]]) # [[Лябрадор (паўвостраў)|Лябрадор]] ([[d:Q84170]]) # [[Юкатан]] ([[d:Q130978]]) # [[Індыйскі субкантынэнт]] ([[d:Q60140]]) # [[Арабійскі паўвостраў]] ([[d:Q31945]]) # [[Індакітай]] ([[d:Q43467]]) # [[Карэйскі паўвостраў]] ([[d:Q483134]]) # [[Малака]] ([[d:Q18758]]) # [[Чукоцкі паўвостраў]] ([[d:Q1002]]) # [[Камчатка (паўвостраў)|Камчатка]] ([[d:Q993]]) # [[Сынайскі паўвостраў]] ([[d:Q36755]]) # [[Таймыр]] ([[d:Q37056]]) # [[Балканскі паўвостраў]] ([[d:Q23522]]) # [[Крым]] ([[d:Q7835]]) # [[Пірэнэйскі паўвостраў]] ([[d:Q12837]]) # [[Апэнінскі паўвостраў]] ([[d:Q145694]]) # [[Ютляндыя]] ([[d:Q25389]]) # [[Кольскі паўвостраў]] ([[d:Q165608]]) # [[Скандынаўскі паўвостраў]] ([[d:Q73169]]) # [[Кейп-Ёрк]] ([[d:Q233770]]) # [[Антарктычны паўвостраў]] ([[d:Q185605]]) ==== Рэльефы, 75 ==== =====Афрыка, 4===== # [[Атляс (горы)|Атляс]] ([[d:Q130135]]) # [[Драконавыя горы]] ([[d:Q183295]]) # [[Этыёпскае нагор’е]] ([[d:Q319288]]) # [[Вялікая рыфтавая даліна]] ([[d:Q81591]]) =====Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 16===== # [[Кардыльеры]] ([[d:Q605761]]) # [[Эдырондак]] ([[d:Q357546]]) # [[Апалачы (горы)|Апалачы]] ([[d:Q93332]]) # [[Блэк Гілз]] ([[d:Q250937]]) # [[Брайс-Каньён]] ([[d:Q219562]]) # [[Канадзкі шчыт]] ([[d:Q76034]]) # [[Вялікі Каньён]] ([[d:Q118841]]) # [[Вялікія раўніны]] ([[d:Q12707]]) # [[Калумбійскае плято]] ([[d:Q401815]]) # [[Узьбярэжныя горы]] ([[d:Q660304]]) ## [[Сьера Нэвада]] ([[d:Q26777]]) # '''[[Скалістыя горы]]''' ([[d:Q5463]]) # '''[[Анды]]''' ([[d:Q5456]]) ## [[Альтыпляна]] ([[d:Q118574]]) # [[Бразыльскае нагор’е]] ([[d:Q118899]]) # [[Гаянскае нагор’е]] ([[d:Q208807]]) =====Азія, 26===== # [[Іранскае ўзвышша]] ([[d:Q237660]]) # [[Загрос]] ([[d:Q167021]]) # [[Гіндукуш]] ([[d:Q5472]]) # [[Цянь-Шань]] ([[d:Q5474]]) # [[Эльбурс]] ([[d:Q484725]]) # [[Туранская нізіна]] ([[d:Q575516]]) # [[Паўночна-Кітайская раўніна]] ([[d:Q147304]]) # [[Тыбэцкае нагор’е]] ([[d:Q179842]]) # [[Куньлунь]] ([[d:Q187871]]) # [[Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е]] ([[d:Q604329]]) # [[Мангольскае плято]] ([[d:Q560198]]) # [[Заходне-Сібірская раўніна]] ([[d:Q191566]]) # [[Сярэдня-Сібірскае пласкагор’е]] ([[d:Q155197]]) # [[Алтай]] ([[d:Q5955]]) # [[Саяны]] ([[d:Q203239]]) # [[Верхаянскі сьцяг]] ([[d:Q215917]]) # [[Сіхатэ-Алінь]] ([[d:Q155322]]) # [[Дэканскае пласкагор’е]] ([[d:Q169966]]) # '''[[Гімалаі]]''' ([[d:Q5451]]) # [[Каракарум]] ([[d:Q5469]]) # [[Інда-Ганская раўніна]] ([[d:Q192305]]) # [[Заходнія Ггаты]] ([[d:Q4527]]) # [[Каўкаскія горы]] ([[d:Q5477]]) # [[Пантыйскія горы]] ([[d:Q519263]]) # [[Таўрскія горы]] ([[d:Q172556]]) # [[Нэджд]] ([[d:Q208154]]) =====Эўропа , 9===== # '''[[Альпы]]''' ([[d:Q1286]]) # [[Апэніны]] ([[d:Q1285]]) # [[Балканскія горы]] ([[d:Q170427]]) # [[Карпаты]] ([[d:Q1288]]) # [[Усходне-Эўрапейская раўніна]] ([[d:Q191862]]) # [[Сярэднеэўрапейская раўніна]] ([[d:Q560549]]) # [[Пірэнэі]] ([[d:Q12431]]) # [[Скандынаўскія горы]] ([[d:Q186547]]) # [[Уральскія горы]] ([[d:Q35600]]) =====Акіянія, 2===== # [[Вялікі Водападзельны хрыбет]] ([[d:Q192583]]) # [[Паўднёвыя Альпы]] ([[d:Q206650]]) =====Антарктыка, 1===== # [[Трансантарктычныя горы]] ([[d:Q319671]]) =====Горы, 17===== # [[Аканкагуа]] ([[d:Q39739]]) # [[Дэналі]] ([[d:Q130018]]) # [[Чагары]] ([[d:Q43512]]) # [[Маўна-Лоа]] ([[d:Q159762]]) # [[Эльбрус]] ([[d:Q43105]]) # [[Этна]] ([[d:Q16990]]) # '''[[Эвэрэст]]''' ([[d:Q513]]) # [[Кенія (гара)|Кенія]] ([[d:Q172070]]) # '''[[Кіліманджара]]''' ([[d:Q7296]]) # [[Касьцюшка (гара)|Касьцюшка]] ([[d:Q178167]]) # [[Логан]] ([[d:Q120306]]) # [[Алімп]] ([[d:Q80344]]) # [[Парнас]] ([[d:Q105261]]) # [[Сэнт-Гэленз]] ([[d:Q4675]]) # [[Вэзувіё]] ([[d:Q524]]) # [[Ўітні (гара)|Ўітні]] ([[d:Q235539]]) # [[Масіў Вінсан]] ([[d:Q163758]]) ==== Акіянічны рэльеф, 7 ==== # [[Чылійскае падняцьце]] ([[d:Q603531]]) # [[Усходнеціхаакіянскае падняцьце]] ([[d:Q604529]]) # [[Сярэднеатлянтычны сьцяг]] ([[d:Q207313]]) # [[Ціхаакіянска-Антарктычны сьцяг]] ([[d:Q558800]]) # [[Цэнтральнаіндыйскі сьцяг]] ([[d:Q190604]]) # [[Заходнеіндыйскі сьцяг]] ([[d:Q153840]]) # [[Марыянскі жолаб]] ([[d:Q510]]) ==== Пустэльні, 10 ==== # [[Гобі]] ([[d:Q42070]]) # '''[[Сахара]]''' ([[d:Q6583]]) # [[Арабская пустэльня]] ([[d:Q208299]]) # [[Калахары]] ([[d:Q47700]]) # [[Нэгеў]] ([[d:Q162843]]) # [[Такламакан]] ([[d:Q132956]]) # [[Вялікая пустэльня Вікторыі]] ([[d:Q145165]]) # [[Атакама]] ([[d:Q47141]]) # [[Патагонская пустэльня]] ([[d:Q1061324]]) # [[Пустэльня Вялікага Басэйну]] ([[d:Q273446]]) ==== Іншыя, 3==== # '''[[Вялікі бар’ерны рыф]]''' ([[d:Q7343]]) # [[Ігуасу]] ([[d:Q36332]]) # [[Ніягарскі вадаспад]] ([[d:Q34221]]) === Паркі і запаведнікі, 39 === ==== Сусьветнае значэньне, 33 ==== # [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО]] ([[d:Q9259]]) # [[Аір]] ([[d:Q170383]]) # [[Тасылі-н-Аджэр]] ([[d:Q190048]]) # [[Сэлус]] ([[d:Q2268839]]) # [[Салянга]] ([[d:Q328488]]) # [[Манаво-Гунда-Сэн-Флярэс]] ([[d:Q503835]]) # [[Сэрэнгеці (нацыянальны парк)|Сэрэнгеці]] ([[d:Q11812902]]) # [[Акапі]] ([[d:Q457304]]) # [[Банк-д’Арген]] ([[d:Q539518]]) # [[Камаэ]] ([[d:Q501344]]) # [[Нгорангора]] ([[d:Q1217726]]) # [[Сундарбан]] ([[d:Q532440]]) # [[Казіранга]] ([[d:Q192764]]) # [[Лёрэнц]] ([[d:Q4516]]) # [[Запаведныя трапічныя лясы Суматры]] ([[d:Q4521]]) # [[Белавеская пушча]] ([[d:Q192666]]) # [[Пушчы Комі]] ([[d:Q593870]]) # [[Сьцяжына гігантаў]] ([[d:Q106187]]) # [[Елаўстоўнскі нацыянальны парк]] ([[d:Q351]]) # [[Рэдўуд]] ([[d:Q191824]]) # [[Чака]] ([[d:Q732463]]) # [[Мэса-Вэрдэ]] ([[d:Q237128]]) # [[Ясэміцкі нацынальны парк]] ([[d:Q180402]]) # [[Алімпік]] ([[d:Q372093]]) # [[Эвэрглэйдс]] ([[d:Q274131]]) # [[Мінародная паркавая сыстэма]] ([[d:Q604604]]) # [[Ля-Амістад]] ([[d:Q379217]]) # [[Сьян-Каан]] ([[d:Q559789]]) # [[Грэйт-Смоўкі-Маўтынз]] ([[d:Q464004]]) # [[Папаганаўмакуакея]] ([[d:Q787425]]) # [[Тэ-Вагіпаўнаму]] ([[d:Q575398]]) # [[Сэра ду Мар]] ([[d:Q559784]]) # [[Жаў]] ([[d:Q332381]]) ==== Ахоўныя зоны, 6 ==== # [[Грэнляндзкі нацыянальны парк]] ([[d:Q309276]]) # [[Прыгранічны парк Вялікі Лімпапо]] ([[d:Q604422]]) # [[Цэнтральны Калахары]] ([[d:Q194732]]) # [[Ўуд-Бафала]] ([[d:Q391338]]) # [[Гейтс-оф-тэ-Арктык]] ([[d:Q605657]]) # [[Мантаньяс-ду-Тумукумаке]] ([[d:Q575822]]) === Гарады, 300 === ==== Азія ==== # [[Абу Дабі]] ([[d:Q1519]]) # [[Агмэдабад]] ([[d:Q1070]]) # [[Алматы]] ([[d:Q35493]]) # [[Аман (горад)|Аман]] ([[d:Q3805]]) # [[Анкара]] ([[d:Q3640]]) # [[Ашгабад]] ([[d:Q23438]]) # '''[[Багдад]]''' ([[d:Q1530]]) # [[Баку]] ([[d:Q9248]]) # [[Бэнгалюру]] ([[d:Q1355]]) # '''[[Бангкок]]''' ([[d:Q1861]]) # '''[[Пэкін]]''' ([[d:Q956]]) # [[Бэйрут]] ([[d:Q3820]]) # [[Бішкек]] ([[d:Q9361]]) # [[Пусан]] ([[d:Q16520]]) # [[Чэнду]] ([[d:Q30002]]) # '''[[Чэнаі]]''' ([[d:Q1352]]) # [[Чунцын]] ([[d:Q11725]]) # [[Каломба]] ([[d:Q35381]]) # '''[[Дамаск]]''' ([[d:Q3766]]) # '''[[Дэлі]]''' ([[d:Q1353]]) # '''[[Дака]]''' ([[d:Q1354]]) # [[Дылі]] ([[d:Q9310]]) # [[Доха]] ([[d:Q3861]]) # '''[[Дубай]]''' ([[d:Q612]]) # [[Душанбэ]] ([[d:Q9365]]) # [[Ісфаган (горад)|Ісфаган]] ([[d:Q42053]]) # [[Газа (горад)|Газа]] ([[d:Q47492]]) # [[Гуанчжоў]] ([[d:Q16572]]) # [[Ханой]] ([[d:Q1858]]) # [[Хашымін]] ([[d:Q1854]]) # '''[[Ганконг]]''' ([[d:Q8646]]) # [[Гайдэрабад]] ([[d:Q1361]]) # [[Ісламабад]] ([[d:Q1362]]) # '''[[Стамбул]]''' ([[d:Q406]]) # [[Ізьмір]] ([[d:Q35997]]) # [[Джайпур]] ([[d:Q66485]]) # '''[[Джакарта]]''' ([[d:Q3630]]) # [[Джыда]] ([[d:Q374365]]) # '''[[Ерусалім]]''' ([[d:Q1218]]) # [[Кабул]] ([[d:Q5838]]) # '''[[Карачы]]''' ([[d:Q8660]]) # [[Катманду]] ([[d:Q3037]]) # '''[[Калката]]''' ([[d:Q1348]]) # [[Куала Лумпур]] ([[d:Q1865]]) # [[Кувэйт (горад)|Кувэйт]] ([[d:Q35178]]) # [[Кіёта]] ([[d:Q34600]]) # [[Лагор]] ([[d:Q11739]]) # [[Лхаса]] ([[d:Q5869]]) # [[Манама]] ([[d:Q3882]]) # [[Маніла]] ([[d:Q1461]]) # '''[[Мэка]]''' ([[d:Q5806]]) # [[Мароні]] ([[d:Q3901]]) # '''[[Мумбаі]]''' ([[d:Q1156]]) # [[Маскат]] ([[d:Q3826]]) # [[Нагоя]] ([[d:Q11751]]) # [[Нанкін]] ([[d:Q16666]]) # [[Найп’іда]] ([[d:Q37400]]) # [[Нью-Дэлі]] ([[d:Q987]]) # [[Нікасія]] ([[d:Q3856]]) # [[Астана]] ([[d:Q1520]]) # [[Осака]] ([[d:Q35765]]) # [[Пнампэнь]] ([[d:Q1850]]) # [[Пхэньян]] ([[d:Q18808]]) # [[Пуна]] ([[d:Q1538]]) # [[Рамала]] ([[d:Q158119]]) # [[Рыяд]] ([[d:Q3692]]) # [[Самарканд]] ([[d:Q5753]]) # [[Сана]] ([[d:Q2471]]) # [[Сапара]] ([[d:Q37951]]) # '''[[Сэул]]''' ([[d:Q8684]]) # '''[[Шанхай]]''' ([[d:Q8686]]) # [[Шэньчжэнь]] ([[d:Q15174]]) # '''[[Сынгапур]]''' ([[d:Q334]]) # [[Сурабая]] ([[d:Q11462]]) # [[Сурат]] ([[d:Q4629]]) # [[Тайбэй]] ([[d:Q1867]]) # [[Ташкент]] ([[d:Q269]]) # [[Тбілісі]] ([[d:Q994]]) # '''[[Тэгеран]]''' ([[d:Q3616]]) # [[Тэль-Авіў]] ([[d:Q33935]]) # [[Тхімпху]] ([[d:Q9270]]) # [[Цяньцзінь]] ([[d:Q11736]]) # '''[[Токіё]]''' ([[d:Q1490]]) # [[Улан-Батар]] ([[d:Q23430]]) # [[Віент’ян]] ([[d:Q9326]]) # [[Уладзівасток]] ([[d:Q959]]) # [[Ухань]] ([[d:Q11746]]) # [[Сіянь]] ([[d:Q5826]]) # [[Янгон]] ([[d:Q37995]]) # [[Ерэван]] ([[d:Q1953]]) # [[Якагама]] ([[d:Q38283]]) ==== Афрыка ==== # [[Абуджа]] ([[d:Q3787]]) # [[Акра]] ([[d:Q3761]]) # [[Адыс-Абэба]] ([[d:Q3624]]) # [[Александрыя]] ([[d:Q87]]) # [[Альжыр (горад)|Альжыр]] ([[d:Q3561]]) # [[Антананарыву]] ([[d:Q3915]]) # [[Бамако]] ([[d:Q3703]]) # [[Бісаў]] ([[d:Q3739]]) # [[Бразавіль]] ([[d:Q3844]]) # [[Бужумбура]] ([[d:Q3854]]) # '''[[Каір]]''' ([[d:Q85]]) # '''[[Кейптаўн]]''' ([[d:Q5465]]) # [[Касаблянка]] ([[d:Q7903]]) # [[Канакры]] ([[d:Q3733]]) # [[Дакар]] ([[d:Q3718]]) # [[Дар-эс-Салам]] ([[d:Q1960]]) # [[Дурбан]] ([[d:Q5468]]) # [[Габаронэ]] ([[d:Q3919]]) # [[Харарэ]] ([[d:Q3921]]) # [[Яганэсбург]] ([[d:Q34647]]) # [[Кампала]] ([[d:Q3894]]) # [[Хартум]] ([[d:Q1963]]) # '''[[Кіншаса]]''' ([[d:Q3838]]) # '''[[Лагас]]''' ([[d:Q8673]]) # [[Лібрэвіль]] ([[d:Q3825]]) # [[Лілонгвэ]] ([[d:Q3876]]) # [[Лямэ]] ([[d:Q3792]]) # [[Луанда]] ([[d:Q3897]]) # [[Лусака]] ([[d:Q3881]]) # [[Маляба]] ([[d:Q3818]]) # [[Мале]] ([[d:Q9347]]) # [[Мапуту]] ([[d:Q3889]]) # [[Масэру]] ([[d:Q3909]]) # [[Мбабанэ]] ([[d:Q3904]]) # [[Магадышу]] ([[d:Q2449]]) # [[Манровія]] ([[d:Q3748]]) # '''[[Найробі]]''' ([[d:Q3870]]) # [[Нджамэна]] ([[d:Q3659]]) # [[Ніямэі]] ([[d:Q3674]]) # [[Нуакшот]] ([[d:Q3688]]) # [[Уагадугу]] ([[d:Q3777]]) # [[Порт Луі]] ([[d:Q3929]]) # [[Порта-Нова]] ([[d:Q3799]]) # [[Прая]] ([[d:Q3751]]) # [[Прэторыя]] ([[d:Q3926]]) # [[Рабат]] ([[d:Q3551]]) # [[Сан-Тамэ (горад)|Сан-Тамэ]] ([[d:Q3932]]) # [[Трыпалі]] ([[d:Q3579]]) # [[Туніс (горад)|Туніс]] ([[d:Q3572]]) # [[Вікторыя (Сэйшэлы)|Вікторыя]] ([[d:Q3940]]) # [[Ўіндгук]] ([[d:Q3935]]) # [[Яундэ]] ([[d:Q3808]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі ==== # [[Асунсьён]] ([[d:Q2933]]) # '''[[Багата]]''' ([[d:Q2841]]) # [[Бразылія (горад)|Бразылія]] ([[d:Q2844]]) # '''[[Буэнас-Айрэс]]''' ([[d:Q1486]]) # [[Каракас]] ([[d:Q1533]]) # [[Курытыба]] ([[d:Q4361]]) # [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] ([[d:Q10717]]) # [[Ля-Пас]] ([[d:Q1491]]) # [[Ліма]] ([[d:Q2868]]) # [[Мантэвідэо]] ([[d:Q1335]]) # [[Парамарыба]] ([[d:Q3001]]) # [[Кіта]] ([[d:Q2900]]) # [[Рэсыфі]] ([[d:Q48344]]) # '''[[Рыю-дэ-Жанэйру]]''' ([[d:Q8678]]) # [[Сант’яга-дэ-Чылі]] ([[d:Q2887]]) # '''[[Сан-Паўлу]]''' ([[d:Q174]]) # [[Сукрэ]] ([[d:Q2907]]) # [[Вальпараіса]] ([[d:Q33986]]) # [[Атланта]] ([[d:Q23556]]) # [[Бостан]] ([[d:Q100]]) # [[Чыкага]] ([[d:Q1297]]) # [[Далас]] ([[d:Q16557]]) # [[Дэнвэр]] ([[d:Q16554]]) # [[Дэтройт]] ([[d:Q12439]]) # [[Г’юстан]] ([[d:Q16555]]) # '''[[Лос-Анджэлес]]''' ([[d:Q65]]) # [[Лас-Вэгас]] ([[d:Q23768]]) # [[Маямі]] ([[d:Q8652]]) # [[Манрэаль]] ([[d:Q340]]) # [[Новы Арлеан]] ([[d:Q34404]]) # '''[[Нью-Ёрк]]''' ([[d:Q60]]) # [[Атава]] ([[d:Q1930]]) # [[Філадэлфія]] ([[d:Q1345]]) # [[Фінікс (Арызона)|Фінікс]] ([[d:Q16556]]) # [[Сэнт-Луіс]] ([[d:Q38022]]) # [[Сан-Францыска]] ([[d:Q62]]) # [[Сіетл]] ([[d:Q5083]]) # [[Таронта]] ([[d:Q172]]) # [[Ванкувэр]] ([[d:Q24639]]) # '''[[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]]''' ([[d:Q61]]) # [[Брыджтаўн]] ([[d:Q36168]]) # [[Кастрыз]] ([[d:Q41699]]) # [[Гвадаляхара]] ([[d:Q9022]]) # [[Гватэмала (горад)|Гватэмала]] ([[d:Q1555]]) # [[Гавана]] ([[d:Q1563]]) # [[Кінгстан]] ([[d:Q34692]]) # [[Кінгстаўн]] ([[d:Q41474]]) # [[Манагуа]] ([[d:Q3274]]) # '''[[Мэхіка]]''' ([[d:Q1489]]) # [[Мантэрэй]] ([[d:Q81033]]) # [[Насаў]] ([[d:Q2467]]) # [[Панама (горад)|Панама]] ([[d:Q3306]]) # [[Порт-о-Прэнс]] ([[d:Q34261]]) # [[Порт-оф-Спэйн]] ([[d:Q39178]]) # [[Разо]] ([[d:Q36281]]) # [[Сан-Хуан]] ([[d:Q41211]]) # [[Сан-Хасэ (Коста-Рыка, сталіца)|Сан-Хасэ]] ([[d:Q3070]]) # [[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадор]] ([[d:Q3110]]) # [[Санта-Дамінга]] ([[d:Q34820]]) # [[Сэнт Джорджэс (Грэнада)|Сэнт Джорджэс]] ([[d:Q41547]]) # [[Сэнт-Джонз]] ([[d:Q36262]]) # [[Тэгусыгальпа]] ([[d:Q3238]]) ====Эўропа ==== # [[Браціслава]] ([[d:Q1780]]) # [[Будапэшт]] ([[d:Q1781]]) # [[Лісабон]] ([[d:Q597]]) # [[Любляна]] ([[d:Q437]]) # [[Прага]] ([[d:Q1085]]) # [[Валета]] ([[d:Q23800]]) # '''[[Амстэрдам]]''' ([[d:Q727]]) # '''[[Брусэль]]''' ([[d:Q239]]) # [[Гаага]] ([[d:Q36600]]) # [[Капэнгаген]] ([[d:Q1748]]) # [[Хэльсынкі]] ([[d:Q1757]]) # [[Осьлё]] ([[d:Q585]]) # [[Рэйк’явік]] ([[d:Q1764]]) # [[Стакгольм]] ([[d:Q1754]]) # '''[[Атэны]]''' ([[d:Q1524]]) # [[Бялград]] ([[d:Q3711]]) # [[Бухарэст]] ([[d:Q19660]]) # [[Падгорыца]] ([[d:Q23564]]) # [[Сараева]] ([[d:Q11194]]) # [[Скоп’е]] ([[d:Q384]]) # [[Сафія]] ([[d:Q472]]) # [[Тэсалёнікі]] ([[d:Q17151]]) # [[Тырана]] ([[d:Q19689]]) # [[Заграб]] ([[d:Q1435]]) # '''[[Бэрлін]]''' ([[d:Q64]]) # [[Бэрн]] ([[d:Q70]]) # [[Кёльн]] ([[d:Q365]]) # [[Дрэздэн]] ([[d:Q1731]]) # [[Дусэльдорф]] ([[d:Q1718]]) # [[Франкфурт-на-Майне]] ([[d:Q1794]]) # [[Жэнэва]] ([[d:Q71]]) # [[Гамбург]] ([[d:Q1055]]) # [[Гановэр]] ([[d:Q1715]]) # [[Мюнхэн]] ([[d:Q1726]]) # [[Нюрнбэрг]] ([[d:Q2090]]) # [[Штутгарт]] ([[d:Q1022]]) # '''[[Вена]]''' ([[d:Q1741]]) # [[Цюрых]] ([[d:Q72]]) # [[Бірмінггэм]] ([[d:Q2256]]) # [[Дублін]] ([[d:Q1761]]) # [[Эдынбург]] ([[d:Q23436]]) # [[Глазга]] ([[d:Q4093]]) # [[Лідс]] ([[d:Q39121]]) # [[Лівэрпул]] ([[d:Q24826]]) # '''[[Лёндан]]''' ([[d:Q84]]) # [[Манчэстэр]] ([[d:Q18125]]) # [[Бардо]] ([[d:Q1479]]) # [[Ліён]] ([[d:Q456]]) # [[Марсэль]] ([[d:Q23482]]) # '''[[Парыж]]''' ([[d:Q90]]) # [[Страсбург]] ([[d:Q6602]]) # [[Тулюза]] ([[d:Q7880]]) # [[Барсэлёна]] ([[d:Q1492]]) # [[Флярэнцыя]] ([[d:Q2044]]) # [[Генуя]] ([[d:Q1449]]) # '''[[Мадрыд]]''' ([[d:Q2807]]) # [[Мілян]] ([[d:Q490]]) # [[Нэапаль]] ([[d:Q2634]]) # [[Палерма]] ([[d:Q2656]]) # '''[[Рым]]''' ([[d:Q220]]) # [[Сэвільля]] ([[d:Q8717]]) # [[Турын]] ([[d:Q495]]) # [[Валенсія]] ([[d:Q8818]]) # [[Вэнэцыя]] ([[d:Q641]]) # [[Кішынёў]] ([[d:Q21197]]) # [[Харкаў]] ([[d:Q42308]]) # [[Кіеў]] ([[d:Q1899]]) # [[Львоў]] ([[d:Q36036]]) # [[Менск]] ([[d:Q2280]]) # '''[[Масква]]''' ([[d:Q649]]) # [[Ніжні Ноўгарад]] ([[d:Q891]]) # [[Новасібірск]] ([[d:Q883]]) # [[Адэса]] ([[d:Q1874]]) # '''[[Санкт-Пецярбург]]''' ([[d:Q656]]) # [[Валгаград]] ([[d:Q914]]) # [[Екацярынбург]] ([[d:Q887]]) # [[Гданьск]] ([[d:Q1792]]) # [[Кракаў]] ([[d:Q31487]]) # [[Рыга]] ([[d:Q1773]]) # [[Талін]] ([[d:Q1770]]) # [[Вільня]] ([[d:Q216]]) # [[Варшава]] ([[d:Q270]]) ==== Акіянія ==== # [[Канбэра]] ([[d:Q3114]]) # [[Фунафуці]] ([[d:Q34126]]) # [[Ханіяра]] ([[d:Q40921]]) # [[Ганалулу]] ([[d:Q18094]]) # [[Маджура]] ([[d:Q12919]]) # [[Мэльбурн]] ([[d:Q3141]]) # [[Нукуалофа]] ([[d:Q38834]]) # [[Палікір]] ([[d:Q42751]]) # [[Пэрт (Аўстралія)|Пэрт]] ([[d:Q3183]]) # [[Порт Віла]] ([[d:Q37806]]) # [[Сува]] ([[d:Q38807]]) # '''[[Сыднэй]]''' ([[d:Q3130]]) # [[Вэлінгтан]] ([[d:Q23661]]) === Краіны і тэрыторыі, 209 === # [[Сьпіс краінаў і тэрыторыяў па альфабэце]] ([[d:Q11750]]) # [[Абхазія]] ([[d:Q23334]]) # [[Аўганістан]] ([[d:Q889]]) # [[Альбанія]] ([[d:Q222]]) # [[Альжыр]] ([[d:Q262]]) # [[Амэрыканскае Самоа]] ([[d:Q16641]]) # [[Андора]] ([[d:Q228]]) # [[Ангола]] ([[d:Q916]]) # [[Антыгуа і Барбуда]] ([[d:Q781]]) # [[Аргентына]] ([[d:Q414]]) # [[Армэнія]] ([[d:Q399]]) # [[Аруба]] ([[d:Q21203]]) # [[Аўстралія]] ([[d:Q408]]) # [[Аўстрыя]] ([[d:Q40]]) # [[Азэрбайджан]] ([[d:Q227]]) # [[Багамы]] ([[d:Q778]]) # [[Бахрэйн]] ([[d:Q398]]) # [[Банглядэш]] ([[d:Q902]]) # [[Барбадас]] ([[d:Q244]]) # [[Беларусь]] ([[d:Q184]]) # [[Бэльгія]] ([[d:Q31]]) # [[Бэліз]] ([[d:Q242]]) # [[Бэнін]] ([[d:Q962]]) # [[Бэрмудзкія астравы]] ([[d:Q23635]]) # [[Бутан]] ([[d:Q917]]) # [[Балівія]] ([[d:Q750]]) # [[Босьнія і Герцагавіна]] ([[d:Q225]]) # [[Батсвана]] ([[d:Q963]]) # [[Бразылія]] ([[d:Q155]]) # [[Брунэй]] ([[d:Q921]]) # [[Баўгарыя]] ([[d:Q219]]) # [[Буркіна-Фасо]] ([[d:Q965]]) # [[М’янма]] ([[d:Q836]]) # [[Бурундзі]] ([[d:Q967]]) # [[Камбоджа]] ([[d:Q424]]) # [[Камэрун]] ([[d:Q1009]]) # [[Канада]] ([[d:Q16]]) # [[Каба-Вэрдэ]] ([[d:Q1011]]) # [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]] ([[d:Q929]]) # [[Чад]] ([[d:Q657]]) # [[Чылі]] ([[d:Q298]]) # [[Кітай]] ([[d:Q148]]) # [[Калюмбія]] ([[d:Q739]]) # [[Каморскія астравы]] ([[d:Q970]]) # [[Рэспубліка Конга]] ([[d:Q971]]) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] ([[d:Q974]]) # [[Астравы Кука]] ([[d:Q26988]]) # [[Коста-Рыка]] ([[d:Q800]]) # [[Кот д’Івуар]] ([[d:Q1008]]) # [[Харватыя]] ([[d:Q224]]) # [[Куба]] ([[d:Q241]]) # [[Кіпр]] ([[d:Q229]]) # [[Чэхія]] ([[d:Q213]]) # [[Данія]] ([[d:Q35]]) # [[Джыбуці]] ([[d:Q977]]) # [[Дамініка]] ([[d:Q784]]) # [[Дамініканская Рэспубліка]] ([[d:Q786]]) # [[Усходні Тымор]] ([[d:Q574]]) # [[Эквадор]] ([[d:Q736]]) # [[Эгіпет]] ([[d:Q79]]) # [[Сальвадор]] ([[d:Q792]]) # [[Экватарыяльная Гвінэя]] ([[d:Q983]]) # [[Эрытрэя]] ([[d:Q986]]) # [[Эстонія]] ([[d:Q191]]) # [[Этыёпія]] ([[d:Q115]]) # [[Фарэрскія астравы]] ([[d:Q4628]]) # [[Фіджы]] ([[d:Q712]]) # [[Фінляндыя]] ([[d:Q33]]) # [[Францыя]] ([[d:Q142]]) # [[Габон]] ([[d:Q1000]]) # [[Гамбія]] ([[d:Q1005]]) # [[Грузія]] ([[d:Q230]]) # [[Нямеччына]] ([[d:Q183]]) # [[Гана]] ([[d:Q117]]) # [[Гібральтар]] ([[d:Q1410]]) # [[Грэцыя]] ([[d:Q41]]) # [[Грэнада]] ([[d:Q769]]) # [[Гуам]] ([[d:Q16635]]) # [[Гватэмала]] ([[d:Q774]]) # [[Гвінэя]] ([[d:Q1006]]) # [[Гвінэя-Бісаў]] ([[d:Q1007]]) # [[Гаяна]] ([[d:Q734]]) # [[Гаіці]] ([[d:Q790]]) # [[Гандурас]] ([[d:Q783]]) # [[Вугоршчына]] ([[d:Q28]]) # [[Ісьляндыя]] ([[d:Q189]]) # [[Індыя]] ([[d:Q668]]) # [[Інданэзія]] ([[d:Q252]]) # [[Іран]] ([[d:Q794]]) # [[Ірак]] ([[d:Q796]]) # [[Ірляндыя]] ([[d:Q27]]) # [[Ізраіль]] ([[d:Q801]]) # [[Італія]] ([[d:Q38]]) # [[Ямайка]] ([[d:Q766]]) # [[Японія]] ([[d:Q17]]) # [[Ярданія]] ([[d:Q810]]) # [[Казахстан]] ([[d:Q232]]) # [[Кенія]] ([[d:Q114]]) # [[Кірыбаці]] ([[d:Q710]]) # [[Рэспубліка Карэя]] ([[d:Q884]]) # [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка]] ([[d:Q423]]) # [[Косава]] ([[d:Q1246]]) # [[Кувэйт]] ([[d:Q817]]) # [[Кыргыстан]] ([[d:Q813]]) # [[Лаос]] ([[d:Q819]]) # [[Латвія]] ([[d:Q211]]) # [[Лібан]] ([[d:Q822]]) # [[Лесота]] ([[d:Q1013]]) # [[Лібэрыя]] ([[d:Q1014]]) # [[Лібія]] ([[d:Q1016]]) # [[Ліхтэнштайн]] ([[d:Q347]]) # [[Летува]] ([[d:Q37]]) # [[Люксэмбург]] ([[d:Q32]]) # [[Паўночная Македонія]] ([[d:Q221]]) # [[Мадагаскар]] ([[d:Q1019]]) # [[Малаві]] ([[d:Q1020]]) # [[Малайзія]] ([[d:Q833]]) # [[Мальдыўскія астравы]] ([[d:Q826]]) # [[Малі]] ([[d:Q912]]) # [[Мальта]] ([[d:Q233]]) # [[Маршалавы астравы]] ([[d:Q709]]) # [[Маўрытанія]] ([[d:Q1025]]) # [[Маўрыцы]] ([[d:Q1027]]) # [[Мэксыка]] ([[d:Q96]]) # [[Фэдэратыўныя Штаты Мікранэзіі]] ([[d:Q702]]) # [[Малдова]] ([[d:Q217]]) # [[Манака]] ([[d:Q235]]) # [[Манголія]] ([[d:Q711]]) # [[Чарнагорыя]] ([[d:Q236]]) # [[Марока]] ([[d:Q1028]]) # [[Мазамбік]] ([[d:Q1029]]) # [[Намібія]] ([[d:Q1030]]) # [[Науру]] ([[d:Q697]]) # [[Нэпал]] ([[d:Q837]]) # [[Нідэрлянды]] ([[d:Q55]]) # [[Новая Зэляндыя]] ([[d:Q664]]) # [[Нікарагуа]] ([[d:Q811]]) # [[Нігер]] ([[d:Q1032]]) # [[Нігерыя]] ([[d:Q1033]]) # [[Паўночны Кіпр]] ([[d:Q23681]]) # [[Нарвэгія]] ([[d:Q20]]) # [[Аман]] ([[d:Q842]]) # [[Пакістан]] ([[d:Q843]]) # [[Палаў]] ([[d:Q695]]) # [[Палестына]] ([[d:Q23792]]) # [[Панама]] ([[d:Q804]]) # [[Папуа-Новая Гвінэя]] ([[d:Q691]]) # [[Парагвай]] ([[d:Q733]]) # [[Пэру]] ([[d:Q419]]) # [[Філіпіны]] ([[d:Q928]]) # [[Польшча]] ([[d:Q36]]) # [[Партугалія]] ([[d:Q45]]) # [[Пуэрта-Рыка]] ([[d:Q1183]]) # [[Катар]] ([[d:Q846]]) # [[Румынія]] ([[d:Q218]]) # [[Расея]] ([[d:Q159]]) # [[Руанда]] ([[d:Q1037]]) # [[Сьвяты Кітс і Нэвіс]] ([[d:Q763]]) # [[Сьвятая Люсія]] ([[d:Q760]]) # [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны]] ([[d:Q757]]) # [[Самоа]] ([[d:Q683]]) # [[Сан-Марына]] ([[d:Q238]]) # [[Сан-Тамэ і Прынсыпі]] ([[d:Q1039]]) # [[Саудаўская Арабія]] ([[d:Q851]]) # [[Сэнэгал]] ([[d:Q1041]]) # [[Сэрбія]] ([[d:Q403]]) # [[Сэйшэлы]] ([[d:Q1042]]) # [[Сьера-Леонэ]] ([[d:Q1044]]) # [[Славаччына]] ([[d:Q214]]) # [[Славенія]] ([[d:Q215]]) # [[Саламонавы астравы]] ([[d:Q685]]) # [[Самалі]] ([[d:Q1045]]) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] ([[d:Q258]]) # [[Паўднёвая Асэтыя]] ([[d:Q23427]]) # [[Паўднёвы Судан]] ([[d:Q958]]) # [[Гішпанія]] ([[d:Q29]]) # [[Шры-Ланка]] ([[d:Q854]]) # [[Судан]] ([[d:Q1049]]) # [[Сурынам]] ([[d:Q730]]) # [[Эсўатыні]] ([[d:Q1050]]) # [[Швэцыя]] ([[d:Q34]]) # [[Швайцарыя]] ([[d:Q39]]) # [[Сырыя]] ([[d:Q858]]) # [[Тайвань]] ([[d:Q865]]) # [[Таджыкістан]] ([[d:Q863]]) # [[Танзанія]] ([[d:Q924]]) # [[Тайлянд]] ([[d:Q869]]) # [[Тога]] ([[d:Q945]]) # [[Тонга]] ([[d:Q678]]) # [[Трынідад і Табага]] ([[d:Q754]]) # [[Туніс]] ([[d:Q948]]) # [[Турэччына]] ([[d:Q43]]) # [[Туркмэністан]] ([[d:Q874]]) # [[Тувалу]] ([[d:Q672]]) # [[Уганда]] ([[d:Q1036]]) # [[Украіна]] ([[d:Q212]]) # [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] ([[d:Q878]]) # [[Вялікабрытанія]] ([[d:Q145]]) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] ([[d:Q30]]) # [[Уругвай]] ([[d:Q77]]) # [[Узбэкістан]] ([[d:Q265]]) # [[Вануату]] ([[d:Q686]]) # [[Ватыкан]] ([[d:Q237]]) # [[Вэнэсуэла]] ([[d:Q717]]) # [[Віетнам]] ([[d:Q881]]) # [[Заходняя Сахара]] ([[d:Q6250]]) # [[Емэн]] ([[d:Q805]]) # [[Замбія]] ([[d:Q953]]) # [[Зымбабвэ]] ([[d:Q954]]) === Рэгіёны, 19 === # [[Цэнтральная Амэрыка]] ([[d:Q27611]]) # '''[[Сярэдні Ўсход]]''' ([[d:Q7204]]) # '''[[Аўстралія і Акіянія]]''' ([[d:Q55643]]) # [[Скандынавія]] ([[d:Q21195]]) # [[Паўднёва-Ўсходняя Азія]] ([[d:Q11708]]) ==== Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, 14 ==== # [[Аляска (штат)|Аляска]] ([[d:Q797]]) # [[Баварыя]] ([[d:Q980]]) # [[Каліфорнія]] ([[d:Q99]]) # [[Каталёнія]] ([[d:Q5705]]) # [[Ангельшчына]] ([[d:Q21]]) # [[Гуандун]] ([[d:Q15175]]) # [[Паўночная Ірляндыя]] ([[d:Q26]]) # [[Антарыё]] ([[d:Q1904]]) # [[Квэбэк]] ([[d:Q176]]) # [[Шатляндыя]] ([[d:Q22]]) # [[Сібір]] ([[d:Q5428]]) # [[Тэхас]] ([[d:Q1439]]) # [[Таскана]] ([[d:Q1273]]) # [[Ўэйлз]] ([[d:Q25]]) == Мастацтва, 647 == === Агульныя тэмы, 1 === # '''[[Мастацтвы]]''' ([[d:Q2018526]]) === Выяўленчае мастацтва, 122 === # '''[[Мастацтва]]''' ([[d:Q735]]) # [[Выяўленчае мастацтва]] ([[d:Q36649]]) ====Гісторыя мастацтва, 50==== # [[Бізантыйскае мастацтва]] ([[d:Q211884]]) # [[Каралінскае адраджэньне]] ([[d:Q157123]]) # [[Кельцкае мастацтва]] ([[d:Q914395]]) # [[Этрускае мастацтва]] ([[d:Q830331]]) # [[Мініятура]] ([[d:Q8362]]) # [[Атонскае мастацтва]] ([[d:Q1066218]]) # [[Выяўленчае мастацтва Адраджэньня]] ([[d:Q1133779]]) # [[Вітраж]] ([[d:Q1473346]]) # [[Акадэмізм]] ([[d:Q189458]]) # [[Барока]] ([[d:Q37853]]) # [[Клясыцызм]] ([[d:Q170292]]) # [[Дусэльдофская мастацкая школа]] ([[d:Q680559]]) # [[Залаты век нідэрляндзкага жывапісу]] ([[d:Q2352880]]) # [[Ампір]] ([[d:Q191105]]) # [[Готыка]] ([[d:Q46825]]) # [[Маньерызм]] ([[d:Q131808]]) # [[Рэалізм (мастацтва)|Рэалізм]] ([[d:Q10857409]]) # [[Раманскае мастацтва]] ([[d:Q46805]]) # [[Ракако]] ([[d:Q122960]]) # [[Мадэрновае мастацтва]] ([[d:Q38166]]) # [[Абстракцыянізм]] ([[d:Q128115]]) # [[Абстрактны экспрэсіянізм]] ([[d:Q177725]]) # [[Ар-дэко]] ([[d:Q173782]]) # [[Мадэрн]] ([[d:Q34636]]) # [[Баўгаўс]] ([[d:Q124354]]) # [[Канструктывізм (мастацтва)|Канструктывізм]] ([[d:Q207103]]) # [[Кубізм]] ([[d:Q42934]]) # [[Дадаізм]] ([[d:Q6034]]) # [[Экспрэсіянізм]] ([[d:Q80113]]) # [[Футурызм]] ([[d:Q131221]]) # [[Імпрэсіянізм]] ([[d:Q40415]]) # [[Кіч]] ([[d:Q131711]]) # [[Нэаклясыцызм]] ([[d:Q14378]]) # [[Прэрафаэліты]] ([[d:Q184814]]) # [[Постімпрэсіянізм]] ([[d:Q166713]]) # [[Супрэматызм]] ([[d:Q191970]]) # [[Сюррэалізм]] ([[d:Q39427]]) # [[Сымбалізм (мастацтва)|Сымбалізм]] ([[d:Q164800]]) # [[Сучаснае мастацтва]] ([[d:Q186030]]) # [[Флюксус]] ([[d:Q108908]]) # [[Кінэтычнае мастацтва]] ([[d:Q466521]]) # [[Лэнд-арт]] ([[d:Q326478]]) # [[Мінімалізм]] ([[d:Q173436]]) # [[Нэаэкспрэсіянізм]] ([[d:Q589655]]) # [[Канцэптуальнае мастацтва]] ([[d:Q203209]]) # [[Оп-арт]] ([[d:Q182331]]) # [[Ар-брут]] ([[d:Q594150]]) # [[Поп-арт]] ([[d:Q134147]]) # [[Постмадэрнавае мастацтва]] ([[d:Q3318563]]) # [[Трансавангард]] ([[d:Q224885]]) ====Мастацкія прылады, 6==== # [[Драўляны вугаль]] ([[d:Q177463]]) # [[Атрамант]] ([[d:Q127418]]) # [[Фарба]] ([[d:Q174219]]) # [[Аловак]] ([[d:Q14674]]) # [[Пігмэнт]] ([[d:Q161179]]) # [[Асадка]] ([[d:Q165447]]) ====Дызайн, 3==== # [[Дызайн]] ([[d:Q82604]]) # [[Графічны дызайн]] ([[d:Q185925]]) # [[Вэб-дызайн]] ([[d:Q190637]]) ====Канцэпцыі і формы, 39==== # [[Бодзі-арт]] ([[d:Q678649]]) # '''[[Каліграфія]]''' ([[d:Q12681]]) # '''[[Комікс]]''' ([[d:Q1004]]) # [[Малюнак]] ([[d:Q93184]]) # [[Мастацтва асяродзьдзя]] ([[d:Q473743]]) # '''[[Мода]]''' ([[d:Q12684]]) # [[Традыцыйны народны промысел]] ([[d:Q877729]]) # '''[[Жывапіс]]''' ([[d:Q11629]]) # [[Палітра]] ([[d:Q425548]]) # [[Мініятура]] ([[d:Q282129]]) # '''[[Ганчарства]]''' ([[d:Q11642]]) # '''[[Скульптура]]''' ([[d:Q11634]]) # [[Відэамастацтва]] ([[d:Q682010]]) # [[Каляж]] ([[d:Q170593]]) # [[Манга]] ([[d:Q8274]]) # [[Графіці]] ([[d:Q17514]]) # [[Ілюстрацыя]] ([[d:Q178659]]) # [[Мазаіка]] ([[d:Q133067]]) # [[Алейны жывапіс]] ([[d:Q174705]]) # [[Арыгамі]] ([[d:Q83357]]) # [[Акварэль]] ([[d:Q50030]]) # '''[[Фільм]]''' ([[d:Q11424]]) # [[Кінатэатар]] ([[d:Q41253]]) # '''[[Мультыплікацыя]]''' ([[d:Q11425]]) ## '''[[Анімэ]]''' ([[d:Q1107]]) ## [[Кампутарная анімацыя]] ([[d:Q1401416]]) # [[Каляровы кінэматограф]] ([[d:Q941530]]) # [[Кароткамэтражны фільм]] ([[d:Q24862]]) # [[Нямое кіно]] ([[d:Q226730]]) # [[Кінавытворчасьць]] ([[d:Q932586]]) ## [[Кінэматограф]] ([[d:Q590870]]) ## [[Мантаж]] ([[d:Q237893]]) ## [[Гукавыя эфэкты]] ([[d:Q762316]]) ## [[Спэцэфэкт]] ([[d:Q381243]]) ## [[Студыйная сыстэма]] ([[d:Q11307668]]) ## [[Тэхнікалар]] ([[d:Q674564]]) # [[Балівуд]] ([[d:Q93196]]) # [[Канскі кінафэстываль]] ([[d:Q42369]]) # [[Оскар]] ([[d:Q19020]]) ====Творы, 22==== # ''[[Хлопчык у блакітным]]'' ([[d:Q604761]]) # ''[[Сьмерць Сакрата]]'' ([[d:Q1752990]]) # ''[[Мона Ліза]]'' ([[d:Q12418]]) # ''[[Начная варта]]'' ([[d:Q219831]]) # ''[[Крык (карціна)|Крык]]'' ([[d:Q471379]]) # ''[[Тайная вячэра (да Вінчы)|Тайная вячэра]]'' ([[d:Q128910]]) # ''[[Зорная ноч]]'' ([[d:Q45585]]) # ''[[Герніка (карціна)|Герніка]]'' ([[d:Q175036]]) # ''[[Мысьляр (статуя)|Мысьляр]]'' ([[d:Q18003128]]) # [[Давід (Мікелянджэлё)|Давід]] ([[d:Q179900]]) # ''[[Хлопчык, які спраўляе]]'' ([[d:Q152072]]) # [[Русалачка (статуя)|Русалачка]] ([[d:Q214619]]) # ''[[Вэнэра Мілёская]]'' ([[d:Q151952]]) # ''[[Беласьнежка і сем гномаў (фільм, 1937)|Беласьнежка і сем гномаў]]'' ([[d:Q134430]]) # ''[[Грамадзянін Кейн]]'' ([[d:Q24815]]) # ''[[Лоўрэнс Арабійскі (фільм)|Лоўрэнс Арабійскі]]'' ([[d:Q228186]]) # ''[[Гукі музыкі (фільм)|Гукі музыкі]]'' ([[d:Q60072]]) # ''[[Касаблянка (фільм)|Касаблянка]]'' ([[d:Q132689]]) # ''[[Зьнесеныя ветрам (фільм)|Зьнесеныя ветрам]]'' ([[d:Q2875]]) # ''[[2001: Касьмічная адысэя (фільм)|2001: Касьмічная адысэя]]'' ([[d:Q103474]]) # ''[[Зорныя войны]]'' ([[d:Q462]]) # ''[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]'' ([[d:Q47703]]) === Архітэктура, 123 === ====Асноўнае, 7 ==== # '''[[Архітэктура]]''' ([[d:Q12271]]) # [[Сакральная архітэктура]] ([[d:Q47848]]) # [[Архітэктурны стыль]] ([[d:Q32880]]) # [[Тэорыя архітэктуры]] ([[d:Q47537]]) # [[Бізантыйская архітэктура]] ([[d:Q47591]]) # [[Гатычная архітэктура]] ([[d:Q176483]]) # [[Ляндшафтная архітэктура]] ([[d:Q47844]]) ====Будынкі і ансамблі, 116==== # [[Абу-Сымбэл]] ([[d:Q134140]]) # [[Айт-Бэн-Гаду]] ([[d:Q309436]]) # [[Асуанскія дамбы]] ([[d:Q38891]]) # [[Бібліятэка Александрына]] ([[d:Q501851]]) # '''[[Нэкропаль Гізы]]''' ([[d:Q13217298]]) # [[Вялікі мячэт Джэнэ]] ([[d:Q683632]]) # [[Вялікі Сьфінкс]] ([[d:Q130958]]) # [[Карнацкі храм]] ([[d:Q522862]]) # [[Луксорскі храм]] ([[d:Q319841]]) # [[Лалібэла]] ([[d:Q207590]]) # [[Манастыр Сьвятой Кацярыны]] ([[d:Q185362]]) # [[Эдфускі храм]] ([[d:Q613037]]) # [[Вялікі Зымбабвэ]] ([[d:Q209217]]) # [[Чычэн-Іца]] ([[d:Q5859]]) # [[Хрыстос Збавіцель (статуя)|Хрыстос Збавіцель]] ([[d:Q79961]]) # [[Крайсьлер-Білдынг]] ([[d:Q11274]]) # '''[[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]]''' ([[d:Q9188]]) # [[Фолінгўотэр]] ([[d:Q463179]]) # [[Флэтайран-Білдынг]] ([[d:Q220728]]) # [[Цэнтар Геці]] ([[d:Q29247]]) # [[Музэй Гугенгайма]] ([[d:Q201469]]) # [[Маракана]] ([[d:Q155174]]) # [[Мачу-Пікчу]] ([[d:Q676203]]) # [[Катэдра Мэхіка]] ([[d:Q610961]]) # [[Ўіліс Таўэр]] ([[d:Q29294]]) # '''[[Статуя Свабоды]]''' ([[d:Q9202]]) # [[Піраміда Сонца]] ([[d:Q29238]]) # [[Ушмаль]] ([[d:Q213232]]) # [[Белы дом]] ([[d:Q35525]]) # [[Сусьветны гандлёвы цэнтар]] ([[d:Q11235]]) # '''[[Ангкор-Ват]]''' ([[d:Q43473]]) # [[Арг-э Бам]] ([[d:Q43277]]) # [[Бадшагі]] ([[d:Q330872]]) # [[Паган]] ([[d:Q29317]]) # [[Барабудур]] ([[d:Q42798]]) # [[Бурдж Халіфа]] ([[d:Q12495]]) # [[Бурдж аль-Араб]] ([[d:Q62939]]) # [[Кітайскі сад]] ([[d:Q47692]]) # [[Чога-Занбіль]] ([[d:Q4523]]) # [[Забаронены горад]] ([[d:Q80290]]) # '''[[Вялікая кітайская сьцяна]]''' ([[d:Q12501]]) # [[Палац Вятроў]] ([[d:Q836531]]) # [[Гімэдзі]] ([[d:Q188754]]) # [[Хору-дзі]] ([[d:Q261932]]) # [[Іцукусіма]] ([[d:Q191763]]) # [[Кгаджурага]] ([[d:Q178948]]) # [[Крак-дэ-Шэвалье]] ([[d:Q177549]]) # [[Масджыд аль-Харам]] ([[d:Q428858]]) # [[Мінскія магілы]] ([[d:Q41135]]) # [[Магао]] ([[d:Q43286]]) # [[Пэтра]] ([[d:Q5788]]) # [[Патала]] ([[d:Q71229]]) # [[Прамбанан]] ([[d:Q47721]]) # [[Чырвоны форт]] ([[d:Q45957]]) # [[Рэгістан]] ([[d:Q1373583]]) # [[Швэдагон]] ([[d:Q464535]]) # '''[[Тадж Магал]]''' ([[d:Q9141]]) # [[Храм Канфуцыя]] ([[d:Q339822]]) # [[Тэракотавая армія]] ([[d:Q47672]]) # [[Амэядзкі мячэт]] ([[d:Q183562]]) # [[Атэнскі Акропаль]] ([[d:Q131013]]) # [[Альгамбра]] ([[d:Q47476]]) # [[Катэдра Аляксандра Неўскага]] ([[d:Q43282]]) # [[Бызыліка Маці Божай на слупе]] ([[d:Q810684]]) # [[Бэльвэдэр (Вена)|Бэльвэдэр]] ([[d:Q211818]]) # [[Бэкінггэмскі палац]] ([[d:Q42182]]) # [[Капітоліюм]] ([[d:Q34925]]) # [[Кампастэльская катэдра]] ([[d:Q205136]]) # [[Кацярыненскі палац]] ([[d:Q2854543]]) # [[Альтаміра]] ([[d:Q133575]]) # [[Шартраўская катэдра]] ([[d:Q180274]]) # [[Кёльнская катэдра]] ([[d:Q4176]]) # '''[[Калізэй]]''' ([[d:Q10285]]) # [[Палац дожаў]] ([[d:Q189883]]) # '''[[Эйфэлева вежа]]''' ([[d:Q243]]) # [[Эскарыяль]] ([[d:Q28471]]) # [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ]] ([[d:Q191739]]) # [[Музэй Гугенгайма]] ([[d:Q179199]]) # '''[[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)|Сафійскі сабор]]''' ([[d:Q12506]]) # [[Будынак вугорскага парлямэнту]] ([[d:Q11819]]) # [[Казанская катэдра]] ([[d:Q404571]]) # [[Пізанская вежа]] ([[d:Q39054]]) # [[Мілянская катэдра]] ([[d:Q18068]]) # [[Мон-Сэн-Мішэль]] ([[d:Q20892]]) # [[Маскоўскі крэмль]] ([[d:Q133274]]) # [[Атон (гара)|Атон]] ([[d:Q130321]]) # [[Мудэхарская архітэктура Арагону]] ([[d:Q764675]]) # [[Катэдра Парыскай Божай Маці]] ([[d:Q2981]]) # [[Нойшванштайн]] ([[d:Q4152]]) # [[Нарвэская нацыянальная опэра і балет]] ([[d:Q43280]]) # [[Піцьці]] ([[d:Q29286]]) # '''[[Партэнон]]''' ([[d:Q10288]]) # [[Пантэон (Рым)|Пантэон]] ([[d:Q99309]]) # [[Пецяргоф]] ([[d:Q1258473]]) # [[Санктуарыюм у Люрдзе]] ([[d:Q7709620]]) # [[Саграда Фамілья]] ([[d:Q48435]]) # [[Храм Сьвятога Васіля]] ([[d:Q129846]]) # '''[[Базыліка Сьвятога Пятра]]''' ([[d:Q12512]]) # [[Сыкстынская капэля]] ([[d:Q2943]]) # [[Стоўнгэндж]] ([[d:Q39671]]) # [[Тапкапы]] ([[d:Q170495]]) # [[Вэрсальскі палац]] ([[d:Q2946]]) # [[Шлях Сьвятога Якуба]] ([[d:Q41150]]) # [[Ўэмблі (стадыён, 1923)|Ўэмблі]] ([[d:Q43279]]) # [[Ўэстмінстэрскі палац]] ([[d:Q62408]]) # [[Ўіндзарскі замак]] ([[d:Q42646]]) # [[Зімні палац]] ([[d:Q182147]]) # [[Сыднэйская опэра]] ([[d:Q45178]]) # [[Сем цудаў сьвету]] ([[d:Q489772]]) ## [[Калёс Родаскі]] ([[d:Q41553]]) ## [[Піраміда Хеопса]] ([[d:Q37200]]) ## [[Вісячыя сады Сэміраміды]] ([[d:Q41931]]) ## [[Александрыйскі маяк]] ([[d:Q43244]]) ## [[Галікарнаскі маўзалей]] ([[d:Q45368]]) ## [[Статуя Зэўса]] ([[d:Q46239]]) ## [[Храм Артэміды (Эфэс)|Храм Артэміды]] ([[d:Q43018]]) === Музыка, 161 === ====Асноўнае, 23 ==== # '''[[Музыка]]''' ([[d:Q638]]) ## [[Хор]] ([[d:Q131186]]) ## [[Музычны інтэрвал]] ([[d:Q189962]]) ## [[Мажор]] ([[d:Q58795659]]) ## [[Мінор]] ([[d:Q12827391]]) ## [[Музычная імправізацыя]] ([[d:Q1049625]]) ## [[Гама]] ([[d:Q179651]]) ## [[Аркестар]] ([[d:Q42998]]) ## [[Рытм]] ([[d:Q170406]]) # [[Сьпеў]] ([[d:Q27939]]) # '''[[Песьня]]''' ([[d:Q7366]]) # [[Музыказнаўства]] ([[d:Q164204]]) ## [[Артыкуляцыя]] ([[d:Q372923]]) ## [[Кантрапункт]] ([[d:Q186393]]) ## [[Тэорыя музыкі]] ([[d:Q193544]]) ## [[Музычная форма]] ([[d:Q862597]]) ## [[Музычны лад]] ([[d:Q731978]]) ## [[Дадэкафонія]] ([[d:Q221686]]) # [[Музычны відэакліп]] ([[d:Q193977]]) # [[Рэп]] ([[d:Q6010]]) # [[Мэлёдыя]] ([[d:Q170412]]) # [[Музычная гармонія]] ([[d:Q184421]]) ## [[Акорд]] ([[d:Q170439]]) ====Музычныя жанры і формы, 66==== # [[Музыка Сярэднявечча]] ([[d:Q163775]]) # [[Музыка эпохі Адраджэньня]] ([[d:Q201405]]) # [[Барокавая музыка]] ([[d:Q8361]]) # [[Музыка клясыцызму]] ([[d:Q17723]]) # [[Музыка рамантызму]] ([[d:Q207591]]) # [[Рэлігійная музыка]] ([[d:Q1065742]]) # [[Клясычная музыка XX стагодзьдзя]] ([[d:Q1338153]]) ## [[Імпрэсіянізм у музыцы]] ([[d:Q837182]]) ## [[Экспрэсіянізм у музыцы]] ([[d:Q613707]]) ## [[Нэаклясыцызм у музыцы]] ([[d:Q535611]]) # [[Сучасная клясычная музыка]] ([[d:Q612024]]) ## [[Сэрыялізм]] ([[d:Q507246]]) ## [[Алеаторыка]] ([[d:Q623715]]) ## [[Мінімалізм]] ([[d:Q572901]]) # '''[[Клясычная музыка]]''' ([[d:Q9730]]) ## [[Арыя]] ([[d:Q178122]]) ## [[Канон (музыка)|Канон]] ([[d:Q53831]]) ## [[Кантата]] ([[d:Q174873]]) ## [[Камэрная музыка]] ([[d:Q189201]]) ## [[Канцэрт]] ([[d:Q9748]]) ## [[Эцюд]] ([[d:Q207841]]) ## [[Фуга]] ([[d:Q181014]]) ## [[Гімн]] ([[d:Q484692]]) ## [[Лід]] ([[d:Q216860]]) ## [[Мадрыгал]] ([[d:Q193217]]) ## [[Імша (музыка)|Імша]] ([[d:Q217295]]) ## '''[[Опэра]]''' ([[d:Q1344]]) ## [[Увэртура]] ([[d:Q202287]]) ## [[Прэлюдыя]] ([[d:Q212148]]) ## [[Рэквіем]] ([[d:Q51616]]) ## [[Саната]] ([[d:Q131269]]) ## [[Сюіта]] ([[d:Q203005]]) ## [[Сымфанічная паэма]] ([[d:Q271802]]) ## '''[[Сымфонія]]''' ([[d:Q9734]]) # '''[[Блюз]]''' ([[d:Q9759]]) # [[Кантры]] ([[d:Q83440]]) # [[Танцавальная музыка]] ([[d:Q316930]]) # [[Лёгкая музыка]] ([[d:Q848399]]) # '''[[Электронная музыка]]''' ([[d:Q9778]]) # [[Музыка да фільму]] ([[d:Q492264]]) # [[Фолк-музыка]] ([[d:Q43343]]) # [[Гамэлан]] ([[d:Q194492]]) # [[Грыгарыянскі сьпеў]] ([[d:Q26473]]) # '''[[Гіп-гоп]]''' ([[d:Q11401]]) # '''[[Джаз]]''' ([[d:Q8341]]) ## [[Бібоп]] ([[d:Q105513]]) ## [[Дыксілэнд]] ([[d:Q906647]]) ## [[Вольны джаз]] ([[d:Q211781]]) ## [[Сўінг (музыка)|Сўінг]] ([[d:Q203775]]) # [[Клезьмер]] ([[d:Q212944]]) # [[Дзяржаўны гімн]] ([[d:Q23691]]) # [[Поп-музыка]] ([[d:Q37073]]) # '''[[Рэгі]]''' ([[d:Q9794]]) # [[Рытм-н-блюз]] ([[d:Q45981]]) ## [[Соўл]] ([[d:Q131272]]) # '''[[Рок-музыка]]''' ([[d:Q11399]]) ## [[Мэтал (музыка)|Мэтал]] ([[d:Q38848]]) # [[Шлягер]] ([[d:Q959583]]) # [[Этнічная музыка]] ([[d:Q205049]]) # [[Дыска]] ([[d:Q58339]]) # [[Фанк]] ([[d:Q164444]]) # [[Рэгтайм]] ([[d:Q185652]]) # [[Альтэрнатыўны рок]] ([[d:Q11366]]) # [[Панк-рок]] ([[d:Q3071]]) # [[Рок-н-рол]] ([[d:Q7749]]) # [[Аўтар-выканаўца]] ([[d:Q488205]]) ====Музычныя інструмэнты, 59==== # [[Музычны інструмэнт]] ([[d:Q34379]]) # [[Акардэон]] ([[d:Q79838]]) # [[Медны духавы інструмэнт]] ([[d:Q180744]]) # [[Альта-саксафон]] ([[d:Q445275]]) # [[Бас-гітара]] ([[d:Q46185]]) # [[Вялікі бубен]] ([[d:Q211028]]) # [[Фагот]] ([[d:Q159998]]) # [[Звон]] ([[d:Q101401]]) # [[Банго]] ([[d:Q243998]]) # [[Карыльён]] ([[d:Q505174]]) # [[Віялянчэль]] ([[d:Q8371]]) # [[Чэлеста]] ([[d:Q320341]]) # [[Аркестравыя звоны]] ([[d:Q178812]]) # [[Клярнэт]] ([[d:Q8343]]) # [[Контрафагот]] ([[d:Q83513]]) # [[Карнэт]] ([[d:Q202027]]) # '''[[Барабан]]''' ([[d:Q11404]]) # [[Электронны музычны інструмэнт]] ([[d:Q1327500]]) ## [[Электрагітара]] ([[d:Q78987]]) ## [[Электрычнае фартэпіяна]] ([[d:Q1136507]]) ## [[Сэквэнсар]] ([[d:Q646683]]) ## [[Сынтэзатар]] ([[d:Q163829]]) # [[Ангельскі ражок]] ([[d:Q185041]]) # [[Эўфаніюм]] ([[d:Q495529]]) # [[Флюгельгорн]] ([[d:Q382616]]) # '''[[Флейта]]''' ([[d:Q11405]]) # [[Валторна]] ([[d:Q163759]]) # '''[[Гітара]]''' ([[d:Q6607]]) # [[Губны гармонік]] ([[d:Q51290]]) # [[Язычковы арган]] ([[d:Q12460259]]) # [[Арфа]] ([[d:Q47369]]) # [[Клявэсын]] ([[d:Q81982]]) # [[Ліра (музычны інструмэнт)|Ліра]] ([[d:Q201129]]) # [[Габой]] ([[d:Q8377]]) # '''[[Фартэпіяна]]''' ([[d:Q5994]]) # [[Пікала]] ([[d:Q83509]]) # [[Арган]] ([[d:Q281460]]) # [[Блёкфлейта]] ([[d:Q187851]]) # [[Саксафон]] ([[d:Q9798]]) # [[Малы бубен]] ([[d:Q208421]]) # [[Сузафон]] ([[d:Q499387]]) # [[Кантрабас]] ([[d:Q80019]]) # [[Струнныя музычныя інструмэнты]] ([[d:Q1798603]]) # [[Літаўры]] ([[d:Q189737]]) # [[Трамбон]] ([[d:Q8350]]) # '''[[Труба]]''' ([[d:Q8338]]) # [[Туба]] ([[d:Q131168]]) # [[Вібрафон]] ([[d:Q206987]]) # [[Альт (струнны інструмэнт)|Альт]] ([[d:Q80284]]) # '''[[Скрыпка]]''' ([[d:Q8355]]) # [[Ксыляфон]] ([[d:Q165666]]) # [[Цытра]] ([[d:Q76239]]) # [[Мандаліна]] ([[d:Q302497]]) # [[Лютня (музычны інструмэнт)|Лютня]] ([[d:Q180733]]) # [[Духавы музычны інструмэнт]] ([[d:Q173453]]) # [[Драўляны духавы музычны інструмэнт]] ([[d:Q181247]]) # [[Дуда (музычны інструмэнт)|Дуда]] ([[d:Q8347]]) # [[Ударны музычны інструмэнт]] ([[d:Q133163]]) # [[Талерка (музычны інструмэнт)|Талерка]] ([[d:Q190172]]) ====Музычныя творы, 13==== # [[Чатыры паравіны]] ([[d:Q12016]]) # [[Сымфонія №5]] ([[d:Q188709]]) # [[Сымфонія №9]] ([[d:Q11989]]) # ''[[Кармэн]]'' ([[d:Q185968]]) # ''[[Дон Жуан]]'' ([[d:Q192039]]) # ''[[Мадам Батэрфляй]]'' ([[d:Q19005]]) # ''[[Чароўная флейта]]'' ([[d:Q5064]]) # ''[[Пярсьцёнак Нібэлюнгаў]]'' ([[d:Q190237]]) # ''[[Травіята]]'' ([[d:Q186162]]) # ''[[Лебядзінае возера]]'' ([[d:Q199786]]) # ''[[The Dark Side of the Moon]]'' ([[d:Q150901]]) # ''[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]'' ([[d:Q169226]]) # [[Thriller]] ([[d:Q44320]]) === Выканаўчае мастацтва, 60 === ====Канцэпцыі, 6==== # [[Сцэнічнае мастацтва]] ([[d:Q184485]]) # [[Акторства]] ([[d:Q222749]]) # [[Публіка]] ([[d:Q211198]]) # [[Тэатар (будова)|Тэатар]] ([[d:Q24354]]) # [[Жарт]] ([[d:Q131138]]) # [[Пародыя]] ([[d:Q170539]]) ====Формы, 54==== # [[Акрабатыка]] ([[d:Q193036]]) ## [[Канатаходзтва]] ([[d:Q219616]]) # [[Цырк]] ([[d:Q47928]]) - няслушная спасылка ## [[Жангляваньне]] ([[d:Q194326]]) ## [[Дрэсура жывёл]] ([[d:Q1193939]]) # [[Ілюзіянізм]] ([[d:Q148442]]) ## [[Прэстыдыжытацыя]] ([[d:Q350834]]) # [[М’юзыкал]] ([[d:Q2743]]) # [[Апэрэта]] ([[d:Q170384]]) # [[Прамова]] ([[d:Q861911]]) # [[Пэрформанс]] ([[d:Q213156]]) # [[Клоўн]] ([[d:Q7358]]) # '''[[Танец]]''' ([[d:Q11639]]) # [[Балет]] ([[d:Q41425]]) # [[Танец жывата]] ([[d:Q182863]]) # [[Харэаграфія]] ([[d:Q180856]]) # [[Басанова]] ([[d:Q486263]]) # [[Брэйк-данс]] ([[d:Q169737]]) # '''[[Флямэнка]]''' ([[d:Q9764]]) # [[Народны танец]] ([[d:Q201022]]) # [[Факстрот]] ([[d:Q245418]]) # [[Гіп-гоп (субкультура)|Гіп-гоп]] ([[d:Q1132127]]) # [[Джытэрбаг]] ([[d:Q950354]]) # [[Джайва]] ([[d:Q17237]]) # [[Мамба]] ([[d:Q333002]]) # [[Мадэрновы танец]] ([[d:Q850130]]) # [[Пасадобль]] ([[d:Q208341]]) # [[Кўікстэп]] ([[d:Q663529]]) # '''[[Самба]]''' ([[d:Q11403]]) # [[Танга]] ([[d:Q338450]]) # [[Тўіст]] ([[d:Q387916]]) # [[Вальс]] ([[d:Q193434]]) # '''[[Тэатар]]''' ([[d:Q11635]]) ## [[Старажытнагрэцкі тэатар]] ([[d:Q189072]]) ## [[Аматарскі тэатар]] ([[d:Q455695]]) ## [[Тэатар імправізацыі]] ([[d:Q1140700]]) # [[Праслухоўваньне]] ([[d:Q1292520]]) # [[Брадўэйскі тэатар]] ([[d:Q235065]]) # [[Кабарэ]] ([[d:Q131183]]) # [[Кардэбалет]] ([[d:Q1206595]]) # [[Камэдыя]] ([[d:Q40831]]) # [[Камэдыя дэль артэ]] ([[d:Q191890]]) # [[Дыялёг]] ([[d:Q131395]]) # [[Драма]] ([[d:Q25372]]) # [[Містэрыя]] ([[d:Q240911]]) # [[Тэатральны рэжысэр]] ([[d:Q3387717]]) # [[Лялькавы тэатар]] ([[d:Q588750]]) # [[Салілёквіюм]] ([[d:Q184528]]) # [[Кабукі]] ([[d:Q199701]]) # [[Пэкінская опэра]] ([[d:Q335101]]) # [[Но]] ([[d:Q226887]]) # [[Сцэнаграфія]] ([[d:Q737201]]) # [[Ваянг]] ([[d:Q1078316]]) # [[Трагедыя]] ([[d:Q80930]]) === Адпачынак і забавы, 180 === # [[Адпачынак]] ([[d:Q184872]]) # [[Забава]] ([[d:Q173799]]) # '''[[Гульня]]''' ([[d:Q11410]]) # [[Парк забаваў]] ([[d:Q194195]]) # '''[[Азартная гульня]]''' ([[d:Q11416]]) ## [[Казіно]] ([[d:Q133215]]) ## [[Гульнявы кубік]] ([[d:Q45089]]) ## [[Лятарэя]] ([[d:Q189409]]) ## [[Рулетка]] ([[d:Q190975]]) ## [[Покер]] ([[d:Q80131]]) ## [[Блэкджэк]] ([[d:Q228044]]) ## [[Слот-машына]] ([[d:Q33972]]) # [[Вольны час]] ([[d:Q180910]]) # [[Вечарына]] ([[d:Q200538]]) # [[Забаўляньне]] ([[d:Q1150958]]) # [[Галаваломка]] ([[d:Q13698]]) ## [[Красворд]] ([[d:Q83207]]) ## [[Судоку]] ([[d:Q44914]]) # '''[[Цацка]]''' ([[d:Q11422]]) # [[Акварыюм]] ([[d:Q45782]]) # [[Заапарк]] ([[d:Q43501]]) # [[Гульня на дошцы]] ([[d:Q131436]]) ## '''[[Кароткія нарды]]''' ([[d:Q11411]]) ## '''[[Шахматы]]''' ([[d:Q718]]) ## [[Шашкі]] ([[d:Q1293]]) ## [[Клуэда]] ([[d:Q17245]]) ## '''[[Го]]''' ([[d:Q11413]]) ## [[Манаполія (гульня)|Манаполія]] ([[d:Q17243]]) ## [[Скрэбл]] ([[d:Q170436]]) ## [[Пачысі]] ([[d:Q796171]]) ## [[Сянці]] ([[d:Q191448]]) # [[Манкала]] ([[d:Q267989]]) # [[Марбл]] ([[d:Q200199]]) # [[Гульнёвыя карты]] ([[d:Q47883]]) # [[Кампутарная гульня]] ([[d:Q7889]]) ## [[Пакемон]] ([[d:Q864]]) ## [[Pong (гульня)|Pong]] ([[d:Q216293]]) # [[Аркадны аўтамат]] ([[d:Q192851]]) # [[Картавая гульня]] ([[d:Q142714]]) # [[Брыдж]] ([[d:Q188966]]) # [[Дартс]] ([[d:Q131471]]) # [[Даміно]] ([[d:Q32907]]) # [[Лялька]] ([[d:Q168658]]) # [[Фрысьбі]] ([[d:Q131689]]) # [[Lego]] ([[d:Q170484]]) # [[Кубік Рубіка]] ([[d:Q47043]]) # [[Сьлінкі (цацка)|Сьлінкі]] ([[d:Q1118802]]) # [[Барбі]] ([[d:Q167447]]) # [[Ёё-цацка]] ([[d:Q183621]]) ====Спорт, 131==== # '''[[Спорт]]''' ([[d:Q349]]) # [[Гульня зь мячом]] ([[d:Q877517]]) ## [[Мяч]] ([[d:Q18545]]) # [[Стадыён]] ([[d:Q483110]]) # [[Плавальны басэйн]] ([[d:Q1501]]) # '''[[Алімпійскія гульні]]''' ([[d:Q5389]]) ## [[Паралімпійскія гульні]] ([[d:Q73633]]) ## [[Летнія Алімпійскія гульні]] ([[d:Q159821]]) ## [[Зімовыя Алімпійскія гульні]] ([[d:Q82414]]) # [[Допінг]] ([[d:Q166376]]) # [[Зімовы від спорту]] ([[d:Q204686]]) # [[Кібэрспорт]] ([[d:Q300920]]) # [[Амэрыканскі футбол]] ([[d:Q41323]]) ## [[Нацыянальная футбольная ліга]] ([[d:Q1215884]]) ## [[Супэрбоўл]] ([[d:Q32096]]) # [[Аўстралійскі футбол]] ([[d:Q50776]]) # '''[[Бэйсбол]]''' ([[d:Q5369]]) ## [[Галоўная бэйсбольная ліга]] ([[d:Q1163715]]) ## [[Сусьветная сэрыя]] ([[d:Q265538]]) # '''[[Баскетбол]]''' ([[d:Q5372]]) ## [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя]] ([[d:Q155223]]) # '''[[Крыкет]]''' ([[d:Q5375]]) ## [[Чэмпіянат сьвету па крыкеце]] ([[d:Q192202]]) # [[Кэрлінг]] ([[d:Q136851]]) # [[Флорбол]] ([[d:Q206763]]) # '''[[Футбол]]''' ([[d:Q2736]]) ## [[Чэмпіянат сьвету па футболе]] ([[d:Q19317]]) ## [[Брамнік]] ([[d:Q172964]]) ## [[Чэмпіянат Эўропы па футболе]] ([[d:Q260858]]) ## [[Прэм’ер-Ліга]] ([[d:Q9448]]) ## [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] ([[d:Q18756]]) # [[Гандбол]] ([[d:Q8418]]) # [[Хакей]] ([[d:Q1622659]]) ## [[Хакей на траве]] ([[d:Q1455]]) ## [[Хакей з шайбай]] ([[d:Q41466]]) ### [[Нацыянальная хакейная ліга]] ([[d:Q1215892]]) # [[Лякрос]] ([[d:Q185851]]) # [[Пола]] ([[d:Q134211]]) # '''[[Рэгбі]]''' ([[d:Q5378]]) ## [[Рэгбіліга]] ([[d:Q10962]]) ## [[Рэгбі-7]] ([[d:Q270102]]) ## [[Рэгбійны зьвяз]] ([[d:Q5849]]) # [[Валейбол]] ([[d:Q1734]]) ## [[Пляжны валейбол]] ([[d:Q4543]]) # '''[[Лёгкая атлетыка]]''' ([[d:Q542]]) ## [[Дзесяцібор'е]] ([[d:Q184654]]) ## [[Кіданьне дыску]] ([[d:Q182570]]) ## [[Скокі ў вышыню]] ([[d:Q165704]]) ## [[Бег зь перашкодамі]] ([[d:Q537769]]) ## [[Кіданьне дзіды]] ([[d:Q178108]]) ## [[Скачок у даўжыню]] ([[d:Q170737]]) ## [[Бег]] ([[d:Q105674]]) ### [[Маратон]] ([[d:Q40244]]) ## [[Скокі з шастом]] ([[d:Q185027]]) ## [[Штурханьне ядра]] ([[d:Q180935]]) # [[Катаньне на каньках]] ([[d:Q779272]]) ## [[Фігурнае катаньне]] ([[d:Q38108]]) ## [[Канькабежны спорт]] ([[d:Q192431]]) # [[Ролікавыя канькі]] ([[d:Q1707432]]) # [[Скейтбордынг]] ([[d:Q842284]]) # [[Веславаньне на каноэ]] ([[d:Q20856109]]) # [[Скачкі ў ваду]] ([[d:Q7735]]) # [[Акадэмічнае веславаньне]] ([[d:Q159354]]) # '''[[Плаваньне]]''' ([[d:Q6388]]) # [[Воднае пола]] ([[d:Q7707]]) # [[Лоўля рыбы з вудай]] ([[d:Q1194492]]) # [[Стральба з лука]] ([[d:Q108429]]) # '''[[Аўтамабільныя гонкі]]''' ([[d:Q5386]]) ## [[Формула-1]] ([[d:Q1968]]) ## [[NASCAR]] ([[d:Q233929]]) # [[Матацыклетны спорт]] ([[d:Q328716]]) # [[Бадмінтон]] ([[d:Q7291]]) # [[Культурызм]] ([[d:Q124100]]) # [[Боччэ]] ([[d:Q895060]]) ## [[Пэтанк]] ([[d:Q189317]]) # [[Боўлінг]] ([[d:Q172809]]) # [[Більярд]] ([[d:Q3341285]]) # [[Язда на ровары]] ([[d:Q53121]]) ## [[Горны ровар]] ([[d:Q223705]]) ## [[Разьнесены старт]] ([[d:Q185948]]) ## [[Тур дэ Франс]] ([[d:Q33881]]) # [[Верхавая язда]] ([[d:Q179226]]) ## [[Выездка]] ([[d:Q216033]]) ## [[Конныя скачкі]] ([[d:Q187916]]) ## [[Радэо]] ([[d:Q207703]]) ## [[Канкур]] ([[d:Q211773]]) # [[Фэхтаваньне]] ([[d:Q12100]]) ## [[Спартовая рапіра]] ([[d:Q471447]]) ## [[Спартовая шабля]] ([[d:Q1156606]]) # '''[[Гольф]]''' ([[d:Q5377]]) # [[Гімнастыка]] ([[d:Q43450]]) ## [[Мастацкая гімнастыка]] ([[d:Q61465]]) ## [[Вольныя практыкаваньні]] ([[d:Q828144]]) ## [[Сальта]] ([[d:Q767472]]) ## [[Батут]] ([[d:Q327911]]) ## [[Апорны скачок]] ([[d:Q598168]]) # [[Сучаснае пяціборства]] ([[d:Q32485]]) # [[Альпінізм]] ([[d:Q36908]]) # [[Спартовае арыентаваньне]] ([[d:Q29358]]) # [[Стралковы спорт]] ([[d:Q206989]]) # [[Лыжны спорт]] ([[d:Q130949]]) ## [[Гарналыжны спорт]] ([[d:Q186222]]) ## [[Біятлён]] ([[d:Q166788]]) ## [[Клясычнае катаньне на лыжах]] ([[d:Q216613]]) ## [[Скачкі на лыжах з трампліну]] ([[d:Q7718]]) ## [[Слалам]] ([[d:Q4117409]]) ## [[Лыжы]] ([[d:Q172226]]) # [[Сані]] ([[d:Q181388]]) ## [[Бобслэй]] ([[d:Q177275]]) ## [[Санны спорт]] ([[d:Q273285]]) # [[Снукер]] ([[d:Q11015]]) # [[Сноўбордынг]] ([[d:Q178131]]) # [[Сквош]] ([[d:Q133201]]) # [[Сэрфінг]] ([[d:Q159992]]) # [[Настольны тэніс]] ([[d:Q3930]]) # '''[[Тэніс]]''' ([[d:Q847]]) ## [[Ракетка]] ([[d:Q240502]]) # [[Трыятлён]] ([[d:Q10980]]) # [[Цяжкая атлетыка]] ([[d:Q83462]]) # '''[[Баявыя мастацтвы]]''' ([[d:Q11417]]) # [[Бокс]] ([[d:Q32112]]) # '''[[Дзюдо]]''' ([[d:Q11420]]) # [[Каратэ]] ([[d:Q11419]]) # [[Кікбоксынг]] ([[d:Q178678]]) # [[Зьмяшаныя баявыя мастацтвы]] ([[d:Q114466]]) # [[Тэквандо]] ([[d:Q36389]]) # [[Барацьба]] ([[d:Q42486]]) ## [[Вольная барацьба]] ([[d:Q327223]]) ## [[Грэка-рымская барацьба]] ([[d:Q389654]]) ## [[Сумо]] ([[d:Q40561]]) # [[Ушу]] ([[d:Q3479346]]) == Мовы і літаратура, 308 == === Мова, 160 === ====Асноўнае, 39==== # '''[[Мова]]''' ([[d:Q315]]) # [[Штучныя мовы]] ([[d:Q33215]]) # [[Дыялект]] ([[d:Q33384]]) # [[Слоўнік]] ([[d:Q23622]]) # '''[[Граматыка]]''' ([[d:Q8091]]) ## [[Прыметнік]] ([[d:Q34698]]) ## [[Прыслоўе]] ([[d:Q380057]]) ## [[Злучнік]] ([[d:Q36484]]) ## [[Склон]] ([[d:Q128234]]) ## [[Назоўнік]] ([[d:Q1084]]) ## [[Займеньнік]] ([[d:Q36224]]) — няслушная спасылка ## [[Сказ]] ([[d:Q41796]]) ## [[Сынтаксіс]] ([[d:Q37437]]) ## [[Дзеяслоў]] ([[d:Q24905]]) # '''[[Мовазнаўства]]''' ([[d:Q8162]]) ## [[Параўнальнае мовазнаўства]] ([[d:Q878226]]) ## [[Этымалёгія]] ([[d:Q35245]]) ## [[Гістарычная лінгвістыка]] ([[d:Q190375]]) ## [[Фанэтыка]] ([[d:Q35395]]) # '''[[Пісьменнасьць]]''' ([[d:Q8236]]) # [[Марфалёгія (мовазнаўства)|Марфалёгія]] ([[d:Q38311]]) # [[Філялёгія]] ([[d:Q40634]]) # [[Вымаўленьне]] ([[d:Q184377]]) # [[Рыторыка]] ([[d:Q81009]]) # '''[[Пераклад]]''' ([[d:Q7553]]) # '''[[Слова]]''' ([[d:Q8171]]) ## '''[[Фанэма]]''' ([[d:Q8183]]) ### [[Зычныя]] ([[d:Q38035]]) ### [[Галосныя]] ([[d:Q36244]]) ## '''[[Склад]]''' ([[d:Q8188]]) # [[Пісьмо]] ([[d:Q37260]]) ## [[Дыякрытык]] ([[d:Q162940]]) ## [[Правапіс]] ([[d:Q43091]]) # '''[[Пісьменства]]''' ([[d:Q8192]]) # [[Імя]] ([[d:Q82799]]) # [[Фаналёгія]] ([[d:Q40998]]) # [[Сэмантыка]] ([[d:Q39645]]) # [[Сэміётыка]] ([[d:Q60195]]) # [[Сымбаль (знак)|Сымбаль]] ([[d:Q80071]]) ====Моўныя сем’і, 24==== # [[Моўная сям’я]] ([[d:Q25295]]) ## [[Афразійскія мовы]] ([[d:Q25268]]) ### [[Сэміцкія мовы]] ([[d:Q34049]]) ## [[Алтайскія мовы]] ([[d:Q37845]]) ### [[Цюрскія мовы]] ([[d:Q34090]]) ## [[Аўстраазіяцкія мовы]] ([[d:Q33199]]) ## [[Аўстранэзійскія мовы]] ([[d:Q49228]]) ## [[Дравідыйскія мовы]] ([[d:Q33311]]) ## [[На-дэнэ]] ([[d:Q26986]]) ## '''[[Індаэўрапейскія мовы]]''' ([[d:Q19860]]) ### [[Германскія мовы]] ([[d:Q21200]]) ### [[Іранскія мовы]] ([[d:Q33527]]) ### [[Раманскія мовы]] ([[d:Q19814]]) ### [[Славянскія мовы]] ([[d:Q23526]]) ## [[Кайсанскія мовы]] ([[d:Q33614]]) ## [[Тай-кадайскія мовы]] ([[d:Q34171]]) ## [[Нігера-кангійскія мовы]] ([[d:Q33838]]) ## [[Ніла-сахарскія мовы]] ([[d:Q33705]]) ## [[Пама-ньюнгаўскія мовы]] ([[d:Q33942]]) ## [[Кечуа (мова)|Кечуа]] ([[d:Q5218]]) ## [[Сына-тыбэцкія мовы]] ([[d:Q45961]]) ## [[Трансгвінэйскія мовы]] ([[d:Q34018]]) ## [[Уральскія мовы]] ([[d:Q34113]]) ## [[Юта-ацтэцкія мовы]] ([[d:Q34073]]) ====Альфабэт і пісьмовыя сыстэмы, 19==== # [[Альфабэт]] ([[d:Q9779]]) # [[Літара]] ([[d:Q9788]]) # [[Пісьмо Брайля]] ([[d:Q79894]]) # '''[[Арабскі альфабэт]]''' ([[d:Q8196]]) # '''[[Кітайскае пісьмо]]''' ([[d:Q8201]]) # [[Клінапіс]] ([[d:Q401]]) # '''[[Кірыліца]]''' ([[d:Q8209]]) # '''[[Дэванагары]]''' ([[d:Q38592]]) # [[Эгіпецкія герогліфы]] ([[d:Q132659]]) # [[Грузінскі альфабэт]] ([[d:Q161428]]) # '''[[Грэцкі альфабэт]]''' ([[d:Q8216]]) # '''[[Хангыль]]''' ([[d:Q8222]]) # '''[[Лацінскі альфабэт]]''' ([[d:Q8229]]) # [[Фінікійскае пісьмо]] ([[d:Q26752]]) # [[Руны]] ([[d:Q82996]]) # [[Разэцкі камень]] ([[d:Q48584]]) # [[Міжнародны фанэтычны альфабэт]] ([[d:Q21204]]) # [[Азбука Морзэ]] ([[d:Q79897]]) # [[Складовае пісьмо]] ([[d:Q182133]]) ==== Асобныя мовы, 77 ==== # [[Старажытнагрэцкая мова]] ([[d:Q35497]]) # [[Арамэйскія мовы]] ([[d:Q28602]]) # '''[[Арабская мова]]''' ([[d:Q13955]]) # '''[[Бэнгальская мова]]''' ([[d:Q9610]]) # '''[[Кітайская мова]]''' ([[d:Q7850]]) ## '''[[Паўночнакітайская мова]]''' ([[d:Q9192]]) ## [[Міньскія мовы]] ([[d:Q56504]]) ## [[Ву]] ([[d:Q34290]]) ## [[Юэ]] ([[d:Q7033959]]) # [[Дацкая мова]] ([[d:Q9035]]) # [[Эгіпецкая мова]] ([[d:Q50868]]) # '''[[Ангельская мова]]''' ([[d:Q1860]]) ## [[Стараангельская мова]] ([[d:Q42365]]) # '''[[Эспэранта]]''' ([[d:Q143]]) # '''[[Француская мова]]''' ([[d:Q150]]) # '''[[Нямецкая мова]]''' ([[d:Q188]]) # '''[[Грэцкая мова]]''' ([[d:Q9129]]) # [[Гуджараці]] ([[d:Q5137]]) # '''[[Іўрыт]]''' ([[d:Q9288]]) # '''[[Гіндустані]]''' ([[d:Q11051]]) ## '''[[Гіндзі]]''' ([[d:Q1568]]) ## [[Урду]] ([[d:Q1617]]) # [[Італьянская мова]] ([[d:Q652]]) # '''[[Японская мова]]''' ([[d:Q5287]]) # [[Яванская мова]] ([[d:Q33549]]) # [[Карэйская мова]] ([[d:Q9176]]) # '''[[Лацінская мова]]''' ([[d:Q397]]) # [[Маратгі (мова)|Маратгі]] ([[d:Q1571]]) # [[Польская мова]] ([[d:Q809]]) # '''[[Партугальская мова]]''' ([[d:Q5146]]) # '''[[Пэрсыдзкая мова]]''' ([[d:Q9168]]) # '''[[Расейская мова]]''' ([[d:Q7737]]) # '''[[Санскрыт]]''' ([[d:Q11059]]) # '''[[Гішпанская мова]]''' ([[d:Q1321]]) # '''[[Суахілі]]''' ([[d:Q7838]]) # [[Сырыйская мова]] ([[d:Q33538]]) # [[Тамільская мова]] ([[d:Q5885]]) # [[Тагальская мова]] ([[d:Q34057]]) # [[Тэлугу]] ([[d:Q8097]]) # '''[[Турэцкая мова]]''' ([[d:Q256]]) # [[Панджабі]] ([[d:Q58635]]) # [[Украінская мова]] ([[d:Q8798]]) # [[Віетнамская мова]] ([[d:Q9199]]) # [[Бірманская мова]] ([[d:Q9228]]) # [[Вугорская мова]] ([[d:Q9067]]) # [[Тайская мова]] ([[d:Q9217]]) # [[Акадзкая мова]] ([[d:Q35518]]) # [[Амхарская мова]] ([[d:Q28244]]) # [[Бэрбэрскія мовы]] ([[d:Q25448]]) # [[Копцкая мова]] ([[d:Q36155]]) # [[Самалійская мова]] ([[d:Q13275]]) # [[Інданэзійская мова]] ([[d:Q9240]]) # [[Малагасійская мова]] ([[d:Q7930]]) # [[Малайская мова]] ([[d:Q9237]]) # [[Кгмэрская мова]] ([[d:Q9205]]) # [[Армянская мова]] ([[d:Q8785]]) # [[Асамская мова]] ([[d:Q29401]]) # [[Нэпальская мова]] ([[d:Q33823]]) # [[Арыя]] ([[d:Q33810]]) # [[Палі]] ([[d:Q36727]]) # [[Сындгі]] ([[d:Q33997]]) # [[Каталянская мова]] ([[d:Q7026]]) # [[Румынская мова]] ([[d:Q7913]]) # [[Нідэрляндзкая мова]] ([[d:Q7411]]) # [[Швэдзкая мова]] ([[d:Q9027]]) # [[Ідыш]] ([[d:Q8641]]) # [[Курдзкая мова]] ([[d:Q36368]]) # [[Пушту]] ([[d:Q58680]]) # [[Баўгарская мова]] ([[d:Q7918]]) # [[Чэская мова]] ([[d:Q9056]]) # [[Сэрбскахарвацкая мова]] ([[d:Q9301]]) # [[Канадзкая мова]] ([[d:Q33673]]) # [[Малаялам]] ([[d:Q36236]]) # [[Зулу]] ([[d:Q10179]]) # [[Азэрбайджанская мова]] ([[d:Q9292]]) # [[Казаская мова]] ([[d:Q9252]]) # [[Узбэцкая мова]] ([[d:Q9264]]) ==== Візуальная/тактыльная мова, 1 ==== # [[Мігоўная мова]] ([[d:Q34228]]) === Літаратура, 148 === # '''[[Літаратура]]''' ([[d:Q8242]]) ## [[Антычная літаратура]] ([[d:Q541923]]) ### [[Бізантыйская літаратура]] ([[d:Q2265137]]) ### [[Лацінская літаратура]] ([[d:Q184890]]) ## [[Афрыканская літаратура]] ([[d:Q386319]]) ### [[Эгіпецкая літаратура]] ([[d:Q3239427]]) ## [[Арабская літаратура]] ([[d:Q194380]]) ## [[Бэльгійская літаратура]] ([[d:Q792357]]) ## [[Чэская літаратура]] ([[d:Q282445]]) ## [[Ангельская літаратура]] ([[d:Q186579]]) ### [[Літаратура ЗША]] ([[d:Q233762]]) ### [[Аўстралійская літаратура]] ([[d:Q781919]]) ### [[Брытанская літаратура]] ([[d:Q764912]]) ### [[Канадзкая літаратура]] ([[d:Q1723523]]) ### [[Ірляндзкая літаратура]] ([[d:Q683732]]) ## [[Кітайская літаратура]] ([[d:Q456012]]) ## [[Нідэрляндзкая літаратура]] ([[d:Q1853321]]) ## [[Француская літаратура]] ([[d:Q6689]]) ## [[Нямецкая літаратура]] ([[d:Q181287]]) ### [[Аўстрыйская літаратура]] ([[d:Q303779]]) ## [[Грэцкая літаратура]] ([[d:Q1089547]]) ## [[Габрэйская літаратура]] ([[d:Q1057314]]) ## [[Індыйская літаратура]] ([[d:Q622237]]) ## [[Італьянская літаратура]] ([[d:Q74217]]) ## [[Японская літаратура]] ([[d:Q231425]]) ## [[Лацінаамэрыканская літаратура]] ([[d:Q1147454]]) ## [[Мадэрнісцкая літаратура]] ([[d:Q971480]]) ## [[Пэрская літаратура]] ([[d:Q365585]]) ## [[Польская літаратура]] ([[d:Q692327]]) ## [[Партугальская літаратура]] ([[d:Q548144]]) ## [[Румынская літаратура]] ([[d:Q2077256]]) ## [[Расейская літаратура]] ([[d:Q179161]]) ## [[Гішпанская літаратура]] ([[d:Q238499]]) ## [[Турэцкая літаратура]] ([[d:Q1328366]]) # '''[[Мастацкая выдумка]]''' ([[d:Q8253]]) ## '''[[Проза]]''' ([[d:Q676]]) ### '''[[Раман]]''' ([[d:Q8261]]) ### [[Апавяданьне]] ([[d:Q49084]]) ## [[Легенда]] ([[d:Q44342]]) ## [[Сатыра]] ([[d:Q128758]]) # '''[[Кніга]]''' ([[d:Q571]]) # '''[[Энцыкляпэдыя]]''' ([[d:Q5292]]) # '''[[Паэзія]]''' ([[d:Q482]]) ## [[Эпас]] ([[d:Q37484]]) ## [[Хайку]] ([[d:Q37707]]) ## [[Санэт]] ([[d:Q80056]]) # [[Літаратурная тэорыя]] ([[d:Q459381]]) ## [[Паэтыка]] ([[d:Q835023]]) ## [[Стылістыка]] ([[d:Q28856]]) ## [[Новая крытыка]] ([[d:Q742302]]) # [[Літаратурныя жанры]] ([[d:Q223393]]) ## [[Дзіцячая літаратура]] ([[d:Q131539]]) ## [[Дэтэктыў]] ([[d:Q186424]]) ## [[Жанравая літаратура]] ([[d:Q1194480]]) ## [[Навуковая фантастыка]] ([[d:Q24925]]) ## [[Падлеткавая літаратура]] ([[d:Q1233720]]) # [[Байка]] ([[d:Q693]]) # [[Казка]] ([[d:Q699]]) # [[Фэнтэзі]] ([[d:Q132311]]) # [[Тэзаўрус]] ([[d:Q179797]]) ====Літаратурныя творы, 58==== # '''''[[Мастацтва вайны]]''''' ([[d:Q8251]]) # ''[[Звод законаў Хамурапі]]'' ([[d:Q93304]]) # ''[[Элемэнты]]'' ([[d:Q172891]]) # ''[[Яўген Анегін]]'' ([[d:Q50948]]) # ''[[Гамлет]]'' ([[d:Q41567]]) # ''[[Дзяржава (Плятон)|Дзяржава]]'' ([[d:Q123397]]) # ''[[Уладар]]'' ([[d:Q131719]]) # '''''[[Тысяча і адна ноч]]''''' ([[d:Q8258]]) # '''''[[Сон у чырвоным цераме]]''''' ([[d:Q8265]]) # ''[[Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ляманчаскі]]'' ([[d:Q480]]) # ''[[Уладар Пярсьцёнкаў]]'' ([[d:Q15228]]) # '''''[[Аповесьць пра Гэндзі]]''''' ([[d:Q8269]]) # '''''[[Эпас пра Гільгамэша]]''''' ([[d:Q8272]]) # '''''[[Іліяда]]''''' ([[d:Q8275]]) # ''[[Падарожжа на Захад]]'' ([[d:Q70784]]) # '''''[[Магабгарата]]''''' ([[d:Q8276]]) # ''[[Адысэя]]'' ([[d:Q35160]]) # ''[[Парцыфаль]]'' ([[d:Q1247232]]) # ''[[Раман трох каралеўстваў]]'' ([[d:Q70806]]) # '''''[[Шагнамэ]]''''' ([[d:Q8279]]) # ''[[Рачныя затокі]]'' ([[d:Q70827]]) # ''[[Скруткі Мёртвага мора]]'' ([[d:Q145780]]) # ''[[Кніга пераменаў]]'' ([[d:Q181937]]) # ''[[Сэптуагінта]]'' ([[d:Q29334]]) # ''[[Фаўст]]'' ([[d:Q29478]]) # ''[[Энцыкляпэдыя Брытаніка]]'' ([[d:Q455]]) # ''[[Матэматычныя пачаткі натуральнай філязофіі]]'' ([[d:Q205921]]) # ''[[Паходжаньне відаў]]'' ([[d:Q20124]]) # ''[[Оксфардзкі слоўнік ангельскай мовы]]'' ([[d:Q44996]]) # ''[[Падарожжы Гулівэра]]'' ([[d:Q181488]]) # ''[[Кароль Лір]]'' ([[d:Q181598]]) # ''[[Макбэт]]'' ([[d:Q130283]]) # ''[[Сон у Іванаву ноч]]'' ([[d:Q104871]]) # ''[[Атэльлё]]'' ([[d:Q26833]]) # ''[[Рабінзон Круза]]'' ([[d:Q483034]]) # ''[[Рамэо і Джульета]]'' ([[d:Q83186]]) # ''[[Алесіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]'' ([[d:Q92640]]) # ''[[Ганна Карэніна]]'' ([[d:Q147787]]) # ''[[Браты Карамазавы]]'' ([[d:Q183157]]) # ''[[Лавец у жыце]]'' ([[d:Q183883]]) # ''[[Хронікі Нарніі]]'' ([[d:Q483412]]) # ''[[Злачынства і пакараньне]]'' ([[d:Q165318]]) # ''[[Франкенштайн, або сучаны Прамэтэй]]'' ([[d:Q150827]]) # ''[[Адрынутыя]]'' ([[d:Q180736]]) # ''[[Маленькі прынц]]'' ([[d:Q25338]]) # ''[[Мобі Дык]]'' ([[d:Q174596]]) # ''[[1984 (раман)|1984]]'' ([[d:Q208460]]) # ''[[Стары чалавек і мора]]'' ([[d:Q26505]]) # ''[[Сто гадоў адзіноты]]'' ([[d:Q178869]]) # ''[[Пыха і перадузятасьць]]'' ([[d:Q170583]]) # [[Уліс (раман)|Уліс (раман)]] ([[d:Q6511]]) # ''[[У чаканьні Гадо]]'' ([[d:Q19871]]) # ''[[Вайна і мір]]'' ([[d:Q161531]]) # ''[[Астэрыкс]]'' ([[d:Q42490]]) # ''[[Энэіда]]'' ([[d:Q60220]]) # ''[[Мэтамарфозы]]'' ([[d:Q184742]]) # ''[[Боская камэдыя]]'' ([[d:Q40185]]) # ''[[Песьня пра Нібэлюнгаў]]'' ([[d:Q131554]]) ====Прыдуманы сусьвет, 15==== # [[Кентаўр]] ([[d:Q83203]]) # [[Хімэра]] ([[d:Q182790]]) # [[Дэман]] ([[d:Q177413]]) # [[Цмок]] ([[d:Q7559]]) # [[Фэя]] ([[d:Q8028]]) # [[Здань]] ([[d:Q45529]]) # [[Джын]] ([[d:Q3465]]) # [[Лохнэская пачвара]] ([[d:Q49658]]) # [[Вадзяная каралеўна]] ([[d:Q182559]]) # [[Пэгас]] ([[d:Q162797]]) # [[Адзінарог]] ([[d:Q7246]]) # [[Вампір]] ([[d:Q46721]]) # [[Ваўкалак]] ([[d:Q1133563]]) # [[Атлянтыда]] ([[d:Q25373]]) # [[Утопія]] ([[d:Q131156]]) ==== Выдуманыя пэрсанажы, 15 ==== # [[Бэтмэн]] ([[d:Q2695156]]) # [[Мікі Маўс]] ([[d:Q11934]]) # [[Беласьнежка]] ([[d:Q11831]]) # [[Супэрмэн]] ([[d:Q79015]]) # [[Прыгоды Тынтына]] ([[d:Q744536]]) # [[Пітэр Пэн]] ([[d:Q107190]]) # [[Санта-Кляўс]] ([[d:Q315796]]) # [[Алядын]] ([[d:Q15605357]]) # [[Джэймз Бонд]] ([[d:Q844]]) # [[Кот у капелюшы]] ([[d:Q973053]]) # [[Дракула (пэрсанаж)|Дракула]] ([[d:Q3266236]]) # [[Шэрлак Голмз]] ([[d:Q4653]]) # [[Тарзан]] ([[d:Q170241]]) # [[Тры мушкетэры]] ([[d:Q140527]]) # [[Супэргерой]] ([[d:Q188784]]) == Філязофія і рэлігія, 393 == === Філязофія, 98 === ====Асноўнае, 6==== # '''[[Філязофія]]''' ([[d:Q5891]]) # [[Філязофія мовы]] ([[d:Q484761]]) # [[Філязофія матэматыкі]] ([[d:Q180536]]) # [[Філязофія сьвядомасьці]] ([[d:Q23407]]) # [[Палітычная філязофія]] ([[d:Q179805]]) # [[Сацыяльная філязофія]] ([[d:Q180592]]) ====Гісторыя філязофіі, 13==== # [[Дасакратыкі]] ([[d:Q178540]]) # [[Філязофія антычнасьці]] ([[d:Q204100]]) ## [[Старажытнагрэцкая філязофія]] ([[d:Q999259]]) # [[Сярэднявечная філязофія]] ([[d:Q192292]]) # [[Філязофія Адраджэньня]] ([[d:Q917440]]) # [[Навачасная філязофія]] ([[d:Q860746]]) # [[Сучасная філязофія]] ([[d:Q943303]]) # [[Усходняя філязофія]] ([[d:Q307043]]) # [[Заходняя філязофія]] ([[d:Q842333]]) # [[Індыйская філязофія]] ([[d:Q376022]]) # [[Кітайская філязофія]] ([[d:Q184663]]) # [[Нямецкая філязофія]] ([[d:Q1203683]]) # [[Філязофія ЗША]] ([[d:Q2364399]]) ====Філязофскія галіны, падыходы і паняткі, 65 ==== =====Эстэтыка, 4===== # [[Эстэтыка]] ([[d:Q35986]]) # '''[[Прыгажосьць]]''' ([[d:Q7242]]) # [[Мімэзіс]] ([[d:Q468427]]) # [[Узьнёсласьць]] ([[d:Q999803]]) =====Этыка, 16===== # '''[[Этыка]]''' ([[d:Q9465]]) # [[Практычная этыка]] ([[d:Q538733]]) # [[Мэтаэтыка]] ([[d:Q56003]]) # [[Нарматыўная этыка]] ([[d:Q1321845]]) # [[Дэанталёгія]] ([[d:Q221373]]) # [[Нігілізм]] ([[d:Q80968]]) # [[Рэлятывізм]] ([[d:Q83188]]) # [[Утылітарызм]] ([[d:Q160590]]) # [[Сумленьне]] ([[d:Q193526]]) # [[Абавязак]] ([[d:Q878070]]) # [[Зло]] ([[d:Q15292]]) # '''[[Свабода волі]]''' ([[d:Q9476]]) # [[Дабро]] ([[d:Q15290]]) # [[Свабода]] ([[d:Q2979]]) # [[Мараль]] ([[d:Q48324]]) # [[Цнота]] ([[d:Q157811]]) =====Эпістэмалёгія, 14===== # '''[[Эпістэмалёгія]]''' ([[d:Q9471]]) # [[Эмпірызм]] ([[d:Q83368]]) # [[Натуралізм]] ([[d:Q56000]]) # [[Прагматызм]] ([[d:Q126692]]) # [[Рацыяналізм]] ([[d:Q483024]]) # [[Здаровы глузд]] ([[d:Q332880]]) # [[Досьвед]] ([[d:Q164359]]) # [[Факт]] ([[d:Q188572]]) # '''[[Веды]]''' ([[d:Q9081]]) # [[Лязо Окама]] ([[d:Q131012]]) # [[Меркаваньне]] ([[d:Q3962655]]) # [[Глузд]] ([[d:Q178354]]) # '''[[Ісьціна]]''' ([[d:Q7949]]) # [[Мудрасьць]] ([[d:Q799]]) =====Лёгіка, 6===== # '''[[Лёгіка]]''' ([[d:Q8078]]) # '''[[Дыялектыка]]''' ([[d:Q9453]]) # '''[[Філязофская лёгіка]]''' ([[d:Q491412]]) # [[Аргумэнт]] ([[d:Q186619]]) # [[Выснова]] ([[d:Q408386]]) # [[Парадокс]] ([[d:Q483372]]) =====Мэтафізыка, 12===== # [[Мэтафізыка]] ([[d:Q35277]]) # [[Дэтэрмінізм]] ([[d:Q131133]]) # [[Дуалізм]] ([[d:Q167312]]) # [[Ідэалізм]] ([[d:Q33442]]) # '''[[Матэрыялізм]]''' ([[d:Q7081]]) # [[Манізм]] ([[d:Q178801]]) # [[Абстракцыя]] ([[d:Q673661]]) # [[Экзыстэнцыя]] ([[d:Q468777]]) # [[Прычыннасьць]] ([[d:Q179289]]) # [[Нішто]] ([[d:Q154242]]) # [[Анталёгія]] ([[d:Q44325]]) # '''[[Рэальнасьць]]''' ([[d:Q9510]]) =====Філязофія навукі, 7===== # [[Філязофія навукі]] ([[d:Q59115]]) # [[Гіпотэза]] ([[d:Q41719]]) # [[Парадыгма]] ([[d:Q28643]]) # [[Псэўданавука]] ([[d:Q483677]]) ## [[Парапсыхалёгія]] ([[d:Q179098]]) # [[Рэдукцыянізм]] ([[d:Q206829]]) # [[Тэорыя]] ([[d:Q17737]]) =====Рэлігійная філязофія, 6===== # [[Рэлігійная філязофія]] ([[d:Q2054106]]) ## [[Будыйская філязофія]] ([[d:Q1001079]]) ## [[Ісламская філязофія]] ([[d:Q193104]]) ## [[Хрысьціянская філязофія]] ([[d:Q854807]]) # [[Філязофія рэлігіі]] ([[d:Q209295]]) # [[Абсалютнасьць]] ([[d:Q481201]]) ==== Філязофскія школы і традыцыі, 14 ==== # [[Кантынэнтальная філязофія]] ([[d:Q59104]]) # [[Экзыстэнцыялізм]] ([[d:Q38066]]) # [[Гуманізм]] ([[d:Q46158]]) # [[Лягічны пазытывізм]] ([[d:Q193627]]) # [[Мадэрнізм]] ([[d:Q878985]]) # [[Пазытывізм]] ([[d:Q131015]]) # [[Постмадэрнізм]] ([[d:Q47783]]) # [[Рамантызм]] ([[d:Q37068]]) # [[Скептыцызм]] ([[d:Q1395219]]) # [[Стаіцызм]] ([[d:Q48235]]) # [[Структуралізм]] ([[d:Q179168]]) # [[Аналітычная філязофія]] ([[d:Q183216]]) # [[Фэнамэналёгія]] ([[d:Q179235]]) # [[Тамізм]] ([[d:Q328945]]) ===Рэлігія і духоўнасьць, 87 === # '''[[Рэлігія]]''' ([[d:Q9174]]) # [[Боскасьць]] ([[d:Q178885]]) ## '''[[Бог]]''' ([[d:Q190]]) ## [[Багіня]] ([[d:Q205985]]) # [[Сьвятар]] ([[d:Q42603]]) # [[Духоўнасьць]] ([[d:Q168796]]) # '''[[Душа]]''' ([[d:Q9165]]) # [[Мэдытацыя]] ([[d:Q108458]]) # [[Малітва]] ([[d:Q40953]]) # [[Адарацыя]] ([[d:Q851918]]) # [[Абразаньне]] ([[d:Q83345]]) # [[Д’ябал]] ([[d:Q6674]]) # [[Рэлігіязнаўства]] ([[d:Q34187]]) # [[Ахвярапрынашэньне]] ([[d:Q179723]]) # [[Параўнальнае рэлігіязнаўства]] ([[d:Q1075827]]) # [[Дактрына]] ([[d:Q117850]]) # [[Народная рэлігія]] ([[d:Q1068640]]) # [[Свабода вераваньняў]] ([[d:Q171899]]) # [[Сьвецкасьць]] ([[d:Q216920]]) # [[Багаслоўе]] ([[d:Q34178]]) # [[Бог-творца]] ([[d:Q635155]]) # [[Маці-багавіца]] ([[d:Q334486]]) # [[Анімізм]] ([[d:Q43004]]) # [[Стварэньне Сусьвету]] ([[d:Q215304]]) # [[Праклён]] ([[d:Q109411]]) # [[Эсхаталёгія]] ([[d:Q170337]]) # [[Рэлігійная вера]] ([[d:Q5410500]]) # [[Міт пра паходжаньне]] ([[d:Q390248]]) # [[Уваскрасеньне]] ([[d:Q188681]]) # [[Сьвятасьць]] ([[d:Q1151419]]) # [[Звышнатуральнае]] ([[d:Q80837]]) # [[Татэмізм]] ([[d:Q947965]]) # [[Тэафанія]] ([[d:Q899918]]) # [[Апалягетыка]] ([[d:Q191776]]) # [[Пост]] ([[d:Q44602]]) # [[Ерась]] ([[d:Q160598]]) # [[Абраз]] ([[d:Q132137]]) # [[Іканаборства]] ([[d:Q181543]]) # [[Балвахвальства]] ([[d:Q840665]]) # [[Літургія]] ([[d:Q172331]]) # [[Пілігрымка]] ([[d:Q1644573]]) # [[Прароцтва]] ([[d:Q214267]]) # [[Навяртаньне]] ([[d:Q814997]]) # [[Рытуал]] ([[d:Q189819]]) # [[Шанаваньне сьвятых]] ([[d:Q1579384]]) # [[Пакланеньне]] ([[d:Q2514663]]) # [[Труп]] ([[d:Q48422]]) # [[Пахаваньне]] ([[d:Q201676]]) # [[Могілкі]] ([[d:Q39614]]) # [[Магіла]] ([[d:Q173387]]) # [[Крэмацыя]] ([[d:Q207315]]) # [[Увасабленьне сьмерці]] ([[d:Q161936]]) # [[Дух]] ([[d:Q193291]]) # [[Жыцьцё пасьля сьмерці]] ([[d:Q623282]]) # [[Рэінкарнацыя]] ([[d:Q128593]]) # [[Несьмяротнасьць]] ([[d:Q193942]]) # [[Замагільны сьвет]] ([[d:Q16354816]]) # [[Рай]] ([[d:Q3363340]]) # [[Пекла]] ([[d:Q564]]) # [[Алтар]] ([[d:Q101687]]) # [[Антыклерыкалізм]] ([[d:Q478004]]) # [[Сымбаль веры]] ([[d:Q183770]]) # [[Культ]] ([[d:Q11038979]]) # [[Манастыр]] ([[d:Q44613]]) # [[Канфэсія]] ([[d:Q13414953]]) # [[Схізма]] ([[d:Q41521]]) # [[Сэкта]] ([[d:Q19097]]) # [[Сьвятыня]] ([[d:Q697295]]) # [[Храм]] ([[d:Q44539]]) # [[Тэізм]] ([[d:Q620805]]) # [[Агнастыцызм]] ([[d:Q288928]]) # '''[[Атэізм]]''' ([[d:Q7066]]) # [[Дэізм]] ([[d:Q620629]]) # '''[[Фундамэнталізм]]''' ([[d:Q9149]]) # '''[[Монатэізм]]''' ([[d:Q9159]]) # [[Панэнтэізм]] ([[d:Q221390]]) # [[Пантэізм]] ([[d:Q728455]]) # '''[[Політэізм]]''' ([[d:Q9163]]) # [[Экумэнізм]] ([[d:Q156112]]) # [[Нэапаганства]] ([[d:Q189753]]) # [[Артадоксія]] ([[d:Q383258]]) # [[Паганства]] ([[d:Q29536]]) # [[Сынкрэтызм]] ([[d:Q172904]]) # [[Унітарыянства]] ([[d:Q106687]]) # [[Нэтэізм]] ([[d:Q871396]]) # [[Антытэізм]] ([[d:Q5522978]]) # [[Вальнадумства]] ([[d:Q210115]]) === Адмысловыя рэлігіі, 112 === ====Абрамічныя рэлігіі, 61 ==== # '''[[Хрысьціянства]]''' ([[d:Q5043]]) # [[Друзы]] ([[d:Q163943]]) # '''[[Іслам]]''' ([[d:Q432]]) # '''[[Юдаізм]]''' ([[d:Q9268]]) # [[Анёл]] ([[d:Q235113]]) # [[Сьвяты Дух]] ([[d:Q37302]]) # [[Мэсія]] ([[d:Q51626]]) # [[Грэх]] ([[d:Q60227]]) # [[Дзесяць прыказаньняў]] ([[d:Q34623]]) # [[Хрысьціянская царква]] ([[d:Q34651]]) # [[Ягова]] ([[d:Q3678579]]) # [[Шатан]] ([[d:Q35230]]) # [[Біблія]] ([[d:Q1845]]) ## [[Новы Запавет]] ([[d:Q18813]]) ## [[Стары Запавет]] ([[d:Q19786]]) # [[Божае Нараджэньне]] ([[d:Q19809]]) # [[Вялікдзень]] ([[d:Q21196]]) # [[Дзень Сьвятога Духа]] ([[d:Q39864]]) # [[Тройца]] ([[d:Q37090]]) # [[Антытрынітарызм]] ([[d:Q584205]]) # [[Каталіцтва]] ([[d:Q1841]]) ## '''[[Каталіцкая Царква]]''' ([[d:Q9592]]) ## [[Папа]] ([[d:Q19546]]) # [[Праваслаўе]] ([[d:Q3333484]]) # [[Пратэстанцтва]] ([[d:Q23540]]) ## [[Англіканства]] ([[d:Q6423963]]) ## [[Баптызм]] ([[d:Q93191]]) ## [[Эвангелізм]] ([[d:Q194253]]) ## [[Лютэранства]] ([[d:Q75809]]) ## [[Мэтадызм]] ([[d:Q33203]]) ## [[Мармоны]] ([[d:Q747802]]) ## [[Квакеры]] ([[d:Q170208]]) # [[Старажытныя ўсходнія цэрквы]] ([[d:Q49377]]) # [[Царква]] ([[d:Q16970]]) # [[Катэдра]] ([[d:Q2977]]) # [[Расейская праваслаўная царква]] ([[d:Q60995]]) # [[Кальвінізм]] ([[d:Q101849]]) # [[Пяць слупоў ісламу]] ([[d:Q176770]]) # [[Ісламскія кірункі]] ([[d:Q1192063]]) ## '''[[Шыізм]]''' ([[d:Q9585]]) ## '''[[Сунізм]]''' ([[d:Q483654]]) ## [[Суфізм]] ([[d:Q9603]]) # [[Алаг]] ([[d:Q234801]]) # [[Каран]] ([[d:Q428]]) # [[Імам]] ([[d:Q125482]]) # [[Мячэт]] ([[d:Q32815]]) # [[Хадж]] ([[d:Q234915]]) # [[Гадыс]] ([[d:Q234343]]) # [[Кааба]] ([[d:Q29466]]) # [[Мусульмане]] ([[d:Q47740]]) # [[Шарыят]] ([[d:Q482752]]) # [[Артадаксальны юдаізм]] ([[d:Q80970]]) # [[Рэфармісцкі юдаізм]] ([[d:Q1133485]]) # [[Кансэрватыўны юдаізм]] ([[d:Q205644]]) # [[Пэсах]] ([[d:Q121393]]) # [[Рабін]] ([[d:Q133485]]) # [[Сынагога]] ([[d:Q34627]]) # [[Тора]] ([[d:Q34990]]) # [[Танах]] ([[d:Q83367]]) # [[Талмуд]] ([[d:Q43290]]) # [[Ём Кіпур]] ([[d:Q132994]]) ====Усходнія рэлігіі, 45==== # [[Аяважы]] ([[d:Q217403]]) # [[Багаі]] ([[d:Q22679]]) # '''[[Будызм]]''' ([[d:Q748]]) ## [[Магаяна]] ([[d:Q48362]]) ### [[Авалакітэшвара]] ([[d:Q193849]]) ### [[Дыямэнтавая сутра]] ([[d:Q494235]]) ## [[Нірвана]] ([[d:Q42927]]) ## [[Тгэравада]] ([[d:Q132265]]) ### [[Палійскі канон]] ([[d:Q215685]]) ## [[Тыбэцкі будызм]] ([[d:Q483889]]) ## [[Ваджраяна]] ([[d:Q172175]]) ## [[Дзэн]] ([[d:Q7953]]) # '''[[Канфуцыянства]]''' ([[d:Q9581]]) ## [[Чатыры кнігі і пяць канонаў]] ([[d:Q1377760]]) # '''[[Індуізм]]''' ([[d:Q9089]]) ## [[Шываізм]] ([[d:Q234953]]) ## [[Вішнуізм]] ([[d:Q45584]]) ## [[Шактызм]] ([[d:Q849345]]) ## [[Ом (мантра)|Ом]] ([[d:Q184128]]) ## [[Аватара]] ([[d:Q83090]]) ## [[Аюрвэда]] ([[d:Q132325]]) ## [[Бгагавадгіта]] ([[d:Q46802]]) ## [[Брагма]] ([[d:Q11389]]) ## [[Брагман]] ([[d:Q746990]]) ## [[Дгарма]] ([[d:Q134293]]) ## [[Ішвара]] ([[d:Q71684]]) ## [[Карма]] ([[d:Q132196]]) ## [[Крышна]] ([[d:Q42891]]) ## [[Кумбха Мэля]] ([[d:Q10283]]) ## [[Рамаяна]] ([[d:Q37293]]) ## [[Рыгвэда]] ([[d:Q727413]]) ## [[Шыва]] ([[d:Q11378]]) ## '''[[Трымурці]]''' ([[d:Q9595]]) ## [[Упанішады]] ([[d:Q6113985]]) ## [[Вэды]] ([[d:Q39950]]) ## [[Вэданта]] ([[d:Q2512051]]) ## [[Вішну]] ([[d:Q11380]]) ## [[Ёга]] ([[d:Q9350]]) # '''[[Джайнізм]]''' ([[d:Q9232]]) # '''[[Сінтаізм]]''' ([[d:Q812767]]) # '''[[Сыкхізм]]''' ([[d:Q9316]]) ## [[Гуру Грантг Сагіб]] ([[d:Q203249]]) ## [[Залаты храм]] ([[d:Q180422]]) # '''[[Даасізм]]''' ([[d:Q9598]]) ## [[Дао Дэ Цзін]] ([[d:Q134425]]) ====Традыцыйныя рэлігіі, 7==== # [[Традыцыйныя афрыканскія рэлігіі]] ([[d:Q386498]]) # [[Кітайская народная рэлігія]] ([[d:Q1074275]]) ## [[Ю-Дзі]] ([[d:Q860434]]) # [[Шаманізм]] ([[d:Q42042]]) # '''[[Зараастрызм]]''' ([[d:Q9601]]) ## [[Авэста]] ([[d:Q83426]]) ## [[Парсі]] ([[d:Q200263]]) === Эзатэрыка, чараўніцтва і міталёгія, 94 === # [[Містыцызм]] ([[d:Q45996]]) # [[Масонства]] ([[d:Q41726]]) # [[Гнастыцызм]] ([[d:Q48420]]) # [[Магія]] ([[d:Q81741]]) ## [[Астралёгія]] ([[d:Q34362]]) ## [[Таро]] ([[d:Q583269]]) ## [[Чараўнiцтва]] ([[d:Q259745]]) # [[Акультызм]] ([[d:Q178934]]) # [[Вуду]] ([[d:Q177764]]) ====Міталёгія, 75==== # '''[[Міталёгія]]''' ([[d:Q9134]]) ## [[Фальклёр]] ([[d:Q36192]]) # [[Аўстралійская міталёгія]] ([[d:Q376608]]) # [[Кельцкая рэлігія]] ([[d:Q263031]]) # [[Старажытнаэгіпецкая міталёгія]] ([[d:Q205740]]) # [[Германскае паганства]] ([[d:Q1122452]]) # [[Старажытнагрэцкая міталёгія]] ([[d:Q34726]]) # [[Ліліт]] ([[d:Q180627]]) # [[Скандынаўская міталёгія]] ([[d:Q128285]]) # [[Рымская міталёгія]] ([[d:Q122173]]) # '''[[Абрам]]''' ([[d:Q9181]]) # [[Адам]] ([[d:Q70899]]) # [[Ева]] ([[d:Q830183]]) # [[Данііл (прарок)|Данііл]] ([[d:Q171724]]) # [[Давід]] ([[d:Q41370]]) # [[Ільля (прарок)|Ільля]] ([[d:Q133507]]) # [[Эздра]] ([[d:Q191787]]) # [[Гаўрыіл (арханёл)|Гаўрыіл]] ([[d:Q81989]]) # [[Ісая (прарок)|Ісая]] ([[d:Q188794]]) # [[Якуб]] ([[d:Q289957]]) # [[Язэп (сын Якуба)|Язэп]] ([[d:Q145746]]) # '''[[Майсей]]''' ([[d:Q9077]]) # [[Ной]] ([[d:Q81422]]) # [[Царыца Саўская]] ([[d:Q159888]]) # [[Саламон]] ([[d:Q37085]]) # [[Амон]] ([[d:Q58373]]) # [[Анубіс]] ([[d:Q47534]]) # [[Атон]] ([[d:Q130227]]) # [[Гатор]] ([[d:Q133343]]) # [[Гор]] ([[d:Q84122]]) # [[Ізыда]] ([[d:Q79876]]) # [[Асырыс]] ([[d:Q46491]]) # [[Ра]] ([[d:Q1252904]]) # [[Сьфінкс]] ([[d:Q151480]]) # [[Зэўс]] ([[d:Q34201]]) # [[Эрас]] ([[d:Q121973]]) # [[Пасэйдон]] ([[d:Q41127]]) # [[Аід]] ([[d:Q41410]]) # [[Гэра]] ([[d:Q38012]]) # [[Афрадыта]] ([[d:Q35500]]) # [[Артэміда]] ([[d:Q39503]]) # [[Атэна]] ([[d:Q37122]]) # [[Гестыя]] ([[d:Q41419]]) # [[Арэс]] ([[d:Q40901]]) # [[Гермэс]] ([[d:Q41484]]) # [[Гефэст]] ([[d:Q44384]]) # [[Апалён]] ([[d:Q37340]]) # [[Гея]] ([[d:Q93172]]) # [[Ахіл]] ([[d:Q41746]]) # [[Агамэмнан]] ([[d:Q128176]]) # [[Андрамэда]] ([[d:Q161582]]) # [[Арганаўты]] ([[d:Q165510]]) # [[Атлянт (міталёгія)|Атлянт]] ([[d:Q130818]]) # [[Дыёскуры]] ([[d:Q190103]]) # [[Цыклёп]] ([[d:Q128430]]) # [[Цэрбэр]] ([[d:Q83496]]) # [[Гэракл]] ([[d:Q122248]]) # [[Ясон]] ([[d:Q176758]]) # [[Эўропа (міталёгія)|Эўропа]] ([[d:Q165170]]) # [[Ганімэд]] ([[d:Q131588]]) # [[Алена Прыгожая]] ([[d:Q164061]]) # [[Мэдэя]] ([[d:Q174278]]) # [[Гаргона Мэдуза]] ([[d:Q160730]]) # [[Адысэй]] ([[d:Q47231]]) # [[Эдып]] ([[d:Q130890]]) # [[Арыён]] ([[d:Q201261]]) # [[Пэрсэюс]] ([[d:Q130832]]) # [[Сырэна]] ([[d:Q150986]]) # [[Кецалькоатль]] ([[d:Q179818]]) # [[Фрэя]] ([[d:Q1647325]]) # [[Одын]] ([[d:Q43610]]) # [[Тор]] ([[d:Q42952]]) # [[Юнона]] ([[d:Q125046]]) # [[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэр]] ([[d:Q4649]]) # [[Марс (міталёгія)|Марс]] ([[d:Q112]]) # [[Плютон (міталёгія)|Плютон]] ([[d:Q152262]]) # [[Вэнэра (міталёгія)|Вэнэра]] ([[d:Q47652]]) # [[Вулькан (рымскі бог)|Вулькан]] ([[d:Q4640]]) # [[Энэй]] ([[d:Q82732]]) # [[Кароль Артур]] ([[d:Q45792]]) # [[Баба-Яга]] ([[d:Q187002]]) # [[Гэнзэль і Грэтэль]] ([[d:Q11829]]) # [[Ралянд]] ([[d:Q207535]]) # [[Аматэрасу]] ([[d:Q455602]]) # [[Бэўвульф]] ([[d:Q48328]]) ## [[Грэндэль]] ([[d:Q29372]]) == Грамадзтва і грамадзкія навукі, 1006 == === Асноўнае, 207 === # [[Гуманітарныя навукі]] ([[d:Q80083]]) # [[Інфармацыйная бясьпека]] ([[d:Q189900]]) # [[Кампутарная бясьпека]] ([[d:Q3510521]]) # '''[[Інфармацыя]]''' ([[d:Q11028]]) # [[Інфармацыйная навука]] ([[d:Q16387]]) # [[Навуковае таварыства]] ([[d:Q955824]]) # [[Прафэсійнае аб’яднаньне]] ([[d:Q1110684]]) ==== Бібліятэка, 19 ==== # [[Бібліятэка]] ([[d:Q7075]]) # [[Нацыянальная бібліятэка]] ([[d:Q22806]]) # [[Электронная бібліятэка]] ([[d:Q212805]]) # [[Бібліятэчная справа]] ([[d:Q199655]]) # [[Грамадзкая бібліятэка]] ([[d:Q28564]]) # [[Школьная бібліятэка]] ([[d:Q1076099]]) # [[Бібліятэка-перасоўка]] ([[d:Q720920]]) # [[Александрыйская бібліятэка]] ([[d:Q435]]) # [[Ашурбаніпальская бібліятэка]] ([[d:Q856544]]) # [[Бібліятэка Кангрэсу]] ([[d:Q131454]]) # [[Нью-Ёрская публічная бібліятэка]] ([[d:Q219555]]) # [[Нацыянальная бібліятэка Кітаю]] ([[d:Q732353]]) # [[Нацыянальная парлямэнцкая бібліятэка (Японія)|Нацыянальная парлямэнцкая бібліятэка]] ([[d:Q477675]]) # [[Брытанская бібліятэка]] ([[d:Q23308]]) # [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]] ([[d:Q193563]]) # [[Нямецкая нацыянальная бібліятэка]] ([[d:Q27302]]) # [[Расейская дзяржаўная бібліятэка]] ([[d:Q1048694]]) # [[Ватыканская бібліятэка]] ([[d:Q213678]]) # [[Нацыянальная бібліятэка Аўстраліі]] ([[d:Q623578]]) ==== Арганізацыі, 76 ==== # [[Цэнтральная тыбэцкая адміністрацыя]] ([[d:Q326343]]) # [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў]] ([[d:Q8333]]) # [[Анёлы пекла]] ([[d:Q622188]]) # [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі СССР]] ([[d:Q80919]]) # [[Мара Сальватруча]] ([[d:Q127784]]) # [[Масад]] ([[d:Q34216]]) # [[Коза Ностра]] ([[d:Q1458155]]) # [[Якудза]] ([[d:Q183287]]) ===== Некамэрцыйныя арганізацыі, 68 ===== # [[Абвестка дню 21]] ([[d:Q208571]]) # [[Міжнароднае аб’яднаньне студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук]] ([[d:Q191866]]) # [[Аль-Каіда]] ([[d:Q34490]]) # [[Амэрыканскі нацыянальны інстытут стандартаў]] ([[d:Q180003]]) # [[Асацыяцыя генэральных штатаў студэнтаў Эўропы]] ([[d:Q431534]]) # [[Асацыяцыя вылічальнай тэхнікі]] ([[d:Q127992]]) # [[Аўстрыйская служба захаваньня памяці ахвяраў Галакосту]] ([[d:Q159486]]) # [[Аўстрыйская служба за мяжой]] ([[d:Q386730]]) # [[Більдэрбэрская група]] ([[d:Q184937]]) # [[BirdLife International]] ([[d:Q210108]]) # [[Калегія кардыналаў]] ([[d:Q852242]]) # [[Нямецкі інстытут па стандартызацыі]] ([[d:Q152746]]) # [[Эўрапейская паўднёвая абсэрваторыя]] ([[d:Q151991]]) # [[Міжнародная авіяцыйная фэдэрацыя]] ([[d:Q214130]]) # [[Міжнародная аўтамабільная фэдэрацыя]] ([[d:Q179412]]) # [[Міжнародная матацыклетная фэдэрацыя]] ([[d:Q430371]]) # [[Фундацыя вольнага апраграмаваньня]] ([[d:Q48413]]) # [[Грынпіс]] ([[d:Q81307]]) # [[ГУАМ]] ([[d:Q326816]]) # [[Гізб ут-Тагрыр]] ([[d:Q493302]]) # [[Клюб гасьціннасьці]] ([[d:Q744312]]) # [[Інстытут інжынэраў электратэхнікі і электронікі]] ([[d:Q131566]]) # [[Міжнароднае бюро мераў і вагаў]] ([[d:Q229478]]) # [[Міжнародная Рада музэяў]] ([[d:Q653054]]) # [[Міжнародная Рада па пытаньнях помнікаў і гістарычных мясьцінаў]] ([[d:Q273138]]) # [[Міжнародная гідраграфічная арганізацыя]] ([[d:Q233611]]) # [[Міжнародная марская арганізацыя]] ([[d:Q201054]]) # [[Міжнародны матэматычны зьвяз]] ([[d:Q828490]]) # [[Міжнародная арганізацыя стандартызацыі]] ([[d:Q15028]]) # '''[[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]]''' ([[d:Q7178]]) # [[Міжнароднае таварыства сьвядомасьці Крышны]] ([[d:Q190193]]) # [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў]] ([[d:Q48268]]) # [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і практычнай хіміі]] ([[d:Q33438]]) # [[Live Earth]] ([[d:Q233398]]) # [[Ісламскі фронт вызваленьня Мора]] ([[d:Q64611]]) # '''[[Нобэлеўская прэмія]]''' ([[d:Q7191]]) # [[ПЭН-клюб]] ([[d:Q206811]]) # [[Інтэрнацыянал пірацкіх партыяў]] ([[d:Q170]]) # [[Міжнародная праграма ацэнкі адукацыйных дасягненьняў навучэнцаў]] ([[d:Q323481]]) # [[Пагуоскі рух навукоўцаў]] ([[d:Q381282]]) # [[Скаўцкі рух]] ([[d:Q872181]]) # [[Армія выратаваньня]] ([[d:Q188307]]) # [[Міжнародны зьвяз раварыстаў]] ([[d:Q48663]]) # [[Арганізацыя непрадстаўленых нацыяў і народаў]] ([[d:Q215613]]) # [[WikiLeaks]] ([[d:Q359]]) # [[Сусьветнае антыдопінгавае агенцтва]] ([[d:Q749394]]) # [[Сусьветная рада цэркваў]] ([[d:Q283639]]) # [[Камітэт Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]] ([[d:Q1147477]]) # [[Кансорцыюм Сусьветнага павуціньня]] ([[d:Q37033]]) # [[Міжнародная амністыя]] ([[d:Q42970]]) # [[Г'юман Райтс Ўотч]] ([[d:Q187052]]) # [[Лекары бязь межаў]] ([[d:Q49330]]) # [[Рэпартэры бязь межаў]] ([[d:Q154330]]) # [[Transparency International]] ([[d:Q174240]]) # [[Сусьветная канфэдэрацыя падводнай дзейнасьці]] ([[d:Q845773]]) # [[Спартовы арбітражны суд]] ([[d:Q659499]]) # [[Асацыяцыя эўрапейскіх клюбаў]] ([[d:Q841054]]) # [[Эўрапейскія алімпійскія камітэты]] ([[d:Q642949]]) # [[Міжнародная фэдэрацыя валейболу]] ([[d:Q6851]]) # [[ФІБА]] ([[d:Q46199]]) # [[ФІДЭ]] ([[d:Q102178]]) # [[ФІФА]] ([[d:Q253414]]) # [[Міжнародная фэдэрацыя гімнастыкі]] ([[d:Q379079]]) # [[Міжнародная фэдэрацыя хакею на лёдзе]] ([[d:Q190173]]) # [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] ([[d:Q40970]]) # [[Нацыянальны алімпійскі камітэт]] ([[d:Q183288]]) # [[Алімпійская рада Азіі]] ([[d:Q844293]]) # [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў]] ([[d:Q35572]]) ==== Музэі, 20 ==== # [[Музэй]] ([[d:Q33506]]) # [[Амэрыканскі музэй прыродазнаўчай гісторыі]] ([[d:Q217717]]) # [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн]] ([[d:Q160236]]) # [[Нью-ёрскі музэй сучаснага мастацтва]] ([[d:Q188740]]) # [[Нацыянальны музэй антрапалёгіі]] ([[d:Q524249]]) # [[Сьмітсанаўскі інстытут]] ([[d:Q131626]]) # [[Брытанскі музэй]] ([[d:Q6373]]) # [[Нямецкі музэй]] ([[d:Q131617]]) # [[Эрмітаж]] ([[d:Q132783]]) # [[Люўр]] ([[d:Q19675]]) # [[Музэй Арсэ]] ([[d:Q23402]]) # [[Лёнданскі прыродазнаўчы музэй]] ([[d:Q309388]]) # [[Прада (музэй)|Прада]] ([[d:Q160112]]) # [[Нацыянальная галерэя]] ([[d:Q180788]]) # [[Рэйксмузэй]] ([[d:Q190804]]) # [[Уфіцы]] ([[d:Q51252]]) # [[Ватыканскія музэі]] ([[d:Q182955]]) # [[Музэй Вікторыі і Альбэрта]] ([[d:Q213322]]) # [[Нацыянальны палацавы музэй]] ([[d:Q540668]]) # [[Такійскі нацыянальны музэй]] ([[d:Q653433]]) ==== Масавыя мэдыі, 85 ==== # [[Рэкляма]] ([[d:Q37038]]) # [[Гумарыстычна-сатырычны малюнак]] ([[d:Q627603]]) # '''[[Журналістыка]]''' ([[d:Q11030]]) # '''[[Сродак масавай інфармацыі]]''' ([[d:Q11033]]) # [[Навіны]] ([[d:Q38926]]) # [[Часопіс]] ([[d:Q41298]]) # [[Сувязі з грамадзкасьцю]] ([[d:Q133080]]) # [[Франс-Прэс]] ([[d:Q40464]]) # [[Associated Press]] ([[d:Q40469]]) # [[Ройтэрз]] ([[d:Q130879]]) # [[Billboard]] ([[d:Q485240]]) # [[The Economist]] ([[d:Q180089]]) # [[Life]] ([[d:Q463198]]) # [[Mad]] ([[d:Q312086]]) # [[National Geographic]] ([[d:Q5973845]]) # [[The New Yorker]] ([[d:Q217305]]) # [[People (часопіс)|People]] ([[d:Q33659]]) # [[Playboy]] ([[d:Q150820]]) # [[Punch]] ([[d:Q849759]]) # [[Рыдэрз Дайджэсі]] ([[d:Q371820]]) # [[Rolling Stone]] ([[d:Q33511]]) # [[Scientific American]] ([[d:Q39379]]) # [[Der Spiegel]] ([[d:Q131478]]) # [[Time]] ([[d:Q43297]]) # [[Vogue]] ([[d:Q154008]]) # '''[[Газэта]]''' ([[d:Q11032]]) # [[Financial Times]] ([[d:Q183399]]) # [[Le Monde]] ([[d:Q12461]]) # [[Праўда (газэта)|Праўда]] ([[d:Q183644]]) # [[The Times]] ([[d:Q50008]]) # [[The Times of India]] ([[d:Q46807]]) # [[The New York Times]] ([[d:Q9684]]) # [[The Wall Street Journal]] ([[d:Q164746]]) # [[Вашынгтон Пост]] ([[d:Q166032]]) # [[The Goon Show]] ([[d:Q168718]]) # [[Гіт-парад]] ([[d:Q373899]]) # [[Радыёпастанова]] ([[d:Q2635894]]) # [[Вайна сусьветаў]] ([[d:Q24958]]) # [[Дакумэнтальнае кіно]] ([[d:Q93204]]) # [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз]] ([[d:Q166400]]) # [[Эмі]] ([[d:Q123737]]) # [[Тэлегульня]] ([[d:Q846662]]) # [[Сытуацыйная камэдыя]] ([[d:Q170238]]) # [[Мыльная опэра]] ([[d:Q23739]]) # [[Тэлевізійная праграма]] ([[d:Q15416]]) # [[60 хвілінаў]] ([[d:Q247869]]) # [[Усе ў сям’і]] ([[d:Q1048856]]) # [[American Idol]] ([[d:Q201052]]) # [[BBC World News]] ([[d:Q208491]]) # [[Disney Channel]] ([[d:Q178837]]) # [[Доктар Хто]] ([[d:Q34316]]) # [[Сябры (сэрыял)|Сябры]] ([[d:Q79784]]) # [[Накіравальнае сьвятло]] ([[d:Q1145764]]) # [[Дымок з руля]] ([[d:Q29641]]) # [[Я кахаю Люсі]] ([[d:Q181943]]) # [[Meet the Press]] ([[d:Q1543066]]) # [[Лятучы цырк Монці Пайтана]] ([[d:Q16401]]) # [[Карані (тэлесэрыял, 1977)|Карані]] ([[d:Q1247168]]) # [[Вуліца Сэзам]] ([[d:Q155629]]) # [[Сымпсаны]] ([[d:Q886]]) # [[Зорны шлях]] ([[d:Q1092]]) # [[Том і Джэры]] ([[d:Q131144]]) # [[The Tonight Show]] ([[d:Q1338655]]) # [[Сутоньневая зона]] ([[d:Q742103]]) # [[Тэлевізійная сетка]] ([[d:Q1254874]]) # [[Аль-Джазыра]] ([[d:Q13477]]) # [[ABC (тэлеканал)|ABC]] ([[d:Q169889]]) # [[ARD]] ([[d:Q49653]]) # [[BBC]] ([[d:Q9531]]) # [[CBS]] ([[d:Q43380]]) # [[Цэнтральная кітайская тэлевізія]] ([[d:Q207936]]) # [[CNN]] ([[d:Q48340]]) # [[Rai]] ([[d:Q19616]]) # [[ITV]] ([[d:Q220072]]) # [[NBC]] ([[d:Q13974]]) # [[PBS]] ([[d:Q215616]]) # [[Amazon.com]] ([[d:Q3884]]) # [[EBay]] ([[d:Q58024]]) # [[Facebook]] ([[d:Q355]]) # [[Myspace]] ([[d:Q40629]]) # [[X (сацыяльная сетка)|X]] ([[d:Q918]]) # [[Google search]] ([[d:Q9366]]) # [[IMDb]] ([[d:Q37312]]) # [[YouTube]] ([[d:Q866]]) # [[Вікіпэдыя]] ([[d:Q52]]) === Філязофія ўлады, этыка і боская ўлада, 5 === # [[Левіятан]] ([[d:Q193034]]) # [[Залатое правіла]] ([[d:Q189573]]) # [[Індывідуалізм]] ([[d:Q171995]]) # [[Сыманія]] ([[d:Q205302]]) # [[Нябесны мандат]] ([[d:Q875377]]) === Грамадзтва, 124 === # '''[[Грамадзтва]]''' ([[d:Q8425]]) ==== Дэмаграфія, 3 ==== # [[Дэмаграфія]] ([[d:Q37732]]) # [[Перапіс насельніцтва]] ([[d:Q39825]]) # [[Перанасяленасьць]] ([[d:Q331439]]) ==== Сацыялёгія, 10 ==== # [[Сацыялёгія]] ([[d:Q21201]]) # [[Крыміналёгія]] ([[d:Q161733]]) # [[Этыкет]] ([[d:Q188907]]) # [[Паліталёгія]] ([[d:Q36442]]) # [[Сацыяльная зьмена]] ([[d:Q1510761]]) # [[Грамадзкі кантроль]] ([[d:Q623971]]) # [[Сацыяльная група]] ([[d:Q874405]]) # [[Грамадзкія навукі]] ([[d:Q34749]]) # [[Сацыялізацыя]] ([[d:Q185467]]) # [[Субкультура]] ([[d:Q264965]]) ==== Сацыяльная структура, 26 ==== # [[Сацыяльная структура]] ([[d:Q211606]]) # [[Грамадзкае фармаваньне]] ([[d:Q1641112]]) # [[Грамадзянская супольнасьць]] ([[d:Q181865]]) # [[Грамада]] ([[d:Q177634]]) # [[Адкрытае грамадзтва]] ([[d:Q505605]]) # [[Сацыяльны капітал]] ([[d:Q214693]]) # [[Салідарнасьць]] ([[d:Q815726]]) # [[Сацыяльная згуртаванасьць]] ([[d:Q553270]]) # [[Сацыяльны інстытут]] ([[d:Q178706]]) # [[Сацыяльнае дзеяньне]] ([[d:Q769620]]) # [[Сацыялёгія сям’і]] ([[d:Q2290557]]) ===== Сацыяльны статус, 8 ===== # [[Мяншыня]] ([[d:Q30103]]) # [[Сацыяльнае стратыфікацыя]] ([[d:Q841628]]) # [[Каста]] ([[d:Q484416]]) # [[Даліты]] ([[d:Q219517]]) # [[Сацыяльная кляса]] ([[d:Q187588]]) # [[Духавенства]] ([[d:Q177826]]) # [[Сярэдняя кляса]] ([[d:Q241588]]) # [[Пралетарыят]] ([[d:Q132603]]) ===== Згуртаваньне, 7 ===== # [[Кансорцыюм]] ([[d:Q194166]]) # [[Арганізацыя]] ([[d:Q43229]]) # [[Некамэрцыйная арганізацыя]] ([[d:Q163740]]) # [[Партнэрства]] ([[d:Q728646]]) # [[Таемнае таварыства]] ([[d:Q276548]]) # [[Сацыяльная сетка (сацыялёгія)|Сацыяльная сетка]] ([[d:Q2715623]]) # [[Племя]] ([[d:Q133311]]) ==== Сацыяльныя пытаньні, 21 ==== # [[Кантрацэпцыя]] ([[d:Q122224]]) ## '''[[Аборт]]''' ([[d:Q8452]]) # [[Карупцыя]] ([[d:Q366]]) # [[Абязьлесеньне]] ([[d:Q169940]]) # '''[[Дыскрымінацыя]]''' ([[d:Q169207]]) ## [[Антысэмітызм]] ([[d:Q22649]]) ## '''[[Расізм]]''' ([[d:Q8461]]) ## [[Сэксізм]] ([[d:Q93200]]) # [[Эўтаназія]] ([[d:Q100159]]) # [[Масавы голад]] ([[d:Q168247]]) # '''[[Глябалізацыя]]''' ([[d:Q7181]]) # '''[[Правы чалавека]]''' ([[d:Q8458]]) # [[Адна сям’я — адно дзіця]] ([[d:Q221719]]) # [[Забруджваньне]] ([[d:Q58734]]) ## [[Забруджваньне паветра]] ([[d:Q131123]]) # [[Беднасьць]] ([[d:Q10294]]) # [[Устойлівае разьвіцьцё]] ([[d:Q131201]]) # '''[[Рабства]]''' ([[d:Q8463]]) # [[Грамадзкі рух]] ([[d:Q49773]]) ## [[Рух за навакольнае асяродзьдзе]] ([[d:Q2855609]]) ## '''[[Фэмінізм]]''' ([[d:Q7252]]) ==== Сацыяльная псыхалёгія, 29 ==== # [[Дзяцінства]] ([[d:Q276258]]) ## [[Навародак]] ([[d:Q576104]]) ## [[Немаўля]] ([[d:Q998]]) ## '''[[Дзіця]]''' ([[d:Q7569]]) ## [[Хлопчык]] ([[d:Q3010]]) ## [[Дзяўчынка]] ([[d:Q3031]]) # [[Моладзь]] ([[d:Q190007]]) # [[Падлетак]] ([[d:Q131774]]) # [[Дарослы]] ([[d:Q80994]]) # [[Старасьць]] ([[d:Q191089]]) # [[Агрэсіўныя паводзіны]] ([[d:Q191797]]) # [[Альтруізм]] ([[d:Q167323]]) # [[Аўтарытэт]] ([[d:Q174834]]) # [[Здрада]] ([[d:Q2166722]]) # [[Цкаваньне]] ([[d:Q240126]]) # [[Харызма]] ([[d:Q118157]]) # [[Спаборніцтва]] ([[d:Q476300]]) # [[Канфармізм]] ([[d:Q221284]]) # [[Эгацэнтрызм]] ([[d:Q463910]]) # [[Эмпатыя]] ([[d:Q182263]]) # [[Дараваньне]] ([[d:Q537963]]) # [[Гонар]] ([[d:Q207333]]) - няслушная спасылка # [[Хлусьня]] ([[d:Q4925193]]) # [[Прыватнасьць]] ([[d:Q188728]]) # [[Прымхі]] ([[d:Q179742]]) # [[Пакараньне]] ([[d:Q186361]]) # [[Павага]] ([[d:Q28510]]) # [[Сарамлівасьць]] ([[d:Q913668]]) # [[Давер]] ([[d:Q659974]]) ==== Сацыялёгія культуры, 15 ==== # [[Соцыябіялёгія]] ([[d:Q190553]]) # '''[[Зносіны]]''' ([[d:Q11024]]) # [[Флэшмоб]] ([[d:Q152263]]) # [[Мэдыязнаўства]] ([[d:Q165650]]) # [[Міжасобавыя стасункі]] ([[d:Q223642]]) ## [[Адносіны для сэксу]] ([[d:Q442358]]) ## [[Інтымныя стасункі]] ([[d:Q736922]]) ## [[Сяброўства]] ([[d:Q491]]) ## [[Нефармальны шлюб]] ([[d:Q49800]]) ## [[Манагамія]] ([[d:Q184211]]) ## [[Дваяжэнства]] ([[d:Q720243]]) ## [[Палігамія]] ([[d:Q170585]]) # [[Спатканьне]] ([[d:Q654810]]) # [[Заляцаньне]] ([[d:Q376596]]) # [[Рамантычнае каханьне]] ([[d:Q1189047]]) ==== Сэксуальнасьць, 20 ==== # [[Сэксуальнасьць чалавека]] ([[d:Q154136]]) # '''[[Мужчына]]''' ([[d:Q8441]]) # '''[[Жанчына]]''' ([[d:Q467]]) # [[Гетэрасэксуальнасьць]] ([[d:Q1035954]]) # [[Гомасэксуальнасьць]] ([[d:Q6636]]) # [[Плоцевы акт]] ([[d:Q5873]]) # [[Бясьпечны сэкс]] ([[d:Q318529]]) # [[Фэртыльнасьць]] ([[d:Q964401]]) # [[Пацалунак]] ([[d:Q7307]]) # [[Сэксапільнасьць]] ([[d:Q464859]]) # [[Сэксуальная арыентацыя]] ([[d:Q17888]]) # [[Бісэксуальнасьць]] ([[d:Q43200]]) # [[Папярэднія ласкі]] ([[d:Q5139011]]) # [[Аральны сэкс]] ([[d:Q2122]]) # [[Аргазм]] ([[d:Q5887]]) # [[Кантрацэпцыйныя пігулкі]] ([[d:Q817281]]) # [[Прэзэрватыў]] ([[d:Q14076]]) # [[Мастурбацыя]] ([[d:Q8396]]) # [[Прастытуцыя]] ([[d:Q36633]]) # [[Парнаграфія]] ([[d:Q291]]) === Палітыка і ўрад, 123 === # '''[[Палітыка]]''' ([[d:Q7163]]) # [[Маніфэст]] ([[d:Q46337]]) # [[Кабінэт міністраў]] ([[d:Q640506]]) # [[Дзяржаўны пераварот]] ([[d:Q45382]]) # [[Культ асобы]] ([[d:Q192914]]) # [[Выканаўчая ўлада]] ([[d:Q35798]]) # '''[[Урад]]''' ([[d:Q7188]]) # [[Парлямэнт]] ([[d:Q35749]]) # [[Парлямэнцкая сыстэма]] ([[d:Q166747]]) # [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] ([[d:Q49892]]) ## [[Зьмяшаная рэспубліка]] ([[d:Q49890]]) # [[Дзяржаўнае кіраваньне]] ([[d:Q31728]]) # [[Дзяржаўная палітыка]] ([[d:Q546113]]) # [[Рымскі сэнат]] ([[d:Q130614]]) # [[Надзвычайнае становішча]] ([[d:Q216227]]) # [[Галасаваньне]] ([[d:Q189760]]) # [[Выбарчая сыстэма]] ([[d:Q182985]]) # [[Дзяржава дабрабыту]] ([[d:Q192451]]) # [[Бэй]] ([[d:Q181217]]) # [[Халіф]] ([[d:Q65997]]) # [[Дыктатар]] ([[d:Q183318]]) # [[Эмір]] ([[d:Q166382]]) # [[Губэрнатар]] ([[d:Q132050]]) # [[Вялікі князь]] ([[d:Q205706]]) # [[Кіраўнік дзяржавы]] ([[d:Q48352]]) # [[Хан (тытул)|Хан]] ([[d:Q181888]]) # [[Мэр]] ([[d:Q30185]]) # [[Омбудсман]] ([[d:Q169180]]) # [[Прэзыдэнт]] ([[d:Q30461]]) # [[Прэм’ер-міністар]] ([[d:Q14212]]) # [[Прынц]] ([[d:Q2747456]]) # [[Пракурор]] ([[d:Q600751]]) # [[Сатрап]] ([[d:Q170305]]) # [[Шаг]] ([[d:Q184299]]) # [[Султан]] ([[d:Q43292]]) # [[Цар]] ([[d:Q44356]]) # [[Тыран]] ([[d:Q180095]]) # [[Візір]] ([[d:Q175240]]) ==== Формы арганізацыі, 66 ==== # [[Палітбюро]] ([[d:Q309118]]) # [[Дыктатура пралетарыяту]] ([[d:Q118365]]) # [[Галоснасьць]] ([[d:Q173100]]) # [[Рэвалюцыя]] ([[d:Q10931]]) # [[Актывізм]] ([[d:Q203764]]) # '''[[Анархізм]]''' ([[d:Q6199]]) # [[Аўтарытарызм]] ([[d:Q6229]]) # '''[[Капіталізм]]''' ([[d:Q6206]]) # [[Хрысьціянская дэмакратыя]] ([[d:Q209158]]) # '''[[Камунізм]]''' ([[d:Q6186]]) # '''[[Кансэрватызм]]''' ([[d:Q7169]]) # [[Канстытуцыяналізм]] ([[d:Q1194747]]) # [[Касмапалітызм]] ([[d:Q188843]]) # [[Дэспатызм]] ([[d:Q179352]]) # [[Эгалітарызм]] ([[d:Q188958]]) # '''[[Фашызм]]''' ([[d:Q6223]]) # [[Фэдэралізм]] ([[d:Q204886]]) # [[Зялёная палітыка]] ([[d:Q1661415]]) # '''[[Ідэалёгія]]''' ([[d:Q7257]]) # '''[[Імпэрыялізм]]''' ([[d:Q7260]]) # [[Ісламізм]] ([[d:Q189746]]) # [[Чучхэ]] ([[d:Q181800]]) # [[Ленінізм]] ([[d:Q155059]]) # '''[[Лібэралізм]]''' ([[d:Q6216]]) ## [[Клясычны лібэралізм]] ([[d:Q794394]]) # [[Лібэртарыянства]] ([[d:Q178598]]) # '''[[Марксізм]]''' ([[d:Q7264]]) # [[Мультыкультуралізм]] ([[d:Q190656]]) # '''[[Нацыяналізм]]''' ([[d:Q6235]]) # [[Нацыянал-сацыялізм]] ([[d:Q7310]]) # [[Астракізм]] ([[d:Q186240]]) # [[Патрыятызм]] ([[d:Q6241]]) # [[Сэпаратызм]] ([[d:Q194236]]) # [[Сацыял-дэмакратыя]] ([[d:Q121254]]) # '''[[Сацыялізм]]''' ([[d:Q7272]]) ## [[Дэмакратычны сацыялізм]] ([[d:Q189280]]) ## [[Сацыялістычны рэалізм]] ([[d:Q180902]]) ## [[Утапічны сацыялізм]] ([[d:Q192447]]) # [[Этатызм]] ([[d:Q322294]]) # [[Таталітарызм]] ([[d:Q128135]]) # [[Сіянізм]] ([[d:Q42388]]) # [[Абсалютная манархія]] ([[d:Q184558]]) # '''[[Каляніялізм]]''' ([[d:Q7167]]) # [[Канстытуцыйная манархія]] ([[d:Q41614]]) # '''[[Дэмакратыя]]''' ([[d:Q7174]]) ## [[Прамая дэмакратыя]] ([[d:Q171174]]) ## [[Лібэральная дэмакратыя]] ([[d:Q192125]]) ## [[Прадстаўнічая дэмакратыя]] ([[d:Q188759]]) # '''[[Дыктатура]]''' ([[d:Q317]]) # [[Асьветны абсалютызм]] ([[d:Q219934]]) # [[Гегемонія]] ([[d:Q182034]]) # [[Клептакратыя]] ([[d:Q191244]]) # [[Матрыярхат]] ([[d:Q185681]]) # [[Мэрытакратыя]] ([[d:Q178079]]) # [[Манарх]] ([[d:Q116]]) # '''[[Манархія]]''' ([[d:Q7269]]) # [[Ахлякратыя]] ([[d:Q191031]]) # [[Алігархія]] ([[d:Q79751]]) # [[Патрыярхат]] ([[d:Q181339]]) # [[Плянавая эканоміка]] ([[d:Q189724]]) # [[Плютакратыя]] ([[d:Q131708]]) # '''[[Рэспубліка]]''' ([[d:Q7270]]) ## [[Парлямэнцкая рэспубліка]] ([[d:Q4198907]]) # [[Тэхнакратыя]] ([[d:Q190044]]) # [[Тэакратыя]] ([[d:Q44405]]) # [[Трыюмвірат]] ([[d:Q83204]]) ==== Нутраная палітыка, 8 ==== # [[Грамадзтвазнаўства]] ([[d:Q837313]]) # [[Грамадзкая дамова]] ([[d:Q1326430]]) # [[Аўтаномія]] ([[d:Q484105]]) # [[Права на самавызначэньне]] ([[d:Q156595]]) # [[Грамадзянскае непадпарадкаваньне]] ([[d:Q47217]]) # [[Мітынг]] ([[d:Q175331]]) # [[Грамадзянскія свабоды]] ([[d:Q29556]]) # '''[[Прапаганда]]''' ([[d:Q7281]]) ==== Міжнародныя дачыненьні і інстытуцыі, 11 ==== # [[Дзяржаўная рэлігія]] ([[d:Q188213]]) # '''[[Палітычная партыя]]''' ([[d:Q7278]]) # [[Выбары]] ([[d:Q40231]]) # [[Рэгіёназнаўства]] ([[d:Q928786]]) # [[Міжнародныя дачыненьні]] ([[d:Q166542]]) # [[Замежная палітыка]] ([[d:Q181648]]) # '''[[Дыпляматыя]]''' ([[d:Q1889]]) ## [[Амбасадар]] ([[d:Q121998]]) ## [[Дыпляматычная місія]] ([[d:Q213283]]) # [[Заканадаўчая ўлада]] ([[d:Q11204]]) # [[Сацыялістычны інтэрнацыянал]] ([[d:Q159454]]) === Бізнэс і эканоміка, 100 === # [[Бізнэс]] ([[d:Q4830453]]) # '''[[Эканоміка]]''' ([[d:Q8134]]) ## [[Макраэканоміка]] ([[d:Q39680]]) ## [[Мікраэканоміка]] ([[d:Q39072]]) ## [[Тавар]] ([[d:Q28877]]) ## [[Паслуга]] ([[d:Q7406919]]) ## [[Попыт і прапанова]] ([[d:Q166656]]) # [[Гаспадарка]] ([[d:Q159810]]) # [[Бухгальтарскі ўлік]] ([[d:Q4116214]]) # '''[[Капітал]]''' ([[d:Q8137]]) # [[Кампанія]] ([[d:Q783794]]) # [[Каапэратыў]] ([[d:Q4539]]) # [[Карпарацыя]] ([[d:Q167037]]) # '''[[Валюта]]''' ([[d:Q8142]]) ## '''[[Эўра]]''' ([[d:Q4916]]) ## '''[[Ена]]''' ([[d:Q8146]]) ## [[Фунт стэрлінгаў]] ([[d:Q25224]]) ## [[Кітайскі юань]] ([[d:Q39099]]) ## [[Рупія]] ([[d:Q178843]]) ## '''[[Амэрыканскі даляр]]''' ([[d:Q4917]]) # [[Манэта]] ([[d:Q41207]]) # [[Банкнота]] ([[d:Q47433]]) # [[Банк]] ([[d:Q22687]]) # [[Чэк]] ([[d:Q80042]]) # [[Доўг]] ([[d:Q3196867]]) # [[Карта растэрміноўкі]] ([[d:Q161380]]) # [[Пазыка]] ([[d:Q189539]]) # [[Пазыковы адсотак]] ([[d:Q170924]]) # [[Сукупны ўнутраны прадукт]] ([[d:Q12638]]) # [[Працоўная эканоміка]] ([[d:Q28161]]) # [[Прыслуга]] ([[d:Q54128]]) # [[Фабрыка]] ([[d:Q83405]]) # [[Фінансы]] ([[d:Q43015]]) # '''[[Прамысловасьць]]''' ([[d:Q8148]]) ## '''[[Сельская гаспадарка]]''' ([[d:Q11451]]) ## [[Будаўніцтва]] ([[d:Q3875186]]) ## [[Рыбная лоўля]] ([[d:Q14373]]) ## [[Лесаводзтва]] ([[d:Q38112]]) ## [[Паляваньне]] ([[d:Q36963]]) ## [[Прамысловая вытворчасьць]] ([[d:Q187939]]) ## [[Горная справа]] ([[d:Q44497]]) ## [[Нафтаперапрацоўчы завод]] ([[d:Q12353044]]) ## [[Турызм]] ([[d:Q49389]]) ### [[Гасьцініца]] ([[d:Q27686]]) # [[Паляваньне на кітоў]] ([[d:Q42767]]) # [[Інфляцыя]] ([[d:Q35865]]) # [[Дэфляцыя]] ([[d:Q161081]]) # [[Страхаваньне]] ([[d:Q43183]]) # [[Інвэстыцыя]] ([[d:Q4290]]) # [[Мэнэджмэнт]] ([[d:Q2920921]]) # [[Рынак]] ([[d:Q37654]]) # [[Маркетынг]] ([[d:Q39809]]) # '''[[Грошы]]''' ([[d:Q1368]]) # [[Манаполія]] ([[d:Q43637]]) # [[Маральная рызыка]] ([[d:Q44454]]) # [[Маёмасьць]] ([[d:Q1400881]]) # [[Раздробны гандаль]] ([[d:Q126793]]) # [[Гандлёвы цэнтар]] ([[d:Q11315]]) # [[Супэрмаркет]] ([[d:Q180846]]) # [[Фондавая біржа]] ([[d:Q11691]]) ## [[Нью-Ёрская фондавая біржа]] ([[d:Q13677]]) ## [[NASDAQ]] ([[d:Q82059]]) ## [[Лёнданская фондавая біржа]] ([[d:Q171240]]) ## [[Такійская фондавая біржа]] ([[d:Q217475]]) # '''[[Падатак]]''' ([[d:Q8161]]) ## [[Падатак на прыбытак]] ([[d:Q645011]]) ## [[Падатак на даход]] ([[d:Q179222]]) ## [[Мытны тарыф]] ([[d:Q52389]]) # [[Гандаль]] ([[d:Q601401]]) # [[Кар’ера]] ([[d:Q282049]]) # [[Занятасьць насельніцтва]] ([[d:Q656365]]) # [[Беспрацоўе]] ([[d:Q41171]]) # [[Працоўнае права]] ([[d:Q628967]]) # [[Клясавая барацьба]] ([[d:Q1744607]]) # [[Сьвята працы]] ([[d:Q47499]]) # [[Працоўная кляса]] ([[d:Q191159]]) # [[Мінімальная зарплата]] ([[d:Q186228]]) # [[Маніфэст камуністычнай партыі]] ([[d:Q40591]]) # [[Зьмяшаная эканоміка]] ([[d:Q191675]]) # [[Эўрапейскі пазыковы крызіс]] ([[d:Q217197]]) ==== Кампаніі, 20 ==== # [[Aldi]] ([[d:Q125054]]) # [[Эпл]] ([[d:Q312]]) # [[AT&T]] ([[d:Q35476]]) # [[Bank of America]] ([[d:Q487907]]) # [[IKEA]] ([[d:Q54078]]) # [[Chevron]] ([[d:Q319642]]) # [[ExxonMobil]] ([[d:Q156238]]) # [[General Electric]] ([[d:Q54173]]) # [[Гугл]] ([[d:Q95]]) # [[IBM]] ([[d:Q37156]]) # [[Прамыслова-гандлёвы банк Кітаю]] ([[d:Q26463]]) # [[Maersk]] ([[d:Q18224]]) # [[McDonald’s]] ([[d:Q38076]]) # [[Майкрасофт]] ([[d:Q2283]]) # [[Nestlé]] ([[d:Q160746]]) # [[Пэтрабраз]] ([[d:Q210047]]) # [[Procter & Gamble]] ([[d:Q212405]]) # [[Shell plc]] ([[d:Q154950]]) # [[Соні]] ([[d:Q41187]]) # [[Ўолмарт]] ([[d:Q483551]]) === Права, 194 === # '''[[Права]]''' ([[d:Q7748]]) # [[Юрыдычная асоба]] ([[d:Q155076]]) # [[Публічнае права]] ([[d:Q207892]]) # [[Юрыспрудэнцыя]] ([[d:Q4932206]]) # [[Юрыст]] ([[d:Q185351]]) # [[Адвакат]] ([[d:Q40348]]) # [[Статутнае права]] ([[d:Q7766927]]) # [[Рэлігійнае права]] ([[d:Q670732]]) # [[Кантынэнтальнае права]] ([[d:Q5950118]]) # [[Агульнае права]] ([[d:Q30216]]) # [[Крымінальнае права]] ([[d:Q146491]]) # [[Вяршэнства закону]] ([[d:Q44918]]) # [[Міжнароднае права]] ([[d:Q4394526]]) # [[Нюрнбэрскія прынцыпы]] ([[d:Q2146981]]) # [[Усеагульная дэклярацыя правоў чалавека]] ([[d:Q7813]]) # [[Міжнародны пакт аб эканамічых, сацыяльных і культурных правах]] ([[d:Q457862]]) # [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]] ([[d:Q392119]]) # [[Афрыканскі банк разьвіцьця]] ([[d:Q340195]]) # '''[[Афрыканскі зьвяз]]''' ([[d:Q7159]]) # [[АНЗЮС]] ([[d:Q295875]]) # '''[[Арабская ліга]]''' ([[d:Q7172]]) # [[Арктычная рада]] ([[d:Q674182]]) # [[Азіяцкі банк разьвіцьця]] ([[d:Q188822]]) # [[Азіяцка-Ціхаакіянская эканамічная супраца]] ([[d:Q170481]]) # '''[[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]''' ([[d:Q7768]]) # [[Банк міжнародных разьлікаў]] ([[d:Q309195]]) # [[Баліварыянскі альянс для народаў нашай Амэрыкі]] ([[d:Q8874]]) # [[Карыбская супольнасьць]] ([[d:Q205995]]) # [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] ([[d:Q379850]]) # [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] ([[d:Q318693]]) # '''[[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]]''' ([[d:Q7779]]) # '''[[Садружнасьць нацыяў]]''' ([[d:Q7785]]) # [[Садружнасьць партугаламоўных дзяржаваў]] ([[d:Q182500]]) # [[Рада супрацы арабскіх дзяржаваў Пэрсыдзкай затокі]] ([[d:Q217172]]) # [[Рада дзяржаваў Балтыйскага мора]] ([[d:Q789769]]) # [[Усходнеафрыканская супольнасьць]] ([[d:Q337456]]) # [[Эканамічная супольнасьць краінаў Заходняй Афрыкі]] ([[d:Q193272]]) # [[Арганізацыя эканамічнай супрацы]] ([[d:Q225950]]) # [[Эўразійская эканамічная супольнасьць]] ([[d:Q473996]]) # [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] ([[d:Q4173083]]) # [[Група дваццаці]] ([[d:Q19771]]) # [[Група сямі]] ([[d:Q1764511]]) # [[Жэнэўскія канвэнцыі]] ([[d:Q133536]]) # [[Міжнародны банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] ([[d:Q191384]]) # [[Міжнародная гандлёвая палата]] ([[d:Q848633]]) # [[Міжнародная асацыяцыя разьвіцьця]] ([[d:Q827525]]) # [[Міжнародная фінансавая карпарацыя]] ([[d:Q656801]]) # [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] ([[d:Q472311]]) # [[Міжпарлямэнцкі саюз]] ([[d:Q176815]]) # [[Інтэрпол]] ([[d:Q8475]]) # [[Ісламскі банк разьвіцьця]] ([[d:Q41230]]) # [[Лацінскі зьвяз]] ([[d:Q123209]]) # [[Ліга народаў]] ([[d:Q38130]]) # '''[[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]]''' ([[d:Q7184]]) # [[Паўночнаамэрыканская зона свабоднага гандлю]] ([[d:Q181574]]) # '''[[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]]''' ([[d:Q7795]]) # [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця]] ([[d:Q41550]]) # [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] ([[d:Q191703]]) # [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] ([[d:Q81299]]) # [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў]] ([[d:Q123759]]) # [[Арганізацыя чарнаморскага эканамічнага супрацоўніцтва]] ([[d:Q380340]]) # [[Парыскі клюб]] ([[d:Q461736]]) # [[Шанхайская арганізацыя супрацы]] ([[d:Q485207]]) # [[Паўднёваазіяцкае аб’яднаньне рэгіянальнай супрацы]] ([[d:Q145700]]) # [[SEATO]] ([[d:Q277252]]) # [[Супольнасьць разьвіцьця Поўдню Афрыкі]] ([[d:Q816706]]) # [[Міжземнаморскі зьвяз]] ([[d:Q192177]]) # [[Зьвяз паўднёваамэрыканскіх нацыяў]] ([[d:Q4230]]) # '''[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]]''' ([[d:Q1065]]) ## [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] ([[d:Q41984]]) ## '''[[Міжнародны Суд ААН]]''' ([[d:Q7801]]) ## [[Міжнародны крымінальны суд]] ([[d:Q47488]]) ## '''[[Міжнародны валютны фонд]]''' ([[d:Q7804]]) ## [[Генэральны сакратар ААН]] ([[d:Q81066]]) ## '''[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]]''' ([[d:Q7809]]) ## [[Дзіцячы фонд ААН]] ([[d:Q740308]]) ## [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па прамысловаму разьвіцьцю]] ([[d:Q386120]]) ## [[Сакратарыят ААН]] ([[d:Q220563]]) ## [[Рада Бясьпекі ААН]] ([[d:Q37470]]) ## '''[[Сусьветны банк]]''' ([[d:Q7164]]) ## [[Група Сусьветнага банку]] ([[d:Q320863]]) ## '''[[Сусьветная арганізацыя здароўя]]''' ([[d:Q7817]]) ## '''[[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]]''' ([[d:Q7825]]) # [[Бэнілюкс]] ([[d:Q13116]]) # [[Цэнтральнаэўрапейскае пагадненьне аб вольным гандлі]] ([[d:Q319014]]) # [[CERN]] ([[d:Q42944]]) # [[Савет эканамічнай узаемадапамогі]] ([[d:Q191582]]) # [[Рада Эўропы]] ([[d:Q8908]]) # [[Рада Эўрапейскага зьвязу]] ([[d:Q8896]]) # [[Эканамічны і валютны зьвяз Эўрапейскага Зьвязу]] ([[d:Q212141]]) # [[Эўрапейская супольнасьць па атамнай энэргіі]] ([[d:Q8919]]) # [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] ([[d:Q488981]]) # [[Эўрапейскае аб’яднаньне вугалю і сталі]] ([[d:Q161549]]) # [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць]] ([[d:Q52847]]) # [[Эўрапейскі інвэстыцыйны банк]] ([[d:Q192247]]) # [[Эўрапейскі парлямэнт]] ([[d:Q8889]]) # '''[[Эўрапейскі Зьвяз]]''' ([[d:Q458]]) # [[Паўночная рада]] ([[d:Q146165]]) # [[Карынцкі зьвяз]] ([[d:Q332337]]) # [[Заходнеэўрапейскі зьвяз]] ([[d:Q189946]]) # [[Варшаўская дамова]] ([[d:Q41644]]) # [[Права]] ([[d:Q780687]]) - няслушная спасылка # [[Грамадзянства]] ([[d:Q42138]]) # [[Нацыянальнасьць]] ([[d:Q231002]]) # [[Канстытуцыйнае права]] ([[d:Q11206]]) # [[Вялікая хартыя вольнасьцяў]] ([[d:Q12519]]) # [[Цывільныя і палітычныя правы]] ([[d:Q191600]]) # [[Свабода слова]] ([[d:Q22692]]) # [[Фундамэнтальныя правы]] ([[d:Q3237872]]) # [[Адміністрацыйнае права]] ([[d:Q171251]]) # [[Падзяленьне ўлады]] ([[d:Q79896]]) # '''[[Канстытуцыя]]''' ([[d:Q7755]]) # [[Дэклярацыя правоў чалавека і грамадзяніна]] ([[d:Q169759]]) # [[Пашпарт]] ([[d:Q43812]]) # [[Пасьведчаньне асобы]] ([[d:Q47988]]) # [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША]] ([[d:Q127912]]) # [[Канстытуцыя ЗША]] ([[d:Q11698]]) # [[Habeas corpus]] ([[d:Q220596]]) # [[Імпічмэнт]] ([[d:Q480498]]) # [[Вета]] ([[d:Q178074]]) # [[Адміністрацыйная адзінка]] ([[d:Q56061]]) # [[Акруга]] ([[d:Q30059]]) # [[Халіфат]] ([[d:Q131401]]) # [[Места-дзяржава]] ([[d:Q133442]]) # [[Калёнія (залежная тэрыторыя)|Калёнія]] ([[d:Q133156]]) # [[Канфэдэрацыя]] ([[d:Q170156]]) # [[Графства]] ([[d:Q28575]]) # [[Герцарства]] ([[d:Q154547]]) # [[Выбарчая акруга]] ([[d:Q192611]]) # [[Эмірат]] ([[d:Q189898]]) # [[Імпэрыя]] ([[d:Q48349]]) # [[Штат (тэрыторыя)|Штат]] ([[d:Q107390]]) # [[Фэдэрацыя]] ([[d:Q43702]]) # [[Муніцыпалітэт]] ([[d:Q15284]]) # [[Нацыянальная дзяржава]] ([[d:Q179671]]) # [[Квартал]] ([[d:Q123705]]) # [[Асабістая унія]] ([[d:Q188800]]) # [[Паліцэйская дзяржава]] ([[d:Q217405]]) # [[Княства]] ([[d:Q208500]]) # [[Пратэктарат]] ([[d:Q164142]]) # [[Правінцыя]] ([[d:Q34876]]) # [[Марыянэткавая дзяржава]] ([[d:Q208164]]) # [[Аднапартыйная сыстэма]] ([[d:Q50686]]) # [[Сувэрэнная дзяржава]] ([[d:Q3624078]]) # '''[[Дзяржава]]''' ([[d:Q7275]]) # [[Унітарная дзяржава]] ([[d:Q179164]]) # [[Віртуальная супольнасьць]] ([[d:Q210980]]) # [[Цэнзура]] ([[d:Q543]]) # [[Віна (права)|Віна]] ([[d:Q705178]]) # '''[[Сьмяротная кара]]''' ([[d:Q8454]]) # [[Камэнданцкая гадзіна]] ([[d:Q223625]]) # [[Абароненасьць]] ([[d:Q2526135]]) # [[Злачынства]] ([[d:Q83267]]) # [[Напад]] ([[d:Q365680]]) # [[Парушэньне аўтарскіх правоў]] ([[d:Q647578]]) # [[Прыўлашчаньне]] ([[d:Q157833]]) # [[Вымаганьне]] ([[d:Q6452087]]) # [[Махлярства]] ([[d:Q28813]]) # [[Генацыд]] ([[d:Q41397]]) # [[Умярцьвеньне]] ([[d:Q149086]]) ## [[Забойства]] ([[d:Q132821]]) # [[Наркагандаль]] ([[d:Q844924]]) # [[Выкраданьне чалавека]] ([[d:Q318296]]) # [[Арганізаваная злачыннасьць]] ([[d:Q46952]]) # [[Пірацтва]] ([[d:Q45393]]) # [[Браканьерства]] ([[d:Q34577]]) # [[Згвалтаваньне]] ([[d:Q47092]]) # [[Рабунак]] ([[d:Q53706]]) # [[Сабатаж]] ([[d:Q193518]]) # [[Палавыя злачынствы]] ([[d:Q673281]]) # [[Кантрабанда]] ([[d:Q184840]]) # [[Крадзеж]] ([[d:Q2727213]]) # [[Катаваньні]] ([[d:Q132781]]) # [[Гвалт]] ([[d:Q124490]]) # [[Дзяржаўная здрада]] ([[d:Q160128]]) # [[Аўтарскае права]] ([[d:Q1297822]]) # [[Праўная адказнасьць]] ([[d:Q1404417]]) # [[Патэнт]] ([[d:Q253623]]) # [[Прэцэдэнт]] ([[d:Q665141]]) # [[Дамова]] ([[d:Q93288]]) # [[Права справядлівасьці]] ([[d:Q2578557]]) # [[Судовая забарона]] ([[d:Q6495575]]) # [[Маёмаснае права]] ([[d:Q1149275]]) # [[Адшкадаваньне]] ([[d:Q308922]]) # [[Довад]] ([[d:Q176763]]) # [[Сьведка]] ([[d:Q196939]]) # [[Давернае кіраваньне]] ([[d:Q854022]]) # [[Апэляцыя]] ([[d:Q329777]]) # [[Інтэлектуальная ўласнасьць]] ([[d:Q131257]]) # [[Пасрэднiцкi суд]] ([[d:Q207946]]) # [[Суд]] ([[d:Q41487]]) # [[Судовая ўлада]] ([[d:Q105985]]) # [[Судзьдзя]] ([[d:Q16533]]) # [[Правасудзьдзе]] ([[d:Q13189320]]) # [[Паліцыя]] ([[d:Q35535]]) # [[Дэцэнтралізацыя]] ([[d:Q188961]]) # [[Электронны ўрад]] ([[d:Q211017]]) # [[Ратуша]] ([[d:Q543654]]) # [[Бюракратыя]] ([[d:Q72468]]) # [[Бунт]] ([[d:Q124757]]) # '''[[Мір]]''' ([[d:Q454]]) # '''[[Вайна]]''' ([[d:Q198]]) # [[Ваенныя страты]] ([[d:Q1056901]]) # [[Абвяшчэньне вайны]] ([[d:Q334516]]) # [[Абарончы мур]] ([[d:Q57346]]) # [[Дэзэртэрства]] ([[d:Q633339]]) # [[Дуэль]] ([[d:Q191503]]) # [[Фартыфікацыя]] ([[d:Q57821]]) # [[Закон вайны]] ([[d:Q6833880]]) # [[Мэдаль]] ([[d:Q131647]]) # [[Мілітарызм]] ([[d:Q177266]]) # [[Вайскова-прамысловы комплекс]] ([[d:Q744593]]) # [[Вайсковая форма]] ([[d:Q1196123]]) # [[Найміт]] ([[d:Q178197]]) # [[Апэратыўнае мастацтва]] ([[d:Q2287072]]) # [[Пацыфізм]] ([[d:Q58848]]) # [[Ваеннапалонны]] ([[d:Q179637]]) # [[Бежанцы]] ([[d:Q131572]]) # [[Капітуляцыя]] ([[d:Q217901]]) # [[Ваеннае злачынства]] ([[d:Q135010]]) # [[Татальная вайна]] ([[d:Q154605]]) # [[Ваеннае становішча]] ([[d:Q715625]]) # [[Псыхалягічная вайна]] ([[d:Q163698]]) # [[Ваенізаваная арганізацыя]] ([[d:Q207320]]) # [[Тактыка выпаленай зямлі]] ([[d:Q208485]]) # [[Casus belli]] ([[d:Q45635]]) # [[Дэмілітарызаваная зона]] ([[d:Q41691]]) # [[Галоўнакамандуючы]] ([[d:Q380782]]) # [[Загінуў у баі]] ([[d:Q210392]]) # [[Рэпарацыя]] ([[d:Q194181]]) # [[Спыненьне агню]] ([[d:Q208383]]) # [[Вайсковая апэрацыя]] ([[d:Q645883]]) # [[Падразьдзяленьне спэцыяльнага прызначэньня]] ([[d:Q234497]]) # [[Гонка ўзбраеньняў]] ([[d:Q322348]]) # '''[[Армія]]''' ([[d:Q8473]]) # [[Воінская павіннасьць]] ([[d:Q580750]]) # [[Вайсковая падрыхтоўка]] ([[d:Q2351849]]) # [[Вайсковая лягістыка]] ([[d:Q163059]]) # [[Вайсковая навука]] ([[d:Q192386]]) # [[Вайсковая стратэгія]] ([[d:Q219087]]) # [[Вайсковая тактыка]] ([[d:Q207645]]) # [[Узброеныя сілы]] ([[d:Q772547]]) # [[Вайскова-паветраныя сілы]] ([[d:Q61883]]) # [[Вайскова-марскія сілы]] ([[d:Q4508]]) # [[Сухаземныя войскі]] ([[d:Q37726]]) # [[Пяхота]] ([[d:Q29171]]) # [[Кавалерыя]] ([[d:Q47315]]) # [[Бітва]] ([[d:Q178561]]) # [[Вайсковая блякада]] ([[d:Q273976]]) # [[Бой]] ([[d:Q650711]]) # [[Ваенныя дзеяньні]] ([[d:Q831663]]) # [[Наступ]] ([[d:Q2001676]]) # [[Аблога]] ([[d:Q188055]]) # [[Вайсковая арганізацыйная структура]] ([[d:Q15627509]]) # [[Кіраваньне войскам]] ([[d:Q21662260]]) # [[Дывізія]] ([[d:Q169534]]) # [[Батальён]] ([[d:Q6382533]]) # [[Штаб]] ([[d:Q6813432]]) # [[Вайсковае званьне]] ([[d:Q56019]]) # [[Маршал]] ([[d:Q111837]]) # [[Генэрал]] ([[d:Q83460]]) # [[Адмірал]] ([[d:Q132851]]) # [[Афіцэр]] ([[d:Q189290]]) # [[Палкоўнік]] ([[d:Q104680]]) # [[Маёр]] ([[d:Q983927]]) # [[Капітан]] ([[d:Q19100]]) # [[Лейтэнант]] ([[d:Q186024]]) # [[Сяржант]] ([[d:Q157696]]) # [[Шараговец]] ([[d:Q158668]]) # [[Салдат]] ([[d:Q4991371]]) # [[Матрос]] ([[d:Q707995]]) # '''[[Грамадзянская вайна]]''' ([[d:Q8465]]) # [[Этнічны канфлікт]] ([[d:Q766875]]) # [[Уварваньне]] ([[d:Q467011]]) # [[Паўстаньне]] ([[d:Q124734]]) # '''[[Тэрарызм]]''' ([[d:Q7283]]) # [[Паветраная вайна]] ([[d:Q471145]]) # [[Супрацьпаветраная абарона]] ([[d:Q843941]]) # [[Супрацьтанкавая абарона]] ([[d:Q316936]]) # [[Танкавае войска]] ([[d:Q568312]]) # [[Традыцыйная вайна]] ([[d:Q429245]]) # [[Шпіянаж]] ([[d:Q165950]]) # [[Партызанская вайна]] ([[d:Q80895]]) # [[Вайна на моры]] ([[d:Q876274]]) # [[Снайпэр]] ([[d:Q201948]]) # [[Пазыцыйная вайна]] ([[d:Q241059]]) === Сацыяльнае забесьпячэньне, 9 === # [[Сацыяльная абарона]] ([[d:Q2483208]]) # [[Валянтэрства]] ([[d:Q188844]]) # [[Сацыяльнае забесьпячэньне]] ([[d:Q12002092]]) # [[Прыймовая сям’я]] ([[d:Q1430789]]) ## [[Усынаўленьне]] ([[d:Q180472]]) ==== Інстытуцыі, 4 ==== # [[Школа-інтэрнат]] ([[d:Q269770]]) # [[Сіроцкі дом]] ([[d:Q160645]]) # [[Турма]] ([[d:Q40357]]) # [[Сацыяльная работа]] ([[d:Q205398]]) === Адукацыя, 91 === # '''[[Адукацыя]]''' ([[d:Q8434]]) ## [[Пачатковая адукацыя]] ([[d:Q975085]]) ## [[Сярэдняя адукацыя]] ([[d:Q13006147]]) # [[Коледж]] ([[d:Q189004]]) # [[Навучальны плян]] ([[d:Q207137]]) # [[Навучаньне]] ([[d:Q133500]]) # [[Школа]] ([[d:Q3914]]) # [[Настаўнік]] ([[d:Q37226]]) # [[Тэст]] ([[d:Q27318]]) # [[Унівэрсытэт]] ([[d:Q3918]]) # [[Дыстанцыйнае навучаньне]] ([[d:Q159595]]) # [[Вышэйшая адукацыя]] ([[d:Q136822]]) # [[Сем вольных мастацтваў]] ([[d:Q189329]]) # [[Электроннае навучаньне]] ([[d:Q182250]]) # [[Акадэмія]] ([[d:Q162633]]) # [[Вучань]] ([[d:Q48282]]) # [[Стыпэндыя]] ([[d:Q188823]]) # [[Мэдрэсэ]] ([[d:Q132834]]) # [[Дзіцячы садок]] ([[d:Q126807]]) # [[Доктарская дысэртацыя]] ([[d:Q187685]]) # [[Дыплём]] ([[d:Q217577]]) # [[Балёнскі працэс]] ([[d:Q187073]]) # [[Пэдагогіка]] ([[d:Q7922]]) # [[Чытаньне]] ([[d:Q199657]]) # [[Пачатковая школа]] ([[d:Q9842]]) # [[Кансэрваторыя]] ([[d:Q184644]]) ==== Адукацыйныя ўстановы, 65 ==== # [[Унівэрсытэт аль-Караўін]] ([[d:Q378014]]) # [[Унівэрсытэт Аль-Азгар]] ([[d:Q173959]]) # [[Каірскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q194445]]) # [[Кейптаўнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q951305]]) # [[Фэдэральны ўнівэрсытэт Рыю-дэ-Жанэйру]] ([[d:Q586904]]) # [[Нацыянальны аўтаномны ўнівэрсытэт Мэксыкі]] ([[d:Q222738]]) # [[Унівэрсытэт Брытанскай Калюмбіі]] ([[d:Q391028]]) # [[Унівэрсытэт Буэнас-Айрэса]] ([[d:Q194223]]) # [[Таронтаўскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q180865]]) # [[Чыкагаўскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q131252]]) # [[Каліфарнійскі тэхналягічны інстытут]] ([[d:Q161562]]) # [[Унівэрсытэт Джонза Гопкінза]] ([[d:Q193727]]) # [[Масачусэцкі тэхналягічны інстытут]] ([[d:Q49108]]) # [[Стэнфардзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q41506]]) # [[Д’юкаўскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q168751]]) # [[Унівэрсытэт Паўночнай Караліны ў Чапэл-Гіл]] ([[d:Q192334]]) # [[Вірджынскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q213439]]) # [[Мічыганскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q230492]]) # [[Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Бэрклі]] ([[d:Q168756]]) # [[Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Лос-Анджэлесе]] ([[d:Q174710]]) # [[Ліга блюшчу]] ([[d:Q49113]]) # [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q13371]]) # [[Ельскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49112]]) # [[Прынстанскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q21578]]) # [[Браўнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49114]]) # [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49088]]) # [[Карнэльскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49115]]) # [[Дартмуцкі каледж]] ([[d:Q49116]]) # [[Пэнсыльванскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49117]]) # [[Кіёцкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q336264]]) # [[Такійскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q7842]]) # [[Калькуцкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q1145306]]) # [[Індыйскі навуковы інстытут]] ([[d:Q948720]]) # [[Індыйскі тэхналягічны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q622358]]) # [[Індыйскія інстытуты кіраваньня]] ([[d:Q46026]]) # [[Фуданскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q495015]]) # [[Ганконскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q15568]]) # [[Нанкінскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q683580]]) # [[Пэкінскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q16952]]) # [[Цынхуаскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q16955]]) # [[Чжэцьзянскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q197543]]) # [[Балёнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q131262]]) # [[Капэнгагенскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q186285]]) # [[Мадрыдзкі ўнівэрсытэт Камплютэнсэ]] ([[d:Q219694]]) # [[Венскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q165980]]) # [[Лейдэнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q156598]]) # [[Рымскі ўнівэрсытэт Ля-Сапіенца]] ([[d:Q209344]]) # [[Саляманскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q308963]]) # [[Цюрыская тэхнічная школа]] ([[d:Q11942]]) # [[Парыскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q209842]]) # [[Сарбона]] ([[d:Q214654]]) # [[Унівэрсытэт П’ера і Марыі Кюры]] ([[d:Q1144549]]) # [[Мюнхэнскі ўнівэрсытэт Людвіга-Максіміляна]] ([[d:Q55044]]) # [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт імя Гумбальтаў]] ([[d:Q152087]]) # [[Франкфурцкі ўнівэрсытэт імя Гётэ]] ([[d:Q50662]]) # [[Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q151510]]) # [[Кембрыдзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q35794]]) # [[Оксфардзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q34433]]) # [[Лёнданскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q170027]]) # [[Карлаў унівэрсытэт]] ([[d:Q31519]]) # [[Ягелонскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q189441]]) # [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q13164]]) # [[Санкт-Пецярбурскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q27621]]) # [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі]] ([[d:Q84151]]) # [[Аўстралійскі нацыянальны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q127990]]) === Культурная антрапалёгія, этнаграфія, звычаі, норавы, традыцыі, побыт, 52 === # '''[[Культура]]''' ([[d:Q11042]]) # [[Фэстываль]] ([[d:Q132241]]) # [[Сьвята]] ([[d:Q1445650]]) # [[Сьцяг]] ([[d:Q14660]]) # [[Канібалізм]] ([[d:Q44595]]) # [[Традыцыя]] ([[d:Q82821]]) # [[Дзень нараджэньня]] ([[d:Q47223]]) # [[Ураза-байрам]] ([[d:Q464458]]) # [[Гэлаўін]] ([[d:Q251868]]) # [[Карнавал]] ([[d:Q4618]]) # [[Рамадан]] ([[d:Q41662]]) # [[Карона]] ([[d:Q170984]]) ==== Сям’я і сваяцтва, 36 ==== # [[Роднасьць]] ([[d:Q171318]]) # '''[[Сям’я]]''' ([[d:Q8436]]) ## [[Хатняя гаспадарка]] ([[d:Q259059]]) ## [[Ядзерная сям’я]] ([[d:Q720069]]) ## [[Пашыраная сям’я]] ([[d:Q721790]]) ## [[Зводная сям’я]] ([[d:Q927143]]) # [[Сваяцтва]] ([[d:Q954007]]) # [[Род]] ([[d:Q211503]]) # [[Канкубінат]] ([[d:Q188790]]) # [[Крэўнае сваяцтва]] ([[d:Q774347]]) # [[Сірата]] ([[d:Q193279]]) # [[Гадаванец]] ([[d:Q39201]]) # [[Сужэнец]] ([[d:Q1196129]]) # [[Бацькі]] ([[d:Q7566]]) ## [[Хросны бацька]] ([[d:Q223973]]) # [[Сыблінг]] ([[d:Q31184]]) ## [[Блізьнюк]] ([[d:Q159979]]) # [[Унук]] ([[d:Q3603531]]) # [[Заручыны]] ([[d:Q157512]]) # [[Вясельле]] ([[d:Q49836]]) # [[Пасаг]] ([[d:Q45803]]) # '''[[Шлюб]]''' ([[d:Q8445]]) ## [[Грамадзянскі шлюб]] ([[d:Q205572]]) ## [[Грамадзянскае партнэрства]] ([[d:Q41075]]) ## [[Фіктыўны шлюб]] ([[d:Q279394]]) # [[Плянаваньне сям’і]] ([[d:Q1280670]]) ## [[Роды]] ([[d:Q34581]]) ## [[Сурагатнае мацярынства]] ([[d:Q334645]]) ## [[Бязьдзетнасьць]] ([[d:Q1421842]]) # [[Выхаваньне]] ([[d:Q1217379]]) ## [[ЛГБТ-сям’я]] ([[d:Q46839]]) # [[Развод]] ([[d:Q93190]]) # [[Шлюбная здрада]] ([[d:Q2914621]]) # [[Удоўства]] ([[d:Q16675060]]) # [[Кровазьмяшэньне]] ([[d:Q127683]]) # [[Хатні гвалт]] ([[d:Q156537]]) ==== Упрыгожаньне, 4 ==== # [[Барада]] ([[d:Q42804]]) # [[Маска]] ([[d:Q161524]]) # [[Татуіроўка]] ([[d:Q43006]]) # [[Ювэлірнае ўпрыгожаньне]] ([[d:Q161439]]) === Рэвалюцыйныя рухі і грамадзка-палітычныя пераўтварэньні, 9 === # [[Грамадзкае здароўе]] ([[d:Q189603]]) # [[Тэрапія]] ([[d:Q179661]]) # [[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]] ([[d:Q49617]]) # [[Аксамітная рэвалюцыя]] ([[d:Q182817]]) # [[Дырэкторыя]] ([[d:Q219817]]) # [[Эпоха тэрору]] ([[d:Q193547]]) # [[Нацыянальны канвэнт]] ([[d:Q219825]]) # [[Травеньскія падзеі ў Францыі 1968 году]] ([[d:Q6743]]) == Біялёгія і мэдыцына, 1100 == === Палеанталёгія, 11 === # [[Палеанталёгія]] ([[d:Q7205]]) ===== Дыназаўр, 10 ===== # '''[[Дыназаўр]]''' ([[d:Q430]]) # [[Алязаўр]] ([[d:Q14400]]) # [[Анкілязаўр]] ([[d:Q40621]]) # [[Апатазаўр]] ([[d:Q14326]]) # [[Брахіязаўр]] ([[d:Q14397]]) # [[Дыплядок]] ([[d:Q14330]]) # [[Стэгазаўр]] ([[d:Q14388]]) # [[Трыцэратапс]] ([[d:Q14384]]) # [[Тыраназаўр]] ([[d:Q14332]]) # [[Вэляцыраптар]] ([[d:Q14403]]) === Біялёгія, 91 === # '''[[Біялёгія]]''' ([[d:Q420]]) ## '''[[Батаніка]]''' ([[d:Q441]]) ## [[Заалёгія]] ([[d:Q431]]) # '''[[Біялягічная клясыфікацыя]]''' ([[d:Q11398]]) ## [[Сыстэматыка]] ([[d:Q3516404]]) ## '''[[Від (біялёгія)|Від]]''' ([[d:Q7432]]) ## [[Род (біялёгія)|Род]] ([[d:Q34740]]) ## [[Сямейства (біялёгія)|Сямейства]] ([[d:Q35409]]) ## [[Атрад (біялёгія)|Атрад/парадак]] ([[d:Q36602]]) ## [[Кляса (біялёгія)|Кляса]] ([[d:Q37517]]) ## [[Тып (біялёгія)|Тып]] ([[d:Q38348]]) ## [[Царства (біялёгія)|Царства]] ([[d:Q36732]]) ## [[Дамэн (біялёгія)|Дамэн]] ([[d:Q146481]]) # '''[[Эвалюцыя]]''' ([[d:Q1063]]) ## [[Натуральны адбор]] ([[d:Q43478]]) ## [[Плоцевы адбор]] ([[d:Q206913]]) # [[Генэтыка]] ([[d:Q7162]]) ## '''[[Дэзоксырыбануклійная кісьля]]''' ([[d:Q7430]]) ## [[Рыбануклійныя кісьлі]] ([[d:Q11053]]) ## [[Ген]] ([[d:Q7187]]) ## [[Геном]] ([[d:Q7020]]) ## [[Генэтычны дрэйф]] ([[d:Q486420]]) ## [[Спадчыннасьць]] ([[d:Q178694]]) ## [[Мутацыя]] ([[d:Q42918]]) # [[Малекулярная біялёгія]] ([[d:Q7202]]) ## [[Заданьне пасьлядоўнасьці ДНК]] ([[d:Q380546]]) # '''[[Жыцьцё]]''' ([[d:Q3]]) ## '''[[Сьмерць]]''' ([[d:Q4]]) ## [[Абіягенэз]] ([[d:Q231218]]) # [[Мікрабіялёгія]] ([[d:Q7193]]) # [[Мікалёгія]] ([[d:Q7175]]) # [[Адаптацыя]] ([[d:Q483921]]) # [[Філягенэтыка]] ([[d:Q171184]]) # '''[[Арганізм]]''' ([[d:Q7239]]) # [[Эўкарыёты]] ([[d:Q19088]]) ==== Экалёгія, 18 ==== # [[Білягічная разнастайнасьць]] ([[d:Q47041]]) # [[Сымбіёз]] ([[d:Q121610]]) ## [[Канкурэнцыя]] ([[d:Q45767]]) ## [[Фітафаг]] ([[d:Q59099]]) ## [[Паразытызм]] ([[d:Q186517]]) ## [[Драпежніцтва]] ([[d:Q170430]]) # [[Біём]] ([[d:Q101998]]) # [[Харчовы ланцужок]] ([[d:Q159462]]) # [[Пражываньне]] ([[d:Q52105]]) # [[Інвазійны від]] ([[d:Q183368]]) # [[Экалягічная ніша]] ([[d:Q172861]]) # '''[[Экалёгія]]''' ([[d:Q7150]]) # [[Экасыстэма]] ([[d:Q37813]]) # '''[[Віды пад пагрозай выміраньня]]''' ([[d:Q11394]]) # [[Вымiраньне]] ([[d:Q123509]]) # [[Экстрэмафіл]] ([[d:Q206912]]) # [[Папуляцыя]] ([[d:Q2625603]]) # [[Трафічны ўзровень]] ([[d:Q1053008]]) ==== Біяхімія, 31 ==== # [[Альфа-аміляза]] ([[d:Q106951023]]) # [[Біямалекула]] ([[d:Q206229]]) # [[Фарбнік]] ([[d:Q910979]]) ## [[Каратыноід]] ([[d:Q191907]]) ## [[Хлярафіл]] ([[d:Q43177]]) ## [[Мэлянін]] ([[d:Q187526]]) # '''[[Вугляводы]]''' ([[d:Q11358]]) ## [[Цэлюлёза]] ([[d:Q80294]]) ## [[Крухмал]] ([[d:Q41534]]) ## '''[[Цукар]]''' ([[d:Q11002]]) # [[Тлушч]] ([[d:Q127980]]) - няслушная спасылка ## [[Тлустыя кісьлі]] ([[d:Q61476]]) ## '''[[Ліпіды]]''' ([[d:Q11367]]) # '''[[Бялкі]]''' ([[d:Q8054]]) ## '''[[Фэрмэнты]]''' ([[d:Q8047]]) ## [[Гемаглябін]] ([[d:Q43041]]) ## [[Амінакісьлі]] ([[d:Q8066]]) # '''[[Гармоны]]''' ([[d:Q11364]]) ## [[Эстрагены]] ([[d:Q277954]]) ## [[Тэстастэрон]] ([[d:Q1318776]]) # [[Алькалёід]] ([[d:Q70702]]) # [[Ляктоза]] ([[d:Q127900]]) # [[Хітын]] ([[d:Q161219]]) # [[Глікаген]] ([[d:Q174936]]) # [[Халестэрын]] ([[d:Q43656]]) # [[Нуклійныя кісьлі]] ([[d:Q123619]]) # [[Адрэналін]] ([[d:Q132621]]) # [[Фэрамоны]] ([[d:Q167377]]) # [[Фітагармон]] ([[d:Q192949]]) # [[Прыёны]] ([[d:Q47051]]) ==== Мікрабіялёгія, 6 ==== # '''[[Археі]]''' ([[d:Q10872]]) # '''[[Бактэрыі]]''' ([[d:Q10876]]) ## [[Кішачны пруток]] ([[d:Q25419]]) # '''[[Пратысты]]''' ([[d:Q10892]]) # '''[[Вірус]]''' ([[d:Q808]]) ## [[Вірус імунадэфіцыту чалавека]] ([[d:Q15787]]) === Батаніка, 215 === ==== Фізыялёгія расьлінаў, 7 ==== # '''[[Фотасынтэз]]''' ([[d:Q11982]]) # [[Трансьпірацыя]] ([[d:Q167980]]) ===== Размнажэньне расьлінаў, 5 ===== # [[Размнажэньне расьлінаў]] ([[d:Q2725616]]) # [[Гамэтафіт]] ([[d:Q189951]]) # [[Апыленьне]] ([[d:Q134624]]) # [[Мэтагенэз]] ([[d:Q725951]]) # [[Спарафіт]] ([[d:Q647173]]) ==== Анатомія і марфалёгія расьлінаў, 25 ==== # [[Расьлінная вуза]] ([[d:Q1056194]]) ## [[Вузная сьценка]] ([[d:Q128700]]) # [[Кара]] ([[d:Q184453]]) # [[Ягада (батаніка)|Ягада]] ([[d:Q13184]]) # '''[[Кветка]]''' ([[d:Q506]]) ## [[Пылок]] ([[d:Q79932]]) # '''[[Плод]]''' ([[d:Q1364]]) # [[Лісьце]] ([[d:Q33971]]) # [[Корань]] ([[d:Q41500]]) # [[Насеньне]] ([[d:Q40763]]) # [[Прадушынка]] ([[d:Q216635]]) # [[Трава]] ([[d:Q190903]]) # [[Ліяна]] ([[d:Q14079]]) # [[Хмызьняк]] ([[d:Q42295]]) # '''[[Дрэва]]''' ([[d:Q10884]]) # [[Сьцябло]] ([[d:Q134267]]) # [[Ствол]] ([[d:Q193472]]) # '''[[Драўніна]]''' ([[d:Q287]]) # [[Эпідэрма]] ([[d:Q796482]]) # [[Склеранхіма]] ([[d:Q375601]]) # [[Мэрыстэма]] ([[d:Q207604]]) # [[Судзінкавая тканіна]] ([[d:Q968604]]) # [[Камбій]] ([[d:Q369429]]) ===== Анатомія і марфалёгія грыбоў, 2 ===== # [[Гіфа]] ([[d:Q193129]]) # [[Грыбня]] ([[d:Q326228]]) ==== Грыбы, 13 ==== # '''[[Грыбы]]''' ([[d:Q764]]) # [[Плодавае цела]] ([[d:Q83093]]) # [[Аскаміцэты]] ([[d:Q174726]]) # [[Базідыяльныя грыбы]] ([[d:Q174698]]) # [[Зыгаміцэты]] ([[d:Q215384]]) # [[Пячурыца]] ([[d:Q390456]]) — няслушная спасылка # [[Баравік]] ([[d:Q19740]]) # [[Лісічка сапраўдная]] ([[d:Q188749]]) # [[Вустрыцавае дрэўнавушка]] ([[d:Q186451]]) # [[Шыітаке]] ([[d:Q320999]]) # [[Труфэль]] ([[d:Q2690965]]) # [[Чырвоны мухамор]] ([[d:Q131227]]) # [[Паганка]] ([[d:Q188643]]) ==== Расьліны, 172 ==== # '''[[Расьліны]]''' ([[d:Q756]]) ===== Бяскветкавыя расьліны, 4 ===== # [[Папаратнікі]] ([[d:Q80005]]) # [[Пячоначнікі]] ([[d:Q189808]]) # [[Мхі]] ([[d:Q25347]]) # [[Хвошч]] ([[d:Q28114]]) ===== Кветкавыя расьліны, 79 ===== # [[Кветкавыя расьліны]] ([[d:Q25314]]) # [[Геранія]] ([[d:Q157211]]) # [[Лілея]] ([[d:Q5194627]]) # [[Бярозкавыя]] ([[d:Q145777]]) # [[Спаржакветныя]] ([[d:Q26229]]) # [[Агава]] ([[d:Q155874]]) # [[Альяс]] ([[d:Q127134]]) # [[Глядыёлюс]] ([[d:Q156207]]) # [[Касачовыя]] ([[d:Q155941]]) # [[Лантуш майскі]] ([[d:Q101711]]) # [[Нарцыс]] ([[d:Q29465]]) # [[Архідныя]] ([[d:Q25308]]) # [[Юка]] ([[d:Q156317]]) # [[Шальнікакветныя]] ([[d:Q27341]]) # [[Ароньнікавыя]] ([[d:Q48227]]) # [[Антурыюм]] ([[d:Q239835]]) # [[Верасакветныя]] ([[d:Q21737]]) # [[Верасавыя]] ([[d:Q975872]]) ## [[Рададэндран]] ([[d:Q189393]]) # [[Чайныя]] ([[d:Q156574]]) ## [[Камэлія]] ([[d:Q212815]]) # [[Ключыкавыя]] ([[d:Q157115]]) # [[Астракветныя]] ([[d:Q21730]]) # [[Астравыя]] ([[d:Q25400]]) ## [[Хрызантэма]] ([[d:Q59882]]) ## [[Юргіня]] ([[d:Q130918]]) ## [[Стакротка мнагалетняя]] ([[d:Q26158]]) ## [[Дзьмухавец]] ([[d:Q30024]]) ## [[Сланечнік звычайны]] ([[d:Q171497]]) ## [[Аксамітка]] ([[d:Q147552]]) # [[Званочкавыя]] ([[d:Q155802]]) # [[Гарычкакветныя]] ([[d:Q21754]]) # [[Кутравыя]] ([[d:Q173756]]) # [[Капустакветныя]] ([[d:Q21904]]) # [[Гарбузовыя]] ([[d:Q8314]]) # [[Метлюжкакветныя]] ([[d:Q28502]]) # [[Метлюжковыя]] ([[d:Q43238]]) ## [[Бамбукі]] ([[d:Q35922]]) # [[Ружакветныя]] ([[d:Q21895]]) # [[Ружавыя]] ([[d:Q46299]]) ## [[Мігдалы]] ([[d:Q15545507]]) ## [[Ружа]] ([[d:Q34687]]) # [[Вязовыя]] ([[d:Q156311]]) ## [[Вяз]] ([[d:Q131113]]) # [[Ясноткакветныя]] ([[d:Q21742]]) # [[Ясноткавыя]] ([[d:Q53476]]) # [[Масьлінавыя]] ([[d:Q155966]]) ## [[Ясень]] ([[d:Q128887]]) # [[Шалфей]] ([[d:Q157151]]) # [[Мальпігіякветныя]] ([[d:Q21887]]) # [[Малачайныя]] ([[d:Q156584]]) # [[Найпрыгажэйшы малачай]] ([[d:Q208253]]) # [[Браткі]] ([[d:Q146095]]) # [[Мальвавыя]] ([[d:Q156551]]) ## [[Баобаб]] ([[d:Q157991]]) # [[Міртакветныя]] ([[d:Q21866]]) # [[Міртавыя]] ([[d:Q156563]]) ## [[Эўкаліпт]] ([[d:Q45669]]) # [[Букакветныя]] ([[d:Q21881]]) # [[Бярозавыя]] ([[d:Q156064]]) ## [[Вольха]] ([[d:Q25239]]) ## [[Бяроза (дрэва)|Бяроза]] ([[d:Q25243]]) ## [[Ляшчына]] ([[d:Q145889]]) ## [[Граб]] ([[d:Q158513]]) # [[Букавыя]] ([[d:Q145977]]) ## [[Каштан]] ([[d:Q129324]]) ## [[Бук]] ([[d:Q25403]]) ## [[Дуб]] ([[d:Q12004]]) # [[Арэхавыя]] ([[d:Q216944]]) # [[Сапіндакветныя]] ([[d:Q26316]]) # [[Кеш’ю]] ([[d:Q34007]]) # [[Пальмавыя]] ([[d:Q14080]]) # [[Какосавая пальма]] ([[d:Q13187]]) # [[Лотас]] ([[d:Q207427]]) # [[Плятан]] ([[d:Q163025]]) # [[Сьвідзіна]] ([[d:Q159545]]) # [[Бабовакветныя]] ([[d:Q21878]]) # [[Бабовыя]] ([[d:Q44448]]) # [[Тутавыя]] ([[d:Q156579]]) ===== Хвойныя, 6 ===== # [[Кедр]] ([[d:Q128550]]) # [[Кіпарыс]] ([[d:Q146911]]) # [[Ельніца (дрэва)|Піхта]] ([[d:Q25350]]) # [[Ядловец]] ([[d:Q25662]]) # [[Хвоя]] ([[d:Q12024]]) — няслушная спасылка # [[Яліна]] ([[d:Q26782]]) — няслушная спасылка ===== Садавіна, 34 ===== # '''[[Яблык]]''' ([[d:Q89]]) # [[Марэля]] ([[d:Q37453]]) # [[Авакада]] ([[d:Q37153]]) # '''[[Банан (плод)|Банан]]''' ([[d:Q503]]) # [[Ажына]] ([[d:Q13180]]) — няслушная спасылка # [[Хлебнае дрэва]] ([[d:Q14677]]) # [[Вішня (плод)|Вішня]] ([[d:Q196]]) # '''[[Цытрус]]''' ([[d:Q81513]]) ## [[Кумкват]] ([[d:Q5122903]]) ## [[Лімон]] ([[d:Q500]]) ## [[Лайм]] ([[d:Q13195]]) ## [[Апэльсін (плод)|Апэльсін]] ([[d:Q13191]]) # [[Смакоўніца]] ([[d:Q36146]]) # [[Агурок звычайны]] ([[d:Q23425]]) # [[Журавіны]] ([[d:Q13181]]) # [[Парэчкі чырвоныя]] ([[d:Q146661]]) # [[Парэчкі чорныя]] ([[d:Q146604]]) # [[Фінік ядомы]] ([[d:Q25292]]) # [[Баклажан]] ([[d:Q7540]]) # '''[[Вінаград (ягада)|Вінаград]]''' ([[d:Q10978]]) # [[Гуаява]] ([[d:Q320179]]) # [[Джэкфрукт]] ([[d:Q45757]]) # [[Ківі (садавіна)|Ківі]] ([[d:Q13194]]) # [[Лічы]] ([[d:Q13182]]) # [[Манга (плод)|Манга]] ([[d:Q169]]) # [[Шаўкоўніца]] ([[d:Q44789]]) # [[Аліва эўрапейская]] ([[d:Q37083]]) # [[Папая]] ([[d:Q34887]]) # [[Пэрсік]] ([[d:Q13189]]) # [[Груша]] ([[d:Q434]]) # [[Ананас ядомы]] ([[d:Q1493]]) # [[Гранат]] ([[d:Q13188]]) # [[Суніцы садовыя]] ([[d:Q13158]]) # [[Кавун]] ([[d:Q17507129]]) ===== Расьліны з гароднінай і збожжа, 48 ===== # [[Бурак]] ([[d:Q165437]]) # [[Мангольд]] ([[d:Q157954]]) # [[Цыбуля-парэй]] ([[d:Q1807269]]) # [[Цыбуля-шалёт]] ([[d:Q193498]]) # [[Морква звычайная]] ([[d:Q81]]) # [[Сялера звычайная]] ([[d:Q28298]]) # [[Кмін рымскі]] ([[d:Q132624]]) # [[Артышок звычайны]] ([[d:Q23041430]]) # [[Тапінамбур]] ([[d:Q146190]]) # [[Мацаўнік]] ([[d:Q2544599]]) # [[Цыкорыя эндывія]] ([[d:Q178547]]) — няслушная спасылка # [[Салата агародная]] ([[d:Q83193]]) # [[Рукала]] ([[d:Q156884]]) # [[Капуста белакачанная]] ([[d:Q35051]]) # [[Квяцістая капуста]] ([[d:Q7537]]) # [[Брокалі]] ([[d:Q47722]]) # [[Кальрабі]] ([[d:Q147202]]) # [[Агародная рэдзька]] ([[d:Q7224565]]) # [[Бручка]] ([[d:Q158464]]) # [[Турнэпс]] ([[d:Q3916957]]) # [[Чырвоны перац]] ([[d:Q165199]]) # '''[[Бульба]]''' ([[d:Q10998]]) # [[Памідоры]] ([[d:Q23501]]) # [[Бабовая культура]] ([[d:Q145909]]) # [[Гарох пасяўны]] ([[d:Q25237]]) # [[Струк]] ([[d:Q379813]]) ## [[Боб]] ([[d:Q131342]]) ## '''[[Культурная соя]]''' ([[d:Q11006]]) ## [[Фасоля звычайная]] ([[d:Q42339]]) # [[Арэх земляны]] ([[d:Q37383]]) # [[Спаржа лекавая]] ([[d:Q28367]]) # [[Маніёк]] ([[d:Q83124]]) # [[Бамія ядомая]] ([[d:Q80531]]) # [[Партулак агародны]] ([[d:Q158015]]) # [[Шчаўе праўдзівае]] ([[d:Q26297]]) # [[Батат]] ([[d:Q37937]]) # '''[[Ячмень звычайны]]''' ([[d:Q11577]]) # '''[[Кукуруза]]''' ([[d:Q11575]]) # '''[[Авёс пасяўны]]''' ([[d:Q12104]]) # '''[[Рыс]]''' ([[d:Q5090]]) # '''[[Сорга двухколернае]]''' ([[d:Q332062]]) # '''[[Пшаніца]]''' ([[d:Q15645384]]) ## [[Полба]] ([[d:Q158767]]) # [[Прасяныя крупы]] ([[d:Q259438]]) # '''[[Жыта пасяўное]]''' ([[d:Q12099]]) # [[Грэчка]] ([[d:Q132734]]) # [[Аксамітнік]] ([[d:Q156344]]) # [[Кіноа]] ([[d:Q139925]]) === Заалёгія, 470 === ==== Біялягічныя працэсы і фізыялёгія, 4 ==== # [[Патэнцыял дзеяньня]] ([[d:Q194277]]) # [[Зоасэміётыка]] ([[d:Q1434121]]) # '''[[Дыханьне]]''' ([[d:Q9530]]) # '''[[Страваваньне]]''' ([[d:Q11978]]) ==== Размнажэньне, 30 ==== # [[Вузавы цыкль]] ([[d:Q188941]]) ## [[Дзяленьне вузы]] ([[d:Q188909]]) # '''[[Размнажэньне]]''' ([[d:Q11990]]) # [[Чалавечае разьвіцьцё]] ([[d:Q2347178]]) # [[Біялёгія разьвіцьця]] ([[d:Q213713]]) # [[Бязстацевае размнажэньне]] ([[d:Q173432]]) # [[Плоцевае размнажэньне]] ([[d:Q182353]]) ## '''[[Цяжарнасьць чалавека]]''' ([[d:Q11995]]) ## '''[[Плоць]]''' ([[d:Q290]]) ### [[Саміца]] ([[d:Q43445]]) ### [[Самец]] ([[d:Q44148]]) # '''[[Мэнструацыя]]''' ([[d:Q12171]]) # [[Мэнструальны цыкль]] ([[d:Q83864]]) # [[Мэнапаўза]] ([[d:Q177708]]) # [[Кнура]] ([[d:Q9715]]) # [[Онтагенэз]] ([[d:Q193603]]) # [[Надскурка]] ([[d:Q1146493]]) # [[Яйка]] ([[d:Q17147]]) # [[Зародак]] ([[d:Q33196]]) # [[Плод (анатомія)|Плод]] ([[d:Q26513]]) # [[Імага]] ([[d:Q207254]]) # [[Лічынка]] ([[d:Q129270]]) # [[Даўгалецьце]] ([[d:Q1066907]]) # [[Мэтамарфоз]] ([[d:Q33753]]) # [[Цыста]] ([[d:Q245998]]) # [[Ліняньне]] ([[d:Q381084]]) # [[Німфа (біялёгія)|Німфа]] ([[d:Q258362]]) # [[Плоцевае высьпяваньне]] ([[d:Q101065]]) # [[Капшучок]] ([[d:Q170595]]) # [[Зароднік]] ([[d:Q177332]]) # [[Апалонік (лічынка)|Апалонік]] ([[d:Q168525]]) ==== Жывёлы, 437 ==== ===== Асноўнае, 10 ===== # '''[[Жывёлы]]''' ([[d:Q729]]) # '''[[Суставаногія]]''' ([[d:Q1360]]) # [[Хеліцэравыя]] ([[d:Q1359]]) # [[Хордавыя]] ([[d:Q10915]]) # [[Сківіцаротыя]] ([[d:Q26214]]) # [[Шасьціногія]] ([[d:Q105146]]) # [[Бесхрыбетныя]] ([[d:Q43806]]) # '''[[Нэматоды]]''' ([[d:Q5185]]) # [[Чатырохногія]] ([[d:Q19159]]) # [[Хрыбетныя]] ([[d:Q25241]]) ===== Павукападобныя, 8 ===== # [[Клешч]] ([[d:Q19137]]) # [[Павукападобныя]] ([[d:Q1358]]) # [[Стрыгуны]] ([[d:Q19116]]) # [[Ілжэскарпіёны]] ([[d:Q19119]]) # [[Скарпіёны]] ([[d:Q19125]]) # [[Сальпугі]] ([[d:Q19126]]) # '''[[Павукі]]''' ([[d:Q1357]]) ## [[Павукі-птушкаеды]] ([[d:Q213383]]) ===== Ракападобныя, 8 ===== # [[Ракападобныя]] ([[d:Q25364]]) # [[Бакаплавы]] ([[d:Q193418]]) # [[Шчэлепаногія]] ([[d:Q188360]]) # [[Крабы]] ([[d:Q40802]]) # [[Дзесяціногія ракападобныя]] ([[d:Q4610]]) # [[Крыль]] ([[d:Q29498]]) # [[Амары]] ([[d:Q1038113]]) # [[Вышэйшыя ракападобныя]] ([[d:Q182978]]) ===== Вусякі, 63 ===== # '''[[Вусякі]]''' ([[d:Q1390]]) # [[Ручайнікі]] ([[d:Q184616]]) # [[Скуракрылыя]] ([[d:Q13676]]) # [[Блохі]] ([[d:Q388162]]) # [[Phthiraptera]] ([[d:Q6481228]]) # [[Богамолы]] ([[d:Q131250]]) # [[Скарпіёнавая муха]] ([[d:Q205301]]) # [[Сеткакрылыя]] ([[d:Q156438]]) ## [[Мурашыныя львы]] ([[d:Q231439]]) # [[Прывідавыя]] ([[d:Q188029]]) # [[Вясьнянкі]] ([[d:Q203547]]) # [[Сенаеды]] ([[d:Q271623]]) # [[Вееракрылыя]] ([[d:Q327144]]) # [[Пухіраногія]] ([[d:Q185628]]) # [[Цьвердакрылыя]] ([[d:Q22671]]) # [[Слонікі]] ([[d:Q7415384]]) # [[Багоўка]] ([[d:Q25327]]) # [[Сьвятляковыя]] ([[d:Q25420]]) # [[Жужалі]] ([[d:Q27046]]) # [[Лістаеды]] ([[d:Q193407]]) ## [[Калярадзкі жук]] ([[d:Q156954]]) # [[Вусачы]] ([[d:Q205295]]) # [[Пласткавусыя]] ([[d:Q186946]]) # [[Тараканавыя]] ([[d:Q25309]]) # [[Тэрміты]] ([[d:Q546583]]) # [[Двукрыльныя]] ([[d:Q25312]]) # [[Пладовая мушка]] ([[d:Q130888]]) # [[Сьлепні]] ([[d:Q228241]]) # [[Муха хатняя]] ([[d:Q166111]]) # '''[[Камары]]''' ([[d:Q7367]]) # [[Цэцэ]] ([[d:Q205256]]) # [[Клаповыя]] ([[d:Q26371]]) # [[Цыкады]] ([[d:Q130778]]) # [[Клоп]] ([[d:Q27191]]) ## [[Клоп пасьцельны]] ([[d:Q940337]]) ## [[Вадамеры]] ([[d:Q270322]]) # [[Тлі]] ([[d:Q183350]]) # [[Балонкакрылыя]] ([[d:Q22651]]) # '''[[Мурашкі (вусякі)|Мурашкі]]''' ([[d:Q7386]]) # '''[[Пчолы]]''' ([[d:Q7391]]) ## [[Чмель]] ([[d:Q25407]]) ## [[Мядовая пчола]] ([[d:Q30034]]) # [[Аса]] ([[d:Q9458574]]) # [[Лускакрылыя]] ([[d:Q28319]]) # [[Булававусыя]] ([[d:Q11946202]]) ## [[Парусьнікі]] ([[d:Q59905]]) ## [[Блакітніцы]] ([[d:Q158717]]) ## [[Німфаліды]] ([[d:Q156449]]) ## [[Беляны]] ([[d:Q41559]]) ### [[Бялян капусьнік]] ([[d:Q26764]]) ## [[Тоўстагалоўкі]] ([[d:Q232936]]) # [[Рознавусыя]] ([[d:Q1725788]]) ## [[Тутавы шаўкапрад]] ([[d:Q134747]]) ## [[Гэомэтрыды]] ([[d:Q45559]]) ## [[Змрочнікі]] ([[d:Q157683]]) # [[Стракозы]] ([[d:Q25375]]) # [[Роўнакрылыя стрэлкі]] ([[d:Q230502]]) # [[Рознакрылыя стрэлкі]] ([[d:Q80066]]) # [[Простакрылыя]] ([[d:Q167810]]) # [[Цьвіркуны]] ([[d:Q47328]]) # [[Кароткавусыя простакрылыя]] ([[d:Q83902]]) # [[Мядзьведзікавыя]] ([[d:Q199765]]) # [[Конікавыя]] ([[d:Q727919]]) ===== Кнідарыі, 3===== # [[Кнідарыі]] ([[d:Q25441]]) # [[Карал]] ([[d:Q171446]]) # [[Медуза]] ([[d:Q30178]]) ===== Кнідарыі, 6===== # '''[[Малюскі]]''' ([[d:Q25326]]) # [[Двухстворкавыя]] ([[d:Q25368]]) # [[Васьміногі]] ([[d:Q40152]]) # [[Кальмары]] ([[d:Q81900]]) # [[Смоўж]] ([[d:Q1953597]]) ## [[Сьлімак]] ([[d:Q308841]]) ===== Бесхрыбетныя ды іншыя, 5 ===== # [[Нагахвосткі]] ([[d:Q190701]]) # [[Мнаганожкі]] ([[d:Q25823]]) ## [[Губаногія]] ([[d:Q43447]]) ## [[Двухпарнаногія]] ([[d:Q167367]]) # [[Марскія павукі]] ([[d:Q19106]]) ===== Земнаводныя, 5 ===== # '''[[Земнаводныя]]''' ([[d:Q10908]]) # [[Бязногія]] ([[d:Q4758]]) # [[Бясхвостыя]] ([[d:Q53636]]) # [[Хвастатыя земнаводныя]] ([[d:Q53663]]) # [[Звычайныя жабы]] ([[d:Q6408]]) ===== Птушкі, 104 ===== # '''[[Птушкі]]''' ([[d:Q5113]]) # [[Стараптах]] ([[d:Q100196]]) # [[Паганкавыя]] ([[d:Q21695]]) # [[Флямінга]] ([[d:Q41994]]) # [[Калібры]] ([[d:Q43624]]) # [[Птушкі-мышы]] ([[d:Q180691]]) # [[Пінгвіны]] ([[d:Q9147]]) # [[Пустыньнікавыя]] ([[d:Q179983]]) # [[Тынаму]] ([[d:Q19172]]) # [[Фаэтонавыя]] ([[d:Q17189371]]) # [[Карагольчыкі]] ([[d:Q188737]]) # [[Арліныя]] ([[d:Q2092297]]) # [[Саколы]] ([[d:Q43489]]) # [[Амэрыканскія грыфы]] ([[d:Q184858]]) # [[Каня]] ([[d:Q25332]]) # [[Птушка-сакратар]] ([[d:Q168748]]) # [[Качыныя]] ([[d:Q7556]]) # [[Качкі]] ([[d:Q3736439]]) # [[Гусі сапраўдныя]] ([[d:Q82562]]) # [[Лебедзі]] ([[d:Q29564928]]) # [[Сьвіргулёвыя]] ([[d:Q26617]]) # [[Лялякападобныя]] ([[d:Q26125]]) # [[Леляковыя]] ([[d:Q27244]]) # [[Сеўцападобныя]] ([[d:Q25978]]) # [[Чысьцікавыя]] ([[d:Q28294]]) # [[Трохперсткавыя]] ([[d:Q205320]]) # [[Чайкавыя]] ([[d:Q27589]]) # [[Бакасавыя]] ([[d:Q26626]]) # [[Паморнікавыя]] ([[d:Q205323]]) # [[Крачкавыя]] ([[d:Q33140745]]) # [[Чаплевыя]] ([[d:Q18789]]) # [[Ібісы]] ([[d:Q193833]]) # [[Каралеўская чапля]] ([[d:Q18700]]) # [[Коўпіцы]] ([[d:Q208488]]) # [[Бусьліныя]] ([[d:Q28507]]) # [[Дронт бяскрылы]] ([[d:Q43502]]) # '''[[Галубовыя]]''' ([[d:Q10856]]) ## [[Голуб вандроўны]] ([[d:Q191968]]) # [[Шчуркавыя]] ([[d:Q183147]]) # [[Птушкі-насарогі]] ([[d:Q26773]]) # [[Удод]] ([[d:Q25247]]) # [[Зязюлевыя]] ([[d:Q26381]]) # [[Гаацын]] ([[d:Q188660]]) # [[Туракавыя]] ([[d:Q213827]]) # [[Курападобныя]] ([[d:Q21659]]) # '''[[Курыца]]''' ([[d:Q780]]) # [[Цецеруковыя]] ([[d:Q201240]]) # [[Цацаркавыя]] ([[d:Q171953]]) # [[Бажан звычайны]] ([[d:Q25432]]) # [[Перапёлка]] ([[d:Q28358]]) # [[Індык]] ([[d:Q43794]]) # [[Жураўлепадобныя]] ([[d:Q25557]]) # [[Жураўлі]] ([[d:Q25365]]) # [[Драфіныя]] ([[d:Q21755]]) # [[Пастушковыя]] ([[d:Q26623]]) # [[Вераб’інападобныя]] ([[d:Q25341]]) # [[Пявуны]] ([[d:Q194240]]) # [[Птушкі райскія]] ([[d:Q179333]]) # [[Крумкачовыя]] ([[d:Q25565]]) ## [[Варона]] ([[d:Q43365]]) ## [[Сарока звычайная]] ([[d:Q25307]]) # [[Саракушавыя]] ([[d:Q171052]]) # [[Бюльбюлявыя]] ([[d:Q188854]]) # [[Стрынаткавыя]] ([[d:Q28486]]) # [[Юрковыя]] ([[d:Q160835]]) # [[Жаўруковыя]] ([[d:Q29858]]) # [[Пліскавыя]] ([[d:Q205943]]) # [[Мухалоўкавыя]] ([[d:Q200989]]) ## [[Малінаўка (птушка)|Малінаўка]] ([[d:Q25334]]) ## [[Салавей паўднёвы]] ([[d:Q25393]]) # [[Папаўзнёвыя]] ([[d:Q205857]]) # [[Вераб’іныя]] ([[d:Q28922]]) # [[Шпаковыя]] ([[d:Q185237]]) # [[Нэктарніцы]] ([[d:Q208221]]) # [[Ластаўкавыя]] ([[d:Q39861]]) # [[Сініцавыя]] ([[d:Q168473]]) # [[Драздовыя]] ([[d:Q26050]]) # [[Валавокавыя]] ([[d:Q208304]]) # [[Бакланавыя]] ([[d:Q3901247]]) # [[Олушавыя]] ([[d:Q208492]]) # [[Птушкі-фрэгаты]] ([[d:Q203472]]) # [[Пэлікан]] ([[d:Q19413]]) # [[Дзятлападобныя]] ([[d:Q25934]]) # [[Медаведы]] ([[d:Q214137]]) # [[Туканы]] ([[d:Q1325045]]) # [[Дзятлавыя]] ([[d:Q25439]]) # [[Альбатросавыя]] ([[d:Q55805]]) # [[Буравесьнікавыя]] ([[d:Q207767]]) # [[Качуркавыя]] ([[d:Q193404]]) # [[Папугаепадобныя]] ([[d:Q31431]]) # [[Хвалісты папуга]] ([[d:Q121221]]) # [[Какаду]] ([[d:Q31448]]) # [[Казуар]] ([[d:Q201231]]) # [[Эму]] ([[d:Q93208]]) # [[Ківі (птушка)|Ківі]] ([[d:Q43642]]) # [[Моа]] ([[d:Q452969]]) # [[Страўс]] ([[d:Q17592]]) # [[Нанду]] ([[d:Q19171]]) # [[Совападобныя]] ([[d:Q25222]]) # [[Савіныя]] ([[d:Q26012]]) ## [[Пугач]] ([[d:Q130933]]) ## [[Дамавы сыч]] ([[d:Q129958]]) # [[Сіпухавыя]] ([[d:Q27112]]) # [[Троганавыя]] ([[d:Q191469]]) ===== Рыбы, 56 ===== # '''[[Рыбы]]''' ([[d:Q152]]) # [[Храстковыя рыбы]] ([[d:Q25371]]) # [[Акантоды]] ([[d:Q130955]]) # [[Касьцявыя рыбы]] ([[d:Q27207]]) ## [[Прамянёвапёрыя]] ([[d:Q127282]]) ## [[Лопасьцепёрыя]] ([[d:Q160830]]) # [[Панцырныя рыбы]] ([[d:Q130932]]) # [[Вугор электрычны]] ([[d:Q201235]]) # [[Lophiiformes]] ([[d:Q206948]]) # [[Кефалевыя]] ([[d:Q42237]]) ## [[Кефаль]] ([[d:Q234014]]) # [[Піраруку]] ([[d:Q145409]]) # [[Скаты]] ([[d:Q6495741]]) # [[Pristidae]] ([[d:Q190736]]) # [[Электрычныя скаты]] ([[d:Q41317]]) # [[Харацынападобныя]] ([[d:Q217458]]) # [[Піраньнявыя]] ([[d:Q18372588]]) # [[Асятровыя]] ([[d:Q181871]]) # [[Селядцападобныя]] ([[d:Q193389]]) # [[Анчоўсавыя]] ([[d:Q192662]]) # [[Селядцовыя]] ([[d:Q27141]]) # [[Карпападобныя]] ([[d:Q177879]]) # [[Карпавыя]] ([[d:Q35047]]) ## [[Лешч]] ([[d:Q144534]]) ## [[Карась]] ([[d:Q237800]]) ## [[Карп-сазан]] ([[d:Q81110]]) ## [[Карась срэбраны]] ([[d:Q123141]]) ## [[Амур белы]] ([[d:Q76098]]) ## [[Лін]] ([[d:Q76280]]) # [[Гупі]] ([[d:Q178202]]) # [[Вугорападобныя]] ([[d:Q128685]]) # [[Траскападобныя]] ([[d:Q216241]]) # [[Мянтуз]] ([[d:Q144700]]) # [[Пікша]] ([[d:Q202406]]) # [[Акунепадобныя]] ([[d:Q127595]]) # [[Цыхліды]] ([[d:Q3406]]) # [[Бычковыя]] ([[d:Q4468]]) # [[Dicentrarchus labrax]] ([[d:Q217129]]) # [[Мечарыб даўганосы]] ([[d:Q164327]]) # [[Прыліпалавыя]] ([[d:Q239771]]) # [[Скумбрыевыя]] ([[d:Q215185]]) ## [[Тунец]] ([[d:Q2346039]]) # [[Камбалападобныя]] ([[d:Q59577]]) # [[Цюрбо]] ([[d:Q217329]]) # [[Стронгавыя]] ([[d:Q184238]]) # [[Стронга]] ([[d:Q2258881]]) # [[Scorpaeniformes]] ([[d:Q208777]]) # '''[[Акулы]]''' ([[d:Q7372]]) # [[Белая акула]] ([[d:Q129026]]) # [[Молатагаловыя акулы]] ([[d:Q208490]]) # [[Тыгровая акула]] ([[d:Q188212]]) # [[Кітовая акула]] ([[d:Q80378]]) # [[Сомападобныя]] ([[d:Q59576]]) # [[Сом звычайны]] ([[d:Q159323]]) # [[Канярыбка]] ([[d:Q74363]]) # [[Tetraodontidae]] ([[d:Q201701]]) ===== Сысуны, 147 ===== # '''[[Сысуны]]''' ([[d:Q7377]]) # [[Трубказуб]] ([[d:Q46212]]) # [[Панцырнікавыя]] ([[d:Q47867]]) # [[Шэрстакрылавыя]] ([[d:Q183383]]) # [[Лускавец]] ([[d:Q25397]]) # [[Вавёрачнікі]] ([[d:Q231550]]) # [[Рукакрылыя]] ([[d:Q28425]]) # [[Крыланавыя]] ([[d:Q185230]]) # [[Кажаны]] ([[d:Q971343]]) # [[Вампіры (кажаны)|Вампіры]] ([[d:Q190691]]) # [[Драпежныя]] ([[d:Q25306]]) # [[Мядзьведзевыя]] ([[d:Q11788]]) ## [[Мядзьведзь буры]] ([[d:Q36341]]) ## [[Вялікая панда]] ([[d:Q33602]]) ## [[Мядзьведзь белы]] ([[d:Q33609]]) # [[Сабачыя]] ([[d:Q25324]]) ## '''[[Сабака]]''' ([[d:Q144]]) ## [[Ліс]] ([[d:Q8331]]) — няслушная спасылка ## [[Каёт]] ([[d:Q44299]]) ## [[Воўк]] ([[d:Q18498]]) ## [[Шакал]] ([[d:Q125525]]) # [[Каціныя]] ([[d:Q25265]]) ## '''[[Кот]]''' ([[d:Q146]]) ## [[Гепард]] ([[d:Q23907]]) ## [[Пума]] ([[d:Q35255]]) ## [[Ягуар]] ([[d:Q35694]]) ## [[Леапард]] ([[d:Q34706]]) ## [[Леў]] ([[d:Q140]]) ## [[Рысі]] ([[d:Q677014]]) ## [[Тыгр]] ([[d:Q19939]]) # [[Гіенавыя]] ([[d:Q42046]]) # [[Мангуставыя]] ([[d:Q80479]]) # [[Куніцавыя]] ([[d:Q25437]]) # [[Янотавыя]] ([[d:Q147114]]) # [[Скунсавыя]] ([[d:Q83244]]) # [[Вівэравыя]] ([[d:Q185864]]) # '''[[Кітападобныя]]''' ([[d:Q160]]) # [[Марскія сысуны]] ([[d:Q382441]]) # [[Кіты]] ([[d:Q1865281]]) # [[Блакітны кіт]] ([[d:Q42196]]) # [[Дэльфінавыя]] ([[d:Q215760]]) ## [[Касатка]] ([[d:Q26843]]) # [[Гарбаты кіт]] ([[d:Q132905]]) # [[Марскія сьвіньні]] ([[d:Q10867]]) # [[Кашалёт]] ([[d:Q81214]]) # [[Вожыкавыя]] ([[d:Q28257]]) # [[Вожыкі]] ([[d:Q6120]]) # [[Парнакапытныя]] ([[d:Q25329]]) # [[Жуйкавыя]] ([[d:Q192164]]) # [[Быкавыя]] ([[d:Q25497]]) ## [[Буйвал афрыканскі]] ([[d:Q160042]]) ## [[Амэрыканскі бізон]] ([[d:Q82728]]) ## [[Антылёпа]] ([[d:Q25894]]) ## [[Казёл (род)|Горныя казлы]] ([[d:Q172923]]) ## '''[[Свойскі бык]]''' ([[d:Q830]]) ## [[Газэля]] ([[d:Q190858]]) ## [[Гаур]] ([[d:Q174296]]) ## [[Каза]] ([[d:Q2934]]) ## [[Імпаля]] ([[d:Q132576]]) ## [[Баранабык]] ([[d:Q184004]]) ## '''[[Авечка]]''' ([[d:Q7368]]) ## [[Бык бавал]] ([[d:Q42710]]) ## [[Гну]] ([[d:Q7609]]) ## [[Зубар]] ([[d:Q81091]]) ## [[Як звычайны]] ([[d:Q26547]]) # '''[[Вярблюд]]''' ([[d:Q7375]]) ## [[Вярблюд двухгорбы]] ([[d:Q132922]]) ## [[Вярблюд аднагорбы]] ([[d:Q71516]]) # [[Аленевыя]] ([[d:Q23390]]) ## [[Алень канадзкі]] ([[d:Q180404]]) ## [[Лось]] ([[d:Q35517]]) ## [[Алень звычайны]] ([[d:Q79794]]) ## [[Паўночны алень]] ([[d:Q39624]]) # [[Ляма]] ([[d:Q42569]]) # [[Жырафа]] ([[d:Q15083]]) # [[Ляма гуанака]] ([[d:Q172886]]) # [[Бэгемот]] ([[d:Q34505]]) # [[Пэкарыевыя]] ([[d:Q232866]]) # [[Дзікі]] ([[d:Q10798]]) ## [[Дзік]] ([[d:Q58697]]) ## '''[[Сьвіньня]]''' ([[d:Q787]]) # [[Віларог]] ([[d:Q187943]]) # [[Вікуньня звычайная]] ([[d:Q167797]]) # [[Зайцападобныя]] ([[d:Q25401]]) # [[Заяц]] ([[d:Q46076]]) # [[Пішчуха]] ([[d:Q184067]]) # [[Трусы]] ([[d:Q9394]]) # [[Сумчатыя]] ([[d:Q25336]]) # [[Дыпратоданты]] ([[d:Q26332]]) ## [[Кенгуру]] ([[d:Q5070208]]) ## [[Каала]] ([[d:Q36101]]) # [[Поліпратоданты]] ([[d:Q213333]]) ## [[Зьверажэр торбачны]] ([[d:Q134964]]) # [[Аднапраходныя]] ([[d:Q21790]]) # [[Яхідны]] ([[d:Q21824]]) # [[Качканос]] ([[d:Q15343]]) # [[Няпарнакапытныя]] ([[d:Q25374]]) # [[Свойскі асёл]] ([[d:Q19707]]) # [[Коневыя]] ([[d:Q165115]]) # '''[[Свойскі конь]]''' ([[d:Q726]]) # [[Насарогавыя]] ([[d:Q34718]]) # [[Тапір]] ([[d:Q128001]]) # [[Зэбра]] ([[d:Q32789]]) # [[Лянівец]] ([[d:Q2274076]]) # [[Ластаногія]] ([[d:Q30263]]) # [[Сіваковыя]] ([[d:Q26700]]) # [[Цюленевыя]] ([[d:Q25587]]) # [[Морж]] ([[d:Q40994]]) # '''[[Прыматы]]''' ([[d:Q7380]]) # [[Малпа]] ([[d:Q1367]]) # [[Чалавекападобныя малпы]] ([[d:Q102470]]) ## [[Шымпанзэ]] ([[d:Q80174]]) ## [[Гібонавыя]] ([[d:Q185939]]) ## [[Гарыла]] ([[d:Q36611]]) ## [[Арангутаны]] ([[d:Q41050]]) ## [[Чалавек]] ([[d:Q5]]) # [[Сабакападобныя малпы]] ([[d:Q182968]]) ## [[Павіяны]] ([[d:Q159429]]) ## [[Макак]] ([[d:Q177601]]) # [[Strepsirrhini]] ([[d:Q82265]]) ## [[Галагавыя]] ([[d:Q185239]]) ## [[Лемурападобныя]] ([[d:Q37212]]) # [[Доўгапятка]] ([[d:Q60205]]) # [[Хобатныя]] ([[d:Q26308]]) ## [[Слановыя]] ([[d:Q2372824]]) # [[Сырэны]] ([[d:Q25431]]) # [[Даман]] ([[d:Q53099]]) # [[Afrosoricida]] ([[d:Q328082]]) # [[Скакунчыкі]] ([[d:Q9324400]]) # [[Трубказубавыя]] ([[d:Q2895685]]) # '''[[Грызуны]]''' ([[d:Q10850]]) # [[Капібара]] ([[d:Q131538]]) # [[Нутрыя]] ([[d:Q187704]]) # [[Бабёр]] ([[d:Q47542]]) # [[Тушканчыкавыя]] ([[d:Q273071]]) # [[Соневыя]] ([[d:Q108235]]) # [[Марская сьвінка]] ([[d:Q79803]]) # [[Хамяк]] ([[d:Q6573]]) # [[Суркі]] ([[d:Q131567]]) # [[Мыш]] ([[d:Q39275]]) # [[Мышы]] ([[d:Q25916]]) # [[Андатра]] ([[d:Q26283]]) # [[Пацук]] ([[d:Q36396]]) # [[Вавёркавыя]] ([[d:Q9482]]) # [[Суслак]] ([[d:Q199251]]) # [[Зямлярыйкавыя]] ([[d:Q41631]]) # [[Кратовыя]] ([[d:Q104825]]) ===== Паўзуны, 19 ===== # '''[[Паўзуны]]''' ([[d:Q10811]]) ## [[Алігатары]] ([[d:Q530397]]) # [[Яшчаркі]] ([[d:Q15879]]) ## [[Хамэлеон]] ([[d:Q37686]]) ## [[Варан камодзкі]] ([[d:Q4504]]) ## [[Ядазуб арызонскі]] ([[d:Q207058]]) # '''[[Зьмеі]]''' ([[d:Q2102]]) ## [[Гадзюка звычайная]] ([[d:Q192056]]) ## [[Удаў]] ([[d:Q45556]]) ## [[Кобры]] ([[d:Q220475]]) ## [[Марскія зьмеі]] ([[d:Q460286]]) # [[Чарапахі]] ([[d:Q223044]]) ## [[Слановая чарапаха]] ([[d:Q20014035]]) ## [[Марскія чарапахі]] ([[d:Q219329]]) ### [[Зялёная чарапаха]] ([[d:Q199458]]) ### [[Скурыстая чарапаха]] ([[d:Q120043]]) ### [[Логергэд]] ([[d:Q192095]]) ## [[Сухапутныя чарапахі]] ([[d:Q46360]]) # [[Гатэрыя]] ([[d:Q163283]]) ===== Хрыбетныя і іншыя, 3 ===== # [[Дымэтрадон]] ([[d:Q130869]]) # [[Бяссківічныя]] ([[d:Q161095]]) # [[Міксіны]] ([[d:Q75713]]) === Іншыя арганізмы, 2 === # '''[[Водарасьці]]''' ([[d:Q37868]]) # [[Плянктон]] ([[d:Q25367]]) === Мэдыцына, 291 === ==== Асноўнае, 66 ==== # '''[[Мэдыцына]]''' ([[d:Q11190]]) ## [[Ахова здароўя]] ([[d:Q31207]]) # [[Лекар]] ([[d:Q39631]]) ## [[Лекар агульнай практыкі]] ([[d:Q6500773]]) ## [[Сястрынская справа]] ([[d:Q121176]]) ## [[Хірург]] ([[d:Q774306]]) # [[Пераліваньне крыві]] ([[d:Q183605]]) # [[Кома]] ([[d:Q159557]]) ## [[Вэгетатыўны стан]] ([[d:Q139720]]) # '''[[Інваліднасьць]]''' ([[d:Q12131]]) ## [[Аўтызм]] ([[d:Q38404]]) ## '''[[Сьлепата]]''' ([[d:Q10874]]) ## [[Дальтанізм]] ([[d:Q133696]]) ## '''[[Глухата]]''' ([[d:Q12133]]) ## [[Сындром Даўна]] ([[d:Q47715]]) ## [[Алігафрэнія]] ([[d:Q183560]]) # [[Лякарня]] ([[d:Q16917]]) # [[Траўма]] ([[d:Q193078]]) ## [[Пералом косткі]] ([[d:Q68833]]) ## [[Садно]] ([[d:Q574491]]) ## [[Апёк]] ([[d:Q170518]]) ## [[Абмаражэньне]] ([[d:Q1350326]]) ## [[Рана]] ([[d:Q184753]]) ## [[Зьмяіны ўкус]] ([[d:Q68854]]) # [[Анэстэзія]] ([[d:Q131130]]) # [[Хіміятэрапія]] ([[d:Q974135]]) # [[Дыягназ]] ([[d:Q177719]]) # [[Трансплянтацыя]] ([[d:Q105196]]) # [[Паліятыўная дапамога]] ([[d:Q29483]]) # [[Радыятэрапія]] ([[d:Q180507]]) # [[Хірургія]] ([[d:Q40821]]) # [[Штучны орган]] ([[d:Q1353169]]) # '''[[Пандэмія]]''' ([[d:Q12184]]) # [[Фізычная дыягностыка]] ([[d:Q835153]]) ## [[Роспалаць]] ([[d:Q41482]]) ## [[Біяпсія]] ([[d:Q179991]]) ## [[Крывяны ціск]] ([[d:Q82642]]) ## [[Біяхімічны аналіз крыві]] ([[d:Q886837]]) ## [[Адбітак ДНК]] ([[d:Q476697]]) ## [[Электракардыяграфія]] ([[d:Q79785]]) ## [[Эндаскапія]] ([[d:Q212809]]) ## [[Праверка зроку]] ([[d:Q796207]]) ## [[Паясьнічная пункцыя]] ([[d:Q719444]]) ## [[Магнітна-рэзанансная тамаграфія]] ([[d:Q161238]]) ## [[Змазак Папанікаляў]] ([[d:Q942976]]) ## [[Пульс]] ([[d:Q191733]]) ## [[Радыялёгія]] ([[d:Q77604]]) ## [[Рэфлекс (біялёгія)|Рэфлекс]] ([[d:Q179405]]) ## [[Урынааналіз]] ([[d:Q842424]]) # [[Атрута]] ([[d:Q40867]]) ## [[Таксін]] ([[d:Q184651]]) # [[Анэўрызма]] ([[d:Q189389]]) # [[Пашкоджаньне мозгу]] ([[d:Q720026]]) # [[Крывяцёк]] ([[d:Q166019]]) # [[Спыненьне сэрца]] ([[d:Q202837]]) # [[Гіпаксія]] ([[d:Q105688]]) # [[Запаленьне]] ([[d:Q101991]]) # '''[[Інфаркт міякарда]]''' ([[d:Q12152]]) # [[Дыхальная недастатковасьць]] ([[d:Q767485]]) # [[Шок]] ([[d:Q178061]]) # '''[[Інсульт]]''' ([[d:Q12202]]) # [[Сындром]] ([[d:Q179630]]) # [[Сымптом]] ([[d:Q169872]]) ## '''[[Галаўны боль]]''' ([[d:Q86]]) # [[Прышчэпка]] ([[d:Q192995]]) ## [[Вакцына]] ([[d:Q134808]]) ====Галіны мэдыцыны, 38==== # [[Альтэрнатыўная мэдыцына]] ([[d:Q188504]]) ## [[Гамэапатыя]] ([[d:Q81058]]) # [[Ангіялёгія]] ([[d:Q539690]]) # [[Кардыялёгія]] ([[d:Q10379]]) # '''[[Стаматалёгія]]''' ([[d:Q12128]]) ## [[Карыес зубоў]] ([[d:Q133772]]) ## [[Зубная плёмба]] ([[d:Q907359]]) ## [[Карэньневы ход]] ([[d:Q848390]]) ## [[Зубны боль]] ([[d:Q143925]]) # [[Дэрматалёгія]] ([[d:Q171171]]) # [[Дыетоляг]] ([[d:Q842811]]) # [[Гастраэнтэралёгія]] ([[d:Q120569]]) # [[Герыятрыя]] ([[d:Q10384]]) # [[Гематалёгія]] ([[d:Q103824]]) # [[Імуналёгія]] ([[d:Q101929]]) # [[Нэўралёгія]] ([[d:Q83042]]) # [[Акушэрства і гінэкалёгія]] ([[d:Q80015]]) # [[Анкалёгія]] ([[d:Q162555]]) # [[Афтальмалёгія]] ([[d:Q161437]]) # [[Отарыналярынгалёгія]] ([[d:Q189553]]) # [[Пэдыятрыя]] ([[d:Q123028]]) # [[Фармацыя]] ([[d:Q614304]]) ## [[Асноўныя лекі]] ([[d:Q35456]]) ## '''[[Лекі]]''' ([[d:Q12140]]) ## [[Фармацэўт]] ([[d:Q105186]]) # [[Фармакалёгія]] ([[d:Q128406]]) ## [[Фармакакінэтыка]] ([[d:Q323936]]) ## '''[[Антыбіётык]]''' ([[d:Q12187]]) ### '''[[Пэніцылін]]''' ([[d:Q12190]]) ## [[Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія]] ([[d:Q583050]]) # [[Псыхіятрыя]] ([[d:Q7867]]) # [[Пульманалёгія]] ([[d:Q203337]]) # [[Рэпрадукцыйнае здароўе]] ([[d:Q1981388]]) # [[Таксыкалёгія]] ([[d:Q7218]]) # [[Народная мэдыцына]] ([[d:Q771035]]) # [[Траўматалёгія]] ([[d:Q376680]]) # [[Уралёгія]] ([[d:Q105650]]) # [[Вэтэрынарыя]] ([[d:Q170201]]) ==== Анатомія і марфалёгія, 77 ==== # '''[[Анатомія]]''' ([[d:Q514]]) # [[Камуфляж]] ([[d:Q196113]]) # '''[[Вуза]]''' ([[d:Q7868]]) ## [[Мітахондрыя]] ([[d:Q39572]]) ## [[Цыташкілет]] ([[d:Q154626]]) # '''[[Эндакрынная сыстэма]]''' ([[d:Q11078]]) # '''[[Імунная сыстэма]]''' ([[d:Q1059]]) # [[Орган (анатомія)|Орган]] ([[d:Q712378]]) # [[Тканка]] ([[d:Q40397]]) ===== Анатомія і марфалёгія жывёлаў, 68 ===== # [[Артэрыя]] ([[d:Q9655]]) # '''[[Кроў]]''' ([[d:Q7873]]) # '''[[Крывяносная сыстэма]]''' ([[d:Q11068]]) # '''[[Сэрца]]''' ([[d:Q1072]]) # [[Эрытрацыт]] ([[d:Q37187]]) # [[Вэна]] ([[d:Q9609]]) # [[Леўкацыт]] ([[d:Q42395]]) # '''[[Страўнікава-кішачны тракт]]''' ([[d:Q9649]]) # [[Абводніца]] ([[d:Q5982337]]) # '''[[Тонкая кішка]]''' ([[d:Q11090]]) # '''[[Печань]]''' ([[d:Q9368]]) # '''[[Тоўстая кішка]]''' ([[d:Q11083]]) # [[Рот]] ([[d:Q9635]]) # [[Зубы чалавека]] ([[d:Q561]]) # [[Падстраўнікавая залоза]] ([[d:Q9618]]) # [[Страўнік]] ([[d:Q1029907]]) # [[Покрыўная сыстэма]] ([[d:Q483213]]) # [[Грудзі]] ([[d:Q9103]]) # '''[[Скура]]''' ([[d:Q1074]]) # [[Пяро]] ([[d:Q81025]]) # [[Поўсьць]] ([[d:Q197204]]) # [[Валасы]] ([[d:Q28472]]) # [[Пазногаць]] ([[d:Q36864]]) # [[Лускавіна]] ([[d:Q188488]]) # [[Цяглічная сыстэма]] ([[d:Q7060553]]) # [[Міяцыт]] ([[d:Q428914]]) # [[Шкілетная цяглічная тканка]] ([[d:Q1048687]]) # '''[[Нэрвовая сыстэма]]''' ([[d:Q9404]]) # '''[[Галаўны мозаг]]''' ([[d:Q1073]]) # '''[[Нэрва]]''' ([[d:Q9620]]) # '''[[Сэнсорная сыстэма]]''' ([[d:Q11101]]) # [[Слыхавая сыстэма]] ([[d:Q821413]]) ## '''[[Вуха]]''' ([[d:Q7362]]) # [[Смакавая сыстэма]] ([[d:Q1147588]]) # [[Нюхавая сыстэма]] ([[d:Q1054094]]) ## '''[[Нос]]''' ([[d:Q7363]]) # [[Саматасэнсарная сыстэма]] ([[d:Q328835]]) # [[Зрокавая сыстэма]] ([[d:Q558363]]) ## '''[[Вока]]''' ([[d:Q7364]]) # [[Інтэлект]] ([[d:Q83500]]) # [[Слых]] ([[d:Q160289]]) # '''[[Смак]]''' ([[d:Q124794]]) # [[Нюх]] ([[d:Q1541064]]) # [[Боль]] ([[d:Q81938]]) # [[Зрок]] ([[d:Q162668]]) # '''[[Рэпрадукцыйная сыстэма]]''' ([[d:Q7895]]) # [[Чэлес]] ([[d:Q58]]) # [[Похва]] ([[d:Q5880]]) # [[Плоцевы ворган]] ([[d:Q4620674]]) # [[Ласкацень]] ([[d:Q873072]]) # [[Яечнік]] ([[d:Q9631]]) # [[Яечкі]] ([[d:Q9384]]) # '''[[Дыхальная сыстэма]]''' ([[d:Q7891]]) # '''[[Лёгкія]]''' ([[d:Q7886]]) # [[Шчэлепы]] ([[d:Q132390]]) # '''[[Шкілет]]''' ([[d:Q7881]]) # [[Косьць]] ([[d:Q265868]]) # [[Торакс]] ([[d:Q9645]]) # [[Лагво]] ([[d:Q713102]]) # [[Чэрап]] ([[d:Q13147]]) # [[Хрыбетнік]] ([[d:Q482853]]) # [[Сустава]] ([[d:Q9644]]) # [[Эпітэль]] ([[d:Q41301]]) # [[Злучальная тканка]] ([[d:Q25615]]) # '''[[Цягліцы]]''' ([[d:Q7365]]) # [[Нэрвовая тканка]] ([[d:Q203850]]) # [[Нырка]] ([[d:Q9377]]) # [[Мачавік]] ([[d:Q9382]]) ==== Біялягічныя працэсы і фізыялёгія, 4 ==== # '''[[Гамэастаз]]''' ([[d:Q103191]]) # '''[[Мэтабалізм]]''' ([[d:Q1057]]) # [[Выдзяленьне]] ([[d:Q185557]]) # [[Фізыялёгія дыханьня]] ([[d:Q472287]]) ==== Здароўе і фізычныя практыкаваньні, 25 ==== # '''[[Здароўе]]''' ([[d:Q12147]]) # [[Фізычная падрыхтаванасьць]] ([[d:Q309252]]) ## [[Індэкс масы цела]] ([[d:Q131191]]) ## [[Фізычныя практыкаваньні]] ([[d:Q219067]]) ## [[Гігіена]] ([[d:Q162297]]) ## '''[[Атлусьценьне]]''' ([[d:Q12174]]) ## [[Зьмізарненьне]] ([[d:Q718113]]) # [[Стрэс]] ([[d:Q123414]]) # '''[[Самагубства]]''' ([[d:Q10737]]) # [[Дыеталёгія]] ([[d:Q2138622]]) ## [[Дыета]] ([[d:Q474191]]) ## [[Біялягічна актыўны дадатак]] ([[d:Q645858]]) ## '''[[Недаяданьне]]''' ([[d:Q12167]]) # [[Злоўжываньне рэчывамі]] ([[d:Q3184856]]) ## '''[[Залежнасьць]]''' ([[d:Q12029]]) ## [[Алькагалізм]] ([[d:Q15326]]) ## [[Нарказалежнасьць]] ([[d:Q3378593]]) # [[Біялягічна актыўныя рэчывы]] ([[d:Q8386]]) ## [[Каноплі]] ([[d:Q79817]]) ## '''[[Тытунь]]''' ([[d:Q1566]]) ## [[Опіюм]] ([[d:Q46452]]) # [[Псыхічнае здароўе]] ([[d:Q317309]]) # [[Старэньне чалавека]] ([[d:Q332154]]) # [[Голад]] ([[d:Q165947]]) # [[Курэньне]] ([[d:Q662860]]) ==== Хваробы, 80 ==== # '''[[Хвароба]]''' ([[d:Q12136]]) ## [[Алергія]] ([[d:Q42982]]) ## '''[[Хвароба Альцгаймэра]]''' ([[d:Q11081]]) ## [[Астма]] ([[d:Q35869]]) ## [[Бранхіт]] ([[d:Q173022]]) ## [[Цыроз печані]] ([[d:Q147778]]) ## [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] ([[d:Q199804]]) ## [[Дэмэнцыя]] ([[d:Q83030]]) ## '''[[Цукровы дыябэт]]''' ([[d:Q12206]]) ## [[Эпілепсія]] ([[d:Q41571]]) ## [[Гастраэнтэрыт]] ([[d:Q156103]]) ## [[Хвароба Паркінсона]] ([[d:Q11085]]) ## [[Сардэчна-судзіннае захворваньне]] ([[d:Q389735]]) ## [[Гепатыт]] ([[d:Q131742]]) ## [[Гіпэртанія]] ([[d:Q41861]]) ## [[Мэнінгіт]] ([[d:Q48143]]) ## [[Расьсеяны склероз]] ([[d:Q8277]]) # '''[[Рак (захворваньне)|Рак]]''' ([[d:Q12078]]) ## [[Рак малочнай залозы]] ([[d:Q128581]]) ## [[Рак тоўстай кішкі]] ([[d:Q188874]]) ## [[Леўкемія]] ([[d:Q29496]]) ## [[Рак лёгкіх]] ([[d:Q47912]]) ## [[Лімфома]] ([[d:Q208414]]) ## [[Рак падкарэньніцы]] ([[d:Q181257]]) ## [[Рак скуры]] ([[d:Q192102]]) ### [[Мэлянома]] ([[d:Q180614]]) ## [[Пухліна]] ([[d:Q133212]]) ### [[Пухліна мозгу]] ([[d:Q233309]]) # [[Харчовае атручаньне]] ([[d:Q272002]]) ## [[Батулізм]] ([[d:Q154865]]) ## [[Атручаньне грыбамі]] ([[d:Q852186]]) ## [[Брушны тыф]] ([[d:Q83319]]) ## [[Сальманэлёз]] ([[d:Q326648]]) # [[Інфэкцыйнае захворваньне]] ([[d:Q18123741]]) ## [[Патаген]] ([[d:Q170065]]) ## '''[[Вэнэрычныя хваробы]]''' ([[d:Q12198]]) ### '''[[СНІД]]''' ([[d:Q12199]]) ### [[Ганарэя]] ([[d:Q101896]]) ### [[Герпэс]] ([[d:Q6473911]]) ### [[Сыфіліс]] ([[d:Q41083]]) ## [[Сібірская язва]] ([[d:Q129104]]) ## [[Бубонная чума]] ([[d:Q217519]]) ## [[Ветраная воспа]] ([[d:Q44727]]) ## '''[[Халера]]''' ([[d:Q12090]]) ## '''[[Застуда]]''' ([[d:Q12125]]) ## [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|Каранавірусная інфэкцыя (2019)]] ([[d:Q84263196]]) ## [[Ліхаманка дэнге]] ([[d:Q30953]]) ## [[Дыфтэрыя]] ([[d:Q134649]]) ## [[Дызэнтэрыя]] ([[d:Q129279]]) ## [[Энцэфаліт]] ([[d:Q199615]]) ## [[Гангрэна]] ([[d:Q168805]]) ## [[Гемарагічная ліхаманка Эбола]] ([[d:Q51993]]) ## [[Энтэравірусны вэзыкулярны стаматыт]] ([[d:Q652744]]) ## '''[[Грып]]''' ([[d:Q2840]]) ### [[H5N1]] ([[d:Q160122]]) ## [[Лепра]] ([[d:Q36956]]) ## [[Барэліёз]] ([[d:Q201989]]) ## '''[[Малярыя]]''' ([[d:Q12156]]) ## [[Адзёр]] ([[d:Q79793]]) ## [[Сьвінка (хвароба)|Сьвінка]] ([[d:Q176741]]) ## [[Кохлік]] ([[d:Q134859]]) ## '''[[Пнэўманія]]''' ([[d:Q12192]]) ## '''[[Поліяміеліт]]''' ([[d:Q12195]]) ## [[Шаленства]] ([[d:Q39222]]) ## [[Кароста]] ([[d:Q167178]]) ## [[Шкарлятына]] ([[d:Q180266]]) ## '''[[Натуральная воспа]]''' ([[d:Q12214]]) ## [[Слупняк]] ([[d:Q47790]]) ## '''[[Сухоты]]''' ([[d:Q12204]]) ## [[Тыф]] ([[d:Q160649]]) ## [[Жоўтая ліхаманка]] ([[d:Q154874]]) # '''[[Псыхічны разлад]]''' ([[d:Q12135]]) ## [[Біпалярны афэктыўны разлад]] ([[d:Q131755]]) ## [[Дэпрэсія]] ([[d:Q42844]]) ## [[Нэўроз]] ([[d:Q181032]]) ## [[Посттраўматычны стрэсавы разлад]] ([[d:Q202387]]) ## [[Псыхоз]] ([[d:Q170082]]) ### [[Трызьненьне]] ([[d:Q189643]]) ### [[Галюцынацыя]] ([[d:Q130741]]) ## [[Шызафрэнія]] ([[d:Q41112]]) === Жывёлагадоўля, 18 === # [[Конь арабскі]] ([[d:Q184138]]) # [[Клайдэсдэйл]] ([[d:Q844058]]) # [[Конь Моргана]] ([[d:Q1179217]]) # [[Стандардбрэд]] ([[d:Q467024]]) # [[Конь чыстакроўны ангельскі]] ([[d:Q210826]]) # [[Поні]] ([[d:Q188828]]) # [[Сіямская котка]] ([[d:Q42604]]) # [[Мэнкс]] ([[d:Q42675]]) # [[Брагман]] ([[d:Q897314]]) # [[Гэрэфардзкая карова]] ([[d:Q737173]]) # [[Гайлэндзкая карова]] ([[d:Q58903]]) # [[Гайльштайн-фрыская карова]] ([[d:Q58910]]) # [[Бігль]] ([[d:Q21102]]) # [[Ангельскі бульдог]] ([[d:Q38383]]) # [[Нямецкі аўчуган]] ([[d:Q38280]]) # [[Грэйгаўнд]] ([[d:Q38571]]) # [[Рэтрывэр]] ([[d:Q39017]]) # [[Шы-цу]] ([[d:Q39357]]) # [[Тэр’ер]] ([[d:Q38984]]) == Практычныя навукі, 1350 == === Навука, 17 === # '''[[Навука]]''' ([[d:Q336]]) # [[Экспэрымэнт]] ([[d:Q101965]]) # [[Лябараторыя]] ([[d:Q483242]]) ## [[Лябараторнае абсталяваньне]] ([[d:Q834028]]) # '''[[Прырода]]''' ([[d:Q7860]]) # [[Назіраньне]] ([[d:Q193181]]) # [[Дасьледаваньне]] ([[d:Q42240]]) # [[Навуковы мэтад]] ([[d:Q46857]]) # [[Навуковая тэорыя]] ([[d:Q3239681]]) # [[Навуковец]] ([[d:Q901]]) # [[Квантавы кампутар]] ([[d:Q176555]]) # [[Байт]] ([[d:Q8799]]) # [[Біт]] ([[d:Q8805]]) # [[Бод]] ([[d:Q192027]]) # [[Градус]] ([[d:Q28390]]) # [[Радыян]] ([[d:Q33680]]) # [[Стэрадыян]] ([[d:Q177612]]) === Астраномія, 293 === ==== Асноўныя тэмы, 20 ==== # '''[[Астраномія]]''' ([[d:Q333]]) # [[Астрабіялёгія]] ([[d:Q411]]) # [[Міжзорнае паглынаньне]] ([[d:Q943247]]) # [[Пазазямное жыцьцё]] ([[d:Q181508]]) # [[Зорная велічыня]] ([[d:Q2028919]]) # [[Прастора]] ([[d:Q107]]) # [[Геацэнтрычная сыстэма]] ([[d:Q165800]]) # [[Геліяцэнтрычная сыстэма]] ([[d:Q103983]]) # [[Астрафізыка]] ([[d:Q37547]]) # [[Прэцэсiя]] ([[d:Q104225]]) # [[Гарызонт падзеяў]] ([[d:Q181741]]) # [[Радыяцыйны пояс]] ([[d:Q188533]]) # [[Тунгускі мэтэарыт]] ([[d:Q125953]]) # [[Пэрыцэнтар і апацэнтар]] ([[d:Q83481]]) # [[Арбітальны пэрыяд]] ([[d:Q37640]]) # [[Вялікая паўвось]] ([[d:Q171594]]) # [[Гравітацыйная лінза]] ([[d:Q185243]]) # [[Астранамічная адзінка]] ([[d:Q1811]]) # [[Сьветлавы год]] ([[d:Q531]]) # [[Парсэк]] ([[d:Q12129]]) ==== Назіральная астраномія, 3 ==== # [[Абсалютная зорная велічыня]] ([[d:Q159653]]) # [[Бачная зорная велічыня]] ([[d:Q124313]]) # [[Абсэрваторыя]] ([[d:Q62832]]) ==== Плянэтарная навука, 8 ==== # '''[[Астэроід]]''' ([[d:Q3863]]) # '''[[Камэта]]''' ([[d:Q3559]]) # [[Экзаплянэта]] ([[d:Q44559]]) # [[Малая плянэта]] ([[d:Q1022867]]) # '''[[Плянэта]]''' ([[d:Q634]]) ## [[Карлікавая плянэта]] ([[d:Q2199]]) ## [[Газавыя плянэты]] ([[d:Q121750]]) ## [[Плянэта зямнога тыпу]] ([[d:Q128207]]) ==== Астрамэтрыя, 88 ==== # [[Астрамэтрыя]] ([[d:Q181505]]) # [[Разьдзяляльная здольнасьць]] ([[d:Q740898]]) # [[Шкала касьмічных адлегласьцяў]] ([[d:Q618164]]) # [[Паралякса]] ([[d:Q165074]]) # [[Фотамэтрыя (астраномія)|Фотамэтрыя]] ([[d:Q1073340]]) # [[Сыстэма нябесных каардынат]] ([[d:Q86394]]) ## [[Схіленьне (астраномія)|Схіленьне]] ([[d:Q76287]]) ## [[Простае ўзьняцьцё]] ([[d:Q13442]]) # [[Нябесны экватар]] ([[d:Q187646]]) # [[Нябесная сфэра]] ([[d:Q12134]]) # [[Роўнадзеньне]] ([[d:Q1315]]) # [[Экліптыка]] ([[d:Q79852]]) # [[Гарызонт]] ([[d:Q43261]]) # [[Надзір]] ([[d:Q145825]]) # [[Сонцастаяньне]] ([[d:Q123524]]) # [[Мапа зорнага неба]] ([[d:Q842617]]) # [[Зэніт]] ([[d:Q82806]]) # [[Задыяк]] ([[d:Q40540]]) # [[Сузор’е]] ([[d:Q8928]]) # [[Андрамэда (сузор’е)|Андрамэда]] ([[d:Q9256]]) # [[Вадаліў (сузор’е)|Вадаліў]] ([[d:Q10576]]) # [[Арол (сузор’е)|Арол]] ([[d:Q10586]]) # [[Ахвярнік (сузор’е)|Ахвярнік]] ([[d:Q9253]]) # [[Баран (сузор’е)|Баран]] ([[d:Q10584]]) # [[Возьнік (сузор’е)|Возьнік]] ([[d:Q10476]]) # [[Валапас]] ([[d:Q8667]]) # [[Жырафа (сузор’е)|Жырафа]] ([[d:Q8832]]) # [[Рак (сузор’е)|Рак]] ([[d:Q8849]]) # [[Ганчакі (сузор’е)|Ганчакі]] ([[d:Q10452]]) # [[Вялікі Пёс]] ([[d:Q10538]]) # [[Малы Пёс]] ([[d:Q9305]]) # [[Казярог (сузор’е)|Казярог]] ([[d:Q10535]]) # [[Кіль (сузор’е)|Кіль]] ([[d:Q10470]]) # [[Касіяпэя (сузор’е)|Касіяпэя]] ([[d:Q10464]]) # [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]] ([[d:Q8844]]) # [[Цэфэй (сузор’е)|Цэфэй]] ([[d:Q10468]]) # [[Кіт (сузор’е)|Кіт]] ([[d:Q8839]]) # [[Голуб (сузор’е)|Голуб]] ([[d:Q10425]]) # [[Валасы Бэрэнікі]] ([[d:Q9285]]) # [[Паўднёвая Карона]] ([[d:Q10413]]) # [[Паўночная Карона]] ([[d:Q10406]]) # [[Груган (сузор’е)|Груган]] ([[d:Q10517]]) # [[Келіх (сузор’е)|Келіх]] ([[d:Q9282]]) # [[Крыж (сузор’е)|Крыж]] ([[d:Q10542]]) # [[Лебедзь (сузор’е)|Лебедзь]] ([[d:Q8921]]) # [[Дэльфін (сузор’е)|Дэльфін]] ([[d:Q9302]]) # [[Цмок (сузор’е)|Цмок]] ([[d:Q8675]]) # [[Малы Конь]] ([[d:Q10438]]) # [[Эрыдан (сузор’е)|Эрыдан]] ([[d:Q10433]]) # [[Блізьняты (сузор’е)|Блізьняты]] ([[d:Q8923]]) # [[Гэркулес (сузор’е)|Гэркулес]] ([[d:Q10448]]) # [[Гідра (сузор’е)|Гідра]] ([[d:Q10578]]) # [[Яшчарка (сузор’е)|Яшчарка]] ([[d:Q10430]]) # [[Леў (сузор’е)|Леў]] ([[d:Q8853]]) # [[Малы Леў]] ([[d:Q10403]]) # [[Заяц (сузор’е)|Заяц]] ([[d:Q10446]]) # [[Шалі (сузор’е)|Шалі]] ([[d:Q10580]]) # [[Воўк (сузор’е)|Воўк]] ([[d:Q10571]]) # [[Рысь (сузор’е)|Рысь]] ([[d:Q10443]]) # [[Ліра (сузор’е)|Ліра]] ([[d:Q10484]]) # [[Адзінарог (сузор’е)|Адзінарог]] ([[d:Q10428]]) # [[Зьмеядзержнік]] ([[d:Q8906]]) # [[Арыён (сузор’е)|Арыён]] ([[d:Q8860]]) # [[Пэгас (сузор’е)|Пэгас]] ([[d:Q8864]]) # [[Пэрсэй (сузор’е)|Пэрсэй]] ([[d:Q10511]]) # [[Рыбы (сузор’е)|Рыбы]] ([[d:Q8679]]) # [[Паўднёвая Рыба]] ([[d:Q10409]]) # [[Карма (сузор’е)|Карма]] ([[d:Q9251]]) # [[Компас (сузор’е)|Компас]] ([[d:Q10473]]) # [[Страла (сузор’е)|Страла]] ([[d:Q10513]]) # [[Стралец (сузор’е)|Стралец]] ([[d:Q8866]]) # [[Скарпіён (сузор’е)|Скарпіён]] ([[d:Q8865]]) # [[Шчыт (сузор’е)|Шчыт]] ([[d:Q10529]]) # [[Зьмяя (сузор’е)|Зьмяя]] ([[d:Q8910]]) # [[Сэкстант (сузор’е)|Сэкстант]] ([[d:Q10525]]) # [[Цялец (сузор’е)|Цялец]] ([[d:Q10570]]) # [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]] ([[d:Q10565]]) # [[Паўднёвы Трыкутнік]] ([[d:Q10422]]) # [[Вялікая Мядзьведзіха]] ([[d:Q8918]]) # [[Малая Мядзьведзіха]] ([[d:Q10478]]) # [[Ветразі (сузор’е)|Ветразі]] ([[d:Q10521]]) # [[Дзева (сузор’е)|Дзева]] ([[d:Q8842]]) # [[Лісічка (сузор’е)|Лісічка]] ([[d:Q10519]]) # [[Кітайскія сузор’і]] ([[d:Q1074076]]) ## [[Чжу-цюэ]] ([[d:Q1059392]]) ## [[Бай-ху]] ([[d:Q1072455]]) ## [[Сюань-ву]] ([[d:Q125696]]) ## [[Цын-лун]] ([[d:Q515882]]) ==== Астранамічныя аб’екты, 74 ==== # [[Астранамічны аб’ект]] ([[d:Q6999]]) # [[NGC 5128]] ([[d:Q487255]]) # [[Лебедзь X-1]] ([[d:Q332674]]) # [[Эта Кіля]] ([[d:Q12185]]) # [[Камэта Галея]] ([[d:Q23054]]) # [[Гіяды]] ([[d:Q13511]]) # [[Вялікае Магеланава Воблака]] ([[d:Q49957]]) # [[M87]] ([[d:Q14041]]) # [[Міра (зорка)|Міра]] ([[d:Q12965]]) # [[Амэга Цэнтаўра]] ([[d:Q14275]]) # [[Туманнасьць Арыёна]] ([[d:Q13903]]) # [[Плеяды (зорная скупнасьць)|Плеяды]] ([[d:Q13423]]) # [[Стралец А*]] ([[d:Q237284]]) # [[Мясцовая група]] ([[d:Q3944]]) ## [[Магеланавы Воблакі]] ([[d:Q50028]]) ## '''[[Млечны Шлях]]''' ([[d:Q321]]) ## [[Галяктыка Андрамэды]] ([[d:Q2469]]) ## [[Галяктыка Трыкутніка]] ([[d:Q13724]]) # '''[[Сонечная сыстэма]]''' ([[d:Q544]]) # '''[[Сонца]]''' ([[d:Q525]]) # '''[[Мэркур]]''' ([[d:Q308]]) # '''[[Вэнэра]]''' ([[d:Q313]]) # '''[[Зямля]]''' ([[d:Q2]]) ## '''[[Месяц (спадарожнік)|Месяц]]''' ([[d:Q405]]) # '''[[Марс]]''' ([[d:Q111]]) ##[[d:Q7548|Deimos]] ##[[d:Q7547|Phobos]] # [[Пояс астэроідаў]] ([[d:Q2179]]) # [[Цэрэра (карлікавая плянэта)|Цэрэра]] ([[d:Q596]]) # '''[[Юпітэр]]''' ([[d:Q319]]) ## [[Іё (спадарожнік Юпітэра)|Іё]] ([[d:Q3123]]) ## [[Эўропа (спадарожнік)|Эўропа]] ([[d:Q3143]]) ## [[Ганімэд (спадарожнік)|Ганімэд]] ([[d:Q3169]]) ## [[Каліста]] ([[d:Q3134]]) # '''[[Сатурн]]''' ([[d:Q193]]) ## [[Энцэляд]] ([[d:Q3303]]) ## [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]] ([[d:Q2565]]) # '''[[Уран]]''' ([[d:Q324]]) # '''[[Нэптун]]''' ([[d:Q332]]) ## [[Трытон (спадарожнік Нэптуна)|Трытон]] ([[d:Q3359]]) # [[Плютон]] ([[d:Q339]]) ## [[Харон (спадарожнік)|Харон]] ([[d:Q6604]]) # [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыс]] ([[d:Q611]]) # [[Макемаке (карлікавая плянэта)|Макемаке]] ([[d:Q604]]) # [[Хаўмэя (карлікавая плянэта)|Хаўмэя]] ([[d:Q601]]) # [[Пояс Койпэра]] ([[d:Q427]]) # [[Воблака Оорта]] ([[d:Q40864]]) # [[PSR B1257+12 c]] ([[d:Q73561]]) # [[51 Пэгаса b]] ([[d:Q242309]]) # [[Сырыюс]] ([[d:Q3409]]) # [[Канопус]] ([[d:Q12189]]) # [[Арктур]] ([[d:Q12985]]) # [[Альфа Цэнтаўра]] ([[d:Q12176]]) # [[Вэга]] ([[d:Q3427]]) # [[Рыгель]] ([[d:Q12126]]) # [[Працыён]] ([[d:Q13034]]) # [[Ахэрнар]] ([[d:Q12183]]) # [[Бэтэльгейзэ]] ([[d:Q12124]]) # [[Капэля (зорка)|Капэля]] ([[d:Q12970]]) # [[Альтаір]] ([[d:Q12975]]) # [[Альдэбаран]] ([[d:Q88540091]]) # [[Колас (зорка)|Колас]] ([[d:Q13008]]) # [[Антарэс]] ([[d:Q12166]]) # [[Полюкс]] ([[d:Q13028]]) # [[Фамальгаўт]] ([[d:Q13169]]) # [[Дэнэб]] ([[d:Q12179]]) # [[RR Ліры]] ([[d:Q370994]]) # [[Акрукс]] ([[d:Q13102]]) # [[Бэта Цэнтаўра]] ([[d:Q13175]]) # [[Альголь]] ([[d:Q13080]]) # [[Дэльта Цэфэя]] ([[d:Q13024]]) # [[Паўночная зорка]] ([[d:Q12980]]) # [[3C 273]] ([[d:Q229318]]) # [[Крабападобная туманнасьць]] ([[d:Q10934]]) ==== Галяктычная іпазагаляктычная астраномія, 32 ==== # '''[[Чорная дзірка]]''' ([[d:Q589]]) ## [[Гравітацыйны радыюс]] ([[d:Q72755]]) ## [[Звышмасіўная чорная дзірка]] ([[d:Q40392]]) # [[Касьмічныя прамяні]] ([[d:Q11547]]) # [[Цёмная туманнасьць]] ([[d:Q204194]]) # '''[[Галяктыка]]''' ([[d:Q318]]) # [[Галяктычнае скопішча]] ([[d:Q204107]]) # [[Галяктычная група]] ([[d:Q1491746]]) ## [[Галяктычнае звышскопішча]] ([[d:Q27521]]) # [[Вялікі атрактар]] ([[d:Q656857]]) # [[Абшар H II]] ([[d:Q11282]]) # [[Міжзорнае асяродзьдзе]] ([[d:Q41872]]) # [[Малекулярнае воблака]] ([[d:Q272447]]) # [[Туманнасьць]] ([[d:Q42372]]) # [[Касьмічная прастора]] ([[d:Q4169]]) # [[Сонечны вецер]] ([[d:Q79833]]) # [[Зорная скупнасьць]] ([[d:Q168845]]) # [[Кулістая зорная скупнасьць]] ([[d:Q11276]]) # [[Расьсеяная зорная скупнасьць]] ([[d:Q11387]]) # [[Зорная асацыяцыя]] ([[d:Q736194]]) # [[Марфалягічная клясыфікацыя галяктык]] ([[d:Q1648748]]) # [[Карлікавая галяктыка]] ([[d:Q190438]]) # [[Эліптычная галяктыка]] ([[d:Q184348]]) # [[Няправільная галяктыка]] ([[d:Q190397]]) # [[Лінзападобная галяктыка]] ([[d:Q192078]]) # [[Сьпіральная галяктыка]] ([[d:Q2488]]) # [[Актыўнае галяктычнае ядро]] ([[d:Q46587]]) # [[Блязар]] ([[d:Q221221]]) # [[Квазар]] ([[d:Q83373]]) # [[Радыягаляктыка]] ([[d:Q217012]]) # [[Галяктыка Сэйфэрта]] ([[d:Q213930]]) # [[Галяктыка з зоркаўтварэньнем]] ([[d:Q726611]]) ==== Касмалёгія, 15 ==== # [[Касмалёгія]] ([[d:Q338]]) # [[Век Сусьвету]] ([[d:Q500699]]) # '''[[Вялікі выбух]]''' ([[d:Q323]]) # [[Рэліктавае выпраменьваньне]] ([[d:Q15605]]) # [[Цёмная энэргія]] ([[d:Q18343]]) # [[Цёмная матэрыя]] ([[d:Q79925]]) # [[Паходжаньне Сонечнай сыстэмы]] ([[d:Q3535]]) # [[Утварэньне і эвалюцыя галяктык]] ([[d:Q1995140]]) # [[Закон Габла]] ([[d:Q179916]]) # [[Сонечная туманнасьць]] ([[d:Q3400]]) # [[Нэбулярная гіпотэза]] ([[d:Q13599969]]) # [[Чырвонае зрушэньне]] ([[d:Q76250]]) # '''[[Сусьвет]]''' ([[d:Q1]]) ## [[Бачны сусьвет]] ([[d:Q221392]]) # [[Кратовая нара]] ([[d:Q7544]]) ==== Астраномія зорак, 33 ==== # '''[[Зорка]]''' ([[d:Q523]]) # [[Карычневы карлік]] ([[d:Q101600]]) # [[Зона прыдатная да жыцьця]] ([[d:Q215913]]) # [[Гама-ўсплёск]] ([[d:Q22247]]) # [[Дыяграма Гэрцспруна—Расэла]] ([[d:Q3270143]]) # [[Мэталічнасьць]] ([[d:Q217030]]) # [[Плянэтная сыстэма]] ([[d:Q206717]]) # [[Спэктральная кляса]] ([[d:Q179600]]) # [[Эвалюцыя зорак]] ([[d:Q6472]]) ## [[Плянэтарная туманнасьць]] ([[d:Q13632]]) ## [[Зоркаўтварэньне]] ([[d:Q16744]]) ## [[Галоўная пасьлядоўнасьць]] ([[d:Q3450]]) ## [[Пратазорка]] ([[d:Q204903]]) ## [[Чырвоны гігант]] ([[d:Q50081]]) ## [[Зорка-гігант]] ([[d:Q5875]]) ## [[Звышгігант]] ([[d:Q193599]]) ## [[Зорка Вольфа—Рае]] ([[d:Q6251]]) ## [[Кампактная зорка]] ([[d:Q368442]]) ### [[Белы карлік]] ([[d:Q5871]]) ### [[Нэўтронная зорка]] ([[d:Q4202]]) ### [[Чорная дзірка зорнай масы]] ([[d:Q1047034]]) # [[Зорная кінэматыка]] ([[d:Q6440]]) # [[Зорнае магнітнае поле]] ([[d:Q6449]]) # [[Зорны нуклеосынтэз]] ([[d:Q1057093]]) # [[Вярчэньне зоркі]] ([[d:Q6464]]) # [[Зорная сыстэма]] ([[d:Q595871]]) ## [[Падвойная зорка]] ([[d:Q50053]]) ## [[Калязорны дыск]] ([[d:Q3235978]]) # [[Зьменная зорка]] ([[d:Q6243]]) ## [[Цэфэіда]] ([[d:Q188593]]) ## [[Новая зорка]] ([[d:Q6458]]) ## [[Пульсар]] ([[d:Q4360]]) ## [[Звышновая зорка]] ([[d:Q3937]]) ==== Нябесная мэханіка, 20 ==== # [[Нябесная мэханіка]] ([[d:Q184274]]) # [[Зацьменьне]] ([[d:Q141022]]) ## [[Зацьменьне Месяца]] ([[d:Q44235]]) ## [[Сонечнае зацьменьне]] ([[d:Q3887]]) # [[Эфэмэрыда]] ([[d:Q120200]]) # [[Эпоха (астраномія)|Эпоха]] ([[d:Q2703]]) # [[Другая касьмічная хуткасьць]] ([[d:Q166530]]) # [[Экватарыяльная сыстэма каардынатаў]] ([[d:Q208617]]) # [[Гравітацыйны манэўр]] ([[d:Q223776]]) # [[Законы Кеплера]] ([[d:Q83219]]) # [[Пункты Лягранжа]] ([[d:Q190463]]) # [[Спадарожнік]] ([[d:Q2537]]) # [[Арбіта]] ([[d:Q4130]]) ## [[Геастацыянарная арбіта]] ([[d:Q192316]]) ## [[Нізкая калязямная арбіта]] ([[d:Q663611]]) # [[Арбітальныя элемэнты]] ([[d:Q272626]]) # [[Эксцэнтрысытэт арбіты]] ([[d:Q208474]]) # [[Астрадынаміка]] ([[d:Q842433]]) # [[Засланеньне]] ([[d:Q202746]]) # [[Задача дзьвюх целаў]] ([[d:Q232976]]) === Фізыка, 381 === ==== Фундамэнтальныя фізычныя канцэпцыі, 25 ==== # '''[[Фізыка]]''' ([[d:Q413]]) # '''[[Энэргія]]''' ([[d:Q11379]]) ## [[Эквівалентнасьць масы-энэргіі]] ([[d:Q35875]]) # [[Матэрыя (фізыка)|Матэрыя]] ([[d:Q35758]]) # [[Выпраменьваньне]] ([[d:Q18335]]) # [[Прастора-час]] ([[d:Q133327]]) # '''[[Час]]''' ([[d:Q11471]]) ## [[Плянкаўскі час]] ([[d:Q202642]]) ## [[Плянкаўскія адзінкі]] ([[d:Q468999]]) # '''[[Вакуўм]]''' ([[d:Q11475]]) # [[Тэорыя рэлятыўнасьці]] ([[d:Q43514]]) # '''[[Агульная тэорыя адноснасьці]]''' ([[d:Q11452]]) # '''[[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]]''' ([[d:Q11455]]) # [[Экспэрымэнт Мікелсана]] ([[d:Q154844]]) ===== Фізычныя тэорыі, 11 ===== # [[Фізычная велічыня]] ([[d:Q107715]]) # [[Тэарэтычная фізыка]] ([[d:Q18362]]) # [[Кот Шрэдынгера]] ([[d:Q8588]]) # [[Вандроўка ў часе]] ([[d:Q182154]]) # [[Квантавая тэорыя поля]] ([[d:Q54505]]) # '''[[Квантавая мэханіка]]''' ([[d:Q944]]) # [[Квантавая заблытанасьць]] ([[d:Q215675]]) # [[Прынцып нявызначанасьці]] ([[d:Q44746]]) # [[Раўнаньне Шрэдынгера]] ([[d:Q165498]]) # [[Хвалевая функцыя]] ([[d:Q2362761]]) # [[Карпускулярна-хвалевы дуалізм]] ([[d:Q193068]]) ==== Мэханіка, 121 ==== ===== Клясычная мэханіка, 88 ===== # [[Мэханіка]] ([[d:Q41217]]) # '''[[Клясычная мэханіка]]''' ([[d:Q11397]]) # '''[[Закон захаваньня энэргіі]]''' ([[d:Q11382]]) # '''[[Сіла (фізычная велічыня)|Сіла]]''' ([[d:Q11402]]) # [[Сыстэма адліку]] ([[d:Q184876]]) # [[Інэрцыя]] ([[d:Q122508]]) # '''[[Маса]]''' ([[d:Q11423]]) # [[Момант інэрцыі]] ([[d:Q165618]]) # [[Вечны рухавік]] ([[d:Q12623]]) ## '''[[Гравітацыя]]''' ([[d:Q11412]]) # [[Гравітацыйная канстанта]] ([[d:Q18373]]) # [[Кінэматыка]] ([[d:Q11476]]) # [[Кінэтычная энэргія]] ([[d:Q46276]]) # [[Патэнцыйная энэргія]] ([[d:Q155640]]) # [[Шчыльнасьць]] ([[d:Q29539]]) ## [[Мэханіка суцэльных асяродзьдзяў]] ([[d:Q193463]]) # [[Імпульс сілы]] ([[d:Q837940]]) # [[Імпульс]] ([[d:Q41273]]) # [[Мэханічны рух]] ([[d:Q79782]]) ## '''[[Паскарэньне]]''' ([[d:Q11376]]) ## [[Законы Ньютана]] ([[d:Q38433]]) ## [[Вольнае падзеньне]] ([[d:Q140028]]) ## '''[[Хуткасьць]]''' ([[d:Q11465]]) # [[Кручэньне]] ([[d:Q107617]]) ## [[Момант імпульсу]] ([[d:Q161254]]) ## [[Адцэнтравая сіла]] ([[d:Q178733]]) ## [[Нармальнае паскарэньне]] ([[d:Q172881]]) ## [[Сіла Карыяліса]] ([[d:Q169973]]) # [[Клясычная тэорыя прыцягненьня Ньютана]] ([[d:Q134465]]) # [[Момант сілы]] ([[d:Q48103]]) # [[Вага]] ([[d:Q25288]]) # [[Мэханічная праца]] ([[d:Q42213]]) # [[Скарачэньне Лёрэнца]] ([[d:Q836595]]) # [[Статыка]] ([[d:Q169019]]) # [[Мэханіка цьвёрдага цела]] ([[d:Q1080293]]) # [[Супраціўленьне матэрыялаў]] ([[d:Q240553]]) # [[Мэханічнае напружаньне]] ([[d:Q206175]]) # [[Церце]] ([[d:Q82580]]) # [[Модуль пругкасьці]] ([[d:Q192005]]) # [[Пругкасьць]] ([[d:Q62932]]) # [[Закон Гука]] ([[d:Q170282]]) # [[Плястычная дэфармацыя]] ([[d:Q472074]]) # [[Цьвёрдасьць]] ([[d:Q569057]]) # [[Эфэкт матылька]] ([[d:Q187536]]) # [[Кутавая хуткасьць]] ([[d:Q161635]]) ## [[Дынаміка]] ([[d:Q128030]]) # [[Хiстальнiк Фуко]] ([[d:Q178841]]) # '''[[Вымярэньне]]''' ([[d:Q12453]]) ## [[Вымяральны прыбор]] ([[d:Q2041172]]) ## [[Вышынямер]] ([[d:Q216197]]) ## [[Мікромэтар]] ([[d:Q12458]]) ## [[Чуйнік]] ([[d:Q167676]]) ## [[Спэктромэтар]] ([[d:Q188463]]) ## [[Тэадаліт]] ([[d:Q181517]]) ## [[Вагі]] ([[d:Q134566]]) # [[Адзінкі вымярэньня]] ([[d:Q47574]]) ## [[Мэтрычная сыстэма мер]] ([[d:Q232405]]) ## '''[[Міжнародная сыстэма СІ]]''' ([[d:Q12457]]) # [[Мэтралёгія]] ([[d:Q394]]) # [[Квадратны мэтар]] ([[d:Q25343]]) # [[Акр]] ([[d:Q81292]]) # [[Гектар]] ([[d:Q35852]]) # [[Ангстрэм]] ([[d:Q81454]]) # [[Фут]] ([[d:Q3710]]) # [[Цаля]] ([[d:Q218593]]) # '''[[Мэтар]]''' ([[d:Q11573]]) # [[Міля]] ([[d:Q253276]]) # [[Марская міля]] ([[d:Q93318]]) # [[Ярд]] ([[d:Q482798]]) # '''[[Сэкунда]]''' ([[d:Q11574]]) # [[Хвіліна]] ([[d:Q7727]]) # [[Гадзіна]] ([[d:Q25235]]) # '''[[Содні]]''' ([[d:Q573]]) # [[Тыдзень]] ([[d:Q23387]]) # [[Месяц (каляндар)|Месяц]] ([[d:Q5151]]) # '''[[Год]]''' ([[d:Q577]]) # [[Дзесяцігодзьдзе]] ([[d:Q39911]]) # [[Тысячагодзьдзе]] ([[d:Q36507]]) # [[Галён]] ([[d:Q178413]]) # '''[[Літар]]''' ([[d:Q11582]]) # [[Атмасфэра (адзінка вымярэньня)|Атмасфэра]] ([[d:Q177974]]) # [[Ньютан]] ([[d:Q12438]]) # [[Паскаль (адзінка вымярэньня)|Паскаль]] ([[d:Q44395]]) # '''[[Кіляграм]]''' ([[d:Q11570]]) # [[Тона]] ([[d:Q191118]]) # [[Фунт (адзінка вымярэньня)|Фунт]] ([[d:Q100995]]) # [[Унцыя]] ([[d:Q48013]]) # [[Вузел (адзінка вымярэньня)|Вузел]] ([[d:Q128822]]) ===== Вадкасьці, 15 ===== # [[Гідраўліка]] ([[d:Q177784]]) ## [[Рэалёгія]] ([[d:Q271707]]) # [[Гідрааэрамэханіка]] ([[d:Q172145]]) # [[Закон Бэрнульлі]] ([[d:Q181328]]) # [[Плывучасьць]] ([[d:Q6497624]]) # [[Канвэкцыя]] ([[d:Q160329]]) # [[Дыфузія]] ([[d:Q163214]]) # [[Гідрааэрадынаміка]] ([[d:Q216320]]) # [[Гідрастатыка]] ([[d:Q177807]]) # [[Раўнаньні Навіе—Стоўкса]] ([[d:Q201321]]) # [[Лік Рэйнальдса]] ([[d:Q178932]]) # [[Паверхневае нацягненьне]] ([[d:Q170749]]) # [[Турбулентнасьць]] ([[d:Q190132]]) # [[Грузкасьць]] ([[d:Q128709]]) # [[Закон Архімэда]] ([[d:Q181404]]) ===== Аэрадынаміка, 2 ===== # [[Аэрадынаміка]] ([[d:Q8424]]) # [[Лік Маха]] ([[d:Q160669]]) ===== Хвалі і акустыка, 16 ===== # [[Хваля]] ([[d:Q37172]]) # [[Акустыка]] ([[d:Q82811]]) ## '''[[Гук]]''' ([[d:Q11461]]) ## [[Хуткасьць гуку]] ([[d:Q124003]]) ## [[Ультрагук]] ([[d:Q162564]]) # [[Дыфракцыя]] ([[d:Q133900]]) # '''[[Частасьць]]''' ([[d:Q11652]]) # [[Інтэрфэрэнцыя]] ([[d:Q136980]]) # [[Шум]] ([[d:Q179448]]) # [[Рэзананс]] ([[d:Q172858]]) # [[Эфэкт Доплера]] ([[d:Q76436]]) # [[Мэтраном]] ([[d:Q156424]]) # [[Ваганьні]] ([[d:Q170475]]) ## [[Гарманічны асцылятар]] ([[d:Q190070]]) # [[Амплітуда]] ([[d:Q159190]]) # [[Дэцыбэл]] ([[d:Q5329]]) ==== Оптыка, 18 ==== # [[Оптыка]] ([[d:Q14620]]) # [[Сьвяцільнасьць]] ([[d:Q105902]]) # [[Хвалевая оптыка]] ([[d:Q942347]]) # [[Адбіцьцё]] ([[d:Q165939]]) # [[Лазэр на свабодных электронах]] ([[d:Q586386]]) # [[Фатоніка]] ([[d:Q467054]]) # [[Эфэкт Кера]] ([[d:Q883038]]) # [[Нелінейная оптыка]] ([[d:Q756033]]) # [[Палярызацыя хваляў]] ([[d:Q193760]]) # [[Паказальнік пераламленьня]] ([[d:Q174102]]) # '''[[Сьвятло]]''' ([[d:Q9128]]) ## '''[[Хуткасьць сьвятла]]''' ([[d:Q2111]]) # [[Пераламленьне]] ([[d:Q72277]]) # [[Даўжыня хвалі]] ([[d:Q41364]]) # [[Электронны мікраскоп]] ([[d:Q132560]]) # [[Кандэла]] ([[d:Q83216]]) # [[Люмэн]] ([[d:Q484092]]) # [[Люкс]] ([[d:Q179836]]) ==== Тэрмадынаміка, 50 ==== # [[Першы закон тэрмадынамікі]] ([[d:Q179380]]) # [[Джоўль]] ([[d:Q25269]]) # [[Калёрыя]] ([[d:Q130964]]) # [[Другі закон тэрмадынамікі]] ([[d:Q177045]]) # [[Цеплаперадача]] ([[d:Q179635]]) # [[Нутраная энэргія]] ([[d:Q180241]]) # [[Тэрмадынамічная фаза]] ([[d:Q104837]]) # [[Крытычны пункт]] ([[d:Q111059]]) # [[Кандэнсацыя]] ([[d:Q166583]]) # [[Параваньне]] ([[d:Q132814]]) # [[Патройны пункт]] ([[d:Q106410]]) # '''[[Агрэгатны стан]]''' ([[d:Q11430]]) # '''[[Газ]]''' ([[d:Q11432]]) # '''[[Вадкасьць]]''' ([[d:Q11435]]) # '''[[Цьвёрдае цела]]''' ([[d:Q11438]]) # [[Цяпло]] ([[d:Q44432]]) — няслушная спасылка # [[Цеплаёмістасьць]] ([[d:Q179388]]) # [[Цеплаправоднасьць]] ([[d:Q487005]]) # [[Адыябатычны працэс]] ([[d:Q182453]]) # [[Абсалютны нуль тэмпэратуры]] ([[d:Q81182]]) # [[Магутнасьць]] ([[d:Q25342]]) # [[Кіпеньне]] ([[d:Q41716]]) # [[Зацьвярдзеньне]] ([[d:Q108000]]) # [[Плаўленьне]] ([[d:Q106080]]) # [[Сублімацыя]] ([[d:Q131800]]) # [[Броўнаўскі рух]] ([[d:Q178036]]) # [[Тэмпэратура кіпеньня]] ([[d:Q1003183]]) # [[Тэмпэратура плаўленьня]] ([[d:Q15318]]) # [[Тэрмомэтар]] ([[d:Q646]]) # [[Градус Цэльсія]] ([[d:Q25267]]) # [[Градус Фарэнгайта]] ([[d:Q42289]]) # [[Кельвін]] ([[d:Q11579]]) # [[Цеплавы рухавік]] ([[d:Q178185]]) # [[Нармальныя ўмовы]] ([[d:Q102145]]) # [[Ідэальны газ]] ([[d:Q172280]]) # [[Статыстычная мэханіка]] ([[d:Q188715]]) # '''[[Тэмпэратура]]''' ([[d:Q11466]]) # '''[[Тэрмадынаміка]]''' ([[d:Q11473]]) # [[Энтальпія]] ([[d:Q161064]]) # [[Энтрапія]] ([[d:Q45003]]) # [[Раўнаньне стану ідэальнага газу]] ([[d:Q191785]]) # [[Ціск]] ([[d:Q39552]]) # [[Функцыя стану]] ([[d:Q230937]]) # [[Энэргія Гібса]] ([[d:Q334631]]) # [[Тэрмадынамічны стан]] ([[d:Q230875]]) # [[Канстанта Больцмана]] ([[d:Q5962]]) # [[Спэцыфічная цяплыня выпарэньня]] ([[d:Q483538]]) # [[Насычаная пара]] ([[d:Q2661322]]) # [[Закон Бойла—Марыёта]] ([[d:Q175974]]) # [[Абсолютна чорнае цела]] ([[d:Q161424]]) ==== Электрычнасьць і магнетызм, 68 ==== # [[Поле (фізыка)|Поле]] ([[d:Q185674]]) # [[Напруга]] ([[d:Q25428]]) # [[Вольт]] ([[d:Q25250]]) # [[Ом]] ([[d:Q47083]]) # [[Гэрц]] ([[d:Q39369]]) # [[Фарад]] ([[d:Q131255]]) # [[Кулён]] ([[d:Q25406]]) # [[Гэнры (адзінка вымярэньня)|Гэнры]] ([[d:Q163354]]) # [[Тэсла (адзінка вымярэньня)|Тэсла]] ([[d:Q163343]]) # [[Вэбэр (адзінка вымярэньня)|Вэбэр]] ([[d:Q170804]]) # [[Ват]] ([[d:Q25236]]) # [[Ампэр]] ([[d:Q25272]]) # [[Магнітны струмень]] ([[d:Q177831]]) # [[Магнітная пранікальнасьць]] ([[d:Q28352]]) # [[Спэцыфічны электрычны супор]] ([[d:Q108193]]) # [[Супор]] ([[d:Q25358]]) ## [[Закон Ома]] ([[d:Q41591]]) # [[Электрычны імпэданс]] ([[d:Q179043]]) # [[Рэактанс]] ([[d:Q193972]]) # [[Электронвольт]] ([[d:Q83327]]) # [[Фэрамагнэтызм]] ([[d:Q184207]]) # [[Магнэтызм]] ([[d:Q3294789]]) # '''[[Магніт]]''' ([[d:Q11421]]) # [[Магнітаруховая сіла]] ([[d:Q1266982]]) # [[Магнітастатыка]] ([[d:Q665093]]) # '''[[Магнітнае поле]]''' ([[d:Q11408]]) # [[Магнітны момант]] ([[d:Q242657]]) # '''[[Плязма]]''' ([[d:Q10251]]) # [[Звышплыннасьць]] ([[d:Q106667]]) # '''[[Электрычнасьць]]''' ([[d:Q12725]]) # '''[[Электрычны ток]]''' ([[d:Q11651]]) # [[Электрычны праваднік]] ([[d:Q124291]]) # [[Дыэлектрык]] ([[d:Q184996]]) # [[Ізалятар]] ([[d:Q178150]]) # [[Экспэрымэнт Мілікена]] ([[d:Q649803]]) # [[Электрастатыка]] ([[d:Q26336]]) # [[Электрычны зарад]] ([[d:Q1111]]) # [[Закон Кулёна]] ([[d:Q83152]]) # [[Электрычнае поле]] ([[d:Q46221]]) # [[Тэарэма Гаўса]] ([[d:Q173356]]) # [[Электрычны патэнцыял]] ([[d:Q55451]]) # [[Сіла Лёрэнца]] ([[d:Q172137]]) # [[Электрарухальная сіла]] ([[d:Q185329]]) # [[Электрамагнітная індукцыя]] ([[d:Q988780]]) # [[Закон электрамагнітнай індукцыі Фарадэя]] ([[d:Q181465]]) # [[Раўнаньні Максўэла]] ([[d:Q51501]]) # [[Электрамагнітнае поле]] ([[d:Q177625]]) # [[Закон Ампэра аб цыркуляцыі]] ([[d:Q51500]]) # [[Правілы Кірхгофа]] ([[d:Q187672]]) # [[Электрамагніт]] ([[d:Q178032]]) # '''[[Электрамагнітнае выпраменьваньне]]''' ([[d:Q12969754]]) ## [[Электрамагнітны спэктар]] ([[d:Q133139]]) # [[Электрычная ёмістасьць]] ([[d:Q164399]]) # [[Індуктыўнасьць]] ([[d:Q177897]]) ## [[Радыёвыпраменьваньне]] ([[d:Q4262]]) ## [[Мікрахваля]] ([[d:Q127995]]) ## '''[[Інфрачырвонае выпраменьваньне]]''' ([[d:Q11388]]) ## [[Бачнае выпраменьваньне]] ([[d:Q76299]]) ## '''[[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]]''' ([[d:Q11391]]) # [[Віхравыя токі]] ([[d:Q208598]]) # [[Каэфіцыент перадачы]] ([[d:Q854659]]) # [[Фотаэфэкт]] ([[d:Q83213]]) ## [[Рэнтгенаўскае выпраменьваньне]] ([[d:Q34777]]) ## [[Гама-выпраменьваньне]] ([[d:Q11523]]) # [[Кандэнсат Бозэ—Айнштайна]] ([[d:Q46202]]) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] ([[d:Q849919]]) # [[Мэтаматэрыял]] ([[d:Q497166]]) # [[Звышправоднасьць]] ([[d:Q124131]]) ==== Фізыка кандэнсаванага стану, 99 ==== # [[Фізыка кандэнсаванага стану]] ([[d:Q214781]]) # [[Ізатоп]] ([[d:Q25276]]) # [[Аморфнае цела]] ([[d:Q103382]]) # [[Фізыка цьвёрдага цела]] ([[d:Q715396]]) # [[Эфэкт Комптана]] ([[d:Q171516]]) # [[Выраджаны газ]] ([[d:Q51368]]) # [[Тунэльны эфэкт]] ([[d:Q175751]]) # [[Фундамэнтальнае ўзаемадзеяньне]] ([[d:Q104934]]) # [[Элемэнтарная часьцінка]] ([[d:Q43116]]) # [[Гравітон]] ([[d:Q103585]]) # '''[[Атам]]''' ([[d:Q9121]]) # '''[[Моцнае ўзаемадзеяньне]]''' ([[d:Q11415]]) # '''[[Слабое ўзаемадзеяньне]]''' ([[d:Q11418]]) # [[Квантавая хромадынаміка]] ([[d:Q238170]]) # [[Квантавая электрадынаміка]] ([[d:Q234881]]) # [[Фізыка элемэнтарных часьцінак]] ([[d:Q18334]]) # [[Часьцінка (фізыка)|Часьцінка]] ([[d:Q1621273]]) # [[Камэра Ўілсана]] ([[d:Q214634]]) # [[Стандартная мадэль]] ([[d:Q18338]]) # [[Тэорыя струнаў]] ([[d:Q33198]]) # [[Спантаннае парушэньне сымэтрыі]] ([[d:Q736716]]) # [[Супэрсымэтрыя]] ([[d:Q193442]]) # [[Паскаральнік зараджаных часьцінак]] ([[d:Q130825]]) ## [[Вялікі гадронны калайдэр]] ([[d:Q40605]]) ## [[Сынхратрон]] ([[d:Q689863]]) ## [[Сынхратроннае выпраменьваньне]] ([[d:Q212871]]) ## [[Тэватрон]] ([[d:Q944533]]) # [[Кварк-глюённая плязма]] ([[d:Q733096]]) # [[Экспэрымэнт Гайгера—Марздэна]] ([[d:Q1648751]]) # [[Субатамная часьцінка]] ([[d:Q177013]]) # [[Фэрміён]] ([[d:Q44363]]) # [[Лептон]] ([[d:Q82586]]) ## [[Электрон]] ([[d:Q2225]]) ## [[Мюон]] ([[d:Q3151]]) ## [[Таў-лептон]] ([[d:Q188392]]) ## [[Нэўтрына]] ([[d:Q2126]]) # [[Кварк]] ([[d:Q6718]]) ## [[U-кварк]] ([[d:Q6732]]) ## [[D-кварк]] ([[d:Q6745]]) ## [[C-кварк]] ([[d:Q6754]]) ## [[S-кварк]] ([[d:Q6763]]) ## [[T-кварк]] ([[d:Q6778]]) ## [[B-кварк]] ([[d:Q6786]]) # [[Гадроны]] ([[d:Q101667]]) ## [[Барыён]] ([[d:Q159731]]) ### [[Нэўтрон]] ([[d:Q2348]]) ### [[Пратон]] ([[d:Q2294]]) ## [[Мэзон]] ([[d:Q102742]]) # [[Базон]] ([[d:Q43101]]) # [[Калібравальны базон]] ([[d:Q105580]]) # [[Глюон]] ([[d:Q3299]]) # [[Фатон]] ([[d:Q3198]]) # [[Базон Гігса]] ([[d:Q402]]) # [[W- і Z-базоны]] ([[d:Q211922]]) # [[Іянізавальнае выпраменьваньне]] ([[d:Q186161]]) # '''[[Радыяактыўнасьць]]''' ([[d:Q11448]]) # [[Альфа-радыяктыўнасьць]] ([[d:Q179856]]) # [[Альфа-часьцінка]] ([[d:Q103517]]) # [[Бэта-часьцінка]] ([[d:Q103531]]) # [[Бэта-распад]] ([[d:Q306786]]) # [[Антыматэрыя]] ([[d:Q83197]]) # [[Антычасьцінка]] ([[d:Q182717]]) # [[Пазытрон]] ([[d:Q3229]]) # [[Антывадарод]] ([[d:Q216121]]) # [[Антыпратон]] ([[d:Q107575]]) # [[Антынэўтрон]] ([[d:Q156530]]) # [[Бэкерэль (адзінка вымярэньня)|Бэкерэль]] ([[d:Q102573]]) # [[Грэй (адзінка вымярэньня)|Грэй]] ([[d:Q190095]]) # [[Зывэрт (адзінка вымярэньня)|Зывэрт]] ([[d:Q103246]]) # [[Энэргія сувязі]] ([[d:Q420754]]) # [[Ядзерная фізыка]] ([[d:Q81197]]) # [[Тэрмаядзерная рэакцыя]] ([[d:Q13082]]) ## [[Такамак]] ([[d:Q188589]]) ## [[Тэрмаядзерная энэргія]] ([[d:Q641442]]) # '''[[Дзяленьне ядра]]''' ([[d:Q11429]]) # [[Атамнае ядро]] ([[d:Q37147]]) # [[Атамная фізыка]] ([[d:Q26383]]) # [[Атамная арбіталь]] ([[d:Q53860]]) # [[Атамная тэорыя]] ([[d:Q210553]]) # [[Бораўская мадэль атаму]] ([[d:Q172948]]) # [[Электронная канхвігурацыя]] ([[d:Q53859]]) # [[Электронная абалонка]] ([[d:Q193793]]) # [[Стан узбуджэньня]] ([[d:Q215328]]) # [[Вадародападобны атам]] ([[d:Q2333783]]) # [[Звыштонкая структура]] ([[d:Q1413102]]) # [[Мадэль атама Томсана]] ([[d:Q274116]]) # [[Галоўны квантавы лік]] ([[d:Q867448]]) # [[Прынцып Паўлі]] ([[d:Q131594]]) # [[Вымушанае выпраменьваньне]] ([[d:Q853656]]) # [[Энэргія іянізацыі]] ([[d:Q483769]]) # [[Іён]] ([[d:Q36496]]) # [[Эфэкт Ажэ]] ([[d:Q719512]]) # [[Тармазное выпраменьваньне]] ([[d:Q655904]]) # [[Атамная адзінка масы]] ([[d:Q483261]]) # [[Атамны радыюс]] ([[d:Q483788]]) # [[Сьпін]] ([[d:Q133673]]) # [[Іянізацыя]] ([[d:Q190382]]) # [[Малекулярная арбіталь]] ([[d:Q725417]]) # [[Тэорыя малекулярных арбіталяў]] ([[d:Q898432]]) === Хімія, 380 === # [[Антыакісьляльнік]] ([[d:Q133948]]) # [[Цыкль трыкарбонавых кісьляў]] ([[d:Q133895]]) # [[Канцэнтрацыя]] ([[d:Q3686031]]) # [[Перагонка]] ([[d:Q101017]]) # [[Электраадмоўнасьць]] ([[d:Q78974]]) # [[Функцыянальная група]] ([[d:Q170409]]) # [[Флюарэсцэнцыя]] ([[d:Q191807]]) # [[Гліколіз]] ([[d:Q162643]]) # [[Гідраксыды]] ([[d:Q425597]]) # [[Гідрафобы]] ([[d:Q219567]]) # [[Монацукрыды]] ([[d:Q133516]]) # [[Палімэрызацыя]] ([[d:Q181898]]) ## [[Палімэразная ланцуговая рэакцыя]] ([[d:Q176996]]) # [[Флягістон]] ([[d:Q193353]]) # [[Поліцукрыды]] ([[d:Q134219]]) # [[Стэхіямэтрыя]] ([[d:Q213185]]) # [[Трыт]] ([[d:Q54389]]) # [[Радыянуклід]] ([[d:Q192900]]) # [[Распушчальнік]] ([[d:Q146505]]) # [[Кавалентны радыюс]] ([[d:Q485360]]) # [[Ступень затляненьня]] ([[d:Q484152]]) # [[Вульканізацыя]] ([[d:Q188631]]) # [[Геахімія]] ([[d:Q161764]]) # [[Вугляродны цыкль]] ([[d:Q167751]]) # [[Эўтрафікацыя]] ([[d:Q156698]]) # [[Фазавая дыяграма]] ([[d:Q186693]]) # [[Радыюс ван дэр Ваальса]] ([[d:Q166879]]) # [[Макрамалекула]] ([[d:Q178593]]) # [[Паверхнева-актыўныя рэчывы]] ([[d:Q191154]]) # [[Мільёная частка]] ([[d:Q21006887]]) # [[Глікапратэін]] ([[d:Q187126]]) # [[Затляняльнік]] ([[d:Q187689]]) # [[Каэфіцыент Пуасона]] ([[d:Q190453]]) # [[Піроліз]] ([[d:Q176848]]) # [[Электрафарэз]] ([[d:Q185098]]) # [[Валентныя электроны]] ([[d:Q107414]]) # [[Адгезія]] ([[d:Q188666]]) # [[Сьлезацечны газ]] ([[d:Q190512]]) # [[Валентнасьць]] ([[d:Q171407]]) # [[Касьмічны пыл]] ([[d:Q193384]]) # [[Намэнклятура ІЮПАК]] ([[d:Q20826683]]) # [[Радыкал]] ([[d:Q185056]]) # [[Ізамэр]] ([[d:Q127950]]) # [[Колькасьць рэчыва]] ([[d:Q104946]]) # [[Моль]] ([[d:Q41509]]) # '''[[Хімія]]''' ([[d:Q2329]]) # '''[[Аграхімія]]''' ([[d:Q397334]]) # '''[[Біяхімія]]''' ([[d:Q7094]]) # [[Вылічальная хімія]] ([[d:Q369472]]) # [[Электрахімія]] ([[d:Q7877]]) ## [[Электроліз]] ([[d:Q64403]]) # [[Хімія навакольнага асяродзьдзя]] ([[d:Q321355]]) # [[Судовая навука]] ([[d:Q495304]]) # '''[[Неарганічная хімія]]''' ([[d:Q11165]]) # [[Матэрыялазнаўства]] ([[d:Q228736]]) # [[Мэдычная хімія]] ([[d:Q243455]]) # [[Ядзерная хімія]] ([[d:Q243545]]) ## [[Табліца нуклідаў]] ([[d:Q130399]]) # '''[[Арганічная хімія]]''' ([[d:Q11351]]) # [[Мэталаарганічная хімія]] ([[d:Q237200]]) # [[Фотахімія]] ([[d:Q188651]]) # '''[[Фізычная хімія]]''' ([[d:Q11372]]) # [[Палімэрная хімія]] ([[d:Q750446]]) # [[Квантавая хімія]] ([[d:Q188403]]) # [[Альхімія]] ([[d:Q39689]]) # [[Хімічная сувязь]] ([[d:Q44424]]) ## [[Іённая сувязь]] ([[d:Q62500]]) ## [[Кавалентная сувязь]] ([[d:Q127920]]) ## [[Мэталічная сувязь]] ([[d:Q191390]]) ## [[Вадародная сувязь]] ([[d:Q169324]]) ## [[Міжмалекулярная сіла]] ([[d:Q245031]]) ## '''[[Малекула]]''' ([[d:Q11369]]) # [[Хімічная інжынэрыя]] ([[d:Q83588]]) # [[Хімічная прамысловасьць]] ([[d:Q207652]]) # [[Хімічная рэакцыя]] ([[d:Q36534]]) ## [[Кісьлява-асноўная рэакцыя]] ([[d:Q378751]]) ## [[Каталіз]] ([[d:Q82264]]) ## [[Хімічнае раўнаньне]] ([[d:Q182527]]) ## [[Хімічная раўнавага]] ([[d:Q189520]]) ## [[Хімічная формула]] ([[d:Q83147]]) ## [[Хімічная кінэтыка]] ([[d:Q209082]]) ## [[Гарэньне]] ([[d:Q133235]]) ### '''[[Агонь]]''' ([[d:Q3196]]) ## [[Мэтатэзіс]] ([[d:Q13533728]]) ## [[Мэханізм рэакцыі]] ([[d:Q373406]]) ## [[Затляняльна-аднаўленчыя рэакцыі]] ([[d:Q82682]]) ### [[Карозія]] ([[d:Q137056]]) ## [[Рэакцыя замяшчэньня]] ([[d:Q503396]]) # [[Рэчыва]] ([[d:Q79529]]) # [[Хімічны сынтэз]] ([[d:Q273499]]) # [[Хімік]] ([[d:Q593644]]) # [[Закон захаваньня масы]] ([[d:Q483948]]) # [[Піратэхніка]] ([[d:Q474100]]) # [[Фаервэрк]] ([[d:Q127933]]) # [[Атамізм]] ([[d:Q178668]]) # [[Элемэнт (стыхія)|Элемэнт]] ([[d:Q188520]]) # [[Гідроліз]] ([[d:Q103135]]) # [[Распушчальнасьць]] ([[d:Q170731]]) # [[Адсорбцыя]] ([[d:Q180254]]) # [[Узровень кісьліннасьці]] ([[d:Q40936]]) # [[Электраліт]] ([[d:Q162908]]) # [[Цяжкая вада]] ([[d:Q155890]]) # [[Крышталізацыя]] ([[d:Q284256]]) # [[Крышталь]] ([[d:Q43533]]) # [[Крышталічная сыстэма]] ([[d:Q898786]]) # [[Фазавы пераход]] ([[d:Q185357]]) # [[Цьвёрдасьць]] ([[d:Q3236003]]) # [[Алятрапія]] ([[d:Q81915]]) # [[Крышталяграфія]] ([[d:Q160398]]) # [[Крышталічная структура]] ([[d:Q895901]]) # [[Шкала Моаса]] ([[d:Q41472]]) # '''[[Аналітычная хімія]]''' ([[d:Q2346]]) # [[Храматаграфія]] ([[d:Q170050]]) # [[Спэктрамія мас]] ([[d:Q180809]]) # [[Спэктраскопія]] ([[d:Q483666]]) ## [[Спэктар паглынаньня]] ([[d:Q865545]]) ## [[Абсарбцыйная спэктраскапія]] ([[d:Q13553575]]) # [[Матэрыял]] ([[d:Q214609]]) ## [[Гліна]] ([[d:Q42302]]) ## '''[[Шкло]]''' ([[d:Q11469]]) ## [[Аліва]] ([[d:Q42962]]) ## [[Палімэры]] ([[d:Q81163]]) # '''[[Мінэрал]]''' ([[d:Q7946]]) ## [[Гіпс]] ([[d:Q82658]]) ## [[Харчовая соль]] ([[d:Q11254]]) ## [[Сылікат]] ([[d:Q7130787]]) # '''[[Алмаз]]''' ([[d:Q5283]]) # [[Графіт]] ([[d:Q5309]]) # [[Кварц]] ([[d:Q43010]]) # [[Аксыд]] ([[d:Q50690]]) # [[Пэраксыд]] ([[d:Q107429]]) # [[Азон]] ([[d:Q36933]]) # [[Карбаняк]] ([[d:Q181699]]) # [[Хлярыд]] ([[d:Q44791900]]) # [[Нітрат]] ([[d:Q182168]]) # [[Сульфат]] ([[d:Q172290]]) # [[Фосфарарганічнае злучэньне]] ([[d:Q2182492]]) # [[Сыліцыарганічнае злучэньне]] ([[d:Q422789]]) # [[Сылікон]] ([[d:Q146439]]) # [[Сэраарганічнае злучэньне]] ([[d:Q422785]]) # [[Тыёл]] ([[d:Q220410]]) # [[Складаныя этэры]] ([[d:Q101487]]) # [[Простыя этэры]] ([[d:Q103230]]) # [[Вуглевадароды]] ([[d:Q43648]]) # [[Арэны]] ([[d:Q19834818]]) # [[Алькіны]] ([[d:Q159226]]) # '''[[Хімічны элемэнт]]''' ([[d:Q11344]]) # [[Сьпіс хімічных элемэнтаў]] ([[d:Q6102450]]) # [[Атамны лік]] ([[d:Q23809]]) # [[Атамная маса]] ([[d:Q3840065]]) # '''[[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]]''' ([[d:Q10693]]) # [[Пэрыяд пэрыядычнай сыстэмы]] ([[d:Q101843]]) # '''[[Мэтал]]''' ([[d:Q11426]]) # [[Лужныя мэталы]] ([[d:Q19557]]) # [[Лужназямельныя мэталы]] ([[d:Q19563]]) # [[Лянтаніды]] ([[d:Q19569]]) # [[Актыніды]] ([[d:Q19577]]) # [[Пераходны мэтал]] ([[d:Q19588]]) # [[Падгрупа сканду]] ([[d:Q108307]]) # [[Падгрупа тытану]] ([[d:Q189302]]) # [[Падгрупа ванаду]] ([[d:Q193276]]) # [[Падгрупа хрому]] ([[d:Q193280]]) # [[Шляхетны мэтал]] ([[d:Q585302]]) # [[Падгрупа медзі]] ([[d:Q185870]]) # [[Падгрупа цынку]] ([[d:Q191875]]) # [[Паўмэталы]] ([[d:Q19596]]) # [[Немэтал]] ([[d:Q19600]]) # [[Падгрупа бору]] ([[d:Q189294]]) # [[Падгрупа вугляроду]] ([[d:Q106693]]) # [[Пніктагены]] ([[d:Q106675]]) # [[Халькагены]] ([[d:Q104567]]) # [[Галягены]] ([[d:Q19605]]) # [[Інэртныя газы]] ([[d:Q19609]]) # [[Першы пэрыяд]] ([[d:Q191936]]) # [[Другі пэрыяд]] ([[d:Q207712]]) # [[Трэці пэрыяд]] ([[d:Q211331]]) # '''[[Вадарод]]''' ([[d:Q556]]) # [[Гель]] ([[d:Q560]]) # [[Літ]] ([[d:Q568]]) # [[Бэрыль (элемэнт)|Бэрыль]] ([[d:Q569]]) # [[Бор (элемэнт)|Бор]] ([[d:Q618]]) # '''[[Вуглярод]]''' ([[d:Q623]]) # '''[[Азот]]''' ([[d:Q627]]) # '''[[Тлен]]''' ([[d:Q629]]) # [[Фтор]] ([[d:Q650]]) # [[Нэон]] ([[d:Q654]]) # [[Натар]] ([[d:Q658]]) # [[Магн]] ([[d:Q660]]) # '''[[Алюмін]]''' ([[d:Q663]]) # [[Крэмн]] ([[d:Q670]]) # [[Фосфар]] ([[d:Q674]]) # [[Серка]] ([[d:Q682]]) # [[Хлёр]] ([[d:Q688]]) # [[Аргон]] ([[d:Q696]]) # [[Каль]] ([[d:Q703]]) # [[Вапень]] ([[d:Q706]]) # [[Сканд]] ([[d:Q713]]) # [[Тытан]] ([[d:Q716]]) # [[Ванад]] ([[d:Q722]]) # [[Хром]] ([[d:Q725]]) # [[Манган]] ([[d:Q731]]) # '''[[Жалеза]]''' ([[d:Q677]]) # [[Кобальт]] ([[d:Q740]]) # [[Нікель]] ([[d:Q744]]) # '''[[Медзь]]''' ([[d:Q753]]) # [[Цынк]] ([[d:Q758]]) # [[Галь]] ([[d:Q861]]) # [[Герман]] ([[d:Q867]]) # [[Аршэнік]] ([[d:Q871]]) # [[Сэлен]] ([[d:Q876]]) # [[Бром]] ([[d:Q879]]) # [[Крыптон]] ([[d:Q888]]) # [[Рубід]] ([[d:Q895]]) # [[Стронц]] ([[d:Q938]]) # [[Ітар]] ([[d:Q941]]) # [[Цыркон (элемэнт)|Цыркон]] ([[d:Q1038]]) # [[Ніоб]] ([[d:Q1046]]) # [[Малібдэн]] ([[d:Q1053]]) # [[Тэхнэц]] ([[d:Q1054]]) # [[Рутэн]] ([[d:Q1086]]) # [[Род (элемэнт)|Род]] ([[d:Q1087]]) # [[Паляд]] ([[d:Q1089]]) # '''[[Срэбра]]''' ([[d:Q1090]]) # [[Кадм]] ([[d:Q1091]]) # [[Інд (элемэнт)|Інд]] ([[d:Q1094]]) # '''[[Цына]]''' ([[d:Q1096]]) # [[Антымон]] ([[d:Q1099]]) # [[Тэлюр]] ([[d:Q1100]]) # [[Ёд]] ([[d:Q1103]]) # [[Ксэнон]] ([[d:Q1106]]) # [[Цэз]] ([[d:Q1108]]) # [[Бар (элемэнт)|Бар]] ([[d:Q1112]]) # [[Лянтан]] ([[d:Q1801]]) # [[Цэр]] ([[d:Q1385]]) # [[Празэадым]] ([[d:Q1386]]) # [[Нэадым]] ([[d:Q1388]]) # [[Прамэт]] ([[d:Q1809]]) # [[Самар]] ([[d:Q1819]]) # [[Эўроп]] ([[d:Q1396]]) # [[Гадалін]] ([[d:Q1832]]) # [[Тэрб]] ([[d:Q1838]]) # [[Дыспроз]] ([[d:Q1843]]) # [[Гольм]] ([[d:Q1846]]) # [[Эрб]] ([[d:Q1849]]) # [[Туль]] ([[d:Q1853]]) # [[Ітэрб]] ([[d:Q1855]]) # [[Лютэц]] ([[d:Q1857]]) # [[Гафн]] ([[d:Q1119]]) # [[Танталь]] ([[d:Q1123]]) # [[Вальфрам]] ([[d:Q743]]) # [[Рэн (хімічны элемэнт)|Рэн]] ([[d:Q737]]) # [[Осм]] ([[d:Q751]]) # [[Ірыд]] ([[d:Q877]]) # [[Плятына]] ([[d:Q880]]) # '''[[Золата]]''' ([[d:Q897]]) # [[Ртуць]] ([[d:Q925]]) # [[Таль]] ([[d:Q932]]) # [[Волава]] ([[d:Q708]]) # [[Бісмут]] ([[d:Q942]]) # [[Палён]] ([[d:Q979]]) # [[Астат]] ([[d:Q999]]) # [[Радон]] ([[d:Q1133]]) # [[Франц]] ([[d:Q671]]) # [[Рад (элемэнт)|Рад]] ([[d:Q1128]]) # [[Актын]] ([[d:Q1121]]) # [[Тор (элемэнт)|Тор]] ([[d:Q1115]]) # [[Пратактын]] ([[d:Q1109]]) # [[Уран (хімічны элемэнт)|Уран]] ([[d:Q1098]]) # [[Нэптун (элемэнт)|Нэптун]] ([[d:Q1105]]) # [[Плютон (элемэнт)|Плютон]] ([[d:Q1102]]) # [[Амэрыц]] ([[d:Q1872]]) # [[Кюр]] ([[d:Q1876]]) # [[Бэркль]] ([[d:Q1882]]) # [[Каліфорн]] ([[d:Q1888]]) # [[Айнштайн]] ([[d:Q1892]]) # [[Фэрм]] ([[d:Q1896]]) # [[Мендзялеў]] ([[d:Q1898]]) # [[Набэль]] ([[d:Q1901]]) # [[Ляўрэнс]] ([[d:Q1905]]) # [[Рэзэрфорд]] ([[d:Q1226]]) # [[Дубн]] ([[d:Q1232]]) # [[Сыборг]] ([[d:Q1234]]) # [[Борыюм]] ([[d:Q1249]]) # [[Гас]] ([[d:Q1252]]) # [[Майтнэр]] ([[d:Q1258]]) # [[Дармштат (элемэнт)|Дармштат]] ([[d:Q1266]]) # [[Рэнтген (элемэнт)|Рэнтген]] ([[d:Q1272]]) # [[Капэрніц]] ([[d:Q1278]]) # [[Ніхон]] ([[d:Q1301]]) # [[Флероў]] ([[d:Q1302]]) # [[Маскоў]] ([[d:Q1303]]) # [[Лівэрмор]] ([[d:Q1304]]) # [[Тэнэс]] ([[d:Q1306]]) # [[Аганэсон]] ([[d:Q1307]]) # '''[[Хімічнае злучэньне]]''' ([[d:Q11173]]) ## '''[[Кісьля]]''' ([[d:Q11158]]) ### [[Воцатная кісьля]] ([[d:Q47512]]) ### [[Борная кісьля]] ([[d:Q187045]]) ### [[Цытрынавая кісьля]] ([[d:Q159683]]) ### [[Хлёравадародная кісьля]] ([[d:Q2409]]) ### [[Тапняковая кісьля]] ([[d:Q209569]]) ### [[Малочная кісьля]] ([[d:Q161249]]) ### [[Азотавая кісьля]] ([[d:Q83320]]) ### [[Фосфарная кісьля]] ([[d:Q184782]]) ### [[Серчаная кісьля]] ([[d:Q4118]]) ### [[Гарбавальная кісьля]] ([[d:Q427956]]) ## [[Луг (хімія)|Луг]] ([[d:Q485742]]) ## '''[[Аснова (хімія)|Аснова]]''' ([[d:Q11193]]) ## [[Неарганічнае рэчыва]] ([[d:Q190065]]) ### [[Аміяк]] ([[d:Q4087]]) ### [[Дыяксыд вугляроду]] ([[d:Q1997]]) ### [[Аксыд вугалю]] ([[d:Q2025]]) ### '''[[Вада]]''' ([[d:Q283]]) ## [[Арганічныя рэчывы]] ([[d:Q174211]]) ### [[Ацэтон]] ([[d:Q49546]]) ### '''[[Сьпірт]]''' ([[d:Q156]]) ### [[Альдэгіды]] ([[d:Q101497]]) ### [[Альканы]] ([[d:Q41581]]) ### [[Алькены]] ([[d:Q81406]]) ### [[Амід]] ([[d:Q188777]]) ### [[Аміны]] ([[d:Q167198]]) ### [[Бэнзол]] ([[d:Q2270]]) ### [[Бутан (рэчыва)|Бутан]] ([[d:Q134192]]) ### [[Этан]] ([[d:Q52858]]) ### [[Кафэін]] ([[d:Q60235]]) ### [[Карбонавыя кісьлі]] ([[d:Q134856]]) ### [[Хлёрфторвуглярод]] ([[d:Q960800]]) ### [[Какаін]] ([[d:Q41576]]) ### '''[[Этаноль]]''' ([[d:Q153]]) ### [[Этылен]] ([[d:Q151313]]) ### [[Фармальдэгід]] ([[d:Q161210]]) ### [[Фруктоза]] ([[d:Q122043]]) ### [[Глюкоза]] ([[d:Q37525]]) ### [[Галягенаалькан]] ([[d:Q271026]]) ### [[Кетоны]] ([[d:Q170744]]) ### [[Мэтан]] ([[d:Q37129]]) ### [[Мэтанол]] ([[d:Q14982]]) ### '''[[Нікатын]]''' ([[d:Q28086552]]) ### [[Фэнол]] ([[d:Q130336]]) ### [[Прапан]] ([[d:Q131189]]) ### [[Прапілен]] ([[d:Q151324]]) ### [[Сынтэзаваны газ]] ([[d:Q3273339]]) ## '''[[Солі]]''' ([[d:Q12370]]) ### [[Алюн]] ([[d:Q190527]]) ### [[Нітрат амонію]] ([[d:Q182329]]) ### [[Сульфат амонію]] ([[d:Q191831]]) ### [[Карбанат кальцу]] ([[d:Q23767]]) ### [[Хлярыд кальцу]] ([[d:Q208451]]) ### [[Сульфат магна]] ([[d:Q288266]]) ### [[Гідраксыд калю]] ([[d:Q132298]]) ### [[Нітрат калю]] ([[d:Q177836]]) ### [[Бікарбанат натру]] ([[d:Q179731]]) ### [[Карбанат натру]] ([[d:Q190227]]) ### [[Хлярыд натру]] ([[d:Q2314]]) ### [[Гідраксыд натру]] ([[d:Q102769]]) ### [[Нітрат натру]] ([[d:Q184373]]) ### [[Мэтасылікат натру]] ([[d:Q425397]]) ### [[Сульфат натру]] ([[d:Q211737]]) ### [[Дыяаксыд тытану]] ([[d:Q193521]]) # [[Сумесь]] ([[d:Q169336]]) # [[Аэразоль]] ([[d:Q104541]]) # [[Калёід]] ([[d:Q181780]]) # [[Дыспэрсія]] ([[d:Q178697]]) # [[Эмульсія]] ([[d:Q187634]]) # [[Пена]] ([[d:Q215414]]) # [[Гель (матэрыял)|Гель]] ([[d:Q185744]]) # [[Рашчына]] ([[d:Q5447188]]) # [[Суспэнзія]] ([[d:Q26100]]) # [[Пара]] ([[d:Q255722]]) # [[Стопак]] ([[d:Q37756]]) # [[Амальгама]] ([[d:Q182574]]) # [[Латунь]] ([[d:Q39782]]) # [[Бронза]] ([[d:Q34095]]) # [[Кераміка]] ([[d:Q45621]]) # [[Чыгун]] ([[d:Q483269]]) # [[Дуралюмін]] ([[d:Q243558]]) # '''[[Сталь]]''' ([[d:Q11427]]) # [[Няржаўная сталь]] ([[d:Q172587]]) # [[Таблетка]] ([[d:Q206077]]) # [[Пляцэба]] ([[d:Q269829]]) === Навукі пра Зямлю, 270 === # [[Навукі пра Зямлю]] ([[d:Q8008]]) ==== Атмасфэрныя зьявы і геалягічныя матэрыялы, 8 ==== # [[Ветравая хваля]] ([[d:Q165848]]) # [[Вадзяная пара]] ([[d:Q190120]]) # [[Іянасфэра]] ([[d:Q162219]]) # [[Магнітасфэра]] ([[d:Q6915]]) # [[Агні Сьвятога Эльма]] ([[d:Q120688]]) # [[Пункт расы]] ([[d:Q178828]]) # [[Сонечная карона]] ([[d:Q170754]]) # [[Абсыдыян]] ([[d:Q53754]]) ==== Картаграфія, 2 ==== # [[Картаграфія]] ([[d:Q42515]]) # [[Мапа]] ([[d:Q4006]]) ==== Стыхійныя бедзтвы, 6 ==== # '''[[Стыхійнае бедзтва]]''' ([[d:Q8065]]) # '''[[Лявіна]]''' ([[d:Q7935]]) # [[Сухмень]] ([[d:Q43059]]) # '''[[Паводка]]''' ([[d:Q8068]]) # '''[[Землятрус]]''' ([[d:Q7944]]) # '''[[Цунамі]]''' ([[d:Q8070]]) ==== Зямля, 165 ==== # [[Будова Зямлі]] ([[d:Q1664027]]) ===== Геалёгія, 52 ===== # [[Зморшч]] ([[d:Q81659]]) # [[Геалягічная фармацыя]] ([[d:Q736917]]) # [[Акамянеласьць]] ([[d:Q40614]]) # '''[[Геалёгія]]''' ([[d:Q1069]]) # [[Ударны кратэр]] ([[d:Q55818]]) # [[Літасфэра]] ([[d:Q83296]]) ## [[Зямная кара]] ([[d:Q15316]]) ## [[Разлом]] ([[d:Q47089]]) ## '''[[Горная парода]]''' ([[d:Q8063]]) ### [[Базальт]] ([[d:Q43338]]) ### [[Крамень]] ([[d:Q83087]]) ### [[Магматычныя горныя пароды]] ([[d:Q42045]]) ### [[Вапняк]] ([[d:Q23757]]) ### [[Магма]] ([[d:Q42278]]) ### [[Мэтамарфічныя горныя пароды]] ([[d:Q47069]]) ### [[Асадкавыя горныя пароды]] ([[d:Q82480]]) # [[Мінэралёгія]] ([[d:Q83353]]) # '''[[Тэктоніка пліт]]''' ([[d:Q7950]]) # [[Стратыграфія]] ([[d:Q134783]]) # [[Пласт (геалёгія)|Пласт]] ([[d:Q12758989]]) # [[Насоў]] ([[d:Q496325]]) # [[Піраксэн]] ([[d:Q192880]]) # [[Сылікаты]] ([[d:Q178977]]) # [[Палявік]] ([[d:Q170258]]) # [[Каалініт]] ([[d:Q223197]]) # [[Тальк]] ([[d:Q134583]]) # [[Лушчак]] ([[d:Q114675]]) # [[Азбэст]] ([[d:Q104085]]) # [[Бэрыль (мінэрал)|Бэрыль]] ([[d:Q103480]]) # [[Смарагд]] ([[d:Q43513]]) # [[Сапфір]] ([[d:Q127583]]) # [[Рубін]] ([[d:Q43088]]) # [[Тапаз]] ([[d:Q134985]]) # [[Бурштын (каштоўны камень)|Бурштын]] ([[d:Q25381]]) # [[Слановая косьць]] ([[d:Q82001]]) # [[Жэмчуг]] ([[d:Q43436]]) # [[Пэтралёгія]] ([[d:Q163082]]) # [[Канглямэрат]] ([[d:Q191704]]) # [[Жвір]] ([[d:Q133833]]) # [[Граніт]] ([[d:Q41177]]) # [[Вульканiчны туф]] ([[d:Q484924]]) # [[Лупняк]] ([[d:Q15315]]) # [[Мармур]] ([[d:Q40861]]) # [[Гнэйс]] ([[d:Q166409]]) # [[Глеба]] ([[d:Q36133]]) # [[Пясок]] ([[d:Q34679]]) # [[Пяшчанік]] ([[d:Q13085]]) # [[Баксыт]] ([[d:Q102078]]) # [[Торф]] ([[d:Q184624]]) # [[Кварцыт]] ([[d:Q237883]]) # [[Асьпідны лупняк]] ([[d:Q207079]]) # [[Гаручы лупняк]] ([[d:Q221378]]) ===== Геафізыка, 7 ===== # [[Геадэзія]] ([[d:Q131089]]) # [[Геафізыка]] ([[d:Q46255]]) # [[Магнітнае поле Зямлі]] ([[d:Q6500960]]) # [[Нутранае ядро Зямлі]] ([[d:Q394352]]) # [[Зьнешняе ядро Зямлі]] ([[d:Q857867]]) # [[Мантыя Зямлі]] ([[d:Q101949]]) # [[Сэйсмалёгія]] ([[d:Q83371]]) ===== Геахраналёгія, 18 ===== # [[Геахраналягічная шкала]] ([[d:Q43521]]) # [[Пангея]] ([[d:Q4398]]) # [[Масавае выміраньне]] ([[d:Q55814]]) # [[Пэрмска-трыясічнае выміраньне]] ([[d:Q141118]]) # [[Крэйдавае вымiраньне]] ([[d:Q55811]]) # [[Ледавіковы пэрыяд]] ([[d:Q49367]]) # [[Дакембар]] ([[d:Q103910]]) # [[Фанэразой]] ([[d:Q101313]]) # [[Палеазой]] ([[d:Q75507]]) ## [[Кембр]] ([[d:Q79064]]) ## [[Пермскі пэрыяд]] ([[d:Q76402]]) # [[Мэзазой]] ([[d:Q83222]]) # [[Трыяс]] ([[d:Q47158]]) # [[Юра]] ([[d:Q45805]]) # [[Крэйдавы пэрыяд]] ([[d:Q44626]]) # [[Кайназой]] ([[d:Q102416]]) # [[Чацьверыковы пэрыяд]] ([[d:Q26185]]) # [[Галяцэн]] ([[d:Q25445]]) ===== Геамарфалёгія, 58 ===== # [[Геамарфалёгія]] ([[d:Q52109]]) # [[Эрозія]] ([[d:Q80026]]) # [[Сталовая гара (геалёгія)|Сталовая гара]] ([[d:Q623319]]) # [[Кекур]] ([[d:Q747957]]) # [[Выпятрэньне]] ([[d:Q179177]]) # [[Форма рэльефу]] ([[d:Q271669]]) # '''[[Гара]]''' ([[d:Q8502]]) # [[Горны сьцяг]] ([[d:Q46831]]) # [[Плято]] ([[d:Q75520]]) # [[Узгорак]] ([[d:Q54050]]) # [[Даліна]] ([[d:Q39816]]) # [[Раўніна]] ([[d:Q160091]]) # [[Конус намыву]] ([[d:Q465088]]) # [[Пляж (марскі)|Пляж]] ([[d:Q40080]]) # [[Каньён]] ([[d:Q150784]]) # [[Кліф]] ([[d:Q107679]]) # [[Абалона]] ([[d:Q193110]]) # [[Зьвiлiна]] ([[d:Q180537]]) # [[Аазіс]] ([[d:Q43742]]) # [[Парог ракі]] ([[d:Q695793]]) # [[Вадаспад]] ([[d:Q34038]]) # [[Кар]] ([[d:Q184368]]) # [[Озы]] ([[d:Q332784]]) # [[Ф’ёрд]] ([[d:Q45776]]) # [[Спэлеалёгія]] ([[d:Q179132]]) # [[Пячора (рэльеф)|Пячора]] ([[d:Q35509]]) # [[Карст]] ([[d:Q16817]]) # [[Атол]] ([[d:Q42523]]) # [[Затока]] ([[d:Q39594]]) # [[Узьбярэжжа]] ([[d:Q93352]]) # [[Шэльф]] ([[d:Q134851]]) # [[Каралавы рыф]] ([[d:Q11292]]) # [[Лягуна]] ([[d:Q187223]]) # [[Жолаб]] ([[d:Q119253]]) # [[Паўвостраў]] ([[d:Q34763]]) # [[Пярэсмык]] ([[d:Q93267]]) # [[Востраў]] ([[d:Q23442]]) # [[Падводная гара]] ([[d:Q503269]]) # '''[[Вулькан]]''' ([[d:Q8072]]) # [[Кальдэра]] ([[d:Q159954]]) # [[Гейзэр]] ([[d:Q83471]]) # [[Гарачы пункт]] ([[d:Q105131]]) # [[Акіянічны сьцяг]] ([[d:Q104698]]) # [[Жарало вулькана]] ([[d:Q109391]]) # [[Нэк]] ([[d:Q653139]]) # [[Лявавы копул]] ([[d:Q534282]]) # [[Падводны вулькан]] ([[d:Q674775]]) # [[Гаёт]] ([[d:Q151957]]) # [[Навейны працэс]] ([[d:Q215839]]) # [[Выдма]] ([[d:Q25391]]) # '''[[Канал]]''' ([[d:Q12284]]) # [[Вадасховішча]] ([[d:Q131681]]) # [[Польдэр]] ([[d:Q106259]]) # [[Штучны востраў]] ([[d:Q13691]]) # [[Дамба]] ([[d:Q105190]]) # [[Кар’ер]] ([[d:Q188040]]) # [[Канава]] ([[d:Q2048319]]) # [[Мэліярацыя]] ([[d:Q1130322]]) — няслушная спасылка ===== Біёмы, 26 ===== # '''[[Пустэльня]]''' ([[d:Q8514]]) # [[Тундра]] ([[d:Q43262]]) # [[Пустка]] ([[d:Q27590]]) # '''[[Лес]]''' ([[d:Q4421]]) # [[Джунглі]] ([[d:Q191086]]) # [[Мангравы лес]] ([[d:Q19756]]) # [[Тайга]] ([[d:Q69564]]) # [[Трапічны лес]] ([[d:Q1048194]]) # [[Дажджавы лес]] ([[d:Q9444]]) ## [[Дажджавы лес Амазоніі]] ([[d:Q177567]]) # [[Мяшаны лес (кліматычная зона)|Мяшаны лес]] ([[d:Q622896]]) # [[Мурог]] ([[d:Q1006733]]) # [[Сэраду]] ([[d:Q278512]]) # [[Поле (сельская гаспадарка)|Поле]] ([[d:Q188869]]) # [[Льянас]] ([[d:Q141501]]) # [[Луг (расьліннасьць)|Луг]] ([[d:Q7777019]]) # [[Пампасы]] ([[d:Q184382]]) # [[Паша]] ([[d:Q30121]]) # [[Прэрыя]] ([[d:Q194281]]) # [[Сагэль]] ([[d:Q66065]]) # [[Саванна]] ([[d:Q42320]]) # [[Стэп]] ([[d:Q123991]]) # [[Водна-балотныя ўгодзьдзі]] ([[d:Q170321]]) # [[Балота (кліматычная зона)|Балота]] ([[d:Q166735]]) # [[Тарфянік]] ([[d:Q1681353]]) # [[Вярховыя балоты]] ([[d:Q3240227]]) ===== Глебазнаўства, 3 ===== # [[Пэдасфэра]] ([[d:Q941094]]) # [[Глебавытварэньне]] ([[d:Q282070]]) # [[Глебазнаўства]] ([[d:Q9161265]]) ==== Паветра, 61 ==== # [[Атмасфэра Зямлі]] ([[d:Q3230]]) # [[Атмасфэрная хімія]] ([[d:Q287919]]) # [[Паветраная маса]] ([[d:Q216823]]) # [[Атмасфэрны ціск]] ([[d:Q81809]]) # [[Канцавоснае зьзяньне]] ([[d:Q40609]]) # [[Гало]] ([[d:Q186310]]) # [[Міраж]] ([[d:Q308762]]) # [[Вясёлка]] ([[d:Q1052]]) # [[Неба]] ([[d:Q527]]) ===== Кліматалёгія, 7 ===== # [[Кліматалёгія]] ([[d:Q52139]]) # '''[[Клімат]]''' ([[d:Q7937]]) # '''[[Эль Ніньнё]]''' ([[d:Q7939]]) # '''[[Глябальнае пацяпленьне]]''' ([[d:Q7942]]) # [[Клясыфікацыя кліматаў Кёпэна]] ([[d:Q124095]]) # [[Мерны клімат]] ([[d:Q167466]]) # [[Трапічны клімат]] ([[d:Q135712]]) ===== Мэтэаралёгія, 45 ===== # [[Мэтэаралёгія]] ([[d:Q25261]]) # [[Баромэтар]] ([[d:Q79757]]) # [[Вільготнасьць паветра]] ([[d:Q180600]]) # [[Атмасфэрны фронт]] ([[d:Q189796]]) # '''[[Надвор’е]]''' ([[d:Q11663]]) # '''[[Хмара]]''' ([[d:Q8074]]) # [[Перкаваты воблак]] ([[d:Q185638]]) # [[Кублавата-дажджавы воблак]] ([[d:Q182311]]) # [[Клубаваты воблак]] ([[d:Q14189]]) # [[Туман]] ([[d:Q37477]]) # [[Атмасфэрныя ападкі]] ([[d:Q25257]]) # [[Кіслотны дождж]] ([[d:Q40178]]) # [[Галалёд]] ([[d:Q220604]]) # [[Раса (надвор’е)|Раса]] ([[d:Q41097]]) # [[Шэрань]] ([[d:Q4590598]]) # [[Падземныя воды]] ([[d:Q161598]]) # [[Град]] ([[d:Q37602]]) # '''[[Дождж]]''' ([[d:Q7925]]) # '''[[Сьнег]]''' ([[d:Q7561]]) # [[Пара году]] ([[d:Q24384]]) # [[Вясна]] ([[d:Q1312]]) # [[Лета]] ([[d:Q1313]]) # [[Восень]] ([[d:Q1314]]) # [[Зіма]] ([[d:Q1311]]) # [[Сэзон дажджоў]] ([[d:Q3117517]]) # [[Сухі сэзон]] ([[d:Q146575]]) # [[Цыркуляцыя атмасфэры]] ([[d:Q2615451]]) # [[Антыцыклён]] ([[d:Q177414]]) # [[Цыклён]] ([[d:Q79602]]) # [[Ячка Гадлі]] ([[d:Q338589]]) # [[Цыркумпалярная віхура]] ([[d:Q1197111]]) # [[Бура]] ([[d:Q81054]]) # [[Завіруха]] ([[d:Q205418]]) # [[Пылавая бура]] ([[d:Q182878]]) # [[Маланка]] ([[d:Q33741]]) # [[Шкала ўраганаў Сафіра—Сымпсана]] ([[d:Q205801]]) # [[Навальніца]] ([[d:Q2857578]]) # '''[[Віхраслуп]]''' ([[d:Q8081]]) # '''[[Трапічны цыклён]]''' ([[d:Q8092]]) # '''[[Вецер]]''' ([[d:Q8094]]) # [[Шкала Бофарта]] ([[d:Q170464]]) # [[Вышынная струменная плынь]] ([[d:Q202325]]) # [[Мусон]] ([[d:Q42967]]) # [[Брыза]] ([[d:Q81242]]) # [[Пасат]] ([[d:Q160603]]) ==== Вада, 27 ==== # [[Гідрасфэра]] ([[d:Q83169]]) # [[Крыясфэра]] ([[d:Q493109]]) # [[Гляцыялёгія]] ([[d:Q52120]]) # [[Зерналёд]] ([[d:Q828861]]) # [[Ледавік]] ([[d:Q35666]]) # [[Лёд]] ([[d:Q23392]]) # [[Ледавіковы шчыт]] ([[d:Q12599]]) # [[Шэльфавы ледавік]] ([[d:Q46966]]) # [[Айсбэрг]] ([[d:Q47568]]) # [[Марскі лёд]] ([[d:Q213926]]) # [[Вечная мярзьліна]] ([[d:Q179918]]) # [[Гідралёгія]] ([[d:Q42250]]) # [[Кругазварот вады]] ([[d:Q81041]]) # [[Гідраграфія]] ([[d:Q182468]]) # '''[[Рака]]''' ([[d:Q4022]]) # [[Эстуарый]] ([[d:Q47053]]) # [[Рачная дэльта]] ([[d:Q43197]]) # [[Лімналёгія]] ([[d:Q165838]]) # [[Возера]] ([[d:Q23397]]) # [[Ставок]] ([[d:Q12719646]]) — няслушная спасылка # [[Прыплыў і адплыў]] ([[d:Q23384]]) # [[Акіянаграфія]] ([[d:Q43518]]) # '''[[Акіян]]''' ([[d:Q9430]]) # '''[[Мора]]''' ([[d:Q165]]) # [[Марская плынь]] ([[d:Q129558]]) # [[Узровень мора]] ([[d:Q125465]]) — няслушная спасылка # [[Тэрмагалінная цыркуляцыя]] ([[d:Q463223]]) === Прыкладныя навукі і інжынэрныя тэхналёгіі, 9 === # [[Біяфізыка]] ([[d:Q7100]]) # [[Осмас]] ([[d:Q54237]]) # [[Стомленасьць матэрыялу]] ([[d:Q507234]]) # [[Электрычны ланцуг]] ([[d:Q132629]]) # [[Люмінэсцэнтная лямпа]] ([[d:Q182925]]) # [[Дыстанцыйнае зандаваньне Зямлі]] ([[d:Q199687]]) # [[Помпа]] ([[d:Q134574]]) # [[Балістычная ракета]] ([[d:Q179348]]) ## [[Мэханіка грунтоў]] ([[d:Q471872]]) == Тэхналёгіі, 995 == === Асноўныя тэмы, 12 === # '''[[Тэхналёгія]]''' ([[d:Q11016]]) # [[Інавацыя]] ([[d:Q174165]]) # [[Навуказнаўства]] ([[d:Q1332231]]) # [[Інжынэрная этыка]] ([[d:Q1133029]]) # '''[[Інжынэрная справа]]''' ([[d:Q11023]]) # [[Біямэдычная інжынэрыя]] ([[d:Q327092]]) # [[Мікратэхналёгія]] ([[d:Q1484779]]) # '''[[Нанатэхналёгіі]]''' ([[d:Q11468]]) # [[Чалавечы фактар]] ([[d:Q186289]]) # [[Аўтаматыка]] ([[d:Q4917288]]) # [[Масавая вытворчасьць]] ([[d:Q215768]]) # [[Прамысловы робат]] ([[d:Q1128980]]) === Інфармацыйныя тэхналёгіі, 95 === ====Асноўныя тэмы, 13==== # '''[[Інфармацыйныя тэхналёгіі]]''' ([[d:Q11661]]) # [[Абак]] ([[d:Q12806]]) # [[Калькулятар]] ([[d:Q31087]]) # [[Вылічэньні]] ([[d:Q179310]]) # [[Зьвесткі (інфарматыка)|Зьвесткі]] ([[d:Q494756]]) # [[Экспэртная сыстэма]] ([[d:Q184609]]) # [[Інтэрнацыяналізацыя і лякалізацыя]] ([[d:Q41271]]) # [[Сыстэма]] ([[d:Q58778]]) # [[Высокая тэхналёгія]] ([[d:Q466410]]) # [[Тэхналягічны прагрэс]] ([[d:Q762702]]) # [[Праграмны інжынірынг]] ([[d:Q80993]]) # '''[[Штучны інтэлект]]''' ([[d:Q11660]]) # [[Стандартызацыя]] ([[d:Q369577]]) ====Інфарматыка, 17==== # [[Інфарматыка]] ([[d:Q21198]]) # '''[[Альгарытм]]''' ([[d:Q8366]]) # [[Кампілятар]] ([[d:Q47506]]) # [[Сьцісканьне зьвестак]] ([[d:Q2493]]) # [[Структура зьвестак]] ([[d:Q175263]]) # [[Карэкцыя памылак]] ([[d:Q1062839]]) # [[Лікавае інтэграваньне]] ([[d:Q753445]]) # [[Пошукавая машына]] ([[d:Q19541]]) # [[Крыптаграфія]] ([[d:Q8789]]) # [[Аўтэнтыфікацыя]] ([[d:Q212108]]) # [[Шыфраваньне]] ([[d:Q141090]]) # [[Пароль]] ([[d:Q161157]]) # [[Кампутарнае праграмаваньне]] ([[d:Q80006]]) # [[Парадыгма праграмаваньня]] ([[d:Q188267]]) # [[Функцыйнае праграмаваньне]] ([[d:Q193076]]) # [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаваньне]] ([[d:Q79872]]) # [[Структурнае праграмаваньне]] ([[d:Q223335]]) ====Кампутарнае абсталяваньне, 17==== # '''[[Кампутар]]''' ([[d:Q68]]) # [[Загрузчык апэрацыйнай сыстэмы]] ([[d:Q180256]]) # [[Кампакт-дыск]] ([[d:Q34467]]) # [[ЭНІАК]] ([[d:Q169399]]) # '''[[Цьвёрды дыск]]''' ([[d:Q4439]]) # [[Мацярынская плата]] ([[d:Q4321]]) # '''[[Цэнтральны працэсар]]''' ([[d:Q5300]]) # [[Памяць з адвольным доступам]] ([[d:Q5295]]) ## [[DRAM]] ([[d:Q189396]]) # [[Сталае запамінальнае прыстасаваньне]] ([[d:Q160710]]) # [[Пэрыфэрыйная прылада]] ([[d:Q178648]]) # [[Інтэрфэйс карыстальніка]] ([[d:Q47146]]) # [[Клявіятура кампутара]] ([[d:Q250]]) — няслушная спасылка # [[Манітор]] ([[d:Q5290]]) ## [[Вадкакрышталічны дысплэй]] ([[d:Q83341]]) # [[Кампутарная мыш]] ([[d:Q7987]]) # [[Дотыкавы экран]] ([[d:Q165970]]) ====Праграмнае забесьпячэньне, 34==== # '''[[Праграмнае забесьпячэньне]]''' ([[d:Q7397]]) # [[Кампутарная праграма]] ([[d:Q40056]]) # [[База зьвестак]] ([[d:Q8513]]) ## [[Сховішча зьвестак]] ([[d:Q193351]]) # [[Графічны інтэрфэйс]] ([[d:Q782543]]) # [[Шкодная праграма]] ([[d:Q14001]]) # [[Адкрытае апраграмаваньне]] ([[d:Q1130645]]) # [[Электронныя табліцы]] ([[d:Q183197]]) # [[Тэкставы працэсар]] ([[d:Q54277]]) # [[Браўзэр]] ([[d:Q6368]]) # [[Віртуальная рэальнасьць]] ([[d:Q170519]]) # '''[[Апэрацыйная сыстэма]]''' ([[d:Q9135]]) # [[Berkeley Software Distribution]] ([[d:Q34264]]) # [[Linux]] ([[d:Q388]]) # [[Mac OS]] ([[d:Q43627]]) # [[Microsoft Windows]] ([[d:Q1406]]) # [[MS-DOS]] ([[d:Q47604]]) # [[Multics]] ([[d:Q739186]]) # [[OpenVMS]] ([[d:Q479882]]) # [[UNIX]] ([[d:Q11368]]) # '''[[Мова праграмаваньня]]''' ([[d:Q9143]]) # [[Ada]] ([[d:Q154755]]) # [[Мова асэмблера]] ([[d:Q165436]]) # [[BASIC]] ([[d:Q42979]]) # [[C (мова праграмаваньня)|C]] ([[d:Q15777]]) # [[C++]] ([[d:Q2407]]) # [[COBOL]] ([[d:Q131140]]) # [[Fortran]] ([[d:Q83303]]) # [[Java]] ([[d:Q251]]) # [[JavaScript]] ([[d:Q2005]]) # [[Lisp]] ([[d:Q132874]]) # [[PHP]] ([[d:Q59]]) # [[Python]] ([[d:Q28865]]) # [[SQL]] ([[d:Q47607]]) ====Кампутарныя сеткі, 14==== # [[Кампутарная сетка]] ([[d:Q1301371]]) # [[Ethernet]] ([[d:Q79984]]) # [[Маршрутызатар]] ([[d:Q5318]]) # [[Wi-Fi]] ([[d:Q29643]]) # '''[[Інтэрнэт]]''' ([[d:Q75]]) # '''[[Электронная пошта]]''' ([[d:Q9158]]) # [[TCP]] ([[d:Q8803]]) # '''[[Сусьветнае павуціньне]]''' ([[d:Q466]]) # [[Пратакол перадачы гіпэртэксту]] ([[d:Q8777]]) # [[HTML]] ([[d:Q8811]]) # [[TCP/IP]] ([[d:Q81414]]) # [[Пошукавая сыстэма]] ([[d:Q4182287]]) # [[Вэб-сайт]] ([[d:Q35127]]) # [[Вікі]] ([[d:Q171]]) === Сацыяльныя аспэкты тэхналёгіі, 6 === # [[Тэхнафобія]] ([[d:Q1042900]]) # [[Антрапалёгія тэхналёгіяў]] ([[d:Q2445082]]) # [[Трансгуманізм]] ([[d:Q194100]]) # [[Тэхналягічны дэтэрмінізм]] ([[d:Q605434]]) # [[Тэхналягічная канвэргенцыя]] ([[d:Q2207328]]) # [[Разбуральныя інавацыі]] ([[d:Q1192297]]) === Навігацыя, прыродакарыстаньне і біятэхналёгіі, 11 === # [[Зорны час]] ([[d:Q191747]]) # [[Астранамічная навігацыя]] ([[d:Q1063512]]) # [[GPS]] ([[d:Q18822]]) # [[Азымут]] ([[d:Q124274]]) # [[Спадарожнікавая сыстэма навігацыі]] ([[d:Q179435]]) # [[Гідралякатар]] ([[d:Q133220]]) # [[Берагавая ахова]] ([[d:Q1316027]]) # '''[[Біятэхналёгія]]''' ([[d:Q7108]]) ## [[Клянаваньне]] ([[d:Q120877]]) ## [[Трансгенны арганізм]] ([[d:Q182726]]) ## [[Генэтычная інжынэрыя]] ([[d:Q159236]]) === Энэргетыка і электрычнасьць, 65 === # [[Геатэрмальная энэргія]] ([[d:Q127993]]) # [[Гідраэлектрычная энэргія]] ([[d:Q80638]]) # '''[[Ядзерная энэргетыка]]''' ([[d:Q12739]]) # [[Сонечная энэргія]] ([[d:Q40015]]) # [[Сонечная энэргетыка]] ([[d:Q1483757]]) # '''[[Аднаўляльная энэргія]]''' ([[d:Q12705]]) # [[Энэргія ветру]] ([[d:Q43302]]) # [[Сьвечка]] ([[d:Q12888135]]) # [[Вятрак (млын)|Вятрак]] ([[d:Q38720]]) # [[Гідраэнэргія]] ([[d:Q170196]]) # [[Ядзерная тэхналёгія]] ([[d:Q348091]]) # [[Ядзерная інжынэрыя]] ([[d:Q83504]]) # [[Генэрацыя электраэнэргіі]] ([[d:Q383973]]) # [[Электрычная станцыя]] ([[d:Q159719]]) # [[Градырня]] ([[d:Q193886]]) # [[Фотаэлемэнт]] ([[d:Q58803]]) # [[Турбіна]] ([[d:Q130760]]) # [[Ветратурбіна]] ([[d:Q49833]]) # [[Электрычная сетка]] ([[d:Q1096907]]) # [[Перадача электрычнай энэргіі]] ([[d:Q200928]]) # [[Разьмеркаваньне электраэнэргіі]] ([[d:Q844861]]) # '''[[Электроніка]]''' ([[d:Q11650]]) # [[Электратэхніка]] ([[d:Q43035]]) # [[Зьменны ток]] ([[d:Q124164]]) # [[Гукаўзмацняльнік]] ([[d:Q27094]]) ## [[Апэрацыйны ўзмацняльнік]] ([[d:Q178947]]) # [[Схематэхніка]] ([[d:Q3245116]]) # [[Сталы ток]] ([[d:Q159241]]) # [[Электронны узмацняльнік]] ([[d:Q211554]]) # [[Асцылёграф]] ([[d:Q174320]]) # [[Рэле]] ([[d:Q174053]]) # [[Апрацоўка сыгналаў]] ([[d:Q208163]]) # [[Мэхатроніка]] ([[d:Q180165]]) # [[Электронны складнік]] ([[d:Q11653]]) # [[Электраматор]] ([[d:Q72313]]) # [[Антэна]] ([[d:Q131214]]) # [[Батарэя (электратэхніка)|Батарэя]] ([[d:Q267298]]) # '''[[Кандэнсатар]]''' ([[d:Q5322]]) # '''[[Дыёд]]''' ([[d:Q11656]]) ## [[Сьвятлодыёд]] ([[d:Q25504]]) # [[Пляскатапанэльны дысплэй]] ([[d:Q125171]]) # [[Лямпа напальваньня]] ([[d:Q47616]]) # '''[[Шпуля індуктыўнасьці]]''' ([[d:Q5325]]) # [[Інтэгральная схема]] ([[d:Q80831]]) # [[Магнэтрон]] ([[d:Q194154]]) # '''[[Рэзыстар]]''' ([[d:Q5321]]) # '''[[Паўправаднік]]''' ([[d:Q11456]]) # '''[[Трансфарматар]]''' ([[d:Q11658]]) # '''[[Транзыстар]]''' ([[d:Q5339]]) # [[Электравакуўмная лямпа]] ([[d:Q3574371]]) # [[Хвалявод]] ([[d:Q11233438]]) # [[Электронна-прамянёвая трубка]] ([[d:Q83913]]) # [[Друкаваная плята]] ([[d:Q173350]]) # [[Электрычны злучальнік]] ([[d:Q2119531]]) # [[Гучнагаварыцель]] ([[d:Q570]]) # [[Крыніца сілкаваньня]] ([[d:Q204157]]) # [[Пераключальнік]] ([[d:Q5320]]) # [[Аўтаматычны выключальнік]] ([[d:Q211058]]) # [[Забясьпечнік]] ([[d:Q182221]]) # [[Дрот]] ([[d:Q551997]]) # [[Трыгер]] ([[d:Q183406]]) # [[Тырыстар]] ([[d:Q180805]]) # [[Радыёлякацыйная станцыя]] ([[d:Q47528]]) # [[Атамны гадзіньнік]] ([[d:Q227467]]) # [[Гіраскоп]] ([[d:Q483400]]) === Машынабудаваньне, 55 === # [[Мэханізацыя]] ([[d:Q1160362]]) # [[Рухавік]] ([[d:Q44167]]) ## '''[[Рухавік унутранага згараньня]]''' ([[d:Q12757]]) ## '''[[Парасілавая ўстаноўка]]''' ([[d:Q12760]]) ## [[Рэактыўны рухавік]] ([[d:Q178777]]) # [[Просты мэханізм]] ([[d:Q186713]]) ## [[Нахіленая роўніца]] ([[d:Q161462]]) ## [[Рычаг]] ([[d:Q40164]]) ## [[Блёк]] ([[d:Q48378]]) ## '''[[Шруба]]''' ([[d:Q11022]]) ## [[Клін (мэханіка)|Клін]] ([[d:Q131408]]) ## '''[[Кола]]''' ([[d:Q446]]) ## [[Віхар]] ([[d:Q592289]]) # [[Пад’ёмны кран]] ([[d:Q178692]]) # [[Машынабудаваньне]] ([[d:Q101333]]) # '''[[Машына]]''' ([[d:Q11019]]) # [[Цэнтрыфуга]] ([[d:Q191134]]) # [[Вось]] ([[d:Q188209]]) # [[Падшыпнік]] ([[d:Q190100]]) # [[Счапленьне]] ([[d:Q194302]]) # [[Зубчастае кола]] ([[d:Q143873]]) # [[Чарвячная перадача]] ([[d:Q12529]]) # [[Кабэль]] ([[d:Q188447]]) # [[Ланцуг]] ([[d:Q2397485]]) # [[Трос]] ([[d:Q31029]]) # [[Сетка]] ([[d:Q986291]]) # [[Вераўчына]] ([[d:Q762984]]) # [[Крапежны выраб]] ([[d:Q2002016]]) # [[Гаёк (дэталь)|Гаёк]] ([[d:Q190977]]) # [[Вузел]] ([[d:Q527395]]) # [[Ніт (будаўнічы матэрыял)|Ніт]] ([[d:Q212500]]) # [[Шайба]] ([[d:Q637321]]) # [[Кінэматычная пара]] ([[d:Q526016]]) # [[Замок]] ([[d:Q228039]]) # [[Ключ (інструмэнт)|Ключ]] ([[d:Q132041]]) # [[Труба (выраб)|Труба]] ([[d:Q41551]]) # [[Пракладка]] ([[d:Q1132541]]) # [[Спружына]] ([[d:Q102836]]) # [[Аўтапіла]] ([[d:Q208040]]) # [[Котан-джын]] ([[d:Q1136790]]) # [[Культыватар]] ([[d:Q1273840]]) # [[Пырскаўка]] ([[d:Q998539]]) # [[Газонакасілка]] ([[d:Q260521]]) # [[Швачная машына]] ([[d:Q49013]]) # [[Трактар]] ([[d:Q39495]]) # [[Кліматызатар]] ([[d:Q173725]]) # [[Сушыльная машына]] ([[d:Q496334]]) # [[Кававы апарат]] ([[d:Q211841]]) # [[Пасудамыйная машына]] ([[d:Q186263]]) # [[Печ]] ([[d:Q36539]]) # [[Вадазьліў]] ([[d:Q140565]]) # [[Электрычная пліта]] ([[d:Q1211746]]) # [[Туалет]] ([[d:Q7857]]) # [[Пыласмок]] ([[d:Q101674]]) # [[Пральная машына]] ([[d:Q124441]]) === Зброя, 81 === # [[Інжынэрнае войска]] ([[d:Q158797]]) # '''[[Зброя]]''' ([[d:Q728]]) # [[Калясьнiца]] ([[d:Q203788]]) # [[Стэлт]] ([[d:Q339042]]) # '''[[Танк]]''' ([[d:Q12876]]) # [[Тарпэда]] ([[d:Q165363]]) # [[Баявы слон]] ([[d:Q223694]]) # [[Боепрыпас]] ([[d:Q185785]]) # [[Патрон]] ([[d:Q37144]]) # '''[[Дымны порах]]''' ([[d:Q12861]]) # [[Страла]] ([[d:Q45922]]) # [[Куля]] ([[d:Q174583]]) ## [[Калібр]] ([[d:Q170417]]) # [[Браня]] ([[d:Q485027]]) # [[Бронекамізэлька]] ([[d:Q391752]]) # [[Шалом]] ([[d:Q3579211]]) # [[Каска]] ([[d:Q173603]]) # [[Кальчуга]] ([[d:Q659631]]) # [[Латы]] ([[d:Q3391846]]) # [[Шчыт (зброя)|Шчыт]] ([[d:Q131559]]) # [[Бомба]] ([[d:Q127197]]) # [[Касэтная бомба]] ([[d:Q184158]]) # [[Самаробная выбуховая прылада]] ([[d:Q1249453]]) # [[Ручная граната]] ([[d:Q173517]]) # [[Наземная міна]] ([[d:Q178795]]) # [[Ракетная зброя]] ([[d:Q974850]]) # [[Грэцкі агонь]] ([[d:Q179537]]) # [[Кактэйль Молатава]] ([[d:Q167096]]) # [[Напалм]] ([[d:Q181822]]) # [[Нунчакі]] ([[d:Q204206]]) # [[Багнет]] ([[d:Q173366]]) # [[Баявая сякера]] ([[d:Q852049]]) # [[Кінжал]] ([[d:Q182780]]) # [[Спартовая шпага]] ([[d:Q840419]]) # [[Катана]] ([[d:Q172736]]) # [[Нож]] ([[d:Q32489]]) # [[Рапіра]] ([[d:Q816745]]) # [[Шабля]] ([[d:Q231204]]) # [[Дзіда (зброя)|Дзіда]] ([[d:Q44475]]) # '''[[Меч]]''' ([[d:Q12791]]) # [[Тамагаўк]] ([[d:Q86436]]) # [[Кіюга]] ([[d:Q392326]]) # '''[[Пальная зброя]]''' ([[d:Q12796]]) # [[Аўтамат (зброя)|Аўтамат]] ([[d:Q177456]]) ## [[АК-47]] ([[d:Q37116]]) # [[Пісталет]] ([[d:Q1907525]]) # '''[[Кулямёт]]''' ([[d:Q12800]]) # [[Uzi]] ([[d:Q155644]]) # [[Вінтоўка]] ([[d:Q124072]]) # [[Артылерыя]] ([[d:Q64418]]) # [[Таран]] ([[d:Q208129]]) # [[Гармата]] ([[d:Q81103]]) # [[Гаўбіца]] ([[d:Q180126]]) # [[Мартыра]] ([[d:Q7905205]]) # [[Вайсковы лятак]] ([[d:Q216916]]) # [[Бамбавік]] ([[d:Q170877]]) # [[Самалёт-зьнішчальнік]] ([[d:Q127771]]) # [[Штурмавік]] ([[d:Q208187]]) # [[Лінкар]] ([[d:Q182531]]) # [[Авіяносец]] ([[d:Q17205]]) # [[Дрэдноўт]] ([[d:Q847109]]) # [[Дроман]] ([[d:Q731662]]) # [[Галера]] ([[d:Q188924]]) # '''[[Падводная лодка]]''' ([[d:Q2811]]) # [[Капітальны карабель]] ([[d:Q1194368]]) # [[Лінейны карабель]] ([[d:Q207452]]) # [[Трырэма]] ([[d:Q208420]]) # [[Вайсковы карабель]] ([[d:Q2031121]]) # [[Баліста]] ([[d:Q219433]]) # [[Бумэранг]] ([[d:Q131536]]) # [[Лук]] ([[d:Q46311]]) # [[Катапульта]] ([[d:Q184393]]) # [[Арбалет]] ([[d:Q181947]]) # [[Мушкет]] ([[d:Q178243]]) # [[Стрэльба]] ([[d:Q486396]]) # [[Прашча]] ([[d:Q199771]]) # [[Зброя масавага паражэньня]] ([[d:Q49394]]) # [[Біялягічная зброя]] ([[d:Q170907]]) # [[Хімічная зброя]] ([[d:Q3639228]]) # '''[[Ядзерная зброя]]''' ([[d:Q12802]]) ## [[Тэрмаядзерная зброя]] ([[d:Q625107]]) ===Водны транспарт, 17=== # [[Барліна]] ([[d:Q16518]]) # [[Лодка]] ([[d:Q35872]]) # [[Каноэ]] ([[d:Q171529]]) # [[Каравэльля]] ([[d:Q169560]]) # [[Кантэйнэравоз]] ([[d:Q17210]]) # [[Круізны лайнэр]] ([[d:Q39804]]) # [[Тар]] ([[d:Q25653]]) # [[Судніна на паветранай падушцы]] ([[d:Q185757]]) # [[Джонка]] ([[d:Q205011]]) # [[Порт]] ([[d:Q44782]]) # [[Плыт]] ([[d:Q200433]]) # [[Веславы човен]] ([[d:Q1195684]]) # [[Ветразь]] ([[d:Q25999]]) # [[Плаваньне пад ветразем]] ([[d:Q192520]]) # '''[[Карабель]]''' ([[d:Q11446]]) # [[Танкер]] ([[d:Q14970]]) # [[Плывучы сродак]] ([[d:Q1229765]]) ===Цывільная інжынэрыя, 3=== # [[Цывільнае будаўніцтва]] ([[d:Q77590]]) # [[Будаўнічная інжынэрыя]] ([[d:Q2674423]]) # [[Сэйсматрывалае будаўніцтва]] ([[d:Q909789]]) === Транспарт, 64 === ====Асноўныя тэмы, 14==== # [[Груз]] ([[d:Q319224]]) # [[Канвэерная стужка]] ([[d:Q770135]]) # [[Ліфт]] ([[d:Q132911]]) # [[Эскалатар]] ([[d:Q15003]]) # [[Інтэрмадальны кантэйнер]] ([[d:Q187956]]) # [[Лягістыка]] ([[d:Q177777]]) # [[Пасажыр]] ([[d:Q319604]]) # [[Трубаправодны транспарт]] ([[d:Q725864]]) # [[Грамадзкі транспарт]] ([[d:Q178512]]) # [[Сама розрух]] ([[d:Q868252]]) # '''[[Транспарт]]''' ([[d:Q7590]]) # [[Транспартная інжынэрыя]] ([[d:Q775325]]) # [[Падарожжа]] ([[d:Q61509]]) # [[Транспартны сродак]] ([[d:Q42889]]) ====Наземны транспарт, 51==== =====Рэйкавы транспарт, 16===== # [[Хуткасная чыгунка]] ([[d:Q211382]]) # [[Лякаматыў]] ([[d:Q93301]]) ## [[Паравоз]] ([[d:Q171043]]) # [[Маглеў]] ([[d:Q160047]]) # [[Чыгуначны транспарт]] ([[d:Q3565868]]) # [[Чыгуначны сьветлафор]] ([[d:Q862562]]) # [[Чыгунка]] ([[d:Q22667]]) # '''[[Цягнік]]''' ([[d:Q870]]) # [[Чыгуначны вакзал]] ([[d:Q55488]]) # [[Трамвай]] ([[d:Q3407658]]) # [[Мэтрапалітэн]] ([[d:Q5503]]) # [[Лёнданскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q20075]]) # [[Маскоўскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q5499]]) # [[Нью-Ёрскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q7733]]) # [[Парыскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q50716]]) # [[Трансьсібірская магістраль]] ([[d:Q58767]]) =====Дарожны транспарт, 35===== # [[Аўтарыкша]] ([[d:Q59720]]) # '''[[Ровар]]''' ([[d:Q11442]]) # [[Аўтобус]] ([[d:Q5638]]) ## [[Тралейбус]] ([[d:Q5639]]) # [[Аўтастанцыя]] ([[d:Q494829]]) # [[Карэта]] ([[d:Q235356]]) # [[Матацыкл]] ([[d:Q34493]]) # [[Дарога]] ([[d:Q34442]]) ## [[Аўтамагістраль]] ([[d:Q46622]]) # [[Сядло]] ([[d:Q192249]]) # [[Стрэмя]] ([[d:Q191657]]) # '''[[Дарожны рух]]''' ([[d:Q4323994]]) # [[Дарожна-транспартнае здарэньне]] ([[d:Q9687]]) # [[Дарожны знак]] ([[d:Q170285]]) # [[Сьцежка]] ([[d:Q628179]]) # [[Цяжкавік]] ([[d:Q43193]]) # [[Фургон]] ([[d:Q193468]]) ======Аўтамабіль, 17====== # '''[[Аўтамабіль]]''' ([[d:Q1420]]) # [[Аўтамабільная прамысловасьць]] ([[d:Q190117]]) # [[Электрамабіль]] ([[d:Q193692]]) # [[Таксі]] ([[d:Q82650]]) # [[Ford Motor Company]] ([[d:Q44294]]) # [[General Motors]] ([[d:Q81965]]) # [[Honda]] ([[d:Q9584]]) # [[Hyundai Motor Company]] ([[d:Q55931]]) # [[Nissan Motors]] ([[d:Q20165]]) # [[Рэно]] ([[d:Q6686]]) # [[Стэланціс]] ([[d:Q97439162]]) # [[Toyota]] ([[d:Q53268]]) # [[Фольксваген]] ([[d:Q246]]) # [[Ford T]] ([[d:Q182323]]) # [[Volkswagen Käfer]] ([[d:Q152946]]) # [[Toyota Corolla]] ([[d:Q243543]]) # [[ВАЗ-2101]] ([[d:Q837297]]) === Інструмэнты, 31 === # [[Інструмэнт]] ([[d:Q39546]]) # [[Архімэдава шруба]] ([[d:Q189155]]) # [[Сякера]] ([[d:Q39397]]) # [[Молат]] ([[d:Q25294]]) # [[Піла]] ([[d:Q125356]]) # [[Долата]] ([[d:Q474188]]) # [[Шрубцынга]] ([[d:Q846600]]) # [[Такарны станок]] ([[d:Q187833]]) # [[Гэбля]] ([[d:Q204260]]) # [[Наждачная папера]] ([[d:Q142274]]) # [[Нажніцы]] ([[d:Q40847]]) # [[Зашрубка]] ([[d:Q161071]]) # [[Мятла]] ([[d:Q172833]]) # [[Лінарка]] ([[d:Q104555]]) # [[Драбіны]] ([[d:Q168639]]) # [[Зубная шчотка]] ([[d:Q134205]]) # [[Дрыль]] ([[d:Q58964]]) # [[Кавадла]] ([[d:Q104363]]) # [[Прас]] ([[d:Q483634]]) # [[Гумка]] ([[d:Q171888]]) # [[Барана]] ([[d:Q209042]]) # [[Капаніца]] ([[d:Q131154]]) # [[Мачэтэ]] ([[d:Q230711]]) # [[Вілы]] ([[d:Q107293]]) # '''[[Плуг]]''' ([[d:Q11464]]) # [[Граблі]] ([[d:Q200822]]) # [[Валец]] ([[d:Q1334343]]) # [[Каса (інструмэнт)|Каса]] ([[d:Q130912]]) # [[Серп]] ([[d:Q42233]]) # [[Рыдлёўка]] ([[d:Q7220961]]) # [[Палівачка]] ([[d:Q50643]]) === Тэхніка аховы здароўя, вада, каналізацыя, 22 === # [[Побытавая тэхніка]] ([[d:Q212920]]) # [[Мікрахвалёўка]] ([[d:Q127956]]) # [[Пастэрызацыя]] ([[d:Q58148]]) # [[Халадзільнік]] ([[d:Q37828]]) # [[Мыла]] ([[d:Q34396]]) # [[Грубка]] ([[d:Q203789]]) # [[Аквалянг]] ([[d:Q2079255]]) # [[Тэрмас]] ([[d:Q23664]]) # [[Мыцьцё]] ([[d:Q852100]]) # [[Санітарыя]] ([[d:Q949149]]) # [[Каналізацыя]] ([[d:Q156849]]) # [[Ачыстка сьцёкавых водаў]] ([[d:Q221275]]) # [[Водаачыстка]] ([[d:Q1463025]]) # [[Аквэдук]] ([[d:Q474]]) # [[Вадаправодная сыстэма]] ([[d:Q3241671]]) # [[Помпавая станцыя]] ([[d:Q446013]]) # [[Ваданапорная вежа]] ([[d:Q274153]]) # [[Студня]] ([[d:Q43483]]) # [[Адкіды]] ([[d:Q45701]]) ## [[Сьметнішча]] ([[d:Q152810]]) ## [[Перапрацоўка адкідаў]] ([[d:Q132580]]) ## [[Кіраваньне адкідамі]] ([[d:Q180388]]) === Космас, авіяцыя і робататэхніка, 68 === ====Космас, 46==== # [[Аэракасьмічная інжынэрыя]] ([[d:Q3798668]]) # [[Вялікі мілімэтровы радыётэлескоп Атакамы]] ([[d:Q725364]]) # [[Эўрапейская касьмічная агенцыя]] ([[d:Q42262]]) # [[Вялікія абсэрваторыі]] ([[d:Q901553]]) # [[Гэршэль]] ([[d:Q209630]]) # [[Габл]] ([[d:Q2513]]) # [[Міжнародная касьмічная станцыя]] ([[d:Q25271]]) # [[Джэймз Ўэб]] ([[d:Q186447]]) # [[Высадка на Месяцы]] ([[d:Q495307]]) # [[Нацыянальная ўправа паветраплаваньня і космасу]] ([[d:Q23548]]) # [[Апалён (касьмічная праграма)|Апалён]] ([[d:Q46611]]) ## [[Апалён-11]] ([[d:Q43653]]) # [[Ракета]] ([[d:Q41291]]) # [[Штучны спадарожнік]] ([[d:Q26540]]) # [[Саюз]] ([[d:Q579421]]) # '''[[Касьмічны палёт]]''' ([[d:Q5916]]) # [[Спэйс шатл]] ([[d:Q48806]]) # [[Арбітальная станцыя]] ([[d:Q25956]]) # [[Сьпіцэр]] ([[d:Q201953]]) # [[Вельмі вялікі тэлескоп]] ([[d:Q265628]]) # [[WMAP]] ([[d:Q274106]]) # [[Касманаўт]] ([[d:Q11631]]) # [[Ракета-носьбіт]] ([[d:Q697175]]) # [[Ракетны рухавік]] ([[d:Q335225]]) # [[Спускальны апарат]] ([[d:Q957055]]) # [[Касмадром]] ([[d:Q194188]]) # [[Аўтаматычная міжплянэтная станцыя]] ([[d:Q26529]]) # [[Скафандар]] ([[d:Q223571]]) # [[Байканур (касмадром)|Байканур]] ([[d:Q177477]]) # [[Кітайская нацыянальная касьмічная ўправа]] ([[d:Q320644]]) # [[Японская агенцыя аэракасьмічных дасьледаваньняў]] ([[d:Q179103]]) # [[Касьмічны цэнтар імя Кенэдзі]] ([[d:Q48821]]) # [[Геасынхронная арбіта]] ([[d:Q472251]]) # [[Спутнік-1]] ([[d:Q80811]]) # [[Вояджэр (касьмічная праграма)|Вояджэр]] ([[d:Q155311]]) # [[Пратон-К]] ([[d:Q249231]]) # [[Сатурн V]] ([[d:Q54363]]) # [[Сэра-Талёля]] ([[d:Q1056113]]) # [[Абсэрваторыя Маўна-Кеа]] ([[d:Q831790]]) # [[Маўнт-Ўілсан]] ([[d:Q466863]]) # [[Палямарская абсэрваторыя]] ([[d:Q191684]]) # [[Лябараторыя рэактыўнага руху]] ([[d:Q189325]]) # [[Іённы рухавік]] ([[d:Q205702]]) # [[Касманаўтыка]] ([[d:Q22719]]) # [[Усход (касьмічная праграма)|Усход]] ([[d:Q623873]]) ## [[Усход-1]] ([[d:Q182524]]) ====Авіяцыя, 20==== # '''[[Паветранае судна]]''' ([[d:Q11436]]) # [[Авіякампанія]] ([[d:Q46970]]) # [[Самалёт]] ([[d:Q197]]) # [[Аэрапорт]] ([[d:Q1248784]]) # [[Дырыжабль]] ([[d:Q133585]]) # [[Авіяцыя]] ([[d:Q765633]]) # [[Паветраны балён]] ([[d:Q183951]]) # [[Верталёт]] ([[d:Q34486]]) # [[Паветраны зьмей]] ([[d:Q42861]]) # [[Парашут]] ([[d:Q482816]]) # [[Бесьпілётнік]] ([[d:Q484000]]) # [[Airbus]] ([[d:Q67]]) # [[Bombardier Aerospace]] ([[d:Q891779]]) # [[Boeing]] ([[d:Q66]]) # [[Эмбраер]] ([[d:Q105557]]) # [[Тупалеў]] ([[d:Q194009]]) # [[Пэкін-Шаўду]] ([[d:Q32190]]) # [[Атланта (аэрапорт)|Атланта]] ([[d:Q214861]]) # [[Лос-Анджэлес (аэрапорт)|Лос-Анджэлес]] ([[d:Q8731]]) ==== Робататэхніка, 3 ==== # [[Аўтаматызацыя]] ([[d:Q184199]]) # '''[[Робат]]''' ([[d:Q11012]]) # [[Рабататэхніка]] ([[d:Q170978]]) === Сельская гаспадарка, 49 === # [[Сельскагаспадарчая навука]] ([[d:Q3606845]]) # [[Агратэхніка]] ([[d:Q194118]]) # [[Аграномія]] ([[d:Q173113]]) # '''[[Прыручэньне]]''' ([[d:Q11395]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Фэрма (сельская гаспадарка)|Фэрма]] ([[d:Q131596]]) # [[Фэрмэр]] ([[d:Q131512]]) # [[Зялёная рэвалюцыя]] ([[d:Q186050]]) # [[Сэлекцыя]] ([[d:Q995745]]) # [[Стадола]] ([[d:Q1303167]]) # [[Клець]] ([[d:Q114768]]) # [[Зерневы элеватар]] ([[d:Q1520009]]) # [[Стайня]] ([[d:Q214252]]) # [[Цяпліца]] ([[d:Q165044]]) # [[Збожжаўборачны камбайн]] ([[d:Q26886]]) # [[Гатунак]] ([[d:Q4886]]) # [[Угнаеньне]] ([[d:Q83323]]) # [[Садаводзтва]] ([[d:Q124946]]) # [[Уборка ўраджаю]] ([[d:Q213753]]) # [[Гідрапоніка]] ([[d:Q191667]]) # [[Інсэктыцыд]] ([[d:Q181322]]) # '''[[Абвадненьне]]''' ([[d:Q11453]]) # [[Пэстыцыд]] ([[d:Q131656]]) ## [[Гербіцыд]] ([[d:Q178266]]) # [[Сэлекцыя расьлінаў]] ([[d:Q788558]]) # [[Ворыва]] ([[d:Q878333]]) # [[Веяньне]] ([[d:Q961751]]) # [[Жывёлагадоўля]] ([[d:Q80962]]) # [[Пчалярства]] ([[d:Q176353]]) # [[Сельскагаспадарчыя жывёлы]] ([[d:Q103459]]) # [[Завод]] ([[d:Q38829]]) # [[Свойскія птушкі]] ([[d:Q178559]]) # [[Сад]] ([[d:Q1107656]]) # [[Сельскагаспадарчая культура]] ([[d:Q235352]]) # '''[[Бавоўна]]''' ([[d:Q11457]]) # [[Сена]] ([[d:Q336989]]) # [[Пустазельле]] ([[d:Q101879]]) # [[Малочная гаспадарка]] ([[d:Q637776]]) # [[Экстэнсіўная сельская гаспадарка]] ([[d:Q1643366]]) # [[Рыбаводзтва]] ([[d:Q209894]]) # [[Аграпрамысловы комплекс]] ([[d:Q1347753]]) # [[Інтэнсіўная сельская гаспадарка]] ([[d:Q1148482]]) # [[Пладовы сад]] ([[d:Q236371]]) # [[Арганічнае земляробства]] ([[d:Q165647]]) # [[Пэрмакультура]] ([[d:Q4572]]) # [[Шаўкоўнiцтва]] ([[d:Q864650]]) # [[Натуральная сельская гаспадарка]] ([[d:Q2787508]]) # [[Устойлівая сельская гаспадарка]] ([[d:Q2751054]]) # [[Гарадзкая сельская гаспадарка]] ([[d:Q1194826]]) # [[Аграрная палітыка]] ([[d:Q396198]]) === Дамаводзтва, дамазнаўства, хатняя гаспадарка, 184 === ==== Кулінарыя, 150 ==== # [[Кулінарыя]] ([[d:Q38695]]) # [[Кухня]] ([[d:Q1778821]]) # '''[[Ежа]]''' ([[d:Q2095]]) # [[Напой]] ([[d:Q40050]]) # [[Вітаміны]] ([[d:Q34956]]) # [[Яда]] ([[d:Q6460735]]) ## [[Сьняданак]] ([[d:Q80973]]) ## [[Ланч]] ([[d:Q12896105]]) ## [[Абед]] ([[d:Q657221]]) # [[Дэсэрт]] ([[d:Q182940]]) # [[Харчовы алей]] ([[d:Q427457]]) ## [[Аліўкавы алей]] ([[d:Q93165]]) ## [[Пальмавы алей]] ([[d:Q231458]]) # [[Фаст-фуд]] ([[d:Q81799]]) # [[Рэстаран]] ([[d:Q11707]]) # [[Вэгетарыянства]] ([[d:Q83364]]) # '''[[Гародніна]]''' ([[d:Q11004]]) # [[Кораньплод]] ([[d:Q20136]]) # [[Бульбіна]] ([[d:Q183319]]) # [[Садавіна]] ([[d:Q3314483]]) # [[Гарбуз]] ([[d:Q165308]]) # [[Ажына (плод)|Ажына]] ([[d:Q19842373]]) # [[Марэля (плод)|Марэля]] ([[d:Q3733836]]) # [[Фінік]] ([[d:Q1652093]]) # [[Гранат (плод)|Гранат]] ([[d:Q13222088]]) # '''[[Малако]]''' ([[d:Q8495]]) # [[Масла]] ([[d:Q34172]]) ## [[Маргарын]] ([[d:Q4287]]) # [[Вяршкі]] ([[d:Q13228]]) # '''[[Сыр]]''' ([[d:Q10943]]) ## [[Блакітны сыр]] ([[d:Q746471]]) ## [[Чэдар]] ([[d:Q217525]]) ## [[Мацарэльля]] ([[d:Q14088]]) ## [[Пармэзан]] ([[d:Q155922]]) # [[Какосавае малако]] ([[d:Q841779]]) # [[Марозіва]] ([[d:Q13233]]) # [[Соевае малако]] ([[d:Q192199]]) ## [[Тофу]] ([[d:Q177378]]) # [[Ёгурт]] ([[d:Q13317]]) # '''[[Хлеб]]''' ([[d:Q7802]]) # '''[[Збожжа]]''' ([[d:Q12117]]) # [[Мука]] ([[d:Q36465]]) # [[Цукерка]] ([[d:Q185583]]) # [[Карамэль]] ([[d:Q183440]]) # '''[[Шакаляд]]''' ([[d:Q195]]) # '''[[Мёд]]''' ([[d:Q10987]]) # '''[[Арэхі]]''' ([[d:Q11009]]) # [[Лясны арэх]] ([[d:Q578307]]) # [[Валоскі арэх (плод)|Валоскі арэх]] ([[d:Q208021]]) # [[Яйка ((харчовы прадукт))|Яйка]] ([[d:Q93189]]) # '''[[Мяса]]''' ([[d:Q10990]]) ## [[Бэкон]] ([[d:Q11106]]) ## [[Ялавічына]] ([[d:Q192628]]) ## [[Кураціна]] ([[d:Q864693]]) ## [[Вяндліна]] ([[d:Q170486]]) ## [[Гамбургер]] ([[d:Q6663]]) ## [[Хот-дог]] ([[d:Q181055]]) ## [[Бараніна]] ([[d:Q123122627]]) ## [[Сьвініна]] ([[d:Q191768]]) # [[Шмалец]] ([[d:Q72827]]) # [[Вантробы]] ([[d:Q157484]]) # [[Кілбаса]] ([[d:Q131419]]) # [[Морапрадукт]] ([[d:Q192935]]) ## [[Рыба (харчовы прадукт)|Рыба]] ([[d:Q600396]]) # [[Смакавы дадатак]] ([[d:Q2596997]]) # [[Зёлка]] ([[d:Q207123]]) # [[Соўс]] ([[d:Q178359]]) # [[Спэцыі]] ([[d:Q42527]]) # [[Аныж]] ([[d:Q28692]]) # [[Базылік]] ([[d:Q38859]]) # [[Перац чорны]] ([[d:Q43084]]) # [[Кардамон праўдзівы]] ([[d:Q33466]]) # [[Карыца]] ([[d:Q28165]]) # [[Фэнхель звычайны]] ([[d:Q43511]]) # [[Часнок]] ([[d:Q23400]]) # [[Імбір садовы]] ([[d:Q35625]]) # [[Хрэн звычайны]] ([[d:Q26545]]) # [[Лявэнда]] ([[d:Q171892]]) # [[Цымбапагон]] ([[d:Q5727732]]) # [[Саладкакорань гладкі]] ([[d:Q257106]]) # [[Мята]] ([[d:Q47859]]) # [[Рэпчатая цыбуля]] ([[d:Q23485]]) # [[Пятрушка звычайная]] ([[d:Q25284]]) # [[Шафран]] ([[d:Q25434]]) # [[Чатні]] ([[d:Q275650]]) # [[Рыбны соўс]] ([[d:Q545985]]) # [[Джэм]] ([[d:Q1269]]) # [[Кетчуп]] ([[d:Q178143]]) # [[Маянэз]] ([[d:Q167893]]) # [[Гарчыца]] ([[d:Q131748]]) # [[Папрыка]] ([[d:Q3127593]]) # [[Пэста]] ([[d:Q9896]]) # [[Соевая падліва]] ([[d:Q229385]]) # [[Татарскі соўс]] ([[d:Q348947]]) # [[Воцат]] ([[d:Q41354]]) # [[Пірожнае]] ([[d:Q13276]]) # [[Кары]] ([[d:Q164606]]) # [[Фандзю]] ([[d:Q190531]]) # [[Бульба-фры]] ([[d:Q152088]]) # [[Кебаб]] ([[d:Q179010]]) # [[Локшына]] ([[d:Q192874]]) # [[Паста]] ([[d:Q178]]) # [[Выпечка]] ([[d:Q477248]]) # [[Пірог]] ([[d:Q13360264]]) # [[Піцца]] ([[d:Q177]]) # [[Каша]] ([[d:Q186817]]) # [[Салата]] ([[d:Q9266]]) # [[Самоса]] ([[d:Q491517]]) # [[Сэндвіч]] ([[d:Q28803]]) # [[Суп]] ([[d:Q41415]]) — няслушная спасылка # [[Патраўка]] ([[d:Q2920963]]) — няслушная спасылка # [[Сусі]] ([[d:Q46383]]) # [[Пітная вада]] ([[d:Q7892]]) # [[Халодная гарбата]] ([[d:Q348958]]) # '''[[Сок]]''' ([[d:Q8492]]) ## [[Апэльсінавы сок]] ([[d:Q219059]]) # [[Ліманад]] ([[d:Q893]]) # [[Асьвяжальны напой]] ([[d:Q147538]]) ## [[Кола (напой)|Кола]] ([[d:Q134041]]) ### [[Кока-Кола]] ([[d:Q2813]]) ## [[Энэргетычны напой]] ([[d:Q215754]]) ## [[Тонік]] ([[d:Q237315]]) # '''[[Гарбата]]''' ([[d:Q6097]]) ## [[Зялёны чай]] ([[d:Q484083]]) ## [[Чорны чай]] ([[d:Q203415]]) # '''[[Кава]]''' ([[d:Q8486]]) ## [[Эспрэса]] ([[d:Q180289]]) ## [[Кава па-турэцку]] ([[d:Q43022]]) # [[Гарачы шакаляд]] ([[d:Q13261]]) # [[Матэ]] ([[d:Q203540]]) # [[Сьпіртовы напой]] ([[d:Q154]]) # [[Моцныя сьпіртныя напоі]] ([[d:Q56139]]) # '''[[Піва]]''' ([[d:Q44]]) # [[Брэндзі]] ([[d:Q146470]]) # [[Сыдар]] ([[d:Q167296]]) # [[Джын]] ([[d:Q959362]]) # [[Лікёр]] ([[d:Q178780]]) # [[Ром]] ([[d:Q83376]]) # [[Сакэ]] ([[d:Q170219]]) # [[Тэкіла]] ([[d:Q122195]]) # [[Гарэлка]] ([[d:Q374]]) # [[Віскі]] ([[d:Q281]]) # '''[[Віно]]''' ([[d:Q282]]) ## [[Чырвонае віно]] ([[d:Q1827]]) ## [[Белае віно]] ([[d:Q10210]]) ## [[Пеністае віно]] ([[d:Q321263]]) # [[Алькагольны кактэйль]] ([[d:Q134768]]) # [[Мартыні]] ([[d:Q273027]]) # [[Махіта]] ([[d:Q487338]]) # [[Сангрыя]] ([[d:Q273296]]) ====Кухеннае начыньне, 6==== # [[Кухеннае начыньне]] ([[d:Q1521410]]) # [[Сталовыя прыборы]] ([[d:Q81944]]) ## [[Відэлец]] ([[d:Q81881]]) ## [[Лыжка]] ([[d:Q81895]]) # [[Палачкі для яданьня]] ([[d:Q81980]]) # [[Талерка]] ([[d:Q57216]]) ==== Мэбля і аздабленьне, 12 ==== # [[Ванна]] ([[d:Q152095]]) # [[Ложак]] ([[d:Q42177]]) # [[Лава (мэбля)|Лава]] ([[d:Q204776]]) # [[Шафа]] ([[d:Q2741056]]) # [[Крэсла]] ([[d:Q15026]]) # [[Камода]] ([[d:Q622360]]) # [[Канапа]] ([[d:Q131514]]) # [[Гардэроб]] ([[d:Q106106]]) # [[Бюро]] ([[d:Q1064858]]) # [[Камінак]] ([[d:Q188669]]) # [[Мэбля]] ([[d:Q14745]]) # [[Стол]] ([[d:Q14748]]) ==== Адзеньне і мода, 16 ==== # [[Сподняя бялізна]] ([[d:Q198763]]) # [[Кашуля]] ([[d:Q76768]]) # [[Шкарпэткі]] ([[d:Q43663]]) # [[Бюстгальтар]] ([[d:Q13716]]) # [[Пасьцельная бялізна]] ([[d:Q1762457]]) # [[Падушка]] ([[d:Q99895]]) # [[Гузік]] ([[d:Q160464]]) # [[Гальштук]] ([[d:Q44416]]) # [[Зашпілька-ліпучка]] ([[d:Q15411420]]) # [[Зашпілька-маланка]] ([[d:Q101761]]) # [[Пас]] ([[d:Q134560]]) # [[Хіджаб]] ([[d:Q172317]]) # [[Шалік]] ([[d:Q191022]]) # [[Плавальны касьцюм]] ([[d:Q212989]]) # [[Касмэтыка]] ([[d:Q131207]]) # [[Парфума]] ([[d:Q131746]]) === Мэдыя і камунікацыя, 41 === # [[Радыёвяшчаньне]] ([[d:Q273623]]) ## [[Спадарожнік сувязі]] ([[d:Q149918]]) # '''[[Фатаграфія]]''' ([[d:Q11633]]) # '''[[Друк]]''' ([[d:Q11034]]) ## [[Прынтэр]] ([[d:Q82]]) ## [[Друкарскі варштат]] ([[d:Q144334]]) # [[Выдавецкая справа]] ([[d:Q3972943]]) # '''[[Радыё]]''' ([[d:Q872]]) ## [[Аматарская радыёсувязь]] ([[d:Q185727]]) ## [[Радыёстанцыя]] ([[d:Q14350]]) # [[Сувязь (тэхніка)|Сувязь]] ([[d:Q418]]) # [[Тэлеграфія]] ([[d:Q721587]]) # '''[[Тэлефон]]''' ([[d:Q11035]]) # '''[[Тэлебачаньне]]''' ([[d:Q289]]) ## [[Кабэльнае тэлебачаньне]] ([[d:Q184452]]) ## [[Спадарожнікавае тэлебачаньне]] ([[d:Q209588]]) # [[Друкарская машынка]] ([[d:Q46335]]) # [[Відэа]] ([[d:Q34508]]) ## [[Відэакамэра]] ([[d:Q313614]]) ## [[Відэакасэта]] ([[d:Q747779]]) # [[Запамінальная прылада]] ([[d:Q193395]]) ## [[Дыскета]] ([[d:Q5293]]) ## [[Магнітная стужка]] ([[d:Q193663]]) ## [[Карта памяці]] ([[d:Q183731]]) ## [[Аптычны дыск]] ([[d:Q234870]]) # [[Пошта]] ([[d:Q49845]]) ## [[Паштовая марка]] ([[d:Q37930]]) # [[Кур’ер]] ([[d:Q848466]]) # [[Мабільная прылада]] ([[d:Q5082128]]) ## [[Мабільны тэлефон]] ([[d:Q17517]]) # [[Капіявальны апарат]] ([[d:Q185369]]) # [[Сацыяльныя мэдыі]] ([[d:Q202833]]) # [[Блог]] ([[d:Q30849]]) # [[Гуказапіс]] ([[d:Q5057302]]) ## [[Мікрафон]] ([[d:Q46384]]) ## [[Сынтэз маўленьня]] ([[d:Q16346]]) # [[Тэорыя кадаваньня]] ([[d:Q602136]]) # [[Перадача зьвестак]] ([[d:Q389772]]) # [[Простае выпраўленьне памылак]] ([[d:Q989220]]) # [[Мадуляцыя]] ([[d:Q170474]]) # [[Гульнявая прыстаўка]] ([[d:Q8076]]) === Навігацыя і вылічэньне часу, 4 === # [[Навігацыя]] ([[d:Q102066]]) # [[Вызначэньне каардынатаў]] ([[d:Q152255]]) # [[Інжынэрнае кіраваньне]] ([[d:Q6314146]]) # [[Прамысловая інжынэрыя]] ([[d:Q4489420]]) === Матэрыялы, 38 === # '''[[Выбуховае рэчыва]]''' ([[d:Q12870]]) ## [[Дынаміт]] ([[d:Q80728]]) # '''[[Мэталюргія]]''' ([[d:Q11467]]) # '''[[Плястмаса]]''' ([[d:Q11474]]) # [[Каўчук]] ([[d:Q18113858]]) # [[Клей]] ([[d:Q131790]]) # [[Руда (карысныя выкапні)|Руда]] ([[d:Q102798]]) # '''[[Папера]]''' ([[d:Q11472]]) # [[Папірус]] ([[d:Q125576]]) # [[Лясныя матэрыялы]] ([[d:Q1370714]]) # [[Нафтахімічны прадукт]] ([[d:Q1364904]]) # [[Харчовая інжынэрыя]] ([[d:Q6631525]]) # [[Керамічная інжынэрыя]] ([[d:Q1936199]]) # [[Дрэваапрацоўка]] ([[d:Q816871]]) # '''[[Выкапнёвае паліва]]''' ([[d:Q12748]]) # [[Вугаль]] ([[d:Q24489]]) # [[Бэнзін]] ([[d:Q39558]]) # [[Газа]] ([[d:Q76904]]) # [[Прыродны газ]] ([[d:Q40858]]) # [[Нафта]] ([[d:Q22656]]) ## [[Нафтапрамысловая справа]] ([[d:Q1273174]]) ==== Мэталаапрацоўка, 11 ==== # [[Мэталаапрацоўка]] ([[d:Q953045]]) # [[Каваль]] ([[d:Q1639825]]) # [[Ліцьцё мэталаў пад ціскам]] ([[d:Q3325511]]) # [[Сьвідраваньне]] ([[d:Q890886]]) # [[Экструзія]] ([[d:Q139143]]) # [[Лазэрная рэзка]] ([[d:Q593053]]) # [[Прэс]] ([[d:Q674484]]) # [[Загартоўка]] ([[d:Q871335]]) # [[Вальцаваньне]] ([[d:Q452648]]) # [[Паяньне]] ([[d:Q211387]]) # [[Зварка]] ([[d:Q131172]]) ====Тэкстыль, 6 ==== # [[Тэкстыль]] ([[d:Q28823]]) # [[Дыван]] ([[d:Q163446]]) # [[Фіранка]] ([[d:Q49005]]) # [[Скура (сыравіна)|Скура]] ([[d:Q286]]) # [[Шоўк]] ([[d:Q37681]]) # [[Воўна]] ([[d:Q42329]]) === Прамысловасьць зборных вырабаў, 47 === ==== Мэханізмы і прыборы, 39 ==== # '''[[Гадзіньнік]]''' ([[d:Q376]]) # [[Хістальнік]] ([[d:Q20702]]) # [[Часамер]] ([[d:Q193150]]) # [[Сэкстант]] ([[d:Q179430]]) # [[Астралябія]] ([[d:Q164992]]) # [[Сонечны гадзіньнік]] ([[d:Q80793]]) # [[Вадзяны гадзіньнік]] ([[d:Q194173]]) # [[Пясковы гадзіньнік]] ([[d:Q179904]]) # [[Компас]] ([[d:Q34735]]) # [[Камэра]] ([[d:Q15328]]) # [[Акуляры]] ([[d:Q37501]]) # [[Лазэр]] ([[d:Q38867]]) # [[Лінза]] ([[d:Q768575]]) # [[Мікраскоп]] ([[d:Q196538]]) # [[Прызма]] ([[d:Q165896]]) # [[Тэлескоп]] ([[d:Q4213]]) # [[Галяграфія]] ([[d:Q527628]]) # [[Оптавалакно]] ([[d:Q162]]) # [[Фотадэтэктар]] ([[d:Q210765]]) # [[Аптычная ілюзія]] ([[d:Q174923]]) # [[Альбэда]] ([[d:Q101038]]) # [[Глыбіня рэзкасьці]] ([[d:Q215932]]) # [[Фотадыёд]] ([[d:Q175943]]) # [[Камэра-абскура]] ([[d:Q183998]]) # [[Пэрыскоп]] ([[d:Q183122]]) # [[Антыблікавае пакрыцьце]] ([[d:Q583040]]) # [[Дыфракцыйная рашотка]] ([[d:Q653294]]) # [[Фокусная адлегласьць]] ([[d:Q193540]]) # [[Фокус]] ([[d:Q190909]]) # [[Фрэнэлева лінза]] ([[d:Q14672]]) # [[Люстра]] ([[d:Q35197]]) # [[Палярызатар]] ([[d:Q11942175]]) # [[Рэйліва расьсеяньне]] ([[d:Q193709]]) # [[Дыспэрсія сьвятла]] ([[d:Q182893]]) # [[Бінокль]] ([[d:Q102626]]) # [[Інтэрфэрамэтрыя]] ([[d:Q850283]]) # [[Катадыяптрычная аптычная сыстэма]] ([[d:Q1142960]]) # [[Тэлескоп-адбівальнік]] ([[d:Q35221]]) # [[Рэфрактар]] ([[d:Q216778]]) ==== Адзеньне і аксэсуары, 8 ==== # [[Пальчатка]] ([[d:Q169031]]) # [[Абутак]] ([[d:Q22676]]) # '''[[Адзеньне]]''' ([[d:Q11460]]) # [[Плашч]] ([[d:Q516992]]) # [[Сукенка]] ([[d:Q200539]]) # [[Нагавіцы]] ([[d:Q39908]]) # [[Спадніца]] ([[d:Q2160801]]) # [[Капялюш]] ([[d:Q80151]]) === Будаўніцтва, 101 === # [[Бітум]] ([[d:Q167510]]) # [[Саман]] ([[d:Q183496]]) # [[Вісячы мост]] ([[d:Q12570]]) # [[Жалезабэтон]] ([[d:Q184190]]) # [[Роў (умацаваньне)|Роў]] ([[d:Q88480]]) # [[Шлам]] ([[d:Q170449]]) — няслушная спасылка # [[Бульдозэр]] ([[d:Q131677]]) # [[Рошчына (цеста)|Рошчына]] ([[d:Q189566]]) # [[Тынкоўка]] ([[d:Q274988]]) # [[Кафля]] ([[d:Q468402]]) # [[Будаўнічы матэрыял]] ([[d:Q206615]]) # [[Падмурак]] ([[d:Q191360]]) # [[Лічбавае праграмнае кіраваньне]] ([[d:Q190247]]) # [[Стука]] ([[d:Q33526]]) # [[Хвалялом]] ([[d:Q215635]]) # [[Марская архітэктура]] ([[d:Q1136352]]) # [[Камунальная гаспадарка]] ([[d:Q1380395]]) # [[Рысунак]] ([[d:Q192521]]) ====Асноўныя тэмы, 5==== # [[Будынак]] ([[d:Q41176]]) # [[Архітэктурная інжынэрыя]] ([[d:Q150737]]) # [[Будаўнічыя нарматывы]] ([[d:Q2333573]]) # [[Інфраструктура]] ([[d:Q121359]]) # [[Будаўнічае праектаваньне]] ([[d:Q633538]]) ==== Будаўнічыя матэрыялы, 6 ==== # [[Цьвік]] ([[d:Q37077]]) # [[Цэгла]] ([[d:Q40089]]) # [[Цэмэнт]] ([[d:Q45190]]) # [[Бэтон]] ([[d:Q22657]]) # [[Муроўка]] ([[d:Q272999]]) # [[Рыштаваньне]] ([[d:Q233320]]) ==== Будынкі і збудаваньні паводле тыпаў, 40 ==== # '''[[Арка]]''' ([[d:Q12277]]) # [[Столь]] ([[d:Q221706]]) # [[Калёна]] ([[d:Q4817]]) # '''[[Купал]]''' ([[d:Q12493]]) # [[Дзьверы]] ([[d:Q36794]]) # [[Фасад]] ([[d:Q183061]]) # [[Падлога]] ([[d:Q217164]]) # [[Дах]] ([[d:Q83180]]) # [[Пакой]] ([[d:Q180516]]) # [[Лесьвіца]] ([[d:Q12511]]) # [[Сьцяна (архітэктура)|Сьцяна]] ([[d:Q42948]]) # [[Акно]] ([[d:Q35473]]) # [[Гавань]] ([[d:Q283202]]) # [[Маяк]] ([[d:Q39715]]) # [[Пірс]] ([[d:Q863454]]) # [[Кантора]] ([[d:Q182060]]) # [[Магазын]] ([[d:Q181623]]) — няслушная спасылка # [[Кватэра]] ([[d:Q188507]]) # [[Казарма]] ([[d:Q131263]]) # '''[[Жытло]]''' ([[d:Q3947]]) # [[Пагада]] ([[d:Q199451]]) # [[Палац (пабудова)|Палац]] ([[d:Q16560]]) # [[Пэнтгаўс]] ([[d:Q2069469]]) # '''[[Піраміда (архітэктура)|Піраміда]]''' ([[d:Q12516]]) # [[Хмарачос]] ([[d:Q11303]]) # '''[[Вежа]]''' ([[d:Q12518]]) # [[Вышынны будынак]] ([[d:Q18142]]) # [[Віля]] ([[d:Q3950]]) # [[Хаціна]] ([[d:Q5784097]]) # [[Іглу]] ([[d:Q101805]]) # [[Падвал]] ([[d:Q234852]]) # [[Ванны пакой]] ([[d:Q190771]]) # [[Спальня]] ([[d:Q193837]]) # [[Ядальня]] ([[d:Q661199]]) # [[Гараж]] ([[d:Q22733]]) # [[Кухня (памяшканьне)|Кухня]] ([[d:Q43164]]) # [[Гасьцёўня]] ([[d:Q475018]]) # [[Камора]] ([[d:Q258313]]) # [[Намёт]] ([[d:Q170544]]) # [[Юрта]] ([[d:Q15680]]) ==== Гарадзкія дасьледаваньні і плянаваньне, 11 ==== # [[Горадаплянаваньне]] ([[d:Q69883]]) # [[Горадабудаўнічае праектаваньне]] ([[d:Q63100]]) # [[Кампус]] ([[d:Q209465]]) # [[Квартал]] ([[d:Q1348006]]) # [[Даўнтаўн]] ([[d:Q1050303]]) # [[Гета]] ([[d:Q152018]]) # [[Індустрыяльны парк]] ([[d:Q1662100]]) # [[Парк]] ([[d:Q22698]]) # [[Вуліца]] ([[d:Q79007]]) # [[Пляц]] ([[d:Q174782]]) # [[Занаваньне]] ([[d:Q702232]]) ==== Гідраўлічныя збудаваньні, 3 ==== # '''[[Плаціна]]''' ([[d:Q12323]]) ## [[Плаціна Гувэра]] ([[d:Q172822]]) ## '''[[ГЭС Тры цясьніны]]''' ([[d:Q12514]]) ==== Транспартныя будынкі і збудаваньні, 18 ==== # '''[[Мост]]''' ([[d:Q12280]]) ## [[Акасі-Кайкё]] ([[d:Q184213]]) ## [[Банг-На]] ([[d:Q806452]]) ## [[Бруклінскі мост]] ([[d:Q125006]]) ## [[Даньян-Куньшанскі віядук]] ([[d:Q595768]]) ## [[Фэмарнбэльцкі тунэль]] ([[d:Q18541]]) ## [[Мост Джорджа Вашынгтона]] ([[d:Q125821]]) ## [[Залатыя Вароты (мост)|Залатыя Вароты]] ([[d:Q44440]]) ## [[Мост і тунэль Вялікага поясу]] ([[d:Q213962]]) ## [[Ганконг—Чжухай—Макао]] ([[d:Q1191515]]) ## [[Мост-дамба на возеры Пончартрэйн]] ([[d:Q1132510]]) ## [[Лёнданскі мост]] ([[d:Q130206]]) ## [[Эрэсундзкі мост]] ([[d:Q297871]]) ## [[Рускі мост]] ([[d:Q209710]]) ## [[Таўэрскі мост]] ([[d:Q83125]]) # [[Тунэль]] ([[d:Q44377]]) ## [[Эўратунэль]] ([[d:Q10257]]) ## [[Сэйканкі тунэль]] ([[d:Q99250]]) == Матэматыка, 300 == === Асноўныя тэмы, 58 === # '''[[Матэматыка]]''' ([[d:Q395]]) # [[Матэматык]] ([[d:Q170790]]) # '''[[Арытмэтыка]]''' ([[d:Q11205]]) ## [[Складаньне]] ([[d:Q32043]]) ## [[Дзяленьне]] ([[d:Q1226939]]) ### [[Эўклідавы альгарытм]] ([[d:Q230848]]) ## [[Дробы]] ([[d:Q66055]]) ## [[Мадулярная арытмэтыка]] ([[d:Q319400]]) ## [[Множаньне]] ([[d:Q40276]]) ## [[Адсотак]] ([[d:Q11229]]) ## [[Адыманьне]] ([[d:Q40754]]) # [[Гіпотэза (матэматыка)|Гіпотэза]] ([[d:Q319141]]) # [[Матэматычная канстанта]] ([[d:Q186509]]) ## [[Нуль]] ([[d:Q204]]) ## [[1 (лік)|1]] ([[d:Q199]]) ## [[−1 (лік)|−1]] ([[d:Q310395]]) ## '''[[Пі]]''' ([[d:Q167]]) ## [[Лік e]] ([[d:Q82435]]) # [[Лічбы]] ([[d:Q82990]]) # '''[[Раўнаньне]]''' ([[d:Q11345]]) ## [[Разьвязаньне раўнаньня]] ([[d:Q1879820]]) ## [[Мнагасклад]] ([[d:Q43260]]) ## [[Квадратнае раўнаньне]] ([[d:Q41299]]) ## [[Сыстэма лінейных альгебраічных раўнаньняў]] ([[d:Q11203]]) ## [[Лікавы шэраг]] ([[d:Q170198]]) # [[Фактарыял]] ([[d:Q120976]]) ## [[Гама-функцыя]] ([[d:Q190573]]) # [[Матэматычная формула]] ([[d:Q976981]]) # '''[[Функцыя (матэматыка)|Функцыя]]''' ([[d:Q11348]]) ## [[Ступеняваньне]] ([[d:Q33456]]) ## [[Паказальнікавая функцыя]] ([[d:Q168698]]) ## [[Кампазыцыя функцыяў]] ([[d:Q244761]]) ## '''[[Лягарытм]]''' ([[d:Q11197]]) ## [[Квадратны корань]] ([[d:Q134237]]) # [[Праблемы Гільбэрта]] ([[d:Q273167]]) # '''[[Лік]]''' ([[d:Q11563]]) ## '''[[Камплексны лік]]''' ([[d:Q11567]]) ## [[Уяўны лік]] ([[d:Q9165172]]) ## [[Цэлы лік]] ([[d:Q12503]]) ## [[Ірацыянальны лік]] ([[d:Q607728]]) ## [[Натуральны лік]] ([[d:Q21199]]) ## [[Рацыянальны лік]] ([[d:Q1244890]]) ## [[Рэчаісны лік]] ([[d:Q12916]]) # [[Пазыцыйная натацыя]] ([[d:Q1747853]]) ## [[Арабскія лічбы]] ([[d:Q29961325]]) ## [[Двайковая сыстэма зьлічэньня]] ([[d:Q3913]]) ## [[Дзесятковая сыстэма зьлічэньня]] ([[d:Q81365]]) ## [[Рымскія лічбы]] ([[d:Q38918]]) # [[Тэарэма]] ([[d:Q65943]]) ## '''[[Тэарэма Пітагора]]''' ([[d:Q11518]]) # '''[[Трыганамэтрыя]]''' ([[d:Q8084]]) ## [[Адваротныя трыганамэтрычныя функцыі]] ([[d:Q674533]]) ## [[Трыганамэтрычная функцыя]] ([[d:Q93344]]) ## [[Гіпэрбалічная функцыя]] ([[d:Q204034]]) # [[Зьменная]] ([[d:Q50701]]) # [[Канстанта]] ([[d:Q188248]]) # [[Залатое сечыва]] ([[d:Q41690]]) # [[Табліца множаньня]] ([[d:Q206049]]) === Альгебра, 41 === # '''[[Альгебра]]''' ([[d:Q3968]]) # [[Абстрактная альгебра]] ([[d:Q159943]]) ## [[Альгебраічная тапалёгія]] ([[d:Q212803]]) ### [[Пучок]] ([[d:Q595298]]) ## [[Асацыятыўнасьць]] ([[d:Q177251]]) ## [[Камутатыўная альгебра]] ([[d:Q727659]]) ## [[Камутатыўнасьць]] ([[d:Q165474]]) ## [[Дыстрыбутыўнасьць]] ([[d:Q187959]]) ## [[Поле (матэматыка)|Поле]] ([[d:Q190109]]) ## [[Асноўная тэарэма альгебры]] ([[d:Q192760]]) ## [[Група]] ([[d:Q83478]]) ### [[Абэлева група]] ([[d:Q181296]]) ### [[Клясыфікацыя простых канчатковых групаў]] ([[d:Q1340623]]) ### [[Фундамэнтальная група]] ([[d:Q662830]]) ### [[Выяўленьне групы]] ([[d:Q1055807]]) ### [[Тэорыя групаў]] ([[d:Q874429]]) ## [[Гамалягічная альгебра]] ([[d:Q579978]]) ## [[Ізамарфізм]] ([[d:Q189112]]) ## [[Модуль]] ([[d:Q18848]]) ## [[Тэорыя выяўленьняў]] ([[d:Q13220368]]) ## [[Тэорыя колцаў]] ([[d:Q1208658]]) ### [[Камутатыўнае колца]] ([[d:Q858656]]) ### [[Тэорыя палёў]] ([[d:Q903820]]) ### [[Тэорыя Галюа]] ([[d:Q92552]]) ### [[Колца]] ([[d:Q161172]]) # [[Альгебраічная геамэтрыя]] ([[d:Q180969]]) ## [[Алегабраічная мнагастайнасьць]] ([[d:Q648995]]) # [[Булева альгебра]] ([[d:Q173183]]) # [[Элемэнтарная альгебра]] ([[d:Q211294]]) ## [[Лінейнае раўнаньне]] ([[d:Q484637]]) # [[Няроўнасьць]] ([[d:Q28113351]]) # '''[[Лінейная альгебра]]''' ([[d:Q82571]]) ## [[Мэтад Гаўса]] ([[d:Q2658]]) ## [[Матрыца (матэматыка)|Матрыца]] ([[d:Q44337]]) ### [[Вызначнік]] ([[d:Q178546]]) ### [[Уласныя лікі, вэктары і прасторы]] ([[d:Q190524]]) ## [[Вэктарная прастора]] ([[d:Q125977]]) ### [[Вэктар]] ([[d:Q44528]]) #### [[Вэктарнае множаньне]] ([[d:Q178192]]) #### [[Здабытак скалярны]] ([[d:Q181365]]) # [[Полілінейная альгебра]] ([[d:Q1197190]]) === Вылічэньне і аналіз, 38 === # '''[[Матэматычны аналіз]]''' ([[d:Q7754]]) ## [[Камплексны аналіз]] ([[d:Q193756]]) ### [[Інтэгральная формула Кашы]] ([[d:Q913764]]) ### [[Формула Ойлера]] ([[d:Q184871]]) ### [[Тоесамасьць Ойлера]] ([[d:Q204819]]) ### [[Галяморфная функцыя]] ([[d:Q207476]]) ### [[Рыманава паверхня]] ([[d:Q753035]]) ## [[Функцыянальны аналіз]] ([[d:Q190549]]) ## [[Гарманічны аналіз]] ([[d:Q876215]]) ### [[Аналіз Фур’е]] ([[d:Q1365258]]) ### [[Шэраг Фур’е]] ([[d:Q179467]]) ### [[Пераўтварэньне Фур’е]] ([[d:Q6520159]]) ## '''[[Лікавы аналіз]]''' ([[d:Q11216]]) ### [[Аптымізацыя]] ([[d:Q141495]]) ## [[Рыманава сфэра]] ([[d:Q825857]]) # [[Зьлічэньне]] ([[d:Q149972]]) ## [[Формула Ньютана—Ляйбніца]] ([[d:Q1217677]]) ## [[Дыфэрэнцыйнае зьлічэньне]] ([[d:Q149999]]) ### [[Вытворная функцыі]] ([[d:Q29175]]) ### '''[[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]]''' ([[d:Q11214]]) ### [[Звычайнае дыфэрэнцыяльнае раўнаньне]] ([[d:Q465274]]) ## [[Інтэграл]] ([[d:Q80091]]) ### [[Пераўтварэньне Ляпляса]] ([[d:Q199691]]) ## [[Шматзьменнае вылічэньне]] ([[d:Q2035437]]) ### [[Кратны інтэграл]] ([[d:Q844937]]) ### [[Часная вытворная]] ([[d:Q186475]]) #### [[Раўнаньне Ляпляса]] ([[d:Q339444]]) #### [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне ў часных вытворных]] ([[d:Q271977]]) ### [[Вэктарны аналіз]] ([[d:Q200802]]) ## [[Тэйларавы шэраг]] ([[d:Q131187]]) ## [[Варыяцыйнае зьлічэньне]] ([[d:Q216861]]) # '''[[Бясконцасьць]]''' ([[d:Q205]]) # [[Ліміт]] ([[d:Q177239]]) ## [[Ліміт пасьлядоўнасьці]] ([[d:Q847204]]) ## [[Пасьлядоўнасьць]] ([[d:Q133250]]) ### [[Лік Фібаначчы]] ([[d:Q47577]]) # [[Тэорыя функцыяў рэчаіснай зьменнай]] ([[d:Q854531]]) # [[Тэорыя прыбліжэньняў]] ([[d:Q774123]]) === Дыскрэтная матэматыка, 22 === # [[Дыскрэтная матэматыка]] ([[d:Q121416]]) # [[Камбінаторыка]] ([[d:Q76592]]) ## [[Перастаўка]] ([[d:Q161519]]) # [[Тэорыя графаў]] ([[d:Q131476]]) ## [[Тэарэма аб чатырох фарбах]] ([[d:Q184410]]) ## [[Граф (матэматыка)|Граф]] ([[d:Q141488]]) # [[Матэматычная лёгіка]] ([[d:Q1166618]]) ## [[Аксіёма]] ([[d:Q17736]]) ## [[Тэорыя вылічальнасьці]] ([[d:Q818930]]) ### [[Вылічальная функцыя]] ([[d:Q1148456]]) ## [[Тэарэмы Гёдэля аб няпоўнасьці]] ([[d:Q200787]]) ## [[Матэматычная індукцыя]] ([[d:Q178377]]) ## '''[[Матэматычны доказ]]''' ([[d:Q11538]]) ## [[Зьлічэньне выказваньняў]] ([[d:Q200694]]) # '''[[Тэорыя мностваў]]''' ([[d:Q12482]]) ## [[Аксіёма выбару]] ([[d:Q179692]]) ## [[Кантарава тэарэма]] ([[d:Q474881]]) ## [[Пустое мноства]] ([[d:Q226183]]) ## [[Эквівалентная адносіна]] ([[d:Q130998]]) ## [[Наіўная тэорыя мностваў]] ([[d:Q903783]]) ### [[Парадокс Расэла]] ([[d:Q33401]]) ## [[Мноства]] ([[d:Q36161]]) === Геамэтрыя, 64 === # '''[[Геамэтрыя]]''' ([[d:Q8087]]) # [[Аналітычная геамэтрыя]] ([[d:Q134787]]) # '''[[Кут]]''' ([[d:Q11352]]) # [[Кангруэнтнасьць]] ([[d:Q154210]]) # '''[[Сыстэма каардынат]]''' ([[d:Q11210]]) ## [[Прастакутная сыстэма каардынат]] ([[d:Q62912]]) ## [[Палярная сыстэма каардынат]] ([[d:Q62494]]) # [[Дыфэрэнцыяльная геамэтрыя]] ([[d:Q188444]]) ## [[Тэарэма Атыі-Сынгера аб індэксе]] ([[d:Q755991]]) # [[Разьмернасьць]] ([[d:Q4440864]]) # [[Адлегласьць]] ([[d:Q126017]]) # '''[[Плошча]]''' ([[d:Q11500]]) # [[Даўжыня]] ([[d:Q36253]]) # [[Аб’ём]] ([[d:Q39297]]) ## [[Роўніца]] ([[d:Q17285]]) ## [[Трохвымерная прастора]] ([[d:Q34929]]) ## [[Дзьвюхвымерная прастора]] ([[d:Q222032]]) # [[Эўклідава геамэтрыя]] ([[d:Q162886]]) ## [[Эўклідава прастора]] ([[d:Q17295]]) # [[Фрактал]] ([[d:Q81392]]) ## [[Мноства Мандэльброта]] ([[d:Q257]]) # [[Гільбэртава прастора]] ([[d:Q190056]]) # [[Простая]] ([[d:Q37105]]) # [[Мэтрычная прастора]] ([[d:Q180953]]) # [[Неэўклідава геамэтрыя]] ([[d:Q233858]]) # [[Паралельнасьць]] ([[d:Q53875]]) # [[Пункт (геамэтрыя)|Пункт]] ([[d:Q44946]]) # [[Рыманава геамэтрыя]] ([[d:Q761383]]) # [[Падабенства]] ([[d:Q254465]]) # '''[[Сымэтрыя]]''' ([[d:Q12485]]) # [[Тэнзар]] ([[d:Q188524]]) # [[Тапалёгія]] ([[d:Q42989]]) ## [[Кампактная прастора]] ([[d:Q381892]]) ## [[Ойлерава характэрыстыка]] ([[d:Q852973]]) ## [[Агульная тапалёгія]] ([[d:Q621550]]) ## [[Гамалёгія]] ([[d:Q1144780]]) ## [[Гаматопія]] ([[d:Q746083]]) ## [[Тэорыя вузлоў]] ([[d:Q849798]]) ## [[Разнастайнасьць]] ([[d:Q203920]]) ## [[Адкрытае мноства]] ([[d:Q213363]]) ## [[Гіпотэза Пуанкарэ]] ([[d:Q203586]]) ## [[Тапалягічная прастора]] ([[d:Q179899]]) # [[Канічнае сечыва]] ([[d:Q124255]]) ## [[Акружына]] ([[d:Q17278]]) ## [[Эліпс]] ([[d:Q40112]]) ## [[Парабала]] ([[d:Q48297]]) ## [[Гіпэрбала (геамэтрыя)|Гіпэрбала]] ([[d:Q165301]]) # [[Шматкутнік]] ([[d:Q37555]]) ## [[Шасьцікутнік]] ([[d:Q83043]]) ## [[Пяцікутнік]] ([[d:Q127840]]) ## [[Чатырохкутнік]] ([[d:Q36810]]) ### [[Паралелаграм]] ([[d:Q45867]]) ### [[Прастакутнік]] ([[d:Q209]]) ### [[Ромб]] ([[d:Q41159]]) ### [[Квадрат]] ([[d:Q164]]) ### [[Трапэцыя]] ([[d:Q46303]]) ## [[Трыкутнік]] ([[d:Q19821]]) ### [[Трыкутнік Рэлё]] ([[d:Q959203]]) # [[Шматграньнік]] ([[d:Q172937]]) ## [[Куб]] ([[d:Q812880]]) ## [[Прызма]] ([[d:Q180544]]) ## [[Піраміда (геамэтрыя)|Піраміда]] ([[d:Q3358290]]) # [[Сфэра]] ([[d:Q12507]]) # [[Выпуклае мноства]] ([[d:Q193657]]) === Іншае, 32 === # [[Прыкладная матэматыка]] ([[d:Q33521]]) ## [[Тэорыя інфармацыі]] ([[d:Q131222]]) ## [[Інфармацыйная энтрапія]] ([[d:Q204570]]) # [[Тэорыя катэгорыяў]] ([[d:Q217413]]) ## [[Катэгорыя (матэматыка)]] ([[d:Q719395]]) ## [[Камутатыўная дыяграма]] ([[d:Q621542]]) # [[Дынамічная сыстэма]] ([[d:Q638328]]) ## [[Нелінейная дынаміка]] ([[d:Q660848]]) ### [[Тэорыя хаосу]] ([[d:Q166314]]) # [[Тэорыя кіраваньня]] ([[d:Q6501221]]) # [[Тэорыя гульняў]] ([[d:Q44455]]) # '''[[Тэорыя лікаў]]''' ([[d:Q12479]]) ## [[Альгебраічная тэорыя лікаў]] ([[d:Q613048]]) ### [[Альгебраічнае лікавае поле]] ([[d:Q616608]]) ### [[Тэорыя палёў клясаў]] ([[d:Q1744580]]) ## [[Аналітычная тэорыя лікаў]] ([[d:Q10843274]]) ### [[Рыманава гіпотэза]] ([[d:Q205966]]) ## [[Дыяфантава раўнаньне]] ([[d:Q905896]]) ## [[Вялікая тэарэма Фэрма]] ([[d:Q132469]]) ## [[Асноўная тэарэма арытмэтыкі]] ([[d:Q670235]]) ## [[Просты лік]] ([[d:Q49008]]) ### [[Тэарэма аб простым ліку]] ([[d:Q386292]]) # [[Дасьледаваньне апэрацыяў]] ([[d:Q194292]]) # [[Чыстая матэматыка]] ([[d:Q837863]]) # [[Тэарэтычная інфарматыка]] ([[d:Q2878974]]) ## [[Тэорыя складанасьці вылічэньняў]] ([[d:Q205084]]) ## [[Тэорыя альгарытмаў]] ([[d:Q844718]]) # [[Лінейнае праграмаваньне]] ([[d:Q202843]]) # [[Нелінейнае праграмаваньне]] ([[d:Q769909]]) # [[Роўнасьць клясаў P і NP]] ([[d:Q746242]]) # [[Мэтад галоўных кампанэнтаў]] ([[d:Q2873]]) # [[Эканамэтрыка]] ([[d:Q160039]]) === Імавернасьць і статыстыка, 45 === # '''[[Імавернасьць]]''' ([[d:Q9492]]) ## [[Тэорыя імавернасьцяў]] ([[d:Q5862903]]) ## [[Тэарэма Баеса]] ([[d:Q182505]]) ## [[Цэнтральная гранічная тэарэма]] ([[d:Q190391]]) ## [[Матэматычнае спадзяваньне]] ([[d:Q200125]]) ## [[Закон вялікіх лікаў]] ([[d:Q207952]]) ## [[Маркавы ланцуг]] ([[d:Q176645]]) ## [[Шчыльнасьць імавернасьці]] ([[d:Q207522]]) ## [[Разьмеркаваньне імавернасьцяў]] ([[d:Q200726]]) ### [[Біномнае разьмеркаваньне]] ([[d:Q185547]]) ### [[Хі-квадрат разьмеркаваньне]] ([[d:Q243462]]) ### [[Паказьнікавае разьмеркаваньне]] ([[d:Q237193]]) ### [[Нармальнае разьмеркаваньне]] ([[d:Q133871]]) #### [[Шматвымернае нармальнае разьмеркаваньне]] ([[d:Q1149000]]) ### [[Разьмеркаваньне Парэта]] ([[d:Q837683]]) ### [[Разьмеркаваньне Пуасона]] ([[d:Q205692]]) ### [[Разьмеркаваньне Ст’юдэнта]] ([[d:Q576072]]) ### [[Неперарыўнае раўнамернае разьмеркаваньне]] ([[d:Q274506]]) ### [[Дыскрэтнае раўнамернае разьмеркаваньне]] ([[d:Q3574718]]) ## [[Імавернасная прастора]] ([[d:Q623472]]) ## [[Выпадковы працэс]] ([[d:Q176737]]) # '''[[Статыстыка]]''' ([[d:Q12483]]) ## [[Баесава выснова]] ([[d:Q812535]]) ## [[Хі-квадрат крытэр]] ([[d:Q1071004]]) ## [[Карэляцыя]] ([[d:Q186290]]) ## [[Лінейная рэгрэсія]] ([[d:Q10861030]]) ## [[Мяжа хібнасьці]] ([[d:Q1352827]]) ## [[Сярэдняе значэньне]] ([[d:Q2796622]]) ### [[Сярэдняе арытмэтычнае]] ([[d:Q19033]]) ## [[Мэдыяна]] ([[d:Q226995]]) ## [[Мэтад максымальнай праўдападобнасьці]] ([[d:Q1045555]]) ## [[Мода (статыстыка)|Мода]] ([[d:Q188224]]) ## [[P-значэньне]] ([[d:Q253255]]) ## [[Выпадковая велічыня]] ([[d:Q176623]]) ## [[Рэгрэсійны аналіз]] ([[d:Q208042]]) ## [[Стандартнае адхіленьне]] ([[d:Q159375]]) ## [[Стандартная памылка]] ([[d:Q620994]]) ## [[Праверка статыстычных гіпотэзаў]] ([[d:Q210832]]) ## [[T-крытэр Ст’юдэнта]] ([[d:Q309479]]) # [[Дыспэрсія выпадковай велічыні]] ([[d:Q175199]]) # [[Плянаваньне экспэрымэнту]] ([[d:Q2334061]]) # [[Рандамаванае кантралюемае выпрабаваньне]] ([[d:Q1436668]]) # [[Мэтадалёгія апытаньня]] ([[d:Q814232]]) # [[Генэральная сукупнасьць]] ([[d:Q49918]]) # [[Адбор выбаркі]] ([[d:Q49908]]) nxwb12b28oz1xomcjrieor1o4axdqhq 2698463 2698462 2026-11-02T18:57:40Z Dymitr 10914 /* Азія */ выпраўленьне спасылак 2698463 wikitext text/x-wiki {{Скарачэньне|ВП:10000|ВП:ІАП}} Гэтая старонка ўяўляе сабой '''пашыраную вэрсію''' [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы|сьпісу істотных артыкулаў, якія павінны быць у кожнай Вікіпэдыі]]. Мэтай сьпісу ёсьць вылучыць сьпіс у 10 000 артыкулаў на найбольш важныя тэмы ў розных галінах ведаў і чалавечай дзейнасьці. Паколькі цяжка параўнаць значнасць тэмаў у розных галінах ведаў, сьпіс заснаваны на квотах кожнай тэмы. Арыгінал сьпісу знаходзіцца ў [[:meta:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]]. Калі ласка, не дадавайце і не выдаляйце нічога з гэтага сьпісу. Усе прапановы па ўдасканаленьні сьпісу накіроўвайце ў гутаркі на [[:meta:Talk:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]]. Мэтай гэтага сьпісу зьяўляецца стварэньне, паляпшэньне й давядзеньне гэтых артыкулаў да [[Вікіпэдыя:Абраныя артыкулы|статусу абраных]]. <div style="background: var(--background-color-neutral); padding: 8px; margin-top: 8px; color: var(--color-base);">Артыкулы могуць быць пазначаныя наступнымі адмысловымі цэтлікамі: * {{Іконка|АА}} ([[ВП:Абраныя артыкулы|абраныя артыкулы]]) * {{Іконка|ДА}} ([[ВП:Добрыя артыкулы|добрыя артыкулы]]) * {{Іконка|АРТЫКУЛ}} (звычайныя артыкулы, больш за 10&nbsp;КБ тэксту, прэамбула зь некалькімі разьдзеламі й крыніцамі) * {{Іконка|ПАЧАТАК}} (пачатковыя артыкулы) * {{Іконка|НАКІД}} ([[ВП:Накід|накіды]]) ---- Калі ласка, дадавайце на старонкі абмеркаваньня гэтых артыкулаў шаблён {{Ш|Істотны артыкул/Пашыраная вэрсія}}. </div>{{Зьмест справа}} {| class="wikitable sortable" |- ! Сэкцыя !! Колькасьць |- | [[#Біяграфіі, 1943|Біяграфіі]] || 1943 |- | [[#Гісторыя, 800|Гісторыя]] || 800 |- | [[#Геаграфія, 1000|Геаграфія]] || 1000 |- | [[#Мастацтва, 647|Мастацтва]] || 647 |- | [[#Мовы і літаратура, 308|Мовы і літаратура]] || 308 |- | [[#Філязофія і рэлігія, 393|Філязофія і рэлігія]] || 393 |- | [[#Антрапалёгія, псыхалёгія і штодзённае жыцьцё, 158|Антрапалёгія, псыхалёгія і штодзённае жыцьцё]] || 158 |- | [[#Грамадзтва і грамадзкія навукі, 1006|Грамадзтва і грамадзкія навукі]] || 1006 |- | [[#Біялёгія і мэдыцына, 1100|Біялёгія і мэдыцына]] || 1100 |- | [[#Практычныя навукі, 1350|Практычныя навукі]] || 1350 |- | [[#Тэхналёгіі, 995|Тэхналёгіі]] || 995 |- | [[#Матэматыка, 300|Матэматыка]] || 300 |- | '''Агулам''' || '''{{Лік|10000}}''' |} == Біяграфіі, 1943 == === Артысты, 103 === ==== Акторы і акторкі, 77 ==== # [[Амітабг Бачан]] ([[d:Q9570]]) # [[Брус Лі]] ([[d:Q16397]]) # [[Тасіра Міфунэ]] ([[d:Q37001]]) # [[Пран]] ([[d:Q3111264]]) # [[Брыжыт Бардо]] ([[d:Q36268]]) # [[Жан-Поль Бэльмандо]] ([[d:Q106255]]) # '''[[Сара Бэрнар]]''' ([[d:Q4605]]) # [[Ален Дэлён]] ([[d:Q106529]]) # [[Фэрнандэль]] ([[d:Q129092]]) # [[Люі дэ Фюнэс]] ([[d:Q2737]]) # [[Жан Габэн]] ([[d:Q23842]]) # [[Жан Марэ]] ([[d:Q168359]]) # [[Жэрар Філіп]] ([[d:Q150662]]) # [[Рычард Бэртан]] ([[d:Q151973]]) # [[Майкл Кейн]] ([[d:Q123351]]) # [[Шон Конэры]] ([[d:Q4573]]) # [[Дэніел Дэй-Льюіс]] ([[d:Q166389]]) # [[Одры Гэпбэрн]] ([[d:Q42786]]) # [[Энтані Гопкінз]] ([[d:Q65932]]) # [[Эдмунд Кін]] ([[d:Q704385]]) # [[Вівіен Лі]] ([[d:Q129429]]) # [[Лоўрэнс Аліўе]] ([[d:Q55245]]) # [[Пітэр О’Тул]] ([[d:Q103876]]) # [[Пітэр Сэлерз]] ([[d:Q177984]]) # [[Адрыяна Чэлентана]] ([[d:Q199943]]) # [[Джына Лёлябрыджыда]] ([[d:Q56009]]) # [[Сафі Лярэн]] ([[d:Q43252]]) # [[Марчэльлё Мастраяньні]] ([[d:Q55469]]) # [[Фрэд Астэр]] ([[d:Q100937]]) {{Іконка|накід}} # [[Гамфры Богарт]] ([[d:Q16390]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Марлон Брандо]] ([[d:Q34012]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Джэймз Кэгні]] ([[d:Q94041]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Чарлі Чаплін]]''' ([[d:Q882]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Клядэт Кальбэр]] ([[d:Q203819]]) # [[Гэры Купэр]] ([[d:Q93957]]) {{Іконка|накід}} # [[Джаан Кроўфард]] ([[d:Q40475]]) {{Іконка|накід}} # [[Бэт Дэвіс]] ([[d:Q71206]]) {{Іконка|накід}} # [[Дорыс Дэй]] ([[d:Q104372]]) # [[Робэрт Дэ Ніра]] ([[d:Q36949]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Джэймз Дын]] ([[d:Q83359]]) # [[Гэнры Фонда]] ([[d:Q19155]]) # [[Джэйн Фонда]] ([[d:Q41142]]) # [[Кларк Гэйбл]] ([[d:Q71243]]) # [[Джудзі Гарлэнд]] ([[d:Q11637]]) # [[Ліліян Гіш]] ([[d:Q104183]]) {{Іконка|накід}} # [[Ўупі Голдбэрг]] ([[d:Q49001]]) # [[Кэры Грант]] ([[d:Q83410]]) # [[Том Гэнкс]] ([[d:Q2263]]) # [[Кэтрын Гэпбэрн]] ([[d:Q56016]]) # [[Бастэр Кітан]] ([[d:Q103949]]) # [[Джын Келі]] ([[d:Q73089]]) # [[Грэйс Келі]] ([[d:Q3925]]) # [[Гаральд Лойд]] ([[d:Q104340]]) # [[Лайза Мінэльлі]] ([[d:Q14441]]) # '''[[Мэрылін Манро]]''' ([[d:Q4616]]) # [[Браты Маркс]] ([[d:Q64450]]) # [[Джэк Нікалсан]] ([[d:Q39792]]) # [[Грэгары Пэк]] ([[d:Q108366]]) # [[Мэры Пікфард]] ([[d:Q104109]]) {{Іконка|накід}} # [[Барбара Стэнўік]] ([[d:Q94002]]) # [[Джэймз Ст’юарт]] ([[d:Q102462]]) # [[Мэрыл Стрып]] ([[d:Q873]]) # [[Глорыя Сўонсан]] ([[d:Q229232]]) # [[Элізабэт Тэйлар]] ([[d:Q34851]]) # [[Шырлі Тэмпл]] ([[d:Q182580]]) # [[Спэнсэр Трэйсі]] ([[d:Q71275]]) # [[Джон Ўэйн]] ([[d:Q40531]]) # [[Мэй Ўэст]] ([[d:Q202878]]) # [[Робін Ўільямз]] ([[d:Q83338]]) # [[Армэн Джыгарханян]] ([[d:Q471740]]) # [[Яўген Лявонаў]] ([[d:Q717810]]) # [[Інакенці Смактуноўскі]] ([[d:Q380250]]) # [[Міхаіл Ульянаў]] ([[d:Q376335]]) # [[Інгрыд Бэргман]] ([[d:Q43247]]) # '''[[Марлен Дытрых]]''' ([[d:Q4612]]) # [[Грэта Гарбу]] ([[d:Q5443]]) # [[Аста Нільсэн]] ([[d:Q232404]]) # [[Максімілян Шэль]] ([[d:Q153018]]) ==== Іншыя выканаўцы, 25 ==== # [[Элвін Эйлі]] ([[d:Q449037]]) # [[Фрэдэрык Эштан]] ([[d:Q711073]]) # [[Міхаіл Барышнікаў]] ([[d:Q295420]]) # [[Марыс Бэжар]] ([[d:Q217764]]) # [[Карлё Блязіс]] ([[d:Q944176]]) # [[Эрык Брун]] ([[d:Q1320382]]) # [[Сыд Чарыс]] ([[d:Q62558]]) # [[Айседора Дункан]] ([[d:Q483512]]) # [[Фані Эльсьлер]] ([[d:Q435304]]) # [[Міхаіл Фокін]] ([[d:Q314312]]) # [[Марга Фантэйн]] ([[d:Q231776]]) # [[Боб Фос]] ([[d:Q313256]]) # [[Грэгары Гайнз]] ([[d:Q367653]]) # [[Тамара Карсавіна]] ([[d:Q231316]]) # [[Рудольф фон Лябан]] ([[d:Q213712]]) # [[Вацлаў Ніжынскі]] ([[d:Q194363]]) # [[Рудольф Нурыеў]] ([[d:Q84217]]) # [[Ганна Паўлава]] ([[d:Q151874]]) # [[Марыюс Пэтыпа]] ([[d:Q312320]]) # [[Джэром Робінз]] ([[d:Q353019]]) # [[Марыя Тальёні]] ([[d:Q203990]]) # [[Марыя Толчыф]] ([[d:Q264400]]) # [[Дэйвід Копэрфілд]] ([[d:Q139637]]) # [[Гары Гудыні]] ([[d:Q131545]]) # [[Джордж Карлін]] ([[d:Q150651]]) === Візуальнае мастацтва, 112 === ==== Заходнія мастакі і ілюстратары, 69 ==== # [[Геранімус Босх]] ([[d:Q130531]]) # [[Ян ван Эйк]] ([[d:Q102272]]) # [[Джота]] ([[d:Q7814]]) # [[Андрэй Рублёў]] ([[d:Q838]]) # [[Жак-Люі Давід]] ([[d:Q83155]]) # [[Эжэн Дэлякруа]] ([[d:Q33477]]) # [[Нікаля Пусэн]] ([[d:Q41554]]) # '''[[Альбрэхт Дурэр]]''' ([[d:Q5580]]) # [[Каспар Давід Фрыдрых]] ([[d:Q104884]]) # [[Ганс Гольбайн-малодшы]] ([[d:Q48319]]) # [[Караваджа]] ([[d:Q42207]]) # [[Джаваньні Бэліні]] ([[d:Q17169]]) # [[Сандра Батычэльлі]] ([[d:Q5669]]) # [[Каналета]] ([[d:Q182664]]) # [[П’ера дэльля Франчэска]] ([[d:Q5822]]) # [[Андрэа Мантэньня]] ([[d:Q5681]]) # [[Мазачча]] ([[d:Q5811]]) # '''[[Рафаэль]]''' ([[d:Q5597]]) # [[Андрэа Дэль Сарта]] ([[d:Q5571]]) # [[Тынтарэта]] ([[d:Q9319]]) # [[Тыцыян]] ([[d:Q47551]]) # [[Паолё Вэранэзэ]] ([[d:Q9440]]) # '''[[Леанарда да Вінчы]]''' ([[d:Q762]]) # [[Антоніс ван Дэйк]] ([[d:Q150679]]) # '''[[Пітэр Паўль Рубэнс]]''' ([[d:Q5599]]) # '''[[Рэмбрант]]''' ([[d:Q5598]]) # [[Ян Вэрмээр]] ([[d:Q41264]]) # [[Эль Грэка]] ([[d:Q301]]) # [[Хасэ дэ Рыбэра]] ([[d:Q297838]]) # '''[[Дыега Вэляскес]]''' ([[d:Q297]]) # [[Марк Шагал]] ([[d:Q93284]]) # [[Рэнэ Магрыт]] ([[d:Q7836]]) # [[Паўль Клеэ]] ([[d:Q44007]]) # [[Густаў Клімт]] ([[d:Q34661]]) # [[Эдвард Мунк]] ([[d:Q41406]]) # [[Віктор Вазарэлі]] ([[d:Q154448]]) # [[Поль Сэзан]] ([[d:Q35548]]) # [[Эдгар Дэга]] ([[d:Q46373]]) # [[Поль Гаген]] ([[d:Q37693]]) # [[Марсэль Душам]] ([[d:Q5912]]) # [[Жан Агюст Дамінік Энгр]] ([[d:Q23380]]) # [[Эдуард Манэ]] ([[d:Q40599]]) # '''[[Анры Матыс]]''' ([[d:Q5589]]) # [[Клёд Манэ]] ([[d:Q296]]) # [[П’ер Агюст Рэнуар]] ([[d:Q39931]]) # [[Анры Русо]] ([[d:Q156386]]) # [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]] ([[d:Q82445]]) # [[Жорж-П’ер Сэра]] ([[d:Q34013]]) # [[Фрэнсіс Бэкан (мастак)|Фрэнсіс Бэкан]] ([[d:Q154340]]) # [[Ўільям Гогарт]] ([[d:Q171344]]) # [[Ўільям Тэрнэр]] ([[d:Q159758]]) # '''[[Фрыда Калё]]''' ([[d:Q5588]]) # [[Маўрыц Карнэліс Эшэр]] ([[d:Q1470]]) # '''[[Вінцэнт ван Гог]]''' ([[d:Q5582]]) # [[Піт Мондрыян]] ([[d:Q151803]]) # [[Васіль Кандзінскі]] ([[d:Q61064]]) # [[Казімер Малевіч]] ([[d:Q130777]]) # [[Ільля Рэпін]] ([[d:Q172911]]) # [[Мікалай Рэрых]] ([[d:Q208993]]) # '''[[Сальвадор Далі]]''' ([[d:Q5577]]) # '''[[Франсіска Гоя]]''' ([[d:Q5432]]) # [[Жаан Міро]] ([[d:Q152384]]) # '''[[Паблё Пікаса]]''' ([[d:Q5593]]) # [[Мэры Касат]] ([[d:Q173223]]) # [[Джорджыя О’Кіф]] ([[d:Q46408]]) # [[Джэксан Полак]] ([[d:Q37571]]) # [[Марк Ротка]] ([[d:Q160149]]) # '''[[Эндзі Ўоргал]]''' ([[d:Q5603]]) # [[Грант Ўуд]] ([[d:Q217434]]) ==== Разьбяры, 5 ==== # [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні]] ([[d:Q160538]]) # [[Данатэльлё]] ([[d:Q37562]]) # '''[[Мікелянджэлё]]''' ([[d:Q5592]]) # [[Фідыяс]] ([[d:Q177302]]) # [[Агюст Радэн]] ([[d:Q30755]]) ==== Рамесьнікі, 1 ==== # [[Мары-Антуан Карэм]] ([[d:Q355751]]) ==== Архітэктары, 33 ==== # [[Франчэска Бараміні]] ([[d:Q123150]]) # [[Даната Брамантэ]] ([[d:Q7793]]) # [[Імхатэп]] ([[d:Q131171]]) # [[Ініга Джонз]] ([[d:Q295929]]) # [[Франсуа Мансар]] ([[d:Q313701]]) # [[Андрэа Палядыё]] ([[d:Q177692]]) # '''[[Сынан]]''' ([[d:Q5600]]) # [[Вітрувіюс]] ([[d:Q47163]]) # [[Крыстафэр Рэн]] ([[d:Q170373]]) # [[Антоніё Гаўдзі]] ([[d:Q25328]]) # [[Віктар Орта]] ([[d:Q49744]]) # [[Карл Фрыдрых Шынкель]] ([[d:Q151759]]) # [[Луіс Гэнры Саліван]] ([[d:Q243240]]) # [[Алвар Аалта]] ([[d:Q82840]]) # [[Гюнтэр Бэніш]] ([[d:Q60694]]) # [[Пэтэр Бэрэнс]] ([[d:Q76726]]) # '''[[Лё Карбюзье]]''' ([[d:Q4724]]) # [[Рычард Бакмінстэр Фулер]] ([[d:Q102289]]) # [[Фрэнк Гейры]] ([[d:Q180374]]) # [[Ўолтэр Бэрлі Грыфін]] ([[d:Q559852]]) # [[Вальтэр Гропіюс]] ([[d:Q61071]]) # [[Ўільям Лё Барон Джэні]] ([[d:Q715701]]) # [[Рычард Мэер]] ([[d:Q159612]]) # [[Эрых Мэндэльсан]] ([[d:Q76730]]) # [[Рыхард Нойтра]] ([[d:Q84312]]) # [[Оскар Німэер]] ([[d:Q134165]]) # [[Фрай Ота]] ([[d:Q64412]]) # [[Юймін Бэй]] ([[d:Q46868]]) # [[Рэнца Піяна]] ([[d:Q190148]]) # [[Людвіг Міс ван дэр Роэ]] ([[d:Q41508]]) # [[Ганс Шарун]] ([[d:Q57481]]) # [[Кэндза Тангэ]] ([[d:Q151794]]) # '''[[Фрэнк Лойд Райт]]''' ([[d:Q5604]]) ==== Незаходнія традыцыі ==== # [[Шытао]] ([[d:Q469439]]) # [[Раджа Раві Варма]] ([[d:Q333453]]) # [[Утагава Хіросіге]] ([[d:Q200798]]) # '''[[Кацусіка Хакусай]]''' ([[d:Q5586]]) # [[Сэсю Тоё]] ([[d:Q48514]]) === Пісьменьнікі, 244 === # '''[[Абу Нувас]]''' ([[d:Q5670]]) # [[Адам Міцкевіч]] ([[d:Q79822]]) # '''[[Аляксандар Пушкін]]''' ([[d:Q7200]]) # [[Алеха Карпэнт’ер]] ([[d:Q216466]]) # [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандар Дзюма]] ([[d:Q38337]]) # [[Эліс Ўокер]] ([[d:Q215868]]) # [[Ален Гінзбэрг]] ([[d:Q6711]]) # [[Амір Хасроў]] ([[d:Q207817]]) # '''[[Антон Чэхаў]]''' ([[d:Q5685]]) # [[Арцюр Рэмбо]] ([[d:Q493]]) # [[Браты Грым]] ([[d:Q2793]]) # [[Карл Сэндбэрг]] ([[d:Q193608]]) # '''[[Чарлз Дыкенз]]''' ([[d:Q5686]]) # [[Марк Туліюс Цыцэрон]] ([[d:Q1541]]) # [[Дэшыл Гэмэт]] ([[d:Q186335]]) # [[Дуглас Адамз]] ([[d:Q42]]) # [[Ду Фу]] ([[d:Q33772]]) # [[Эдгар Алан По]] ([[d:Q16867]]) # [[Эйна Лейна]] ([[d:Q360079]]) # [[Эмілі Дыкінсан]] ([[d:Q4441]]) # [[Эрых Марыя Рэмарк]] ([[d:Q47293]]) # [[Эрнэст Гэмінгўэй]] ([[d:Q23434]]) # [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд]] ([[d:Q93354]]) # '''[[Франц Кафка]]''' ([[d:Q905]]) # '''[[Фёдар Дастаеўскі]]''' ([[d:Q991]]) # [[Джон Дон]] ([[d:Q140412]]) # '''[[Габрыель Гарсія Маркес]]''' ([[d:Q5878]]) # '''[[Джэфры Чосэр]]''' ([[d:Q5683]]) # [[Джордж Бэрнард Шоў]] ([[d:Q19185]]) # [[Джордж Орўэл]] ([[d:Q3335]]) # [[Мірза Галіб]] ([[d:Q107000]]) # [[Гэрбэрт Ўэлз]] ([[d:Q42511]]) # '''[[Ганс Крыстыян Андэрсэн]]''' ([[d:Q5673]]) # [[Гаралд Пінтэр]] ([[d:Q41042]]) # [[Гайнрых Гайнэ]] ([[d:Q44403]]) # [[Гэнрык Ібсэн]] ([[d:Q36661]]) # [[Гэнры Джэймз]] ([[d:Q170509]]) # [[Гэнры Мілер]] ([[d:Q187765]]) # [[Гэрман Гэсэ]] ([[d:Q25973]]) # [[Ільф і Пятроў]] ([[d:Q262816]]) # [[Айзэк Азімаў]] ([[d:Q34981]]) # [[Іван Вазаў]] ([[d:Q310630]]) # [[Джон Рональд Руэл Толкін]] ([[d:Q892]]) # [[Джэк Кэруак]] ([[d:Q160534]]) # [[Джэк Лёндан]] ([[d:Q45765]]) # [[Джалал ад-Дын Румі]] ([[d:Q43347]]) # '''[[Джэймз Джойс]]''' ([[d:Q6882]]) # '''[[Джэйн Остын]]''' ([[d:Q36322]]) # '''[[Ёган Вольфганг фон Гётэ]]''' ([[d:Q5879]]) # [[Джон Стэйнбэк]] ([[d:Q39212]]) # [[Джон Апдайк]] ([[d:Q105756]]) # [[Джонатан Сўіфт]] ([[d:Q41166]]) # '''[[Хорхэ Люіс Борхэс]]''' ([[d:Q909]]) # [[Хасэ Марці]] ([[d:Q103285]]) # [[Жузэ Сарамагу]] ([[d:Q37060]]) # [[Жуль Вэрн]] ([[d:Q33977]]) # '''[[Калідаса]]''' ([[d:Q7011]]) # [[Лэнгстан Г’юз]] ([[d:Q188093]]) # '''[[Леў Талстой]]''' ([[d:Q7243]]) # [[Льюіс Кэрал]] ([[d:Q38082]]) # '''[[Лі Бо]]''' ([[d:Q7071]]) # '''[[Джордж Байран]]''' ([[d:Q5679]]) # '''[[Марсэль Пруст]]''' ([[d:Q7199]]) # '''[[Марк Твэн]]''' ([[d:Q7245]]) # [[Марыё Варгас Льлёса]] ([[d:Q39803]]) # '''[[Мацуо Басё]]''' ([[d:Q5676]]) # [[Максім Горкі]] ([[d:Q12706]]) # '''[[Мігель Сэрвантэс]]''' ([[d:Q5682]]) # [[Міхаіл Булгакаў]] ([[d:Q835]]) # '''[[Мальер]]''' ([[d:Q687]]) # [[Мурасакі Сыкібу]] ([[d:Q81731]]) # '''[[Нагіб Махфуз]]''' ([[d:Q7176]]) # [[Натаніель Готарн]] ([[d:Q69339]]) # [[Мікалай Гогаль]] ([[d:Q43718]]) # [[Нікас Казандзакіс]] ([[d:Q214622]]) # [[Олаф Стэпэлдан]] ([[d:Q337373]]) # [[Амар Хаям]] ([[d:Q35900]]) # [[Паблё Нэруда]] ([[d:Q34189]]) # [[Франчэска Пэтрарка]] ([[d:Q1401]]) # [[Філіп Дык]] ([[d:Q171091]]) # '''[[Рабіндранат Тагор]]''' ([[d:Q7241]]) # [[Райнэр Марыя Рыльке]] ([[d:Q76483]]) # [[Габрыеле Д’Анунцыё]] ([[d:Q193236]]) # [[Сёстры Бронтэ]] ([[d:Q835808]]) # [[Робэрт Гайнлайн]] ([[d:Q123078]]) # [[Саадзі]] ([[d:Q170302]]) # [[Салман Рушдзі]] ([[d:Q44306]]) # [[Сапфо]] ([[d:Q17892]]) # [[Сол Бэлоў]] ([[d:Q83059]]) # [[Томас Гардзі]] ([[d:Q132805]]) # [[Томас Ман]] ([[d:Q37030]]) # [[Томас Пінчан]] ([[d:Q35155]]) # [[Тоні Морысан]] ([[d:Q72334]]) # [[Труман Капоці]] ([[d:Q134180]]) # [[Умбэрта Эка]] ([[d:Q12807]]) # '''[[Віктор Юго]]''' ([[d:Q535]]) # [[Кавабата Ясунары]] ([[d:Q43736]]) # [[Юкіё Місыма]] ([[d:Q134456]]) ==== Старажытнасьць, 14 ==== # [[Цюй Юань]] ([[d:Q313330]]) # [[Эзоп]] ([[d:Q43423]]) # [[Мэнандр]] ([[d:Q118992]]) # [[Эсхіл]] ([[d:Q40939]]) # [[Арыстафан]] ([[d:Q43353]]) # [[Эўрыпід]] ([[d:Q48305]]) # '''[[Гафіз]]''' ([[d:Q6240]]) # '''[[Гамэр]]''' ([[d:Q6691]]) # [[Гарацыюс]] ([[d:Q6197]]) # '''[[Авідыюс]]''' ([[d:Q7198]]) # [[Плютарх]] ([[d:Q41523]]) # '''[[Сафокл]]''' ([[d:Q7235]]) # '''[[Вэргіліюс]]''' ([[d:Q1398]]) # [[Плініюс Старэйшы]] ([[d:Q82778]]) ==== Сярэднявечча, 12 ==== # '''[[Дантэ Аліг’еры]]''' ([[d:Q1067]]) # [[Фірдаўсі]] ([[d:Q43459]]) # [[Джамі]] ([[d:Q312458]]) # [[Кабір]] ([[d:Q312551]]) # [[Нізамі Гянджаві]] ([[d:Q234908]]) # [[Рудакі (паэт)|Рудакі]] ([[d:Q312954]]) # [[Джаваньні Бакачча]] ([[d:Q1402]]) # [[Алішэр Наваі]] ([[d:Q503340]]) # '''[[Ўільям Шэксьпір]]''' ([[d:Q692]]) # [[Крэт’ен дэ Труа]] ([[d:Q4302]]) # [[Хрысьціна Пізанская]] ([[d:Q234816]]) # [[Франсуа Віён]] ([[d:Q849]]) ==== Адраджэньне, 14 ==== # [[Фізулі]] ([[d:Q178379]]) # [[Тулсыдас]] ([[d:Q312976]]) # [[Пэдра Кальдэрон дэ ля Барка]] ([[d:Q170800]]) # [[Луіс дэ Камоэнс]] ([[d:Q590]]) # [[П’ер Карнэль]] ([[d:Q747]]) # [[Даніель Дэфо]] ([[d:Q40946]]) # [[Гаўрыіл Дзяржавін]] ([[d:Q270275]]) # [[Джон Драйдэн]] ([[d:Q213355]]) # [[Сэм’юэл Джонсан]] ([[d:Q183266]]) # [[Джон Мілтан]] ([[d:Q79759]]) # [[Мішэль дэ Мантэнь]] ([[d:Q41568]]) # [[Франсуа Рабле]] ([[d:Q131018]]) # [[Жан Расін]] ([[d:Q742]]) # [[Лёпэ дэ Вэга]] ([[d:Q165257]]) ==== Сучаснасьць, 105 ==== # [[Чынуа Ачэбэ]] ([[d:Q155845]]) # [[Сэм’юэл Бэкет]] ([[d:Q37327]]) # [[Ўільям Блэйк]] ([[d:Q41513]]) # [[Бэртальд Брэхт]] ([[d:Q38757]]) # [[Рэй Брэдбэры]] ([[d:Q40640]]) # [[Рэйманд Чэндлер]] ([[d:Q180377]]) # [[Агата Крысьці]] ([[d:Q35064]]) # [[Артур Кларк]] ([[d:Q47087]]) # [[Артур Конан Дойл]] ([[d:Q35610]]) # [[Роалд Дал]] ([[d:Q25161]]) # [[Робэрт Фрост]] ([[d:Q168728]]) # [[Олдас Гаксьлі]] ([[d:Q81447]]) # [[Рэд’ярд Кіплінг]] ([[d:Q34743]]) # [[Астрыд Ліндгрэн]] ([[d:Q55767]]) # [[Гі дэ Мапасан]] ([[d:Q9327]]) # [[Артур Мілер]] ([[d:Q80596]]) # [[Уладзімер Набокаў]] ([[d:Q36591]]) # [[Джаан Роўлінг]] ([[d:Q34660]]) # [[Мэры Шэлі]] ([[d:Q47152]]) # [[Воле Шайінка]] ([[d:Q41488]]) # [[Робэрт Льюіс Стывэнсан]] ([[d:Q1512]]) # [[Ўолт Ўітмэн]] ([[d:Q81438]]) # [[Оскар Ўайлд]] ([[d:Q30875]]) # [[Вірджынія Ўулф]] ([[d:Q40909]]) # [[Ўільям Батлер Ейтс]] ([[d:Q40213]]) # [[Нгугі ва Тыёнг’о]] ([[d:Q302910]]) # [[Джон Максвэл Кутзэе]] ([[d:Q43293]]) # [[Надын Гордымэр]] ([[d:Q47619]]) # [[Маргарэт Этўуд]] ([[d:Q183492]]) # [[Пэрл Бак]] ([[d:Q80900]]) # [[Вашынгтон Ірвінг]] ([[d:Q181667]]) # [[Яраслаў Гашак]] ([[d:Q2754]]) # [[Томас Стэрнз Эліёт]] ([[d:Q37767]]) # [[Міхай Эмінэску]] ([[d:Q184935]]) # [[Ўільям Фолкнэр]] ([[d:Q38392]]) # [[Кен Кізі]] ([[d:Q244390]]) # [[Гіём Апалінэр]] ([[d:Q133855]]) # [[Канстантынас Кавафіс]] ([[d:Q216980]]) # [[Стэндаль]] ([[d:Q502]]) # [[Ўільям Голдынг]] ([[d:Q44183]]) # [[Стывэн Кінг]] ([[d:Q39829]]) # [[Урсула Кробэр Ле Гўін]] ([[d:Q181659]]) # [[Сынклер Льюіс]] ([[d:Q123469]]) # [[Гэрман Мэлвіл]] ([[d:Q4985]]) # [[Маргарэт Мітчэл]] ([[d:Q173540]]) # [[Марыё П’юза]] ([[d:Q182870]]) # [[Эзра Паўнд]] ([[d:Q163366]]) # [[Джэром Сэлінджэр]] ([[d:Q79904]]) # [[Ісак Башэвіс Зынгер]] ([[d:Q75612]]) # [[Гарыет Бічэр-Стоў]] ([[d:Q102513]]) # [[Курт Вонэгут]] ([[d:Q49074]]) # [[Ўільям Карляс Ўільямз]] ([[d:Q178106]]) # [[Жоржы Амаду]] ([[d:Q184440]]) # [[Чынгіз Айтматаў]] ([[d:Q484292]]) # [[Мугамад Акбал]] ([[d:Q484141]]) # [[Харукі Муракамі]] ([[d:Q134798]]) # [[Кэндзабура Оэ]] ([[d:Q80095]]) # [[Архан Памук]] ([[d:Q241248]]) # [[Лу Сінь]] ([[d:Q23114]]) # [[Халіль Джубран]] ([[d:Q47737]]) # [[Францэ Прэшэрэн]] ([[d:Q1031]]) # [[Ісмаіль Кадарэ]] ([[d:Q179695]]) # [[Джозэф Конрад]] ([[d:Q82925]]) # [[Шандар Пэтэфі]] ([[d:Q81219]]) # [[Генрык Сянкевіч]] ([[d:Q41502]]) # [[Тарас Шаўчэнка]] ([[d:Q134958]]) # [[Ганна Ахматава]] ([[d:Q80440]]) # [[Ёсіф Бродзкі]] ([[d:Q862]]) # [[Іван Бунін]] ([[d:Q46602]]) # [[Мікалай Карамзін]] ([[d:Q191598]]) # [[Міхаіл Лермантаў]] ([[d:Q46599]]) # [[Уладзімер Маякоўскі]] ([[d:Q132964]]) # [[Мікалай Някрасаў]] ([[d:Q208003]]) # [[Барыс Пастарнак]] ([[d:Q41223]]) # [[Аляксандар Салжаніцын]] ([[d:Q34474]]) # [[Аляксей Мікалаевіч Талстой]] ([[d:Q192279]]) # [[Іван Тургенеў]] ([[d:Q42831]]) # [[Анарэ дэ Бальзак]] ([[d:Q9711]]) # [[Шарль Бадлер]] ([[d:Q501]]) # [[Карэн Бліксэн]] ([[d:Q182804]]) # [[Гюстаў Флябэр]] ([[d:Q43444]]) # [[Ганна Франк]] ([[d:Q4583]]) # [[Фэдэрыка Гарсія-Лёрка]] ([[d:Q41408]]) # [[Андрэ Жыд]] ([[d:Q47484]]) # [[Кнут Гамсун]] ([[d:Q40826]]) # [[Эжэн Янэска]] ([[d:Q46706]]) # [[Сэльма Лягерлёф]] ([[d:Q44519]]) # [[Люіджы Пірандэльлё]] ([[d:Q1403]]) # [[Фрыдрых Шылер]] ([[d:Q22670]]) # [[Аўгуст Стрындбэрг]] ([[d:Q7724]]) # [[Трыстан Цара]] ([[d:Q16409]]) # [[Эміль Заля]] ([[d:Q504]]) # [[Паўль Цэлян]] ([[d:Q153905]]) # [[Ўістэн Г’ю Одэн]] ([[d:Q178698]]) # [[Інід Блайтан]] ([[d:Q192069]]) # [[Энтані Бэрджэс]] ([[d:Q217619]]) # [[Грэм Грын]] ([[d:Q128560]]) # [[Джон Кітс]] ([[d:Q82083]]) # [[Клайв Стэйплз Льюіс]] ([[d:Q9204]]) # [[Алан Мур]] ([[d:Q205739]]) # [[Ўолтэр Скот]] ([[d:Q79025]]) # [[Джон Мілінгтан Сынг]] ([[d:Q213447]]) # [[Ўільям Ўордсўарт]] ([[d:Q45546]]) # [[Сэм’юэл Тэйлар Колрыдж]] ([[d:Q82409]]) # [[Пэрсі Біш Шэлі]] ([[d:Q93343]]) # [[Акутаґава Р'юнаскэ]] ([[d:Q186326]]) === Музыкі і кампазытары, 159 === ==== Кампазытары ==== # [[Гільдэгарда Бінгенская]] ([[d:Q70991]]) # [[Гіём Дзюфай]] ([[d:Q207717]]) # '''[[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]]''' ([[d:Q179277]]) # '''[[Ёган Сэбастыян Бах]]''' ([[d:Q1339]]) # '''[[Георг Фрыдрых Гэндэль]]''' ([[d:Q7302]]) # [[Кляўдыё Мантэвэрдзі]] ([[d:Q53068]]) # '''[[Антоніё Вівальдзі]]''' ([[d:Q1340]]) # '''[[Людвіг ван Бэтговэн]]''' ([[d:Q255]]) # '''[[Ёзэф Гайдн]]''' ([[d:Q7349]]) # '''[[Вольфганг Амадэй Моцарт]]''' ([[d:Q254]]) # [[Мілі Балакіраў]] ([[d:Q185040]]) # [[Гектар Бэрліёз]] ([[d:Q1151]]) # [[Жорж Бізэ]] ([[d:Q56158]]) # [[Аляксандар Барадзін]] ([[d:Q164004]]) # '''[[Яганэс Брамс]]''' ([[d:Q7294]]) # [[Антон Брукнэр]] ([[d:Q81752]]) # '''[[Фрыдэрык Шапэн]]''' ([[d:Q1268]]) # [[Цэзар Кюі]] ([[d:Q208546]]) # '''[[Антанін Леапольд Дворжак]]''' ([[d:Q7298]]) # [[Эдвард Грыг]] ([[d:Q80621]]) # [[Фэрэнц Ліст]] ([[d:Q41309]]) # '''[[Густаў Малер]]''' ([[d:Q7304]]) # [[Фэлікс Мэндэльсон]] ([[d:Q46096]]) # [[Мадэст Мусаргскі]] ([[d:Q132682]]) # [[Мікалай Рымскі-Корсакаў]] ([[d:Q93227]]) # [[Джаакіна Расіні]] ([[d:Q9726]]) # '''[[Франц Шубэрт]]''' ([[d:Q7312]]) # [[Робэрт Шуман]] ([[d:Q7351]]) # [[Бэдржых Сьметана]] ([[d:Q48173]]) # [[Ёган Штраўс-малодшы]] ([[d:Q83309]]) # [[Гілбэрт і Саліван]] ([[d:Q1146602]]) # '''[[Пётар Чайкоўскі]]''' ([[d:Q7315]]) # '''[[Джузэпэ Вэрдзі]]''' ([[d:Q7317]]) # '''[[Рыхард Вагнэр]]''' ([[d:Q1511]]) # [[Бэла Бартак]] ([[d:Q83326]]) # [[Клёд Дэбюсі]] ([[d:Q4700]]) # [[Джордж Гершвін]] ([[d:Q123829]]) # [[Густаў Голст]] ([[d:Q200867]]) # [[Сяргей Пракоф’еў]] ([[d:Q49481]]) # '''[[Джакама Пучыні]]''' ([[d:Q7311]]) # [[Марыс Равэль]] ([[d:Q1178]]) # [[Арнольд Шэнбэрг]] ([[d:Q154770]]) # [[Дзьмітры Шастаковіч]] ([[d:Q80135]]) # [[Ян Сыбэліюс]] ([[d:Q45682]]) # [[Кайхасру Сарабджы]] ([[d:Q527936]]) # [[Рыхард Штраўс]] ([[d:Q13894]]) # '''[[Ігар Стравінскі]]''' ([[d:Q7314]]) # [[Панча Ўладыгераў]] ([[d:Q528781]]) ==== Музыкі ==== # [[Леанард Бэрнстайн]] ([[d:Q152505]]) # [[Мэрыян Андэрсан]] ([[d:Q231923]]) # [[Андрэа Бачэльлі]] ([[d:Q42402]]) # [[Энрыка Каруза]] ([[d:Q170726]]) # [[Барыс Хрыстаў]] ([[d:Q362106]]) # [[Плясыда Дамінга]] ([[d:Q130853]]) # [[Ені Лінд]] ([[d:Q231345]]) # [[Біргіт Нільсан]] ([[d:Q233951]]) # [[Лючана Павароцьці]] ([[d:Q37615]]) # [[Леантына Прайс]] ([[d:Q233718]]) # [[Рэната Скота]] ([[d:Q240890]]) # [[Бэвэрлі Сылз]] ([[d:Q235517]]) # [[Раві Шанкар]] ([[d:Q103774]]) # [[Ё-Ё Ма]] ([[d:Q234891]]) # [[Нікалё Паганіні]] ([[d:Q66075]]) # [[Джон Лі Гукер]] ([[d:Q44570]]) # [[Бі Бі Кінг]] ([[d:Q188969]]) # [[Стыві Рэй Вон]] ([[d:Q202937]]) # [[Джоні Кэш]] ([[d:Q42775]]) # [[Фэйт Гіл]] ([[d:Q464241]]) # [[Джордж Джонз]] ([[d:Q508202]]) # [[Рыба Макінтайр]] ([[d:Q229430]]) # [[Долі Партан]] ([[d:Q180453]]) # [[Гэнк Ўільямз]] ([[d:Q206181]]) # [[Вангеліс]] ([[d:Q153172]]) # [[Джон Бары]] ([[d:Q111074]]) # [[Джэры Голдсьміт]] ([[d:Q235077]]) # [[Дзё Хісайсі]] ([[d:Q275900]]) # [[Гэнры Манчыні]] ([[d:Q185928]]) # [[Эньё Марыконэ]] ([[d:Q23848]]) # [[Рычард Роджэрз]] ([[d:Q269094]]) # [[Міклаш Рожа]] ([[d:Q319396]]) # [[Макс Штайнэр]] ([[d:Q350704]]) # [[Джон Ўільямз]] ([[d:Q131285]]) # [[Боб Дылан]] ([[d:Q392]]) # [[Джоні Мітчэл]] ([[d:Q205721]]) # [[Peter, Paul and Mary]] ([[d:Q654716]]) # [[Simon & Garfunkel]] ([[d:Q484918]]) # [[Эмінэм]] ([[d:Q5608]]) # [[Dr. Dre]] ([[d:Q6078]]) # [[Тупак Шакур]] ([[d:Q6107]]) # '''[[Луіс Армстранг]]''' ([[d:Q1779]]) # [[Майлз Дэйвіс]] ([[d:Q93341]]) # [[Антонію Карлус Жабін]] ([[d:Q200131]]) # [[Глен Мілер]] ([[d:Q103651]]) # [[Ірвінг Бэрлін]] ([[d:Q128746]]) # [[Джэром Керн]] ([[d:Q313270]]) # [[Коўл Портэр]] ([[d:Q215120]]) # [[Эндру Лойд Ўэбэр]] ([[d:Q180975]]) # [[ABBA]] ([[d:Q18233]]) # [[Мэрая Кэры]] ([[d:Q41076]]) # [[Шэр (сьпявачка)|Шэр]] ([[d:Q12003]]) # [[Бінг Кросьбі]] ([[d:Q72984]]) # [[Сэлін Дыён]] ([[d:Q5105]]) # '''[[Майкл Джэксан]]''' ([[d:Q2831]]) # [[Элтан Джон]] ([[d:Q2808]]) # [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]] ([[d:Q1744]]) # [[Дын Мартын]] ([[d:Q215359]]) # [[Фрэнк Сынатра]] ([[d:Q40912]]) # [[Барбара Страйзанд]] ([[d:Q4636]]) # [[Боб Марлі]] ([[d:Q409]]) # [[AC/DC]] ([[d:Q27593]]) # '''[[The Beatles]]''' ([[d:Q1299]]) ## [[Джон Ленан]] ([[d:Q1203]]) ## [[Пол Макартні]] ([[d:Q2599]]) # [[Чак Бэры]] ([[d:Q5921]]) # [[Black Sabbath]] ([[d:Q47670]]) ## [[Озі Озбарн]] ([[d:Q133151]]) # [[Дэйвід Боўі]] ([[d:Q5383]]) # [[Эрык Клэптан]] ([[d:Q48187]]) # [[Джо Кокер]] ([[d:Q190076]]) # [[Філ Колінз]] ([[d:Q144622]]) # [[Эліс Купэр]] ([[d:Q332032]]) # [[Дэйвід Кавэрдэйл]] ([[d:Q115962]]) # [[Deep Purple]] ([[d:Q101505]]) ## [[Джон Лорд]] ([[d:Q192114]]) # [[Брус Дыкінсан]] ([[d:Q190151]]) # [[Роні Джэймз Дыё]] ([[d:Q185151]]) # [[The Doors]] ([[d:Q45354]]) # [[Пітэр Гэбрыел]] ([[d:Q175195]]) # [[Джымі Гэндрыкс]] ([[d:Q5928]]) # [[Джэніс Джоплін]] ([[d:Q1514]]) # [[Metallica]] ([[d:Q15920]]) # [[Гэры Мур]] ([[d:Q185147]]) # [[Nirvana]] ([[d:Q11649]]) # [[Алан Парсанз]] ([[d:Q212089]]) # [[Pink Floyd]] ([[d:Q2306]]) ## [[Роджэр Ўотэрз]] ([[d:Q180861]]) # [[Элвіс Прэсьлі]] ([[d:Q303]]) # [[Queen]] ([[d:Q15862]]) ## [[Фрэдзі Мэрк’юры]] ([[d:Q15869]]) # [[Лінда Ронстат]] ([[d:Q229375]]) # [[Брус Спрынгстын]] ([[d:Q1225]]) # [[The Rolling Stones]] ([[d:Q11036]]) ## [[Кіт Рычардз]] ([[d:Q189599]]) ## [[Мік Джагер]] ([[d:Q128121]]) # [[Тына Тэрнэр]] ([[d:Q131814]]) # [[U2]] ([[d:Q396]]) # [[Фрэнк Запа]] ([[d:Q127330]]) # [[Led Zeppelin]] ([[d:Q2331]]) # [[Джэймз Браўн]] ([[d:Q5950]]) # [[Рэй Чарлз]] ([[d:Q544387]]) # [[Арэта Франклін]] ([[d:Q125121]]) # [[Стыві Ўандэр]] ([[d:Q714]]) # [[Эдыт Піяф]] ([[d:Q1631]]) # '''[[Ум Кульсум]]''' ([[d:Q1110560]]) # [[Лата Мангешкар]] ([[d:Q156347]]) # [[Ала Пугачова]] ([[d:Q80510]]) # [[Магамэд Рафі]] ([[d:Q156815]]) # [[Уладзімер Высоцкі]] ([[d:Q512]]) # [[Чжоў Сюань]] ([[d:Q1207860]]) === Злачынцы, 4 === # [[Білі Кід]] ([[d:Q44200]]) # [[Джэк-Трыбушыльнік]] ([[d:Q43963]]) # [[Аль Капонэ]] ([[d:Q80048]]) # [[Паблё Эскабар]] ([[d:Q187447]]) === Рэжысэры, прадусары і сцэнарысты, 76 === # '''[[Акіра Курасава]]''' ([[d:Q8006]]) # [[Энг Лі]] ([[d:Q160726]]) # [[Радж Капур]] ([[d:Q55407]]) # '''[[Сат’яджыт Рай]]''' ([[d:Q8873]]) # [[Такесі Кітана]] ([[d:Q26372]]) # [[Ясудзіро Одзу]] ([[d:Q55402]]) # [[Чжан Імоў]] ([[d:Q55430]]) # '''[[Сяргей Эйзэнштэйн]]''' ([[d:Q8003]]) # [[Мілаш Форман]] ([[d:Q51525]]) # [[Мікіта Міхалкоў]] ([[d:Q55207]]) # [[Андрэй Таркоўскі]] ([[d:Q853]]) # [[Дзіга Вертаў]] ([[d:Q55193]]) # [[Жан Както]] ([[d:Q83158]]) # [[Жан-Люк Гадар]] ([[d:Q53001]]) # [[Браты Люм’ер]] ([[d:Q55965]]) # [[Жорж Мэльес]] ([[d:Q152272]]) # [[Раман Палянскі]] ([[d:Q51552]]) # [[Жан Рэнуар]] ([[d:Q50713]]) # [[Франсуа Труфо]] ([[d:Q53002]]) # [[Райнэр Вэрнэр Фасьбіндэр]] ([[d:Q44426]]) # [[Фрыц Лянг]] ([[d:Q19504]]) # [[Лені Рыфэншталь]] ([[d:Q55415]]) # [[Вім Вэндэрс]] ([[d:Q55411]]) # [[Тэры Гіліям]] ([[d:Q25078]]) # [[Дэйвід Лін]] ([[d:Q55260]]) # [[Фрэнк Лойд]] ([[d:Q28941]]) # [[Алан Паркер]] ([[d:Q271284]]) # [[Мікелянджэлё Антаніёні]] ([[d:Q55433]]) # '''[[Фэдэрыка Фэліні]]''' ([[d:Q7371]]) # [[Віторыё Дэ Сыка]] ([[d:Q53004]]) # [[Джузэпэ Тарнаторэ]] ([[d:Q53045]]) # [[Люкіна Вісконці]] ([[d:Q13888]]) # [[Бэрнарда Бэрталюччы]] ([[d:Q53009]]) # '''[[Інгмар Бэргман]]''' ([[d:Q7546]]) # [[Карл Тэадор Дрэер]] ([[d:Q51127]]) # [[Лярс фон Трыер]] ([[d:Q133730]]) # [[Пэдра Альмадовар]] ([[d:Q55171]]) # [[Люіс Бунюэль]] ([[d:Q51545]]) # [[Карляс Саўра]] ([[d:Q295855]]) # [[Ўудзі Ален]] ([[d:Q25089]]) # [[Робэрт Олтман]] ([[d:Q55163]]) # [[Кен Бэрнз]] ([[d:Q616886]]) # [[Джэймз Кэмэран]] ([[d:Q42574]]) # [[Фрэнк Капра]] ([[d:Q51492]]) # [[Фрэнсіс Форд Копала]] ([[d:Q56094]]) # [[Джордж К’юкар]] ([[d:Q56014]]) # '''[[Ўолт Дыснэй]]''' ([[d:Q8704]]) # [[Клінт Істўуд]] ([[d:Q43203]]) # [[Джон Форд]] ([[d:Q51114]]) # [[Дэйвід Ўорк Грыфіт]] ([[d:Q51123]]) # '''[[Альфрэд Гічкок]]''' ([[d:Q7374]]) # [[Джон Г’юстан]] ([[d:Q51575]]) # [[Элія Казан]] ([[d:Q72717]]) # '''[[Стэнлі Кубрык]]''' ([[d:Q2001]]) # [[Джордж Лукас]] ([[d:Q38222]]) # [[Сыдні Лумэт]] ([[d:Q51559]]) # [[Джозэф Манкевіч]] ([[d:Q51583]]) # [[Сыдні Полак]] ([[d:Q51522]]) # [[Мак Сэнэт]] ([[d:Q317574]]) # [[Мартын Скарсэзэ]] ([[d:Q41148]]) # [[Стывэн Сьпілбэрг]] ([[d:Q8877]]) # [[Квэнтын Тарантына]] ([[d:Q3772]]) # [[Орсан Ўэлз]] ([[d:Q24829]]) # [[Білі Ўайлдэр]] ([[d:Q51547]]) # [[Робэрт Ўайз]] ([[d:Q59821]]) # [[Ўільям Ўайлер]] ([[d:Q51495]]) # [[Робэрт Зэмэкіс]] ([[d:Q187364]]) # [[Фрэнсіс Марыян]] ([[d:Q463883]]) # [[Ааран Соркін]] ([[d:Q299194]]) # [[Сэм’юэл Голдўін]] ([[d:Q72579]]) # [[Карлё Понці]] ([[d:Q299419]]) # [[Дэйвід Сэльцнік]] ([[d:Q72291]]) # [[Ірвінг Талбэрг]] ([[d:Q438472]]) # [[Гэл Ўоліс]] ([[d:Q472520]]) # [[Дэрыл Занук]] ([[d:Q364342]]) # [[Канстантын Станіслаўскі]] ([[d:Q49484]]) === Прадпрымальнікі, 38 === # [[Марк Ліцыніюс Крас]] ([[d:Q175121]]) # [[Лярэнца Мэдычы]] ([[d:Q177854]]) # [[Джон Джэйкаб Астар]] ([[d:Q57423]]) # [[Эндру Карнэгі]] ([[d:Q484265]]) # [[Фінэас Тэйлар Барнэм]] ([[d:Q223766]]) # [[Джэймз Б’юкенэн Д’юк]] ([[d:Q2916122]]) # [[Како Шанэль]] ([[d:Q45661]]) # [[Энца Фэрары]] ([[d:Q181282]]) # '''[[Гэнры Форд]]''' ([[d:Q8768]]) # [[Пол Геці]] ([[d:Q318591]]) # [[Мэер Гугенгайм]] ([[d:Q124462]]) # [[Ўільям Рэндалф Гэрст]] ([[d:Q294931]]) # [[Гаўард Г’юз]] ([[d:Q189081]]) # [[Джон Пірпант Морган]] ([[d:Q54168]]) # [[Томас Ньюкамэн]] ([[d:Q193042]]) # [[Джон Дэйвісан Ракфэлер]] ([[d:Q160278]]) # [[Ліланд Стэнфард]] ([[d:Q382109]]) # [[Джамшэджы Тата]] ([[d:Q320109]]) # [[Карнэліюс Вандэрбілт]] ([[d:Q313721]]) # [[Мадам Сі Джэй Ўокер]] ([[d:Q447716]]) # [[Джордж Ўэстынггаўз]] ([[d:Q262367]]) # [[Ўорэн Бафэт]] ([[d:Q47213]]) # [[Дгірубгай Амбані]] ([[d:Q468364]]) # [[Мукеш Амбані]] ([[d:Q298547]]) # [[Рычард Брэнсан]] ([[d:Q194419]]) # [[Сяргей Брын]] ([[d:Q92764]]) # [[Біл Гейтс]] ([[d:Q5284]]) # [[Стыў Джобс]] ([[d:Q19837]]) # [[Рэй Крок]] ([[d:Q319648]]) # [[Рупэрт Мэрдак]] ([[d:Q53944]]) # [[Ілан Маск]] ([[d:Q317521]]) # [[Лэры Пэйдж]] ([[d:Q4934]]) # [[Карляс Сьлім]] ([[d:Q170419]]) # [[Алан Шугар]] ([[d:Q336520]]) # [[Тэд Тэрнэр]] ([[d:Q193368]]) # [[Сэм Ўолтан]] ([[d:Q497827]]) # [[Мухамад Юнус]] ([[d:Q43969]]) # [[Марк Цукербэрг]] ([[d:Q36215]]) === Дасьледнікі, 30 === # '''[[Ібн Батута]]''' ([[d:Q7331]]) # [[Лейф Эрыксан]] ([[d:Q42838]]) # [[Вілем Барэнц]] ([[d:Q133060]]) # [[Джон Кабат]] ([[d:Q85642]]) # [[Пэдру Алварыш Кабрал]] ([[d:Q174432]]) # '''[[Жак Карт’е]]''' ([[d:Q7321]]) # '''[[Хрыстафор Калюмб]]''' ([[d:Q7322]]) # '''[[Эрнан Картэс]]''' ([[d:Q7326]]) # [[Фрэнсіс Дрэйк]] ([[d:Q36517]]) # [[Хуан Сэбатыян Элькана]] ([[d:Q201510]]) # '''[[Вашку да Гама]]''' ([[d:Q7328]]) # '''[[Фэрнан Магелан]]''' ([[d:Q1496]]) # [[Хуан Понсэ дэ Леон]] ([[d:Q185974]]) # [[Франсіска Пісара]] ([[d:Q44741]]) # '''[[Марка Полё]]''' ([[d:Q6101]]) # [[Эрнанда дэ Сота]] ([[d:Q60040]]) # [[Абэль Янсзан Тасман]] ([[d:Q42188]]) # [[Амэрыга Вэспуччы]] ([[d:Q47674]]) # '''[[Чжэн Хэ]]''' ([[d:Q7333]]) # [[Вітус Бэрынг]] ([[d:Q127641]]) # '''[[Джэймз Кук]]''' ([[d:Q7324]]) # [[Аляксандар фон Гумбальт]] ([[d:Q6694]]) # [[Дэйвід Лівінгстан]] ([[d:Q48373]]) # [[Гэнры Мортан Стэнлі]] ([[d:Q171421]]) # '''[[Руаль Амундсэн]]''' ([[d:Q926]]) # '''[[Ніл Армстранг]]''' ([[d:Q1615]]) # '''[[Юры Гагарын]]''' ([[d:Q7327]]) # [[Джон Глен]] ([[d:Q182642]]) # [[Эдмунд Гілары]] ([[d:Q33817]]) # [[Тэнцынг Норгэй]] ([[d:Q80732]]) === Філёзафы, гісторыкі, палітыкі і сацыёлягі, 206 === ==== Філёзафы, 98 ==== # '''[[Арыстотэль]]''' ([[d:Q868]]) # '''[[Аўгустын]]''' ([[d:Q8018]]) # '''[[Канфуцый]]''' ([[d:Q4604]]) # [[Дэмакрыт]] ([[d:Q41980]]) # [[Дыяген]] ([[d:Q59180]]) # [[Эпікур]] ([[d:Q43216]]) # [[Гаргіяс]] ([[d:Q179785]]) # [[Хань Фэй]] ([[d:Q28959]]) # [[Геракліт]] ([[d:Q41155]]) # '''[[Лао-Цзы]]''' ([[d:Q9333]]) # [[Лі Сі]] ([[d:Q152919]]) # [[Мэн-дзы]] ([[d:Q188903]]) # [[Пармэнід]] ([[d:Q125551]]) # '''[[Плятон]]''' ([[d:Q859]]) # [[Плятын]] ([[d:Q134189]]) # [[Сэнэка]] ([[d:Q2054]]) # [[Шан Ян]] ([[d:Q351345]]) # '''[[Сакрат]]''' ([[d:Q913]]) # [[Талес зь Мілету]] ([[d:Q36303]]) # [[Сюнь-Цзы]] ([[d:Q216072]]) # [[Зянон з Кітыёна]] ([[d:Q171303]]) # [[Зянон Элейскі]] ([[d:Q132157]]) # [[Чжуан-Цзы]] ([[d:Q47739]]) # [[П’ер Абэляр]] ([[d:Q4295]]) # [[Авэроэс]] ([[d:Q39837]]) # [[Баэтыюс]] ([[d:Q102851]]) # [[Фрэнсіс Бэкан]] ([[d:Q37388]]) # [[Джардана Бруна]] ([[d:Q36330]]) # [[Хасдай Крэскас]] ([[d:Q528415]]) # [[Ян Дунс Скот]] ([[d:Q190089]]) # [[Маймонід]] ([[d:Q127398]]) # [[Мікалай Кузанскі]] ([[d:Q154751]]) # '''[[Тамаш Аквінскі]]''' ([[d:Q9438]]) # [[Ван Янмін]] ([[d:Q378462]]) # [[Ўільям Окам]] ([[d:Q43936]]) # '''[[Чжу Сі]]''' ([[d:Q9397]]) # [[Джордж Бэрклі]] ([[d:Q82049]]) # '''[[Рэнэ Дэкарт]]''' ([[d:Q9191]]) # [[Дэні Дыдро]] ([[d:Q448]]) # [[Фрыдрых Энгельс]] ([[d:Q34787]]) # [[Эразм Ратэрдамскі]] ([[d:Q43499]]) # [[Гуга Гроцыюс]] ([[d:Q154959]]) # '''[[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]]''' ([[d:Q9235]]) # [[Томас Гобс]] ([[d:Q37621]]) # [[Дэйвід Г’юм]] ([[d:Q37160]]) # [[Ўільям Джэймз]] ([[d:Q125249]]) # '''[[Імануіл Кант]]''' ([[d:Q9312]]) # [[Сёрэн Абю К’еркегор]] ([[d:Q6512]]) # [[Готгальд Эфраім Лесінг]] ([[d:Q34628]]) # '''[[Джон Лок]]''' ([[d:Q9353]]) # [[Джон Ст’юарт Міл]] ([[d:Q50020]]) # [[Шарль Люі дэ Мантэск’ё]] ([[d:Q15975]]) # '''[[Фрыдрых Ніцшэ]]''' ([[d:Q9358]]) # '''[[Жан-Жак Русо]]''' ([[d:Q6527]]) # [[Макс Шэлер]] ([[d:Q76521]]) # [[Фрыдрых Шляермахэр]] ([[d:Q76576]]) # [[Артур Шапэнгаўэр]] ([[d:Q38193]]) # [[Гэрбэрт Спэнсэр]] ([[d:Q144535]]) # [[Бэнэдыкт Сьпіноза]] ([[d:Q35802]]) # [[Эмануэль Свэдэнборг]] ([[d:Q185832]]) # '''[[Вальтэр]]''' ([[d:Q9068]]) # [[Тэадор Адорна]] ([[d:Q152388]]) # [[Раймон Арон]] ([[d:Q160640]]) # [[Міхаіл Бакунін]] ([[d:Q27645]]) # '''[[Сымона дэ Бавуар]]''' ([[d:Q7197]]) # [[Анры Бэргсон]] ([[d:Q42156]]) # [[Ісая Бэрлін]] ([[d:Q205162]]) # [[Мартын Бубэр]] ([[d:Q84423]]) # [[Альбэр Камю]] ([[d:Q34670]]) # [[Эрнст Касырэр]] ([[d:Q57188]]) # [[Бэнэдэта Крочэ]] ([[d:Q192348]]) # [[Жыль Дэлёз]] ([[d:Q184226]]) # [[Жак Дэрыда]] ([[d:Q130631]]) # [[Джон Д’юі]] ([[d:Q131805]]) # [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] ([[d:Q48226]]) # [[Людвіг Фэербах]] ([[d:Q76422]]) # [[Ёган Готліб Фіхтэ]] ([[d:Q102585]]) # [[Готліб Фрэге]] ([[d:Q60028]]) # [[Янь Фу]] ([[d:Q559957]]) # [[Ганс-Георг Гадамэр]] ([[d:Q76356]]) # [[Юрген Габэрмас]] ([[d:Q76357]]) # [[Мартын Гайдэгер]] ([[d:Q48301]]) # [[Эдмунд Гусэрль]] ([[d:Q58586]]) # [[Томас Кун]] ([[d:Q184980]]) # [[Імрэ Лакаташ]] ([[d:Q296249]]) # [[Маршал Маклюэн]] ([[d:Q193871]]) # [[Марыс Мэрлё-Панці]] ([[d:Q212639]]) # [[Карл Попэр]] ([[d:Q81244]]) # [[П’ер-Жазэф Прудон]] ([[d:Q5749]]) # [[Джон Роўлз]] ([[d:Q172544]]) # [[Бэртран Расэл]] ([[d:Q33760]]) # '''[[Жан-Поль Сартр]]''' ([[d:Q9364]]) # [[Генры Дэйвід Тора]] ([[d:Q131149]]) # [[Алексіс дэ Таквіль]] ([[d:Q140694]]) # [[Мігель дэ Ўнануна]] ([[d:Q185085]]) # [[Алфрэд Норт Ўайтгэд]] ([[d:Q183372]]) # '''[[Людвіг Вітгенштайн]]''' ([[d:Q9391]]) # [[Мэры Ўолстанкрафт]] ([[d:Q101638]]) # [[Кан Ювэй]] ([[d:Q360135]]) ==== Гісторыкі, 21 ==== # [[Эўсэбіюс Кесарыйскі]] ([[d:Q142999]]) # [[Герадот]] ([[d:Q26825]]) # [[Тытус Лівіюс]] ([[d:Q2039]]) # [[Аміян Марцэлін]] ([[d:Q172198]]) # [[Тацыт]] ([[d:Q2161]]) # [[Тукідыд]] ([[d:Q41683]]) # '''[[Сыма Цянь]]''' ([[d:Q9372]]) # [[Ксэнафонт]] ([[d:Q129772]]) # [[Бэда Вялебны]] ([[d:Q154938]]) # '''[[Ібн Хальдун]]''' ([[d:Q9294]]) # [[Рашыд аль-Дын Гамадані]] ([[d:Q328782]]) # [[Эдўард Гібан]] ([[d:Q161841]]) # [[Леапольд фон Ранке]] ([[d:Q77184]]) # [[Адольф Т’ер]] ([[d:Q5738]]) # [[Фэрнан Брадэль]] ([[d:Q185105]]) # [[Мішэль Фуко]] ([[d:Q44272]]) # [[Крыстафэр Гіл]] ([[d:Q719787]]) # [[Тэадор Момзэн]] ([[d:Q25351]]) # [[Алан Джон Пэрсывал Тэйлар]] ([[d:Q706931]]) # [[Барбара Такман]] ([[d:Q59112]]) # [[Фрэдэрык Джэксан Тэрнэр]] ([[d:Q548462]]) ==== Эканамісты, 15==== # [[Мілтан Фрыдман]] ([[d:Q47426]]) # [[Гэрман Гайнрых Госэн]] ([[d:Q62835]]) # '''[[Джон Мэйнард Кейнз]]''' ([[d:Q9317]]) # [[Пётар Крапоткін]] ([[d:Q5752]]) # [[Пол Кругман]] ([[d:Q131112]]) # [[Томас Робэрт Малтус]] ([[d:Q13526]]) # [[Гунар Мюрдаль]] ([[d:Q152452]]) # [[Джон Форбс Нэш]] ([[d:Q128736]]) # [[Бэртыль Улін]] ([[d:Q179493]]) # [[Карл Полані]] ([[d:Q318029]]) # [[Франсуа Кёнэ]] ([[d:Q13575]]) # [[Дэйвід Рыкарда]] ([[d:Q160270]]) # [[Пол Энтані Самуэлсан]] ([[d:Q102454]]) # [[Ёзэф Шумпэтэр]] ([[d:Q78477]]) # '''[[Адам Сьміт]]''' ([[d:Q9381]]) # [[Ўільям Вікры]] ([[d:Q295673]]) ==== Лінгвісты, 7 ==== # [[Міхаіл Бахцін]] ([[d:Q185375]]) # [[Ноам Чомскі]] ([[d:Q9049]]) # [[Раман Якабсон]] ([[d:Q156201]]) # [[Мэсроп Маштоц]] ([[d:Q104804]]) # [[Паніні]] ([[d:Q189725]]) # [[Фэрдынанд дэ Сасюр]] ([[d:Q13230]]) # [[Ралян Барт]] ([[d:Q179109]]) ==== Сацыёлягі, 13==== # [[П’ер Бурд’ё]] ([[d:Q156268]]) # [[Агюст Конт]] ([[d:Q12718]]) # [[Эміль Дзюркем]] ([[d:Q15948]]) # [[Норбэрт Эліяс]] ([[d:Q75812]]) # [[Энтані Гідэнз]] ([[d:Q220008]]) # [[Ірвінг Гофман]] ([[d:Q314471]]) # [[Бруно Лятур]] ([[d:Q355237]]) # [[Нікляс Люман]] ([[d:Q57238]]) # [[Робэрт Кінг Мэртан]] ([[d:Q312843]]) # [[Талкат Парсанз]] ([[d:Q203913]]) # [[Піцірым Сарокін]] ([[d:Q319816]]) # '''[[Макс Вэбэр]]''' ([[d:Q9387]]) # [[Чарлз Райт Мілз]] ([[d:Q312837]]) ==== Палітычныя дасьледнікі, 11==== # [[Эдмунд Бэрк]] ([[d:Q165792]]) # [[Джудыт Батлер]] ([[d:Q219368]]) # [[Тамаза Кампанэльля]] ([[d:Q191850]]) # [[Чанак’я]] ([[d:Q9045]]) # [[Антоніё Грамшы]] ([[d:Q83003]]) # [[Томас Пэйн]] ([[d:Q126462]]) # '''[[Роза Люксэмбург]]''' ([[d:Q7231]]) # '''[[Нікалё Мак’явэльлі]]''' ([[d:Q1399]]) # '''[[Карл Маркс]]''' ([[d:Q9061]]) # [[Томас Мор]] ([[d:Q42544]]) # [[Ганс Моргентаў]] ([[d:Q77161]]) # [[Ганна Арэнт]] ([[d:Q60025]]) ==== Псыхолягі, 31 ==== # [[Альфрэд Адлер]] ([[d:Q152393]]) # [[Гордан Олпарт]] ([[d:Q310741]]) # [[Албэрт Бандура]] ([[d:Q153753]]) # [[Рэйманд Кетэл]] ([[d:Q353133]]) # [[Ганс Айзэнк]] ([[d:Q58632]]) # [[Албэрт Эліс]] ([[d:Q313931]]) # [[Эрык Эрыксан]] ([[d:Q58074]]) # [[Густаў Фэхнэр]] ([[d:Q76881]]) # [[Леан Фэстынгер]] ([[d:Q315916]]) # '''[[Зыгмунд Фройд]]''' ([[d:Q9215]]) # [[Эрых Фром]] ([[d:Q57085]]) # [[Джэйн Гудал]] ([[d:Q184746]]) # [[Дональд Гэб]] ([[d:Q683246]]) # [[Гэрман фон Гэльмгальц]] ([[d:Q60024]]) # [[Карл Тэадор Яспэрс]] ([[d:Q76509]]) # [[Карл Густаў Юнг]] ([[d:Q41532]]) # [[Курт Левін]] ([[d:Q77106]]) # [[Абрагам Маслаў]] ([[d:Q23357]]) # [[Дэйвід Маклеланд]] ([[d:Q28876]]) # [[Джордж Армітадж Мілер]] ([[d:Q670658]]) # [[Іван Паўлаў]] ([[d:Q42985]]) # [[Жан Піяжэ]] ([[d:Q123190]]) # [[Карл Роджэрз]] ([[d:Q191004]]) # [[Ота Ранк]] ([[d:Q84172]]) # [[Стэнлі Шэхтэр]] ([[d:Q290285]]) # [[Бэрэс Фрэдэрык Скінэр]] ([[d:Q213195]]) # [[Бэнджамін Спок]] ([[d:Q310694]]) # [[Эдўард Торндайк]] ([[d:Q309765]]) # [[Джон Бродэс Ўотсан]] ([[d:Q217477]]) # [[Вільгэльм Вунт]] ([[d:Q75814]]) # [[Леў Выгоцкі]] ([[d:Q180819]]) ==== Іншыя дасьледнікі і крытыкі ==== # [[Клёд Леві-Строс]] ([[d:Q128126]]) # [[Маргарэт Мід]] ([[d:Q180099]]) # [[Вальтэр Бэньямін]] ([[d:Q61078]]) # [[Клемэнт Грынбэрг]] ([[d:Q434813]]) # [[Эрвін Панофскі]] ([[d:Q57656]]) # [[Эдўард Саід]] ([[d:Q201538]]) # [[Ян Амас Каменскі]] ([[d:Q12735]]) # [[Марыя Мантэсоры]] ([[d:Q131117]]) === Рэлігійныя постаці, 118 === ==== Абрамічныя рэлігіі ==== # [[Багародзіца]] ([[d:Q345]]) # '''[[Ісус Хрыстос]]''' ([[d:Q302]]) # [[Ян (апостал)|Ян]] ([[d:Q44015]]) # [[Ян Хрысьціцель]] ([[d:Q40662]]) # '''[[Павал (апостал)|Павал]]''' ([[d:Q9200]]) # [[Пётар (апостал)|Пётар]] ([[d:Q33923]]) # [[Арый]] ([[d:Q106026]]) # [[Апанас Вялікі]] ([[d:Q44024]]) # [[Базыль Вялікі]] ([[d:Q44258]]) # [[Ян Златавуст]] ([[d:Q43706]]) # [[Клімэнт Александрыйскі]] ([[d:Q188883]]) # [[Кірыл Александрыйскі]] ([[d:Q44079]]) # [[Ян Дамаскін]] ([[d:Q51884]]) # [[Кірыла і Мятод]] ([[d:Q239925]]) # [[Рыгор Назаранін]] ([[d:Q44011]]) # [[Нэстар]] ([[d:Q185073]]) # [[Мікола Цудатворца]] ([[d:Q44269]]) # [[Нікан]] ([[d:Q379587]]) # [[Грыгорыюс Ніскі]] ([[d:Q191734]]) # [[Арыген]] ([[d:Q170472]]) # [[Клімэнт I (папа рымскі)|Клімэнт I]] ([[d:Q42887]]) # [[Грыгорыюс I (папа рымскі)|Рыгор I]] ([[d:Q42827]]) # [[Ян XXIII]] ([[d:Q23873]]) # [[Ян Павал II]] ([[d:Q989]]) # [[Леў I (папа рымскі)|Леў I]] ([[d:Q43954]]) # [[Павал VI (папа рымскі)|Павал VI]] ([[d:Q16975]]) # [[Піюс IX]] ([[d:Q43720]]) # [[Якаб Армініюс]] ([[d:Q313070]]) # [[Карл Барт]] ([[d:Q107473]]) # [[Дытрых Бонгёфэр]] ([[d:Q76326]]) # [[Жан Кальвін]] ([[d:Q37577]]) # [[Томас Кранмэр]] ([[d:Q199894]]) # [[Мэры Бэйкер Эдзі]] ([[d:Q235069]]) # [[Білі Грэм]] ([[d:Q213550]]) # [[Джон Нокс]] ([[d:Q189937]]) # '''[[Мартын Лютэр]]''' ([[d:Q9554]]) # [[Філіп Мэлянхтон]] ([[d:Q76325]]) # [[Мэна Сыманс]] ([[d:Q335171]]) # [[Джозэф Сьміт]] ([[d:Q47102]]) # [[Чарлз Спэрджан]] ([[d:Q278825]]) # [[Джон Ўэсьлі]] ([[d:Q213393]]) # [[Ульрых Цьвінглі]] ([[d:Q123034]]) # [[Амброзій Мэдыяланскі]] ([[d:Q43689]]) # [[Бэнэдыкт Нурсійскі]] ([[d:Q44265]]) # [[Банавэнтура]] ([[d:Q43746]]) # [[Калюмба]] ([[d:Q236326]]) # [[Францішак з Асізі]] ([[d:Q676555]]) # [[Сьвяты Юры]] ([[d:Q48438]]) # [[Ян Гус]] ([[d:Q43977]]) # [[Ігнацы Ляёля]] ([[d:Q44281]]) # [[Ірэнэўс Ліёнскі]] ([[d:Q182123]]) # [[Геранім Стрыдонскі]] ([[d:Q44248]]) # [[Ян ад Крыжа]] ([[d:Q190388]]) # [[Джыраляма Саванароля]] ([[d:Q164823]]) # [[Тэртуліян]] ([[d:Q174929]]) # [[Томас Тарквэмада]] ([[d:Q210735]]) # [[Джон Ўікліф]] ([[d:Q173893]]) # [[Францішак Ксавэры]] ([[d:Q163900]]) # [[Фатыма Загра]] ([[d:Q180123]]) # '''[[Мухамад]]''' ([[d:Q9458]]) # [[Алі]] ([[d:Q39619]]) # [[Гусэйн ібн Алі]] ([[d:Q112128]]) # [[Джафар аль-Садык]] ([[d:Q170046]]) # [[Мугамад аль-Бухары]] ([[d:Q241026]]) # [[Мусьлім абн аль-Гаджадж]] ([[d:Q140124]]) # [[Аль-Нававі]] ([[d:Q293571]]) # [[Мугамад аль-Шафіі]] ([[d:Q294281]]) # [[Малік ібн Анас]] ([[d:Q312299]]) # [[Агмад ібн Ганбаль]] ([[d:Q194442]]) # [[Абу Ганіфа]] ([[d:Q190896]]) # [[Ібн Таймія]] ([[d:Q491558]]) # [[Ягуда Лёў]] ([[d:Q363513]]) # [[Віленскі гаон]] ([[d:Q279359]]) # [[Акіба бэн Юсэф]] ([[d:Q310821]]) # [[Рашы]] ([[d:Q26456]]) # [[Бааль Шэм Тоў]] ([[d:Q319062]]) # '''[[Аль-Газалі]]''' ([[d:Q9546]]) # [[Ібн Арабі]] ([[d:Q46420]]) ==== Будызм ==== # '''[[Гаўтама Буда]]''' ([[d:Q9441]]) # [[Тык Нят Хань]] ([[d:Q310913]]) # [[Далай-лама XIV]] ([[d:Q17293]]) # '''[[Нагарджуна]]''' ([[d:Q171195]]) # [[Падмасамбгава]] ([[d:Q231582]]) # [[Бадгідгарма]] ([[d:Q187172]]) # [[Хуйнэн]] ([[d:Q345012]]) # [[Хуюань]] ([[d:Q1194206]]) # [[Кумараджыва]] ([[d:Q335293]]) # [[Чжы І]] ([[d:Q197778]]) # [[Ананда]] ([[d:Q28988]]) # [[Маўдгальяяна]] ([[d:Q379814]]) # [[Шарыпутра]] ([[d:Q320142]]) # [[Васунбандгу]] ([[d:Q316343]]) # [[Доген]] ([[d:Q318064]]) # [[Кукай]] ([[d:Q222227]]) ==== Індуізм ==== # [[Канада (мысьляр)|Канада]] ([[d:Q29049]]) # [[Капіла]] ([[d:Q574355]]) # [[Патанджалі]] ([[d:Q231680]]) # [[Вальмікі]] ([[d:Q715607]]) # [[В’яса]] ([[d:Q330521]]) # [[Басава]] ([[d:Q771686]]) # [[Кумарыла Бгата]] ([[d:Q774847]]) # [[Гаўдапада]] ([[d:Q1771062]]) # [[Мадгва]] ([[d:Q335371]]) # [[Чайтанья]] ([[d:Q870262]]) # [[Рамануджа]] ([[d:Q1741798]]) # [[Шанкара]] ([[d:Q180967]]) # [[Шры Аўрабінда]] ([[d:Q192207]]) # [[Рамана Машаршы]] ([[d:Q288441]]) # [[Бгактывэданта Свамі Прабгупада]] ([[d:Q234898]]) # [[Рамакрышна]] ([[d:Q183126]]) # [[Свамі Вівэкананда]] ([[d:Q47478]]) # [[Парамаганса Ягананда]] ([[d:Q312549]]) ==== Іншыя ==== # [[Баб]] ([[d:Q104273]]) # [[Багаўла]] ([[d:Q101054]]) # '''[[Нанак]]''' ([[d:Q83322]]) # [[Гобінд Сынгг]] ([[d:Q312967]]) # '''[[Заратустра]]''' ([[d:Q35811]]) # [[Настрадамус]] ([[d:Q39978]]) # [[Рыгор Распуцін]] ([[d:Q43989]]) === Палітыкі і палітычная лідэры, 351 === ==== Старажытнасьць, 47 ==== ===== Азія ===== # '''[[Кір II]]''' ([[d:Q8423]]) # [[Сэміраміда]] ([[d:Q103960]]) # '''[[Цынь Шыхуандзі]]''' ([[d:Q7192]]) # [[Сунь Цзы]] ([[d:Q37151]]) # [[Лю Бан]] ([[d:Q7210]]) # '''[[Ашока]]''' ([[d:Q8589]]) # [[Чандрагупта Маўр’я]] ([[d:Q188541]]) # [[Кроз]] ([[d:Q184462]]) # [[Хамурапі]] ([[d:Q36359]]) # [[Мітрыдат VI Эўпатар]] ([[d:Q185126]]) # [[Дарый I]] ([[d:Q44387]]) ===== Афрыка ===== # [[Эхнатон]] ([[d:Q81794]]) # [[Клеапатра]] ([[d:Q635]]) # [[Джосэр]] ([[d:Q174367]]) # [[Хатшэпсут]] ([[d:Q129234]]) # [[Нэфэртыці]] ([[d:Q40930]]) # [[Птахатэп]] ([[d:Q573606]]) # [[Пталемэй I Сатэр]] ([[d:Q168261]]) # [[Рамсэс II]] ([[d:Q1523]]) # [[Тутмас III]] ([[d:Q157899]]) # [[Тутанхамон]] ([[d:Q12154]]) # [[Сэці I]] ([[d:Q157918]]) ===== Эўропа ===== # [[Антанін Піюс]] ([[d:Q1429]]) # '''[[Актавіян Аўгуст]]''' ([[d:Q1405]]) # [[Калігула]] ([[d:Q1409]]) # '''[[Канстантын I Вялікі]]''' ([[d:Q8413]]) # [[Даміцыян]] ([[d:Q1423]]) # '''[[Гай Юліюс Цэзар]]''' ([[d:Q1048]]) # [[Марк Аўрэліюс]] ([[d:Q1430]]) # [[Нэрон]] ([[d:Q1413]]) # [[Тэадосіюс I]] ([[d:Q46696]]) # [[Тыбэрыюс]] ([[d:Q1407]]) # [[Марк Ульпіюс Траян]] ([[d:Q1425]]) # [[Атыла]] ([[d:Q36724]]) # [[Пір Эпірскі]] ([[d:Q172353]]) # [[Сэлеўк I Нікатар]] ([[d:Q184176]]) # '''[[Аляксандар Македонскі]]''' ([[d:Q8409]]) # [[Філіп II Македонскі]] ([[d:Q130650]]) # [[Алькібіяд]] ([[d:Q187982]]) # [[Дэмастэн]] ([[d:Q117253]]) # [[Пэрыкл]] ([[d:Q80398]]) # [[Солян]] ([[d:Q133337]]) # [[Алярых I]] ([[d:Q102371]]) # [[Армініюс]] ([[d:Q68880]]) # [[Баўдыка]] ([[d:Q184634]]) # [[Вэрцынгетарыкс]] ([[d:Q178953]]) # [[Ганібал Барка]] ([[d:Q36456]]) ==== Сярэднявечча, 69 ==== ===== Азія ===== # [[Базыль II Баўгарабойца]] ([[d:Q41833]]) # [[Гэракліяс]] ([[d:Q41852]]) # [[Юстыніян I]] ([[d:Q41866]]) # [[Леў III Ісаўрыян]] ([[d:Q31755]]) # [[Мануіл I Камнін]] ([[d:Q41610]]) # [[Абу Бакр]] ([[d:Q334923]]) # [[Гарун аль-Рашыд]] ([[d:Q131002]]) # [[Муавія I]] ([[d:Q181154]]) # '''[[Умар ібн аль-Хатаб]]''' ([[d:Q8467]]) # [[Усман ібн Афан]] ([[d:Q37731]]) # [[Батый]] ([[d:Q175138]]) # [[Хулагу]] ([[d:Q177320]]) # '''[[Тымур]]''' ([[d:Q8462]]) # [[Улугбэк]] ([[d:Q486088]]) # [[Хубілай]] ([[d:Q7523]]) # '''[[Чынгісхан]]''' ([[d:Q720]]) # [[Угедэй]] ([[d:Q7519]]) # [[Мэхмэд II Заваёўнік]] ([[d:Q34503]]) # [[Асман I]] ([[d:Q83100]]) # '''[[Саладын]]''' ([[d:Q8581]]) ===== Эўропа ===== # [[Мацей Корвін]] ([[d:Q188634]]) # [[Сімяон I]] ([[d:Q192264]]) # [[Іштван I Сьвяты]] ([[d:Q177903]]) # [[Улад III Цэпэш]] ([[d:Q43715]]) # [[Альфрэд Вялікі]] ([[d:Q83476]]) # [[Этэльстан]] ([[d:Q170017]]) # [[Эдўард I]] ([[d:Q57798]]) # [[Эдўард III]] ([[d:Q129247]]) # [[Гэнрых II Плантагенэт]] ([[d:Q102140]]) # [[Гэнрых V Ланкастэр]] ([[d:Q131581]]) # [[Ян Безьзямельны]] ([[d:Q129308]]) # [[Рычард I]] ([[d:Q42305]]) # [[Вільгэльм I Заваёўнік]] ([[d:Q37594]]) # '''[[Карл Вялікі]]''' ([[d:Q3044]]) # [[Хлётар I]] ([[d:Q28984]]) # [[Хлёдвіг I]] ([[d:Q82339]]) # [[Людовік I Пабожны]] ([[d:Q43974]]) # [[Людовік ХІ]] ([[d:Q8058]]) # [[Філіп II Аўгуст]] ([[d:Q34428]]) # [[Філіп IV Прыгожы]] ([[d:Q130969]]) # [[Арнульф Карынтыйскі]] ([[d:Q154936]]) # [[Карл III Тоўсты]] ([[d:Q150712]]) # [[Генрык Птушнік]] ([[d:Q150620]]) # [[Карл IV Люксэмбурскі]] ([[d:Q155669]]) # [[Карл II Лысы]] ([[d:Q71231]]) # [[Фрыдрых I Барбароса]] ([[d:Q79789]]) # [[Фрыдрых II]] ([[d:Q130221]]) # [[Гэнрых IV]] ([[d:Q60094]]) # [[Ота I Вялікі]] ([[d:Q43915]]) # [[Жыгімонт Люксэмбурскі]] ([[d:Q57124]]) # [[Люкрэцыя Борджыя]] ([[d:Q191103]]) # [[Аляксандар VI (папа рымскі)|Аляксандар VI]] ([[d:Q108316]]) # [[Баніфацыюс VIII]] ([[d:Q134646]]) # [[Грыгорыюс VII]] ([[d:Q133063]]) # [[Інакенцыюс III (папа рымскі)|Інакенцыюс III]] ([[d:Q128076]]) # [[Балеслаў I Храбры]] ([[d:Q53436]]) # [[Ягайла]] ([[d:Q54049]]) # [[Мешка I]] ([[d:Q53435]]) # [[Аляксандар Неўскі]] ([[d:Q174044]]) # [[Іван III]] ([[d:Q171185]]) # [[Сьвятаслаў Ігаравіч]] ([[d:Q1058572]]) # [[Уладзімер Сьвятаславіч]] ([[d:Q14974]]) # [[Тэадорых Вялікі]] ([[d:Q105105]]) # [[Афонсу I Вялікі]] ([[d:Q587697]]) # [[Канут Вялікі]] ([[d:Q134128]]) # [[Фэрдынанд II (кароль Арагону)|Фэрдынанд II]] ([[d:Q12860]]) # [[Генрых Мараплавец]] ([[d:Q182897]]) # [[Ізабэла I]] ([[d:Q45859]]) # [[Лётар I]] ([[d:Q150735]]) ==== Новы час, 62 ==== ===== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі ===== # [[Атаўальпа]] ([[d:Q179577]]) # [[Мантэсума II]] ([[d:Q141791]]) # [[Сядзячы Бык]] ([[d:Q43527]]) # [[Аляксандар Гамілтан]] ([[d:Q178903]]) # '''[[Джордж Вашынгтон]]''' ([[d:Q23]]) # [[Джэймз Мэдысан]] ([[d:Q11813]]) # [[Джон Адамз]] ([[d:Q11806]]) # [[Томас Джэфэрсан]] ([[d:Q11812]]) ===== Азія ===== # [[Абас I Вялікі]] ([[d:Q171349]]) # [[Бабур]] ([[d:Q797848]]) # [[Гумаюн]] ([[d:Q486188]]) # [[Ода Набунага]] ([[d:Q171411]]) # [[Такугава Еясу]] ([[d:Q171977]]) # [[Таятомі Хідэёсі]] ([[d:Q187550]]) # '''[[Акбар Вялікі]]''' ([[d:Q8597]]) # [[Аўрангзэб]] ([[d:Q485547]]) # [[Шаг Джаган]] ([[d:Q83672]]) # [[Мэхмэд IV]] ([[d:Q170514]]) # [[Сэлім I]] ([[d:Q494660]]) # [[Раксалана]] ([[d:Q255809]]) # '''[[Сулейман I]]''' ([[d:Q8474]]) ===== Эўропа ===== # [[Карл І (кароль ангельскі)|Карл І]] ([[d:Q81506]]) # '''[[Лізавета I]]''' ([[d:Q7207]]) # [[Генрых VIII]] ([[d:Q38370]]) # [[Джордж III]] ([[d:Q127318]]) # [[Якаў I]] ([[d:Q79972]]) # [[Марыя I]] ([[d:Q82674]]) # [[Марыя Ст’юарт]] ([[d:Q131412]]) # [[Робэрт Ўолпал]] ([[d:Q104190]]) # [[Вільгэльм III Аранскі]] ([[d:Q129987]]) # [[Ўільям Піт (малодшы)|Ўільям Піт]] ([[d:Q128902]]) # [[Марыя Антуанэта]] ([[d:Q47365]]) # [[Джуліё Мазарыні]] ([[d:Q166056]]) # [[Кардынал Рышэльё]] ([[d:Q26702]]) # [[Кацярына Мэдычы]] ([[d:Q131552]]) # [[Францыск I]] ([[d:Q129857]]) # [[Генрых IV Бурбон]] ([[d:Q936976]]) # '''[[Людовік XIV]]''' ([[d:Q7742]]) # [[Людовік XV]] ([[d:Q7738]]) # [[Людовік XVI]] ([[d:Q7732]]) # [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]] ([[d:Q32500]]) # [[Фэрдынанд I Габсбург]] ([[d:Q150611]]) # [[Ёзэф II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Ёзэф II]] ([[d:Q76555]]) # [[Леапольд I Габсбург]] ([[d:Q150494]]) # [[Марыя Тэрэзія]] ([[d:Q131706]]) # [[Максімілян I Габсбург]] ([[d:Q150726]]) # [[Клімэнт VII]] ([[d:Q83159]]) # [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюс II]] ([[d:Q80516]]) # [[Ян Сабескі]] ([[d:Q53454]]) # [[Жыгімонт Ваза]] ([[d:Q52940]]) # [[Кацярына II]] ([[d:Q36450]]) # [[Лізавета Пятроўна]] ([[d:Q130752]]) # [[Іван Жахлівы]] ([[d:Q7996]]) # '''[[Пётар I]]''' ([[d:Q8479]]) # [[Карл XII]] ([[d:Q52934]]) # [[Крыстыян IV]] ([[d:Q153586]]) # [[Фрыдрых II Вялікі]] ([[d:Q33550]]) # [[Філіп II (кароль Гішпаніі)|Філіп II]] ([[d:Q34417]]) # [[Філіп V]] ([[d:Q170467]]) # [[Вільгельм Аранскі]] ([[d:Q78454]]) # [[Багдан Хмяльніцкі]] ([[d:Q203808]]) # [[Іван Мазэпа]] ([[d:Q165419]]) ==== Сучаснасьць, 143 ==== ===== Афрыка, 17 ===== # [[Хайле Сэласіе I]] ([[d:Q41178]]) # [[Ідзі Амін]] ([[d:Q48231]]) # [[Джуліюс Ньерэрэ]] ([[d:Q186525]]) # [[Абд аль-Кадыр]] ([[d:Q179825]]) # [[Анвар Садат]] ([[d:Q42013]]) # [[Гамаль Абдул Насэр]] ([[d:Q39524]]) # [[Муамар Кадафі]] ([[d:Q19878]]) # [[Мугамад Алі Эгіпецкі]] ([[d:Q182781]]) # [[Сэсыл Роўдс]] ([[d:Q19825]]) # [[Гастынгс Банда]] ([[d:Q184945]]) # [[Мабюцю Сэсэ Сэко]] ([[d:Q164535]]) # '''[[Нэльсан Мандэла]]''' ([[d:Q8023]]) # [[Робэрт Мугабэ]] ([[d:Q10707]]) # [[Шака]] ([[d:Q27695]]) # [[Кофі Анан]] ([[d:Q1254]]) # '''[[Кўамэ Нкрума]]''' ([[d:Q8620]]) # [[Леапольд Сэдар Сэнгор]] ([[d:Q154545]]) ===== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 31 ===== # [[Пэдру I (імпэратар Бразыліі)|Пэдру I]] ([[d:Q939]]) # [[Пэдру II (імпэратар Бразыліі)|Пэдру II]] ([[d:Q156774]]) # [[П’ер Трудо]] ([[d:Q8619]]) # [[Даніель Артэга]] ([[d:Q57402]]) # [[Фідэль Кастра]] ([[d:Q11256]]) # [[Бэніта Хуарэс]] ([[d:Q182276]]) # [[Парфірыё Дыяс]] ([[d:Q150688]]) # [[Альфрэда Стрэснэр]] ([[d:Q152534]]) # [[Аўгуста Піначэт]] ([[d:Q368]]) # [[Эва Пэрон]] ([[d:Q40933]]) # [[Уга Чавэс]] ([[d:Q8440]]) # [[Хасэ дэ Сан-Мартын]] ([[d:Q134160]]) # [[Сальвадор Альендэ]] ([[d:Q440]]) # '''[[Сымон Балівар]]''' ([[d:Q8605]]) # [[Джордж Ўокер Буш]] ([[d:Q207]]) # [[Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр]] ([[d:Q9916]]) # [[Альбэрт Гор]] ([[d:Q19673]]) # [[Эндру Джэксан]] ([[d:Q11817]]) # [[Ліндан Бэйнз Джонсан]] ([[d:Q9640]]) # [[Джон Фіцджэралд Кенэдзі]] ([[d:Q9696]]) # '''[[Абрагам Лінкальн]]''' ([[d:Q91]]) # [[Дуглас Макартур]] ([[d:Q127417]]) # [[Рычард Мілхаўс Ніксан]] ([[d:Q9588]]) # [[Барак Абама]] ([[d:Q76]]) # [[Джэймз Нокс Полк]] ([[d:Q11891]]) # [[Роналд Рэйган]] ([[d:Q9960]]) # [[Элеанора Рузвэлт]] ([[d:Q83396]]) # '''[[Франклін Дэлана Рузвэлт]]''' ([[d:Q8007]]) # [[Тэадор Рузвэлт]] ([[d:Q33866]]) # [[Гары С. Труман]] ([[d:Q11613]]) # [[Томас Ўудра Ўілсан]] ([[d:Q34296]]) ===== Азія, 37 ===== # [[Цы Сі]] ([[d:Q47842]]) # [[Чжоў Эньлай]] ([[d:Q17410]]) # [[Ху Цзінтао]] ([[d:Q15029]]) # [[Чан Кайшы]] ([[d:Q16574]]) # [[Пу І]] ([[d:Q185152]]) # [[Дэн Сяопін]] ([[d:Q16977]]) # '''[[Сунь Ятсэн]]''' ([[d:Q8573]]) # '''[[Мао Дзэ-дун]]''' ([[d:Q5816]]) # [[Пак Чон-Хі]] ([[d:Q14356]]) # [[Хірахіта]] ([[d:Q34479]]) # [[Кім Ір Сэн]] ([[d:Q41117]]) # [[Мэйдзі]] ([[d:Q174231]]) # [[Эйсаку Сато]] ([[d:Q179871]]) # [[Гейдар Аліеў]] ([[d:Q157451]]) # [[Нурсултан Назарбаеў]] ([[d:Q57394]]) # [[Сапармурат Ніязаў]] ([[d:Q82918]]) # [[Магамэд Рэза Пэглеві]] ([[d:Q128245]]) # [[Індыра Гандзі]] ([[d:Q1149]]) # '''[[Джавагарлал Нэру]]''' ([[d:Q1047]]) # [[Валабгаі Патэл]] ([[d:Q9455]]) # [[Муджыбур Рагман]] ([[d:Q191375]]) # [[Карасон Акіна]] ([[d:Q1480]]) # [[Фэрдынанд Маркас]] ([[d:Q1463]]) # [[Ха Шы Мін]] ([[d:Q36014]]) # [[Магатгір Магамад]] ([[d:Q181383]]) # [[Пол Пот]] ([[d:Q39464]]) # [[Мухамад Сухарта]] ([[d:Q44819]]) # [[Сукарна]] ([[d:Q76127]]) # [[Лі Куан Ю]] ([[d:Q131248]]) # [[Бэназыр Бгута]] ([[d:Q34413]]) # [[Магамэд Алі Джына]] ([[d:Q160554]]) # '''[[Мустафа Кемаль Ататурк]]''' ([[d:Q5152]]) # [[Давыд Бэн-Гурыён]] ([[d:Q37610]]) # [[Абдул-Хамід II]] ([[d:Q134817]]) # [[Садам Хусэйн]] ([[d:Q1316]]) # [[Махмуд II]] ([[d:Q174791]]) # [[Голда Мэір]] ([[d:Q42992]]) ===== Эўропа, 58 ===== # [[Франц Фэрдынанд]] ([[d:Q43063]]) # [[Франц II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Франц II]] ([[d:Q130834]]) # [[Франц Ёсіф I]] ([[d:Q51056]]) # [[Клемэнс фон Мэтэрніх]] ([[d:Q45662]]) # [[Аляксандар Дубчак]] ([[d:Q150543]]) # [[Энвэр Ходжа]] ([[d:Q53783]]) # [[Леанід Кучма]] ([[d:Q629702]]) # [[Ёсіп Броз Ціта]] ([[d:Q9161]]) # [[Юзэф Пілсудзкі]] ([[d:Q885]]) # [[Лех Валэнса]] ([[d:Q444]]) # [[Нікалае Чаўшэску]] ([[d:Q80504]]) # [[Слабадан Мілошавіч]] ([[d:Q47139]]) # [[Вацлаў Гавэл]] ([[d:Q36233]]) # '''[[Шарль дэ Голь]]''' ([[d:Q2042]]) # [[Франсуа Мітэран]] ([[d:Q2038]]) # [[Люі-Філіп I]] ([[d:Q7771]]) # '''[[Напалеон I Банапарт]]''' ([[d:Q517]]) # [[Напалеон III Банапарт]] ([[d:Q7721]]) # '''[[Адольф Гітлер]]''' ([[d:Q352]]) # [[Эрых Гонэкер]] ([[d:Q2607]]) # [[Вілі Брант]] ([[d:Q2514]]) # [[Гэльмут Коль]] ([[d:Q2518]]) # [[Конрад Адэнаўэр]] ([[d:Q2492]]) # '''[[Ота фон Бісмарк]]''' ([[d:Q8442]]) # [[Ёзэф Гёбэльс]] ([[d:Q41749]]) # [[Вільгельм II]] ([[d:Q2677]]) # [[Вільгэльм I Гогенцолерн]] ([[d:Q150652]]) # [[Аляксандар II]] ([[d:Q83171]]) # [[Барыс Ельцын]] ([[d:Q34453]]) # [[Эдуард Шэварнадзэ]] ([[d:Q151929]]) # '''[[Ёсіф Сталін]]''' ([[d:Q855]]) # [[Леанід Брэжнеў]] ([[d:Q765165]]) # [[Міхаіл Гарбачоў]] ([[d:Q30487]]) # [[Мікалай I]] ([[d:Q130734]]) # [[Мікалай II Раманаў]] ([[d:Q40787]]) # [[Мікіта Хрушчоў]] ([[d:Q35314]]) # [[Бэнджамін Дызраэлі]] ([[d:Q82006]]) # [[Клемэнт Этлі]] ([[d:Q129006]]) # [[Дыяна]] ([[d:Q9685]]) # [[Лізавета II]] ([[d:Q9682]]) # [[Маргарэт Тэтчэр]] ([[d:Q7416]]) # [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыя]] ([[d:Q9439]]) # [[Ўільям Юўарт Гладстан]] ([[d:Q160852]]) # '''[[Ўінстан Чэрчыль]]''' ([[d:Q8016]]) # [[Робэрт Бадэн-Паўэл]] ([[d:Q12665]]) # [[Антонію ды Алівэйра Салазар]] ([[d:Q151394]]) # [[Бэніта Мусаліні]] ([[d:Q23559]]) # [[Камільлё Кавур]] ([[d:Q166092]]) # [[Густаў Манэргэйм]] ([[d:Q152306]]) # [[Карл XIV Юган]] ([[d:Q52927]]) # [[Даг Гамаршэльд]] ([[d:Q1267]]) # [[Франсіска Франка]] ([[d:Q29179]]) # [[Гру Гарлем Брунтлян]] ([[d:Q133009]]) # [[Хуан-Карляс I]] ([[d:Q19943]]) # [[Леапольд II (кароль Бэльгіі)|Леапольд II]] ([[d:Q12967]]) # [[Крыстыян Мікельсэн]] ([[d:Q319645]]) # [[Джузэпэ Гарыбальдзі]] ([[d:Q539]]) # [[Альчыдэ Дэ Гаспэры]] ([[d:Q153832]]) ==== Бягучыя палітычныя лідэры, 13==== # [[Антонію Гутэрыш]] ([[d:Q311440]]) # [[Францішак (папа рымскі)|Францішак I]] ([[d:Q450675]]) # [[Сі Цзіньпін]] ([[d:Q15031]]) # [[Урсуля фон дэр Ляен]] ([[d:Q60772]]) # [[Эманюэль Макрон]] ([[d:Q3052772]]) # [[Оляф Шольц]] ([[d:Q61053]]) # [[Нарэндра Модзі]] ([[d:Q1058]]) # [[Алі Хамэнэі]] ([[d:Q57336]]) # [[Бэньямін Нэтаньягу]] ([[d:Q43723]]) # [[Уладзімер Пуцін]] ([[d:Q7747]]) # [[Магамад бін Салман]] ([[d:Q6892571]]) # [[Кір Стармэр]] ([[d:Q6383803]]) # [[Джозэф Рабінэт Байдэн]] ([[d:Q6279]]) ==== Вайскоўцы, 16==== # [[Флявіюс Аэцыюс]] ([[d:Q185476]]) # [[Гнэй Пампэй]] ([[d:Q125414]]) # [[Сцыпіён Афрыканскі]] ([[d:Q2253]]) # [[Люцыюс Карнэліюс Сульля]] ([[d:Q483783]]) # [[Яўген Савойскі]] ([[d:Q152428]]) # [[Аляксандар Сувораў]] ([[d:Q154232]]) # [[Карл фон Кляўзэвіц]] ([[d:Q76430]]) # [[Уліс Сымсан Грант]] ([[d:Q34836]]) # [[Томас Эдўард Лоўрэнс]] ([[d:Q170596]]) # [[Робэрт Эдўард Лі]] ([[d:Q165557]]) # [[Джордж Маршал]] ([[d:Q151414]]) # [[Гарацыё Нэльсан]] ([[d:Q83235]]) # [[Эрвін Ромэль]] ([[d:Q14060]]) # [[Во Нгуен Зяп]] ([[d:Q179910]]) # [[Артур Ўэлсьлі]] ([[d:Q131691]]) # [[Георгі Канстанцінавіч Жукаў]] ([[d:Q124617]]) === Паўстанцы, рэвалюцыянэры і актывісты, 33 === # [[Стыў Біка]] ([[d:Q214473]]) # [[Тама Санкара]] ([[d:Q202155]]) # [[Ясір Арафат]] ([[d:Q34211]]) # [[Аўн Сан Су Чжы]] ([[d:Q36740]]) # '''[[Магатма Гандзі]]''' ([[d:Q1001]]) # [[Рухала Мусаві Хамэйні]] ([[d:Q38823]]) # [[Усама бін Ладэн]] ([[d:Q1317]]) # '''[[Жанна д’Арк]]''' ([[d:Q7226]]) # [[Олівэр Кромўэл]] ([[d:Q44279]]) # [[Жорж Дантон]] ([[d:Q184623]]) # '''[[Уладзімер Ленін]]''' ([[d:Q1394]]) # [[Васіль Леўскі]] ([[d:Q318461]]) # [[Флорэнс Найтынгейл]] ([[d:Q37103]]) # [[Эмілія Плятэр]] ([[d:Q294136]]) # [[Гаўрыла Прынцып]] ([[d:Q80492]]) # [[Максімільен Рабэсп’ер]] ([[d:Q44197]]) # [[Спартак]] ([[d:Q83406]]) # [[Маці Тэрэза]] ([[d:Q30547]]) # [[Леў Троцкі]] ([[d:Q33391]]) # [[Ўільям Ўолес]] ([[d:Q82457]]) # [[Шымон Візэнталь]] ([[d:Q49086]]) # '''[[Чэ Гевара]]''' ([[d:Q5809]]) # [[Панча Вільля]] ([[d:Q192278]]) # [[Сьюзэн Энтані]] ([[d:Q192245]]) # [[Эма Голдман]] ([[d:Q79969]]) # [[Мэры Гарыс Джонз]] ([[d:Q107082]]) # [[Гэлен Келер]] ([[d:Q38203]]) # '''[[Мартын Лютэр Кінг]]''' ([[d:Q8027]]) # [[Роза Паркс]] ([[d:Q41921]]) # [[Элізабэт Кейдзі Стэнтан]] ([[d:Q465335]]) # [[Соўджэрнэр Трут]] ([[d:Q105180]]) # [[Гарыет Табман]] ([[d:Q102870]]) # [[Малкалм Ікс]] ([[d:Q43303]]) === Навукоўцы, вынаходнікі і матэматыкі, 283 === ==== Старажытнасьць, 27 ==== # [[Аль-Біруні]] ([[d:Q11826]]) # '''[[Архімэд]]''' ([[d:Q8739]]) # [[Апалёніяс Пэрскі]] ([[d:Q180109]]) # [[Архіт Тарэнцкі]] ([[d:Q202001]]) # [[Ар’ябгата]] ([[d:Q11359]]) # [[Дыяфант Александрыйскі]] ([[d:Q178217]]) # [[Эратастэн]] ([[d:Q43182]]) # '''[[Эўклід]]''' ([[d:Q8747]]) # [[Эўдокс Кнідзкі]] ([[d:Q185150]]) # [[Гіпарх]] ([[d:Q159905]]) # [[Гіпакрат]] ([[d:Q5264]]) # [[Гіпатыя Александрыйская]] ([[d:Q11903]]) # [[Пап Александрыйскі]] ([[d:Q211783]]) # [[Кляўдыюс Пталемэй]] ([[d:Q34943]]) # [[Пітагор]] ([[d:Q10261]]) # [[Су Сун]] ([[d:Q1265657]]) # [[Ібн аль-Гайтам]] ([[d:Q11104]]) # [[Бгаскара II]] ([[d:Q213385]]) # '''[[Мухамад Аль-Харэзьмі]]''' ([[d:Q9038]]) # [[Насыр аль-Дын аль-Тусі]] ([[d:Q302835]]) # '''[[Авіцэна]]''' ([[d:Q8011]]) # '''[[Брагмагупта]]''' ([[d:Q202943]]) # [[Фібаначчы]] ([[d:Q8763]]) # [[Джабір ібн Гаян]] ([[d:Q167852]]) # [[Ўільям Гілбэрт]] ([[d:Q192706]]) # [[Абу Бакр Мугамад Ар-Разі]] ([[d:Q169234]]) # [[Такакадзу Сэкі]] ([[d:Q470531]]) ==== Фізыкі і астраномы, 81 ==== # [[Тыха Брагэ]] ([[d:Q36620]]) # '''[[Мікалай Капэрнік]]''' ([[d:Q619]]) # [[Субрагманьян Чандрасэкар]] ([[d:Q148109]]) # '''[[Галілео Галілей]]''' ([[d:Q307]]) # [[Эдмунд Галей]] ([[d:Q47434]]) # [[Ўільям Гэршэль]] ([[d:Q14277]]) # [[Эдўін Габл]] ([[d:Q43027]]) # '''[[Ёган Кеплер]]''' ([[d:Q8963]]) # [[Оле Крыстэнсэн Рэмэр]] ([[d:Q160187]]) # [[Карл Саган]] ([[d:Q410]]) # [[Робэрт Гук]] ([[d:Q46830]]) # [[Крыстыян Гюйгэнс]] ([[d:Q39599]]) # [[Міхаіл Ламаносаў]] ([[d:Q58720]]) # '''[[Ісак Ньютан]]''' ([[d:Q935]]) # [[Андрэ-Мары Ампэр]] ([[d:Q675]]) # [[Амэдэо Авагадра]] ([[d:Q43476]]) # [[Ёган Якаб Бальмэр]] ([[d:Q122986]]) # [[Ўільям Томсан]] ([[d:Q122701]]) # [[Антуан Анры Бэкерэль]] ([[d:Q41269]]) # [[Ганс Бэтэ]] ([[d:Q155794]]) # [[Нільс Бор]] ([[d:Q7085]]) # [[Людвіг Больцман]] ([[d:Q84296]]) # [[Макс Борн]] ([[d:Q58978]]) # [[Ўільям Гэнры Брэг]] ([[d:Q133747]]) # [[Гэнры Кэвэндыш]] ([[d:Q131733]]) # [[Джэймз Чадўік]] ([[d:Q80884]]) # [[Стывэн Чу]] ([[d:Q172466]]) # '''[[Марыя Складоўская-Кюры]]''' ([[d:Q7186]]) # [[П’ер Кюры]] ([[d:Q37463]]) # [[Джон Далтан]] ([[d:Q41284]]) # [[Джэймз Д’юар]] ([[d:Q277579]]) # [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс]] ([[d:Q131721]]) # [[Поль Дырак]] ([[d:Q47480]]) # '''[[Альбэрт Айнштайн]]''' ([[d:Q937]]) # '''[[Майкл Фарадэй]]''' ([[d:Q8750]]) # '''[[Энрыка Фэрмі]]''' ([[d:Q8753]]) # [[Рычард Фэйнман]] ([[d:Q39246]]) # [[Леон Фуко]] ([[d:Q187966]]) # [[Агюстэн Жан Фрэнэль]] ([[d:Q187241]]) # [[Стывэн Гокінг]] ([[d:Q17714]]) # [[Вэрнэр Карл Гайзэнбэрг]] ([[d:Q40904]]) # '''[[Джэймз Прэскат Джоўль]]''' ([[d:Q8962]]) # [[Густаў Кірхгоф]] ([[d:Q60052]]) # [[Леў Ландаў]] ([[d:Q133267]]) # [[Эрнэст Арлянда Ляўрэнс]] ([[d:Q169577]]) # [[Гэндрык Антоон Лёрэнц]] ([[d:Q41688]]) # [[Эрнст Мах]] ([[d:Q93996]]) # '''[[Джэймз Кларк Максўэл]]''' ([[d:Q9095]]) # [[Лізэ Майтнэр]] ([[d:Q56189]]) # [[Альбэрт Майкельсан]] ([[d:Q127234]]) # [[Робэрт Эндрус Мілікен]] ([[d:Q130975]]) # [[Пітэр ван Мушэнбрук]] ([[d:Q176206]]) # [[Георг Ом]] ([[d:Q1585]]) # [[Робэрт Опэнгаймэр]] ([[d:Q132537]]) # [[Вольфганг Паўлі]] ([[d:Q65989]]) # '''[[Макс Плянк]]''' ([[d:Q9021]]) # [[Чандрасэкара Вэнката Раман]] ([[d:Q60429]]) # [[Вільгэльм Конрад Рэнтген]] ([[d:Q35149]]) # [[Андрэй Сахараў]] ([[d:Q997]]) # '''[[Эрвін Шрэдынгер]]''' ([[d:Q9130]]) # [[Арнольд Зомэрфэльд]] ([[d:Q77078]]) # [[Джэфры Інграм Тэйлар]] ([[d:Q699541]]) # [[Эдўард Тэлер]] ([[d:Q6733]]) # [[Джозэф Джон Томсан]] ([[d:Q47285]]) # [[Томас Юнг]] ([[d:Q25820]]) # [[Якаў Зяльдовіч]] ([[d:Q366471]]) # [[Ганс Крыстыян Эрстэд]] ([[d:Q44412]]) # [[Мюрэй Гел-Ман]] ([[d:Q172840]]) # [[Ўолес Карозэрз]] ([[d:Q333724]]) # [[Джордж Фрэнсіс Фіцджэралд]] ([[d:Q536469]]) # [[Віктар Франц Гэс]] ([[d:Q78520]]) # [[Герард ’т Гоофт]] ([[d:Q184592]]) # [[Альфрэд Кастлер]] ([[d:Q71023]]) # [[Філіп Ленард]] ([[d:Q57063]]) # [[Озбарн Рэйналдс]] ([[d:Q323267]]) # [[Юганэс Рыдбэрг]] ([[d:Q311567]]) # [[Мігель Сэрвэт]] ([[d:Q185914]]) # [[Ёзэф Штэфан]] ([[d:Q16581]]) # [[Джон Газбрук ван Флек]] ([[d:Q193655]]) # [[Юджын Ўігнэр]] ([[d:Q155790]]) # [[Робэрт Ўудра Ўілсан]] ([[d:Q171034]]) ==== Хімікі, 24 ==== # [[Свантэ Арэніюс]] ([[d:Q80956]]) # [[Ёнс Якаб Бэрцэліюс]] ([[d:Q151911]]) # [[Гамфры Дэйві]] ([[d:Q131761]]) # [[Робэрт Бойль]] ([[d:Q43393]]) # [[Пэтэр Дэбай]] ([[d:Q103835]]) # [[Жазэф Люі Гей-Люсак]] ([[d:Q153185]]) # [[Джазая Ўілард Гібс]] ([[d:Q153243]]) # [[Ота Ган]] ([[d:Q57065]]) # [[Якаб Гэндрык вант Гоф]] ([[d:Q102822]]) # [[Дораці Годжкін]] ([[d:Q7487]]) # [[Антуан Лявуазье]] ([[d:Q39607]]) # [[Юстус фон Лібіх]] ([[d:Q16571]]) # '''[[Дзьмітры Мендзялееў]]''' ([[d:Q9106]]) # [[Джозэф Прыстлі]] ([[d:Q159636]]) # [[Тадэвуш Райхштайн]] ([[d:Q115490]]) # '''[[Эрнэст Рэзэрфорд]]''' ([[d:Q9123]]) # [[Фрэдэрык Содзі]] ([[d:Q102830]]) # [[Лайнус Карл Полінг]] ([[d:Q48983]]) # [[Гілбэрт Ньютан Льюіс]] ([[d:Q208858]]) # [[Фрыц Габэр]] ([[d:Q57075]]) # [[Фрэдэрык Сэнгер]] ([[d:Q151564]]) # [[Уладзімер Вярнадзкі]] ([[d:Q316371]]) # [[Робэрт Бэрнз Ўудўард]] ([[d:Q232316]]) # [[Карл Бош]] ([[d:Q76606]]) ==== Натуралісты, 30 ==== # [[Норман Эрнэст Барлоўг]] ([[d:Q154824]]) # [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] ([[d:Q150526]]) # [[Фрэнсіс Крык]] ([[d:Q123280]]) # [[Томас Гаксьлі]] ([[d:Q184366]]) # [[Жан-Батыст Лямарк]] ([[d:Q82122]]) # [[Антоні ван Леэўвэнгук]] ([[d:Q43522]]) # '''[[Карл Лінэй]]''' ([[d:Q1043]]) # [[Конрад Лёрэнц]] ([[d:Q78496]]) # [[Грэгар Мэндэль]] ([[d:Q37970]]) # [[Алфрэд Расэл Ўолес]] ([[d:Q160627]]) # [[Джэймз Д’юі Ўотсан]] ([[d:Q83333]]) # [[Клёд Бэрнар]] ([[d:Q208230]]) # [[Казімер Функ]] ([[d:Q28738]]) # [[Ўільям Гарві]] ([[d:Q93128]]) # [[Робэрт Кох]] ([[d:Q37193]]) # [[Парацэльс]] ([[d:Q83428]]) # '''[[Люі Пастэр]]''' ([[d:Q529]]) # [[Джонас Солк]] ([[d:Q200101]]) # [[Андрэас Вэзаліюс]] ([[d:Q170267]]) # [[Джон Джэймз Адзюбон]] ([[d:Q182882]]) # [[Жорж Люі ле Клерк дэ Б’юфон]] ([[d:Q229264]]) # [[Нікаля Карно]] ([[d:Q181685]]) # [[Рэйчэл Карсан]] ([[d:Q100948]]) # [[Жак-Іў Кусто]] ([[d:Q83233]]) # '''[[Чарлз Дарвін]]''' ([[d:Q1035]]) # [[Аляксандар Флемінг]] ([[d:Q37064]]) # '''[[Гален]]''' ([[d:Q8778]]) # [[Эрнст Гэкель]] ([[d:Q48246]]) # [[Эдўард Джэнэр]] ([[d:Q40852]]) # [[Рычард Лікі]] ([[d:Q318960]]) ==== Вынаходнікі, 53 ==== # [[Джон Логі Бэрд]] ([[d:Q133544]]) # [[Джон Бардын]] ([[d:Q949]]) # [[Георг Бэднарц]] ([[d:Q76687]]) # [[Аляксандар Грэм Бэл]] ([[d:Q34286]]) # [[Карл Бэнц]] ([[d:Q40224]]) # [[Эміль Бэрлінэр]] ([[d:Q71004]]) # [[Герд Бініх]] ([[d:Q76766]]) # [[Вэрнэр фон Браўн]] ([[d:Q57384]]) # [[Дэйвід Брустэр]] ([[d:Q168468]]) # [[Райт (браты)|Райт]] ([[d:Q35820]]) # [[Нолан Бушнэл]] ([[d:Q335039]]) # [[Джазэфіна Какрэйн]] ([[d:Q21901]]) # [[Крыстафэр Кокерэл]] ([[d:Q469938]]) # [[Сэм’юэл Кромптан]] ([[d:Q140692]]) # [[Люі Дагер]] ([[d:Q131405]]) # [[Рэйманд Дамад’ян]] ([[d:Q983493]]) # [[Рудольф Дызэль]] ([[d:Q12674]]) # [[Джордж Істман]] ([[d:Q189147]]) # '''[[Томас Эдысан]]''' ([[d:Q8743]]) # [[Лео Фэндэр]] ([[d:Q297469]]) # [[Лі дэ Форэст]] ([[d:Q354863]]) # [[Бэнджамін Франклін]] ([[d:Q34969]]) # [[Робэрт Фултан]] ([[d:Q192496]]) # [[Гордан Гулд]] ([[d:Q546175]]) # [[Ўілсан Грэйтбатч]] ([[d:Q2120396]]) # '''[[Ёган Гутэнбэрг]]''' ([[d:Q8958]]) # [[Эліяс Гоў]] ([[d:Q360359]]) # [[Жазэф-Мары Жакар]] ([[d:Q310833]]) # [[Робэрт Джарвік]] ([[d:Q588120]]) # [[Філіп Кан]] ([[d:Q1373386]]) # [[Джон Джордж Кемэні]] ([[d:Q28900]]) # [[Джэк Кілбі]] ([[d:Q182031]]) # [[Стэфані Кўолек]] ([[d:Q7509]]) # [[Джэйран Ланіер]] ([[d:Q92862]]) # [[Ігнацы Лукасевіч]] ([[d:Q28978]]) # [[Гульельма Марконі]] ([[d:Q36488]]) # [[Сайрус Макормік]] ([[d:Q719357]]) # [[Робэрт Мэткалф]] ([[d:Q92766]]) # [[Сэм’юэл Морзэ]] ([[d:Q75698]]) # [[Альфрэд Нобэль]] ([[d:Q23810]]) # [[Робэрт Нойс]] ([[d:Q241735]]) # [[Чарлз Алджэрнан Парсанз]] ([[d:Q150910]]) # [[Рой Планкет]] ([[d:Q908166]]) # [[Ўільям Шоклі]] ([[d:Q163415]]) # [[Алан Шугарт]] ([[d:Q1373431]]) # [[Айзэк Зынгер]] ([[d:Q312011]]) # '''[[Нікола Тэсла]]''' ([[d:Q9036]]) # [[Алесандра Вольта]] ([[d:Q680]]) # [[Эрнэст Ўолтан]] ([[d:Q183631]]) # '''[[Джэймз Ўат]]''' ([[d:Q9041]]) # [[Вільгэльм Эдуард Вэбэр]] ([[d:Q76707]]) # [[Элі Ўітні]] ([[d:Q280930]]) # [[Чарлз Ўілсан]] ([[d:Q162900]]) ==== Матэматыкі, 49 ==== # [[Даніель Бэрнульлі]] ([[d:Q122366]]) # [[Якаб Бэрнульлі]] ([[d:Q122392]]) # [[Банавэнтура Кавальеры]] ([[d:Q214544]]) # [[Жан ля Рон д’Алямбэр]] ([[d:Q153232]]) # '''[[Леанард Ойлер]]''' ([[d:Q7604]]) # '''[[П’ер дэ Фэрма]]''' ([[d:Q75655]]) # '''[[Готфрыд Ляйбніц]]''' ([[d:Q9047]]) # '''[[Блез Паскаль]]''' ([[d:Q1290]]) # '''[[Нільс Гэнрык Абэль]]''' ([[d:Q124115]]) # [[Уладзімер Арнольд]] ([[d:Q157642]]) # [[Стэфан Банах]] ([[d:Q180217]]) # [[Айзэк Бэраў]] ([[d:Q207718]]) # [[Джордж Бул]] ([[d:Q134661]]) # [[Георг Кантар]] ([[d:Q76420]]) # [[Элі Картан]] ([[d:Q274639]]) # [[Агюстэн-Люі Кашы]] ([[d:Q8814]]) # [[Рыхард Дэдэкінд]] ([[d:Q76556]]) # [[Ёган Пэтэр Густаў Лёжэн Дырыхле]] ([[d:Q29193]]) # [[Готгальд Айзэнштайн]] ([[d:Q61047]]) # [[Роналд Фішэр]] ([[d:Q216723]]) # [[Жан Батыст Жазэф Фур’е]] ([[d:Q8772]]) # '''[[Эварыст Галюа]]''' ([[d:Q7091]]) # '''[[Карл Фрыдрых Гаўс]]''' ([[d:Q6722]]) # [[Аляксандар Гратэндык]] ([[d:Q77141]]) # '''[[Курт Гёдэль]]''' ([[d:Q41390]]) # [[Жак Адамар]] ([[d:Q164425]]) # [[Ўільям Роўэн Гамілтан]] ([[d:Q11887]]) # [[Годфры Гаралд Гардзі]] ([[d:Q184337]]) # [[Шарль Эрміт]] ([[d:Q168401]]) # '''[[Давід Гільбэрт]]''' ([[d:Q41585]]) # [[Карл Густаў Якаб Якобі]] ([[d:Q76564]]) # [[Фэлікс Кляйн]] ([[d:Q76641]]) # [[Андрэй Калмагораў]] ([[d:Q153224]]) # '''[[Жазэф-Люі Лягранж]]''' ([[d:Q80222]]) # [[П’ер-Сымон Ляпляс]] ([[d:Q44481]]) # [[Мікалай Лабачэўскі]] ([[d:Q129199]]) # [[Бэнуа Мандэльбро]] ([[d:Q101740]]) # [[П’ер-Люі Мапэрцюі]] ([[d:Q164374]]) # [[Гаспар Монж]] ([[d:Q206832]]) # '''[[Джон фон Нойман]]''' ([[d:Q17455]]) # [[Эмі Нётэр]] ([[d:Q7099]]) # [[Рыгор Пэрэльман]] ([[d:Q117346]]) # '''[[Анры Пуанкарэ]]''' ([[d:Q81082]]) # [[Жан-Віктор Пансэле]] ([[d:Q168452]]) # '''[[Срыніваса Рамануджан]]''' ([[d:Q83163]]) # '''[[Бэрнгард Рыман]]''' ([[d:Q42299]]) # [[Джэймз Сайманз]] ([[d:Q560847]]) # [[Карл Вэерштрас]] ([[d:Q57103]]) # [[Гэрман Вайль]] ([[d:Q71029]]) ==== Інфарматыкі, 19 ==== # [[Джон Атанасаў]] ([[d:Q314308]]) # [[Чарлз Бэбідж]] ([[d:Q46633]]) # '''[[Тым Бэрнэрз-Лі]]''' ([[d:Q80]]) # [[Дэніел Брыклін]] ([[d:Q92624]]) # [[Сэймур Крэй]] ([[d:Q92765]]) # [[Ўорд Канінггэм]] ([[d:Q7637]]) # [[Эдсгер Дэйкстра]] ([[d:Q8556]]) # [[Дуглас Энгельбарт]] ([[d:Q92614]]) # [[Гэрман Голерыт]] ([[d:Q192145]]) # [[Гэры Кілдал]] ([[d:Q92627]]) # [[Дональд Кнут]] ([[d:Q17457]]) # [[Ада Лаўлэйс]] ([[d:Q7259]]) # [[Дэніс Рычы]] ([[d:Q45575]]) # [[Рычард Столман]] ([[d:Q7439]]) # [[Лінус Торвальдс]] ([[d:Q34253]]) # '''[[Алан Т’юрынг]]''' ([[d:Q7251]]) # [[Нікляўс Вірт]] ([[d:Q92604]]) # [[Стыў Возьняк]] ([[d:Q483382]]) # [[Конрад Цузэ]] ([[d:Q60093]]) === Журналісты, 20 === # [[Крыстыян Аманпур]] ([[d:Q236939]]) # [[Робэрт Фіск]] ([[d:Q310900]]) # [[Джон Пілджэр]] ([[d:Q471546]]) # [[Арун Шуры]] ([[d:Q3518399]]) # [[Эд Брэдлі]] ([[d:Q766913]]) # [[Том Броўкаў]] ([[d:Q919527]]) # [[Ўолтэр Кронкайт]] ([[d:Q31073]]) # [[Гэда Гопэр]] ([[d:Q271324]]) # [[Дэйвід Макалаў]] ([[d:Q374610]]) # [[Эдўард Мюраў]] ([[d:Q353935]]) # [[Джозэф Пулітцэр]] ([[d:Q173417]]) # [[Дэн Ратэр]] ([[d:Q733027]]) # [[Хэральда Рывэра]] ([[d:Q1368995]]) # [[Джон Стосэл]] ([[d:Q579324]]) # [[Эд Саліван]] ([[d:Q83807]]) # [[Майк Ўолес]] ([[d:Q325487]]) # [[Барбара Ўолтэрз]] ([[d:Q231417]]) # [[Ўолтэр Ўінчэл]] ([[d:Q3097952]]) # [[Опра Ўінфры]] ([[d:Q55800]]) # [[Боб Ўудўард]] ([[d:Q312782]]) === Спартоўцы, 164 === # [[Роджэр Баністэр]] ([[d:Q319351]]) # [[Усэйн Болт]] ([[d:Q1189]]) # [[Боб Біман]] ([[d:Q52604]]) # [[Сяргей Бубка]] ([[d:Q184556]]) # [[Сэбастыян Коў]] ([[d:Q188502]]) # [[Дык Фосбэры]] ([[d:Q310989]]) # [[Хайле Гебрэсэласіе]] ([[d:Q171500]]) # [[Стэфка Кастадынава]] ([[d:Q232008]]) # [[Джэкі Джойнэр-Кэрсі]] ([[d:Q209390]]) # [[Рэйфэр Джонсан]] ([[d:Q452605]]) # [[Алена Ісінбаева]] ([[d:Q6319]]) # [[Карл Льюіс]] ([[d:Q131237]]) # [[Кіпчоге Кейна]] ([[d:Q28947]]) # [[Бобі Мораў]] ([[d:Q345673]]) # [[Эдўін Мойзэс]] ([[d:Q52620]]) # [[Паава Нурмі]] ([[d:Q101942]]) # [[Джэсі Оўэнз]] ([[d:Q52651]]) # [[Ўілма Рудалф]] ([[d:Q31083]]) # [[Джым Торп]] ([[d:Q221482]]) # [[Бэйб Загарыяс]] ([[d:Q231983]]) # [[Эміль Затапек]] ([[d:Q52589]]) # [[Жан-Клёд Кілі]] ([[d:Q11485]]) # [[Гэрман Маер]] ([[d:Q1956]]) # [[Ганнамары Мозэр-Прэль]] ([[d:Q9586]]) # [[Інгемар Стэнмарк]] ([[d:Q530]]) # [[Ліндсі Вон]] ([[d:Q10068]]) # [[Джым Браўн]] ([[d:Q927916]]) # [[О Джэй Сымпсан]] ([[d:Q44473]]) # [[Джэры Райс]] ([[d:Q505423]]) # [[Лінь Дань]] ([[d:Q1390341]]) # [[Пэтэр Гадэ]] ([[d:Q363540]]) # [[Карым Абдул-Джабар]] ([[d:Q179051]]) # [[Сяргей Бялоў]] ([[d:Q435891]]) # [[Лэры Бэрд]] ([[d:Q190152]]) # [[Ўілт Чэмбэрлен]] ([[d:Q182455]]) # [[Тым Данкан]] ([[d:Q193020]]) # [[Мэджык Джонсан]] ([[d:Q134183]]) # [[Майкл Джордан]] ([[d:Q41421]]) # [[Дражан Петравіч]] ([[d:Q209982]]) # [[Біл Расэл]] ([[d:Q242185]]) # [[Арвідас Сабоніс]] ([[d:Q297750]]) # [[Гэнк Ааран]] ([[d:Q215777]]) # [[Тай Коб]] ([[d:Q552828]]) # [[Лу Герыг]] ([[d:Q357444]]) # [[Ўілі Мэйс]] ([[d:Q561852]]) # [[Джэкі Робінсан]] ([[d:Q221048]]) # [[Бэйб Рут]] ([[d:Q213812]]) # [[Уле Эйнар Б’ёрндален]] ([[d:Q189408]]) # [[Жак Анкетыль]] ([[d:Q221001]]) # [[Джына Барталі]] ([[d:Q155010]]) # [[Фаўста Копі]] ([[d:Q219912]]) # [[Бэрнар Іно]] ([[d:Q109255]]) # [[Мігель Індурайн]] ([[d:Q105542]]) # [[Эдзі Мэркс]] ([[d:Q103756]]) # [[Махамад Алі]] ([[d:Q36107]]) # [[Гэнры Армстранг]] ([[d:Q734339]]) # [[Джэк Дэмпсі]] ([[d:Q313686]]) # [[Рокі Марчыяна]] ([[d:Q188362]]) # [[Джо Луіс]] ([[d:Q273206]]) # [[Інгемар Югансан]] ([[d:Q335872]]) # [[Шугар Рэй Робінсан]] ([[d:Q316706]]) # [[Шугар Рэй Леанард]] ([[d:Q335798]]) # [[Робэрт Фішэр]] ([[d:Q41314]]) # [[Гары Каспараў]] ([[d:Q28614]]) # [[Дональд Брэдман]] ([[d:Q313591]]) # [[Ўільям Гілбэрт Грэйс]] ([[d:Q616068]]) # [[Сачын Тэндулкар]] ([[d:Q9488]]) # [[Райнэр Клімке]] ([[d:Q467676]]) # [[Люсьяна Аймар]] ([[d:Q271360]]) # [[Дгіян Чанд]] ([[d:Q381138]]) # [[Юдзуру Ханю]] ([[d:Q597023]]) # [[Соня Гэні]] ([[d:Q204205]]) # [[Мішэль Кўан]] ([[d:Q235254]]) # [[Тара Ліпінскі]] ([[d:Q232999]]) # [[Скот Мойр]] ([[d:Q440940]]) # [[Аксэль Паўльсэн]] ([[d:Q28943]]) # [[Ірына Радніна]] ([[d:Q233812]]) # [[Бэн Гоган]] ([[d:Q365626]]) # [[Бобі Джонз]] ([[d:Q437526]]) # [[Джэк Ніклаўс]] ([[d:Q9424]]) # [[Арналд Палмэр]] ([[d:Q9434]]) # [[Гэры Плэер]] ([[d:Q469721]]) # [[Аніка Сёрэнстам]] ([[d:Q232711]]) # [[Лі Трэвіна]] ([[d:Q950128]]) # [[Тайгер Ўудс]] ([[d:Q10993]]) # [[Надзя Каманэчы]] ([[d:Q33228]]) # [[Савао Ката]] ([[d:Q312684]]) # [[Вольга Корбут]] ([[d:Q221575]]) # [[Ларыса Латыніна]] ([[d:Q22102]]) # [[Лі Нін]] ([[d:Q314032]]) # [[Лілія Падкапаева]] ([[d:Q237276]]) # [[Віталь Шчэрба]] ([[d:Q299095]]) # [[Людміла Турышчава]] ([[d:Q231516]]) # [[Аня Андэрсэн]] ([[d:Q265646]]) # [[Івана Баліч]] ([[d:Q310526]]) # [[Ігар Турчын]] ([[d:Q4466509]]) # [[Ўэйн Грэцкі]] ([[d:Q209518]]) # [[Валеры Харламаў]] ([[d:Q380267]]) # [[Гордзі Гоў]] ([[d:Q358519]]) # [[Бобі Гал]] ([[d:Q456688]]) # [[Марыё Лем’ё]] ([[d:Q316249]]) # [[Сяргей Макараў]] ([[d:Q505412]]) # [[Бобі Ор]] ([[d:Q348017]]) # [[Марыс Рышар]] ([[d:Q325138]]) # [[Уладзіслаў Трацьцяк]] ([[d:Q316864]]) # [[Марыё Андрэцьці]] ([[d:Q171312]]) # [[Хуан Мануэль Фанхіё]] ([[d:Q2069]]) # [[Ален Прост]] ([[d:Q10494]]) # [[Міхаэль Шумахэр]] ([[d:Q9671]]) # [[Айртан Сэна]] ([[d:Q10490]]) # [[Джэкі Ст’юарт]] ([[d:Q3188]]) # [[Б’ёрн Дэлі]] ([[d:Q217505]]) # [[Маці Нюкянэн]] ([[d:Q16849]]) # [[Бэн Эйнсьлі]] ([[d:Q449073]]) # [[Паўль Эльвстрэм]] ([[d:Q50893]]) # [[Франц Бэкенбаўэр]] ([[d:Q4457]]) # [[Дэйвід Бэкгэм]] ([[d:Q10520]]) # [[Джанлюіджы Буфон]] ([[d:Q68060]]) # [[Ікер Касыльяс]] ([[d:Q11584]]) # [[Бобі Чарлтан]] ([[d:Q171583]]) # [[Ёган Кройф]] ([[d:Q17163]]) # [[Альфрэда Дзі Стэфана]] ([[d:Q164546]]) # [[Эўсэбію]] ([[d:Q162043]]) # [[Алекс Фэрг’юсан]] ([[d:Q44980]]) # [[Гарынча]] ([[d:Q180642]]) # [[Мія Гэм]] ([[d:Q222086]]) # [[Дыега Марадона]] ([[d:Q17515]]) # [[Ліянэль Мэсі]] ([[d:Q615]]) # [[Герд Мюлер]] ([[d:Q43744]]) # [[Мішэль Плятыні]] ([[d:Q4261]]) # [[Фэрэнц Пушкаш]] ([[d:Q482931]]) # [[Раналду]] ([[d:Q529207]]) # [[Крыштыяну Раналду]] ([[d:Q11571]]) # [[Пэле]] ([[d:Q12897]]) # [[Марка ван Бастэн]] ([[d:Q483629]]) # [[Леў Яшын]] ([[d:Q167828]]) # [[Зынэдын Зыдан]] ([[d:Q1835]]) # [[Боні Блэр]] ([[d:Q231513]]) # [[Эрык Гайдэн]] ([[d:Q311289]]) # [[Юган-Уляф Кос]] ([[d:Q318403]]) # [[Марк Сьпіц]] ([[d:Q180748]]) # [[Майкл Фэлпс]] ([[d:Q39562]]) # [[Грэг Луганіс]] ([[d:Q311332]]) # [[Ян-Увэ Вальднэр]] ([[d:Q345360]]) # [[Андрэ Агасі]] ([[d:Q7407]]) # [[Б’ёрн Борг]] ([[d:Q104506]]) # [[Маргарэт Корт]] ([[d:Q202342]]) # [[Новак Джокавіч]] ([[d:Q5812]]) # [[Крыс Эвэрт]] ([[d:Q14286]]) # [[Роджэр Фэдэрэр]] ([[d:Q1426]]) # [[Штэфі Граф]] ([[d:Q11662]]) # [[Білі Джын Кінг]] ([[d:Q54527]]) # [[Род Лэйвэр]] ([[d:Q105550]]) # [[Сюзан Ленглен]] ([[d:Q232831]]) # [[Джон Макінра]] ([[d:Q16474]]) # [[Рафаэль Надаль]] ([[d:Q10132]]) # [[Марціна Наўратылава]] ([[d:Q54545]]) # [[Піт Сампрас]] ([[d:Q9446]]) # [[Біл Тылдэн]] ([[d:Q54684]]) # [[Сэрэна Ўільямз]] ([[d:Q11459]]) # [[Карч Кірай]] ([[d:Q472336]]) ==== Спартовыя функцыянэры, 3==== # [[Ёзэф Блятэр]] ([[d:Q483437]]) # [[П’ер дэ Кубэртэн]] ([[d:Q82984]]) # [[Хуан Антоніё Самаранч]] ([[d:Q171166]]) == Гісторыя, 800 == === Асноўнае, 63 === ==== Агульныя паняткі, 14==== # '''[[Гісторыя]]''' ([[d:Q309]]) # '''[[Цывілізацыя]]''' ([[d:Q8432]]) # [[Гісторыя Зямлі]] ([[d:Q156312]]) # [[Сусьветная гісторыя]] ([[d:Q200325]]) # [[Архіў]] ([[d:Q166118]]) # [[Біяграфія]] ([[d:Q36279]]) # [[Замак]] ([[d:Q23413]]) # [[Стан (сацыяльная група)|Стан]] ([[d:Q657326]]) ## [[Буржуазія]] ([[d:Q52090]]) ## [[Дваранства]] ([[d:Q134737]]) # [[Імпэратар]] ([[d:Q39018]]) # [[Фэадалізм]] ([[d:Q37739]]) # [[Граф]] ([[d:Q28989]]) # [[Дзесяціна]] ([[d:Q184664]]) ==== Дапаможныя гістарычныя навукі, 15 ==== # [[Археалёгія]] ([[d:Q23498]]) ## [[Археалягічная культура]] ([[d:Q465299]]) ## [[Археагенэтыка]] ([[d:Q636489]]) # [[Храналёгія]] ([[d:Q130788]]) # [[Дыпляматыка]] ([[d:Q378426]]) # [[Эпіграфіка]] ([[d:Q181260]]) # [[Генэалёгія]] ([[d:Q47307]]) # [[Геральдыка]] ([[d:Q18336]]) ## [[Герб]] ([[d:Q14659]]) # [[Гістарыяграфія]] ([[d:Q50675]]) ## [[Тэорыя змовы]] ([[d:Q159535]]) # [[Нумізматыка]] ([[d:Q631286]]) # [[Палеаграфія]] ([[d:Q179957]]) # [[Філятэлія]] ([[d:Q131026]]) # [[Філязофія гісторыі]] ([[d:Q190721]]) ==== Гісторыя навук і тэхналёгіяў, 18 ==== # [[Гісторыя навукі]] ([[d:Q201486]]) # [[Гісторыя сельскай гаспадаркі]] ([[d:Q952080]]) # [[Гісторыя астраноміі]] ([[d:Q50056]]) # [[Гісторыя авіяцыі]] ([[d:Q471043]]) # [[Гісторыя біялёгіі]] ([[d:Q746656]]) # [[Гісторыя хіміі]] ([[d:Q501353]]) # [[Гісторыі геаграфіі]] ([[d:Q911070]]) # [[Гісторыя геалёгіі]] ([[d:Q1779809]]) # [[Гісторыя фізыкі]] ([[d:Q212881]]) # [[Гісторыя матэматыкі]] ([[d:Q185264]]) # [[Гісторыя эканамічнай думкі]] ([[d:Q268194]]) # [[Гісторыя мовазнаўства]] ([[d:Q1478235]]) # [[Гісторыя псыхалёгіі]] ([[d:Q261215]]) # [[Гісторыя сацыялёгіі]] ([[d:Q932233]]) # [[Гісторыя тэхналёгіі]] ([[d:Q465352]]) # [[Гісторыя мэдыцыны]] ([[d:Q380274]]) # [[Гісторыя вылічальнай тэхнікі]] ([[d:Q186148]]) # [[Гісторыя пісьменства]] ([[d:Q1340267]]) ==== Іншыя тэмы, 16 ==== # [[Мастацтвазнаўства]] ([[d:Q50637]]) # [[Гісторыя мастацтва]] ([[d:Q50641]]) # [[Гісторыя культуры]] ([[d:Q858517]]) # [[Гісторыя архітэктуры]] ([[d:Q8180985]]) # [[Гісторыя кіно]] ([[d:Q107478]]) # [[Гісторыя дзяржавы і права]] ([[d:Q680004]]) # [[Гісторыя літаратуры]] ([[d:Q6497044]]) # [[Вайсковая гісторыя]] ([[d:Q192781]]) # [[Гісторыя музыкі]] ([[d:Q846047]]) # [[Гісторыя філязофіі]] ([[d:Q27654]]) # [[Гісторыя рэлігіі]] ([[d:Q846742]]) ## [[Гісторыя будызму]] ([[d:Q464200]]) ## [[Жыдоўская гісторыя]] ([[d:Q961603]]) ## [[Гісторыя хрысьціянства]] ([[d:Q235329]]) ## [[Гісторыя індуізму]] ([[d:Q1192933]]) ## [[Гісторыя ісламу]] ([[d:Q642379]]) === Гісторыя паводле кантынэнтаў 8 === # [[Гісторыя Афрыкі]] ([[d:Q149813]]) # [[Гісторыя Амэрыкі]] ([[d:Q690256]]) ## [[Гісторыя Паўночнай Амэрыкі]] ([[d:Q149527]]) ## [[d:Q912852|History of South America]] # [[Гісторыя Антарктыкі]] ([[d:Q722537]]) # [[Гісторыя Азіі]] ([[d:Q627531]]) # [[Гісторыя Эўропы]] ([[d:Q7787]]) # [[Гісторыя Акіяніі]] ([[d:Q149509]]) === Гісторыя паводле рэгіёнаў, 5 === # [[Гісторыя Цэнтральнай Амэрыкі]] ([[d:Q1202140]]) # [[Гісторыя Карыбаў]] ([[d:Q457898]]) # [[Гісторыя Балканаў]] ([[d:Q1266338]]) # [[Гісторыя Блізкага Ўсходу]] ([[d:Q51615]]) # [[Гісторыя Скандынавіі]] ([[d:Q568251]]) === Гісторыя паводле краінаў, 96 === ==== Афрыка, 13==== # [[Гісторыя Эгіпту]] ([[d:Q185301]]) # [[Гісторыя Эрытрэі]] ([[d:Q1435211]]) # [[Гісторыя Этыёпіі]] ([[d:Q273595]]) # [[Гісторыя Ганы]] ([[d:Q524656]]) # [[Гісторыя Лібіі]] ([[d:Q28907]]) # [[Гісторыя Мадагаскару]] ([[d:Q769743]]) # [[Гісторыя Марока]] ([[d:Q472658]]) # [[Гісторыя Нігерыі]] ([[d:Q1435215]]) # [[Гісторыя Сэнэгалу]] ([[d:Q1151513]]) # [[Гісторыя Сьера-Леонэ]] ([[d:Q1477561]]) # [[Гісторыя Самалі]] ([[d:Q10862295]]) # [[Гісторыя Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] ([[d:Q217184]]) # [[Гісторыя Судану]] ([[d:Q246643]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 15==== # [[Гісторыя Аргентыны]] ([[d:Q243976]]) # [[Гісторыя Балівіі]] ([[d:Q876412]]) # [[Гісторыя Бразыліі]] ([[d:Q211967]]) # [[Гісторыя Канады]] ([[d:Q2945]]) # [[Гісторыя Чылі]] ([[d:Q472967]]) # [[Гісторыя Калюмбіі]] ([[d:Q1044401]]) # [[Гісторыя Кубы]] ([[d:Q473130]]) # [[Гісторыя Эквадору]] ([[d:Q926416]]) # [[Гісторыя Гаяны]] ([[d:Q1516437]]) # [[Гісторыя Гаіці]] ([[d:Q846445]]) # [[Гісторыя Мэксыкі]] ([[d:Q212763]]) # [[Гісторыя Парагваю]] ([[d:Q1121772]]) # [[Гісторыя Пэру]] ([[d:Q316648]]) # [[Гісторыя ЗША]] ([[d:Q131110]]) # [[Гісторыя Вэнэсуэлы]] ([[d:Q8914]]) ==== Азія, 31 ==== # [[Гісторыя Аўганістану]] ([[d:Q188872]]) # [[Гісторыя Азэрбайджану]] ([[d:Q188328]]) # [[Гісторыя Банглядэш]] ([[d:Q839809]]) # [[Гісторыя Бутану]] ([[d:Q956615]]) # [[Гісторыя М’янмы]] ([[d:Q216841]]) # [[Гісторыя Камбоджы]] ([[d:Q675630]]) # [[Гісторыя Кітаю]] ([[d:Q82972]]) # [[Гісторыя Індыі]] ([[d:Q133136]]) # [[Гісторыя Інданэзіі]] ([[d:Q331596]]) # [[Гісторыя Ізраілю]] ([[d:Q2696109]]) # [[Гісторыя Іраку]] ([[d:Q695980]]) # [[Гісторыя Ірану]] ([[d:Q28926]]) # [[Гісторыя Японіі]] ([[d:Q130436]]) # [[Гісторыя Карэі]] ([[d:Q713414]]) # [[Гісторыя Лібану]] ([[d:Q234541]]) # [[Гісторыя Малайзіі]] ([[d:Q1064598]]) # [[Гісторыя Манголіі]] ([[d:Q768502]]) # [[Гісторыя Нэпалу]] ([[d:Q1648546]]) # [[Гісторыя Пакістану]] ([[d:Q726994]]) # [[Гісторыя Палестыны]] ([[d:Q556079]]) # [[Гісторыя Філіпінаў]] ([[d:Q830399]]) # [[Гісторыя Саудаўскай Арабіі]] ([[d:Q559915]]) # [[Гісторыя Сынгапуру]] ([[d:Q1969320]]) # [[Гісторыя Шры-Ланкі]] ([[d:Q1584837]]) # [[Гісторыя Сырыі]] ([[d:Q943676]]) # [[Гісторыя Тайваню]] ([[d:Q378008]]) # [[Гісторыя Тайлянду]] ([[d:Q379391]]) # [[Гісторыя Тыбэту]] ([[d:Q521263]]) # [[Гісторыя Турэччыны]] ([[d:Q190876]]) # [[Гісторыя Віетнаму]] ([[d:Q212913]]) # [[Гісторыя Емэну]] ([[d:Q900498]]) ==== Эўропа, 35 ==== # [[Гісторыя Альбаніі]] ([[d:Q213833]]) # [[Гісторыя Армэніі]] ([[d:Q193688]]) # [[Гісторыя Аўстрыі]] ([[d:Q187830]]) # [[Гісторыя Бэльгіі]] ([[d:Q205317]]) # [[Гісторыя Баўгарыі]] ([[d:Q7800]]) # [[Гісторыя Харватыі]] ([[d:Q210726]]) # [[Гісторыя Даніі]] ([[d:Q204680]]) # [[Гісторыя Ангельшчыны]] ([[d:Q11755949]]) # [[Гісторыя Эстоніі]] ([[d:Q949423]]) # [[Гісторыя Фінляндыі]] ([[d:Q202808]]) # [[Гісторыя Францыі]] ([[d:Q7778]]) # [[Гісторыя Грузіі]] ([[d:Q238246]]) # [[Гісторыя Нямеччыны]] ([[d:Q122131]]) # [[Гісторыя Грэцыі]] ([[d:Q7794]]) # [[Гісторыя Вугоршчыны]] ([[d:Q199960]]) # [[Гісторыя Ісьляндыі]] ([[d:Q151128]]) # [[Гісторыя Рэспублікі Ірляндыі]] ([[d:Q1403781]]) # [[Гісторыя Італіі]] ([[d:Q7791]]) # [[Гісторыя Латвіі]] ([[d:Q209655]]) # [[Гісторыя Летувы]] ([[d:Q215063]]) # [[Гісторыя Мальты]] ([[d:Q243842]]) # [[Гісторыя Нідэрляндаў]] ([[d:Q238533]]) # [[Гісторыя Нарвэгіі]] ([[d:Q210725]]) # [[Гісторыя Польшчы]] ([[d:Q199569]]) # [[Гісторыя Партугаліі]] ([[d:Q7790]]) # [[Гісторыя Румыніі]] ([[d:Q216672]]) # [[Гісторыя Расеі]] ([[d:Q161414]]) # [[Гісторыя Шатляндыі]] ([[d:Q471148]]) # [[Гісторыя Сэрбіі]] ([[d:Q223195]]) # [[Гісторыя Гішпаніі]] ([[d:Q7781]]) # [[Гісторыя Швэцыі]] ([[d:Q201350]]) # [[Гісторыя Швайцарыі]] ([[d:Q208761]]) # [[Гісторыя Ўкраіны]] ([[d:Q210701]]) # [[Гісторыя Вялікабрытаніі]] ([[d:Q113162]]) # [[Гісторыя Ўэйлзу]] ([[d:Q1063608]]) ==== Акіянія, 2==== # [[Гісторыя Аўстраліі]] ([[d:Q174825]]) # [[Гісторыя Новай Зэляндыі]] ([[d:Q672551]]) === Прагісторыя і старажытнасьць, 171 === ==== Агульныя паняткі, 8 ==== # '''[[Каменны век]]''' ([[d:Q11759]]) # '''[[Бронзавы век]]''' ([[d:Q11761]]) # '''[[Жалезны век]]''' ([[d:Q11764]]) # [[Медны век]] ([[d:Q130253]]) # [[Старажытны сьвет]] ([[d:Q41493]]) # [[Антычнасьць]] ([[d:Q486761]]) # [[Позьняя Антычнасьць]] ([[d:Q217050]]) # [[Элінізм]] ([[d:Q428995]]) ==== Прагісторыя, 20 ==== # '''[[Дагістарычны час]]''' ([[d:Q11756]]) # [[Аўстралапітэк]] ([[d:Q103237]]) # [[Краманьёнец]] ([[d:Q179234]]) # [[Пітэкантрап]] ([[d:Q192993]]) # [[Сынатрап]] ([[d:Q45931]]) # [[Архантрап]] ([[d:Q101362]]) # [[Антрапагенэз]] ([[d:Q83944]]) # [[Дзянісавец]] ([[d:Q151055]]) # [[Неандэрталец]] ([[d:Q40171]]) # [[Паратрап]] ([[d:Q111463]]) # [[Раньнія перасяленьні людзей]] ([[d:Q858288]]) ===== Жалезны век, 9 ===== # [[Палеаліт]] ([[d:Q40203]]) ## [[Ніжні палеаліт]] ([[d:Q7463501]]) ## [[Сярэдні палеаліт]] ([[d:Q626270]]) ## [[Верхні палеаліт]] ([[d:Q479505]]) # [[Мэзаліт]] ([[d:Q44155]]) # [[Нэалітычная рэвалюцыя]] ([[d:Q180548]]) # [[Нэаліт]] ([[d:Q36422]]) # [[Калыска цывілізацыі]] ([[d:Q1207629]]) # [[Здабыцьцё агню першабытнымі людзьмі]] ([[d:Q912205]]) ==== Афрыка, 19 ==== # '''[[Старажытны Эгіпет]]''' ([[d:Q11768]]) ## [[Накада III]] ([[d:Q721840]]) ## [[Фараон]] ([[d:Q37110]]) ## [[Эліністычны Эгіпет]] ([[d:Q2320005]]) ## [[Тэбы (Эгіпет)|Тэбы]] ([[d:Q101583]]) ## [[Мэмфіс]] ([[d:Q5715]]) ## [[Старажытнае царства]] ([[d:Q177819]]) ## [[Сярэдняе каралеўства]] ([[d:Q191324]]) ## [[Новае каралеўства]] ([[d:Q180568]]) ## [[Даліна Каралёў]] ([[d:Q133423]]) # [[Нок]] ([[d:Q927291]]) # [[Нубія]] ([[d:Q135028]]) ## [[Куш]] ([[d:Q241790]]) ## [[Мэраэ]] ([[d:Q5780]]) # [[Аксумскае каралеўства]] ([[d:Q139377]]) # [[Картаген (дзяржава)]] ([[d:Q2429397]]) ## [[Картаген]] ([[d:Q6343]]) ## [[Пунічныя войны]] ([[d:Q124988]]) # [[Пунт]] ([[d:Q282350]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 10==== # [[Андзкія цывілізацыі]] ([[d:Q3122657]]) ## [[Чавінская культура]] ([[d:Q13341477]]) ## [[Нортэ-Чыка]] ([[d:Q153836]]) # [[Мэзаамэрыка]] ([[d:Q13703]]) # [[Мая]] ([[d:Q28567]]) # [[Палеаіндзейцы]] ([[d:Q888099]]) # [[Тэатыўакан]] ([[d:Q172613]]) # [[Альмэкі]] ([[d:Q135364]]) # [[Засяленьне Амэрыкі]] ([[d:Q13925462]]) # [[Сапатэцкая цывілізацыя]] ([[d:Q844750]]) ==== Азія, 69 ==== # [[Вялікі шаўковы шлях]] ([[d:Q36288]]) ===== Цэнтральная Азія, Іран і Каўказ, 15 ===== # [[Дзяржава Ахемэнідаў]] ([[d:Q389688]]) # [[Атрапатэна]] ([[d:Q260437]]) # [[Бактрыя]] ([[d:Q132646]]) # [[Каўкаская Альбанія]] ([[d:Q177076]]) # [[Ібэрыя]] ([[d:Q19083]]) # [[Элам]] ([[d:Q128904]]) ## [[Сузы]] ([[d:Q180773]]) # [[Мідыйцы]] ([[d:Q8735]]) # [[Парцянская імпэрыя]] ([[d:Q1986139]]) # [[Пэрсэпаліс]] ([[d:Q129072]]) # [[Рымска-пэрсыдзкія войны]] ([[d:Q500409]]) # [[Сакі (плямёны)|Сакі]] ([[d:Q673001]]) # [[Дзяржава Сасанідаў]] ([[d:Q83891]]) # [[Сагдыяна]] ([[d:Q486244]]) # [[Тахары]] ([[d:Q192858]]) ===== Усходняя Азія, 10 ===== # [[Качасон]] ([[d:Q28405]]) # [[Дзёмон]] ([[d:Q52824]]) # [[Дынастыя Шан]] ([[d:Q128938]]) # [[Пэрыяд Вясны і Восені]] ([[d:Q185047]]) # [[Тры карэйскія дзяржавы]] ([[d:Q165292]]) # [[Чжаньго]] ([[d:Q185063]]) # [[Чжоў]] ([[d:Q35216]]) # [[Яёі]] ([[d:Q207858]]) # [[Тры ўладара і пяць імпэратараў]] ([[d:Q201727]]) # [[Хюну]] ([[d:Q188836]]) ===== Паўднёвая Азія, 11 ===== # [[Дынастыя Чола]] ([[d:Q151148]]) # '''[[Імпэрыя Гупта]]''' ([[d:Q11774]]) # [[Індзкая цывілізацыя]] ([[d:Q42534]]) ## [[Магэнджа-Дара]] ([[d:Q5725]]) # [[Інда-грэцкае каралеўства]] ([[d:Q215643]]) # [[Інда-скіцкае каралеўства]] ([[d:Q240123]]) # [[Кушанскае царства]] ([[d:Q25979]]) # [[Магадга]] ([[d:Q234009]]) # [[Імпэрыя Маўр’яў]] ([[d:Q62943]]) # [[Дынастыя Сатаваганаў]] ([[d:Q5257]]) # [[Вэдычная цывілізацыя]] ([[d:Q215262]]) ===== Паўднёва-Ўсходняя Азія, 3 ===== # [[Намвіет]] ([[d:Q827040]]) # [[П’ю]] ([[d:Q1627675]]) # [[Дынастыя Хон-Бан]] ([[d:Q1209333]]) ===== Заходняя Азія, 29 ===== # '''[[Мэсапатамія]]''' ([[d:Q11767]]) # [[Акад]] ([[d:Q4461035]]) # [[Амарэі]] ([[d:Q203507]]) # [[Багратыдзкая Армэнія]] ([[d:Q2622868]]) # [[Асырыя]] ([[d:Q41137]]) ## [[Нінэвія]] ([[d:Q5680]]) # [[Бабілёнія]] ([[d:Q47690]]) ## [[Бабілён]] ([[d:Q5684]]) ## [[Халдэі]] ([[d:Q200969]]) # [[Эбла]] ([[d:Q5743]]) # [[Гісторыя старажытнага Ізраілю і Юдэі]] ([[d:Q193748]]) # [[Хэты]] ([[d:Q5406]]) # [[Лідыя]] ([[d:Q620765]]) # [[Мітані]] ([[d:Q178665]]) # [[Пальміра]] ([[d:Q5747]]) # [[Фінікія]] ([[d:Q41642]]) ## [[Тыр]] ([[d:Q82070]]) # [[Фрыгія]] ([[d:Q32579]]) # [[Імпэрыя Сэлеўкідаў]] ([[d:Q93180]]) # [[Сабэі]] ([[d:Q940785]]) # [[Шумэр]] ([[d:Q35355]]) ## [[Ур]] ([[d:Q5699]]) # [[Троя]] ([[d:Q22647]]) ## [[Траянская вайна]] ([[d:Q42937]]) # [[Угарыт]] ([[d:Q191369]]) # [[Урарту]] ([[d:Q185068]]) # [[Урадлівы паўмесяц]] ([[d:Q170526]]) # [[Вялікая Армэнія]] ([[d:Q208404]]) # [[Сырыйскія войны]] ([[d:Q1330607]]) ==== Эўропа, 45 ==== # [[Мінойская цывілізацыя]] ([[d:Q134178]]) ## [[Кнос]] ([[d:Q173527]]) # [[Дакія]] ([[d:Q173082]]) ## [[Дакі]] ([[d:Q212853]]) # [[Этрускі]] ([[d:Q17161]]) # '''[[Старажытная Грэцыя]]''' ([[d:Q11772]]) ## [[Мікенская Грэцыя]] ([[d:Q181264]]) ## [[Грэка-пэрсыдзкія войны]] ([[d:Q76026]]) ## [[Вялікая Грэцыя]] ([[d:Q184313]]) ## [[Атэнскі марскі зьвяз]] ([[d:Q193235]]) ## [[Спарта]] ([[d:Q5690]]) # [[Старажытны Рым]] ([[d:Q1747689]]) ## [[Рымскае каралеўства]] ([[d:Q201038]]) ## [[Рымская рэспубліка]] ([[d:Q17167]]) ## '''[[Рымская імпэрыя]]''' ([[d:Q2277]]) ### [[Пампэі]] ([[d:Q43332]]) ## [[Заходняя Рымская імпэрыя]] ([[d:Q42834]]) ## [[Заняпад Заходняй Рымскай імпэрыі]] ([[d:Q608613]]) ## [[Крызіс Рымскай імпэрыі III стагодзьдзя]] ([[d:Q329838]]) ## [[Дынастыя Юліюсаў-Кляўдыюсаў]] ([[d:Q192841]]) ## [[Пяць добрых імпэратараў]] ([[d:Q193254]]) ## [[Гальская вайна]] ([[d:Q202161]]) ## [[Македонскія войны]] ([[d:Q75813]]) ## [[Грамадзянскія войны ў Старажытным Рыме]] ([[d:Q1747183]]) # [[Старажытная Македонія]] ([[d:Q83958]]) # [[Кельты]] ([[d:Q35966]]) # [[Кімэрыйцы]] ([[d:Q192730]]) # [[Сарматы]] ([[d:Q162858]]) # [[Саксы]] ([[d:Q101985]]) # [[Скітыя]] ([[d:Q845909]]) ## [[Скіфы]] ([[d:Q131802]]) # [[Тракія]] ([[d:Q41741]]) # [[Вялікае перасяленьне народаў]] ([[d:Q131192]]) ## [[Аланы]] ([[d:Q178054]]) ## [[Англы]] ([[d:Q104238]]) ## [[Булгары]] ([[d:Q110117]]) ## [[Бургунды]] ([[d:Q150412]]) ## [[Готы]] ([[d:Q42193]]) ### [[Остготы]] ([[d:Q103122]]) ### [[Вэстготы]] ([[d:Q23693]]) ## [[Гуны]] ([[d:Q45813]]) ## [[Маўры]] ([[d:Q169260]]) ## [[Русь (народ)|Русь]] ([[d:Q914114]]) ## [[Свэвы]] ([[d:Q155085]]) ## [[Вандалы]] ([[d:Q42211]]) === Сярэднявечча, 149 === # '''[[Сярэднявечча]]''' ([[d:Q12554]]) # [[Цэх]] ([[d:Q170161]]) # [[Баяры]] ([[d:Q203563]]) # [[Рыцар]] ([[d:Q102083]]) # [[Самурай]] ([[d:Q38142]]) # [[Прыгоньніцтва]] ([[d:Q103350]]) # [[Рыцарства]] ([[d:Q1056721]]) ==== Афрыка, 8==== # [[Аджуран]] ([[d:Q862532]]) # [[Альмаравіды]] ([[d:Q75613]]) # [[Ганская імпэрыя]] ([[d:Q206789]]) # [[Канэм]] ([[d:Q1537016]]) # '''[[Малійская імпэрыя]]''' ([[d:Q184536]]) # [[Сонгай]] ([[d:Q202687]]) # [[Тымбукту]] ([[d:Q9427]]) # [[Транссахарскі гандаль]] ([[d:Q465279]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 8==== # '''[[Ацтэкі]]''' ([[d:Q12542]]) # [[Імпэрыя інкаў]] ([[d:Q28573]]) # [[Дакалюмбава Амэрыка]] ([[d:Q202390]]) # [[Чыму]] ([[d:Q901198]]) # [[Місысыпская культура]] ([[d:Q1052095]]) # [[Мочэ]] ([[d:Q208188]]) # [[Тыўанака]] ([[d:Q61750]]) # [[Вары]] ([[d:Q605340]]) ==== Азія, 49 ==== # [[Залаты век ісламу]] ([[d:Q745799]]) # [[Мамлюкі]] ([[d:Q947784]]) ===== Цэнтральная Азія і Іран, 9 ===== # [[Ак-Каюнлу]] ([[d:Q555994]]) # [[Залатая Арда]] ([[d:Q79965]]) # [[Кара-Каюнлу]] ([[d:Q324470]]) # [[Арабская заваёва Пэрсіі]] ([[d:Q887684]]) # [[Харэзмская імпэрыя]] ([[d:Q63134381]]) # [[Цюркскі каганат]] ([[d:Q205466]]) # [[Сэльджукі]] ([[d:Q3708255]]) # [[Газнэвідзкая імпэрыя]] ([[d:Q249578]]) # [[Уйгурскі каганат]] ([[d:Q831218]]) ===== Усходняя Азія, 19===== # [[Кар’ё]] ([[d:Q28208]]) # '''[[Дынастыя Хань]]''' ([[d:Q7209]]) # [[Эпоха Хэян]] ([[d:Q193292]]) # [[Цьзінь]] ([[d:Q7352]]) # [[Цьзінь]] ([[d:Q5066]]) # [[Дынастыя Ляо]] ([[d:Q4958]]) # '''[[Мангольская імпэрыя]]''' ([[d:Q12557]]) # [[Ніндзя]] ([[d:Q9402]]) # [[Цынь]] ([[d:Q7183]]) # [[Шаснаццаць царстваў]] ([[d:Q683551]]) # [[Сун]] ([[d:Q7462]]) # [[Паўднёвыя і Паўночныя дынастыі]] ([[d:Q49696]]) # [[Суй]] ([[d:Q7405]]) # '''[[Дынастыя Тан]]''' ([[d:Q9683]]) # [[Тры царствы]] ([[d:Q185043]]) # [[Ся]] ([[d:Q169705]]) # [[Дынастыя Юань]] ([[d:Q7313]]) # [[Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў]] ([[d:Q242115]]) # [[Кідані]] ([[d:Q218332]]) ===== Паўднёвая Азія, 3===== # [[Дэлійскі султанат]] ([[d:Q229411]]) # [[Мусульманская заваёва Паўднёвай Азіі]] ([[d:Q2566899]]) # [[Віджаянагарская імпэрыя]] ([[d:Q167639]]) ===== Паўднёва-Ўсходняя Азія, 7===== # [[Чампа]] ([[d:Q216786]]) # [[Кгмэрская імпэрыя]] ([[d:Q201705]]) # [[Маджапагіт]] ([[d:Q49326]]) # [[Маласкі султанат]] ([[d:Q46652]]) # [[Паганскае каралеўства]] ([[d:Q888574]]) # [[Шрывіджая]] ([[d:Q234197]]) # [[Дынастыя Чан]] ([[d:Q3111454]]) ===== Заходняя Азія, 9===== # '''[[Халіфат Абасыдаў]]''' ([[d:Q12536]]) # '''[[Крыжовыя паходы]]''' ([[d:Q12546]]) ## [[Крыжацкая дзяржава]] ([[d:Q190967]]) # [[Нікейская імпэрыя]] ([[d:Q181254]]) # [[Фатымідзкі халіфат]] ([[d:Q160307]]) # [[Лацінская імпэрыя]] ([[d:Q178897]]) # '''[[Асманская імпэрыя]]''' ([[d:Q12560]]) # [[Румскі султанат]] ([[d:Q975405]]) # [[Амэядзкі халіфат]] ([[d:Q8575586]]) ==== Эўропа, 77==== # [[Чорная сьмерць]] ([[d:Q42005]]) # [[Вялікая схізма]] ([[d:Q51648]]) # [[Габсбургі]] ([[d:Q65968]]) # [[Мэдычы]] ([[d:Q170022]]) # [[Нарманы]] ([[d:Q83418]]) # '''[[Адраджэньне]]''' ([[d:Q4692]]) ===== Усходняя і Цэнтральная Эўропа, 26 ===== # [[Полаўцы]] ([[d:Q1035516]]) # [[Авары]] ([[d:Q68962]]) # [[Першае Баўгарскае царства]] ([[d:Q203817]]) # [[Другое Баўгарскае царства]] ([[d:Q420759]]) # '''[[Бізантыйская імпэрыя]]''' ([[d:Q12544]]) ## [[Араба-бізантыйскія войны]] ([[d:Q29100]]) ## [[Бізантыйска-баўгарскія войны]] ([[d:Q2288144]]) ## [[Бізантыйска-асманскія войны]] ([[d:Q630259]]) ## [[Падзеньне Канстантынопалю]] ([[d:Q160077]]) # [[Галіцка-Валынскае княства]] ([[d:Q239502]]) # [[Вялікае Княства Літоўскае]] ([[d:Q49683]]) # [[Маскоўскае княства]] ([[d:Q170770]]) # [[Каралеўства Вугоршчына]] ([[d:Q171150]]) # [[Гусіцкія войны]] ([[d:Q478301]]) # [[Хазары]] ([[d:Q173282]]) # [[Кіеўская Русь]] ([[d:Q1108445]]) # [[Вялікая Маравія]] ([[d:Q193152]]) # [[Наўгародзкая рэспубліка]] ([[d:Q151536]]) # [[Крыцкая вайна]] ([[d:Q699602]]) # [[Печанегі]] ([[d:Q181752]]) # [[Тэўтонскі ордэн]] ([[d:Q48189]]) # [[Уладзімера-Суздальскае княства]] ([[d:Q83546]]) # [[Волская Булгарыя]] ([[d:Q185488]]) # [[Каралеўства Багеміі]] ([[d:Q42585]]) # [[Вялікая вайна 1409—1411 гадоў]] ([[d:Q937255]]) # [[Рурыкавічы]] ([[d:Q210398]]) ===== Заходняя Эўропа, 45===== # [[Аль-Андалюс]] ([[d:Q123559]]) ## [[Кордаўскі халіфат]] ([[d:Q171740]]) ## [[Рэканкіста]] ([[d:Q79791]]) # [[Арагон (каралеўства)|Арагон]] ([[d:Q199442]]) # [[Герцагства Бургундыя]] ([[d:Q4712]]) # [[Кастыльскае каралеўства]] ([[d:Q179293]]) # [[Франская дзяржава]] ([[d:Q146246]]) ## [[Усходне-Франскае каралеўства]] ([[d:Q153080]]) ## [[Заходне-Франскае каралеўства]] ([[d:Q46370]]) # [[Каралеўства Францыя]] ([[d:Q70972]]) # [[Каралінская імпэрыя]] ([[d:Q31929]]) ## [[Капэтынгі]] ([[d:Q179544]]) ## [[Каралінгі]] ([[d:Q133602]]) ## [[Мэравінгі]] ([[d:Q59488]]) # [[Каралеўства Ангельшчына]] ([[d:Q179876]]) ## [[Англасаксы]] ([[d:Q32768]]) ## [[Бітва пры Гастынгсе]] ([[d:Q83224]]) ## [[Нармандзкае заваяваньне Ангельшчыны]] ([[d:Q200485]]) ## [[Вайна Пунсовай і Белай ружы]] ([[d:Q127751]]) # [[Ганза]] ([[d:Q42908]]) # [[Кальмарская унія]] ([[d:Q62623]]) # '''[[Сьвятая Рымская імпэрыя]]''' ([[d:Q12548]]) # [[Плантагенэты]] ([[d:Q106151]]) # '''[[Стогадовая вайна]]''' ([[d:Q12551]]) # [[Сьвятая інквізыцыя]] ([[d:Q43173]]) # [[Тампліеры]] ([[d:Q41300]]) # [[Лянгабарды]] ([[d:Q130900]]) # [[Паўночныя крыжовыя паходы]] ([[d:Q51662]]) # [[Расьсяленьне немцаў на ўсход]] ([[d:Q170346]]) # [[Папская дзяржава]] ([[d:Q170174]]) # [[Генуэская рэспубліка]] ([[d:Q174306]]) # [[Сыцылійскае каралеўства]] ([[d:Q188586]]) # [[Вэнэцыянская рэспубліка]] ([[d:Q4948]]) # [[Эпоха вікінгаў]] ([[d:Q213649]]) # '''[[Вікінгі]]''' ([[d:Q12567]]) # [[Каралеўства вэстготаў]] ([[d:Q126936]]) # [[Аўстразія]] ([[d:Q105098]]) # [[Франкі]] ([[d:Q43482]]) # [[Барацьба за інвэстытуру]] ([[d:Q154764]]) # [[Нямецкае каралеўства]] ([[d:Q175211]]) # [[Вэнды]] ([[d:Q158281]]) # [[Бізантыйска-гоцкія войны]] ([[d:Q477973]]) # [[Гвэльфы і гібэліны]] ([[d:Q187742]]) # [[Нэйстрыя]] ([[d:Q106577]]) # [[Салічны закон]] ([[d:Q152507]]) === Раньні Новы час, 94 === ==== Асноўныя тэмы, 12 ==== # [[Раньні Новы час]] ([[d:Q5308718]]) # [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці]] ([[d:Q133641]]) # '''[[Брытанская імпэрыя]]''' ([[d:Q8680]]) # [[Францускія калёніі]] ([[d:Q179023]]) # [[Малы ледавіковы пэрыяд]] ([[d:Q190530]]) # [[Кругасьветнае падарожжа Магелана — Элькана]] ([[d:Q1225170]]) # [[Партугальская каляніяльная імпэрыя]] ([[d:Q200464]]) # [[Гішпанская імпэрыя]] ([[d:Q80702]]) # [[Навукова-тэхнічная рэвалюцыя]] ([[d:Q214078]]) # [[Сямігадовая вайна]] ([[d:Q33143]]) # [[Сарагоскі дагавор]] ([[d:Q1147471]]) # [[Тардэсыльяскі дагавор]] ([[d:Q180897]]) ==== Афрыка, 9==== # [[Рабства ў Афрыцы]] ([[d:Q3057915]]) # [[Трансатлянтычны нявольніцкі гандаль]] ([[d:Q10701282]]) # [[Борну]] ([[d:Q894030]]) # [[Манаматапа]] ([[d:Q854468]]) # [[Ашанці (імпэрыя)|Ашанці]] ([[d:Q722071]]) # [[Каралеўства Конга]] ([[d:Q796583]]) # [[Оё (імпэрыя)|Оё]] ([[d:Q849623]]) # [[Сэнарскі султанат]] ([[d:Q1475713]]) # [[Хаўсанскія дзяржавы]] ([[d:Q1591030]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 11 ==== # [[Вайна за незалежнасьць ЗША]] ([[d:Q40949]]) # [[Эўрапейская калянізацыя Амэрыкі]] ([[d:Q184716]]) ## [[Брытанская калянізацыя Амэрыкі]] ([[d:Q918254]]) ## [[Гішпанская калянізацыя Амэрыкі]] ([[d:Q1047607]]) ### [[Гішпанская заваёва ацтэкаў]] ([[d:Q828435]]) ### [[Гішпанская заваёва інкаў]] ([[d:Q636771]]) # [[Француска-індзейскія войны]] ([[d:Q681416]]) ## [[Француская і індзейская вайна]] ([[d:Q154697]]) # [[Гвалт ля Ўундэд-Ні]] ([[d:Q108413]]) # [[Экпэдыцыя Льюіса і Кларка]] ([[d:Q505802]]) # [[Вайна гішпанаамэрыканскіх калёніяў за незалежнасьць]] ([[d:Q1123201]]) ==== Азія, 23 ==== # [[Землятрус у Шэньсі]] ([[d:Q191293]]) # [[Голад у Бэнгаліі]] ([[d:Q2477522]]) # [[Дэканскія султанаты]] ([[d:Q1183649]]) # [[Галяндзкая Ост-Індзкая кампанія]] ([[d:Q159766]]) # [[Брытанская Ост-Індзкая кампанія]] ([[d:Q83164]]) # [[Эпоха Эда]] ([[d:Q184963]]) ## [[Сёгунат Такугава]] ([[d:Q205662]]) # [[Імдзінская вайна]] ([[d:Q576338]]) # [[Чосан]] ([[d:Q28179]]) # [[Казаскае ханства]] ([[d:Q1433867]]) # '''[[Дынастыя Мін]]''' ([[d:Q9903]]) # [[Маратга]] ([[d:Q83618]]) # [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў]] ([[d:Q33296]]) # [[Расейская калянізацыя Сібіры]] ([[d:Q735349]]) # [[Сэфэвідзкая імпэрыя]] ([[d:Q161205]]) # [[Сыкгаўская імпэрыя]] ([[d:Q83572]]) # [[Аютыя]] ([[d:Q841364]]) # [[Бухарскае ханства]] ([[d:Q577668]]) # [[Лан Сань]] ([[d:Q853477]]) # [[Дынатыя Ле]] ([[d:Q10800789]]) # [[Сібірскае ханства]] ([[d:Q190513]]) # [[Дынастыя Таўнгу]] ([[d:Q519718]]) # [[Джунггарскае ханства]] ([[d:Q1923401]]) ==== Эўропа, 39 ==== ===== Агульныя тэмы, 4===== # '''[[Эпоха Асьветніцтва]]''' ([[d:Q12539]]) # '''[[Рэфармацыя]]''' ([[d:Q12562]]) # '''[[Трыццацігадовая вайна]]''' ([[d:Q2487]]) # [[Контрарэфармацыя]] ([[d:Q128168]]) ===== Заходняя Эўропа, 16 ===== # [[Лісабонскі землятрус 1755 году]] ([[d:Q191055]]) # [[Ангельска-галяндзкія войны]] ([[d:Q755170]]) # [[Бэрлінскі кангрэс]] ([[d:Q151423]]) # [[Нідэрляндзкая рэвалюцыя]] ([[d:Q164432]]) # [[Ангельская рэвалюцыя]] ([[d:Q80330]]) # '''[[Француская рэвалюцыя]]''' ([[d:Q6534]]) ## [[Францускія рэвалюцыйныя войны]] ([[d:Q207318]]) # [[Францускія рэлігійныя войны]] ([[d:Q673175]]) # [[Гугеноты]] ([[d:Q101935]]) # [[Італьянскія войны]] ([[d:Q273348]]) # [[Прусія]] ([[d:Q38872]]) # [[Пурытанства]] ([[d:Q137073]]) # [[Гішпанская інквізыцыя]] ([[d:Q184725]]) # [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну]] ([[d:Q32929]]) # [[Вайна за гішпанскую спадчыну]] ([[d:Q150701]]) # [[Агароджваньне]] ([[d:Q792164]]) ===== Усходняя і Цэнтральная Эўропа, 19===== # [[Казакі]] ([[d:Q47805]]) ## [[Гетманшчына]] ([[d:Q212439]]) # [[Крымскае ханства]] ([[d:Q160440]]) # [[Вялікая Паўночная вайна]] ([[d:Q151616]]) # [[Вялікая турэцкая вайна]] ([[d:Q74623]]) # [[Раманавы]] ([[d:Q112707]]) # [[Казанскае ханства]] ([[d:Q186537]]) # [[Інфлянцкая вайна]] ([[d:Q246863]]) # [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] ([[d:Q152006]]) # [[Рэч Паспалітая]] ([[d:Q172107]]) # [[Вялікая гульня]] ([[d:Q216702]]) # [[Маскоўская дзяржава]] ([[d:Q186096]]) ## [[Апрычніна]] ([[d:Q611162]]) # [[Расейска-турэцкія войны]] ([[d:Q743046]]) # [[Асманскія войны ў Эўропе]] ([[d:Q698985]]) # [[Люблінская унія]] ([[d:Q963303]]) # [[Літоўска-маскоўскія войны]] ([[d:Q1567698]]) # [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] ([[d:Q1044829]]) # [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] ([[d:Q631991]]) === Сучаснасьць, 213 === ==== Агульныя тэмы, 47 ==== # [[Новы час]] ([[d:Q3281534]]) # [[Нафтавы крызіс 1973 году]] ([[d:Q316817]]) # [[Абаліцыянізм]] ([[d:Q169390]]) # [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] ([[d:Q152195]]) # [[Рух за грамадзянскія правы]] ([[d:Q13406660]]) # '''[[Халодная вайна]]''' ([[d:Q8683]]) # [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|Успышка каранавіруснай інфэкцыі 2019—2020]] ([[d:Q81068910]]) # [[Дэкалянізацыя]] ([[d:Q230533]]) # [[Сусьветны фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў]] ([[d:Q896666]]) # '''[[Вялікая дэпрэсія]]''' ([[d:Q8698]]) # '''[[Індустрыяльная рэвалюцыя]]''' ([[d:Q2269]]) # [[Інфармацыйная эра]] ([[d:Q956129]]) # [[Міжваенны пэрыяд]] ([[d:Q154611]]) # [[Пакт Брыяна-Келага]] ([[d:Q205073]]) # [[Нэаімпэрыялізм]] ([[d:Q304121]]) # [[Касьмічнае дасьледаваньне]] ([[d:Q180046]]) # [[Касьмічная гонка]] ([[d:Q1932]]) # [[Гішпанскі грып]] ([[d:Q178275]]) # [[Вайна супраць тэрарызму]] ([[d:Q185729]]) # [[Жаночае выбарчае права]] ([[d:Q205204]]) # '''[[Першая сусьветная вайна]]''' ([[d:Q361]]) ## [[Балканская кампанія]] ([[d:Q789406]]) ## [[Усходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Усходні фронт]] ([[d:Q154573]]) ## [[Італьянскі фронт]] ([[d:Q659745]]) ## [[Блізкаўсходні фронт]] ([[d:Q1765465]]) ## [[Лязанская мірная дамова]] ([[d:Q193258]]) ## [[Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)|Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)]] ([[d:Q192924]]) ## [[Трыянонская дамова]] ([[d:Q181902]]) ## [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Заходні фронт]] ([[d:Q152989]]) ## [[Парыская мірная канфэрэнцыя]] ([[d:Q199820]]) # '''[[Другая сусьветная вайна]]''' ([[d:Q362]]) ## [[Антыгітлераўская кааліцыя]] ([[d:Q329888]]) ## [[Краіны Восі]] ([[d:Q43056]]) ## [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа]] ([[d:Q130796]]) ## [[Польская кампанія 1939 году]] ([[d:Q150812]]) ## [[Заходні фронт (Другая сусьветная вайна)|Заходні фронт]] ([[d:Q216184]]) ## [[Бітва за Атлянтыку]] ([[d:Q157627]]) ## [[Бітва за Брытанію]] ([[d:Q154720]]) ## [[Савецка-фінляндзкая вайна (1939—1940)|Савецка-фінская вайна]] ([[d:Q134949]]) ## [[Нямецка-савецкая вайна]] ([[d:Q189266]]) ## [[Міжземнаморская кампанія]] ([[d:Q696817]]) ## [[Вайна ў Ціхім акіяне]] ([[d:Q184425]]) ## [[Напад на Пэрл-Гарбар]] ([[d:Q52418]]) ## [[Ялцінская канфэрэнцыя]] ([[d:Q161227]]) ## [[Ядзерныя бамбаваньні Хірасімы і Нагасакі]] ([[d:Q488]]) ## [[Нюрнбэрскі працэс]] ([[d:Q80130]]) # [[Калектывізацыя]] ([[d:Q26844385]]) ==== Афрыка, 18 ==== # [[Арабская вясна]] ([[d:Q33761]]) # [[Вайна за незалежнасьць Альжыру]] ([[d:Q200790]]) # [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] ([[d:Q12055176]]) # [[Ангельска-зулуская вайна]] ([[d:Q228911]]) # '''[[Апартэід]]''' ([[d:Q11409]]) # [[Біяфра]] ([[d:Q178469]]) # [[Вольная дзяржава Конга]] ([[d:Q76048]]) # [[Грамадзянская вайна ў Этыёпіі]] ([[d:Q257724]]) # [[Першая ангельска-бурская вайна]] ([[d:Q329203]]) # [[Грамадзянская вайна ў Лібіі]] ([[d:Q81545]]) # [[Паўстаньне магдыстаў]] ([[d:Q31944]]) # [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]] ([[d:Q829875]]) # [[Генацыд у Руандзе]] ([[d:Q131297]]) # [[Каляніяльны падзел Афрыкі]] ([[d:Q179848]]) # [[Другая англа-бурская вайна]] ([[d:Q215112]]) # [[Другая кангалеская вайна]] ([[d:Q75756]]) # [[Другая італьянска-этыёпская вайна]] ([[d:Q94916]]) # [[Сакоцкі халіфат]] ([[d:Q600524]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 23 ==== # [[Землятрус на Гаіці 2010 году]] ([[d:Q43777]]) # '''[[Грамадзянская вайна ў ЗША]]''' ([[d:Q8676]]) # [[Індзейскія войны]] ([[d:Q849680]]) # [[Рух за правы афраамэрыканцаў]] ([[d:Q48537]]) # [[Канфэдэрацыйныя Штаты Амэрыкі]] ([[d:Q81931]]) # [[Кубінскі крызіс]] ([[d:Q128160]]) # [[Кубінская рэвалюцыя]] ([[d:Q11264]]) # [[Пылавая чара]] ([[d:Q726501]]) # [[Бразыльская імпэрыя]] ([[d:Q217230]]) # [[Вялікая Калюмбія]] ([[d:Q199821]]) # [[Гаіцянская рэвалюцыя]] ([[d:Q689128]]) # [[Мангэтанскі праект]] ([[d:Q127050]]) # [[Вайна за незалежнасьць Мэксыкі]] ([[d:Q68750]]) # [[Мэксыканская рэвалюцыя]] ([[d:Q214426]]) # [[Амэрыканска-мэксыканская вайна]] ([[d:Q6683]]) # [[Тэрарыстычныя акты 11 верасьня 2001 году]] ([[d:Q10806]]) # [[Гішпанска-амэрыканская вайна]] ([[d:Q12583]]) # [[Біржавы крах 1929 году]] ([[d:Q201684]]) # [[Ангельска-амэрыканская вайна 1812—1814 гадоў]] ([[d:Q26013]]) # [[Парагвайская вайна]] ([[d:Q58947]]) # [[Салетравая вайна]] ([[d:Q152004]]) # [[Дзікі Захад]] ([[d:Q14947899]]) # [[Новы курс]] ([[d:Q186356]]) ==== Азія, 55 ==== ===== Усходняя Азія, 23 ===== # [[Паводка ў Кітаі 1931 году]] ([[d:Q1150973]]) # [[Таншанскі землятрус 1976 году]] ([[d:Q462195]]) # [[Землятрус у Японіі (2011)|Землятрус у Японіі]] ([[d:Q36204]]) # [[Паўстаньне баксэраў]] ([[d:Q150229]]) # [[Гісторыя Кітайскай народная рэспублікі]] ([[d:Q862552]]) # [[Грамадзянская вайна ў Кітаі]] ([[d:Q179975]]) # [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі]] ([[d:Q8690]]) # [[Японская імпэрыя]] ([[d:Q188712]]) # [[Першая опіюмная вайна]] ([[d:Q191282]]) # [[Японска-кітайская вайна]] ([[d:Q178687]]) # [[Вялікі скок]] ([[d:Q58715]]) # [[Вялікі кітайскі голад]] ([[d:Q2454958]]) # [[Карэйская вайна]] ([[d:Q8663]]) # [[Эпоха Мэйдзі]] ([[d:Q3125096]]) # '''[[Рэстаўрацыя Мэйдзі]]''' ([[d:Q8707]]) # '''[[Дынастыя Цын]]''' ([[d:Q8733]]) # [[Расейска-японская вайна]] ([[d:Q159950]]) # [[Другая опіюмная вайна]] ([[d:Q418151]]) # [[Другая японска-кітайская вайна]] ([[d:Q170314]]) # [[Тайпінскае паўстаньне]] ([[d:Q192408]]) # [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь]] ([[d:Q99717]]) # [[Сынхайская рэвалюцыя]] ([[d:Q190517]]) # [[Няроўныя дагаворы]] ([[d:Q864737]]) ===== Паўднёвая Азія, 9 ===== # [[Бголаўскі цыклён 1970 году]] ([[d:Q245551]]) # [[Вайна за незалежнасьць Банглядэшу]] ([[d:Q371394]]) # [[Брытанская Індыя]] ([[d:Q129286]]) # [[Індыйскі нацыянальна-вызвольны рух]] ([[d:Q12444025]]) # [[Паўстаньне сыпаяў]] ([[d:Q129864]]) # [[Трэцяя індыйска-пакістанская вайна]] ([[d:Q1922071]]) # [[Падзел Брытанскай Індыі]] ([[d:Q129053]]) # [[Нгуен]] ([[d:Q6500483]]) # [[Конбаўн]] ([[d:Q1062422]]) ===== Паўднёва-Ўсходняя Азія, 9 ===== # [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году]] ([[d:Q130754]]) # [[Галяндзкая Ост-Індыя]] ([[d:Q188161]]) # [[Францускі Індакітай]] ([[d:Q185682]]) # [[Вайна за незалежнасьць Інданэзіі]] ([[d:Q1332160]]) # [[Філіпіна-амэрыканская вайна]] ([[d:Q214456]]) # [[Філіпінская рэвалюцыя]] ([[d:Q422082]]) # '''[[Вайна ў Віетнаме]]''' ([[d:Q8740]]) # [[Чэрвоныя кгмэры]] ([[d:Q191764]]) # [[Індакітайская вайна]] ([[d:Q748780]]) ===== Заходняя Азія, 14 ===== # [[Арабскае паўстаньне]] ([[d:Q239060]]) # [[Вайна за незалежнасьць Турэччыны]] ([[d:Q234738]]) # [[Генацыд армянаў]] ([[d:Q80034]]) # [[Брытанскі мандат у Палестыне]] ([[d:Q193714]]) # '''[[Арабска-ізраільскі канфлікт]]''' ([[d:Q8669]]) # [[Грамадзянская вайна ў Паўночным Емэне]] ([[d:Q521199]]) # [[Грамадзянская вайна ў Лібане]] ([[d:Q208484]]) # [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране]] ([[d:Q126065]]) # [[Аўганска-савецкая вайна]] ([[d:Q83085]]) # [[Ірака-іранская вайна]] ([[d:Q82664]]) # [[Вайна ў Пэрсыдзкім заліве]] ([[d:Q37643]]) # [[Вайна ў Аўганістане]] ([[d:Q182865]]) # [[Ірацкая вайна]] ([[d:Q545449]]) # [[Грамадзянская вайна ў Сырыі]] ([[d:Q178810]]) ==== Эўропа, 70 ==== ===== Агульныя тэмы, 11 ===== # [[Аўстрыйская імпэрыя]] ([[d:Q131964]]) # [[Аўстра-Вугоршчына]] ([[d:Q28513]]) # [[Венскі кангрэс]] ([[d:Q46362]]) # [[Эўрапейская інтэграцыя]] ([[d:Q1048268]]) # [[Гісторыя Эўрапейскага Зьвязу]] ([[d:Q212114]]) # '''[[Галакост]]''' ([[d:Q2763]]) # [[Сьвяты зьвяз]] ([[d:Q154640]]) # [[Жалезная заслона]] ([[d:Q124425]]) # [[Вясна народаў]] ([[d:Q3588]]) # [[Парыскі мірны дагавор 1814 году]] ([[d:Q740724]]) # '''[[Вэрсальская мірная дамова 1919 году]]''' ([[d:Q8736]]) ===== Усходняя Эўропа, 30 ===== # [[Балканскія войны]] ([[d:Q165725]]) ## [[Першая балканская вайна]] ([[d:Q177918]]) ## [[Другая балканская вайна]] ([[d:Q184183]]) # [[Чарнобыльская катастрофа]] ([[d:Q486]]) # [[Крымская вайна]] ([[d:Q254106]]) # [[Чэхаславаччына]] ([[d:Q33946]]) # [[Распад СССР]] ([[d:Q5167679]]) # [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка]] ([[d:Q16957]]) # [[Вайна 1812 году]] ([[d:Q179250]]) # [[Вялікі тэрор]] ([[d:Q187650]]) # [[Другая грэцка-турэцкая вайна]] ([[d:Q87138]]) # [[Вайна за незалежнасьць Грэцыі]] ([[d:Q182062]]) # [[ГУЛаг]] ([[d:Q161448]]) # [[Галадамор ва Ўкраіне]] ([[d:Q165058]]) # [[Вугорская рэвалюцыя 1956 году]] ([[d:Q164348]]) # [[Польска-савецкая вайна]] ([[d:Q186284]]) # [[Праская вясна]] ([[d:Q162401]]) # [[Восень народаў]] ([[d:Q382861]]) # [[Грамадзянская вайна ў Расеі]] ([[d:Q79911]]) # [[Расейская імпэрыя]] ([[d:Q34266]]) # [[Расейская рэвалюцыя 1905 году]] ([[d:Q184928]]) # '''[[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]]''' ([[d:Q8729]]) # [[Расейска-турэцкая вайна (1877—1878)|Расейска-турэцкая вайна (1877—1878)]] ([[d:Q174205]]) # [[Расейска-ўкраінская вайна]] ([[d:Q15860072]]) # [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|Салідарнасьць]] ([[d:Q1003]]) # [[Усходні блёк]] ([[d:Q170541]]) # '''[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]''' ([[d:Q15180]]) ## [[Меншавікі]] ([[d:Q191515]]) ## [[Народны камісарыят унутраных справаў]] ([[d:Q182449]]) # [[Югаславія]] ([[d:Q36704]]) # [[Дэпартацыі народаў у СССР]] ([[d:Q85125]]) ===== Заходняя Эўропа, 29 ===== # [[Бэльгійская рэвалюцыя]] ([[d:Q223933]]) # [[Бэрлінскі мур]] ([[d:Q5086]]) # [[Першая француская імпэрыя]] ([[d:Q71084]]) # [[Француска-пруская вайна]] ([[d:Q46083]]) # [[Першая Француская рэспубліка]] ([[d:Q58296]]) # [[Нямецкі зьвяз]] ([[d:Q151624]]) # [[Нямецкая імпэрыя]] ([[d:Q43287]]) # [[Узьяднаньне Нямеччыны]] ([[d:Q56039]]) # [[Вялікі ірляндзкі голад]] ([[d:Q188371]]) # [[Сто дзён]] ([[d:Q199955]]) # [[Рысарджымэнта]] ([[d:Q51122]]) # [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]] ([[d:Q214028]]) # [[Напалеонаўскія войны]] ([[d:Q78994]]) # '''[[Нацысцкая Нямеччына]]''' ([[d:Q7318]]) ## [[Піўны путч]] ([[d:Q36749]]) ## [[Таемная дзяржаўная паліцыя]] ([[d:Q43250]]) ## [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя]] ([[d:Q7320]]) ## [[СС]] ([[d:Q44687]]) ## [[Штурмавыя атрады]] ([[d:Q150793]]) ## [[Апэрацыя «Валькірыя»]] ([[d:Q105570]]) # [[Вайна на Пірэнэйскім паўвостраве]] ([[d:Q152499]]) # [[Парыская камуна]] ([[d:Q133132]]) # [[Другая Гішпанская Рэспубліка]] ([[d:Q178038]]) # [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі]] ([[d:Q10859]]) # [[Канфлікт у Паўночнай Ірляндыі]] ([[d:Q815436]]) # [[Аб’яднаньне Нямеччыны]] ([[d:Q154705]]) # [[Канцэнтрацыйны лягер Трэцяга райху]] ([[d:Q328468]]) # [[Ваймарская рэспубліка]] ([[d:Q41304]]) # [[Легенда аб нажы ў плечы]] ([[d:Q160944]]) === Гісторычныя гарады, 1 === # [[Антыёхія]] ([[d:Q200441]]) == Геаграфія, 1000 == === Асноўныя тэмы, 48 === # '''[[Геаграфія]]''' ([[d:Q1071]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Сталіца]] ([[d:Q5119]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Горад]]''' ([[d:Q515]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Краіна]] ([[d:Q6256]]) {{Іконка|накід}} # [[Тэрытарыяльнае дасьледаваньне]] ([[d:Q6502154]]) # [[Залежныя тэрыторыі]] ([[d:Q161243]]) {{Іконка|накід}} # [[Граніца]] ([[d:Q133346]]) # [[Сельская мясцовасьць]] ([[d:Q175185]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Прадмесьце]] ([[d:Q188509]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Сяло]] ([[d:Q532]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Атляс]] ([[d:Q162827]]) # [[Ізалінія]] ([[d:Q6653802]]) {{Іконка|накід}} # [[Геадэзічная сыстэма каардынатаў]] ([[d:Q1502887]]) # [[Геаграфічныя каардынаты]] ([[d:Q22664]]) {{Іконка|пачатак}} ## [[Шырата]] ([[d:Q34027]]) {{Іконка|пачатак}} ## [[Даўгата]] ([[d:Q36477]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Геоід]] ([[d:Q185969]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Глёбус]] ([[d:Q133792]]) {{Іконка|накід}} # [[Вялікае кола]] ([[d:Q146657]]) # [[Картаграфічная праекцыя]] ([[d:Q186386]]) ## [[Мэркатарава праекцыя]] ([[d:Q309372]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Рэфэрэнц-эліпсоід]] ([[d:Q1335878]]) # [[Маштаб]] ([[d:Q193642]]) # [[Бок сьвету]] ([[d:Q23718]]) # [[Поўнач]] ([[d:Q659]]) {{Іконка|накід}} # [[Усход]] ([[d:Q684]]) {{Іконка|накід}} # [[Поўдзень]] ([[d:Q667]]) {{Іконка|накід}} # [[Захад]] ([[d:Q679]]) {{Іконка|накід}} # [[Паўднёвы палярны круг]] ([[d:Q182657]]) {{Іконка|накід}} # [[Паўночны палярны круг]] ([[d:Q176609]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Паралель]] ([[d:Q146591]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Роўнік]] ([[d:Q23538]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Мэрыдыян]] ([[d:Q32099]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Паўночны полюс]]''' ([[d:Q934]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Нулявы мэрыдыян]] ([[d:Q3401774]]) # '''[[Паўднёвы полюс]]''' ([[d:Q933]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Тропік Рака]] ([[d:Q176635]]) # [[Тропік Казярога]] ([[d:Q177440]]) # '''[[Кантынэнт]]''' ([[d:Q5107]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Афрыка]]''' ([[d:Q15]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Амэрыка]] ([[d:Q828]]) {{Іконка|пачатак}} # '''[[Антарктыда]]''' ([[d:Q51]]) {{Іконка|артыкул}} # '''[[Азія]]''' ([[d:Q48]]) {{Іконка|артыкул}} # [[Аўстралія (кантынэнт)|Аўстралія]] ([[d:Q3960]]) {{Іконка|накід}} # [[Эўразія]] ([[d:Q5401]]) {{Іконка|накід}} # '''[[Эўропа]]''' ([[d:Q46]]) {{Іконка|артыкул}} # '''[[Паўночная Амэрыка]]''' ([[d:Q49]]) {{Іконка|артыкул}} # '''[[Паўднёвая Амэрыка]]''' ([[d:Q18]]) {{Іконка|артыкул}} === Фізычная геаграфія, 385 === ==== Вадаёмы, 207 ==== ===== Акіяны і моры, 67 ===== # '''[[Арктычны акіян]]''' ([[d:Q788]]) ## [[Мора Бафіна]] ([[d:Q37040]]) ## [[Баранцава мора]] ([[d:Q45823]]) ## [[Мора Бафорта]] ([[d:Q131274]]) ## [[Чукоцкае мора]] ([[d:Q159252]]) ## [[Усходнесыбірскае мора]] ([[d:Q163434]]) ## [[Грэнляндзкае мора]] ([[d:Q132868]]) ## [[Гадсанава затока]] ([[d:Q3040]]) ## [[Карскае мора]] ([[d:Q33629]]) ## [[Мора Лапцевых]] ([[d:Q7988]]) ## [[Белае мора]] ([[d:Q44133]]) # '''[[Атлянтычны акіян]]''' ([[d:Q97]]) ## '''[[Балтыйскае мора]]''' ([[d:Q545]]) ### [[Батнічная затока]] ([[d:Q122574]]) ## [[Біскайская затока]] ([[d:Q41573]]) ## [[Гвінэйская затока]] ([[d:Q41430]]) ## [[Ірляндзкае мора]] ([[d:Q41735]]) ## [[Лябрадорскае мора]] ([[d:Q184189]]) ## [[Паўночнае мора]] ([[d:Q1693]]) ## [[Нарвэскае мора]] ([[d:Q47545]]) ## [[Саргасава мора]] ([[d:Q169274]]) # '''[[Чорнае мора]]''' ([[d:Q166]]) ## [[Азоўскае мора]] ([[d:Q35000]]) # '''[[Карыбскае мора]]''' ([[d:Q1247]]) ## [[Мэксыканская затока]] ([[d:Q12630]]) ## [[Затока Сьвятога Ляўрэнція]] ([[d:Q169523]]) # '''[[Міжземнае мора]]''' ([[d:Q4918]]) ## [[Адрыятычнае мора]] ([[d:Q13924]]) ## [[Эгейскае мора]] ([[d:Q34575]]) ## [[Іянічнае мора]] ([[d:Q37495]]) ## [[Лігурыйскае мора]] ([[d:Q42820]]) ## [[Мармуровае мора]] ([[d:Q35367]]) ## [[Тырэнскае мора]] ([[d:Q38882]]) # '''[[Індыйскі акіян]]''' ([[d:Q1239]]) ## [[Андаманскае мора]] ([[d:Q47632]]) ## [[Арабскае мора]] ([[d:Q58705]]) ## [[Бэнгальская затока]] ([[d:Q38684]]) ## [[Пэрсыдзкая затока]] ([[d:Q34675]]) ## [[Чырвонае мора]] ([[d:Q23406]]) ## [[Тыморскае мора]] ([[d:Q131418]]) # '''[[Ціхі акіян]]''' ([[d:Q98]]) ## [[Арафурскае мора]] ([[d:Q128880]]) ## [[Бэрынгава мора]] ([[d:Q44725]]) ## [[Мора Сулавэсі]] ([[d:Q19270]]) ## [[Каралавае мора]] ([[d:Q82931]]) ## [[Усходне-Кітайскае мора]] ([[d:Q45341]]) ## [[Мора Флорэс]] ([[d:Q150370]]) ## [[Аляскінская затока]] ([[d:Q180531]]) ## [[Каліфарнійская затока]] ([[d:Q132811]]) ## [[Карпэнтарыя]] ([[d:Q180844]]) ## [[Сіямская затока]] ([[d:Q131217]]) ## [[Яванскае мора]] ([[d:Q49364]]) ## [[Малуцкае мора]] ([[d:Q185291]]) ## [[Філіпінскае мора]] ([[d:Q159183]]) ## [[Японскае мора]] ([[d:Q27092]]) ## [[Ахоцкае мора]] ([[d:Q41602]]) ## [[Саламонава мора]] ([[d:Q199479]]) ## [[Паўднёва-Кітайскае мора]] ([[d:Q37660]]) ## [[Мора Сулу]] ([[d:Q160194]]) ## [[Тасманава мора]] ([[d:Q33254]]) ## [[Жоўтае мора]] ([[d:Q37960]]) # '''[[Паўднёвы акіян]]''' ([[d:Q7354]]) ## [[Мора Амундсэна]] ([[d:Q72154]]) ## [[Вялікая Аўстралійская затока]] ([[d:Q186733]]) ## [[Мора Роса]] ([[d:Q164466]]) ## [[Мора Скоша]] ([[d:Q204703]]) ## [[Мора Ўэдэла]] ([[d:Q173343]]) ===== Пратокі, 29 ===== # [[Баб-эль-Мандэбская пратока]] ([[d:Q83318]]) # [[Басава пратока]] ([[d:Q171846]]) # [[Бэрынгава пратока]] ([[d:Q11769]]) # [[Басфор]] ([[d:Q35958]]) # [[Пратока Кука]] ([[d:Q5023]]) # [[Дэйвісава пратока]] ([[d:Q189262]]) # [[Дацкая пратока]] ([[d:Q152058]]) # [[Дарданэлы]] ([[d:Q6514]]) # [[Па-дэ-Кале]] ([[d:Q159898]]) # [[Пратока Дрэйка]] ([[d:Q143650]]) # [[Ля-Манш]] ([[d:Q34640]]) # [[Флорыдзкая пратока]] ([[d:Q232912]]) # [[Гібральтарская пратока]] ([[d:Q36124]]) # [[Армуская пратока]] ([[d:Q79883]]) # [[Гудзонава пратока]] ([[d:Q207702]]) # [[Катэгат]] ([[d:Q131716]]) # [[Карэйская пратока]] ([[d:Q52052]]) # [[Магеланава пратока]] ([[d:Q48365]]) # [[Малацкая пратока]] ([[d:Q48359]]) # [[Мазамбіцкая пратока]] ([[d:Q165100]]) # [[Атранта (пратока)|Атранта]] ([[d:Q164070]]) # [[Полкаўская пратока]] ([[d:Q186299]]) # [[Скагерак]] ([[d:Q1695]]) # [[Зондзкая пратока]] ([[d:Q192790]]) # [[Тайванская пратока]] ([[d:Q127031]]) # [[Торэсава пратока]] ([[d:Q179188]]) # [[Цугарская пратока]] ([[d:Q271521]]) # [[Юкатанская пратока]] ([[d:Q193260]]) # [[Эрэсунд]] ([[d:Q104662]]) ===== Рэкі, 71 ===== ======Афрыка, 12====== # '''[[Конга (рака)|Конга]]''' ([[d:Q3503]]) ## [[Касаі (рака)|Касаі]] ([[d:Q186541]]) ## [[Убангі]] ([[d:Q171649]]) # [[Лімпопа]] ([[d:Q173017]]) # '''[[Нігер (рака)|Нігер]]''' ([[d:Q3542]]) ## [[Бэнуэ]] ([[d:Q204806]]) # '''[[Ніл]]''' ([[d:Q3392]]) ## [[Блакітны Ніл]] ([[d:Q882739]]) ## [[Белы Ніл]] ([[d:Q4814791]]) # [[Аранжавая]] ([[d:Q181475]]) # [[Сэнэгал (рака)|Сэнэгал]] ([[d:Q3569]]) # [[Замбэзі]] ([[d:Q43106]]) ======Паўночная Амэрыка, 9====== # [[Каларада (рака)|Каларада]] ([[d:Q1265]]) # [[Калумбія (рака)|Калумбія]] ([[d:Q2251]]) # [[Макензі (рака)|Макензі]] ([[d:Q3411]]) # '''[[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]''' ([[d:Q1497]]) ## [[Мізуры (рака)|Мізуры]] ([[d:Q5419]]) ## [[Агаё (рака)|Агаё]] ([[d:Q4915]]) # [[Рыё-Грандэ]] ([[d:Q160636]]) # [[Рака Сьвятога Лаўрэнція]] ([[d:Q134750]]) # [[Юкан (рака)|Юкан]] ([[d:Q104437]]) ======Паўднёвая Амэрыка, 9====== # '''[[Амазонка]]''' ([[d:Q3783]]) ## [[Мадэйра (рака)|Мадэйра]] ([[d:Q118251]]) ## [[Рыў-Нэгру]] ([[d:Q118771]]) ## [[Такантынс (рака)|Такантынс]] ([[d:Q156054]]) # [[Магдалена (рака)|Магдалена]] ([[d:Q191829]]) # [[Арынока]] ([[d:Q131792]]) # [[Парана (рака)|Парана]] ([[d:Q127892]]) # [[Уругвай (рака)|Уругвай]] ([[d:Q18278]]) # [[Сан-Франсіску (рака)|Сан-Франсіску]] ([[d:Q142148]]) ======Азія, 27====== # '''[[Янцзы]]''' ([[d:Q5413]]) # '''[[Хуанхэ]]''' ([[d:Q7355]]) # [[Мэконг]] ([[d:Q41179]]) # [[Лена]] ([[d:Q46841]]) # [[Енісей]] ([[d:Q78707]]) ## [[Ангара]] ([[d:Q162737]]) # [[Об]] ([[d:Q973]]) ## [[Іртыш]] ([[d:Q128102]]) # '''[[Інд]]''' ([[d:Q7348]]) # [[Брахмапутра]] ([[d:Q45403]]) # [[Амур]] ([[d:Q6862]]) ## [[Сунгары]] ([[d:Q210326]]) # [[Эўфрат]] ([[d:Q34589]]) # [[Амудар’я]] ([[d:Q8493]]) # '''[[Ганг]]''' ([[d:Q5089]]) ## [[Джамна]] ([[d:Q132726]]) # [[Салуін]] ([[d:Q26422]]) # [[Урал (рака)|Урал]] ([[d:Q80240]]) # [[Сырдар’я]] ([[d:Q483159]]) # [[Іравадзі]] ([[d:Q26076]]) # [[Калыма]] ([[d:Q78879]]) # [[Пэрлінная рака]] ([[d:Q201463]]) # [[Тыгр (рака)|Тыгр]] ([[d:Q35591]]) # [[Індыгірка]] ([[d:Q82207]]) # [[Гадавары]] ([[d:Q191314]]) # [[Крышна]] ([[d:Q193499]]) # [[Ляо-Хэ]] ([[d:Q559661]]) ====== Эўропа, 13 ====== # '''[[Волга]]''' ([[d:Q626]]) # '''[[Дунай]]''' ([[d:Q1653]]) # [[Дняпро]] ([[d:Q40855]]) # [[Дон]] ([[d:Q1229]]) # [[Пячора (рака)|Пячора]] ([[d:Q8168]]) # [[Паўночная Дзьвіна]] ([[d:Q8187]]) # '''[[Райн]]''' ([[d:Q584]]) # [[Лаба]] ([[d:Q1644]]) # [[Вісла]] ([[d:Q548]]) # [[Тагус]] ([[d:Q14294]]) # [[Дзьвіна]] ([[d:Q8197]]) # [[Люара]] ([[d:Q1469]]) # [[Одра]] ([[d:Q552]]) ======Акіянія, 1====== # [[Марэй (рака)|Марэй]] ([[d:Q183078]]) ===== Азёры, 37 ===== ======Афрыка, 8====== # [[Вялікія Афрыканскія азёры]] ([[d:Q87982]]) ## '''[[Вікторыя (возера)|Вікторыя]]''' ([[d:Q5505]]) ## '''[[Танганьіка]]''' ([[d:Q5511]]) ## [[Малаві (возера)|Малаві]] ([[d:Q5532]]) ## [[Туркана (возера)|Туркана]] ([[d:Q182719]]) ## [[Альбэрт (возера)|Альбэрт]] ([[d:Q125888]]) # [[Мвэру]] ([[d:Q504433]]) # [[Чад (возера)|Чад]] ([[d:Q125309]]) ======Паўночная Амэрыка, 10====== # '''[[Вялікія азёры]]''' ([[d:Q7347]]) ## [[Верхняе (возера)|Верхняе]] ([[d:Q1066]]) ## [[Мічыган (возера)|Мічыган]] ([[d:Q1169]]) ## [[Гурон]] ([[d:Q1383]]) ## [[Эры]] ([[d:Q5492]]) ## [[Антарыё (возера)|Антарыё]] ([[d:Q1062]]) # [[Вялікае Мядзьведжае возера]] ([[d:Q5525]]) # [[Вялікае Нявольніцкае возера]] ([[d:Q5539]]) # [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]] ([[d:Q3272]]) # [[Нікарагуа (возера)|Нікарагуа]] ([[d:Q173862]]) ======Паўднёвая Амэрыка, 2====== # [[Маракайба (возера)|Маракайба]] ([[d:Q182137]]) # [[Тытыкака]] ([[d:Q35342]]) ======Antarctica, 1====== # [[Васток (возера)|Васток]] ([[d:Q152044]]) ======Азія, 10====== # '''[[Касьпійскае мора]]''' ([[d:Q5484]]) # '''[[Байкал]]''' ([[d:Q5513]]) # [[Балхаш (возера)|Балхаш]] ([[d:Q134485]]) # [[Ісык-Куль]] ([[d:Q42191]]) # [[Урмія]] ([[d:Q199551]]) # [[Ван (возера)|Ван]] ([[d:Q126307]]) # [[Куку-Нор]] ([[d:Q201294]]) # [[Паян-Ху]] ([[d:Q207690]]) # [[Аральскае мора]] ([[d:Q35883]]) # [[Мёртвае мора]] ([[d:Q23883]]) ======Эўропа, 5====== # [[Ладаскае возера]] ([[d:Q15288]]) # [[Анескае возера]] ([[d:Q166162]]) # [[Вэнэрн]] ([[d:Q173596]]) # [[Саймаа]] ([[d:Q192770]]) # [[Чудзка-Пскоўскае возера]] ([[d:Q19253]]) ======Акіянія, 1====== # [[Эйр (возера)|Эйр]] ([[d:Q179970]]) ===== Каналы, 3 ===== # [[Эры]] ([[d:Q459578]]) # '''[[Панамскі канал]]''' ([[d:Q7350]]) # '''[[Суэцкі канал]]''' ([[d:Q899]]) ==== Астравы, 60 ==== ===== Афрыка, 3 ===== # [[Канарскі архіпэляг]] ([[d:Q5813]]) # [[Маскарэны]] ([[d:Q205695]]) # [[Занзыбар (архіпэляг)|Занзыбар]] ([[d:Q706541]]) ===== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 21 ===== # [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[d:Q128011]]) ## [[Гаіці (востраў)|Гаіці]] ([[d:Q25277]]) # [[Малыя Антыльскія астравы]] ([[d:Q93259]]) # [[Грэнляндыя]] ([[d:Q223]]) # [[Канадзкі Арктычны архіпэляг]] ([[d:Q85377]]) ## [[Астравы каралевы Лізаветы]] ([[d:Q216533]]) ### [[Элсьмір]] ([[d:Q146841]]) ## [[Бэнкс]] ([[d:Q200226]]) ## [[Бафінава Зямля]] ([[d:Q81178]]) ## [[Вікторыя (востраў, Канада)|Вікторыя]] ([[d:Q158129]]) ## [[Аксэль-Гэйбэрг]] ([[d:Q207666]]) ## [[Мэлвіл]] ([[d:Q134116]]) ## [[Саўтгэмптан (востраў)|Саўтгэмптан]] ([[d:Q207751]]) ## [[Востраў Прынца Ўэйлскага]] ([[d:Q207925]]) # [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]] ([[d:Q48335]]) # [[Ванкувэр (востраў)|Ванкувэр]] ([[d:Q170479]]) # [[Востраў Пасхі]] ([[d:Q14452]]) # [[Галяпагаскія астравы]] ([[d:Q38095]]) # [[Вогненая Зямля]] ([[d:Q82601]]) # [[Маражо]] ([[d:Q193264]]) # [[Фолклэндзкія астравы]] ([[d:Q9648]]) =====Азія, 19 ===== # [[Малайскі архіпэляг]] ([[d:Q208643]]) ## [[Малуцкія астравы]] ([[d:Q3827]]) ## [[Люсон]] ([[d:Q125384]]) ## [[Мінданао (востраў)|Мінданао]] ([[d:Q124873]]) ## [[Зондзкія астравы]] ([[d:Q154190]]) ### [[Калімантан]] ([[d:Q36117]]) ### [[Суматра]] ([[d:Q3492]]) ### [[Сулавэсі]] ([[d:Q3812]]) ### [[Ява]] ([[d:Q3757]]) ### [[Малыя Зондзкія астравы]] ([[d:Q3803]]) #### [[Тымор]] ([[d:Q83067]]) # [[Хансю]] ([[d:Q13989]]) # [[Хакайда]] ([[d:Q35581]]) # [[Сахалін]] ([[d:Q7792]]) # [[Кюсю]] ([[d:Q13987]]) # [[Паўночная Зямля]] ([[d:Q192281]]) # [[Новасыбірскія астравы]] ([[d:Q201012]]) # [[Сікоку]] ([[d:Q13991]]) # [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] ([[d:Q22502]]) =====Эўропа, 10 ===== # [[Брытанскія астравы]] ([[d:Q38272]]) ## [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]] ([[d:Q23666]]) ## [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыя]] ([[d:Q22890]]) # [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новая Зямля]] ([[d:Q80413]]) # [[Заходні Шпіцбэрген]] ([[d:Q21162]]) # [[Сыцылія]] ([[d:Q1460]]) # [[Сардынія]] ([[d:Q1462]]) # [[Зямля Франца-Ёсіфа]] ([[d:Q185018]]) # [[Корсыка]] ([[d:Q14112]]) # [[Зэляндыя (востраў)|Зэляндыя]] ([[d:Q25535]]) =====Акіянія, 6===== # [[Гавайскія астравы]] ([[d:Q192626]]) # [[Новая Брытанія]] ([[d:Q59771]]) # [[Новая Гвінэя]] ([[d:Q40285]]) # [[Паўночны востраў (Новая Зэляндыя)|Паўночны востраў]] ([[d:Q118863]]) # [[Паўднёвы востраў (Новая Зэляндыя)|Паўднёвы востраў]] ([[d:Q120755]]) # [[Тасманія]] ([[d:Q34366]]) =====Антарктыка, 1===== # [[Зямля Аляксандра I]] ([[d:Q200223]]) ==== Паўастравы, 23 ==== # [[Самалійскі паўвостраў]] ([[d:Q40556]]) # [[Каліфорнія (паўвостраў)|Каліфорнія]] ([[d:Q178543]]) # [[Аляска (паўвостраў)|Аляска]] ([[d:Q60064]]) # [[Лябрадор (паўвостраў)|Лябрадор]] ([[d:Q84170]]) # [[Юкатан]] ([[d:Q130978]]) # [[Індыйскі субкантынэнт]] ([[d:Q60140]]) # [[Арабійскі паўвостраў]] ([[d:Q31945]]) # [[Індакітай]] ([[d:Q43467]]) # [[Карэйскі паўвостраў]] ([[d:Q483134]]) # [[Малака]] ([[d:Q18758]]) # [[Чукоцкі паўвостраў]] ([[d:Q1002]]) # [[Камчатка (паўвостраў)|Камчатка]] ([[d:Q993]]) # [[Сынайскі паўвостраў]] ([[d:Q36755]]) # [[Таймыр]] ([[d:Q37056]]) # [[Балканскі паўвостраў]] ([[d:Q23522]]) # [[Крым]] ([[d:Q7835]]) # [[Пірэнэйскі паўвостраў]] ([[d:Q12837]]) # [[Апэнінскі паўвостраў]] ([[d:Q145694]]) # [[Ютляндыя]] ([[d:Q25389]]) # [[Кольскі паўвостраў]] ([[d:Q165608]]) # [[Скандынаўскі паўвостраў]] ([[d:Q73169]]) # [[Кейп-Ёрк]] ([[d:Q233770]]) # [[Антарктычны паўвостраў]] ([[d:Q185605]]) ==== Рэльефы, 75 ==== =====Афрыка, 4===== # [[Атляс (горы)|Атляс]] ([[d:Q130135]]) # [[Драконавыя горы]] ([[d:Q183295]]) # [[Этыёпскае нагор’е]] ([[d:Q319288]]) # [[Вялікая рыфтавая даліна]] ([[d:Q81591]]) =====Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі, 16===== # [[Кардыльеры]] ([[d:Q605761]]) # [[Эдырондак]] ([[d:Q357546]]) # [[Апалачы (горы)|Апалачы]] ([[d:Q93332]]) # [[Блэк Гілз]] ([[d:Q250937]]) # [[Брайс-Каньён]] ([[d:Q219562]]) # [[Канадзкі шчыт]] ([[d:Q76034]]) # [[Вялікі Каньён]] ([[d:Q118841]]) # [[Вялікія раўніны]] ([[d:Q12707]]) # [[Калумбійскае плято]] ([[d:Q401815]]) # [[Узьбярэжныя горы]] ([[d:Q660304]]) ## [[Сьера Нэвада]] ([[d:Q26777]]) # '''[[Скалістыя горы]]''' ([[d:Q5463]]) # '''[[Анды]]''' ([[d:Q5456]]) ## [[Альтыпляна]] ([[d:Q118574]]) # [[Бразыльскае нагор’е]] ([[d:Q118899]]) # [[Гаянскае нагор’е]] ([[d:Q208807]]) =====Азія, 26===== # [[Іранскае ўзвышша]] ([[d:Q237660]]) # [[Загрос]] ([[d:Q167021]]) # [[Гіндукуш]] ([[d:Q5472]]) # [[Цянь-Шань]] ([[d:Q5474]]) # [[Эльбурс]] ([[d:Q484725]]) # [[Туранская нізіна]] ([[d:Q575516]]) # [[Паўночна-Кітайская раўніна]] ([[d:Q147304]]) # [[Тыбэцкае нагор’е]] ([[d:Q179842]]) # [[Куньлунь]] ([[d:Q187871]]) # [[Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е]] ([[d:Q604329]]) # [[Мангольскае плято]] ([[d:Q560198]]) # [[Заходне-Сібірская раўніна]] ([[d:Q191566]]) # [[Сярэдня-Сібірскае пласкагор’е]] ([[d:Q155197]]) # [[Алтай]] ([[d:Q5955]]) # [[Саяны]] ([[d:Q203239]]) # [[Верхаянскі сьцяг]] ([[d:Q215917]]) # [[Сіхатэ-Алінь]] ([[d:Q155322]]) # [[Дэканскае пласкагор’е]] ([[d:Q169966]]) # '''[[Гімалаі]]''' ([[d:Q5451]]) # [[Каракарум]] ([[d:Q5469]]) # [[Інда-Ганская раўніна]] ([[d:Q192305]]) # [[Заходнія Ггаты]] ([[d:Q4527]]) # [[Каўкаскія горы]] ([[d:Q5477]]) # [[Пантыйскія горы]] ([[d:Q519263]]) # [[Таўрскія горы]] ([[d:Q172556]]) # [[Нэджд]] ([[d:Q208154]]) =====Эўропа , 9===== # '''[[Альпы]]''' ([[d:Q1286]]) # [[Апэніны]] ([[d:Q1285]]) # [[Балканскія горы]] ([[d:Q170427]]) # [[Карпаты]] ([[d:Q1288]]) # [[Усходне-Эўрапейская раўніна]] ([[d:Q191862]]) # [[Сярэднеэўрапейская раўніна]] ([[d:Q560549]]) # [[Пірэнэі]] ([[d:Q12431]]) # [[Скандынаўскія горы]] ([[d:Q186547]]) # [[Уральскія горы]] ([[d:Q35600]]) =====Акіянія, 2===== # [[Вялікі Водападзельны хрыбет]] ([[d:Q192583]]) # [[Паўднёвыя Альпы]] ([[d:Q206650]]) =====Антарктыка, 1===== # [[Трансантарктычныя горы]] ([[d:Q319671]]) =====Горы, 17===== # [[Аканкагуа]] ([[d:Q39739]]) # [[Дэналі]] ([[d:Q130018]]) # [[Чагары]] ([[d:Q43512]]) # [[Маўна-Лоа]] ([[d:Q159762]]) # [[Эльбрус]] ([[d:Q43105]]) # [[Этна]] ([[d:Q16990]]) # '''[[Эвэрэст]]''' ([[d:Q513]]) # [[Кенія (гара)|Кенія]] ([[d:Q172070]]) # '''[[Кіліманджара]]''' ([[d:Q7296]]) # [[Касьцюшка (гара)|Касьцюшка]] ([[d:Q178167]]) # [[Логан]] ([[d:Q120306]]) # [[Алімп]] ([[d:Q80344]]) # [[Парнас]] ([[d:Q105261]]) # [[Сэнт-Гэленз]] ([[d:Q4675]]) # [[Вэзувіё]] ([[d:Q524]]) # [[Ўітні (гара)|Ўітні]] ([[d:Q235539]]) # [[Масіў Вінсан]] ([[d:Q163758]]) ==== Акіянічны рэльеф, 7 ==== # [[Чылійскае падняцьце]] ([[d:Q603531]]) # [[Усходнеціхаакіянскае падняцьце]] ([[d:Q604529]]) # [[Сярэднеатлянтычны сьцяг]] ([[d:Q207313]]) # [[Ціхаакіянска-Антарктычны сьцяг]] ([[d:Q558800]]) # [[Цэнтральнаіндыйскі сьцяг]] ([[d:Q190604]]) # [[Заходнеіндыйскі сьцяг]] ([[d:Q153840]]) # [[Марыянскі жолаб]] ([[d:Q510]]) ==== Пустэльні, 10 ==== # [[Гобі]] ([[d:Q42070]]) # '''[[Сахара]]''' ([[d:Q6583]]) # [[Арабская пустэльня]] ([[d:Q208299]]) # [[Калахары]] ([[d:Q47700]]) # [[Нэгеў]] ([[d:Q162843]]) # [[Такламакан]] ([[d:Q132956]]) # [[Вялікая пустэльня Вікторыі]] ([[d:Q145165]]) # [[Атакама]] ([[d:Q47141]]) # [[Патагонская пустэльня]] ([[d:Q1061324]]) # [[Пустэльня Вялікага Басэйну]] ([[d:Q273446]]) ==== Іншыя, 3==== # '''[[Вялікі бар’ерны рыф]]''' ([[d:Q7343]]) # [[Ігуасу]] ([[d:Q36332]]) # [[Ніягарскі вадаспад]] ([[d:Q34221]]) === Паркі і запаведнікі, 39 === ==== Сусьветнае значэньне, 33 ==== # [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО]] ([[d:Q9259]]) # [[Аір]] ([[d:Q170383]]) # [[Тасылі-н-Аджэр]] ([[d:Q190048]]) # [[Сэлус]] ([[d:Q2268839]]) # [[Салянга]] ([[d:Q328488]]) # [[Манаво-Гунда-Сэн-Флярэс]] ([[d:Q503835]]) # [[Сэрэнгеці (нацыянальны парк)|Сэрэнгеці]] ([[d:Q11812902]]) # [[Акапі]] ([[d:Q457304]]) # [[Банк-д’Арген]] ([[d:Q539518]]) # [[Камаэ]] ([[d:Q501344]]) # [[Нгорангора]] ([[d:Q1217726]]) # [[Сундарбан]] ([[d:Q532440]]) # [[Казіранга]] ([[d:Q192764]]) # [[Лёрэнц]] ([[d:Q4516]]) # [[Запаведныя трапічныя лясы Суматры]] ([[d:Q4521]]) # [[Белавеская пушча]] ([[d:Q192666]]) # [[Пушчы Комі]] ([[d:Q593870]]) # [[Сьцяжына гігантаў]] ([[d:Q106187]]) # [[Елаўстоўнскі нацыянальны парк]] ([[d:Q351]]) # [[Рэдўуд]] ([[d:Q191824]]) # [[Чака]] ([[d:Q732463]]) # [[Мэса-Вэрдэ]] ([[d:Q237128]]) # [[Ясэміцкі нацынальны парк]] ([[d:Q180402]]) # [[Алімпік]] ([[d:Q372093]]) # [[Эвэрглэйдс]] ([[d:Q274131]]) # [[Мінародная паркавая сыстэма]] ([[d:Q604604]]) # [[Ля-Амістад]] ([[d:Q379217]]) # [[Сьян-Каан]] ([[d:Q559789]]) # [[Грэйт-Смоўкі-Маўтынз]] ([[d:Q464004]]) # [[Папаганаўмакуакея]] ([[d:Q787425]]) # [[Тэ-Вагіпаўнаму]] ([[d:Q575398]]) # [[Сэра ду Мар]] ([[d:Q559784]]) # [[Жаў]] ([[d:Q332381]]) ==== Ахоўныя зоны, 6 ==== # [[Грэнляндзкі нацыянальны парк]] ([[d:Q309276]]) # [[Прыгранічны парк Вялікі Лімпапо]] ([[d:Q604422]]) # [[Цэнтральны Калахары]] ([[d:Q194732]]) # [[Ўуд-Бафала]] ([[d:Q391338]]) # [[Гейтс-оф-тэ-Арктык]] ([[d:Q605657]]) # [[Мантаньяс-ду-Тумукумаке]] ([[d:Q575822]]) === Гарады, 300 === ==== Азія ==== # [[Абу-Дабі]] ([[d:Q1519]]) # [[Агмэдабад]] ([[d:Q1070]]) # [[Алматы]] ([[d:Q35493]]) # [[Аман (горад)|Аман]] ([[d:Q3805]]) # [[Анкара]] ([[d:Q3640]]) # [[Ашгабад]] ([[d:Q23438]]) # '''[[Багдад]]''' ([[d:Q1530]]) # [[Баку]] ([[d:Q9248]]) # [[Бэнгалюру]] ([[d:Q1355]]) # '''[[Бангкок]]''' ([[d:Q1861]]) # '''[[Пэкін]]''' ([[d:Q956]]) # [[Бэйрут]] ([[d:Q3820]]) # [[Бішкек]] ([[d:Q9361]]) # [[Пусан]] ([[d:Q16520]]) # [[Чэнду]] ([[d:Q30002]]) # '''[[Чэнаі]]''' ([[d:Q1352]]) # [[Чунцін]] ([[d:Q11725]]) # [[Каломба]] ([[d:Q35381]]) # '''[[Дамаск]]''' ([[d:Q3766]]) # '''[[Дэлі]]''' ([[d:Q1353]]) # '''[[Дака]]''' ([[d:Q1354]]) # [[Дылі]] ([[d:Q9310]]) # [[Доха]] ([[d:Q3861]]) # '''[[Дубай]]''' ([[d:Q612]]) # [[Душанбэ]] ([[d:Q9365]]) # [[Ісфаган (горад)|Ісфаган]] ([[d:Q42053]]) # [[Газа (горад)|Газа]] ([[d:Q47492]]) # [[Гуанчжоў]] ([[d:Q16572]]) # [[Ханой]] ([[d:Q1858]]) # [[Хашымін]] ([[d:Q1854]]) # '''[[Ганконг]]''' ([[d:Q8646]]) # [[Гайдарабад (Індыя)|Гайдарабад]] ([[d:Q1361]]) # [[Ісламабад]] ([[d:Q1362]]) # '''[[Стамбул]]''' ([[d:Q406]]) # [[Ізьмір]] ([[d:Q35997]]) # [[Джайпур]] ([[d:Q66485]]) # '''[[Джакарта]]''' ([[d:Q3630]]) # [[Джыда]] ([[d:Q374365]]) # '''[[Ерусалім]]''' ([[d:Q1218]]) # [[Кабул]] ([[d:Q5838]]) # '''[[Карачы]]''' ([[d:Q8660]]) # [[Катманду]] ([[d:Q3037]]) # '''[[Калката]]''' ([[d:Q1348]]) # [[Куала Лумпур]] ([[d:Q1865]]) # [[Кувэйт (горад)|Кувэйт]] ([[d:Q35178]]) # [[Кіёта]] ([[d:Q34600]]) # [[Лагор]] ([[d:Q11739]]) # [[Лхаса]] ([[d:Q5869]]) # [[Манама]] ([[d:Q3882]]) # [[Маніла]] ([[d:Q1461]]) # '''[[Мэка]]''' ([[d:Q5806]]) # [[Мароні]] ([[d:Q3901]]) # '''[[Мумбаі]]''' ([[d:Q1156]]) # [[Маскат]] ([[d:Q3826]]) # [[Нагоя]] ([[d:Q11751]]) # [[Нанкін]] ([[d:Q16666]]) # [[Найп’іда]] ([[d:Q37400]]) # [[Нью-Дэлі]] ([[d:Q987]]) # [[Нікасія]] ([[d:Q3856]]) # [[Астана]] ([[d:Q1520]]) # [[Осака]] ([[d:Q35765]]) # [[Пнампэнь]] ([[d:Q1850]]) # [[Пхэньян]] ([[d:Q18808]]) # [[Пунэ]] ([[d:Q1538]]) # [[Рамала]] ([[d:Q158119]]) # [[Рыяд]] ([[d:Q3692]]) # [[Самарканд]] ([[d:Q5753]]) # [[Сана]] ([[d:Q2471]]) # [[Сапара]] ([[d:Q37951]]) # '''[[Сэул]]''' ([[d:Q8684]]) # '''[[Шанхай]]''' ([[d:Q8686]]) # [[Шэньчжэнь]] ([[d:Q15174]]) # '''[[Сынгапур]]''' ([[d:Q334]]) # [[Сурабая]] ([[d:Q11462]]) # [[Сурат]] ([[d:Q4629]]) # [[Тайбэй]] ([[d:Q1867]]) # [[Ташкент]] ([[d:Q269]]) # [[Тбілісі]] ([[d:Q994]]) # '''[[Тэгеран]]''' ([[d:Q3616]]) # [[Тэль-Авіў]] ([[d:Q33935]]) # [[Тхімпху]] ([[d:Q9270]]) # [[Цяньцзінь]] ([[d:Q11736]]) # '''[[Токіё]]''' ([[d:Q1490]]) # [[Улан-Батар]] ([[d:Q23430]]) # [[Віент’ян]] ([[d:Q9326]]) # [[Уладзівасток]] ([[d:Q959]]) # [[Ухань]] ([[d:Q11746]]) # [[Сіянь]] ([[d:Q5826]]) # [[Янгон]] ([[d:Q37995]]) # [[Ерэван]] ([[d:Q1953]]) # [[Якагама]] ([[d:Q38283]]) ==== Афрыка ==== # [[Абуджа]] ([[d:Q3787]]) # [[Акра]] ([[d:Q3761]]) # [[Адыс-Абэба]] ([[d:Q3624]]) # [[Александрыя]] ([[d:Q87]]) # [[Альжыр (горад)|Альжыр]] ([[d:Q3561]]) # [[Антананарыву]] ([[d:Q3915]]) # [[Бамако]] ([[d:Q3703]]) # [[Бісаў]] ([[d:Q3739]]) # [[Бразавіль]] ([[d:Q3844]]) # [[Бужумбура]] ([[d:Q3854]]) # '''[[Каір]]''' ([[d:Q85]]) # '''[[Кейптаўн]]''' ([[d:Q5465]]) # [[Касаблянка]] ([[d:Q7903]]) # [[Канакры]] ([[d:Q3733]]) # [[Дакар]] ([[d:Q3718]]) # [[Дар-эс-Салам]] ([[d:Q1960]]) # [[Дурбан]] ([[d:Q5468]]) # [[Габаронэ]] ([[d:Q3919]]) # [[Харарэ]] ([[d:Q3921]]) # [[Яганэсбург]] ([[d:Q34647]]) # [[Кампала]] ([[d:Q3894]]) # [[Хартум]] ([[d:Q1963]]) # '''[[Кіншаса]]''' ([[d:Q3838]]) # '''[[Лагас]]''' ([[d:Q8673]]) # [[Лібрэвіль]] ([[d:Q3825]]) # [[Лілонгвэ]] ([[d:Q3876]]) # [[Лямэ]] ([[d:Q3792]]) # [[Луанда]] ([[d:Q3897]]) # [[Лусака]] ([[d:Q3881]]) # [[Маляба]] ([[d:Q3818]]) # [[Мале]] ([[d:Q9347]]) # [[Мапуту]] ([[d:Q3889]]) # [[Масэру]] ([[d:Q3909]]) # [[Мбабанэ]] ([[d:Q3904]]) # [[Магадышу]] ([[d:Q2449]]) # [[Манровія]] ([[d:Q3748]]) # '''[[Найробі]]''' ([[d:Q3870]]) # [[Нджамэна]] ([[d:Q3659]]) # [[Ніямэі]] ([[d:Q3674]]) # [[Нуакшот]] ([[d:Q3688]]) # [[Уагадугу]] ([[d:Q3777]]) # [[Порт Луі]] ([[d:Q3929]]) # [[Порта-Нова]] ([[d:Q3799]]) # [[Прая]] ([[d:Q3751]]) # [[Прэторыя]] ([[d:Q3926]]) # [[Рабат]] ([[d:Q3551]]) # [[Сан-Тамэ (горад)|Сан-Тамэ]] ([[d:Q3932]]) # [[Трыпалі]] ([[d:Q3579]]) # [[Туніс (горад)|Туніс]] ([[d:Q3572]]) # [[Вікторыя (Сэйшэлы)|Вікторыя]] ([[d:Q3940]]) # [[Ўіндгук]] ([[d:Q3935]]) # [[Яундэ]] ([[d:Q3808]]) ==== Паўночная і Паўднёвая Амэрыкі ==== # [[Асунсьён]] ([[d:Q2933]]) # '''[[Багата]]''' ([[d:Q2841]]) # [[Бразылія (горад)|Бразылія]] ([[d:Q2844]]) # '''[[Буэнас-Айрэс]]''' ([[d:Q1486]]) # [[Каракас]] ([[d:Q1533]]) # [[Курытыба]] ([[d:Q4361]]) # [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] ([[d:Q10717]]) # [[Ля-Пас]] ([[d:Q1491]]) # [[Ліма]] ([[d:Q2868]]) # [[Мантэвідэо]] ([[d:Q1335]]) # [[Парамарыба]] ([[d:Q3001]]) # [[Кіта]] ([[d:Q2900]]) # [[Рэсыфі]] ([[d:Q48344]]) # '''[[Рыю-дэ-Жанэйру]]''' ([[d:Q8678]]) # [[Сант’яга-дэ-Чылі]] ([[d:Q2887]]) # '''[[Сан-Паўлу]]''' ([[d:Q174]]) # [[Сукрэ]] ([[d:Q2907]]) # [[Вальпараіса]] ([[d:Q33986]]) # [[Атланта]] ([[d:Q23556]]) # [[Бостан]] ([[d:Q100]]) # [[Чыкага]] ([[d:Q1297]]) # [[Далас]] ([[d:Q16557]]) # [[Дэнвэр]] ([[d:Q16554]]) # [[Дэтройт]] ([[d:Q12439]]) # [[Г’юстан]] ([[d:Q16555]]) # '''[[Лос-Анджэлес]]''' ([[d:Q65]]) # [[Лас-Вэгас]] ([[d:Q23768]]) # [[Маямі]] ([[d:Q8652]]) # [[Манрэаль]] ([[d:Q340]]) # [[Новы Арлеан]] ([[d:Q34404]]) # '''[[Нью-Ёрк]]''' ([[d:Q60]]) # [[Атава]] ([[d:Q1930]]) # [[Філадэлфія]] ([[d:Q1345]]) # [[Фінікс (Арызона)|Фінікс]] ([[d:Q16556]]) # [[Сэнт-Луіс]] ([[d:Q38022]]) # [[Сан-Францыска]] ([[d:Q62]]) # [[Сіетл]] ([[d:Q5083]]) # [[Таронта]] ([[d:Q172]]) # [[Ванкувэр]] ([[d:Q24639]]) # '''[[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]]''' ([[d:Q61]]) # [[Брыджтаўн]] ([[d:Q36168]]) # [[Кастрыз]] ([[d:Q41699]]) # [[Гвадаляхара]] ([[d:Q9022]]) # [[Гватэмала (горад)|Гватэмала]] ([[d:Q1555]]) # [[Гавана]] ([[d:Q1563]]) # [[Кінгстан]] ([[d:Q34692]]) # [[Кінгстаўн]] ([[d:Q41474]]) # [[Манагуа]] ([[d:Q3274]]) # '''[[Мэхіка]]''' ([[d:Q1489]]) # [[Мантэрэй]] ([[d:Q81033]]) # [[Насаў]] ([[d:Q2467]]) # [[Панама (горад)|Панама]] ([[d:Q3306]]) # [[Порт-о-Прэнс]] ([[d:Q34261]]) # [[Порт-оф-Спэйн]] ([[d:Q39178]]) # [[Разо]] ([[d:Q36281]]) # [[Сан-Хуан]] ([[d:Q41211]]) # [[Сан-Хасэ (Коста-Рыка, сталіца)|Сан-Хасэ]] ([[d:Q3070]]) # [[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадор]] ([[d:Q3110]]) # [[Санта-Дамінга]] ([[d:Q34820]]) # [[Сэнт Джорджэс (Грэнада)|Сэнт Джорджэс]] ([[d:Q41547]]) # [[Сэнт-Джонз]] ([[d:Q36262]]) # [[Тэгусыгальпа]] ([[d:Q3238]]) ====Эўропа ==== # [[Браціслава]] ([[d:Q1780]]) # [[Будапэшт]] ([[d:Q1781]]) # [[Лісабон]] ([[d:Q597]]) # [[Любляна]] ([[d:Q437]]) # [[Прага]] ([[d:Q1085]]) # [[Валета]] ([[d:Q23800]]) # '''[[Амстэрдам]]''' ([[d:Q727]]) # '''[[Брусэль]]''' ([[d:Q239]]) # [[Гаага]] ([[d:Q36600]]) # [[Капэнгаген]] ([[d:Q1748]]) # [[Хэльсынкі]] ([[d:Q1757]]) # [[Осьлё]] ([[d:Q585]]) # [[Рэйк’явік]] ([[d:Q1764]]) # [[Стакгольм]] ([[d:Q1754]]) # '''[[Атэны]]''' ([[d:Q1524]]) # [[Бялград]] ([[d:Q3711]]) # [[Бухарэст]] ([[d:Q19660]]) # [[Падгорыца]] ([[d:Q23564]]) # [[Сараева]] ([[d:Q11194]]) # [[Скоп’е]] ([[d:Q384]]) # [[Сафія]] ([[d:Q472]]) # [[Тэсалёнікі]] ([[d:Q17151]]) # [[Тырана]] ([[d:Q19689]]) # [[Заграб]] ([[d:Q1435]]) # '''[[Бэрлін]]''' ([[d:Q64]]) # [[Бэрн]] ([[d:Q70]]) # [[Кёльн]] ([[d:Q365]]) # [[Дрэздэн]] ([[d:Q1731]]) # [[Дусэльдорф]] ([[d:Q1718]]) # [[Франкфурт-на-Майне]] ([[d:Q1794]]) # [[Жэнэва]] ([[d:Q71]]) # [[Гамбург]] ([[d:Q1055]]) # [[Гановэр]] ([[d:Q1715]]) # [[Мюнхэн]] ([[d:Q1726]]) # [[Нюрнбэрг]] ([[d:Q2090]]) # [[Штутгарт]] ([[d:Q1022]]) # '''[[Вена]]''' ([[d:Q1741]]) # [[Цюрых]] ([[d:Q72]]) # [[Бірмінггэм]] ([[d:Q2256]]) # [[Дублін]] ([[d:Q1761]]) # [[Эдынбург]] ([[d:Q23436]]) # [[Глазга]] ([[d:Q4093]]) # [[Лідс]] ([[d:Q39121]]) # [[Лівэрпул]] ([[d:Q24826]]) # '''[[Лёндан]]''' ([[d:Q84]]) # [[Манчэстэр]] ([[d:Q18125]]) # [[Бардо]] ([[d:Q1479]]) # [[Ліён]] ([[d:Q456]]) # [[Марсэль]] ([[d:Q23482]]) # '''[[Парыж]]''' ([[d:Q90]]) # [[Страсбург]] ([[d:Q6602]]) # [[Тулюза]] ([[d:Q7880]]) # [[Барсэлёна]] ([[d:Q1492]]) # [[Флярэнцыя]] ([[d:Q2044]]) # [[Генуя]] ([[d:Q1449]]) # '''[[Мадрыд]]''' ([[d:Q2807]]) # [[Мілян]] ([[d:Q490]]) # [[Нэапаль]] ([[d:Q2634]]) # [[Палерма]] ([[d:Q2656]]) # '''[[Рым]]''' ([[d:Q220]]) # [[Сэвільля]] ([[d:Q8717]]) # [[Турын]] ([[d:Q495]]) # [[Валенсія]] ([[d:Q8818]]) # [[Вэнэцыя]] ([[d:Q641]]) # [[Кішынёў]] ([[d:Q21197]]) # [[Харкаў]] ([[d:Q42308]]) # [[Кіеў]] ([[d:Q1899]]) # [[Львоў]] ([[d:Q36036]]) # [[Менск]] ([[d:Q2280]]) # '''[[Масква]]''' ([[d:Q649]]) # [[Ніжні Ноўгарад]] ([[d:Q891]]) # [[Новасібірск]] ([[d:Q883]]) # [[Адэса]] ([[d:Q1874]]) # '''[[Санкт-Пецярбург]]''' ([[d:Q656]]) # [[Валгаград]] ([[d:Q914]]) # [[Екацярынбург]] ([[d:Q887]]) # [[Гданьск]] ([[d:Q1792]]) # [[Кракаў]] ([[d:Q31487]]) # [[Рыга]] ([[d:Q1773]]) # [[Талін]] ([[d:Q1770]]) # [[Вільня]] ([[d:Q216]]) # [[Варшава]] ([[d:Q270]]) ==== Акіянія ==== # [[Канбэра]] ([[d:Q3114]]) # [[Фунафуці]] ([[d:Q34126]]) # [[Ханіяра]] ([[d:Q40921]]) # [[Ганалулу]] ([[d:Q18094]]) # [[Маджура]] ([[d:Q12919]]) # [[Мэльбурн]] ([[d:Q3141]]) # [[Нукуалофа]] ([[d:Q38834]]) # [[Палікір]] ([[d:Q42751]]) # [[Пэрт (Аўстралія)|Пэрт]] ([[d:Q3183]]) # [[Порт Віла]] ([[d:Q37806]]) # [[Сува]] ([[d:Q38807]]) # '''[[Сыднэй]]''' ([[d:Q3130]]) # [[Вэлінгтан]] ([[d:Q23661]]) === Краіны і тэрыторыі, 209 === # [[Сьпіс краінаў і тэрыторыяў па альфабэце]] ([[d:Q11750]]) # [[Абхазія]] ([[d:Q23334]]) # [[Аўганістан]] ([[d:Q889]]) # [[Альбанія]] ([[d:Q222]]) # [[Альжыр]] ([[d:Q262]]) # [[Амэрыканскае Самоа]] ([[d:Q16641]]) # [[Андора]] ([[d:Q228]]) # [[Ангола]] ([[d:Q916]]) # [[Антыгуа і Барбуда]] ([[d:Q781]]) # [[Аргентына]] ([[d:Q414]]) # [[Армэнія]] ([[d:Q399]]) # [[Аруба]] ([[d:Q21203]]) # [[Аўстралія]] ([[d:Q408]]) # [[Аўстрыя]] ([[d:Q40]]) # [[Азэрбайджан]] ([[d:Q227]]) # [[Багамы]] ([[d:Q778]]) # [[Бахрэйн]] ([[d:Q398]]) # [[Банглядэш]] ([[d:Q902]]) # [[Барбадас]] ([[d:Q244]]) # [[Беларусь]] ([[d:Q184]]) # [[Бэльгія]] ([[d:Q31]]) # [[Бэліз]] ([[d:Q242]]) # [[Бэнін]] ([[d:Q962]]) # [[Бэрмудзкія астравы]] ([[d:Q23635]]) # [[Бутан]] ([[d:Q917]]) # [[Балівія]] ([[d:Q750]]) # [[Босьнія і Герцагавіна]] ([[d:Q225]]) # [[Батсвана]] ([[d:Q963]]) # [[Бразылія]] ([[d:Q155]]) # [[Брунэй]] ([[d:Q921]]) # [[Баўгарыя]] ([[d:Q219]]) # [[Буркіна-Фасо]] ([[d:Q965]]) # [[М’янма]] ([[d:Q836]]) # [[Бурундзі]] ([[d:Q967]]) # [[Камбоджа]] ([[d:Q424]]) # [[Камэрун]] ([[d:Q1009]]) # [[Канада]] ([[d:Q16]]) # [[Каба-Вэрдэ]] ([[d:Q1011]]) # [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]] ([[d:Q929]]) # [[Чад]] ([[d:Q657]]) # [[Чылі]] ([[d:Q298]]) # [[Кітай]] ([[d:Q148]]) # [[Калюмбія]] ([[d:Q739]]) # [[Каморскія астравы]] ([[d:Q970]]) # [[Рэспубліка Конга]] ([[d:Q971]]) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] ([[d:Q974]]) # [[Астравы Кука]] ([[d:Q26988]]) # [[Коста-Рыка]] ([[d:Q800]]) # [[Кот д’Івуар]] ([[d:Q1008]]) # [[Харватыя]] ([[d:Q224]]) # [[Куба]] ([[d:Q241]]) # [[Кіпр]] ([[d:Q229]]) # [[Чэхія]] ([[d:Q213]]) # [[Данія]] ([[d:Q35]]) # [[Джыбуці]] ([[d:Q977]]) # [[Дамініка]] ([[d:Q784]]) # [[Дамініканская Рэспубліка]] ([[d:Q786]]) # [[Усходні Тымор]] ([[d:Q574]]) # [[Эквадор]] ([[d:Q736]]) # [[Эгіпет]] ([[d:Q79]]) # [[Сальвадор]] ([[d:Q792]]) # [[Экватарыяльная Гвінэя]] ([[d:Q983]]) # [[Эрытрэя]] ([[d:Q986]]) # [[Эстонія]] ([[d:Q191]]) # [[Этыёпія]] ([[d:Q115]]) # [[Фарэрскія астравы]] ([[d:Q4628]]) # [[Фіджы]] ([[d:Q712]]) # [[Фінляндыя]] ([[d:Q33]]) # [[Францыя]] ([[d:Q142]]) # [[Габон]] ([[d:Q1000]]) # [[Гамбія]] ([[d:Q1005]]) # [[Грузія]] ([[d:Q230]]) # [[Нямеччына]] ([[d:Q183]]) # [[Гана]] ([[d:Q117]]) # [[Гібральтар]] ([[d:Q1410]]) # [[Грэцыя]] ([[d:Q41]]) # [[Грэнада]] ([[d:Q769]]) # [[Гуам]] ([[d:Q16635]]) # [[Гватэмала]] ([[d:Q774]]) # [[Гвінэя]] ([[d:Q1006]]) # [[Гвінэя-Бісаў]] ([[d:Q1007]]) # [[Гаяна]] ([[d:Q734]]) # [[Гаіці]] ([[d:Q790]]) # [[Гандурас]] ([[d:Q783]]) # [[Вугоршчына]] ([[d:Q28]]) # [[Ісьляндыя]] ([[d:Q189]]) # [[Індыя]] ([[d:Q668]]) # [[Інданэзія]] ([[d:Q252]]) # [[Іран]] ([[d:Q794]]) # [[Ірак]] ([[d:Q796]]) # [[Ірляндыя]] ([[d:Q27]]) # [[Ізраіль]] ([[d:Q801]]) # [[Італія]] ([[d:Q38]]) # [[Ямайка]] ([[d:Q766]]) # [[Японія]] ([[d:Q17]]) # [[Ярданія]] ([[d:Q810]]) # [[Казахстан]] ([[d:Q232]]) # [[Кенія]] ([[d:Q114]]) # [[Кірыбаці]] ([[d:Q710]]) # [[Рэспубліка Карэя]] ([[d:Q884]]) # [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка]] ([[d:Q423]]) # [[Косава]] ([[d:Q1246]]) # [[Кувэйт]] ([[d:Q817]]) # [[Кыргыстан]] ([[d:Q813]]) # [[Лаос]] ([[d:Q819]]) # [[Латвія]] ([[d:Q211]]) # [[Лібан]] ([[d:Q822]]) # [[Лесота]] ([[d:Q1013]]) # [[Лібэрыя]] ([[d:Q1014]]) # [[Лібія]] ([[d:Q1016]]) # [[Ліхтэнштайн]] ([[d:Q347]]) # [[Летува]] ([[d:Q37]]) # [[Люксэмбург]] ([[d:Q32]]) # [[Паўночная Македонія]] ([[d:Q221]]) # [[Мадагаскар]] ([[d:Q1019]]) # [[Малаві]] ([[d:Q1020]]) # [[Малайзія]] ([[d:Q833]]) # [[Мальдыўскія астравы]] ([[d:Q826]]) # [[Малі]] ([[d:Q912]]) # [[Мальта]] ([[d:Q233]]) # [[Маршалавы астравы]] ([[d:Q709]]) # [[Маўрытанія]] ([[d:Q1025]]) # [[Маўрыцы]] ([[d:Q1027]]) # [[Мэксыка]] ([[d:Q96]]) # [[Фэдэратыўныя Штаты Мікранэзіі]] ([[d:Q702]]) # [[Малдова]] ([[d:Q217]]) # [[Манака]] ([[d:Q235]]) # [[Манголія]] ([[d:Q711]]) # [[Чарнагорыя]] ([[d:Q236]]) # [[Марока]] ([[d:Q1028]]) # [[Мазамбік]] ([[d:Q1029]]) # [[Намібія]] ([[d:Q1030]]) # [[Науру]] ([[d:Q697]]) # [[Нэпал]] ([[d:Q837]]) # [[Нідэрлянды]] ([[d:Q55]]) # [[Новая Зэляндыя]] ([[d:Q664]]) # [[Нікарагуа]] ([[d:Q811]]) # [[Нігер]] ([[d:Q1032]]) # [[Нігерыя]] ([[d:Q1033]]) # [[Паўночны Кіпр]] ([[d:Q23681]]) # [[Нарвэгія]] ([[d:Q20]]) # [[Аман]] ([[d:Q842]]) # [[Пакістан]] ([[d:Q843]]) # [[Палаў]] ([[d:Q695]]) # [[Палестына]] ([[d:Q23792]]) # [[Панама]] ([[d:Q804]]) # [[Папуа-Новая Гвінэя]] ([[d:Q691]]) # [[Парагвай]] ([[d:Q733]]) # [[Пэру]] ([[d:Q419]]) # [[Філіпіны]] ([[d:Q928]]) # [[Польшча]] ([[d:Q36]]) # [[Партугалія]] ([[d:Q45]]) # [[Пуэрта-Рыка]] ([[d:Q1183]]) # [[Катар]] ([[d:Q846]]) # [[Румынія]] ([[d:Q218]]) # [[Расея]] ([[d:Q159]]) # [[Руанда]] ([[d:Q1037]]) # [[Сьвяты Кітс і Нэвіс]] ([[d:Q763]]) # [[Сьвятая Люсія]] ([[d:Q760]]) # [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны]] ([[d:Q757]]) # [[Самоа]] ([[d:Q683]]) # [[Сан-Марына]] ([[d:Q238]]) # [[Сан-Тамэ і Прынсыпі]] ([[d:Q1039]]) # [[Саудаўская Арабія]] ([[d:Q851]]) # [[Сэнэгал]] ([[d:Q1041]]) # [[Сэрбія]] ([[d:Q403]]) # [[Сэйшэлы]] ([[d:Q1042]]) # [[Сьера-Леонэ]] ([[d:Q1044]]) # [[Славаччына]] ([[d:Q214]]) # [[Славенія]] ([[d:Q215]]) # [[Саламонавы астравы]] ([[d:Q685]]) # [[Самалі]] ([[d:Q1045]]) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] ([[d:Q258]]) # [[Паўднёвая Асэтыя]] ([[d:Q23427]]) # [[Паўднёвы Судан]] ([[d:Q958]]) # [[Гішпанія]] ([[d:Q29]]) # [[Шры-Ланка]] ([[d:Q854]]) # [[Судан]] ([[d:Q1049]]) # [[Сурынам]] ([[d:Q730]]) # [[Эсўатыні]] ([[d:Q1050]]) # [[Швэцыя]] ([[d:Q34]]) # [[Швайцарыя]] ([[d:Q39]]) # [[Сырыя]] ([[d:Q858]]) # [[Тайвань]] ([[d:Q865]]) # [[Таджыкістан]] ([[d:Q863]]) # [[Танзанія]] ([[d:Q924]]) # [[Тайлянд]] ([[d:Q869]]) # [[Тога]] ([[d:Q945]]) # [[Тонга]] ([[d:Q678]]) # [[Трынідад і Табага]] ([[d:Q754]]) # [[Туніс]] ([[d:Q948]]) # [[Турэччына]] ([[d:Q43]]) # [[Туркмэністан]] ([[d:Q874]]) # [[Тувалу]] ([[d:Q672]]) # [[Уганда]] ([[d:Q1036]]) # [[Украіна]] ([[d:Q212]]) # [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] ([[d:Q878]]) # [[Вялікабрытанія]] ([[d:Q145]]) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] ([[d:Q30]]) # [[Уругвай]] ([[d:Q77]]) # [[Узбэкістан]] ([[d:Q265]]) # [[Вануату]] ([[d:Q686]]) # [[Ватыкан]] ([[d:Q237]]) # [[Вэнэсуэла]] ([[d:Q717]]) # [[Віетнам]] ([[d:Q881]]) # [[Заходняя Сахара]] ([[d:Q6250]]) # [[Емэн]] ([[d:Q805]]) # [[Замбія]] ([[d:Q953]]) # [[Зымбабвэ]] ([[d:Q954]]) === Рэгіёны, 19 === # [[Цэнтральная Амэрыка]] ([[d:Q27611]]) # '''[[Сярэдні Ўсход]]''' ([[d:Q7204]]) # '''[[Аўстралія і Акіянія]]''' ([[d:Q55643]]) # [[Скандынавія]] ([[d:Q21195]]) # [[Паўднёва-Ўсходняя Азія]] ([[d:Q11708]]) ==== Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, 14 ==== # [[Аляска (штат)|Аляска]] ([[d:Q797]]) # [[Баварыя]] ([[d:Q980]]) # [[Каліфорнія]] ([[d:Q99]]) # [[Каталёнія]] ([[d:Q5705]]) # [[Ангельшчына]] ([[d:Q21]]) # [[Гуандун]] ([[d:Q15175]]) # [[Паўночная Ірляндыя]] ([[d:Q26]]) # [[Антарыё]] ([[d:Q1904]]) # [[Квэбэк]] ([[d:Q176]]) # [[Шатляндыя]] ([[d:Q22]]) # [[Сібір]] ([[d:Q5428]]) # [[Тэхас]] ([[d:Q1439]]) # [[Таскана]] ([[d:Q1273]]) # [[Ўэйлз]] ([[d:Q25]]) == Мастацтва, 647 == === Агульныя тэмы, 1 === # '''[[Мастацтвы]]''' ([[d:Q2018526]]) === Выяўленчае мастацтва, 122 === # '''[[Мастацтва]]''' ([[d:Q735]]) # [[Выяўленчае мастацтва]] ([[d:Q36649]]) ====Гісторыя мастацтва, 50==== # [[Бізантыйскае мастацтва]] ([[d:Q211884]]) # [[Каралінскае адраджэньне]] ([[d:Q157123]]) # [[Кельцкае мастацтва]] ([[d:Q914395]]) # [[Этрускае мастацтва]] ([[d:Q830331]]) # [[Мініятура]] ([[d:Q8362]]) # [[Атонскае мастацтва]] ([[d:Q1066218]]) # [[Выяўленчае мастацтва Адраджэньня]] ([[d:Q1133779]]) # [[Вітраж]] ([[d:Q1473346]]) # [[Акадэмізм]] ([[d:Q189458]]) # [[Барока]] ([[d:Q37853]]) # [[Клясыцызм]] ([[d:Q170292]]) # [[Дусэльдофская мастацкая школа]] ([[d:Q680559]]) # [[Залаты век нідэрляндзкага жывапісу]] ([[d:Q2352880]]) # [[Ампір]] ([[d:Q191105]]) # [[Готыка]] ([[d:Q46825]]) # [[Маньерызм]] ([[d:Q131808]]) # [[Рэалізм (мастацтва)|Рэалізм]] ([[d:Q10857409]]) # [[Раманскае мастацтва]] ([[d:Q46805]]) # [[Ракако]] ([[d:Q122960]]) # [[Мадэрновае мастацтва]] ([[d:Q38166]]) # [[Абстракцыянізм]] ([[d:Q128115]]) # [[Абстрактны экспрэсіянізм]] ([[d:Q177725]]) # [[Ар-дэко]] ([[d:Q173782]]) # [[Мадэрн]] ([[d:Q34636]]) # [[Баўгаўс]] ([[d:Q124354]]) # [[Канструктывізм (мастацтва)|Канструктывізм]] ([[d:Q207103]]) # [[Кубізм]] ([[d:Q42934]]) # [[Дадаізм]] ([[d:Q6034]]) # [[Экспрэсіянізм]] ([[d:Q80113]]) # [[Футурызм]] ([[d:Q131221]]) # [[Імпрэсіянізм]] ([[d:Q40415]]) # [[Кіч]] ([[d:Q131711]]) # [[Нэаклясыцызм]] ([[d:Q14378]]) # [[Прэрафаэліты]] ([[d:Q184814]]) # [[Постімпрэсіянізм]] ([[d:Q166713]]) # [[Супрэматызм]] ([[d:Q191970]]) # [[Сюррэалізм]] ([[d:Q39427]]) # [[Сымбалізм (мастацтва)|Сымбалізм]] ([[d:Q164800]]) # [[Сучаснае мастацтва]] ([[d:Q186030]]) # [[Флюксус]] ([[d:Q108908]]) # [[Кінэтычнае мастацтва]] ([[d:Q466521]]) # [[Лэнд-арт]] ([[d:Q326478]]) # [[Мінімалізм]] ([[d:Q173436]]) # [[Нэаэкспрэсіянізм]] ([[d:Q589655]]) # [[Канцэптуальнае мастацтва]] ([[d:Q203209]]) # [[Оп-арт]] ([[d:Q182331]]) # [[Ар-брут]] ([[d:Q594150]]) # [[Поп-арт]] ([[d:Q134147]]) # [[Постмадэрнавае мастацтва]] ([[d:Q3318563]]) # [[Трансавангард]] ([[d:Q224885]]) ====Мастацкія прылады, 6==== # [[Драўляны вугаль]] ([[d:Q177463]]) # [[Атрамант]] ([[d:Q127418]]) # [[Фарба]] ([[d:Q174219]]) # [[Аловак]] ([[d:Q14674]]) # [[Пігмэнт]] ([[d:Q161179]]) # [[Асадка]] ([[d:Q165447]]) ====Дызайн, 3==== # [[Дызайн]] ([[d:Q82604]]) # [[Графічны дызайн]] ([[d:Q185925]]) # [[Вэб-дызайн]] ([[d:Q190637]]) ====Канцэпцыі і формы, 39==== # [[Бодзі-арт]] ([[d:Q678649]]) # '''[[Каліграфія]]''' ([[d:Q12681]]) # '''[[Комікс]]''' ([[d:Q1004]]) # [[Малюнак]] ([[d:Q93184]]) # [[Мастацтва асяродзьдзя]] ([[d:Q473743]]) # '''[[Мода]]''' ([[d:Q12684]]) # [[Традыцыйны народны промысел]] ([[d:Q877729]]) # '''[[Жывапіс]]''' ([[d:Q11629]]) # [[Палітра]] ([[d:Q425548]]) # [[Мініятура]] ([[d:Q282129]]) # '''[[Ганчарства]]''' ([[d:Q11642]]) # '''[[Скульптура]]''' ([[d:Q11634]]) # [[Відэамастацтва]] ([[d:Q682010]]) # [[Каляж]] ([[d:Q170593]]) # [[Манга]] ([[d:Q8274]]) # [[Графіці]] ([[d:Q17514]]) # [[Ілюстрацыя]] ([[d:Q178659]]) # [[Мазаіка]] ([[d:Q133067]]) # [[Алейны жывапіс]] ([[d:Q174705]]) # [[Арыгамі]] ([[d:Q83357]]) # [[Акварэль]] ([[d:Q50030]]) # '''[[Фільм]]''' ([[d:Q11424]]) # [[Кінатэатар]] ([[d:Q41253]]) # '''[[Мультыплікацыя]]''' ([[d:Q11425]]) ## '''[[Анімэ]]''' ([[d:Q1107]]) ## [[Кампутарная анімацыя]] ([[d:Q1401416]]) # [[Каляровы кінэматограф]] ([[d:Q941530]]) # [[Кароткамэтражны фільм]] ([[d:Q24862]]) # [[Нямое кіно]] ([[d:Q226730]]) # [[Кінавытворчасьць]] ([[d:Q932586]]) ## [[Кінэматограф]] ([[d:Q590870]]) ## [[Мантаж]] ([[d:Q237893]]) ## [[Гукавыя эфэкты]] ([[d:Q762316]]) ## [[Спэцэфэкт]] ([[d:Q381243]]) ## [[Студыйная сыстэма]] ([[d:Q11307668]]) ## [[Тэхнікалар]] ([[d:Q674564]]) # [[Балівуд]] ([[d:Q93196]]) # [[Канскі кінафэстываль]] ([[d:Q42369]]) # [[Оскар]] ([[d:Q19020]]) ====Творы, 22==== # ''[[Хлопчык у блакітным]]'' ([[d:Q604761]]) # ''[[Сьмерць Сакрата]]'' ([[d:Q1752990]]) # ''[[Мона Ліза]]'' ([[d:Q12418]]) # ''[[Начная варта]]'' ([[d:Q219831]]) # ''[[Крык (карціна)|Крык]]'' ([[d:Q471379]]) # ''[[Тайная вячэра (да Вінчы)|Тайная вячэра]]'' ([[d:Q128910]]) # ''[[Зорная ноч]]'' ([[d:Q45585]]) # ''[[Герніка (карціна)|Герніка]]'' ([[d:Q175036]]) # ''[[Мысьляр (статуя)|Мысьляр]]'' ([[d:Q18003128]]) # [[Давід (Мікелянджэлё)|Давід]] ([[d:Q179900]]) # ''[[Хлопчык, які спраўляе]]'' ([[d:Q152072]]) # [[Русалачка (статуя)|Русалачка]] ([[d:Q214619]]) # ''[[Вэнэра Мілёская]]'' ([[d:Q151952]]) # ''[[Беласьнежка і сем гномаў (фільм, 1937)|Беласьнежка і сем гномаў]]'' ([[d:Q134430]]) # ''[[Грамадзянін Кейн]]'' ([[d:Q24815]]) # ''[[Лоўрэнс Арабійскі (фільм)|Лоўрэнс Арабійскі]]'' ([[d:Q228186]]) # ''[[Гукі музыкі (фільм)|Гукі музыкі]]'' ([[d:Q60072]]) # ''[[Касаблянка (фільм)|Касаблянка]]'' ([[d:Q132689]]) # ''[[Зьнесеныя ветрам (фільм)|Зьнесеныя ветрам]]'' ([[d:Q2875]]) # ''[[2001: Касьмічная адысэя (фільм)|2001: Касьмічная адысэя]]'' ([[d:Q103474]]) # ''[[Зорныя войны]]'' ([[d:Q462]]) # ''[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]'' ([[d:Q47703]]) === Архітэктура, 123 === ====Асноўнае, 7 ==== # '''[[Архітэктура]]''' ([[d:Q12271]]) # [[Сакральная архітэктура]] ([[d:Q47848]]) # [[Архітэктурны стыль]] ([[d:Q32880]]) # [[Тэорыя архітэктуры]] ([[d:Q47537]]) # [[Бізантыйская архітэктура]] ([[d:Q47591]]) # [[Гатычная архітэктура]] ([[d:Q176483]]) # [[Ляндшафтная архітэктура]] ([[d:Q47844]]) ====Будынкі і ансамблі, 116==== # [[Абу-Сымбэл]] ([[d:Q134140]]) # [[Айт-Бэн-Гаду]] ([[d:Q309436]]) # [[Асуанскія дамбы]] ([[d:Q38891]]) # [[Бібліятэка Александрына]] ([[d:Q501851]]) # '''[[Нэкропаль Гізы]]''' ([[d:Q13217298]]) # [[Вялікі мячэт Джэнэ]] ([[d:Q683632]]) # [[Вялікі Сьфінкс]] ([[d:Q130958]]) # [[Карнацкі храм]] ([[d:Q522862]]) # [[Луксорскі храм]] ([[d:Q319841]]) # [[Лалібэла]] ([[d:Q207590]]) # [[Манастыр Сьвятой Кацярыны]] ([[d:Q185362]]) # [[Эдфускі храм]] ([[d:Q613037]]) # [[Вялікі Зымбабвэ]] ([[d:Q209217]]) # [[Чычэн-Іца]] ([[d:Q5859]]) # [[Хрыстос Збавіцель (статуя)|Хрыстос Збавіцель]] ([[d:Q79961]]) # [[Крайсьлер-Білдынг]] ([[d:Q11274]]) # '''[[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]]''' ([[d:Q9188]]) # [[Фолінгўотэр]] ([[d:Q463179]]) # [[Флэтайран-Білдынг]] ([[d:Q220728]]) # [[Цэнтар Геці]] ([[d:Q29247]]) # [[Музэй Гугенгайма]] ([[d:Q201469]]) # [[Маракана]] ([[d:Q155174]]) # [[Мачу-Пікчу]] ([[d:Q676203]]) # [[Катэдра Мэхіка]] ([[d:Q610961]]) # [[Ўіліс Таўэр]] ([[d:Q29294]]) # '''[[Статуя Свабоды]]''' ([[d:Q9202]]) # [[Піраміда Сонца]] ([[d:Q29238]]) # [[Ушмаль]] ([[d:Q213232]]) # [[Белы дом]] ([[d:Q35525]]) # [[Сусьветны гандлёвы цэнтар]] ([[d:Q11235]]) # '''[[Ангкор-Ват]]''' ([[d:Q43473]]) # [[Арг-э Бам]] ([[d:Q43277]]) # [[Бадшагі]] ([[d:Q330872]]) # [[Паган]] ([[d:Q29317]]) # [[Барабудур]] ([[d:Q42798]]) # [[Бурдж Халіфа]] ([[d:Q12495]]) # [[Бурдж аль-Араб]] ([[d:Q62939]]) # [[Кітайскі сад]] ([[d:Q47692]]) # [[Чога-Занбіль]] ([[d:Q4523]]) # [[Забаронены горад]] ([[d:Q80290]]) # '''[[Вялікая кітайская сьцяна]]''' ([[d:Q12501]]) # [[Палац Вятроў]] ([[d:Q836531]]) # [[Гімэдзі]] ([[d:Q188754]]) # [[Хору-дзі]] ([[d:Q261932]]) # [[Іцукусіма]] ([[d:Q191763]]) # [[Кгаджурага]] ([[d:Q178948]]) # [[Крак-дэ-Шэвалье]] ([[d:Q177549]]) # [[Масджыд аль-Харам]] ([[d:Q428858]]) # [[Мінскія магілы]] ([[d:Q41135]]) # [[Магао]] ([[d:Q43286]]) # [[Пэтра]] ([[d:Q5788]]) # [[Патала]] ([[d:Q71229]]) # [[Прамбанан]] ([[d:Q47721]]) # [[Чырвоны форт]] ([[d:Q45957]]) # [[Рэгістан]] ([[d:Q1373583]]) # [[Швэдагон]] ([[d:Q464535]]) # '''[[Тадж Магал]]''' ([[d:Q9141]]) # [[Храм Канфуцыя]] ([[d:Q339822]]) # [[Тэракотавая армія]] ([[d:Q47672]]) # [[Амэядзкі мячэт]] ([[d:Q183562]]) # [[Атэнскі Акропаль]] ([[d:Q131013]]) # [[Альгамбра]] ([[d:Q47476]]) # [[Катэдра Аляксандра Неўскага]] ([[d:Q43282]]) # [[Бызыліка Маці Божай на слупе]] ([[d:Q810684]]) # [[Бэльвэдэр (Вена)|Бэльвэдэр]] ([[d:Q211818]]) # [[Бэкінггэмскі палац]] ([[d:Q42182]]) # [[Капітоліюм]] ([[d:Q34925]]) # [[Кампастэльская катэдра]] ([[d:Q205136]]) # [[Кацярыненскі палац]] ([[d:Q2854543]]) # [[Альтаміра]] ([[d:Q133575]]) # [[Шартраўская катэдра]] ([[d:Q180274]]) # [[Кёльнская катэдра]] ([[d:Q4176]]) # '''[[Калізэй]]''' ([[d:Q10285]]) # [[Палац дожаў]] ([[d:Q189883]]) # '''[[Эйфэлева вежа]]''' ([[d:Q243]]) # [[Эскарыяль]] ([[d:Q28471]]) # [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ]] ([[d:Q191739]]) # [[Музэй Гугенгайма]] ([[d:Q179199]]) # '''[[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)|Сафійскі сабор]]''' ([[d:Q12506]]) # [[Будынак вугорскага парлямэнту]] ([[d:Q11819]]) # [[Казанская катэдра]] ([[d:Q404571]]) # [[Пізанская вежа]] ([[d:Q39054]]) # [[Мілянская катэдра]] ([[d:Q18068]]) # [[Мон-Сэн-Мішэль]] ([[d:Q20892]]) # [[Маскоўскі крэмль]] ([[d:Q133274]]) # [[Атон (гара)|Атон]] ([[d:Q130321]]) # [[Мудэхарская архітэктура Арагону]] ([[d:Q764675]]) # [[Катэдра Парыскай Божай Маці]] ([[d:Q2981]]) # [[Нойшванштайн]] ([[d:Q4152]]) # [[Нарвэская нацыянальная опэра і балет]] ([[d:Q43280]]) # [[Піцьці]] ([[d:Q29286]]) # '''[[Партэнон]]''' ([[d:Q10288]]) # [[Пантэон (Рым)|Пантэон]] ([[d:Q99309]]) # [[Пецяргоф]] ([[d:Q1258473]]) # [[Санктуарыюм у Люрдзе]] ([[d:Q7709620]]) # [[Саграда Фамілья]] ([[d:Q48435]]) # [[Храм Сьвятога Васіля]] ([[d:Q129846]]) # '''[[Базыліка Сьвятога Пятра]]''' ([[d:Q12512]]) # [[Сыкстынская капэля]] ([[d:Q2943]]) # [[Стоўнгэндж]] ([[d:Q39671]]) # [[Тапкапы]] ([[d:Q170495]]) # [[Вэрсальскі палац]] ([[d:Q2946]]) # [[Шлях Сьвятога Якуба]] ([[d:Q41150]]) # [[Ўэмблі (стадыён, 1923)|Ўэмблі]] ([[d:Q43279]]) # [[Ўэстмінстэрскі палац]] ([[d:Q62408]]) # [[Ўіндзарскі замак]] ([[d:Q42646]]) # [[Зімні палац]] ([[d:Q182147]]) # [[Сыднэйская опэра]] ([[d:Q45178]]) # [[Сем цудаў сьвету]] ([[d:Q489772]]) ## [[Калёс Родаскі]] ([[d:Q41553]]) ## [[Піраміда Хеопса]] ([[d:Q37200]]) ## [[Вісячыя сады Сэміраміды]] ([[d:Q41931]]) ## [[Александрыйскі маяк]] ([[d:Q43244]]) ## [[Галікарнаскі маўзалей]] ([[d:Q45368]]) ## [[Статуя Зэўса]] ([[d:Q46239]]) ## [[Храм Артэміды (Эфэс)|Храм Артэміды]] ([[d:Q43018]]) === Музыка, 161 === ====Асноўнае, 23 ==== # '''[[Музыка]]''' ([[d:Q638]]) ## [[Хор]] ([[d:Q131186]]) ## [[Музычны інтэрвал]] ([[d:Q189962]]) ## [[Мажор]] ([[d:Q58795659]]) ## [[Мінор]] ([[d:Q12827391]]) ## [[Музычная імправізацыя]] ([[d:Q1049625]]) ## [[Гама]] ([[d:Q179651]]) ## [[Аркестар]] ([[d:Q42998]]) ## [[Рытм]] ([[d:Q170406]]) # [[Сьпеў]] ([[d:Q27939]]) # '''[[Песьня]]''' ([[d:Q7366]]) # [[Музыказнаўства]] ([[d:Q164204]]) ## [[Артыкуляцыя]] ([[d:Q372923]]) ## [[Кантрапункт]] ([[d:Q186393]]) ## [[Тэорыя музыкі]] ([[d:Q193544]]) ## [[Музычная форма]] ([[d:Q862597]]) ## [[Музычны лад]] ([[d:Q731978]]) ## [[Дадэкафонія]] ([[d:Q221686]]) # [[Музычны відэакліп]] ([[d:Q193977]]) # [[Рэп]] ([[d:Q6010]]) # [[Мэлёдыя]] ([[d:Q170412]]) # [[Музычная гармонія]] ([[d:Q184421]]) ## [[Акорд]] ([[d:Q170439]]) ====Музычныя жанры і формы, 66==== # [[Музыка Сярэднявечча]] ([[d:Q163775]]) # [[Музыка эпохі Адраджэньня]] ([[d:Q201405]]) # [[Барокавая музыка]] ([[d:Q8361]]) # [[Музыка клясыцызму]] ([[d:Q17723]]) # [[Музыка рамантызму]] ([[d:Q207591]]) # [[Рэлігійная музыка]] ([[d:Q1065742]]) # [[Клясычная музыка XX стагодзьдзя]] ([[d:Q1338153]]) ## [[Імпрэсіянізм у музыцы]] ([[d:Q837182]]) ## [[Экспрэсіянізм у музыцы]] ([[d:Q613707]]) ## [[Нэаклясыцызм у музыцы]] ([[d:Q535611]]) # [[Сучасная клясычная музыка]] ([[d:Q612024]]) ## [[Сэрыялізм]] ([[d:Q507246]]) ## [[Алеаторыка]] ([[d:Q623715]]) ## [[Мінімалізм]] ([[d:Q572901]]) # '''[[Клясычная музыка]]''' ([[d:Q9730]]) ## [[Арыя]] ([[d:Q178122]]) ## [[Канон (музыка)|Канон]] ([[d:Q53831]]) ## [[Кантата]] ([[d:Q174873]]) ## [[Камэрная музыка]] ([[d:Q189201]]) ## [[Канцэрт]] ([[d:Q9748]]) ## [[Эцюд]] ([[d:Q207841]]) ## [[Фуга]] ([[d:Q181014]]) ## [[Гімн]] ([[d:Q484692]]) ## [[Лід]] ([[d:Q216860]]) ## [[Мадрыгал]] ([[d:Q193217]]) ## [[Імша (музыка)|Імша]] ([[d:Q217295]]) ## '''[[Опэра]]''' ([[d:Q1344]]) ## [[Увэртура]] ([[d:Q202287]]) ## [[Прэлюдыя]] ([[d:Q212148]]) ## [[Рэквіем]] ([[d:Q51616]]) ## [[Саната]] ([[d:Q131269]]) ## [[Сюіта]] ([[d:Q203005]]) ## [[Сымфанічная паэма]] ([[d:Q271802]]) ## '''[[Сымфонія]]''' ([[d:Q9734]]) # '''[[Блюз]]''' ([[d:Q9759]]) # [[Кантры]] ([[d:Q83440]]) # [[Танцавальная музыка]] ([[d:Q316930]]) # [[Лёгкая музыка]] ([[d:Q848399]]) # '''[[Электронная музыка]]''' ([[d:Q9778]]) # [[Музыка да фільму]] ([[d:Q492264]]) # [[Фолк-музыка]] ([[d:Q43343]]) # [[Гамэлан]] ([[d:Q194492]]) # [[Грыгарыянскі сьпеў]] ([[d:Q26473]]) # '''[[Гіп-гоп]]''' ([[d:Q11401]]) # '''[[Джаз]]''' ([[d:Q8341]]) ## [[Бібоп]] ([[d:Q105513]]) ## [[Дыксілэнд]] ([[d:Q906647]]) ## [[Вольны джаз]] ([[d:Q211781]]) ## [[Сўінг (музыка)|Сўінг]] ([[d:Q203775]]) # [[Клезьмер]] ([[d:Q212944]]) # [[Дзяржаўны гімн]] ([[d:Q23691]]) # [[Поп-музыка]] ([[d:Q37073]]) # '''[[Рэгі]]''' ([[d:Q9794]]) # [[Рытм-н-блюз]] ([[d:Q45981]]) ## [[Соўл]] ([[d:Q131272]]) # '''[[Рок-музыка]]''' ([[d:Q11399]]) ## [[Мэтал (музыка)|Мэтал]] ([[d:Q38848]]) # [[Шлягер]] ([[d:Q959583]]) # [[Этнічная музыка]] ([[d:Q205049]]) # [[Дыска]] ([[d:Q58339]]) # [[Фанк]] ([[d:Q164444]]) # [[Рэгтайм]] ([[d:Q185652]]) # [[Альтэрнатыўны рок]] ([[d:Q11366]]) # [[Панк-рок]] ([[d:Q3071]]) # [[Рок-н-рол]] ([[d:Q7749]]) # [[Аўтар-выканаўца]] ([[d:Q488205]]) ====Музычныя інструмэнты, 59==== # [[Музычны інструмэнт]] ([[d:Q34379]]) # [[Акардэон]] ([[d:Q79838]]) # [[Медны духавы інструмэнт]] ([[d:Q180744]]) # [[Альта-саксафон]] ([[d:Q445275]]) # [[Бас-гітара]] ([[d:Q46185]]) # [[Вялікі бубен]] ([[d:Q211028]]) # [[Фагот]] ([[d:Q159998]]) # [[Звон]] ([[d:Q101401]]) # [[Банго]] ([[d:Q243998]]) # [[Карыльён]] ([[d:Q505174]]) # [[Віялянчэль]] ([[d:Q8371]]) # [[Чэлеста]] ([[d:Q320341]]) # [[Аркестравыя звоны]] ([[d:Q178812]]) # [[Клярнэт]] ([[d:Q8343]]) # [[Контрафагот]] ([[d:Q83513]]) # [[Карнэт]] ([[d:Q202027]]) # '''[[Барабан]]''' ([[d:Q11404]]) # [[Электронны музычны інструмэнт]] ([[d:Q1327500]]) ## [[Электрагітара]] ([[d:Q78987]]) ## [[Электрычнае фартэпіяна]] ([[d:Q1136507]]) ## [[Сэквэнсар]] ([[d:Q646683]]) ## [[Сынтэзатар]] ([[d:Q163829]]) # [[Ангельскі ражок]] ([[d:Q185041]]) # [[Эўфаніюм]] ([[d:Q495529]]) # [[Флюгельгорн]] ([[d:Q382616]]) # '''[[Флейта]]''' ([[d:Q11405]]) # [[Валторна]] ([[d:Q163759]]) # '''[[Гітара]]''' ([[d:Q6607]]) # [[Губны гармонік]] ([[d:Q51290]]) # [[Язычковы арган]] ([[d:Q12460259]]) # [[Арфа]] ([[d:Q47369]]) # [[Клявэсын]] ([[d:Q81982]]) # [[Ліра (музычны інструмэнт)|Ліра]] ([[d:Q201129]]) # [[Габой]] ([[d:Q8377]]) # '''[[Фартэпіяна]]''' ([[d:Q5994]]) # [[Пікала]] ([[d:Q83509]]) # [[Арган]] ([[d:Q281460]]) # [[Блёкфлейта]] ([[d:Q187851]]) # [[Саксафон]] ([[d:Q9798]]) # [[Малы бубен]] ([[d:Q208421]]) # [[Сузафон]] ([[d:Q499387]]) # [[Кантрабас]] ([[d:Q80019]]) # [[Струнныя музычныя інструмэнты]] ([[d:Q1798603]]) # [[Літаўры]] ([[d:Q189737]]) # [[Трамбон]] ([[d:Q8350]]) # '''[[Труба]]''' ([[d:Q8338]]) # [[Туба]] ([[d:Q131168]]) # [[Вібрафон]] ([[d:Q206987]]) # [[Альт (струнны інструмэнт)|Альт]] ([[d:Q80284]]) # '''[[Скрыпка]]''' ([[d:Q8355]]) # [[Ксыляфон]] ([[d:Q165666]]) # [[Цытра]] ([[d:Q76239]]) # [[Мандаліна]] ([[d:Q302497]]) # [[Лютня (музычны інструмэнт)|Лютня]] ([[d:Q180733]]) # [[Духавы музычны інструмэнт]] ([[d:Q173453]]) # [[Драўляны духавы музычны інструмэнт]] ([[d:Q181247]]) # [[Дуда (музычны інструмэнт)|Дуда]] ([[d:Q8347]]) # [[Ударны музычны інструмэнт]] ([[d:Q133163]]) # [[Талерка (музычны інструмэнт)|Талерка]] ([[d:Q190172]]) ====Музычныя творы, 13==== # [[Чатыры паравіны]] ([[d:Q12016]]) # [[Сымфонія №5]] ([[d:Q188709]]) # [[Сымфонія №9]] ([[d:Q11989]]) # ''[[Кармэн]]'' ([[d:Q185968]]) # ''[[Дон Жуан]]'' ([[d:Q192039]]) # ''[[Мадам Батэрфляй]]'' ([[d:Q19005]]) # ''[[Чароўная флейта]]'' ([[d:Q5064]]) # ''[[Пярсьцёнак Нібэлюнгаў]]'' ([[d:Q190237]]) # ''[[Травіята]]'' ([[d:Q186162]]) # ''[[Лебядзінае возера]]'' ([[d:Q199786]]) # ''[[The Dark Side of the Moon]]'' ([[d:Q150901]]) # ''[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]'' ([[d:Q169226]]) # [[Thriller]] ([[d:Q44320]]) === Выканаўчае мастацтва, 60 === ====Канцэпцыі, 6==== # [[Сцэнічнае мастацтва]] ([[d:Q184485]]) # [[Акторства]] ([[d:Q222749]]) # [[Публіка]] ([[d:Q211198]]) # [[Тэатар (будова)|Тэатар]] ([[d:Q24354]]) # [[Жарт]] ([[d:Q131138]]) # [[Пародыя]] ([[d:Q170539]]) ====Формы, 54==== # [[Акрабатыка]] ([[d:Q193036]]) ## [[Канатаходзтва]] ([[d:Q219616]]) # [[Цырк]] ([[d:Q47928]]) - няслушная спасылка ## [[Жангляваньне]] ([[d:Q194326]]) ## [[Дрэсура жывёл]] ([[d:Q1193939]]) # [[Ілюзіянізм]] ([[d:Q148442]]) ## [[Прэстыдыжытацыя]] ([[d:Q350834]]) # [[М’юзыкал]] ([[d:Q2743]]) # [[Апэрэта]] ([[d:Q170384]]) # [[Прамова]] ([[d:Q861911]]) # [[Пэрформанс]] ([[d:Q213156]]) # [[Клоўн]] ([[d:Q7358]]) # '''[[Танец]]''' ([[d:Q11639]]) # [[Балет]] ([[d:Q41425]]) # [[Танец жывата]] ([[d:Q182863]]) # [[Харэаграфія]] ([[d:Q180856]]) # [[Басанова]] ([[d:Q486263]]) # [[Брэйк-данс]] ([[d:Q169737]]) # '''[[Флямэнка]]''' ([[d:Q9764]]) # [[Народны танец]] ([[d:Q201022]]) # [[Факстрот]] ([[d:Q245418]]) # [[Гіп-гоп (субкультура)|Гіп-гоп]] ([[d:Q1132127]]) # [[Джытэрбаг]] ([[d:Q950354]]) # [[Джайва]] ([[d:Q17237]]) # [[Мамба]] ([[d:Q333002]]) # [[Мадэрновы танец]] ([[d:Q850130]]) # [[Пасадобль]] ([[d:Q208341]]) # [[Кўікстэп]] ([[d:Q663529]]) # '''[[Самба]]''' ([[d:Q11403]]) # [[Танга]] ([[d:Q338450]]) # [[Тўіст]] ([[d:Q387916]]) # [[Вальс]] ([[d:Q193434]]) # '''[[Тэатар]]''' ([[d:Q11635]]) ## [[Старажытнагрэцкі тэатар]] ([[d:Q189072]]) ## [[Аматарскі тэатар]] ([[d:Q455695]]) ## [[Тэатар імправізацыі]] ([[d:Q1140700]]) # [[Праслухоўваньне]] ([[d:Q1292520]]) # [[Брадўэйскі тэатар]] ([[d:Q235065]]) # [[Кабарэ]] ([[d:Q131183]]) # [[Кардэбалет]] ([[d:Q1206595]]) # [[Камэдыя]] ([[d:Q40831]]) # [[Камэдыя дэль артэ]] ([[d:Q191890]]) # [[Дыялёг]] ([[d:Q131395]]) # [[Драма]] ([[d:Q25372]]) # [[Містэрыя]] ([[d:Q240911]]) # [[Тэатральны рэжысэр]] ([[d:Q3387717]]) # [[Лялькавы тэатар]] ([[d:Q588750]]) # [[Салілёквіюм]] ([[d:Q184528]]) # [[Кабукі]] ([[d:Q199701]]) # [[Пэкінская опэра]] ([[d:Q335101]]) # [[Но]] ([[d:Q226887]]) # [[Сцэнаграфія]] ([[d:Q737201]]) # [[Ваянг]] ([[d:Q1078316]]) # [[Трагедыя]] ([[d:Q80930]]) === Адпачынак і забавы, 180 === # [[Адпачынак]] ([[d:Q184872]]) # [[Забава]] ([[d:Q173799]]) # '''[[Гульня]]''' ([[d:Q11410]]) # [[Парк забаваў]] ([[d:Q194195]]) # '''[[Азартная гульня]]''' ([[d:Q11416]]) ## [[Казіно]] ([[d:Q133215]]) ## [[Гульнявы кубік]] ([[d:Q45089]]) ## [[Лятарэя]] ([[d:Q189409]]) ## [[Рулетка]] ([[d:Q190975]]) ## [[Покер]] ([[d:Q80131]]) ## [[Блэкджэк]] ([[d:Q228044]]) ## [[Слот-машына]] ([[d:Q33972]]) # [[Вольны час]] ([[d:Q180910]]) # [[Вечарына]] ([[d:Q200538]]) # [[Забаўляньне]] ([[d:Q1150958]]) # [[Галаваломка]] ([[d:Q13698]]) ## [[Красворд]] ([[d:Q83207]]) ## [[Судоку]] ([[d:Q44914]]) # '''[[Цацка]]''' ([[d:Q11422]]) # [[Акварыюм]] ([[d:Q45782]]) # [[Заапарк]] ([[d:Q43501]]) # [[Гульня на дошцы]] ([[d:Q131436]]) ## '''[[Кароткія нарды]]''' ([[d:Q11411]]) ## '''[[Шахматы]]''' ([[d:Q718]]) ## [[Шашкі]] ([[d:Q1293]]) ## [[Клуэда]] ([[d:Q17245]]) ## '''[[Го]]''' ([[d:Q11413]]) ## [[Манаполія (гульня)|Манаполія]] ([[d:Q17243]]) ## [[Скрэбл]] ([[d:Q170436]]) ## [[Пачысі]] ([[d:Q796171]]) ## [[Сянці]] ([[d:Q191448]]) # [[Манкала]] ([[d:Q267989]]) # [[Марбл]] ([[d:Q200199]]) # [[Гульнёвыя карты]] ([[d:Q47883]]) # [[Кампутарная гульня]] ([[d:Q7889]]) ## [[Пакемон]] ([[d:Q864]]) ## [[Pong (гульня)|Pong]] ([[d:Q216293]]) # [[Аркадны аўтамат]] ([[d:Q192851]]) # [[Картавая гульня]] ([[d:Q142714]]) # [[Брыдж]] ([[d:Q188966]]) # [[Дартс]] ([[d:Q131471]]) # [[Даміно]] ([[d:Q32907]]) # [[Лялька]] ([[d:Q168658]]) # [[Фрысьбі]] ([[d:Q131689]]) # [[Lego]] ([[d:Q170484]]) # [[Кубік Рубіка]] ([[d:Q47043]]) # [[Сьлінкі (цацка)|Сьлінкі]] ([[d:Q1118802]]) # [[Барбі]] ([[d:Q167447]]) # [[Ёё-цацка]] ([[d:Q183621]]) ====Спорт, 131==== # '''[[Спорт]]''' ([[d:Q349]]) # [[Гульня зь мячом]] ([[d:Q877517]]) ## [[Мяч]] ([[d:Q18545]]) # [[Стадыён]] ([[d:Q483110]]) # [[Плавальны басэйн]] ([[d:Q1501]]) # '''[[Алімпійскія гульні]]''' ([[d:Q5389]]) ## [[Паралімпійскія гульні]] ([[d:Q73633]]) ## [[Летнія Алімпійскія гульні]] ([[d:Q159821]]) ## [[Зімовыя Алімпійскія гульні]] ([[d:Q82414]]) # [[Допінг]] ([[d:Q166376]]) # [[Зімовы від спорту]] ([[d:Q204686]]) # [[Кібэрспорт]] ([[d:Q300920]]) # [[Амэрыканскі футбол]] ([[d:Q41323]]) ## [[Нацыянальная футбольная ліга]] ([[d:Q1215884]]) ## [[Супэрбоўл]] ([[d:Q32096]]) # [[Аўстралійскі футбол]] ([[d:Q50776]]) # '''[[Бэйсбол]]''' ([[d:Q5369]]) ## [[Галоўная бэйсбольная ліга]] ([[d:Q1163715]]) ## [[Сусьветная сэрыя]] ([[d:Q265538]]) # '''[[Баскетбол]]''' ([[d:Q5372]]) ## [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя]] ([[d:Q155223]]) # '''[[Крыкет]]''' ([[d:Q5375]]) ## [[Чэмпіянат сьвету па крыкеце]] ([[d:Q192202]]) # [[Кэрлінг]] ([[d:Q136851]]) # [[Флорбол]] ([[d:Q206763]]) # '''[[Футбол]]''' ([[d:Q2736]]) ## [[Чэмпіянат сьвету па футболе]] ([[d:Q19317]]) ## [[Брамнік]] ([[d:Q172964]]) ## [[Чэмпіянат Эўропы па футболе]] ([[d:Q260858]]) ## [[Прэм’ер-Ліга]] ([[d:Q9448]]) ## [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] ([[d:Q18756]]) # [[Гандбол]] ([[d:Q8418]]) # [[Хакей]] ([[d:Q1622659]]) ## [[Хакей на траве]] ([[d:Q1455]]) ## [[Хакей з шайбай]] ([[d:Q41466]]) ### [[Нацыянальная хакейная ліга]] ([[d:Q1215892]]) # [[Лякрос]] ([[d:Q185851]]) # [[Пола]] ([[d:Q134211]]) # '''[[Рэгбі]]''' ([[d:Q5378]]) ## [[Рэгбіліга]] ([[d:Q10962]]) ## [[Рэгбі-7]] ([[d:Q270102]]) ## [[Рэгбійны зьвяз]] ([[d:Q5849]]) # [[Валейбол]] ([[d:Q1734]]) ## [[Пляжны валейбол]] ([[d:Q4543]]) # '''[[Лёгкая атлетыка]]''' ([[d:Q542]]) ## [[Дзесяцібор'е]] ([[d:Q184654]]) ## [[Кіданьне дыску]] ([[d:Q182570]]) ## [[Скокі ў вышыню]] ([[d:Q165704]]) ## [[Бег зь перашкодамі]] ([[d:Q537769]]) ## [[Кіданьне дзіды]] ([[d:Q178108]]) ## [[Скачок у даўжыню]] ([[d:Q170737]]) ## [[Бег]] ([[d:Q105674]]) ### [[Маратон]] ([[d:Q40244]]) ## [[Скокі з шастом]] ([[d:Q185027]]) ## [[Штурханьне ядра]] ([[d:Q180935]]) # [[Катаньне на каньках]] ([[d:Q779272]]) ## [[Фігурнае катаньне]] ([[d:Q38108]]) ## [[Канькабежны спорт]] ([[d:Q192431]]) # [[Ролікавыя канькі]] ([[d:Q1707432]]) # [[Скейтбордынг]] ([[d:Q842284]]) # [[Веславаньне на каноэ]] ([[d:Q20856109]]) # [[Скачкі ў ваду]] ([[d:Q7735]]) # [[Акадэмічнае веславаньне]] ([[d:Q159354]]) # '''[[Плаваньне]]''' ([[d:Q6388]]) # [[Воднае пола]] ([[d:Q7707]]) # [[Лоўля рыбы з вудай]] ([[d:Q1194492]]) # [[Стральба з лука]] ([[d:Q108429]]) # '''[[Аўтамабільныя гонкі]]''' ([[d:Q5386]]) ## [[Формула-1]] ([[d:Q1968]]) ## [[NASCAR]] ([[d:Q233929]]) # [[Матацыклетны спорт]] ([[d:Q328716]]) # [[Бадмінтон]] ([[d:Q7291]]) # [[Культурызм]] ([[d:Q124100]]) # [[Боччэ]] ([[d:Q895060]]) ## [[Пэтанк]] ([[d:Q189317]]) # [[Боўлінг]] ([[d:Q172809]]) # [[Більярд]] ([[d:Q3341285]]) # [[Язда на ровары]] ([[d:Q53121]]) ## [[Горны ровар]] ([[d:Q223705]]) ## [[Разьнесены старт]] ([[d:Q185948]]) ## [[Тур дэ Франс]] ([[d:Q33881]]) # [[Верхавая язда]] ([[d:Q179226]]) ## [[Выездка]] ([[d:Q216033]]) ## [[Конныя скачкі]] ([[d:Q187916]]) ## [[Радэо]] ([[d:Q207703]]) ## [[Канкур]] ([[d:Q211773]]) # [[Фэхтаваньне]] ([[d:Q12100]]) ## [[Спартовая рапіра]] ([[d:Q471447]]) ## [[Спартовая шабля]] ([[d:Q1156606]]) # '''[[Гольф]]''' ([[d:Q5377]]) # [[Гімнастыка]] ([[d:Q43450]]) ## [[Мастацкая гімнастыка]] ([[d:Q61465]]) ## [[Вольныя практыкаваньні]] ([[d:Q828144]]) ## [[Сальта]] ([[d:Q767472]]) ## [[Батут]] ([[d:Q327911]]) ## [[Апорны скачок]] ([[d:Q598168]]) # [[Сучаснае пяціборства]] ([[d:Q32485]]) # [[Альпінізм]] ([[d:Q36908]]) # [[Спартовае арыентаваньне]] ([[d:Q29358]]) # [[Стралковы спорт]] ([[d:Q206989]]) # [[Лыжны спорт]] ([[d:Q130949]]) ## [[Гарналыжны спорт]] ([[d:Q186222]]) ## [[Біятлён]] ([[d:Q166788]]) ## [[Клясычнае катаньне на лыжах]] ([[d:Q216613]]) ## [[Скачкі на лыжах з трампліну]] ([[d:Q7718]]) ## [[Слалам]] ([[d:Q4117409]]) ## [[Лыжы]] ([[d:Q172226]]) # [[Сані]] ([[d:Q181388]]) ## [[Бобслэй]] ([[d:Q177275]]) ## [[Санны спорт]] ([[d:Q273285]]) # [[Снукер]] ([[d:Q11015]]) # [[Сноўбордынг]] ([[d:Q178131]]) # [[Сквош]] ([[d:Q133201]]) # [[Сэрфінг]] ([[d:Q159992]]) # [[Настольны тэніс]] ([[d:Q3930]]) # '''[[Тэніс]]''' ([[d:Q847]]) ## [[Ракетка]] ([[d:Q240502]]) # [[Трыятлён]] ([[d:Q10980]]) # [[Цяжкая атлетыка]] ([[d:Q83462]]) # '''[[Баявыя мастацтвы]]''' ([[d:Q11417]]) # [[Бокс]] ([[d:Q32112]]) # '''[[Дзюдо]]''' ([[d:Q11420]]) # [[Каратэ]] ([[d:Q11419]]) # [[Кікбоксынг]] ([[d:Q178678]]) # [[Зьмяшаныя баявыя мастацтвы]] ([[d:Q114466]]) # [[Тэквандо]] ([[d:Q36389]]) # [[Барацьба]] ([[d:Q42486]]) ## [[Вольная барацьба]] ([[d:Q327223]]) ## [[Грэка-рымская барацьба]] ([[d:Q389654]]) ## [[Сумо]] ([[d:Q40561]]) # [[Ушу]] ([[d:Q3479346]]) == Мовы і літаратура, 308 == === Мова, 160 === ====Асноўнае, 39==== # '''[[Мова]]''' ([[d:Q315]]) # [[Штучныя мовы]] ([[d:Q33215]]) # [[Дыялект]] ([[d:Q33384]]) # [[Слоўнік]] ([[d:Q23622]]) # '''[[Граматыка]]''' ([[d:Q8091]]) ## [[Прыметнік]] ([[d:Q34698]]) ## [[Прыслоўе]] ([[d:Q380057]]) ## [[Злучнік]] ([[d:Q36484]]) ## [[Склон]] ([[d:Q128234]]) ## [[Назоўнік]] ([[d:Q1084]]) ## [[Займеньнік]] ([[d:Q36224]]) — няслушная спасылка ## [[Сказ]] ([[d:Q41796]]) ## [[Сынтаксіс]] ([[d:Q37437]]) ## [[Дзеяслоў]] ([[d:Q24905]]) # '''[[Мовазнаўства]]''' ([[d:Q8162]]) ## [[Параўнальнае мовазнаўства]] ([[d:Q878226]]) ## [[Этымалёгія]] ([[d:Q35245]]) ## [[Гістарычная лінгвістыка]] ([[d:Q190375]]) ## [[Фанэтыка]] ([[d:Q35395]]) # '''[[Пісьменнасьць]]''' ([[d:Q8236]]) # [[Марфалёгія (мовазнаўства)|Марфалёгія]] ([[d:Q38311]]) # [[Філялёгія]] ([[d:Q40634]]) # [[Вымаўленьне]] ([[d:Q184377]]) # [[Рыторыка]] ([[d:Q81009]]) # '''[[Пераклад]]''' ([[d:Q7553]]) # '''[[Слова]]''' ([[d:Q8171]]) ## '''[[Фанэма]]''' ([[d:Q8183]]) ### [[Зычныя]] ([[d:Q38035]]) ### [[Галосныя]] ([[d:Q36244]]) ## '''[[Склад]]''' ([[d:Q8188]]) # [[Пісьмо]] ([[d:Q37260]]) ## [[Дыякрытык]] ([[d:Q162940]]) ## [[Правапіс]] ([[d:Q43091]]) # '''[[Пісьменства]]''' ([[d:Q8192]]) # [[Імя]] ([[d:Q82799]]) # [[Фаналёгія]] ([[d:Q40998]]) # [[Сэмантыка]] ([[d:Q39645]]) # [[Сэміётыка]] ([[d:Q60195]]) # [[Сымбаль (знак)|Сымбаль]] ([[d:Q80071]]) ====Моўныя сем’і, 24==== # [[Моўная сям’я]] ([[d:Q25295]]) ## [[Афразійскія мовы]] ([[d:Q25268]]) ### [[Сэміцкія мовы]] ([[d:Q34049]]) ## [[Алтайскія мовы]] ([[d:Q37845]]) ### [[Цюрскія мовы]] ([[d:Q34090]]) ## [[Аўстраазіяцкія мовы]] ([[d:Q33199]]) ## [[Аўстранэзійскія мовы]] ([[d:Q49228]]) ## [[Дравідыйскія мовы]] ([[d:Q33311]]) ## [[На-дэнэ]] ([[d:Q26986]]) ## '''[[Індаэўрапейскія мовы]]''' ([[d:Q19860]]) ### [[Германскія мовы]] ([[d:Q21200]]) ### [[Іранскія мовы]] ([[d:Q33527]]) ### [[Раманскія мовы]] ([[d:Q19814]]) ### [[Славянскія мовы]] ([[d:Q23526]]) ## [[Кайсанскія мовы]] ([[d:Q33614]]) ## [[Тай-кадайскія мовы]] ([[d:Q34171]]) ## [[Нігера-кангійскія мовы]] ([[d:Q33838]]) ## [[Ніла-сахарскія мовы]] ([[d:Q33705]]) ## [[Пама-ньюнгаўскія мовы]] ([[d:Q33942]]) ## [[Кечуа (мова)|Кечуа]] ([[d:Q5218]]) ## [[Сына-тыбэцкія мовы]] ([[d:Q45961]]) ## [[Трансгвінэйскія мовы]] ([[d:Q34018]]) ## [[Уральскія мовы]] ([[d:Q34113]]) ## [[Юта-ацтэцкія мовы]] ([[d:Q34073]]) ====Альфабэт і пісьмовыя сыстэмы, 19==== # [[Альфабэт]] ([[d:Q9779]]) # [[Літара]] ([[d:Q9788]]) # [[Пісьмо Брайля]] ([[d:Q79894]]) # '''[[Арабскі альфабэт]]''' ([[d:Q8196]]) # '''[[Кітайскае пісьмо]]''' ([[d:Q8201]]) # [[Клінапіс]] ([[d:Q401]]) # '''[[Кірыліца]]''' ([[d:Q8209]]) # '''[[Дэванагары]]''' ([[d:Q38592]]) # [[Эгіпецкія герогліфы]] ([[d:Q132659]]) # [[Грузінскі альфабэт]] ([[d:Q161428]]) # '''[[Грэцкі альфабэт]]''' ([[d:Q8216]]) # '''[[Хангыль]]''' ([[d:Q8222]]) # '''[[Лацінскі альфабэт]]''' ([[d:Q8229]]) # [[Фінікійскае пісьмо]] ([[d:Q26752]]) # [[Руны]] ([[d:Q82996]]) # [[Разэцкі камень]] ([[d:Q48584]]) # [[Міжнародны фанэтычны альфабэт]] ([[d:Q21204]]) # [[Азбука Морзэ]] ([[d:Q79897]]) # [[Складовае пісьмо]] ([[d:Q182133]]) ==== Асобныя мовы, 77 ==== # [[Старажытнагрэцкая мова]] ([[d:Q35497]]) # [[Арамэйскія мовы]] ([[d:Q28602]]) # '''[[Арабская мова]]''' ([[d:Q13955]]) # '''[[Бэнгальская мова]]''' ([[d:Q9610]]) # '''[[Кітайская мова]]''' ([[d:Q7850]]) ## '''[[Паўночнакітайская мова]]''' ([[d:Q9192]]) ## [[Міньскія мовы]] ([[d:Q56504]]) ## [[Ву]] ([[d:Q34290]]) ## [[Юэ]] ([[d:Q7033959]]) # [[Дацкая мова]] ([[d:Q9035]]) # [[Эгіпецкая мова]] ([[d:Q50868]]) # '''[[Ангельская мова]]''' ([[d:Q1860]]) ## [[Стараангельская мова]] ([[d:Q42365]]) # '''[[Эспэранта]]''' ([[d:Q143]]) # '''[[Француская мова]]''' ([[d:Q150]]) # '''[[Нямецкая мова]]''' ([[d:Q188]]) # '''[[Грэцкая мова]]''' ([[d:Q9129]]) # [[Гуджараці]] ([[d:Q5137]]) # '''[[Іўрыт]]''' ([[d:Q9288]]) # '''[[Гіндустані]]''' ([[d:Q11051]]) ## '''[[Гіндзі]]''' ([[d:Q1568]]) ## [[Урду]] ([[d:Q1617]]) # [[Італьянская мова]] ([[d:Q652]]) # '''[[Японская мова]]''' ([[d:Q5287]]) # [[Яванская мова]] ([[d:Q33549]]) # [[Карэйская мова]] ([[d:Q9176]]) # '''[[Лацінская мова]]''' ([[d:Q397]]) # [[Маратгі (мова)|Маратгі]] ([[d:Q1571]]) # [[Польская мова]] ([[d:Q809]]) # '''[[Партугальская мова]]''' ([[d:Q5146]]) # '''[[Пэрсыдзкая мова]]''' ([[d:Q9168]]) # '''[[Расейская мова]]''' ([[d:Q7737]]) # '''[[Санскрыт]]''' ([[d:Q11059]]) # '''[[Гішпанская мова]]''' ([[d:Q1321]]) # '''[[Суахілі]]''' ([[d:Q7838]]) # [[Сырыйская мова]] ([[d:Q33538]]) # [[Тамільская мова]] ([[d:Q5885]]) # [[Тагальская мова]] ([[d:Q34057]]) # [[Тэлугу]] ([[d:Q8097]]) # '''[[Турэцкая мова]]''' ([[d:Q256]]) # [[Панджабі]] ([[d:Q58635]]) # [[Украінская мова]] ([[d:Q8798]]) # [[Віетнамская мова]] ([[d:Q9199]]) # [[Бірманская мова]] ([[d:Q9228]]) # [[Вугорская мова]] ([[d:Q9067]]) # [[Тайская мова]] ([[d:Q9217]]) # [[Акадзкая мова]] ([[d:Q35518]]) # [[Амхарская мова]] ([[d:Q28244]]) # [[Бэрбэрскія мовы]] ([[d:Q25448]]) # [[Копцкая мова]] ([[d:Q36155]]) # [[Самалійская мова]] ([[d:Q13275]]) # [[Інданэзійская мова]] ([[d:Q9240]]) # [[Малагасійская мова]] ([[d:Q7930]]) # [[Малайская мова]] ([[d:Q9237]]) # [[Кгмэрская мова]] ([[d:Q9205]]) # [[Армянская мова]] ([[d:Q8785]]) # [[Асамская мова]] ([[d:Q29401]]) # [[Нэпальская мова]] ([[d:Q33823]]) # [[Арыя]] ([[d:Q33810]]) # [[Палі]] ([[d:Q36727]]) # [[Сындгі]] ([[d:Q33997]]) # [[Каталянская мова]] ([[d:Q7026]]) # [[Румынская мова]] ([[d:Q7913]]) # [[Нідэрляндзкая мова]] ([[d:Q7411]]) # [[Швэдзкая мова]] ([[d:Q9027]]) # [[Ідыш]] ([[d:Q8641]]) # [[Курдзкая мова]] ([[d:Q36368]]) # [[Пушту]] ([[d:Q58680]]) # [[Баўгарская мова]] ([[d:Q7918]]) # [[Чэская мова]] ([[d:Q9056]]) # [[Сэрбскахарвацкая мова]] ([[d:Q9301]]) # [[Канадзкая мова]] ([[d:Q33673]]) # [[Малаялам]] ([[d:Q36236]]) # [[Зулу]] ([[d:Q10179]]) # [[Азэрбайджанская мова]] ([[d:Q9292]]) # [[Казаская мова]] ([[d:Q9252]]) # [[Узбэцкая мова]] ([[d:Q9264]]) ==== Візуальная/тактыльная мова, 1 ==== # [[Мігоўная мова]] ([[d:Q34228]]) === Літаратура, 148 === # '''[[Літаратура]]''' ([[d:Q8242]]) ## [[Антычная літаратура]] ([[d:Q541923]]) ### [[Бізантыйская літаратура]] ([[d:Q2265137]]) ### [[Лацінская літаратура]] ([[d:Q184890]]) ## [[Афрыканская літаратура]] ([[d:Q386319]]) ### [[Эгіпецкая літаратура]] ([[d:Q3239427]]) ## [[Арабская літаратура]] ([[d:Q194380]]) ## [[Бэльгійская літаратура]] ([[d:Q792357]]) ## [[Чэская літаратура]] ([[d:Q282445]]) ## [[Ангельская літаратура]] ([[d:Q186579]]) ### [[Літаратура ЗША]] ([[d:Q233762]]) ### [[Аўстралійская літаратура]] ([[d:Q781919]]) ### [[Брытанская літаратура]] ([[d:Q764912]]) ### [[Канадзкая літаратура]] ([[d:Q1723523]]) ### [[Ірляндзкая літаратура]] ([[d:Q683732]]) ## [[Кітайская літаратура]] ([[d:Q456012]]) ## [[Нідэрляндзкая літаратура]] ([[d:Q1853321]]) ## [[Француская літаратура]] ([[d:Q6689]]) ## [[Нямецкая літаратура]] ([[d:Q181287]]) ### [[Аўстрыйская літаратура]] ([[d:Q303779]]) ## [[Грэцкая літаратура]] ([[d:Q1089547]]) ## [[Габрэйская літаратура]] ([[d:Q1057314]]) ## [[Індыйская літаратура]] ([[d:Q622237]]) ## [[Італьянская літаратура]] ([[d:Q74217]]) ## [[Японская літаратура]] ([[d:Q231425]]) ## [[Лацінаамэрыканская літаратура]] ([[d:Q1147454]]) ## [[Мадэрнісцкая літаратура]] ([[d:Q971480]]) ## [[Пэрская літаратура]] ([[d:Q365585]]) ## [[Польская літаратура]] ([[d:Q692327]]) ## [[Партугальская літаратура]] ([[d:Q548144]]) ## [[Румынская літаратура]] ([[d:Q2077256]]) ## [[Расейская літаратура]] ([[d:Q179161]]) ## [[Гішпанская літаратура]] ([[d:Q238499]]) ## [[Турэцкая літаратура]] ([[d:Q1328366]]) # '''[[Мастацкая выдумка]]''' ([[d:Q8253]]) ## '''[[Проза]]''' ([[d:Q676]]) ### '''[[Раман]]''' ([[d:Q8261]]) ### [[Апавяданьне]] ([[d:Q49084]]) ## [[Легенда]] ([[d:Q44342]]) ## [[Сатыра]] ([[d:Q128758]]) # '''[[Кніга]]''' ([[d:Q571]]) # '''[[Энцыкляпэдыя]]''' ([[d:Q5292]]) # '''[[Паэзія]]''' ([[d:Q482]]) ## [[Эпас]] ([[d:Q37484]]) ## [[Хайку]] ([[d:Q37707]]) ## [[Санэт]] ([[d:Q80056]]) # [[Літаратурная тэорыя]] ([[d:Q459381]]) ## [[Паэтыка]] ([[d:Q835023]]) ## [[Стылістыка]] ([[d:Q28856]]) ## [[Новая крытыка]] ([[d:Q742302]]) # [[Літаратурныя жанры]] ([[d:Q223393]]) ## [[Дзіцячая літаратура]] ([[d:Q131539]]) ## [[Дэтэктыў]] ([[d:Q186424]]) ## [[Жанравая літаратура]] ([[d:Q1194480]]) ## [[Навуковая фантастыка]] ([[d:Q24925]]) ## [[Падлеткавая літаратура]] ([[d:Q1233720]]) # [[Байка]] ([[d:Q693]]) # [[Казка]] ([[d:Q699]]) # [[Фэнтэзі]] ([[d:Q132311]]) # [[Тэзаўрус]] ([[d:Q179797]]) ====Літаратурныя творы, 58==== # '''''[[Мастацтва вайны]]''''' ([[d:Q8251]]) # ''[[Звод законаў Хамурапі]]'' ([[d:Q93304]]) # ''[[Элемэнты]]'' ([[d:Q172891]]) # ''[[Яўген Анегін]]'' ([[d:Q50948]]) # ''[[Гамлет]]'' ([[d:Q41567]]) # ''[[Дзяржава (Плятон)|Дзяржава]]'' ([[d:Q123397]]) # ''[[Уладар]]'' ([[d:Q131719]]) # '''''[[Тысяча і адна ноч]]''''' ([[d:Q8258]]) # '''''[[Сон у чырвоным цераме]]''''' ([[d:Q8265]]) # ''[[Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ляманчаскі]]'' ([[d:Q480]]) # ''[[Уладар Пярсьцёнкаў]]'' ([[d:Q15228]]) # '''''[[Аповесьць пра Гэндзі]]''''' ([[d:Q8269]]) # '''''[[Эпас пра Гільгамэша]]''''' ([[d:Q8272]]) # '''''[[Іліяда]]''''' ([[d:Q8275]]) # ''[[Падарожжа на Захад]]'' ([[d:Q70784]]) # '''''[[Магабгарата]]''''' ([[d:Q8276]]) # ''[[Адысэя]]'' ([[d:Q35160]]) # ''[[Парцыфаль]]'' ([[d:Q1247232]]) # ''[[Раман трох каралеўстваў]]'' ([[d:Q70806]]) # '''''[[Шагнамэ]]''''' ([[d:Q8279]]) # ''[[Рачныя затокі]]'' ([[d:Q70827]]) # ''[[Скруткі Мёртвага мора]]'' ([[d:Q145780]]) # ''[[Кніга пераменаў]]'' ([[d:Q181937]]) # ''[[Сэптуагінта]]'' ([[d:Q29334]]) # ''[[Фаўст]]'' ([[d:Q29478]]) # ''[[Энцыкляпэдыя Брытаніка]]'' ([[d:Q455]]) # ''[[Матэматычныя пачаткі натуральнай філязофіі]]'' ([[d:Q205921]]) # ''[[Паходжаньне відаў]]'' ([[d:Q20124]]) # ''[[Оксфардзкі слоўнік ангельскай мовы]]'' ([[d:Q44996]]) # ''[[Падарожжы Гулівэра]]'' ([[d:Q181488]]) # ''[[Кароль Лір]]'' ([[d:Q181598]]) # ''[[Макбэт]]'' ([[d:Q130283]]) # ''[[Сон у Іванаву ноч]]'' ([[d:Q104871]]) # ''[[Атэльлё]]'' ([[d:Q26833]]) # ''[[Рабінзон Круза]]'' ([[d:Q483034]]) # ''[[Рамэо і Джульета]]'' ([[d:Q83186]]) # ''[[Алесіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]'' ([[d:Q92640]]) # ''[[Ганна Карэніна]]'' ([[d:Q147787]]) # ''[[Браты Карамазавы]]'' ([[d:Q183157]]) # ''[[Лавец у жыце]]'' ([[d:Q183883]]) # ''[[Хронікі Нарніі]]'' ([[d:Q483412]]) # ''[[Злачынства і пакараньне]]'' ([[d:Q165318]]) # ''[[Франкенштайн, або сучаны Прамэтэй]]'' ([[d:Q150827]]) # ''[[Адрынутыя]]'' ([[d:Q180736]]) # ''[[Маленькі прынц]]'' ([[d:Q25338]]) # ''[[Мобі Дык]]'' ([[d:Q174596]]) # ''[[1984 (раман)|1984]]'' ([[d:Q208460]]) # ''[[Стары чалавек і мора]]'' ([[d:Q26505]]) # ''[[Сто гадоў адзіноты]]'' ([[d:Q178869]]) # ''[[Пыха і перадузятасьць]]'' ([[d:Q170583]]) # [[Уліс (раман)|Уліс (раман)]] ([[d:Q6511]]) # ''[[У чаканьні Гадо]]'' ([[d:Q19871]]) # ''[[Вайна і мір]]'' ([[d:Q161531]]) # ''[[Астэрыкс]]'' ([[d:Q42490]]) # ''[[Энэіда]]'' ([[d:Q60220]]) # ''[[Мэтамарфозы]]'' ([[d:Q184742]]) # ''[[Боская камэдыя]]'' ([[d:Q40185]]) # ''[[Песьня пра Нібэлюнгаў]]'' ([[d:Q131554]]) ====Прыдуманы сусьвет, 15==== # [[Кентаўр]] ([[d:Q83203]]) # [[Хімэра]] ([[d:Q182790]]) # [[Дэман]] ([[d:Q177413]]) # [[Цмок]] ([[d:Q7559]]) # [[Фэя]] ([[d:Q8028]]) # [[Здань]] ([[d:Q45529]]) # [[Джын]] ([[d:Q3465]]) # [[Лохнэская пачвара]] ([[d:Q49658]]) # [[Вадзяная каралеўна]] ([[d:Q182559]]) # [[Пэгас]] ([[d:Q162797]]) # [[Адзінарог]] ([[d:Q7246]]) # [[Вампір]] ([[d:Q46721]]) # [[Ваўкалак]] ([[d:Q1133563]]) # [[Атлянтыда]] ([[d:Q25373]]) # [[Утопія]] ([[d:Q131156]]) ==== Выдуманыя пэрсанажы, 15 ==== # [[Бэтмэн]] ([[d:Q2695156]]) # [[Мікі Маўс]] ([[d:Q11934]]) # [[Беласьнежка]] ([[d:Q11831]]) # [[Супэрмэн]] ([[d:Q79015]]) # [[Прыгоды Тынтына]] ([[d:Q744536]]) # [[Пітэр Пэн]] ([[d:Q107190]]) # [[Санта-Кляўс]] ([[d:Q315796]]) # [[Алядын]] ([[d:Q15605357]]) # [[Джэймз Бонд]] ([[d:Q844]]) # [[Кот у капелюшы]] ([[d:Q973053]]) # [[Дракула (пэрсанаж)|Дракула]] ([[d:Q3266236]]) # [[Шэрлак Голмз]] ([[d:Q4653]]) # [[Тарзан]] ([[d:Q170241]]) # [[Тры мушкетэры]] ([[d:Q140527]]) # [[Супэргерой]] ([[d:Q188784]]) == Філязофія і рэлігія, 393 == === Філязофія, 98 === ====Асноўнае, 6==== # '''[[Філязофія]]''' ([[d:Q5891]]) # [[Філязофія мовы]] ([[d:Q484761]]) # [[Філязофія матэматыкі]] ([[d:Q180536]]) # [[Філязофія сьвядомасьці]] ([[d:Q23407]]) # [[Палітычная філязофія]] ([[d:Q179805]]) # [[Сацыяльная філязофія]] ([[d:Q180592]]) ====Гісторыя філязофіі, 13==== # [[Дасакратыкі]] ([[d:Q178540]]) # [[Філязофія антычнасьці]] ([[d:Q204100]]) ## [[Старажытнагрэцкая філязофія]] ([[d:Q999259]]) # [[Сярэднявечная філязофія]] ([[d:Q192292]]) # [[Філязофія Адраджэньня]] ([[d:Q917440]]) # [[Навачасная філязофія]] ([[d:Q860746]]) # [[Сучасная філязофія]] ([[d:Q943303]]) # [[Усходняя філязофія]] ([[d:Q307043]]) # [[Заходняя філязофія]] ([[d:Q842333]]) # [[Індыйская філязофія]] ([[d:Q376022]]) # [[Кітайская філязофія]] ([[d:Q184663]]) # [[Нямецкая філязофія]] ([[d:Q1203683]]) # [[Філязофія ЗША]] ([[d:Q2364399]]) ====Філязофскія галіны, падыходы і паняткі, 65 ==== =====Эстэтыка, 4===== # [[Эстэтыка]] ([[d:Q35986]]) # '''[[Прыгажосьць]]''' ([[d:Q7242]]) # [[Мімэзіс]] ([[d:Q468427]]) # [[Узьнёсласьць]] ([[d:Q999803]]) =====Этыка, 16===== # '''[[Этыка]]''' ([[d:Q9465]]) # [[Практычная этыка]] ([[d:Q538733]]) # [[Мэтаэтыка]] ([[d:Q56003]]) # [[Нарматыўная этыка]] ([[d:Q1321845]]) # [[Дэанталёгія]] ([[d:Q221373]]) # [[Нігілізм]] ([[d:Q80968]]) # [[Рэлятывізм]] ([[d:Q83188]]) # [[Утылітарызм]] ([[d:Q160590]]) # [[Сумленьне]] ([[d:Q193526]]) # [[Абавязак]] ([[d:Q878070]]) # [[Зло]] ([[d:Q15292]]) # '''[[Свабода волі]]''' ([[d:Q9476]]) # [[Дабро]] ([[d:Q15290]]) # [[Свабода]] ([[d:Q2979]]) # [[Мараль]] ([[d:Q48324]]) # [[Цнота]] ([[d:Q157811]]) =====Эпістэмалёгія, 14===== # '''[[Эпістэмалёгія]]''' ([[d:Q9471]]) # [[Эмпірызм]] ([[d:Q83368]]) # [[Натуралізм]] ([[d:Q56000]]) # [[Прагматызм]] ([[d:Q126692]]) # [[Рацыяналізм]] ([[d:Q483024]]) # [[Здаровы глузд]] ([[d:Q332880]]) # [[Досьвед]] ([[d:Q164359]]) # [[Факт]] ([[d:Q188572]]) # '''[[Веды]]''' ([[d:Q9081]]) # [[Лязо Окама]] ([[d:Q131012]]) # [[Меркаваньне]] ([[d:Q3962655]]) # [[Глузд]] ([[d:Q178354]]) # '''[[Ісьціна]]''' ([[d:Q7949]]) # [[Мудрасьць]] ([[d:Q799]]) =====Лёгіка, 6===== # '''[[Лёгіка]]''' ([[d:Q8078]]) # '''[[Дыялектыка]]''' ([[d:Q9453]]) # '''[[Філязофская лёгіка]]''' ([[d:Q491412]]) # [[Аргумэнт]] ([[d:Q186619]]) # [[Выснова]] ([[d:Q408386]]) # [[Парадокс]] ([[d:Q483372]]) =====Мэтафізыка, 12===== # [[Мэтафізыка]] ([[d:Q35277]]) # [[Дэтэрмінізм]] ([[d:Q131133]]) # [[Дуалізм]] ([[d:Q167312]]) # [[Ідэалізм]] ([[d:Q33442]]) # '''[[Матэрыялізм]]''' ([[d:Q7081]]) # [[Манізм]] ([[d:Q178801]]) # [[Абстракцыя]] ([[d:Q673661]]) # [[Экзыстэнцыя]] ([[d:Q468777]]) # [[Прычыннасьць]] ([[d:Q179289]]) # [[Нішто]] ([[d:Q154242]]) # [[Анталёгія]] ([[d:Q44325]]) # '''[[Рэальнасьць]]''' ([[d:Q9510]]) =====Філязофія навукі, 7===== # [[Філязофія навукі]] ([[d:Q59115]]) # [[Гіпотэза]] ([[d:Q41719]]) # [[Парадыгма]] ([[d:Q28643]]) # [[Псэўданавука]] ([[d:Q483677]]) ## [[Парапсыхалёгія]] ([[d:Q179098]]) # [[Рэдукцыянізм]] ([[d:Q206829]]) # [[Тэорыя]] ([[d:Q17737]]) =====Рэлігійная філязофія, 6===== # [[Рэлігійная філязофія]] ([[d:Q2054106]]) ## [[Будыйская філязофія]] ([[d:Q1001079]]) ## [[Ісламская філязофія]] ([[d:Q193104]]) ## [[Хрысьціянская філязофія]] ([[d:Q854807]]) # [[Філязофія рэлігіі]] ([[d:Q209295]]) # [[Абсалютнасьць]] ([[d:Q481201]]) ==== Філязофскія школы і традыцыі, 14 ==== # [[Кантынэнтальная філязофія]] ([[d:Q59104]]) # [[Экзыстэнцыялізм]] ([[d:Q38066]]) # [[Гуманізм]] ([[d:Q46158]]) # [[Лягічны пазытывізм]] ([[d:Q193627]]) # [[Мадэрнізм]] ([[d:Q878985]]) # [[Пазытывізм]] ([[d:Q131015]]) # [[Постмадэрнізм]] ([[d:Q47783]]) # [[Рамантызм]] ([[d:Q37068]]) # [[Скептыцызм]] ([[d:Q1395219]]) # [[Стаіцызм]] ([[d:Q48235]]) # [[Структуралізм]] ([[d:Q179168]]) # [[Аналітычная філязофія]] ([[d:Q183216]]) # [[Фэнамэналёгія]] ([[d:Q179235]]) # [[Тамізм]] ([[d:Q328945]]) ===Рэлігія і духоўнасьць, 87 === # '''[[Рэлігія]]''' ([[d:Q9174]]) # [[Боскасьць]] ([[d:Q178885]]) ## '''[[Бог]]''' ([[d:Q190]]) ## [[Багіня]] ([[d:Q205985]]) # [[Сьвятар]] ([[d:Q42603]]) # [[Духоўнасьць]] ([[d:Q168796]]) # '''[[Душа]]''' ([[d:Q9165]]) # [[Мэдытацыя]] ([[d:Q108458]]) # [[Малітва]] ([[d:Q40953]]) # [[Адарацыя]] ([[d:Q851918]]) # [[Абразаньне]] ([[d:Q83345]]) # [[Д’ябал]] ([[d:Q6674]]) # [[Рэлігіязнаўства]] ([[d:Q34187]]) # [[Ахвярапрынашэньне]] ([[d:Q179723]]) # [[Параўнальнае рэлігіязнаўства]] ([[d:Q1075827]]) # [[Дактрына]] ([[d:Q117850]]) # [[Народная рэлігія]] ([[d:Q1068640]]) # [[Свабода вераваньняў]] ([[d:Q171899]]) # [[Сьвецкасьць]] ([[d:Q216920]]) # [[Багаслоўе]] ([[d:Q34178]]) # [[Бог-творца]] ([[d:Q635155]]) # [[Маці-багавіца]] ([[d:Q334486]]) # [[Анімізм]] ([[d:Q43004]]) # [[Стварэньне Сусьвету]] ([[d:Q215304]]) # [[Праклён]] ([[d:Q109411]]) # [[Эсхаталёгія]] ([[d:Q170337]]) # [[Рэлігійная вера]] ([[d:Q5410500]]) # [[Міт пра паходжаньне]] ([[d:Q390248]]) # [[Уваскрасеньне]] ([[d:Q188681]]) # [[Сьвятасьць]] ([[d:Q1151419]]) # [[Звышнатуральнае]] ([[d:Q80837]]) # [[Татэмізм]] ([[d:Q947965]]) # [[Тэафанія]] ([[d:Q899918]]) # [[Апалягетыка]] ([[d:Q191776]]) # [[Пост]] ([[d:Q44602]]) # [[Ерась]] ([[d:Q160598]]) # [[Абраз]] ([[d:Q132137]]) # [[Іканаборства]] ([[d:Q181543]]) # [[Балвахвальства]] ([[d:Q840665]]) # [[Літургія]] ([[d:Q172331]]) # [[Пілігрымка]] ([[d:Q1644573]]) # [[Прароцтва]] ([[d:Q214267]]) # [[Навяртаньне]] ([[d:Q814997]]) # [[Рытуал]] ([[d:Q189819]]) # [[Шанаваньне сьвятых]] ([[d:Q1579384]]) # [[Пакланеньне]] ([[d:Q2514663]]) # [[Труп]] ([[d:Q48422]]) # [[Пахаваньне]] ([[d:Q201676]]) # [[Могілкі]] ([[d:Q39614]]) # [[Магіла]] ([[d:Q173387]]) # [[Крэмацыя]] ([[d:Q207315]]) # [[Увасабленьне сьмерці]] ([[d:Q161936]]) # [[Дух]] ([[d:Q193291]]) # [[Жыцьцё пасьля сьмерці]] ([[d:Q623282]]) # [[Рэінкарнацыя]] ([[d:Q128593]]) # [[Несьмяротнасьць]] ([[d:Q193942]]) # [[Замагільны сьвет]] ([[d:Q16354816]]) # [[Рай]] ([[d:Q3363340]]) # [[Пекла]] ([[d:Q564]]) # [[Алтар]] ([[d:Q101687]]) # [[Антыклерыкалізм]] ([[d:Q478004]]) # [[Сымбаль веры]] ([[d:Q183770]]) # [[Культ]] ([[d:Q11038979]]) # [[Манастыр]] ([[d:Q44613]]) # [[Канфэсія]] ([[d:Q13414953]]) # [[Схізма]] ([[d:Q41521]]) # [[Сэкта]] ([[d:Q19097]]) # [[Сьвятыня]] ([[d:Q697295]]) # [[Храм]] ([[d:Q44539]]) # [[Тэізм]] ([[d:Q620805]]) # [[Агнастыцызм]] ([[d:Q288928]]) # '''[[Атэізм]]''' ([[d:Q7066]]) # [[Дэізм]] ([[d:Q620629]]) # '''[[Фундамэнталізм]]''' ([[d:Q9149]]) # '''[[Монатэізм]]''' ([[d:Q9159]]) # [[Панэнтэізм]] ([[d:Q221390]]) # [[Пантэізм]] ([[d:Q728455]]) # '''[[Політэізм]]''' ([[d:Q9163]]) # [[Экумэнізм]] ([[d:Q156112]]) # [[Нэапаганства]] ([[d:Q189753]]) # [[Артадоксія]] ([[d:Q383258]]) # [[Паганства]] ([[d:Q29536]]) # [[Сынкрэтызм]] ([[d:Q172904]]) # [[Унітарыянства]] ([[d:Q106687]]) # [[Нэтэізм]] ([[d:Q871396]]) # [[Антытэізм]] ([[d:Q5522978]]) # [[Вальнадумства]] ([[d:Q210115]]) === Адмысловыя рэлігіі, 112 === ====Абрамічныя рэлігіі, 61 ==== # '''[[Хрысьціянства]]''' ([[d:Q5043]]) # [[Друзы]] ([[d:Q163943]]) # '''[[Іслам]]''' ([[d:Q432]]) # '''[[Юдаізм]]''' ([[d:Q9268]]) # [[Анёл]] ([[d:Q235113]]) # [[Сьвяты Дух]] ([[d:Q37302]]) # [[Мэсія]] ([[d:Q51626]]) # [[Грэх]] ([[d:Q60227]]) # [[Дзесяць прыказаньняў]] ([[d:Q34623]]) # [[Хрысьціянская царква]] ([[d:Q34651]]) # [[Ягова]] ([[d:Q3678579]]) # [[Шатан]] ([[d:Q35230]]) # [[Біблія]] ([[d:Q1845]]) ## [[Новы Запавет]] ([[d:Q18813]]) ## [[Стары Запавет]] ([[d:Q19786]]) # [[Божае Нараджэньне]] ([[d:Q19809]]) # [[Вялікдзень]] ([[d:Q21196]]) # [[Дзень Сьвятога Духа]] ([[d:Q39864]]) # [[Тройца]] ([[d:Q37090]]) # [[Антытрынітарызм]] ([[d:Q584205]]) # [[Каталіцтва]] ([[d:Q1841]]) ## '''[[Каталіцкая Царква]]''' ([[d:Q9592]]) ## [[Папа]] ([[d:Q19546]]) # [[Праваслаўе]] ([[d:Q3333484]]) # [[Пратэстанцтва]] ([[d:Q23540]]) ## [[Англіканства]] ([[d:Q6423963]]) ## [[Баптызм]] ([[d:Q93191]]) ## [[Эвангелізм]] ([[d:Q194253]]) ## [[Лютэранства]] ([[d:Q75809]]) ## [[Мэтадызм]] ([[d:Q33203]]) ## [[Мармоны]] ([[d:Q747802]]) ## [[Квакеры]] ([[d:Q170208]]) # [[Старажытныя ўсходнія цэрквы]] ([[d:Q49377]]) # [[Царква]] ([[d:Q16970]]) # [[Катэдра]] ([[d:Q2977]]) # [[Расейская праваслаўная царква]] ([[d:Q60995]]) # [[Кальвінізм]] ([[d:Q101849]]) # [[Пяць слупоў ісламу]] ([[d:Q176770]]) # [[Ісламскія кірункі]] ([[d:Q1192063]]) ## '''[[Шыізм]]''' ([[d:Q9585]]) ## '''[[Сунізм]]''' ([[d:Q483654]]) ## [[Суфізм]] ([[d:Q9603]]) # [[Алаг]] ([[d:Q234801]]) # [[Каран]] ([[d:Q428]]) # [[Імам]] ([[d:Q125482]]) # [[Мячэт]] ([[d:Q32815]]) # [[Хадж]] ([[d:Q234915]]) # [[Гадыс]] ([[d:Q234343]]) # [[Кааба]] ([[d:Q29466]]) # [[Мусульмане]] ([[d:Q47740]]) # [[Шарыят]] ([[d:Q482752]]) # [[Артадаксальны юдаізм]] ([[d:Q80970]]) # [[Рэфармісцкі юдаізм]] ([[d:Q1133485]]) # [[Кансэрватыўны юдаізм]] ([[d:Q205644]]) # [[Пэсах]] ([[d:Q121393]]) # [[Рабін]] ([[d:Q133485]]) # [[Сынагога]] ([[d:Q34627]]) # [[Тора]] ([[d:Q34990]]) # [[Танах]] ([[d:Q83367]]) # [[Талмуд]] ([[d:Q43290]]) # [[Ём Кіпур]] ([[d:Q132994]]) ====Усходнія рэлігіі, 45==== # [[Аяважы]] ([[d:Q217403]]) # [[Багаі]] ([[d:Q22679]]) # '''[[Будызм]]''' ([[d:Q748]]) ## [[Магаяна]] ([[d:Q48362]]) ### [[Авалакітэшвара]] ([[d:Q193849]]) ### [[Дыямэнтавая сутра]] ([[d:Q494235]]) ## [[Нірвана]] ([[d:Q42927]]) ## [[Тгэравада]] ([[d:Q132265]]) ### [[Палійскі канон]] ([[d:Q215685]]) ## [[Тыбэцкі будызм]] ([[d:Q483889]]) ## [[Ваджраяна]] ([[d:Q172175]]) ## [[Дзэн]] ([[d:Q7953]]) # '''[[Канфуцыянства]]''' ([[d:Q9581]]) ## [[Чатыры кнігі і пяць канонаў]] ([[d:Q1377760]]) # '''[[Індуізм]]''' ([[d:Q9089]]) ## [[Шываізм]] ([[d:Q234953]]) ## [[Вішнуізм]] ([[d:Q45584]]) ## [[Шактызм]] ([[d:Q849345]]) ## [[Ом (мантра)|Ом]] ([[d:Q184128]]) ## [[Аватара]] ([[d:Q83090]]) ## [[Аюрвэда]] ([[d:Q132325]]) ## [[Бгагавадгіта]] ([[d:Q46802]]) ## [[Брагма]] ([[d:Q11389]]) ## [[Брагман]] ([[d:Q746990]]) ## [[Дгарма]] ([[d:Q134293]]) ## [[Ішвара]] ([[d:Q71684]]) ## [[Карма]] ([[d:Q132196]]) ## [[Крышна]] ([[d:Q42891]]) ## [[Кумбха Мэля]] ([[d:Q10283]]) ## [[Рамаяна]] ([[d:Q37293]]) ## [[Рыгвэда]] ([[d:Q727413]]) ## [[Шыва]] ([[d:Q11378]]) ## '''[[Трымурці]]''' ([[d:Q9595]]) ## [[Упанішады]] ([[d:Q6113985]]) ## [[Вэды]] ([[d:Q39950]]) ## [[Вэданта]] ([[d:Q2512051]]) ## [[Вішну]] ([[d:Q11380]]) ## [[Ёга]] ([[d:Q9350]]) # '''[[Джайнізм]]''' ([[d:Q9232]]) # '''[[Сінтаізм]]''' ([[d:Q812767]]) # '''[[Сыкхізм]]''' ([[d:Q9316]]) ## [[Гуру Грантг Сагіб]] ([[d:Q203249]]) ## [[Залаты храм]] ([[d:Q180422]]) # '''[[Даасізм]]''' ([[d:Q9598]]) ## [[Дао Дэ Цзін]] ([[d:Q134425]]) ====Традыцыйныя рэлігіі, 7==== # [[Традыцыйныя афрыканскія рэлігіі]] ([[d:Q386498]]) # [[Кітайская народная рэлігія]] ([[d:Q1074275]]) ## [[Ю-Дзі]] ([[d:Q860434]]) # [[Шаманізм]] ([[d:Q42042]]) # '''[[Зараастрызм]]''' ([[d:Q9601]]) ## [[Авэста]] ([[d:Q83426]]) ## [[Парсі]] ([[d:Q200263]]) === Эзатэрыка, чараўніцтва і міталёгія, 94 === # [[Містыцызм]] ([[d:Q45996]]) # [[Масонства]] ([[d:Q41726]]) # [[Гнастыцызм]] ([[d:Q48420]]) # [[Магія]] ([[d:Q81741]]) ## [[Астралёгія]] ([[d:Q34362]]) ## [[Таро]] ([[d:Q583269]]) ## [[Чараўнiцтва]] ([[d:Q259745]]) # [[Акультызм]] ([[d:Q178934]]) # [[Вуду]] ([[d:Q177764]]) ====Міталёгія, 75==== # '''[[Міталёгія]]''' ([[d:Q9134]]) ## [[Фальклёр]] ([[d:Q36192]]) # [[Аўстралійская міталёгія]] ([[d:Q376608]]) # [[Кельцкая рэлігія]] ([[d:Q263031]]) # [[Старажытнаэгіпецкая міталёгія]] ([[d:Q205740]]) # [[Германскае паганства]] ([[d:Q1122452]]) # [[Старажытнагрэцкая міталёгія]] ([[d:Q34726]]) # [[Ліліт]] ([[d:Q180627]]) # [[Скандынаўская міталёгія]] ([[d:Q128285]]) # [[Рымская міталёгія]] ([[d:Q122173]]) # '''[[Абрам]]''' ([[d:Q9181]]) # [[Адам]] ([[d:Q70899]]) # [[Ева]] ([[d:Q830183]]) # [[Данііл (прарок)|Данііл]] ([[d:Q171724]]) # [[Давід]] ([[d:Q41370]]) # [[Ільля (прарок)|Ільля]] ([[d:Q133507]]) # [[Эздра]] ([[d:Q191787]]) # [[Гаўрыіл (арханёл)|Гаўрыіл]] ([[d:Q81989]]) # [[Ісая (прарок)|Ісая]] ([[d:Q188794]]) # [[Якуб]] ([[d:Q289957]]) # [[Язэп (сын Якуба)|Язэп]] ([[d:Q145746]]) # '''[[Майсей]]''' ([[d:Q9077]]) # [[Ной]] ([[d:Q81422]]) # [[Царыца Саўская]] ([[d:Q159888]]) # [[Саламон]] ([[d:Q37085]]) # [[Амон]] ([[d:Q58373]]) # [[Анубіс]] ([[d:Q47534]]) # [[Атон]] ([[d:Q130227]]) # [[Гатор]] ([[d:Q133343]]) # [[Гор]] ([[d:Q84122]]) # [[Ізыда]] ([[d:Q79876]]) # [[Асырыс]] ([[d:Q46491]]) # [[Ра]] ([[d:Q1252904]]) # [[Сьфінкс]] ([[d:Q151480]]) # [[Зэўс]] ([[d:Q34201]]) # [[Эрас]] ([[d:Q121973]]) # [[Пасэйдон]] ([[d:Q41127]]) # [[Аід]] ([[d:Q41410]]) # [[Гэра]] ([[d:Q38012]]) # [[Афрадыта]] ([[d:Q35500]]) # [[Артэміда]] ([[d:Q39503]]) # [[Атэна]] ([[d:Q37122]]) # [[Гестыя]] ([[d:Q41419]]) # [[Арэс]] ([[d:Q40901]]) # [[Гермэс]] ([[d:Q41484]]) # [[Гефэст]] ([[d:Q44384]]) # [[Апалён]] ([[d:Q37340]]) # [[Гея]] ([[d:Q93172]]) # [[Ахіл]] ([[d:Q41746]]) # [[Агамэмнан]] ([[d:Q128176]]) # [[Андрамэда]] ([[d:Q161582]]) # [[Арганаўты]] ([[d:Q165510]]) # [[Атлянт (міталёгія)|Атлянт]] ([[d:Q130818]]) # [[Дыёскуры]] ([[d:Q190103]]) # [[Цыклёп]] ([[d:Q128430]]) # [[Цэрбэр]] ([[d:Q83496]]) # [[Гэракл]] ([[d:Q122248]]) # [[Ясон]] ([[d:Q176758]]) # [[Эўропа (міталёгія)|Эўропа]] ([[d:Q165170]]) # [[Ганімэд]] ([[d:Q131588]]) # [[Алена Прыгожая]] ([[d:Q164061]]) # [[Мэдэя]] ([[d:Q174278]]) # [[Гаргона Мэдуза]] ([[d:Q160730]]) # [[Адысэй]] ([[d:Q47231]]) # [[Эдып]] ([[d:Q130890]]) # [[Арыён]] ([[d:Q201261]]) # [[Пэрсэюс]] ([[d:Q130832]]) # [[Сырэна]] ([[d:Q150986]]) # [[Кецалькоатль]] ([[d:Q179818]]) # [[Фрэя]] ([[d:Q1647325]]) # [[Одын]] ([[d:Q43610]]) # [[Тор]] ([[d:Q42952]]) # [[Юнона]] ([[d:Q125046]]) # [[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэр]] ([[d:Q4649]]) # [[Марс (міталёгія)|Марс]] ([[d:Q112]]) # [[Плютон (міталёгія)|Плютон]] ([[d:Q152262]]) # [[Вэнэра (міталёгія)|Вэнэра]] ([[d:Q47652]]) # [[Вулькан (рымскі бог)|Вулькан]] ([[d:Q4640]]) # [[Энэй]] ([[d:Q82732]]) # [[Кароль Артур]] ([[d:Q45792]]) # [[Баба-Яга]] ([[d:Q187002]]) # [[Гэнзэль і Грэтэль]] ([[d:Q11829]]) # [[Ралянд]] ([[d:Q207535]]) # [[Аматэрасу]] ([[d:Q455602]]) # [[Бэўвульф]] ([[d:Q48328]]) ## [[Грэндэль]] ([[d:Q29372]]) == Грамадзтва і грамадзкія навукі, 1006 == === Асноўнае, 207 === # [[Гуманітарныя навукі]] ([[d:Q80083]]) # [[Інфармацыйная бясьпека]] ([[d:Q189900]]) # [[Кампутарная бясьпека]] ([[d:Q3510521]]) # '''[[Інфармацыя]]''' ([[d:Q11028]]) # [[Інфармацыйная навука]] ([[d:Q16387]]) # [[Навуковае таварыства]] ([[d:Q955824]]) # [[Прафэсійнае аб’яднаньне]] ([[d:Q1110684]]) ==== Бібліятэка, 19 ==== # [[Бібліятэка]] ([[d:Q7075]]) # [[Нацыянальная бібліятэка]] ([[d:Q22806]]) # [[Электронная бібліятэка]] ([[d:Q212805]]) # [[Бібліятэчная справа]] ([[d:Q199655]]) # [[Грамадзкая бібліятэка]] ([[d:Q28564]]) # [[Школьная бібліятэка]] ([[d:Q1076099]]) # [[Бібліятэка-перасоўка]] ([[d:Q720920]]) # [[Александрыйская бібліятэка]] ([[d:Q435]]) # [[Ашурбаніпальская бібліятэка]] ([[d:Q856544]]) # [[Бібліятэка Кангрэсу]] ([[d:Q131454]]) # [[Нью-Ёрская публічная бібліятэка]] ([[d:Q219555]]) # [[Нацыянальная бібліятэка Кітаю]] ([[d:Q732353]]) # [[Нацыянальная парлямэнцкая бібліятэка (Японія)|Нацыянальная парлямэнцкая бібліятэка]] ([[d:Q477675]]) # [[Брытанская бібліятэка]] ([[d:Q23308]]) # [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]] ([[d:Q193563]]) # [[Нямецкая нацыянальная бібліятэка]] ([[d:Q27302]]) # [[Расейская дзяржаўная бібліятэка]] ([[d:Q1048694]]) # [[Ватыканская бібліятэка]] ([[d:Q213678]]) # [[Нацыянальная бібліятэка Аўстраліі]] ([[d:Q623578]]) ==== Арганізацыі, 76 ==== # [[Цэнтральная тыбэцкая адміністрацыя]] ([[d:Q326343]]) # [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў]] ([[d:Q8333]]) # [[Анёлы пекла]] ([[d:Q622188]]) # [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі СССР]] ([[d:Q80919]]) # [[Мара Сальватруча]] ([[d:Q127784]]) # [[Масад]] ([[d:Q34216]]) # [[Коза Ностра]] ([[d:Q1458155]]) # [[Якудза]] ([[d:Q183287]]) ===== Некамэрцыйныя арганізацыі, 68 ===== # [[Абвестка дню 21]] ([[d:Q208571]]) # [[Міжнароднае аб’яднаньне студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук]] ([[d:Q191866]]) # [[Аль-Каіда]] ([[d:Q34490]]) # [[Амэрыканскі нацыянальны інстытут стандартаў]] ([[d:Q180003]]) # [[Асацыяцыя генэральных штатаў студэнтаў Эўропы]] ([[d:Q431534]]) # [[Асацыяцыя вылічальнай тэхнікі]] ([[d:Q127992]]) # [[Аўстрыйская служба захаваньня памяці ахвяраў Галакосту]] ([[d:Q159486]]) # [[Аўстрыйская служба за мяжой]] ([[d:Q386730]]) # [[Більдэрбэрская група]] ([[d:Q184937]]) # [[BirdLife International]] ([[d:Q210108]]) # [[Калегія кардыналаў]] ([[d:Q852242]]) # [[Нямецкі інстытут па стандартызацыі]] ([[d:Q152746]]) # [[Эўрапейская паўднёвая абсэрваторыя]] ([[d:Q151991]]) # [[Міжнародная авіяцыйная фэдэрацыя]] ([[d:Q214130]]) # [[Міжнародная аўтамабільная фэдэрацыя]] ([[d:Q179412]]) # [[Міжнародная матацыклетная фэдэрацыя]] ([[d:Q430371]]) # [[Фундацыя вольнага апраграмаваньня]] ([[d:Q48413]]) # [[Грынпіс]] ([[d:Q81307]]) # [[ГУАМ]] ([[d:Q326816]]) # [[Гізб ут-Тагрыр]] ([[d:Q493302]]) # [[Клюб гасьціннасьці]] ([[d:Q744312]]) # [[Інстытут інжынэраў электратэхнікі і электронікі]] ([[d:Q131566]]) # [[Міжнароднае бюро мераў і вагаў]] ([[d:Q229478]]) # [[Міжнародная Рада музэяў]] ([[d:Q653054]]) # [[Міжнародная Рада па пытаньнях помнікаў і гістарычных мясьцінаў]] ([[d:Q273138]]) # [[Міжнародная гідраграфічная арганізацыя]] ([[d:Q233611]]) # [[Міжнародная марская арганізацыя]] ([[d:Q201054]]) # [[Міжнародны матэматычны зьвяз]] ([[d:Q828490]]) # [[Міжнародная арганізацыя стандартызацыі]] ([[d:Q15028]]) # '''[[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]]''' ([[d:Q7178]]) # [[Міжнароднае таварыства сьвядомасьці Крышны]] ([[d:Q190193]]) # [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў]] ([[d:Q48268]]) # [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і практычнай хіміі]] ([[d:Q33438]]) # [[Live Earth]] ([[d:Q233398]]) # [[Ісламскі фронт вызваленьня Мора]] ([[d:Q64611]]) # '''[[Нобэлеўская прэмія]]''' ([[d:Q7191]]) # [[ПЭН-клюб]] ([[d:Q206811]]) # [[Інтэрнацыянал пірацкіх партыяў]] ([[d:Q170]]) # [[Міжнародная праграма ацэнкі адукацыйных дасягненьняў навучэнцаў]] ([[d:Q323481]]) # [[Пагуоскі рух навукоўцаў]] ([[d:Q381282]]) # [[Скаўцкі рух]] ([[d:Q872181]]) # [[Армія выратаваньня]] ([[d:Q188307]]) # [[Міжнародны зьвяз раварыстаў]] ([[d:Q48663]]) # [[Арганізацыя непрадстаўленых нацыяў і народаў]] ([[d:Q215613]]) # [[WikiLeaks]] ([[d:Q359]]) # [[Сусьветнае антыдопінгавае агенцтва]] ([[d:Q749394]]) # [[Сусьветная рада цэркваў]] ([[d:Q283639]]) # [[Камітэт Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]] ([[d:Q1147477]]) # [[Кансорцыюм Сусьветнага павуціньня]] ([[d:Q37033]]) # [[Міжнародная амністыя]] ([[d:Q42970]]) # [[Г'юман Райтс Ўотч]] ([[d:Q187052]]) # [[Лекары бязь межаў]] ([[d:Q49330]]) # [[Рэпартэры бязь межаў]] ([[d:Q154330]]) # [[Transparency International]] ([[d:Q174240]]) # [[Сусьветная канфэдэрацыя падводнай дзейнасьці]] ([[d:Q845773]]) # [[Спартовы арбітражны суд]] ([[d:Q659499]]) # [[Асацыяцыя эўрапейскіх клюбаў]] ([[d:Q841054]]) # [[Эўрапейскія алімпійскія камітэты]] ([[d:Q642949]]) # [[Міжнародная фэдэрацыя валейболу]] ([[d:Q6851]]) # [[ФІБА]] ([[d:Q46199]]) # [[ФІДЭ]] ([[d:Q102178]]) # [[ФІФА]] ([[d:Q253414]]) # [[Міжнародная фэдэрацыя гімнастыкі]] ([[d:Q379079]]) # [[Міжнародная фэдэрацыя хакею на лёдзе]] ([[d:Q190173]]) # [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] ([[d:Q40970]]) # [[Нацыянальны алімпійскі камітэт]] ([[d:Q183288]]) # [[Алімпійская рада Азіі]] ([[d:Q844293]]) # [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў]] ([[d:Q35572]]) ==== Музэі, 20 ==== # [[Музэй]] ([[d:Q33506]]) # [[Амэрыканскі музэй прыродазнаўчай гісторыі]] ([[d:Q217717]]) # [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн]] ([[d:Q160236]]) # [[Нью-ёрскі музэй сучаснага мастацтва]] ([[d:Q188740]]) # [[Нацыянальны музэй антрапалёгіі]] ([[d:Q524249]]) # [[Сьмітсанаўскі інстытут]] ([[d:Q131626]]) # [[Брытанскі музэй]] ([[d:Q6373]]) # [[Нямецкі музэй]] ([[d:Q131617]]) # [[Эрмітаж]] ([[d:Q132783]]) # [[Люўр]] ([[d:Q19675]]) # [[Музэй Арсэ]] ([[d:Q23402]]) # [[Лёнданскі прыродазнаўчы музэй]] ([[d:Q309388]]) # [[Прада (музэй)|Прада]] ([[d:Q160112]]) # [[Нацыянальная галерэя]] ([[d:Q180788]]) # [[Рэйксмузэй]] ([[d:Q190804]]) # [[Уфіцы]] ([[d:Q51252]]) # [[Ватыканскія музэі]] ([[d:Q182955]]) # [[Музэй Вікторыі і Альбэрта]] ([[d:Q213322]]) # [[Нацыянальны палацавы музэй]] ([[d:Q540668]]) # [[Такійскі нацыянальны музэй]] ([[d:Q653433]]) ==== Масавыя мэдыі, 85 ==== # [[Рэкляма]] ([[d:Q37038]]) # [[Гумарыстычна-сатырычны малюнак]] ([[d:Q627603]]) # '''[[Журналістыка]]''' ([[d:Q11030]]) # '''[[Сродак масавай інфармацыі]]''' ([[d:Q11033]]) # [[Навіны]] ([[d:Q38926]]) # [[Часопіс]] ([[d:Q41298]]) # [[Сувязі з грамадзкасьцю]] ([[d:Q133080]]) # [[Франс-Прэс]] ([[d:Q40464]]) # [[Associated Press]] ([[d:Q40469]]) # [[Ройтэрз]] ([[d:Q130879]]) # [[Billboard]] ([[d:Q485240]]) # [[The Economist]] ([[d:Q180089]]) # [[Life]] ([[d:Q463198]]) # [[Mad]] ([[d:Q312086]]) # [[National Geographic]] ([[d:Q5973845]]) # [[The New Yorker]] ([[d:Q217305]]) # [[People (часопіс)|People]] ([[d:Q33659]]) # [[Playboy]] ([[d:Q150820]]) # [[Punch]] ([[d:Q849759]]) # [[Рыдэрз Дайджэсі]] ([[d:Q371820]]) # [[Rolling Stone]] ([[d:Q33511]]) # [[Scientific American]] ([[d:Q39379]]) # [[Der Spiegel]] ([[d:Q131478]]) # [[Time]] ([[d:Q43297]]) # [[Vogue]] ([[d:Q154008]]) # '''[[Газэта]]''' ([[d:Q11032]]) # [[Financial Times]] ([[d:Q183399]]) # [[Le Monde]] ([[d:Q12461]]) # [[Праўда (газэта)|Праўда]] ([[d:Q183644]]) # [[The Times]] ([[d:Q50008]]) # [[The Times of India]] ([[d:Q46807]]) # [[The New York Times]] ([[d:Q9684]]) # [[The Wall Street Journal]] ([[d:Q164746]]) # [[Вашынгтон Пост]] ([[d:Q166032]]) # [[The Goon Show]] ([[d:Q168718]]) # [[Гіт-парад]] ([[d:Q373899]]) # [[Радыёпастанова]] ([[d:Q2635894]]) # [[Вайна сусьветаў]] ([[d:Q24958]]) # [[Дакумэнтальнае кіно]] ([[d:Q93204]]) # [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз]] ([[d:Q166400]]) # [[Эмі]] ([[d:Q123737]]) # [[Тэлегульня]] ([[d:Q846662]]) # [[Сытуацыйная камэдыя]] ([[d:Q170238]]) # [[Мыльная опэра]] ([[d:Q23739]]) # [[Тэлевізійная праграма]] ([[d:Q15416]]) # [[60 хвілінаў]] ([[d:Q247869]]) # [[Усе ў сям’і]] ([[d:Q1048856]]) # [[American Idol]] ([[d:Q201052]]) # [[BBC World News]] ([[d:Q208491]]) # [[Disney Channel]] ([[d:Q178837]]) # [[Доктар Хто]] ([[d:Q34316]]) # [[Сябры (сэрыял)|Сябры]] ([[d:Q79784]]) # [[Накіравальнае сьвятло]] ([[d:Q1145764]]) # [[Дымок з руля]] ([[d:Q29641]]) # [[Я кахаю Люсі]] ([[d:Q181943]]) # [[Meet the Press]] ([[d:Q1543066]]) # [[Лятучы цырк Монці Пайтана]] ([[d:Q16401]]) # [[Карані (тэлесэрыял, 1977)|Карані]] ([[d:Q1247168]]) # [[Вуліца Сэзам]] ([[d:Q155629]]) # [[Сымпсаны]] ([[d:Q886]]) # [[Зорны шлях]] ([[d:Q1092]]) # [[Том і Джэры]] ([[d:Q131144]]) # [[The Tonight Show]] ([[d:Q1338655]]) # [[Сутоньневая зона]] ([[d:Q742103]]) # [[Тэлевізійная сетка]] ([[d:Q1254874]]) # [[Аль-Джазыра]] ([[d:Q13477]]) # [[ABC (тэлеканал)|ABC]] ([[d:Q169889]]) # [[ARD]] ([[d:Q49653]]) # [[BBC]] ([[d:Q9531]]) # [[CBS]] ([[d:Q43380]]) # [[Цэнтральная кітайская тэлевізія]] ([[d:Q207936]]) # [[CNN]] ([[d:Q48340]]) # [[Rai]] ([[d:Q19616]]) # [[ITV]] ([[d:Q220072]]) # [[NBC]] ([[d:Q13974]]) # [[PBS]] ([[d:Q215616]]) # [[Amazon.com]] ([[d:Q3884]]) # [[EBay]] ([[d:Q58024]]) # [[Facebook]] ([[d:Q355]]) # [[Myspace]] ([[d:Q40629]]) # [[X (сацыяльная сетка)|X]] ([[d:Q918]]) # [[Google search]] ([[d:Q9366]]) # [[IMDb]] ([[d:Q37312]]) # [[YouTube]] ([[d:Q866]]) # [[Вікіпэдыя]] ([[d:Q52]]) === Філязофія ўлады, этыка і боская ўлада, 5 === # [[Левіятан]] ([[d:Q193034]]) # [[Залатое правіла]] ([[d:Q189573]]) # [[Індывідуалізм]] ([[d:Q171995]]) # [[Сыманія]] ([[d:Q205302]]) # [[Нябесны мандат]] ([[d:Q875377]]) === Грамадзтва, 124 === # '''[[Грамадзтва]]''' ([[d:Q8425]]) ==== Дэмаграфія, 3 ==== # [[Дэмаграфія]] ([[d:Q37732]]) # [[Перапіс насельніцтва]] ([[d:Q39825]]) # [[Перанасяленасьць]] ([[d:Q331439]]) ==== Сацыялёгія, 10 ==== # [[Сацыялёгія]] ([[d:Q21201]]) # [[Крыміналёгія]] ([[d:Q161733]]) # [[Этыкет]] ([[d:Q188907]]) # [[Паліталёгія]] ([[d:Q36442]]) # [[Сацыяльная зьмена]] ([[d:Q1510761]]) # [[Грамадзкі кантроль]] ([[d:Q623971]]) # [[Сацыяльная група]] ([[d:Q874405]]) # [[Грамадзкія навукі]] ([[d:Q34749]]) # [[Сацыялізацыя]] ([[d:Q185467]]) # [[Субкультура]] ([[d:Q264965]]) ==== Сацыяльная структура, 26 ==== # [[Сацыяльная структура]] ([[d:Q211606]]) # [[Грамадзкае фармаваньне]] ([[d:Q1641112]]) # [[Грамадзянская супольнасьць]] ([[d:Q181865]]) # [[Грамада]] ([[d:Q177634]]) # [[Адкрытае грамадзтва]] ([[d:Q505605]]) # [[Сацыяльны капітал]] ([[d:Q214693]]) # [[Салідарнасьць]] ([[d:Q815726]]) # [[Сацыяльная згуртаванасьць]] ([[d:Q553270]]) # [[Сацыяльны інстытут]] ([[d:Q178706]]) # [[Сацыяльнае дзеяньне]] ([[d:Q769620]]) # [[Сацыялёгія сям’і]] ([[d:Q2290557]]) ===== Сацыяльны статус, 8 ===== # [[Мяншыня]] ([[d:Q30103]]) # [[Сацыяльнае стратыфікацыя]] ([[d:Q841628]]) # [[Каста]] ([[d:Q484416]]) # [[Даліты]] ([[d:Q219517]]) # [[Сацыяльная кляса]] ([[d:Q187588]]) # [[Духавенства]] ([[d:Q177826]]) # [[Сярэдняя кляса]] ([[d:Q241588]]) # [[Пралетарыят]] ([[d:Q132603]]) ===== Згуртаваньне, 7 ===== # [[Кансорцыюм]] ([[d:Q194166]]) # [[Арганізацыя]] ([[d:Q43229]]) # [[Некамэрцыйная арганізацыя]] ([[d:Q163740]]) # [[Партнэрства]] ([[d:Q728646]]) # [[Таемнае таварыства]] ([[d:Q276548]]) # [[Сацыяльная сетка (сацыялёгія)|Сацыяльная сетка]] ([[d:Q2715623]]) # [[Племя]] ([[d:Q133311]]) ==== Сацыяльныя пытаньні, 21 ==== # [[Кантрацэпцыя]] ([[d:Q122224]]) ## '''[[Аборт]]''' ([[d:Q8452]]) # [[Карупцыя]] ([[d:Q366]]) # [[Абязьлесеньне]] ([[d:Q169940]]) # '''[[Дыскрымінацыя]]''' ([[d:Q169207]]) ## [[Антысэмітызм]] ([[d:Q22649]]) ## '''[[Расізм]]''' ([[d:Q8461]]) ## [[Сэксізм]] ([[d:Q93200]]) # [[Эўтаназія]] ([[d:Q100159]]) # [[Масавы голад]] ([[d:Q168247]]) # '''[[Глябалізацыя]]''' ([[d:Q7181]]) # '''[[Правы чалавека]]''' ([[d:Q8458]]) # [[Адна сям’я — адно дзіця]] ([[d:Q221719]]) # [[Забруджваньне]] ([[d:Q58734]]) ## [[Забруджваньне паветра]] ([[d:Q131123]]) # [[Беднасьць]] ([[d:Q10294]]) # [[Устойлівае разьвіцьцё]] ([[d:Q131201]]) # '''[[Рабства]]''' ([[d:Q8463]]) # [[Грамадзкі рух]] ([[d:Q49773]]) ## [[Рух за навакольнае асяродзьдзе]] ([[d:Q2855609]]) ## '''[[Фэмінізм]]''' ([[d:Q7252]]) ==== Сацыяльная псыхалёгія, 29 ==== # [[Дзяцінства]] ([[d:Q276258]]) ## [[Навародак]] ([[d:Q576104]]) ## [[Немаўля]] ([[d:Q998]]) ## '''[[Дзіця]]''' ([[d:Q7569]]) ## [[Хлопчык]] ([[d:Q3010]]) ## [[Дзяўчынка]] ([[d:Q3031]]) # [[Моладзь]] ([[d:Q190007]]) # [[Падлетак]] ([[d:Q131774]]) # [[Дарослы]] ([[d:Q80994]]) # [[Старасьць]] ([[d:Q191089]]) # [[Агрэсіўныя паводзіны]] ([[d:Q191797]]) # [[Альтруізм]] ([[d:Q167323]]) # [[Аўтарытэт]] ([[d:Q174834]]) # [[Здрада]] ([[d:Q2166722]]) # [[Цкаваньне]] ([[d:Q240126]]) # [[Харызма]] ([[d:Q118157]]) # [[Спаборніцтва]] ([[d:Q476300]]) # [[Канфармізм]] ([[d:Q221284]]) # [[Эгацэнтрызм]] ([[d:Q463910]]) # [[Эмпатыя]] ([[d:Q182263]]) # [[Дараваньне]] ([[d:Q537963]]) # [[Гонар]] ([[d:Q207333]]) - няслушная спасылка # [[Хлусьня]] ([[d:Q4925193]]) # [[Прыватнасьць]] ([[d:Q188728]]) # [[Прымхі]] ([[d:Q179742]]) # [[Пакараньне]] ([[d:Q186361]]) # [[Павага]] ([[d:Q28510]]) # [[Сарамлівасьць]] ([[d:Q913668]]) # [[Давер]] ([[d:Q659974]]) ==== Сацыялёгія культуры, 15 ==== # [[Соцыябіялёгія]] ([[d:Q190553]]) # '''[[Зносіны]]''' ([[d:Q11024]]) # [[Флэшмоб]] ([[d:Q152263]]) # [[Мэдыязнаўства]] ([[d:Q165650]]) # [[Міжасобавыя стасункі]] ([[d:Q223642]]) ## [[Адносіны для сэксу]] ([[d:Q442358]]) ## [[Інтымныя стасункі]] ([[d:Q736922]]) ## [[Сяброўства]] ([[d:Q491]]) ## [[Нефармальны шлюб]] ([[d:Q49800]]) ## [[Манагамія]] ([[d:Q184211]]) ## [[Дваяжэнства]] ([[d:Q720243]]) ## [[Палігамія]] ([[d:Q170585]]) # [[Спатканьне]] ([[d:Q654810]]) # [[Заляцаньне]] ([[d:Q376596]]) # [[Рамантычнае каханьне]] ([[d:Q1189047]]) ==== Сэксуальнасьць, 20 ==== # [[Сэксуальнасьць чалавека]] ([[d:Q154136]]) # '''[[Мужчына]]''' ([[d:Q8441]]) # '''[[Жанчына]]''' ([[d:Q467]]) # [[Гетэрасэксуальнасьць]] ([[d:Q1035954]]) # [[Гомасэксуальнасьць]] ([[d:Q6636]]) # [[Плоцевы акт]] ([[d:Q5873]]) # [[Бясьпечны сэкс]] ([[d:Q318529]]) # [[Фэртыльнасьць]] ([[d:Q964401]]) # [[Пацалунак]] ([[d:Q7307]]) # [[Сэксапільнасьць]] ([[d:Q464859]]) # [[Сэксуальная арыентацыя]] ([[d:Q17888]]) # [[Бісэксуальнасьць]] ([[d:Q43200]]) # [[Папярэднія ласкі]] ([[d:Q5139011]]) # [[Аральны сэкс]] ([[d:Q2122]]) # [[Аргазм]] ([[d:Q5887]]) # [[Кантрацэпцыйныя пігулкі]] ([[d:Q817281]]) # [[Прэзэрватыў]] ([[d:Q14076]]) # [[Мастурбацыя]] ([[d:Q8396]]) # [[Прастытуцыя]] ([[d:Q36633]]) # [[Парнаграфія]] ([[d:Q291]]) === Палітыка і ўрад, 123 === # '''[[Палітыка]]''' ([[d:Q7163]]) # [[Маніфэст]] ([[d:Q46337]]) # [[Кабінэт міністраў]] ([[d:Q640506]]) # [[Дзяржаўны пераварот]] ([[d:Q45382]]) # [[Культ асобы]] ([[d:Q192914]]) # [[Выканаўчая ўлада]] ([[d:Q35798]]) # '''[[Урад]]''' ([[d:Q7188]]) # [[Парлямэнт]] ([[d:Q35749]]) # [[Парлямэнцкая сыстэма]] ([[d:Q166747]]) # [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] ([[d:Q49892]]) ## [[Зьмяшаная рэспубліка]] ([[d:Q49890]]) # [[Дзяржаўнае кіраваньне]] ([[d:Q31728]]) # [[Дзяржаўная палітыка]] ([[d:Q546113]]) # [[Рымскі сэнат]] ([[d:Q130614]]) # [[Надзвычайнае становішча]] ([[d:Q216227]]) # [[Галасаваньне]] ([[d:Q189760]]) # [[Выбарчая сыстэма]] ([[d:Q182985]]) # [[Дзяржава дабрабыту]] ([[d:Q192451]]) # [[Бэй]] ([[d:Q181217]]) # [[Халіф]] ([[d:Q65997]]) # [[Дыктатар]] ([[d:Q183318]]) # [[Эмір]] ([[d:Q166382]]) # [[Губэрнатар]] ([[d:Q132050]]) # [[Вялікі князь]] ([[d:Q205706]]) # [[Кіраўнік дзяржавы]] ([[d:Q48352]]) # [[Хан (тытул)|Хан]] ([[d:Q181888]]) # [[Мэр]] ([[d:Q30185]]) # [[Омбудсман]] ([[d:Q169180]]) # [[Прэзыдэнт]] ([[d:Q30461]]) # [[Прэм’ер-міністар]] ([[d:Q14212]]) # [[Прынц]] ([[d:Q2747456]]) # [[Пракурор]] ([[d:Q600751]]) # [[Сатрап]] ([[d:Q170305]]) # [[Шаг]] ([[d:Q184299]]) # [[Султан]] ([[d:Q43292]]) # [[Цар]] ([[d:Q44356]]) # [[Тыран]] ([[d:Q180095]]) # [[Візір]] ([[d:Q175240]]) ==== Формы арганізацыі, 66 ==== # [[Палітбюро]] ([[d:Q309118]]) # [[Дыктатура пралетарыяту]] ([[d:Q118365]]) # [[Галоснасьць]] ([[d:Q173100]]) # [[Рэвалюцыя]] ([[d:Q10931]]) # [[Актывізм]] ([[d:Q203764]]) # '''[[Анархізм]]''' ([[d:Q6199]]) # [[Аўтарытарызм]] ([[d:Q6229]]) # '''[[Капіталізм]]''' ([[d:Q6206]]) # [[Хрысьціянская дэмакратыя]] ([[d:Q209158]]) # '''[[Камунізм]]''' ([[d:Q6186]]) # '''[[Кансэрватызм]]''' ([[d:Q7169]]) # [[Канстытуцыяналізм]] ([[d:Q1194747]]) # [[Касмапалітызм]] ([[d:Q188843]]) # [[Дэспатызм]] ([[d:Q179352]]) # [[Эгалітарызм]] ([[d:Q188958]]) # '''[[Фашызм]]''' ([[d:Q6223]]) # [[Фэдэралізм]] ([[d:Q204886]]) # [[Зялёная палітыка]] ([[d:Q1661415]]) # '''[[Ідэалёгія]]''' ([[d:Q7257]]) # '''[[Імпэрыялізм]]''' ([[d:Q7260]]) # [[Ісламізм]] ([[d:Q189746]]) # [[Чучхэ]] ([[d:Q181800]]) # [[Ленінізм]] ([[d:Q155059]]) # '''[[Лібэралізм]]''' ([[d:Q6216]]) ## [[Клясычны лібэралізм]] ([[d:Q794394]]) # [[Лібэртарыянства]] ([[d:Q178598]]) # '''[[Марксізм]]''' ([[d:Q7264]]) # [[Мультыкультуралізм]] ([[d:Q190656]]) # '''[[Нацыяналізм]]''' ([[d:Q6235]]) # [[Нацыянал-сацыялізм]] ([[d:Q7310]]) # [[Астракізм]] ([[d:Q186240]]) # [[Патрыятызм]] ([[d:Q6241]]) # [[Сэпаратызм]] ([[d:Q194236]]) # [[Сацыял-дэмакратыя]] ([[d:Q121254]]) # '''[[Сацыялізм]]''' ([[d:Q7272]]) ## [[Дэмакратычны сацыялізм]] ([[d:Q189280]]) ## [[Сацыялістычны рэалізм]] ([[d:Q180902]]) ## [[Утапічны сацыялізм]] ([[d:Q192447]]) # [[Этатызм]] ([[d:Q322294]]) # [[Таталітарызм]] ([[d:Q128135]]) # [[Сіянізм]] ([[d:Q42388]]) # [[Абсалютная манархія]] ([[d:Q184558]]) # '''[[Каляніялізм]]''' ([[d:Q7167]]) # [[Канстытуцыйная манархія]] ([[d:Q41614]]) # '''[[Дэмакратыя]]''' ([[d:Q7174]]) ## [[Прамая дэмакратыя]] ([[d:Q171174]]) ## [[Лібэральная дэмакратыя]] ([[d:Q192125]]) ## [[Прадстаўнічая дэмакратыя]] ([[d:Q188759]]) # '''[[Дыктатура]]''' ([[d:Q317]]) # [[Асьветны абсалютызм]] ([[d:Q219934]]) # [[Гегемонія]] ([[d:Q182034]]) # [[Клептакратыя]] ([[d:Q191244]]) # [[Матрыярхат]] ([[d:Q185681]]) # [[Мэрытакратыя]] ([[d:Q178079]]) # [[Манарх]] ([[d:Q116]]) # '''[[Манархія]]''' ([[d:Q7269]]) # [[Ахлякратыя]] ([[d:Q191031]]) # [[Алігархія]] ([[d:Q79751]]) # [[Патрыярхат]] ([[d:Q181339]]) # [[Плянавая эканоміка]] ([[d:Q189724]]) # [[Плютакратыя]] ([[d:Q131708]]) # '''[[Рэспубліка]]''' ([[d:Q7270]]) ## [[Парлямэнцкая рэспубліка]] ([[d:Q4198907]]) # [[Тэхнакратыя]] ([[d:Q190044]]) # [[Тэакратыя]] ([[d:Q44405]]) # [[Трыюмвірат]] ([[d:Q83204]]) ==== Нутраная палітыка, 8 ==== # [[Грамадзтвазнаўства]] ([[d:Q837313]]) # [[Грамадзкая дамова]] ([[d:Q1326430]]) # [[Аўтаномія]] ([[d:Q484105]]) # [[Права на самавызначэньне]] ([[d:Q156595]]) # [[Грамадзянскае непадпарадкаваньне]] ([[d:Q47217]]) # [[Мітынг]] ([[d:Q175331]]) # [[Грамадзянскія свабоды]] ([[d:Q29556]]) # '''[[Прапаганда]]''' ([[d:Q7281]]) ==== Міжнародныя дачыненьні і інстытуцыі, 11 ==== # [[Дзяржаўная рэлігія]] ([[d:Q188213]]) # '''[[Палітычная партыя]]''' ([[d:Q7278]]) # [[Выбары]] ([[d:Q40231]]) # [[Рэгіёназнаўства]] ([[d:Q928786]]) # [[Міжнародныя дачыненьні]] ([[d:Q166542]]) # [[Замежная палітыка]] ([[d:Q181648]]) # '''[[Дыпляматыя]]''' ([[d:Q1889]]) ## [[Амбасадар]] ([[d:Q121998]]) ## [[Дыпляматычная місія]] ([[d:Q213283]]) # [[Заканадаўчая ўлада]] ([[d:Q11204]]) # [[Сацыялістычны інтэрнацыянал]] ([[d:Q159454]]) === Бізнэс і эканоміка, 100 === # [[Бізнэс]] ([[d:Q4830453]]) # '''[[Эканоміка]]''' ([[d:Q8134]]) ## [[Макраэканоміка]] ([[d:Q39680]]) ## [[Мікраэканоміка]] ([[d:Q39072]]) ## [[Тавар]] ([[d:Q28877]]) ## [[Паслуга]] ([[d:Q7406919]]) ## [[Попыт і прапанова]] ([[d:Q166656]]) # [[Гаспадарка]] ([[d:Q159810]]) # [[Бухгальтарскі ўлік]] ([[d:Q4116214]]) # '''[[Капітал]]''' ([[d:Q8137]]) # [[Кампанія]] ([[d:Q783794]]) # [[Каапэратыў]] ([[d:Q4539]]) # [[Карпарацыя]] ([[d:Q167037]]) # '''[[Валюта]]''' ([[d:Q8142]]) ## '''[[Эўра]]''' ([[d:Q4916]]) ## '''[[Ена]]''' ([[d:Q8146]]) ## [[Фунт стэрлінгаў]] ([[d:Q25224]]) ## [[Кітайскі юань]] ([[d:Q39099]]) ## [[Рупія]] ([[d:Q178843]]) ## '''[[Амэрыканскі даляр]]''' ([[d:Q4917]]) # [[Манэта]] ([[d:Q41207]]) # [[Банкнота]] ([[d:Q47433]]) # [[Банк]] ([[d:Q22687]]) # [[Чэк]] ([[d:Q80042]]) # [[Доўг]] ([[d:Q3196867]]) # [[Карта растэрміноўкі]] ([[d:Q161380]]) # [[Пазыка]] ([[d:Q189539]]) # [[Пазыковы адсотак]] ([[d:Q170924]]) # [[Сукупны ўнутраны прадукт]] ([[d:Q12638]]) # [[Працоўная эканоміка]] ([[d:Q28161]]) # [[Прыслуга]] ([[d:Q54128]]) # [[Фабрыка]] ([[d:Q83405]]) # [[Фінансы]] ([[d:Q43015]]) # '''[[Прамысловасьць]]''' ([[d:Q8148]]) ## '''[[Сельская гаспадарка]]''' ([[d:Q11451]]) ## [[Будаўніцтва]] ([[d:Q3875186]]) ## [[Рыбная лоўля]] ([[d:Q14373]]) ## [[Лесаводзтва]] ([[d:Q38112]]) ## [[Паляваньне]] ([[d:Q36963]]) ## [[Прамысловая вытворчасьць]] ([[d:Q187939]]) ## [[Горная справа]] ([[d:Q44497]]) ## [[Нафтаперапрацоўчы завод]] ([[d:Q12353044]]) ## [[Турызм]] ([[d:Q49389]]) ### [[Гасьцініца]] ([[d:Q27686]]) # [[Паляваньне на кітоў]] ([[d:Q42767]]) # [[Інфляцыя]] ([[d:Q35865]]) # [[Дэфляцыя]] ([[d:Q161081]]) # [[Страхаваньне]] ([[d:Q43183]]) # [[Інвэстыцыя]] ([[d:Q4290]]) # [[Мэнэджмэнт]] ([[d:Q2920921]]) # [[Рынак]] ([[d:Q37654]]) # [[Маркетынг]] ([[d:Q39809]]) # '''[[Грошы]]''' ([[d:Q1368]]) # [[Манаполія]] ([[d:Q43637]]) # [[Маральная рызыка]] ([[d:Q44454]]) # [[Маёмасьць]] ([[d:Q1400881]]) # [[Раздробны гандаль]] ([[d:Q126793]]) # [[Гандлёвы цэнтар]] ([[d:Q11315]]) # [[Супэрмаркет]] ([[d:Q180846]]) # [[Фондавая біржа]] ([[d:Q11691]]) ## [[Нью-Ёрская фондавая біржа]] ([[d:Q13677]]) ## [[NASDAQ]] ([[d:Q82059]]) ## [[Лёнданская фондавая біржа]] ([[d:Q171240]]) ## [[Такійская фондавая біржа]] ([[d:Q217475]]) # '''[[Падатак]]''' ([[d:Q8161]]) ## [[Падатак на прыбытак]] ([[d:Q645011]]) ## [[Падатак на даход]] ([[d:Q179222]]) ## [[Мытны тарыф]] ([[d:Q52389]]) # [[Гандаль]] ([[d:Q601401]]) # [[Кар’ера]] ([[d:Q282049]]) # [[Занятасьць насельніцтва]] ([[d:Q656365]]) # [[Беспрацоўе]] ([[d:Q41171]]) # [[Працоўнае права]] ([[d:Q628967]]) # [[Клясавая барацьба]] ([[d:Q1744607]]) # [[Сьвята працы]] ([[d:Q47499]]) # [[Працоўная кляса]] ([[d:Q191159]]) # [[Мінімальная зарплата]] ([[d:Q186228]]) # [[Маніфэст камуністычнай партыі]] ([[d:Q40591]]) # [[Зьмяшаная эканоміка]] ([[d:Q191675]]) # [[Эўрапейскі пазыковы крызіс]] ([[d:Q217197]]) ==== Кампаніі, 20 ==== # [[Aldi]] ([[d:Q125054]]) # [[Эпл]] ([[d:Q312]]) # [[AT&T]] ([[d:Q35476]]) # [[Bank of America]] ([[d:Q487907]]) # [[IKEA]] ([[d:Q54078]]) # [[Chevron]] ([[d:Q319642]]) # [[ExxonMobil]] ([[d:Q156238]]) # [[General Electric]] ([[d:Q54173]]) # [[Гугл]] ([[d:Q95]]) # [[IBM]] ([[d:Q37156]]) # [[Прамыслова-гандлёвы банк Кітаю]] ([[d:Q26463]]) # [[Maersk]] ([[d:Q18224]]) # [[McDonald’s]] ([[d:Q38076]]) # [[Майкрасофт]] ([[d:Q2283]]) # [[Nestlé]] ([[d:Q160746]]) # [[Пэтрабраз]] ([[d:Q210047]]) # [[Procter & Gamble]] ([[d:Q212405]]) # [[Shell plc]] ([[d:Q154950]]) # [[Соні]] ([[d:Q41187]]) # [[Ўолмарт]] ([[d:Q483551]]) === Права, 194 === # '''[[Права]]''' ([[d:Q7748]]) # [[Юрыдычная асоба]] ([[d:Q155076]]) # [[Публічнае права]] ([[d:Q207892]]) # [[Юрыспрудэнцыя]] ([[d:Q4932206]]) # [[Юрыст]] ([[d:Q185351]]) # [[Адвакат]] ([[d:Q40348]]) # [[Статутнае права]] ([[d:Q7766927]]) # [[Рэлігійнае права]] ([[d:Q670732]]) # [[Кантынэнтальнае права]] ([[d:Q5950118]]) # [[Агульнае права]] ([[d:Q30216]]) # [[Крымінальнае права]] ([[d:Q146491]]) # [[Вяршэнства закону]] ([[d:Q44918]]) # [[Міжнароднае права]] ([[d:Q4394526]]) # [[Нюрнбэрскія прынцыпы]] ([[d:Q2146981]]) # [[Усеагульная дэклярацыя правоў чалавека]] ([[d:Q7813]]) # [[Міжнародны пакт аб эканамічых, сацыяльных і культурных правах]] ([[d:Q457862]]) # [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]] ([[d:Q392119]]) # [[Афрыканскі банк разьвіцьця]] ([[d:Q340195]]) # '''[[Афрыканскі зьвяз]]''' ([[d:Q7159]]) # [[АНЗЮС]] ([[d:Q295875]]) # '''[[Арабская ліга]]''' ([[d:Q7172]]) # [[Арктычная рада]] ([[d:Q674182]]) # [[Азіяцкі банк разьвіцьця]] ([[d:Q188822]]) # [[Азіяцка-Ціхаакіянская эканамічная супраца]] ([[d:Q170481]]) # '''[[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]''' ([[d:Q7768]]) # [[Банк міжнародных разьлікаў]] ([[d:Q309195]]) # [[Баліварыянскі альянс для народаў нашай Амэрыкі]] ([[d:Q8874]]) # [[Карыбская супольнасьць]] ([[d:Q205995]]) # [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] ([[d:Q379850]]) # [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] ([[d:Q318693]]) # '''[[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]]''' ([[d:Q7779]]) # '''[[Садружнасьць нацыяў]]''' ([[d:Q7785]]) # [[Садружнасьць партугаламоўных дзяржаваў]] ([[d:Q182500]]) # [[Рада супрацы арабскіх дзяржаваў Пэрсыдзкай затокі]] ([[d:Q217172]]) # [[Рада дзяржаваў Балтыйскага мора]] ([[d:Q789769]]) # [[Усходнеафрыканская супольнасьць]] ([[d:Q337456]]) # [[Эканамічная супольнасьць краінаў Заходняй Афрыкі]] ([[d:Q193272]]) # [[Арганізацыя эканамічнай супрацы]] ([[d:Q225950]]) # [[Эўразійская эканамічная супольнасьць]] ([[d:Q473996]]) # [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] ([[d:Q4173083]]) # [[Група дваццаці]] ([[d:Q19771]]) # [[Група сямі]] ([[d:Q1764511]]) # [[Жэнэўскія канвэнцыі]] ([[d:Q133536]]) # [[Міжнародны банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] ([[d:Q191384]]) # [[Міжнародная гандлёвая палата]] ([[d:Q848633]]) # [[Міжнародная асацыяцыя разьвіцьця]] ([[d:Q827525]]) # [[Міжнародная фінансавая карпарацыя]] ([[d:Q656801]]) # [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] ([[d:Q472311]]) # [[Міжпарлямэнцкі саюз]] ([[d:Q176815]]) # [[Інтэрпол]] ([[d:Q8475]]) # [[Ісламскі банк разьвіцьця]] ([[d:Q41230]]) # [[Лацінскі зьвяз]] ([[d:Q123209]]) # [[Ліга народаў]] ([[d:Q38130]]) # '''[[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]]''' ([[d:Q7184]]) # [[Паўночнаамэрыканская зона свабоднага гандлю]] ([[d:Q181574]]) # '''[[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]]''' ([[d:Q7795]]) # [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця]] ([[d:Q41550]]) # [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] ([[d:Q191703]]) # [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] ([[d:Q81299]]) # [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў]] ([[d:Q123759]]) # [[Арганізацыя чарнаморскага эканамічнага супрацоўніцтва]] ([[d:Q380340]]) # [[Парыскі клюб]] ([[d:Q461736]]) # [[Шанхайская арганізацыя супрацы]] ([[d:Q485207]]) # [[Паўднёваазіяцкае аб’яднаньне рэгіянальнай супрацы]] ([[d:Q145700]]) # [[SEATO]] ([[d:Q277252]]) # [[Супольнасьць разьвіцьця Поўдню Афрыкі]] ([[d:Q816706]]) # [[Міжземнаморскі зьвяз]] ([[d:Q192177]]) # [[Зьвяз паўднёваамэрыканскіх нацыяў]] ([[d:Q4230]]) # '''[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]]''' ([[d:Q1065]]) ## [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] ([[d:Q41984]]) ## '''[[Міжнародны Суд ААН]]''' ([[d:Q7801]]) ## [[Міжнародны крымінальны суд]] ([[d:Q47488]]) ## '''[[Міжнародны валютны фонд]]''' ([[d:Q7804]]) ## [[Генэральны сакратар ААН]] ([[d:Q81066]]) ## '''[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]]''' ([[d:Q7809]]) ## [[Дзіцячы фонд ААН]] ([[d:Q740308]]) ## [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па прамысловаму разьвіцьцю]] ([[d:Q386120]]) ## [[Сакратарыят ААН]] ([[d:Q220563]]) ## [[Рада Бясьпекі ААН]] ([[d:Q37470]]) ## '''[[Сусьветны банк]]''' ([[d:Q7164]]) ## [[Група Сусьветнага банку]] ([[d:Q320863]]) ## '''[[Сусьветная арганізацыя здароўя]]''' ([[d:Q7817]]) ## '''[[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]]''' ([[d:Q7825]]) # [[Бэнілюкс]] ([[d:Q13116]]) # [[Цэнтральнаэўрапейскае пагадненьне аб вольным гандлі]] ([[d:Q319014]]) # [[CERN]] ([[d:Q42944]]) # [[Савет эканамічнай узаемадапамогі]] ([[d:Q191582]]) # [[Рада Эўропы]] ([[d:Q8908]]) # [[Рада Эўрапейскага зьвязу]] ([[d:Q8896]]) # [[Эканамічны і валютны зьвяз Эўрапейскага Зьвязу]] ([[d:Q212141]]) # [[Эўрапейская супольнасьць па атамнай энэргіі]] ([[d:Q8919]]) # [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] ([[d:Q488981]]) # [[Эўрапейскае аб’яднаньне вугалю і сталі]] ([[d:Q161549]]) # [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць]] ([[d:Q52847]]) # [[Эўрапейскі інвэстыцыйны банк]] ([[d:Q192247]]) # [[Эўрапейскі парлямэнт]] ([[d:Q8889]]) # '''[[Эўрапейскі Зьвяз]]''' ([[d:Q458]]) # [[Паўночная рада]] ([[d:Q146165]]) # [[Карынцкі зьвяз]] ([[d:Q332337]]) # [[Заходнеэўрапейскі зьвяз]] ([[d:Q189946]]) # [[Варшаўская дамова]] ([[d:Q41644]]) # [[Права]] ([[d:Q780687]]) - няслушная спасылка # [[Грамадзянства]] ([[d:Q42138]]) # [[Нацыянальнасьць]] ([[d:Q231002]]) # [[Канстытуцыйнае права]] ([[d:Q11206]]) # [[Вялікая хартыя вольнасьцяў]] ([[d:Q12519]]) # [[Цывільныя і палітычныя правы]] ([[d:Q191600]]) # [[Свабода слова]] ([[d:Q22692]]) # [[Фундамэнтальныя правы]] ([[d:Q3237872]]) # [[Адміністрацыйнае права]] ([[d:Q171251]]) # [[Падзяленьне ўлады]] ([[d:Q79896]]) # '''[[Канстытуцыя]]''' ([[d:Q7755]]) # [[Дэклярацыя правоў чалавека і грамадзяніна]] ([[d:Q169759]]) # [[Пашпарт]] ([[d:Q43812]]) # [[Пасьведчаньне асобы]] ([[d:Q47988]]) # [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША]] ([[d:Q127912]]) # [[Канстытуцыя ЗША]] ([[d:Q11698]]) # [[Habeas corpus]] ([[d:Q220596]]) # [[Імпічмэнт]] ([[d:Q480498]]) # [[Вета]] ([[d:Q178074]]) # [[Адміністрацыйная адзінка]] ([[d:Q56061]]) # [[Акруга]] ([[d:Q30059]]) # [[Халіфат]] ([[d:Q131401]]) # [[Места-дзяржава]] ([[d:Q133442]]) # [[Калёнія (залежная тэрыторыя)|Калёнія]] ([[d:Q133156]]) # [[Канфэдэрацыя]] ([[d:Q170156]]) # [[Графства]] ([[d:Q28575]]) # [[Герцарства]] ([[d:Q154547]]) # [[Выбарчая акруга]] ([[d:Q192611]]) # [[Эмірат]] ([[d:Q189898]]) # [[Імпэрыя]] ([[d:Q48349]]) # [[Штат (тэрыторыя)|Штат]] ([[d:Q107390]]) # [[Фэдэрацыя]] ([[d:Q43702]]) # [[Муніцыпалітэт]] ([[d:Q15284]]) # [[Нацыянальная дзяржава]] ([[d:Q179671]]) # [[Квартал]] ([[d:Q123705]]) # [[Асабістая унія]] ([[d:Q188800]]) # [[Паліцэйская дзяржава]] ([[d:Q217405]]) # [[Княства]] ([[d:Q208500]]) # [[Пратэктарат]] ([[d:Q164142]]) # [[Правінцыя]] ([[d:Q34876]]) # [[Марыянэткавая дзяржава]] ([[d:Q208164]]) # [[Аднапартыйная сыстэма]] ([[d:Q50686]]) # [[Сувэрэнная дзяржава]] ([[d:Q3624078]]) # '''[[Дзяржава]]''' ([[d:Q7275]]) # [[Унітарная дзяржава]] ([[d:Q179164]]) # [[Віртуальная супольнасьць]] ([[d:Q210980]]) # [[Цэнзура]] ([[d:Q543]]) # [[Віна (права)|Віна]] ([[d:Q705178]]) # '''[[Сьмяротная кара]]''' ([[d:Q8454]]) # [[Камэнданцкая гадзіна]] ([[d:Q223625]]) # [[Абароненасьць]] ([[d:Q2526135]]) # [[Злачынства]] ([[d:Q83267]]) # [[Напад]] ([[d:Q365680]]) # [[Парушэньне аўтарскіх правоў]] ([[d:Q647578]]) # [[Прыўлашчаньне]] ([[d:Q157833]]) # [[Вымаганьне]] ([[d:Q6452087]]) # [[Махлярства]] ([[d:Q28813]]) # [[Генацыд]] ([[d:Q41397]]) # [[Умярцьвеньне]] ([[d:Q149086]]) ## [[Забойства]] ([[d:Q132821]]) # [[Наркагандаль]] ([[d:Q844924]]) # [[Выкраданьне чалавека]] ([[d:Q318296]]) # [[Арганізаваная злачыннасьць]] ([[d:Q46952]]) # [[Пірацтва]] ([[d:Q45393]]) # [[Браканьерства]] ([[d:Q34577]]) # [[Згвалтаваньне]] ([[d:Q47092]]) # [[Рабунак]] ([[d:Q53706]]) # [[Сабатаж]] ([[d:Q193518]]) # [[Палавыя злачынствы]] ([[d:Q673281]]) # [[Кантрабанда]] ([[d:Q184840]]) # [[Крадзеж]] ([[d:Q2727213]]) # [[Катаваньні]] ([[d:Q132781]]) # [[Гвалт]] ([[d:Q124490]]) # [[Дзяржаўная здрада]] ([[d:Q160128]]) # [[Аўтарскае права]] ([[d:Q1297822]]) # [[Праўная адказнасьць]] ([[d:Q1404417]]) # [[Патэнт]] ([[d:Q253623]]) # [[Прэцэдэнт]] ([[d:Q665141]]) # [[Дамова]] ([[d:Q93288]]) # [[Права справядлівасьці]] ([[d:Q2578557]]) # [[Судовая забарона]] ([[d:Q6495575]]) # [[Маёмаснае права]] ([[d:Q1149275]]) # [[Адшкадаваньне]] ([[d:Q308922]]) # [[Довад]] ([[d:Q176763]]) # [[Сьведка]] ([[d:Q196939]]) # [[Давернае кіраваньне]] ([[d:Q854022]]) # [[Апэляцыя]] ([[d:Q329777]]) # [[Інтэлектуальная ўласнасьць]] ([[d:Q131257]]) # [[Пасрэднiцкi суд]] ([[d:Q207946]]) # [[Суд]] ([[d:Q41487]]) # [[Судовая ўлада]] ([[d:Q105985]]) # [[Судзьдзя]] ([[d:Q16533]]) # [[Правасудзьдзе]] ([[d:Q13189320]]) # [[Паліцыя]] ([[d:Q35535]]) # [[Дэцэнтралізацыя]] ([[d:Q188961]]) # [[Электронны ўрад]] ([[d:Q211017]]) # [[Ратуша]] ([[d:Q543654]]) # [[Бюракратыя]] ([[d:Q72468]]) # [[Бунт]] ([[d:Q124757]]) # '''[[Мір]]''' ([[d:Q454]]) # '''[[Вайна]]''' ([[d:Q198]]) # [[Ваенныя страты]] ([[d:Q1056901]]) # [[Абвяшчэньне вайны]] ([[d:Q334516]]) # [[Абарончы мур]] ([[d:Q57346]]) # [[Дэзэртэрства]] ([[d:Q633339]]) # [[Дуэль]] ([[d:Q191503]]) # [[Фартыфікацыя]] ([[d:Q57821]]) # [[Закон вайны]] ([[d:Q6833880]]) # [[Мэдаль]] ([[d:Q131647]]) # [[Мілітарызм]] ([[d:Q177266]]) # [[Вайскова-прамысловы комплекс]] ([[d:Q744593]]) # [[Вайсковая форма]] ([[d:Q1196123]]) # [[Найміт]] ([[d:Q178197]]) # [[Апэратыўнае мастацтва]] ([[d:Q2287072]]) # [[Пацыфізм]] ([[d:Q58848]]) # [[Ваеннапалонны]] ([[d:Q179637]]) # [[Бежанцы]] ([[d:Q131572]]) # [[Капітуляцыя]] ([[d:Q217901]]) # [[Ваеннае злачынства]] ([[d:Q135010]]) # [[Татальная вайна]] ([[d:Q154605]]) # [[Ваеннае становішча]] ([[d:Q715625]]) # [[Псыхалягічная вайна]] ([[d:Q163698]]) # [[Ваенізаваная арганізацыя]] ([[d:Q207320]]) # [[Тактыка выпаленай зямлі]] ([[d:Q208485]]) # [[Casus belli]] ([[d:Q45635]]) # [[Дэмілітарызаваная зона]] ([[d:Q41691]]) # [[Галоўнакамандуючы]] ([[d:Q380782]]) # [[Загінуў у баі]] ([[d:Q210392]]) # [[Рэпарацыя]] ([[d:Q194181]]) # [[Спыненьне агню]] ([[d:Q208383]]) # [[Вайсковая апэрацыя]] ([[d:Q645883]]) # [[Падразьдзяленьне спэцыяльнага прызначэньня]] ([[d:Q234497]]) # [[Гонка ўзбраеньняў]] ([[d:Q322348]]) # '''[[Армія]]''' ([[d:Q8473]]) # [[Воінская павіннасьць]] ([[d:Q580750]]) # [[Вайсковая падрыхтоўка]] ([[d:Q2351849]]) # [[Вайсковая лягістыка]] ([[d:Q163059]]) # [[Вайсковая навука]] ([[d:Q192386]]) # [[Вайсковая стратэгія]] ([[d:Q219087]]) # [[Вайсковая тактыка]] ([[d:Q207645]]) # [[Узброеныя сілы]] ([[d:Q772547]]) # [[Вайскова-паветраныя сілы]] ([[d:Q61883]]) # [[Вайскова-марскія сілы]] ([[d:Q4508]]) # [[Сухаземныя войскі]] ([[d:Q37726]]) # [[Пяхота]] ([[d:Q29171]]) # [[Кавалерыя]] ([[d:Q47315]]) # [[Бітва]] ([[d:Q178561]]) # [[Вайсковая блякада]] ([[d:Q273976]]) # [[Бой]] ([[d:Q650711]]) # [[Ваенныя дзеяньні]] ([[d:Q831663]]) # [[Наступ]] ([[d:Q2001676]]) # [[Аблога]] ([[d:Q188055]]) # [[Вайсковая арганізацыйная структура]] ([[d:Q15627509]]) # [[Кіраваньне войскам]] ([[d:Q21662260]]) # [[Дывізія]] ([[d:Q169534]]) # [[Батальён]] ([[d:Q6382533]]) # [[Штаб]] ([[d:Q6813432]]) # [[Вайсковае званьне]] ([[d:Q56019]]) # [[Маршал]] ([[d:Q111837]]) # [[Генэрал]] ([[d:Q83460]]) # [[Адмірал]] ([[d:Q132851]]) # [[Афіцэр]] ([[d:Q189290]]) # [[Палкоўнік]] ([[d:Q104680]]) # [[Маёр]] ([[d:Q983927]]) # [[Капітан]] ([[d:Q19100]]) # [[Лейтэнант]] ([[d:Q186024]]) # [[Сяржант]] ([[d:Q157696]]) # [[Шараговец]] ([[d:Q158668]]) # [[Салдат]] ([[d:Q4991371]]) # [[Матрос]] ([[d:Q707995]]) # '''[[Грамадзянская вайна]]''' ([[d:Q8465]]) # [[Этнічны канфлікт]] ([[d:Q766875]]) # [[Уварваньне]] ([[d:Q467011]]) # [[Паўстаньне]] ([[d:Q124734]]) # '''[[Тэрарызм]]''' ([[d:Q7283]]) # [[Паветраная вайна]] ([[d:Q471145]]) # [[Супрацьпаветраная абарона]] ([[d:Q843941]]) # [[Супрацьтанкавая абарона]] ([[d:Q316936]]) # [[Танкавае войска]] ([[d:Q568312]]) # [[Традыцыйная вайна]] ([[d:Q429245]]) # [[Шпіянаж]] ([[d:Q165950]]) # [[Партызанская вайна]] ([[d:Q80895]]) # [[Вайна на моры]] ([[d:Q876274]]) # [[Снайпэр]] ([[d:Q201948]]) # [[Пазыцыйная вайна]] ([[d:Q241059]]) === Сацыяльнае забесьпячэньне, 9 === # [[Сацыяльная абарона]] ([[d:Q2483208]]) # [[Валянтэрства]] ([[d:Q188844]]) # [[Сацыяльнае забесьпячэньне]] ([[d:Q12002092]]) # [[Прыймовая сям’я]] ([[d:Q1430789]]) ## [[Усынаўленьне]] ([[d:Q180472]]) ==== Інстытуцыі, 4 ==== # [[Школа-інтэрнат]] ([[d:Q269770]]) # [[Сіроцкі дом]] ([[d:Q160645]]) # [[Турма]] ([[d:Q40357]]) # [[Сацыяльная работа]] ([[d:Q205398]]) === Адукацыя, 91 === # '''[[Адукацыя]]''' ([[d:Q8434]]) ## [[Пачатковая адукацыя]] ([[d:Q975085]]) ## [[Сярэдняя адукацыя]] ([[d:Q13006147]]) # [[Коледж]] ([[d:Q189004]]) # [[Навучальны плян]] ([[d:Q207137]]) # [[Навучаньне]] ([[d:Q133500]]) # [[Школа]] ([[d:Q3914]]) # [[Настаўнік]] ([[d:Q37226]]) # [[Тэст]] ([[d:Q27318]]) # [[Унівэрсытэт]] ([[d:Q3918]]) # [[Дыстанцыйнае навучаньне]] ([[d:Q159595]]) # [[Вышэйшая адукацыя]] ([[d:Q136822]]) # [[Сем вольных мастацтваў]] ([[d:Q189329]]) # [[Электроннае навучаньне]] ([[d:Q182250]]) # [[Акадэмія]] ([[d:Q162633]]) # [[Вучань]] ([[d:Q48282]]) # [[Стыпэндыя]] ([[d:Q188823]]) # [[Мэдрэсэ]] ([[d:Q132834]]) # [[Дзіцячы садок]] ([[d:Q126807]]) # [[Доктарская дысэртацыя]] ([[d:Q187685]]) # [[Дыплём]] ([[d:Q217577]]) # [[Балёнскі працэс]] ([[d:Q187073]]) # [[Пэдагогіка]] ([[d:Q7922]]) # [[Чытаньне]] ([[d:Q199657]]) # [[Пачатковая школа]] ([[d:Q9842]]) # [[Кансэрваторыя]] ([[d:Q184644]]) ==== Адукацыйныя ўстановы, 65 ==== # [[Унівэрсытэт аль-Караўін]] ([[d:Q378014]]) # [[Унівэрсытэт Аль-Азгар]] ([[d:Q173959]]) # [[Каірскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q194445]]) # [[Кейптаўнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q951305]]) # [[Фэдэральны ўнівэрсытэт Рыю-дэ-Жанэйру]] ([[d:Q586904]]) # [[Нацыянальны аўтаномны ўнівэрсытэт Мэксыкі]] ([[d:Q222738]]) # [[Унівэрсытэт Брытанскай Калюмбіі]] ([[d:Q391028]]) # [[Унівэрсытэт Буэнас-Айрэса]] ([[d:Q194223]]) # [[Таронтаўскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q180865]]) # [[Чыкагаўскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q131252]]) # [[Каліфарнійскі тэхналягічны інстытут]] ([[d:Q161562]]) # [[Унівэрсытэт Джонза Гопкінза]] ([[d:Q193727]]) # [[Масачусэцкі тэхналягічны інстытут]] ([[d:Q49108]]) # [[Стэнфардзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q41506]]) # [[Д’юкаўскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q168751]]) # [[Унівэрсытэт Паўночнай Караліны ў Чапэл-Гіл]] ([[d:Q192334]]) # [[Вірджынскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q213439]]) # [[Мічыганскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q230492]]) # [[Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Бэрклі]] ([[d:Q168756]]) # [[Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Лос-Анджэлесе]] ([[d:Q174710]]) # [[Ліга блюшчу]] ([[d:Q49113]]) # [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q13371]]) # [[Ельскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49112]]) # [[Прынстанскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q21578]]) # [[Браўнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49114]]) # [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49088]]) # [[Карнэльскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49115]]) # [[Дартмуцкі каледж]] ([[d:Q49116]]) # [[Пэнсыльванскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q49117]]) # [[Кіёцкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q336264]]) # [[Такійскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q7842]]) # [[Калькуцкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q1145306]]) # [[Індыйскі навуковы інстытут]] ([[d:Q948720]]) # [[Індыйскі тэхналягічны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q622358]]) # [[Індыйскія інстытуты кіраваньня]] ([[d:Q46026]]) # [[Фуданскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q495015]]) # [[Ганконскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q15568]]) # [[Нанкінскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q683580]]) # [[Пэкінскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q16952]]) # [[Цынхуаскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q16955]]) # [[Чжэцьзянскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q197543]]) # [[Балёнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q131262]]) # [[Капэнгагенскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q186285]]) # [[Мадрыдзкі ўнівэрсытэт Камплютэнсэ]] ([[d:Q219694]]) # [[Венскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q165980]]) # [[Лейдэнскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q156598]]) # [[Рымскі ўнівэрсытэт Ля-Сапіенца]] ([[d:Q209344]]) # [[Саляманскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q308963]]) # [[Цюрыская тэхнічная школа]] ([[d:Q11942]]) # [[Парыскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q209842]]) # [[Сарбона]] ([[d:Q214654]]) # [[Унівэрсытэт П’ера і Марыі Кюры]] ([[d:Q1144549]]) # [[Мюнхэнскі ўнівэрсытэт Людвіга-Максіміляна]] ([[d:Q55044]]) # [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт імя Гумбальтаў]] ([[d:Q152087]]) # [[Франкфурцкі ўнівэрсытэт імя Гётэ]] ([[d:Q50662]]) # [[Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q151510]]) # [[Кембрыдзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q35794]]) # [[Оксфардзкі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q34433]]) # [[Лёнданскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q170027]]) # [[Карлаў унівэрсытэт]] ([[d:Q31519]]) # [[Ягелонскі ўнівэрсытэт]] ([[d:Q189441]]) # [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q13164]]) # [[Санкт-Пецярбурскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q27621]]) # [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі]] ([[d:Q84151]]) # [[Аўстралійскі нацыянальны ўнівэрсытэт]] ([[d:Q127990]]) === Культурная антрапалёгія, этнаграфія, звычаі, норавы, традыцыі, побыт, 52 === # '''[[Культура]]''' ([[d:Q11042]]) # [[Фэстываль]] ([[d:Q132241]]) # [[Сьвята]] ([[d:Q1445650]]) # [[Сьцяг]] ([[d:Q14660]]) # [[Канібалізм]] ([[d:Q44595]]) # [[Традыцыя]] ([[d:Q82821]]) # [[Дзень нараджэньня]] ([[d:Q47223]]) # [[Ураза-байрам]] ([[d:Q464458]]) # [[Гэлаўін]] ([[d:Q251868]]) # [[Карнавал]] ([[d:Q4618]]) # [[Рамадан]] ([[d:Q41662]]) # [[Карона]] ([[d:Q170984]]) ==== Сям’я і сваяцтва, 36 ==== # [[Роднасьць]] ([[d:Q171318]]) # '''[[Сям’я]]''' ([[d:Q8436]]) ## [[Хатняя гаспадарка]] ([[d:Q259059]]) ## [[Ядзерная сям’я]] ([[d:Q720069]]) ## [[Пашыраная сям’я]] ([[d:Q721790]]) ## [[Зводная сям’я]] ([[d:Q927143]]) # [[Сваяцтва]] ([[d:Q954007]]) # [[Род]] ([[d:Q211503]]) # [[Канкубінат]] ([[d:Q188790]]) # [[Крэўнае сваяцтва]] ([[d:Q774347]]) # [[Сірата]] ([[d:Q193279]]) # [[Гадаванец]] ([[d:Q39201]]) # [[Сужэнец]] ([[d:Q1196129]]) # [[Бацькі]] ([[d:Q7566]]) ## [[Хросны бацька]] ([[d:Q223973]]) # [[Сыблінг]] ([[d:Q31184]]) ## [[Блізьнюк]] ([[d:Q159979]]) # [[Унук]] ([[d:Q3603531]]) # [[Заручыны]] ([[d:Q157512]]) # [[Вясельле]] ([[d:Q49836]]) # [[Пасаг]] ([[d:Q45803]]) # '''[[Шлюб]]''' ([[d:Q8445]]) ## [[Грамадзянскі шлюб]] ([[d:Q205572]]) ## [[Грамадзянскае партнэрства]] ([[d:Q41075]]) ## [[Фіктыўны шлюб]] ([[d:Q279394]]) # [[Плянаваньне сям’і]] ([[d:Q1280670]]) ## [[Роды]] ([[d:Q34581]]) ## [[Сурагатнае мацярынства]] ([[d:Q334645]]) ## [[Бязьдзетнасьць]] ([[d:Q1421842]]) # [[Выхаваньне]] ([[d:Q1217379]]) ## [[ЛГБТ-сям’я]] ([[d:Q46839]]) # [[Развод]] ([[d:Q93190]]) # [[Шлюбная здрада]] ([[d:Q2914621]]) # [[Удоўства]] ([[d:Q16675060]]) # [[Кровазьмяшэньне]] ([[d:Q127683]]) # [[Хатні гвалт]] ([[d:Q156537]]) ==== Упрыгожаньне, 4 ==== # [[Барада]] ([[d:Q42804]]) # [[Маска]] ([[d:Q161524]]) # [[Татуіроўка]] ([[d:Q43006]]) # [[Ювэлірнае ўпрыгожаньне]] ([[d:Q161439]]) === Рэвалюцыйныя рухі і грамадзка-палітычныя пераўтварэньні, 9 === # [[Грамадзкае здароўе]] ([[d:Q189603]]) # [[Тэрапія]] ([[d:Q179661]]) # [[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]] ([[d:Q49617]]) # [[Аксамітная рэвалюцыя]] ([[d:Q182817]]) # [[Дырэкторыя]] ([[d:Q219817]]) # [[Эпоха тэрору]] ([[d:Q193547]]) # [[Нацыянальны канвэнт]] ([[d:Q219825]]) # [[Травеньскія падзеі ў Францыі 1968 году]] ([[d:Q6743]]) == Біялёгія і мэдыцына, 1100 == === Палеанталёгія, 11 === # [[Палеанталёгія]] ([[d:Q7205]]) ===== Дыназаўр, 10 ===== # '''[[Дыназаўр]]''' ([[d:Q430]]) # [[Алязаўр]] ([[d:Q14400]]) # [[Анкілязаўр]] ([[d:Q40621]]) # [[Апатазаўр]] ([[d:Q14326]]) # [[Брахіязаўр]] ([[d:Q14397]]) # [[Дыплядок]] ([[d:Q14330]]) # [[Стэгазаўр]] ([[d:Q14388]]) # [[Трыцэратапс]] ([[d:Q14384]]) # [[Тыраназаўр]] ([[d:Q14332]]) # [[Вэляцыраптар]] ([[d:Q14403]]) === Біялёгія, 91 === # '''[[Біялёгія]]''' ([[d:Q420]]) ## '''[[Батаніка]]''' ([[d:Q441]]) ## [[Заалёгія]] ([[d:Q431]]) # '''[[Біялягічная клясыфікацыя]]''' ([[d:Q11398]]) ## [[Сыстэматыка]] ([[d:Q3516404]]) ## '''[[Від (біялёгія)|Від]]''' ([[d:Q7432]]) ## [[Род (біялёгія)|Род]] ([[d:Q34740]]) ## [[Сямейства (біялёгія)|Сямейства]] ([[d:Q35409]]) ## [[Атрад (біялёгія)|Атрад/парадак]] ([[d:Q36602]]) ## [[Кляса (біялёгія)|Кляса]] ([[d:Q37517]]) ## [[Тып (біялёгія)|Тып]] ([[d:Q38348]]) ## [[Царства (біялёгія)|Царства]] ([[d:Q36732]]) ## [[Дамэн (біялёгія)|Дамэн]] ([[d:Q146481]]) # '''[[Эвалюцыя]]''' ([[d:Q1063]]) ## [[Натуральны адбор]] ([[d:Q43478]]) ## [[Плоцевы адбор]] ([[d:Q206913]]) # [[Генэтыка]] ([[d:Q7162]]) ## '''[[Дэзоксырыбануклійная кісьля]]''' ([[d:Q7430]]) ## [[Рыбануклійныя кісьлі]] ([[d:Q11053]]) ## [[Ген]] ([[d:Q7187]]) ## [[Геном]] ([[d:Q7020]]) ## [[Генэтычны дрэйф]] ([[d:Q486420]]) ## [[Спадчыннасьць]] ([[d:Q178694]]) ## [[Мутацыя]] ([[d:Q42918]]) # [[Малекулярная біялёгія]] ([[d:Q7202]]) ## [[Заданьне пасьлядоўнасьці ДНК]] ([[d:Q380546]]) # '''[[Жыцьцё]]''' ([[d:Q3]]) ## '''[[Сьмерць]]''' ([[d:Q4]]) ## [[Абіягенэз]] ([[d:Q231218]]) # [[Мікрабіялёгія]] ([[d:Q7193]]) # [[Мікалёгія]] ([[d:Q7175]]) # [[Адаптацыя]] ([[d:Q483921]]) # [[Філягенэтыка]] ([[d:Q171184]]) # '''[[Арганізм]]''' ([[d:Q7239]]) # [[Эўкарыёты]] ([[d:Q19088]]) ==== Экалёгія, 18 ==== # [[Білягічная разнастайнасьць]] ([[d:Q47041]]) # [[Сымбіёз]] ([[d:Q121610]]) ## [[Канкурэнцыя]] ([[d:Q45767]]) ## [[Фітафаг]] ([[d:Q59099]]) ## [[Паразытызм]] ([[d:Q186517]]) ## [[Драпежніцтва]] ([[d:Q170430]]) # [[Біём]] ([[d:Q101998]]) # [[Харчовы ланцужок]] ([[d:Q159462]]) # [[Пражываньне]] ([[d:Q52105]]) # [[Інвазійны від]] ([[d:Q183368]]) # [[Экалягічная ніша]] ([[d:Q172861]]) # '''[[Экалёгія]]''' ([[d:Q7150]]) # [[Экасыстэма]] ([[d:Q37813]]) # '''[[Віды пад пагрозай выміраньня]]''' ([[d:Q11394]]) # [[Вымiраньне]] ([[d:Q123509]]) # [[Экстрэмафіл]] ([[d:Q206912]]) # [[Папуляцыя]] ([[d:Q2625603]]) # [[Трафічны ўзровень]] ([[d:Q1053008]]) ==== Біяхімія, 31 ==== # [[Альфа-аміляза]] ([[d:Q106951023]]) # [[Біямалекула]] ([[d:Q206229]]) # [[Фарбнік]] ([[d:Q910979]]) ## [[Каратыноід]] ([[d:Q191907]]) ## [[Хлярафіл]] ([[d:Q43177]]) ## [[Мэлянін]] ([[d:Q187526]]) # '''[[Вугляводы]]''' ([[d:Q11358]]) ## [[Цэлюлёза]] ([[d:Q80294]]) ## [[Крухмал]] ([[d:Q41534]]) ## '''[[Цукар]]''' ([[d:Q11002]]) # [[Тлушч]] ([[d:Q127980]]) - няслушная спасылка ## [[Тлустыя кісьлі]] ([[d:Q61476]]) ## '''[[Ліпіды]]''' ([[d:Q11367]]) # '''[[Бялкі]]''' ([[d:Q8054]]) ## '''[[Фэрмэнты]]''' ([[d:Q8047]]) ## [[Гемаглябін]] ([[d:Q43041]]) ## [[Амінакісьлі]] ([[d:Q8066]]) # '''[[Гармоны]]''' ([[d:Q11364]]) ## [[Эстрагены]] ([[d:Q277954]]) ## [[Тэстастэрон]] ([[d:Q1318776]]) # [[Алькалёід]] ([[d:Q70702]]) # [[Ляктоза]] ([[d:Q127900]]) # [[Хітын]] ([[d:Q161219]]) # [[Глікаген]] ([[d:Q174936]]) # [[Халестэрын]] ([[d:Q43656]]) # [[Нуклійныя кісьлі]] ([[d:Q123619]]) # [[Адрэналін]] ([[d:Q132621]]) # [[Фэрамоны]] ([[d:Q167377]]) # [[Фітагармон]] ([[d:Q192949]]) # [[Прыёны]] ([[d:Q47051]]) ==== Мікрабіялёгія, 6 ==== # '''[[Археі]]''' ([[d:Q10872]]) # '''[[Бактэрыі]]''' ([[d:Q10876]]) ## [[Кішачны пруток]] ([[d:Q25419]]) # '''[[Пратысты]]''' ([[d:Q10892]]) # '''[[Вірус]]''' ([[d:Q808]]) ## [[Вірус імунадэфіцыту чалавека]] ([[d:Q15787]]) === Батаніка, 215 === ==== Фізыялёгія расьлінаў, 7 ==== # '''[[Фотасынтэз]]''' ([[d:Q11982]]) # [[Трансьпірацыя]] ([[d:Q167980]]) ===== Размнажэньне расьлінаў, 5 ===== # [[Размнажэньне расьлінаў]] ([[d:Q2725616]]) # [[Гамэтафіт]] ([[d:Q189951]]) # [[Апыленьне]] ([[d:Q134624]]) # [[Мэтагенэз]] ([[d:Q725951]]) # [[Спарафіт]] ([[d:Q647173]]) ==== Анатомія і марфалёгія расьлінаў, 25 ==== # [[Расьлінная вуза]] ([[d:Q1056194]]) ## [[Вузная сьценка]] ([[d:Q128700]]) # [[Кара]] ([[d:Q184453]]) # [[Ягада (батаніка)|Ягада]] ([[d:Q13184]]) # '''[[Кветка]]''' ([[d:Q506]]) ## [[Пылок]] ([[d:Q79932]]) # '''[[Плод]]''' ([[d:Q1364]]) # [[Лісьце]] ([[d:Q33971]]) # [[Корань]] ([[d:Q41500]]) # [[Насеньне]] ([[d:Q40763]]) # [[Прадушынка]] ([[d:Q216635]]) # [[Трава]] ([[d:Q190903]]) # [[Ліяна]] ([[d:Q14079]]) # [[Хмызьняк]] ([[d:Q42295]]) # '''[[Дрэва]]''' ([[d:Q10884]]) # [[Сьцябло]] ([[d:Q134267]]) # [[Ствол]] ([[d:Q193472]]) # '''[[Драўніна]]''' ([[d:Q287]]) # [[Эпідэрма]] ([[d:Q796482]]) # [[Склеранхіма]] ([[d:Q375601]]) # [[Мэрыстэма]] ([[d:Q207604]]) # [[Судзінкавая тканіна]] ([[d:Q968604]]) # [[Камбій]] ([[d:Q369429]]) ===== Анатомія і марфалёгія грыбоў, 2 ===== # [[Гіфа]] ([[d:Q193129]]) # [[Грыбня]] ([[d:Q326228]]) ==== Грыбы, 13 ==== # '''[[Грыбы]]''' ([[d:Q764]]) # [[Плодавае цела]] ([[d:Q83093]]) # [[Аскаміцэты]] ([[d:Q174726]]) # [[Базідыяльныя грыбы]] ([[d:Q174698]]) # [[Зыгаміцэты]] ([[d:Q215384]]) # [[Пячурыца]] ([[d:Q390456]]) — няслушная спасылка # [[Баравік]] ([[d:Q19740]]) # [[Лісічка сапраўдная]] ([[d:Q188749]]) # [[Вустрыцавае дрэўнавушка]] ([[d:Q186451]]) # [[Шыітаке]] ([[d:Q320999]]) # [[Труфэль]] ([[d:Q2690965]]) # [[Чырвоны мухамор]] ([[d:Q131227]]) # [[Паганка]] ([[d:Q188643]]) ==== Расьліны, 172 ==== # '''[[Расьліны]]''' ([[d:Q756]]) ===== Бяскветкавыя расьліны, 4 ===== # [[Папаратнікі]] ([[d:Q80005]]) # [[Пячоначнікі]] ([[d:Q189808]]) # [[Мхі]] ([[d:Q25347]]) # [[Хвошч]] ([[d:Q28114]]) ===== Кветкавыя расьліны, 79 ===== # [[Кветкавыя расьліны]] ([[d:Q25314]]) # [[Геранія]] ([[d:Q157211]]) # [[Лілея]] ([[d:Q5194627]]) # [[Бярозкавыя]] ([[d:Q145777]]) # [[Спаржакветныя]] ([[d:Q26229]]) # [[Агава]] ([[d:Q155874]]) # [[Альяс]] ([[d:Q127134]]) # [[Глядыёлюс]] ([[d:Q156207]]) # [[Касачовыя]] ([[d:Q155941]]) # [[Лантуш майскі]] ([[d:Q101711]]) # [[Нарцыс]] ([[d:Q29465]]) # [[Архідныя]] ([[d:Q25308]]) # [[Юка]] ([[d:Q156317]]) # [[Шальнікакветныя]] ([[d:Q27341]]) # [[Ароньнікавыя]] ([[d:Q48227]]) # [[Антурыюм]] ([[d:Q239835]]) # [[Верасакветныя]] ([[d:Q21737]]) # [[Верасавыя]] ([[d:Q975872]]) ## [[Рададэндран]] ([[d:Q189393]]) # [[Чайныя]] ([[d:Q156574]]) ## [[Камэлія]] ([[d:Q212815]]) # [[Ключыкавыя]] ([[d:Q157115]]) # [[Астракветныя]] ([[d:Q21730]]) # [[Астравыя]] ([[d:Q25400]]) ## [[Хрызантэма]] ([[d:Q59882]]) ## [[Юргіня]] ([[d:Q130918]]) ## [[Стакротка мнагалетняя]] ([[d:Q26158]]) ## [[Дзьмухавец]] ([[d:Q30024]]) ## [[Сланечнік звычайны]] ([[d:Q171497]]) ## [[Аксамітка]] ([[d:Q147552]]) # [[Званочкавыя]] ([[d:Q155802]]) # [[Гарычкакветныя]] ([[d:Q21754]]) # [[Кутравыя]] ([[d:Q173756]]) # [[Капустакветныя]] ([[d:Q21904]]) # [[Гарбузовыя]] ([[d:Q8314]]) # [[Метлюжкакветныя]] ([[d:Q28502]]) # [[Метлюжковыя]] ([[d:Q43238]]) ## [[Бамбукі]] ([[d:Q35922]]) # [[Ружакветныя]] ([[d:Q21895]]) # [[Ружавыя]] ([[d:Q46299]]) ## [[Мігдалы]] ([[d:Q15545507]]) ## [[Ружа]] ([[d:Q34687]]) # [[Вязовыя]] ([[d:Q156311]]) ## [[Вяз]] ([[d:Q131113]]) # [[Ясноткакветныя]] ([[d:Q21742]]) # [[Ясноткавыя]] ([[d:Q53476]]) # [[Масьлінавыя]] ([[d:Q155966]]) ## [[Ясень]] ([[d:Q128887]]) # [[Шалфей]] ([[d:Q157151]]) # [[Мальпігіякветныя]] ([[d:Q21887]]) # [[Малачайныя]] ([[d:Q156584]]) # [[Найпрыгажэйшы малачай]] ([[d:Q208253]]) # [[Браткі]] ([[d:Q146095]]) # [[Мальвавыя]] ([[d:Q156551]]) ## [[Баобаб]] ([[d:Q157991]]) # [[Міртакветныя]] ([[d:Q21866]]) # [[Міртавыя]] ([[d:Q156563]]) ## [[Эўкаліпт]] ([[d:Q45669]]) # [[Букакветныя]] ([[d:Q21881]]) # [[Бярозавыя]] ([[d:Q156064]]) ## [[Вольха]] ([[d:Q25239]]) ## [[Бяроза (дрэва)|Бяроза]] ([[d:Q25243]]) ## [[Ляшчына]] ([[d:Q145889]]) ## [[Граб]] ([[d:Q158513]]) # [[Букавыя]] ([[d:Q145977]]) ## [[Каштан]] ([[d:Q129324]]) ## [[Бук]] ([[d:Q25403]]) ## [[Дуб]] ([[d:Q12004]]) # [[Арэхавыя]] ([[d:Q216944]]) # [[Сапіндакветныя]] ([[d:Q26316]]) # [[Кеш’ю]] ([[d:Q34007]]) # [[Пальмавыя]] ([[d:Q14080]]) # [[Какосавая пальма]] ([[d:Q13187]]) # [[Лотас]] ([[d:Q207427]]) # [[Плятан]] ([[d:Q163025]]) # [[Сьвідзіна]] ([[d:Q159545]]) # [[Бабовакветныя]] ([[d:Q21878]]) # [[Бабовыя]] ([[d:Q44448]]) # [[Тутавыя]] ([[d:Q156579]]) ===== Хвойныя, 6 ===== # [[Кедр]] ([[d:Q128550]]) # [[Кіпарыс]] ([[d:Q146911]]) # [[Ельніца (дрэва)|Піхта]] ([[d:Q25350]]) # [[Ядловец]] ([[d:Q25662]]) # [[Хвоя]] ([[d:Q12024]]) — няслушная спасылка # [[Яліна]] ([[d:Q26782]]) — няслушная спасылка ===== Садавіна, 34 ===== # '''[[Яблык]]''' ([[d:Q89]]) # [[Марэля]] ([[d:Q37453]]) # [[Авакада]] ([[d:Q37153]]) # '''[[Банан (плод)|Банан]]''' ([[d:Q503]]) # [[Ажына]] ([[d:Q13180]]) — няслушная спасылка # [[Хлебнае дрэва]] ([[d:Q14677]]) # [[Вішня (плод)|Вішня]] ([[d:Q196]]) # '''[[Цытрус]]''' ([[d:Q81513]]) ## [[Кумкват]] ([[d:Q5122903]]) ## [[Лімон]] ([[d:Q500]]) ## [[Лайм]] ([[d:Q13195]]) ## [[Апэльсін (плод)|Апэльсін]] ([[d:Q13191]]) # [[Смакоўніца]] ([[d:Q36146]]) # [[Агурок звычайны]] ([[d:Q23425]]) # [[Журавіны]] ([[d:Q13181]]) # [[Парэчкі чырвоныя]] ([[d:Q146661]]) # [[Парэчкі чорныя]] ([[d:Q146604]]) # [[Фінік ядомы]] ([[d:Q25292]]) # [[Баклажан]] ([[d:Q7540]]) # '''[[Вінаград (ягада)|Вінаград]]''' ([[d:Q10978]]) # [[Гуаява]] ([[d:Q320179]]) # [[Джэкфрукт]] ([[d:Q45757]]) # [[Ківі (садавіна)|Ківі]] ([[d:Q13194]]) # [[Лічы]] ([[d:Q13182]]) # [[Манга (плод)|Манга]] ([[d:Q169]]) # [[Шаўкоўніца]] ([[d:Q44789]]) # [[Аліва эўрапейская]] ([[d:Q37083]]) # [[Папая]] ([[d:Q34887]]) # [[Пэрсік]] ([[d:Q13189]]) # [[Груша]] ([[d:Q434]]) # [[Ананас ядомы]] ([[d:Q1493]]) # [[Гранат]] ([[d:Q13188]]) # [[Суніцы садовыя]] ([[d:Q13158]]) # [[Кавун]] ([[d:Q17507129]]) ===== Расьліны з гароднінай і збожжа, 48 ===== # [[Бурак]] ([[d:Q165437]]) # [[Мангольд]] ([[d:Q157954]]) # [[Цыбуля-парэй]] ([[d:Q1807269]]) # [[Цыбуля-шалёт]] ([[d:Q193498]]) # [[Морква звычайная]] ([[d:Q81]]) # [[Сялера звычайная]] ([[d:Q28298]]) # [[Кмін рымскі]] ([[d:Q132624]]) # [[Артышок звычайны]] ([[d:Q23041430]]) # [[Тапінамбур]] ([[d:Q146190]]) # [[Мацаўнік]] ([[d:Q2544599]]) # [[Цыкорыя эндывія]] ([[d:Q178547]]) — няслушная спасылка # [[Салата агародная]] ([[d:Q83193]]) # [[Рукала]] ([[d:Q156884]]) # [[Капуста белакачанная]] ([[d:Q35051]]) # [[Квяцістая капуста]] ([[d:Q7537]]) # [[Брокалі]] ([[d:Q47722]]) # [[Кальрабі]] ([[d:Q147202]]) # [[Агародная рэдзька]] ([[d:Q7224565]]) # [[Бручка]] ([[d:Q158464]]) # [[Турнэпс]] ([[d:Q3916957]]) # [[Чырвоны перац]] ([[d:Q165199]]) # '''[[Бульба]]''' ([[d:Q10998]]) # [[Памідоры]] ([[d:Q23501]]) # [[Бабовая культура]] ([[d:Q145909]]) # [[Гарох пасяўны]] ([[d:Q25237]]) # [[Струк]] ([[d:Q379813]]) ## [[Боб]] ([[d:Q131342]]) ## '''[[Культурная соя]]''' ([[d:Q11006]]) ## [[Фасоля звычайная]] ([[d:Q42339]]) # [[Арэх земляны]] ([[d:Q37383]]) # [[Спаржа лекавая]] ([[d:Q28367]]) # [[Маніёк]] ([[d:Q83124]]) # [[Бамія ядомая]] ([[d:Q80531]]) # [[Партулак агародны]] ([[d:Q158015]]) # [[Шчаўе праўдзівае]] ([[d:Q26297]]) # [[Батат]] ([[d:Q37937]]) # '''[[Ячмень звычайны]]''' ([[d:Q11577]]) # '''[[Кукуруза]]''' ([[d:Q11575]]) # '''[[Авёс пасяўны]]''' ([[d:Q12104]]) # '''[[Рыс]]''' ([[d:Q5090]]) # '''[[Сорга двухколернае]]''' ([[d:Q332062]]) # '''[[Пшаніца]]''' ([[d:Q15645384]]) ## [[Полба]] ([[d:Q158767]]) # [[Прасяныя крупы]] ([[d:Q259438]]) # '''[[Жыта пасяўное]]''' ([[d:Q12099]]) # [[Грэчка]] ([[d:Q132734]]) # [[Аксамітнік]] ([[d:Q156344]]) # [[Кіноа]] ([[d:Q139925]]) === Заалёгія, 470 === ==== Біялягічныя працэсы і фізыялёгія, 4 ==== # [[Патэнцыял дзеяньня]] ([[d:Q194277]]) # [[Зоасэміётыка]] ([[d:Q1434121]]) # '''[[Дыханьне]]''' ([[d:Q9530]]) # '''[[Страваваньне]]''' ([[d:Q11978]]) ==== Размнажэньне, 30 ==== # [[Вузавы цыкль]] ([[d:Q188941]]) ## [[Дзяленьне вузы]] ([[d:Q188909]]) # '''[[Размнажэньне]]''' ([[d:Q11990]]) # [[Чалавечае разьвіцьцё]] ([[d:Q2347178]]) # [[Біялёгія разьвіцьця]] ([[d:Q213713]]) # [[Бязстацевае размнажэньне]] ([[d:Q173432]]) # [[Плоцевае размнажэньне]] ([[d:Q182353]]) ## '''[[Цяжарнасьць чалавека]]''' ([[d:Q11995]]) ## '''[[Плоць]]''' ([[d:Q290]]) ### [[Саміца]] ([[d:Q43445]]) ### [[Самец]] ([[d:Q44148]]) # '''[[Мэнструацыя]]''' ([[d:Q12171]]) # [[Мэнструальны цыкль]] ([[d:Q83864]]) # [[Мэнапаўза]] ([[d:Q177708]]) # [[Кнура]] ([[d:Q9715]]) # [[Онтагенэз]] ([[d:Q193603]]) # [[Надскурка]] ([[d:Q1146493]]) # [[Яйка]] ([[d:Q17147]]) # [[Зародак]] ([[d:Q33196]]) # [[Плод (анатомія)|Плод]] ([[d:Q26513]]) # [[Імага]] ([[d:Q207254]]) # [[Лічынка]] ([[d:Q129270]]) # [[Даўгалецьце]] ([[d:Q1066907]]) # [[Мэтамарфоз]] ([[d:Q33753]]) # [[Цыста]] ([[d:Q245998]]) # [[Ліняньне]] ([[d:Q381084]]) # [[Німфа (біялёгія)|Німфа]] ([[d:Q258362]]) # [[Плоцевае высьпяваньне]] ([[d:Q101065]]) # [[Капшучок]] ([[d:Q170595]]) # [[Зароднік]] ([[d:Q177332]]) # [[Апалонік (лічынка)|Апалонік]] ([[d:Q168525]]) ==== Жывёлы, 437 ==== ===== Асноўнае, 10 ===== # '''[[Жывёлы]]''' ([[d:Q729]]) # '''[[Суставаногія]]''' ([[d:Q1360]]) # [[Хеліцэравыя]] ([[d:Q1359]]) # [[Хордавыя]] ([[d:Q10915]]) # [[Сківіцаротыя]] ([[d:Q26214]]) # [[Шасьціногія]] ([[d:Q105146]]) # [[Бесхрыбетныя]] ([[d:Q43806]]) # '''[[Нэматоды]]''' ([[d:Q5185]]) # [[Чатырохногія]] ([[d:Q19159]]) # [[Хрыбетныя]] ([[d:Q25241]]) ===== Павукападобныя, 8 ===== # [[Клешч]] ([[d:Q19137]]) # [[Павукападобныя]] ([[d:Q1358]]) # [[Стрыгуны]] ([[d:Q19116]]) # [[Ілжэскарпіёны]] ([[d:Q19119]]) # [[Скарпіёны]] ([[d:Q19125]]) # [[Сальпугі]] ([[d:Q19126]]) # '''[[Павукі]]''' ([[d:Q1357]]) ## [[Павукі-птушкаеды]] ([[d:Q213383]]) ===== Ракападобныя, 8 ===== # [[Ракападобныя]] ([[d:Q25364]]) # [[Бакаплавы]] ([[d:Q193418]]) # [[Шчэлепаногія]] ([[d:Q188360]]) # [[Крабы]] ([[d:Q40802]]) # [[Дзесяціногія ракападобныя]] ([[d:Q4610]]) # [[Крыль]] ([[d:Q29498]]) # [[Амары]] ([[d:Q1038113]]) # [[Вышэйшыя ракападобныя]] ([[d:Q182978]]) ===== Вусякі, 63 ===== # '''[[Вусякі]]''' ([[d:Q1390]]) # [[Ручайнікі]] ([[d:Q184616]]) # [[Скуракрылыя]] ([[d:Q13676]]) # [[Блохі]] ([[d:Q388162]]) # [[Phthiraptera]] ([[d:Q6481228]]) # [[Богамолы]] ([[d:Q131250]]) # [[Скарпіёнавая муха]] ([[d:Q205301]]) # [[Сеткакрылыя]] ([[d:Q156438]]) ## [[Мурашыныя львы]] ([[d:Q231439]]) # [[Прывідавыя]] ([[d:Q188029]]) # [[Вясьнянкі]] ([[d:Q203547]]) # [[Сенаеды]] ([[d:Q271623]]) # [[Вееракрылыя]] ([[d:Q327144]]) # [[Пухіраногія]] ([[d:Q185628]]) # [[Цьвердакрылыя]] ([[d:Q22671]]) # [[Слонікі]] ([[d:Q7415384]]) # [[Багоўка]] ([[d:Q25327]]) # [[Сьвятляковыя]] ([[d:Q25420]]) # [[Жужалі]] ([[d:Q27046]]) # [[Лістаеды]] ([[d:Q193407]]) ## [[Калярадзкі жук]] ([[d:Q156954]]) # [[Вусачы]] ([[d:Q205295]]) # [[Пласткавусыя]] ([[d:Q186946]]) # [[Тараканавыя]] ([[d:Q25309]]) # [[Тэрміты]] ([[d:Q546583]]) # [[Двукрыльныя]] ([[d:Q25312]]) # [[Пладовая мушка]] ([[d:Q130888]]) # [[Сьлепні]] ([[d:Q228241]]) # [[Муха хатняя]] ([[d:Q166111]]) # '''[[Камары]]''' ([[d:Q7367]]) # [[Цэцэ]] ([[d:Q205256]]) # [[Клаповыя]] ([[d:Q26371]]) # [[Цыкады]] ([[d:Q130778]]) # [[Клоп]] ([[d:Q27191]]) ## [[Клоп пасьцельны]] ([[d:Q940337]]) ## [[Вадамеры]] ([[d:Q270322]]) # [[Тлі]] ([[d:Q183350]]) # [[Балонкакрылыя]] ([[d:Q22651]]) # '''[[Мурашкі (вусякі)|Мурашкі]]''' ([[d:Q7386]]) # '''[[Пчолы]]''' ([[d:Q7391]]) ## [[Чмель]] ([[d:Q25407]]) ## [[Мядовая пчола]] ([[d:Q30034]]) # [[Аса]] ([[d:Q9458574]]) # [[Лускакрылыя]] ([[d:Q28319]]) # [[Булававусыя]] ([[d:Q11946202]]) ## [[Парусьнікі]] ([[d:Q59905]]) ## [[Блакітніцы]] ([[d:Q158717]]) ## [[Німфаліды]] ([[d:Q156449]]) ## [[Беляны]] ([[d:Q41559]]) ### [[Бялян капусьнік]] ([[d:Q26764]]) ## [[Тоўстагалоўкі]] ([[d:Q232936]]) # [[Рознавусыя]] ([[d:Q1725788]]) ## [[Тутавы шаўкапрад]] ([[d:Q134747]]) ## [[Гэомэтрыды]] ([[d:Q45559]]) ## [[Змрочнікі]] ([[d:Q157683]]) # [[Стракозы]] ([[d:Q25375]]) # [[Роўнакрылыя стрэлкі]] ([[d:Q230502]]) # [[Рознакрылыя стрэлкі]] ([[d:Q80066]]) # [[Простакрылыя]] ([[d:Q167810]]) # [[Цьвіркуны]] ([[d:Q47328]]) # [[Кароткавусыя простакрылыя]] ([[d:Q83902]]) # [[Мядзьведзікавыя]] ([[d:Q199765]]) # [[Конікавыя]] ([[d:Q727919]]) ===== Кнідарыі, 3===== # [[Кнідарыі]] ([[d:Q25441]]) # [[Карал]] ([[d:Q171446]]) # [[Медуза]] ([[d:Q30178]]) ===== Кнідарыі, 6===== # '''[[Малюскі]]''' ([[d:Q25326]]) # [[Двухстворкавыя]] ([[d:Q25368]]) # [[Васьміногі]] ([[d:Q40152]]) # [[Кальмары]] ([[d:Q81900]]) # [[Смоўж]] ([[d:Q1953597]]) ## [[Сьлімак]] ([[d:Q308841]]) ===== Бесхрыбетныя ды іншыя, 5 ===== # [[Нагахвосткі]] ([[d:Q190701]]) # [[Мнаганожкі]] ([[d:Q25823]]) ## [[Губаногія]] ([[d:Q43447]]) ## [[Двухпарнаногія]] ([[d:Q167367]]) # [[Марскія павукі]] ([[d:Q19106]]) ===== Земнаводныя, 5 ===== # '''[[Земнаводныя]]''' ([[d:Q10908]]) # [[Бязногія]] ([[d:Q4758]]) # [[Бясхвостыя]] ([[d:Q53636]]) # [[Хвастатыя земнаводныя]] ([[d:Q53663]]) # [[Звычайныя жабы]] ([[d:Q6408]]) ===== Птушкі, 104 ===== # '''[[Птушкі]]''' ([[d:Q5113]]) # [[Стараптах]] ([[d:Q100196]]) # [[Паганкавыя]] ([[d:Q21695]]) # [[Флямінга]] ([[d:Q41994]]) # [[Калібры]] ([[d:Q43624]]) # [[Птушкі-мышы]] ([[d:Q180691]]) # [[Пінгвіны]] ([[d:Q9147]]) # [[Пустыньнікавыя]] ([[d:Q179983]]) # [[Тынаму]] ([[d:Q19172]]) # [[Фаэтонавыя]] ([[d:Q17189371]]) # [[Карагольчыкі]] ([[d:Q188737]]) # [[Арліныя]] ([[d:Q2092297]]) # [[Саколы]] ([[d:Q43489]]) # [[Амэрыканскія грыфы]] ([[d:Q184858]]) # [[Каня]] ([[d:Q25332]]) # [[Птушка-сакратар]] ([[d:Q168748]]) # [[Качыныя]] ([[d:Q7556]]) # [[Качкі]] ([[d:Q3736439]]) # [[Гусі сапраўдныя]] ([[d:Q82562]]) # [[Лебедзі]] ([[d:Q29564928]]) # [[Сьвіргулёвыя]] ([[d:Q26617]]) # [[Лялякападобныя]] ([[d:Q26125]]) # [[Леляковыя]] ([[d:Q27244]]) # [[Сеўцападобныя]] ([[d:Q25978]]) # [[Чысьцікавыя]] ([[d:Q28294]]) # [[Трохперсткавыя]] ([[d:Q205320]]) # [[Чайкавыя]] ([[d:Q27589]]) # [[Бакасавыя]] ([[d:Q26626]]) # [[Паморнікавыя]] ([[d:Q205323]]) # [[Крачкавыя]] ([[d:Q33140745]]) # [[Чаплевыя]] ([[d:Q18789]]) # [[Ібісы]] ([[d:Q193833]]) # [[Каралеўская чапля]] ([[d:Q18700]]) # [[Коўпіцы]] ([[d:Q208488]]) # [[Бусьліныя]] ([[d:Q28507]]) # [[Дронт бяскрылы]] ([[d:Q43502]]) # '''[[Галубовыя]]''' ([[d:Q10856]]) ## [[Голуб вандроўны]] ([[d:Q191968]]) # [[Шчуркавыя]] ([[d:Q183147]]) # [[Птушкі-насарогі]] ([[d:Q26773]]) # [[Удод]] ([[d:Q25247]]) # [[Зязюлевыя]] ([[d:Q26381]]) # [[Гаацын]] ([[d:Q188660]]) # [[Туракавыя]] ([[d:Q213827]]) # [[Курападобныя]] ([[d:Q21659]]) # '''[[Курыца]]''' ([[d:Q780]]) # [[Цецеруковыя]] ([[d:Q201240]]) # [[Цацаркавыя]] ([[d:Q171953]]) # [[Бажан звычайны]] ([[d:Q25432]]) # [[Перапёлка]] ([[d:Q28358]]) # [[Індык]] ([[d:Q43794]]) # [[Жураўлепадобныя]] ([[d:Q25557]]) # [[Жураўлі]] ([[d:Q25365]]) # [[Драфіныя]] ([[d:Q21755]]) # [[Пастушковыя]] ([[d:Q26623]]) # [[Вераб’інападобныя]] ([[d:Q25341]]) # [[Пявуны]] ([[d:Q194240]]) # [[Птушкі райскія]] ([[d:Q179333]]) # [[Крумкачовыя]] ([[d:Q25565]]) ## [[Варона]] ([[d:Q43365]]) ## [[Сарока звычайная]] ([[d:Q25307]]) # [[Саракушавыя]] ([[d:Q171052]]) # [[Бюльбюлявыя]] ([[d:Q188854]]) # [[Стрынаткавыя]] ([[d:Q28486]]) # [[Юрковыя]] ([[d:Q160835]]) # [[Жаўруковыя]] ([[d:Q29858]]) # [[Пліскавыя]] ([[d:Q205943]]) # [[Мухалоўкавыя]] ([[d:Q200989]]) ## [[Малінаўка (птушка)|Малінаўка]] ([[d:Q25334]]) ## [[Салавей паўднёвы]] ([[d:Q25393]]) # [[Папаўзнёвыя]] ([[d:Q205857]]) # [[Вераб’іныя]] ([[d:Q28922]]) # [[Шпаковыя]] ([[d:Q185237]]) # [[Нэктарніцы]] ([[d:Q208221]]) # [[Ластаўкавыя]] ([[d:Q39861]]) # [[Сініцавыя]] ([[d:Q168473]]) # [[Драздовыя]] ([[d:Q26050]]) # [[Валавокавыя]] ([[d:Q208304]]) # [[Бакланавыя]] ([[d:Q3901247]]) # [[Олушавыя]] ([[d:Q208492]]) # [[Птушкі-фрэгаты]] ([[d:Q203472]]) # [[Пэлікан]] ([[d:Q19413]]) # [[Дзятлападобныя]] ([[d:Q25934]]) # [[Медаведы]] ([[d:Q214137]]) # [[Туканы]] ([[d:Q1325045]]) # [[Дзятлавыя]] ([[d:Q25439]]) # [[Альбатросавыя]] ([[d:Q55805]]) # [[Буравесьнікавыя]] ([[d:Q207767]]) # [[Качуркавыя]] ([[d:Q193404]]) # [[Папугаепадобныя]] ([[d:Q31431]]) # [[Хвалісты папуга]] ([[d:Q121221]]) # [[Какаду]] ([[d:Q31448]]) # [[Казуар]] ([[d:Q201231]]) # [[Эму]] ([[d:Q93208]]) # [[Ківі (птушка)|Ківі]] ([[d:Q43642]]) # [[Моа]] ([[d:Q452969]]) # [[Страўс]] ([[d:Q17592]]) # [[Нанду]] ([[d:Q19171]]) # [[Совападобныя]] ([[d:Q25222]]) # [[Савіныя]] ([[d:Q26012]]) ## [[Пугач]] ([[d:Q130933]]) ## [[Дамавы сыч]] ([[d:Q129958]]) # [[Сіпухавыя]] ([[d:Q27112]]) # [[Троганавыя]] ([[d:Q191469]]) ===== Рыбы, 56 ===== # '''[[Рыбы]]''' ([[d:Q152]]) # [[Храстковыя рыбы]] ([[d:Q25371]]) # [[Акантоды]] ([[d:Q130955]]) # [[Касьцявыя рыбы]] ([[d:Q27207]]) ## [[Прамянёвапёрыя]] ([[d:Q127282]]) ## [[Лопасьцепёрыя]] ([[d:Q160830]]) # [[Панцырныя рыбы]] ([[d:Q130932]]) # [[Вугор электрычны]] ([[d:Q201235]]) # [[Lophiiformes]] ([[d:Q206948]]) # [[Кефалевыя]] ([[d:Q42237]]) ## [[Кефаль]] ([[d:Q234014]]) # [[Піраруку]] ([[d:Q145409]]) # [[Скаты]] ([[d:Q6495741]]) # [[Pristidae]] ([[d:Q190736]]) # [[Электрычныя скаты]] ([[d:Q41317]]) # [[Харацынападобныя]] ([[d:Q217458]]) # [[Піраньнявыя]] ([[d:Q18372588]]) # [[Асятровыя]] ([[d:Q181871]]) # [[Селядцападобныя]] ([[d:Q193389]]) # [[Анчоўсавыя]] ([[d:Q192662]]) # [[Селядцовыя]] ([[d:Q27141]]) # [[Карпападобныя]] ([[d:Q177879]]) # [[Карпавыя]] ([[d:Q35047]]) ## [[Лешч]] ([[d:Q144534]]) ## [[Карась]] ([[d:Q237800]]) ## [[Карп-сазан]] ([[d:Q81110]]) ## [[Карась срэбраны]] ([[d:Q123141]]) ## [[Амур белы]] ([[d:Q76098]]) ## [[Лін]] ([[d:Q76280]]) # [[Гупі]] ([[d:Q178202]]) # [[Вугорападобныя]] ([[d:Q128685]]) # [[Траскападобныя]] ([[d:Q216241]]) # [[Мянтуз]] ([[d:Q144700]]) # [[Пікша]] ([[d:Q202406]]) # [[Акунепадобныя]] ([[d:Q127595]]) # [[Цыхліды]] ([[d:Q3406]]) # [[Бычковыя]] ([[d:Q4468]]) # [[Dicentrarchus labrax]] ([[d:Q217129]]) # [[Мечарыб даўганосы]] ([[d:Q164327]]) # [[Прыліпалавыя]] ([[d:Q239771]]) # [[Скумбрыевыя]] ([[d:Q215185]]) ## [[Тунец]] ([[d:Q2346039]]) # [[Камбалападобныя]] ([[d:Q59577]]) # [[Цюрбо]] ([[d:Q217329]]) # [[Стронгавыя]] ([[d:Q184238]]) # [[Стронга]] ([[d:Q2258881]]) # [[Scorpaeniformes]] ([[d:Q208777]]) # '''[[Акулы]]''' ([[d:Q7372]]) # [[Белая акула]] ([[d:Q129026]]) # [[Молатагаловыя акулы]] ([[d:Q208490]]) # [[Тыгровая акула]] ([[d:Q188212]]) # [[Кітовая акула]] ([[d:Q80378]]) # [[Сомападобныя]] ([[d:Q59576]]) # [[Сом звычайны]] ([[d:Q159323]]) # [[Канярыбка]] ([[d:Q74363]]) # [[Tetraodontidae]] ([[d:Q201701]]) ===== Сысуны, 147 ===== # '''[[Сысуны]]''' ([[d:Q7377]]) # [[Трубказуб]] ([[d:Q46212]]) # [[Панцырнікавыя]] ([[d:Q47867]]) # [[Шэрстакрылавыя]] ([[d:Q183383]]) # [[Лускавец]] ([[d:Q25397]]) # [[Вавёрачнікі]] ([[d:Q231550]]) # [[Рукакрылыя]] ([[d:Q28425]]) # [[Крыланавыя]] ([[d:Q185230]]) # [[Кажаны]] ([[d:Q971343]]) # [[Вампіры (кажаны)|Вампіры]] ([[d:Q190691]]) # [[Драпежныя]] ([[d:Q25306]]) # [[Мядзьведзевыя]] ([[d:Q11788]]) ## [[Мядзьведзь буры]] ([[d:Q36341]]) ## [[Вялікая панда]] ([[d:Q33602]]) ## [[Мядзьведзь белы]] ([[d:Q33609]]) # [[Сабачыя]] ([[d:Q25324]]) ## '''[[Сабака]]''' ([[d:Q144]]) ## [[Ліс]] ([[d:Q8331]]) — няслушная спасылка ## [[Каёт]] ([[d:Q44299]]) ## [[Воўк]] ([[d:Q18498]]) ## [[Шакал]] ([[d:Q125525]]) # [[Каціныя]] ([[d:Q25265]]) ## '''[[Кот]]''' ([[d:Q146]]) ## [[Гепард]] ([[d:Q23907]]) ## [[Пума]] ([[d:Q35255]]) ## [[Ягуар]] ([[d:Q35694]]) ## [[Леапард]] ([[d:Q34706]]) ## [[Леў]] ([[d:Q140]]) ## [[Рысі]] ([[d:Q677014]]) ## [[Тыгр]] ([[d:Q19939]]) # [[Гіенавыя]] ([[d:Q42046]]) # [[Мангуставыя]] ([[d:Q80479]]) # [[Куніцавыя]] ([[d:Q25437]]) # [[Янотавыя]] ([[d:Q147114]]) # [[Скунсавыя]] ([[d:Q83244]]) # [[Вівэравыя]] ([[d:Q185864]]) # '''[[Кітападобныя]]''' ([[d:Q160]]) # [[Марскія сысуны]] ([[d:Q382441]]) # [[Кіты]] ([[d:Q1865281]]) # [[Блакітны кіт]] ([[d:Q42196]]) # [[Дэльфінавыя]] ([[d:Q215760]]) ## [[Касатка]] ([[d:Q26843]]) # [[Гарбаты кіт]] ([[d:Q132905]]) # [[Марскія сьвіньні]] ([[d:Q10867]]) # [[Кашалёт]] ([[d:Q81214]]) # [[Вожыкавыя]] ([[d:Q28257]]) # [[Вожыкі]] ([[d:Q6120]]) # [[Парнакапытныя]] ([[d:Q25329]]) # [[Жуйкавыя]] ([[d:Q192164]]) # [[Быкавыя]] ([[d:Q25497]]) ## [[Буйвал афрыканскі]] ([[d:Q160042]]) ## [[Амэрыканскі бізон]] ([[d:Q82728]]) ## [[Антылёпа]] ([[d:Q25894]]) ## [[Казёл (род)|Горныя казлы]] ([[d:Q172923]]) ## '''[[Свойскі бык]]''' ([[d:Q830]]) ## [[Газэля]] ([[d:Q190858]]) ## [[Гаур]] ([[d:Q174296]]) ## [[Каза]] ([[d:Q2934]]) ## [[Імпаля]] ([[d:Q132576]]) ## [[Баранабык]] ([[d:Q184004]]) ## '''[[Авечка]]''' ([[d:Q7368]]) ## [[Бык бавал]] ([[d:Q42710]]) ## [[Гну]] ([[d:Q7609]]) ## [[Зубар]] ([[d:Q81091]]) ## [[Як звычайны]] ([[d:Q26547]]) # '''[[Вярблюд]]''' ([[d:Q7375]]) ## [[Вярблюд двухгорбы]] ([[d:Q132922]]) ## [[Вярблюд аднагорбы]] ([[d:Q71516]]) # [[Аленевыя]] ([[d:Q23390]]) ## [[Алень канадзкі]] ([[d:Q180404]]) ## [[Лось]] ([[d:Q35517]]) ## [[Алень звычайны]] ([[d:Q79794]]) ## [[Паўночны алень]] ([[d:Q39624]]) # [[Ляма]] ([[d:Q42569]]) # [[Жырафа]] ([[d:Q15083]]) # [[Ляма гуанака]] ([[d:Q172886]]) # [[Бэгемот]] ([[d:Q34505]]) # [[Пэкарыевыя]] ([[d:Q232866]]) # [[Дзікі]] ([[d:Q10798]]) ## [[Дзік]] ([[d:Q58697]]) ## '''[[Сьвіньня]]''' ([[d:Q787]]) # [[Віларог]] ([[d:Q187943]]) # [[Вікуньня звычайная]] ([[d:Q167797]]) # [[Зайцападобныя]] ([[d:Q25401]]) # [[Заяц]] ([[d:Q46076]]) # [[Пішчуха]] ([[d:Q184067]]) # [[Трусы]] ([[d:Q9394]]) # [[Сумчатыя]] ([[d:Q25336]]) # [[Дыпратоданты]] ([[d:Q26332]]) ## [[Кенгуру]] ([[d:Q5070208]]) ## [[Каала]] ([[d:Q36101]]) # [[Поліпратоданты]] ([[d:Q213333]]) ## [[Зьверажэр торбачны]] ([[d:Q134964]]) # [[Аднапраходныя]] ([[d:Q21790]]) # [[Яхідны]] ([[d:Q21824]]) # [[Качканос]] ([[d:Q15343]]) # [[Няпарнакапытныя]] ([[d:Q25374]]) # [[Свойскі асёл]] ([[d:Q19707]]) # [[Коневыя]] ([[d:Q165115]]) # '''[[Свойскі конь]]''' ([[d:Q726]]) # [[Насарогавыя]] ([[d:Q34718]]) # [[Тапір]] ([[d:Q128001]]) # [[Зэбра]] ([[d:Q32789]]) # [[Лянівец]] ([[d:Q2274076]]) # [[Ластаногія]] ([[d:Q30263]]) # [[Сіваковыя]] ([[d:Q26700]]) # [[Цюленевыя]] ([[d:Q25587]]) # [[Морж]] ([[d:Q40994]]) # '''[[Прыматы]]''' ([[d:Q7380]]) # [[Малпа]] ([[d:Q1367]]) # [[Чалавекападобныя малпы]] ([[d:Q102470]]) ## [[Шымпанзэ]] ([[d:Q80174]]) ## [[Гібонавыя]] ([[d:Q185939]]) ## [[Гарыла]] ([[d:Q36611]]) ## [[Арангутаны]] ([[d:Q41050]]) ## [[Чалавек]] ([[d:Q5]]) # [[Сабакападобныя малпы]] ([[d:Q182968]]) ## [[Павіяны]] ([[d:Q159429]]) ## [[Макак]] ([[d:Q177601]]) # [[Strepsirrhini]] ([[d:Q82265]]) ## [[Галагавыя]] ([[d:Q185239]]) ## [[Лемурападобныя]] ([[d:Q37212]]) # [[Доўгапятка]] ([[d:Q60205]]) # [[Хобатныя]] ([[d:Q26308]]) ## [[Слановыя]] ([[d:Q2372824]]) # [[Сырэны]] ([[d:Q25431]]) # [[Даман]] ([[d:Q53099]]) # [[Afrosoricida]] ([[d:Q328082]]) # [[Скакунчыкі]] ([[d:Q9324400]]) # [[Трубказубавыя]] ([[d:Q2895685]]) # '''[[Грызуны]]''' ([[d:Q10850]]) # [[Капібара]] ([[d:Q131538]]) # [[Нутрыя]] ([[d:Q187704]]) # [[Бабёр]] ([[d:Q47542]]) # [[Тушканчыкавыя]] ([[d:Q273071]]) # [[Соневыя]] ([[d:Q108235]]) # [[Марская сьвінка]] ([[d:Q79803]]) # [[Хамяк]] ([[d:Q6573]]) # [[Суркі]] ([[d:Q131567]]) # [[Мыш]] ([[d:Q39275]]) # [[Мышы]] ([[d:Q25916]]) # [[Андатра]] ([[d:Q26283]]) # [[Пацук]] ([[d:Q36396]]) # [[Вавёркавыя]] ([[d:Q9482]]) # [[Суслак]] ([[d:Q199251]]) # [[Зямлярыйкавыя]] ([[d:Q41631]]) # [[Кратовыя]] ([[d:Q104825]]) ===== Паўзуны, 19 ===== # '''[[Паўзуны]]''' ([[d:Q10811]]) ## [[Алігатары]] ([[d:Q530397]]) # [[Яшчаркі]] ([[d:Q15879]]) ## [[Хамэлеон]] ([[d:Q37686]]) ## [[Варан камодзкі]] ([[d:Q4504]]) ## [[Ядазуб арызонскі]] ([[d:Q207058]]) # '''[[Зьмеі]]''' ([[d:Q2102]]) ## [[Гадзюка звычайная]] ([[d:Q192056]]) ## [[Удаў]] ([[d:Q45556]]) ## [[Кобры]] ([[d:Q220475]]) ## [[Марскія зьмеі]] ([[d:Q460286]]) # [[Чарапахі]] ([[d:Q223044]]) ## [[Слановая чарапаха]] ([[d:Q20014035]]) ## [[Марскія чарапахі]] ([[d:Q219329]]) ### [[Зялёная чарапаха]] ([[d:Q199458]]) ### [[Скурыстая чарапаха]] ([[d:Q120043]]) ### [[Логергэд]] ([[d:Q192095]]) ## [[Сухапутныя чарапахі]] ([[d:Q46360]]) # [[Гатэрыя]] ([[d:Q163283]]) ===== Хрыбетныя і іншыя, 3 ===== # [[Дымэтрадон]] ([[d:Q130869]]) # [[Бяссківічныя]] ([[d:Q161095]]) # [[Міксіны]] ([[d:Q75713]]) === Іншыя арганізмы, 2 === # '''[[Водарасьці]]''' ([[d:Q37868]]) # [[Плянктон]] ([[d:Q25367]]) === Мэдыцына, 291 === ==== Асноўнае, 66 ==== # '''[[Мэдыцына]]''' ([[d:Q11190]]) ## [[Ахова здароўя]] ([[d:Q31207]]) # [[Лекар]] ([[d:Q39631]]) ## [[Лекар агульнай практыкі]] ([[d:Q6500773]]) ## [[Сястрынская справа]] ([[d:Q121176]]) ## [[Хірург]] ([[d:Q774306]]) # [[Пераліваньне крыві]] ([[d:Q183605]]) # [[Кома]] ([[d:Q159557]]) ## [[Вэгетатыўны стан]] ([[d:Q139720]]) # '''[[Інваліднасьць]]''' ([[d:Q12131]]) ## [[Аўтызм]] ([[d:Q38404]]) ## '''[[Сьлепата]]''' ([[d:Q10874]]) ## [[Дальтанізм]] ([[d:Q133696]]) ## '''[[Глухата]]''' ([[d:Q12133]]) ## [[Сындром Даўна]] ([[d:Q47715]]) ## [[Алігафрэнія]] ([[d:Q183560]]) # [[Лякарня]] ([[d:Q16917]]) # [[Траўма]] ([[d:Q193078]]) ## [[Пералом косткі]] ([[d:Q68833]]) ## [[Садно]] ([[d:Q574491]]) ## [[Апёк]] ([[d:Q170518]]) ## [[Абмаражэньне]] ([[d:Q1350326]]) ## [[Рана]] ([[d:Q184753]]) ## [[Зьмяіны ўкус]] ([[d:Q68854]]) # [[Анэстэзія]] ([[d:Q131130]]) # [[Хіміятэрапія]] ([[d:Q974135]]) # [[Дыягназ]] ([[d:Q177719]]) # [[Трансплянтацыя]] ([[d:Q105196]]) # [[Паліятыўная дапамога]] ([[d:Q29483]]) # [[Радыятэрапія]] ([[d:Q180507]]) # [[Хірургія]] ([[d:Q40821]]) # [[Штучны орган]] ([[d:Q1353169]]) # '''[[Пандэмія]]''' ([[d:Q12184]]) # [[Фізычная дыягностыка]] ([[d:Q835153]]) ## [[Роспалаць]] ([[d:Q41482]]) ## [[Біяпсія]] ([[d:Q179991]]) ## [[Крывяны ціск]] ([[d:Q82642]]) ## [[Біяхімічны аналіз крыві]] ([[d:Q886837]]) ## [[Адбітак ДНК]] ([[d:Q476697]]) ## [[Электракардыяграфія]] ([[d:Q79785]]) ## [[Эндаскапія]] ([[d:Q212809]]) ## [[Праверка зроку]] ([[d:Q796207]]) ## [[Паясьнічная пункцыя]] ([[d:Q719444]]) ## [[Магнітна-рэзанансная тамаграфія]] ([[d:Q161238]]) ## [[Змазак Папанікаляў]] ([[d:Q942976]]) ## [[Пульс]] ([[d:Q191733]]) ## [[Радыялёгія]] ([[d:Q77604]]) ## [[Рэфлекс (біялёгія)|Рэфлекс]] ([[d:Q179405]]) ## [[Урынааналіз]] ([[d:Q842424]]) # [[Атрута]] ([[d:Q40867]]) ## [[Таксін]] ([[d:Q184651]]) # [[Анэўрызма]] ([[d:Q189389]]) # [[Пашкоджаньне мозгу]] ([[d:Q720026]]) # [[Крывяцёк]] ([[d:Q166019]]) # [[Спыненьне сэрца]] ([[d:Q202837]]) # [[Гіпаксія]] ([[d:Q105688]]) # [[Запаленьне]] ([[d:Q101991]]) # '''[[Інфаркт міякарда]]''' ([[d:Q12152]]) # [[Дыхальная недастатковасьць]] ([[d:Q767485]]) # [[Шок]] ([[d:Q178061]]) # '''[[Інсульт]]''' ([[d:Q12202]]) # [[Сындром]] ([[d:Q179630]]) # [[Сымптом]] ([[d:Q169872]]) ## '''[[Галаўны боль]]''' ([[d:Q86]]) # [[Прышчэпка]] ([[d:Q192995]]) ## [[Вакцына]] ([[d:Q134808]]) ====Галіны мэдыцыны, 38==== # [[Альтэрнатыўная мэдыцына]] ([[d:Q188504]]) ## [[Гамэапатыя]] ([[d:Q81058]]) # [[Ангіялёгія]] ([[d:Q539690]]) # [[Кардыялёгія]] ([[d:Q10379]]) # '''[[Стаматалёгія]]''' ([[d:Q12128]]) ## [[Карыес зубоў]] ([[d:Q133772]]) ## [[Зубная плёмба]] ([[d:Q907359]]) ## [[Карэньневы ход]] ([[d:Q848390]]) ## [[Зубны боль]] ([[d:Q143925]]) # [[Дэрматалёгія]] ([[d:Q171171]]) # [[Дыетоляг]] ([[d:Q842811]]) # [[Гастраэнтэралёгія]] ([[d:Q120569]]) # [[Герыятрыя]] ([[d:Q10384]]) # [[Гематалёгія]] ([[d:Q103824]]) # [[Імуналёгія]] ([[d:Q101929]]) # [[Нэўралёгія]] ([[d:Q83042]]) # [[Акушэрства і гінэкалёгія]] ([[d:Q80015]]) # [[Анкалёгія]] ([[d:Q162555]]) # [[Афтальмалёгія]] ([[d:Q161437]]) # [[Отарыналярынгалёгія]] ([[d:Q189553]]) # [[Пэдыятрыя]] ([[d:Q123028]]) # [[Фармацыя]] ([[d:Q614304]]) ## [[Асноўныя лекі]] ([[d:Q35456]]) ## '''[[Лекі]]''' ([[d:Q12140]]) ## [[Фармацэўт]] ([[d:Q105186]]) # [[Фармакалёгія]] ([[d:Q128406]]) ## [[Фармакакінэтыка]] ([[d:Q323936]]) ## '''[[Антыбіётык]]''' ([[d:Q12187]]) ### '''[[Пэніцылін]]''' ([[d:Q12190]]) ## [[Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія]] ([[d:Q583050]]) # [[Псыхіятрыя]] ([[d:Q7867]]) # [[Пульманалёгія]] ([[d:Q203337]]) # [[Рэпрадукцыйнае здароўе]] ([[d:Q1981388]]) # [[Таксыкалёгія]] ([[d:Q7218]]) # [[Народная мэдыцына]] ([[d:Q771035]]) # [[Траўматалёгія]] ([[d:Q376680]]) # [[Уралёгія]] ([[d:Q105650]]) # [[Вэтэрынарыя]] ([[d:Q170201]]) ==== Анатомія і марфалёгія, 77 ==== # '''[[Анатомія]]''' ([[d:Q514]]) # [[Камуфляж]] ([[d:Q196113]]) # '''[[Вуза]]''' ([[d:Q7868]]) ## [[Мітахондрыя]] ([[d:Q39572]]) ## [[Цыташкілет]] ([[d:Q154626]]) # '''[[Эндакрынная сыстэма]]''' ([[d:Q11078]]) # '''[[Імунная сыстэма]]''' ([[d:Q1059]]) # [[Орган (анатомія)|Орган]] ([[d:Q712378]]) # [[Тканка]] ([[d:Q40397]]) ===== Анатомія і марфалёгія жывёлаў, 68 ===== # [[Артэрыя]] ([[d:Q9655]]) # '''[[Кроў]]''' ([[d:Q7873]]) # '''[[Крывяносная сыстэма]]''' ([[d:Q11068]]) # '''[[Сэрца]]''' ([[d:Q1072]]) # [[Эрытрацыт]] ([[d:Q37187]]) # [[Вэна]] ([[d:Q9609]]) # [[Леўкацыт]] ([[d:Q42395]]) # '''[[Страўнікава-кішачны тракт]]''' ([[d:Q9649]]) # [[Абводніца]] ([[d:Q5982337]]) # '''[[Тонкая кішка]]''' ([[d:Q11090]]) # '''[[Печань]]''' ([[d:Q9368]]) # '''[[Тоўстая кішка]]''' ([[d:Q11083]]) # [[Рот]] ([[d:Q9635]]) # [[Зубы чалавека]] ([[d:Q561]]) # [[Падстраўнікавая залоза]] ([[d:Q9618]]) # [[Страўнік]] ([[d:Q1029907]]) # [[Покрыўная сыстэма]] ([[d:Q483213]]) # [[Грудзі]] ([[d:Q9103]]) # '''[[Скура]]''' ([[d:Q1074]]) # [[Пяро]] ([[d:Q81025]]) # [[Поўсьць]] ([[d:Q197204]]) # [[Валасы]] ([[d:Q28472]]) # [[Пазногаць]] ([[d:Q36864]]) # [[Лускавіна]] ([[d:Q188488]]) # [[Цяглічная сыстэма]] ([[d:Q7060553]]) # [[Міяцыт]] ([[d:Q428914]]) # [[Шкілетная цяглічная тканка]] ([[d:Q1048687]]) # '''[[Нэрвовая сыстэма]]''' ([[d:Q9404]]) # '''[[Галаўны мозаг]]''' ([[d:Q1073]]) # '''[[Нэрва]]''' ([[d:Q9620]]) # '''[[Сэнсорная сыстэма]]''' ([[d:Q11101]]) # [[Слыхавая сыстэма]] ([[d:Q821413]]) ## '''[[Вуха]]''' ([[d:Q7362]]) # [[Смакавая сыстэма]] ([[d:Q1147588]]) # [[Нюхавая сыстэма]] ([[d:Q1054094]]) ## '''[[Нос]]''' ([[d:Q7363]]) # [[Саматасэнсарная сыстэма]] ([[d:Q328835]]) # [[Зрокавая сыстэма]] ([[d:Q558363]]) ## '''[[Вока]]''' ([[d:Q7364]]) # [[Інтэлект]] ([[d:Q83500]]) # [[Слых]] ([[d:Q160289]]) # '''[[Смак]]''' ([[d:Q124794]]) # [[Нюх]] ([[d:Q1541064]]) # [[Боль]] ([[d:Q81938]]) # [[Зрок]] ([[d:Q162668]]) # '''[[Рэпрадукцыйная сыстэма]]''' ([[d:Q7895]]) # [[Чэлес]] ([[d:Q58]]) # [[Похва]] ([[d:Q5880]]) # [[Плоцевы ворган]] ([[d:Q4620674]]) # [[Ласкацень]] ([[d:Q873072]]) # [[Яечнік]] ([[d:Q9631]]) # [[Яечкі]] ([[d:Q9384]]) # '''[[Дыхальная сыстэма]]''' ([[d:Q7891]]) # '''[[Лёгкія]]''' ([[d:Q7886]]) # [[Шчэлепы]] ([[d:Q132390]]) # '''[[Шкілет]]''' ([[d:Q7881]]) # [[Косьць]] ([[d:Q265868]]) # [[Торакс]] ([[d:Q9645]]) # [[Лагво]] ([[d:Q713102]]) # [[Чэрап]] ([[d:Q13147]]) # [[Хрыбетнік]] ([[d:Q482853]]) # [[Сустава]] ([[d:Q9644]]) # [[Эпітэль]] ([[d:Q41301]]) # [[Злучальная тканка]] ([[d:Q25615]]) # '''[[Цягліцы]]''' ([[d:Q7365]]) # [[Нэрвовая тканка]] ([[d:Q203850]]) # [[Нырка]] ([[d:Q9377]]) # [[Мачавік]] ([[d:Q9382]]) ==== Біялягічныя працэсы і фізыялёгія, 4 ==== # '''[[Гамэастаз]]''' ([[d:Q103191]]) # '''[[Мэтабалізм]]''' ([[d:Q1057]]) # [[Выдзяленьне]] ([[d:Q185557]]) # [[Фізыялёгія дыханьня]] ([[d:Q472287]]) ==== Здароўе і фізычныя практыкаваньні, 25 ==== # '''[[Здароўе]]''' ([[d:Q12147]]) # [[Фізычная падрыхтаванасьць]] ([[d:Q309252]]) ## [[Індэкс масы цела]] ([[d:Q131191]]) ## [[Фізычныя практыкаваньні]] ([[d:Q219067]]) ## [[Гігіена]] ([[d:Q162297]]) ## '''[[Атлусьценьне]]''' ([[d:Q12174]]) ## [[Зьмізарненьне]] ([[d:Q718113]]) # [[Стрэс]] ([[d:Q123414]]) # '''[[Самагубства]]''' ([[d:Q10737]]) # [[Дыеталёгія]] ([[d:Q2138622]]) ## [[Дыета]] ([[d:Q474191]]) ## [[Біялягічна актыўны дадатак]] ([[d:Q645858]]) ## '''[[Недаяданьне]]''' ([[d:Q12167]]) # [[Злоўжываньне рэчывамі]] ([[d:Q3184856]]) ## '''[[Залежнасьць]]''' ([[d:Q12029]]) ## [[Алькагалізм]] ([[d:Q15326]]) ## [[Нарказалежнасьць]] ([[d:Q3378593]]) # [[Біялягічна актыўныя рэчывы]] ([[d:Q8386]]) ## [[Каноплі]] ([[d:Q79817]]) ## '''[[Тытунь]]''' ([[d:Q1566]]) ## [[Опіюм]] ([[d:Q46452]]) # [[Псыхічнае здароўе]] ([[d:Q317309]]) # [[Старэньне чалавека]] ([[d:Q332154]]) # [[Голад]] ([[d:Q165947]]) # [[Курэньне]] ([[d:Q662860]]) ==== Хваробы, 80 ==== # '''[[Хвароба]]''' ([[d:Q12136]]) ## [[Алергія]] ([[d:Q42982]]) ## '''[[Хвароба Альцгаймэра]]''' ([[d:Q11081]]) ## [[Астма]] ([[d:Q35869]]) ## [[Бранхіт]] ([[d:Q173022]]) ## [[Цыроз печані]] ([[d:Q147778]]) ## [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] ([[d:Q199804]]) ## [[Дэмэнцыя]] ([[d:Q83030]]) ## '''[[Цукровы дыябэт]]''' ([[d:Q12206]]) ## [[Эпілепсія]] ([[d:Q41571]]) ## [[Гастраэнтэрыт]] ([[d:Q156103]]) ## [[Хвароба Паркінсона]] ([[d:Q11085]]) ## [[Сардэчна-судзіннае захворваньне]] ([[d:Q389735]]) ## [[Гепатыт]] ([[d:Q131742]]) ## [[Гіпэртанія]] ([[d:Q41861]]) ## [[Мэнінгіт]] ([[d:Q48143]]) ## [[Расьсеяны склероз]] ([[d:Q8277]]) # '''[[Рак (захворваньне)|Рак]]''' ([[d:Q12078]]) ## [[Рак малочнай залозы]] ([[d:Q128581]]) ## [[Рак тоўстай кішкі]] ([[d:Q188874]]) ## [[Леўкемія]] ([[d:Q29496]]) ## [[Рак лёгкіх]] ([[d:Q47912]]) ## [[Лімфома]] ([[d:Q208414]]) ## [[Рак падкарэньніцы]] ([[d:Q181257]]) ## [[Рак скуры]] ([[d:Q192102]]) ### [[Мэлянома]] ([[d:Q180614]]) ## [[Пухліна]] ([[d:Q133212]]) ### [[Пухліна мозгу]] ([[d:Q233309]]) # [[Харчовае атручаньне]] ([[d:Q272002]]) ## [[Батулізм]] ([[d:Q154865]]) ## [[Атручаньне грыбамі]] ([[d:Q852186]]) ## [[Брушны тыф]] ([[d:Q83319]]) ## [[Сальманэлёз]] ([[d:Q326648]]) # [[Інфэкцыйнае захворваньне]] ([[d:Q18123741]]) ## [[Патаген]] ([[d:Q170065]]) ## '''[[Вэнэрычныя хваробы]]''' ([[d:Q12198]]) ### '''[[СНІД]]''' ([[d:Q12199]]) ### [[Ганарэя]] ([[d:Q101896]]) ### [[Герпэс]] ([[d:Q6473911]]) ### [[Сыфіліс]] ([[d:Q41083]]) ## [[Сібірская язва]] ([[d:Q129104]]) ## [[Бубонная чума]] ([[d:Q217519]]) ## [[Ветраная воспа]] ([[d:Q44727]]) ## '''[[Халера]]''' ([[d:Q12090]]) ## '''[[Застуда]]''' ([[d:Q12125]]) ## [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|Каранавірусная інфэкцыя (2019)]] ([[d:Q84263196]]) ## [[Ліхаманка дэнге]] ([[d:Q30953]]) ## [[Дыфтэрыя]] ([[d:Q134649]]) ## [[Дызэнтэрыя]] ([[d:Q129279]]) ## [[Энцэфаліт]] ([[d:Q199615]]) ## [[Гангрэна]] ([[d:Q168805]]) ## [[Гемарагічная ліхаманка Эбола]] ([[d:Q51993]]) ## [[Энтэравірусны вэзыкулярны стаматыт]] ([[d:Q652744]]) ## '''[[Грып]]''' ([[d:Q2840]]) ### [[H5N1]] ([[d:Q160122]]) ## [[Лепра]] ([[d:Q36956]]) ## [[Барэліёз]] ([[d:Q201989]]) ## '''[[Малярыя]]''' ([[d:Q12156]]) ## [[Адзёр]] ([[d:Q79793]]) ## [[Сьвінка (хвароба)|Сьвінка]] ([[d:Q176741]]) ## [[Кохлік]] ([[d:Q134859]]) ## '''[[Пнэўманія]]''' ([[d:Q12192]]) ## '''[[Поліяміеліт]]''' ([[d:Q12195]]) ## [[Шаленства]] ([[d:Q39222]]) ## [[Кароста]] ([[d:Q167178]]) ## [[Шкарлятына]] ([[d:Q180266]]) ## '''[[Натуральная воспа]]''' ([[d:Q12214]]) ## [[Слупняк]] ([[d:Q47790]]) ## '''[[Сухоты]]''' ([[d:Q12204]]) ## [[Тыф]] ([[d:Q160649]]) ## [[Жоўтая ліхаманка]] ([[d:Q154874]]) # '''[[Псыхічны разлад]]''' ([[d:Q12135]]) ## [[Біпалярны афэктыўны разлад]] ([[d:Q131755]]) ## [[Дэпрэсія]] ([[d:Q42844]]) ## [[Нэўроз]] ([[d:Q181032]]) ## [[Посттраўматычны стрэсавы разлад]] ([[d:Q202387]]) ## [[Псыхоз]] ([[d:Q170082]]) ### [[Трызьненьне]] ([[d:Q189643]]) ### [[Галюцынацыя]] ([[d:Q130741]]) ## [[Шызафрэнія]] ([[d:Q41112]]) === Жывёлагадоўля, 18 === # [[Конь арабскі]] ([[d:Q184138]]) # [[Клайдэсдэйл]] ([[d:Q844058]]) # [[Конь Моргана]] ([[d:Q1179217]]) # [[Стандардбрэд]] ([[d:Q467024]]) # [[Конь чыстакроўны ангельскі]] ([[d:Q210826]]) # [[Поні]] ([[d:Q188828]]) # [[Сіямская котка]] ([[d:Q42604]]) # [[Мэнкс]] ([[d:Q42675]]) # [[Брагман]] ([[d:Q897314]]) # [[Гэрэфардзкая карова]] ([[d:Q737173]]) # [[Гайлэндзкая карова]] ([[d:Q58903]]) # [[Гайльштайн-фрыская карова]] ([[d:Q58910]]) # [[Бігль]] ([[d:Q21102]]) # [[Ангельскі бульдог]] ([[d:Q38383]]) # [[Нямецкі аўчуган]] ([[d:Q38280]]) # [[Грэйгаўнд]] ([[d:Q38571]]) # [[Рэтрывэр]] ([[d:Q39017]]) # [[Шы-цу]] ([[d:Q39357]]) # [[Тэр’ер]] ([[d:Q38984]]) == Практычныя навукі, 1350 == === Навука, 17 === # '''[[Навука]]''' ([[d:Q336]]) # [[Экспэрымэнт]] ([[d:Q101965]]) # [[Лябараторыя]] ([[d:Q483242]]) ## [[Лябараторнае абсталяваньне]] ([[d:Q834028]]) # '''[[Прырода]]''' ([[d:Q7860]]) # [[Назіраньне]] ([[d:Q193181]]) # [[Дасьледаваньне]] ([[d:Q42240]]) # [[Навуковы мэтад]] ([[d:Q46857]]) # [[Навуковая тэорыя]] ([[d:Q3239681]]) # [[Навуковец]] ([[d:Q901]]) # [[Квантавы кампутар]] ([[d:Q176555]]) # [[Байт]] ([[d:Q8799]]) # [[Біт]] ([[d:Q8805]]) # [[Бод]] ([[d:Q192027]]) # [[Градус]] ([[d:Q28390]]) # [[Радыян]] ([[d:Q33680]]) # [[Стэрадыян]] ([[d:Q177612]]) === Астраномія, 293 === ==== Асноўныя тэмы, 20 ==== # '''[[Астраномія]]''' ([[d:Q333]]) # [[Астрабіялёгія]] ([[d:Q411]]) # [[Міжзорнае паглынаньне]] ([[d:Q943247]]) # [[Пазазямное жыцьцё]] ([[d:Q181508]]) # [[Зорная велічыня]] ([[d:Q2028919]]) # [[Прастора]] ([[d:Q107]]) # [[Геацэнтрычная сыстэма]] ([[d:Q165800]]) # [[Геліяцэнтрычная сыстэма]] ([[d:Q103983]]) # [[Астрафізыка]] ([[d:Q37547]]) # [[Прэцэсiя]] ([[d:Q104225]]) # [[Гарызонт падзеяў]] ([[d:Q181741]]) # [[Радыяцыйны пояс]] ([[d:Q188533]]) # [[Тунгускі мэтэарыт]] ([[d:Q125953]]) # [[Пэрыцэнтар і апацэнтар]] ([[d:Q83481]]) # [[Арбітальны пэрыяд]] ([[d:Q37640]]) # [[Вялікая паўвось]] ([[d:Q171594]]) # [[Гравітацыйная лінза]] ([[d:Q185243]]) # [[Астранамічная адзінка]] ([[d:Q1811]]) # [[Сьветлавы год]] ([[d:Q531]]) # [[Парсэк]] ([[d:Q12129]]) ==== Назіральная астраномія, 3 ==== # [[Абсалютная зорная велічыня]] ([[d:Q159653]]) # [[Бачная зорная велічыня]] ([[d:Q124313]]) # [[Абсэрваторыя]] ([[d:Q62832]]) ==== Плянэтарная навука, 8 ==== # '''[[Астэроід]]''' ([[d:Q3863]]) # '''[[Камэта]]''' ([[d:Q3559]]) # [[Экзаплянэта]] ([[d:Q44559]]) # [[Малая плянэта]] ([[d:Q1022867]]) # '''[[Плянэта]]''' ([[d:Q634]]) ## [[Карлікавая плянэта]] ([[d:Q2199]]) ## [[Газавыя плянэты]] ([[d:Q121750]]) ## [[Плянэта зямнога тыпу]] ([[d:Q128207]]) ==== Астрамэтрыя, 88 ==== # [[Астрамэтрыя]] ([[d:Q181505]]) # [[Разьдзяляльная здольнасьць]] ([[d:Q740898]]) # [[Шкала касьмічных адлегласьцяў]] ([[d:Q618164]]) # [[Паралякса]] ([[d:Q165074]]) # [[Фотамэтрыя (астраномія)|Фотамэтрыя]] ([[d:Q1073340]]) # [[Сыстэма нябесных каардынат]] ([[d:Q86394]]) ## [[Схіленьне (астраномія)|Схіленьне]] ([[d:Q76287]]) ## [[Простае ўзьняцьцё]] ([[d:Q13442]]) # [[Нябесны экватар]] ([[d:Q187646]]) # [[Нябесная сфэра]] ([[d:Q12134]]) # [[Роўнадзеньне]] ([[d:Q1315]]) # [[Экліптыка]] ([[d:Q79852]]) # [[Гарызонт]] ([[d:Q43261]]) # [[Надзір]] ([[d:Q145825]]) # [[Сонцастаяньне]] ([[d:Q123524]]) # [[Мапа зорнага неба]] ([[d:Q842617]]) # [[Зэніт]] ([[d:Q82806]]) # [[Задыяк]] ([[d:Q40540]]) # [[Сузор’е]] ([[d:Q8928]]) # [[Андрамэда (сузор’е)|Андрамэда]] ([[d:Q9256]]) # [[Вадаліў (сузор’е)|Вадаліў]] ([[d:Q10576]]) # [[Арол (сузор’е)|Арол]] ([[d:Q10586]]) # [[Ахвярнік (сузор’е)|Ахвярнік]] ([[d:Q9253]]) # [[Баран (сузор’е)|Баран]] ([[d:Q10584]]) # [[Возьнік (сузор’е)|Возьнік]] ([[d:Q10476]]) # [[Валапас]] ([[d:Q8667]]) # [[Жырафа (сузор’е)|Жырафа]] ([[d:Q8832]]) # [[Рак (сузор’е)|Рак]] ([[d:Q8849]]) # [[Ганчакі (сузор’е)|Ганчакі]] ([[d:Q10452]]) # [[Вялікі Пёс]] ([[d:Q10538]]) # [[Малы Пёс]] ([[d:Q9305]]) # [[Казярог (сузор’е)|Казярог]] ([[d:Q10535]]) # [[Кіль (сузор’е)|Кіль]] ([[d:Q10470]]) # [[Касіяпэя (сузор’е)|Касіяпэя]] ([[d:Q10464]]) # [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]] ([[d:Q8844]]) # [[Цэфэй (сузор’е)|Цэфэй]] ([[d:Q10468]]) # [[Кіт (сузор’е)|Кіт]] ([[d:Q8839]]) # [[Голуб (сузор’е)|Голуб]] ([[d:Q10425]]) # [[Валасы Бэрэнікі]] ([[d:Q9285]]) # [[Паўднёвая Карона]] ([[d:Q10413]]) # [[Паўночная Карона]] ([[d:Q10406]]) # [[Груган (сузор’е)|Груган]] ([[d:Q10517]]) # [[Келіх (сузор’е)|Келіх]] ([[d:Q9282]]) # [[Крыж (сузор’е)|Крыж]] ([[d:Q10542]]) # [[Лебедзь (сузор’е)|Лебедзь]] ([[d:Q8921]]) # [[Дэльфін (сузор’е)|Дэльфін]] ([[d:Q9302]]) # [[Цмок (сузор’е)|Цмок]] ([[d:Q8675]]) # [[Малы Конь]] ([[d:Q10438]]) # [[Эрыдан (сузор’е)|Эрыдан]] ([[d:Q10433]]) # [[Блізьняты (сузор’е)|Блізьняты]] ([[d:Q8923]]) # [[Гэркулес (сузор’е)|Гэркулес]] ([[d:Q10448]]) # [[Гідра (сузор’е)|Гідра]] ([[d:Q10578]]) # [[Яшчарка (сузор’е)|Яшчарка]] ([[d:Q10430]]) # [[Леў (сузор’е)|Леў]] ([[d:Q8853]]) # [[Малы Леў]] ([[d:Q10403]]) # [[Заяц (сузор’е)|Заяц]] ([[d:Q10446]]) # [[Шалі (сузор’е)|Шалі]] ([[d:Q10580]]) # [[Воўк (сузор’е)|Воўк]] ([[d:Q10571]]) # [[Рысь (сузор’е)|Рысь]] ([[d:Q10443]]) # [[Ліра (сузор’е)|Ліра]] ([[d:Q10484]]) # [[Адзінарог (сузор’е)|Адзінарог]] ([[d:Q10428]]) # [[Зьмеядзержнік]] ([[d:Q8906]]) # [[Арыён (сузор’е)|Арыён]] ([[d:Q8860]]) # [[Пэгас (сузор’е)|Пэгас]] ([[d:Q8864]]) # [[Пэрсэй (сузор’е)|Пэрсэй]] ([[d:Q10511]]) # [[Рыбы (сузор’е)|Рыбы]] ([[d:Q8679]]) # [[Паўднёвая Рыба]] ([[d:Q10409]]) # [[Карма (сузор’е)|Карма]] ([[d:Q9251]]) # [[Компас (сузор’е)|Компас]] ([[d:Q10473]]) # [[Страла (сузор’е)|Страла]] ([[d:Q10513]]) # [[Стралец (сузор’е)|Стралец]] ([[d:Q8866]]) # [[Скарпіён (сузор’е)|Скарпіён]] ([[d:Q8865]]) # [[Шчыт (сузор’е)|Шчыт]] ([[d:Q10529]]) # [[Зьмяя (сузор’е)|Зьмяя]] ([[d:Q8910]]) # [[Сэкстант (сузор’е)|Сэкстант]] ([[d:Q10525]]) # [[Цялец (сузор’е)|Цялец]] ([[d:Q10570]]) # [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]] ([[d:Q10565]]) # [[Паўднёвы Трыкутнік]] ([[d:Q10422]]) # [[Вялікая Мядзьведзіха]] ([[d:Q8918]]) # [[Малая Мядзьведзіха]] ([[d:Q10478]]) # [[Ветразі (сузор’е)|Ветразі]] ([[d:Q10521]]) # [[Дзева (сузор’е)|Дзева]] ([[d:Q8842]]) # [[Лісічка (сузор’е)|Лісічка]] ([[d:Q10519]]) # [[Кітайскія сузор’і]] ([[d:Q1074076]]) ## [[Чжу-цюэ]] ([[d:Q1059392]]) ## [[Бай-ху]] ([[d:Q1072455]]) ## [[Сюань-ву]] ([[d:Q125696]]) ## [[Цын-лун]] ([[d:Q515882]]) ==== Астранамічныя аб’екты, 74 ==== # [[Астранамічны аб’ект]] ([[d:Q6999]]) # [[NGC 5128]] ([[d:Q487255]]) # [[Лебедзь X-1]] ([[d:Q332674]]) # [[Эта Кіля]] ([[d:Q12185]]) # [[Камэта Галея]] ([[d:Q23054]]) # [[Гіяды]] ([[d:Q13511]]) # [[Вялікае Магеланава Воблака]] ([[d:Q49957]]) # [[M87]] ([[d:Q14041]]) # [[Міра (зорка)|Міра]] ([[d:Q12965]]) # [[Амэга Цэнтаўра]] ([[d:Q14275]]) # [[Туманнасьць Арыёна]] ([[d:Q13903]]) # [[Плеяды (зорная скупнасьць)|Плеяды]] ([[d:Q13423]]) # [[Стралец А*]] ([[d:Q237284]]) # [[Мясцовая група]] ([[d:Q3944]]) ## [[Магеланавы Воблакі]] ([[d:Q50028]]) ## '''[[Млечны Шлях]]''' ([[d:Q321]]) ## [[Галяктыка Андрамэды]] ([[d:Q2469]]) ## [[Галяктыка Трыкутніка]] ([[d:Q13724]]) # '''[[Сонечная сыстэма]]''' ([[d:Q544]]) # '''[[Сонца]]''' ([[d:Q525]]) # '''[[Мэркур]]''' ([[d:Q308]]) # '''[[Вэнэра]]''' ([[d:Q313]]) # '''[[Зямля]]''' ([[d:Q2]]) ## '''[[Месяц (спадарожнік)|Месяц]]''' ([[d:Q405]]) # '''[[Марс]]''' ([[d:Q111]]) ##[[d:Q7548|Deimos]] ##[[d:Q7547|Phobos]] # [[Пояс астэроідаў]] ([[d:Q2179]]) # [[Цэрэра (карлікавая плянэта)|Цэрэра]] ([[d:Q596]]) # '''[[Юпітэр]]''' ([[d:Q319]]) ## [[Іё (спадарожнік Юпітэра)|Іё]] ([[d:Q3123]]) ## [[Эўропа (спадарожнік)|Эўропа]] ([[d:Q3143]]) ## [[Ганімэд (спадарожнік)|Ганімэд]] ([[d:Q3169]]) ## [[Каліста]] ([[d:Q3134]]) # '''[[Сатурн]]''' ([[d:Q193]]) ## [[Энцэляд]] ([[d:Q3303]]) ## [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]] ([[d:Q2565]]) # '''[[Уран]]''' ([[d:Q324]]) # '''[[Нэптун]]''' ([[d:Q332]]) ## [[Трытон (спадарожнік Нэптуна)|Трытон]] ([[d:Q3359]]) # [[Плютон]] ([[d:Q339]]) ## [[Харон (спадарожнік)|Харон]] ([[d:Q6604]]) # [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыс]] ([[d:Q611]]) # [[Макемаке (карлікавая плянэта)|Макемаке]] ([[d:Q604]]) # [[Хаўмэя (карлікавая плянэта)|Хаўмэя]] ([[d:Q601]]) # [[Пояс Койпэра]] ([[d:Q427]]) # [[Воблака Оорта]] ([[d:Q40864]]) # [[PSR B1257+12 c]] ([[d:Q73561]]) # [[51 Пэгаса b]] ([[d:Q242309]]) # [[Сырыюс]] ([[d:Q3409]]) # [[Канопус]] ([[d:Q12189]]) # [[Арктур]] ([[d:Q12985]]) # [[Альфа Цэнтаўра]] ([[d:Q12176]]) # [[Вэга]] ([[d:Q3427]]) # [[Рыгель]] ([[d:Q12126]]) # [[Працыён]] ([[d:Q13034]]) # [[Ахэрнар]] ([[d:Q12183]]) # [[Бэтэльгейзэ]] ([[d:Q12124]]) # [[Капэля (зорка)|Капэля]] ([[d:Q12970]]) # [[Альтаір]] ([[d:Q12975]]) # [[Альдэбаран]] ([[d:Q88540091]]) # [[Колас (зорка)|Колас]] ([[d:Q13008]]) # [[Антарэс]] ([[d:Q12166]]) # [[Полюкс]] ([[d:Q13028]]) # [[Фамальгаўт]] ([[d:Q13169]]) # [[Дэнэб]] ([[d:Q12179]]) # [[RR Ліры]] ([[d:Q370994]]) # [[Акрукс]] ([[d:Q13102]]) # [[Бэта Цэнтаўра]] ([[d:Q13175]]) # [[Альголь]] ([[d:Q13080]]) # [[Дэльта Цэфэя]] ([[d:Q13024]]) # [[Паўночная зорка]] ([[d:Q12980]]) # [[3C 273]] ([[d:Q229318]]) # [[Крабападобная туманнасьць]] ([[d:Q10934]]) ==== Галяктычная іпазагаляктычная астраномія, 32 ==== # '''[[Чорная дзірка]]''' ([[d:Q589]]) ## [[Гравітацыйны радыюс]] ([[d:Q72755]]) ## [[Звышмасіўная чорная дзірка]] ([[d:Q40392]]) # [[Касьмічныя прамяні]] ([[d:Q11547]]) # [[Цёмная туманнасьць]] ([[d:Q204194]]) # '''[[Галяктыка]]''' ([[d:Q318]]) # [[Галяктычнае скопішча]] ([[d:Q204107]]) # [[Галяктычная група]] ([[d:Q1491746]]) ## [[Галяктычнае звышскопішча]] ([[d:Q27521]]) # [[Вялікі атрактар]] ([[d:Q656857]]) # [[Абшар H II]] ([[d:Q11282]]) # [[Міжзорнае асяродзьдзе]] ([[d:Q41872]]) # [[Малекулярнае воблака]] ([[d:Q272447]]) # [[Туманнасьць]] ([[d:Q42372]]) # [[Касьмічная прастора]] ([[d:Q4169]]) # [[Сонечны вецер]] ([[d:Q79833]]) # [[Зорная скупнасьць]] ([[d:Q168845]]) # [[Кулістая зорная скупнасьць]] ([[d:Q11276]]) # [[Расьсеяная зорная скупнасьць]] ([[d:Q11387]]) # [[Зорная асацыяцыя]] ([[d:Q736194]]) # [[Марфалягічная клясыфікацыя галяктык]] ([[d:Q1648748]]) # [[Карлікавая галяктыка]] ([[d:Q190438]]) # [[Эліптычная галяктыка]] ([[d:Q184348]]) # [[Няправільная галяктыка]] ([[d:Q190397]]) # [[Лінзападобная галяктыка]] ([[d:Q192078]]) # [[Сьпіральная галяктыка]] ([[d:Q2488]]) # [[Актыўнае галяктычнае ядро]] ([[d:Q46587]]) # [[Блязар]] ([[d:Q221221]]) # [[Квазар]] ([[d:Q83373]]) # [[Радыягаляктыка]] ([[d:Q217012]]) # [[Галяктыка Сэйфэрта]] ([[d:Q213930]]) # [[Галяктыка з зоркаўтварэньнем]] ([[d:Q726611]]) ==== Касмалёгія, 15 ==== # [[Касмалёгія]] ([[d:Q338]]) # [[Век Сусьвету]] ([[d:Q500699]]) # '''[[Вялікі выбух]]''' ([[d:Q323]]) # [[Рэліктавае выпраменьваньне]] ([[d:Q15605]]) # [[Цёмная энэргія]] ([[d:Q18343]]) # [[Цёмная матэрыя]] ([[d:Q79925]]) # [[Паходжаньне Сонечнай сыстэмы]] ([[d:Q3535]]) # [[Утварэньне і эвалюцыя галяктык]] ([[d:Q1995140]]) # [[Закон Габла]] ([[d:Q179916]]) # [[Сонечная туманнасьць]] ([[d:Q3400]]) # [[Нэбулярная гіпотэза]] ([[d:Q13599969]]) # [[Чырвонае зрушэньне]] ([[d:Q76250]]) # '''[[Сусьвет]]''' ([[d:Q1]]) ## [[Бачны сусьвет]] ([[d:Q221392]]) # [[Кратовая нара]] ([[d:Q7544]]) ==== Астраномія зорак, 33 ==== # '''[[Зорка]]''' ([[d:Q523]]) # [[Карычневы карлік]] ([[d:Q101600]]) # [[Зона прыдатная да жыцьця]] ([[d:Q215913]]) # [[Гама-ўсплёск]] ([[d:Q22247]]) # [[Дыяграма Гэрцспруна—Расэла]] ([[d:Q3270143]]) # [[Мэталічнасьць]] ([[d:Q217030]]) # [[Плянэтная сыстэма]] ([[d:Q206717]]) # [[Спэктральная кляса]] ([[d:Q179600]]) # [[Эвалюцыя зорак]] ([[d:Q6472]]) ## [[Плянэтарная туманнасьць]] ([[d:Q13632]]) ## [[Зоркаўтварэньне]] ([[d:Q16744]]) ## [[Галоўная пасьлядоўнасьць]] ([[d:Q3450]]) ## [[Пратазорка]] ([[d:Q204903]]) ## [[Чырвоны гігант]] ([[d:Q50081]]) ## [[Зорка-гігант]] ([[d:Q5875]]) ## [[Звышгігант]] ([[d:Q193599]]) ## [[Зорка Вольфа—Рае]] ([[d:Q6251]]) ## [[Кампактная зорка]] ([[d:Q368442]]) ### [[Белы карлік]] ([[d:Q5871]]) ### [[Нэўтронная зорка]] ([[d:Q4202]]) ### [[Чорная дзірка зорнай масы]] ([[d:Q1047034]]) # [[Зорная кінэматыка]] ([[d:Q6440]]) # [[Зорнае магнітнае поле]] ([[d:Q6449]]) # [[Зорны нуклеосынтэз]] ([[d:Q1057093]]) # [[Вярчэньне зоркі]] ([[d:Q6464]]) # [[Зорная сыстэма]] ([[d:Q595871]]) ## [[Падвойная зорка]] ([[d:Q50053]]) ## [[Калязорны дыск]] ([[d:Q3235978]]) # [[Зьменная зорка]] ([[d:Q6243]]) ## [[Цэфэіда]] ([[d:Q188593]]) ## [[Новая зорка]] ([[d:Q6458]]) ## [[Пульсар]] ([[d:Q4360]]) ## [[Звышновая зорка]] ([[d:Q3937]]) ==== Нябесная мэханіка, 20 ==== # [[Нябесная мэханіка]] ([[d:Q184274]]) # [[Зацьменьне]] ([[d:Q141022]]) ## [[Зацьменьне Месяца]] ([[d:Q44235]]) ## [[Сонечнае зацьменьне]] ([[d:Q3887]]) # [[Эфэмэрыда]] ([[d:Q120200]]) # [[Эпоха (астраномія)|Эпоха]] ([[d:Q2703]]) # [[Другая касьмічная хуткасьць]] ([[d:Q166530]]) # [[Экватарыяльная сыстэма каардынатаў]] ([[d:Q208617]]) # [[Гравітацыйны манэўр]] ([[d:Q223776]]) # [[Законы Кеплера]] ([[d:Q83219]]) # [[Пункты Лягранжа]] ([[d:Q190463]]) # [[Спадарожнік]] ([[d:Q2537]]) # [[Арбіта]] ([[d:Q4130]]) ## [[Геастацыянарная арбіта]] ([[d:Q192316]]) ## [[Нізкая калязямная арбіта]] ([[d:Q663611]]) # [[Арбітальныя элемэнты]] ([[d:Q272626]]) # [[Эксцэнтрысытэт арбіты]] ([[d:Q208474]]) # [[Астрадынаміка]] ([[d:Q842433]]) # [[Засланеньне]] ([[d:Q202746]]) # [[Задача дзьвюх целаў]] ([[d:Q232976]]) === Фізыка, 381 === ==== Фундамэнтальныя фізычныя канцэпцыі, 25 ==== # '''[[Фізыка]]''' ([[d:Q413]]) # '''[[Энэргія]]''' ([[d:Q11379]]) ## [[Эквівалентнасьць масы-энэргіі]] ([[d:Q35875]]) # [[Матэрыя (фізыка)|Матэрыя]] ([[d:Q35758]]) # [[Выпраменьваньне]] ([[d:Q18335]]) # [[Прастора-час]] ([[d:Q133327]]) # '''[[Час]]''' ([[d:Q11471]]) ## [[Плянкаўскі час]] ([[d:Q202642]]) ## [[Плянкаўскія адзінкі]] ([[d:Q468999]]) # '''[[Вакуўм]]''' ([[d:Q11475]]) # [[Тэорыя рэлятыўнасьці]] ([[d:Q43514]]) # '''[[Агульная тэорыя адноснасьці]]''' ([[d:Q11452]]) # '''[[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]]''' ([[d:Q11455]]) # [[Экспэрымэнт Мікелсана]] ([[d:Q154844]]) ===== Фізычныя тэорыі, 11 ===== # [[Фізычная велічыня]] ([[d:Q107715]]) # [[Тэарэтычная фізыка]] ([[d:Q18362]]) # [[Кот Шрэдынгера]] ([[d:Q8588]]) # [[Вандроўка ў часе]] ([[d:Q182154]]) # [[Квантавая тэорыя поля]] ([[d:Q54505]]) # '''[[Квантавая мэханіка]]''' ([[d:Q944]]) # [[Квантавая заблытанасьць]] ([[d:Q215675]]) # [[Прынцып нявызначанасьці]] ([[d:Q44746]]) # [[Раўнаньне Шрэдынгера]] ([[d:Q165498]]) # [[Хвалевая функцыя]] ([[d:Q2362761]]) # [[Карпускулярна-хвалевы дуалізм]] ([[d:Q193068]]) ==== Мэханіка, 121 ==== ===== Клясычная мэханіка, 88 ===== # [[Мэханіка]] ([[d:Q41217]]) # '''[[Клясычная мэханіка]]''' ([[d:Q11397]]) # '''[[Закон захаваньня энэргіі]]''' ([[d:Q11382]]) # '''[[Сіла (фізычная велічыня)|Сіла]]''' ([[d:Q11402]]) # [[Сыстэма адліку]] ([[d:Q184876]]) # [[Інэрцыя]] ([[d:Q122508]]) # '''[[Маса]]''' ([[d:Q11423]]) # [[Момант інэрцыі]] ([[d:Q165618]]) # [[Вечны рухавік]] ([[d:Q12623]]) ## '''[[Гравітацыя]]''' ([[d:Q11412]]) # [[Гравітацыйная канстанта]] ([[d:Q18373]]) # [[Кінэматыка]] ([[d:Q11476]]) # [[Кінэтычная энэргія]] ([[d:Q46276]]) # [[Патэнцыйная энэргія]] ([[d:Q155640]]) # [[Шчыльнасьць]] ([[d:Q29539]]) ## [[Мэханіка суцэльных асяродзьдзяў]] ([[d:Q193463]]) # [[Імпульс сілы]] ([[d:Q837940]]) # [[Імпульс]] ([[d:Q41273]]) # [[Мэханічны рух]] ([[d:Q79782]]) ## '''[[Паскарэньне]]''' ([[d:Q11376]]) ## [[Законы Ньютана]] ([[d:Q38433]]) ## [[Вольнае падзеньне]] ([[d:Q140028]]) ## '''[[Хуткасьць]]''' ([[d:Q11465]]) # [[Кручэньне]] ([[d:Q107617]]) ## [[Момант імпульсу]] ([[d:Q161254]]) ## [[Адцэнтравая сіла]] ([[d:Q178733]]) ## [[Нармальнае паскарэньне]] ([[d:Q172881]]) ## [[Сіла Карыяліса]] ([[d:Q169973]]) # [[Клясычная тэорыя прыцягненьня Ньютана]] ([[d:Q134465]]) # [[Момант сілы]] ([[d:Q48103]]) # [[Вага]] ([[d:Q25288]]) # [[Мэханічная праца]] ([[d:Q42213]]) # [[Скарачэньне Лёрэнца]] ([[d:Q836595]]) # [[Статыка]] ([[d:Q169019]]) # [[Мэханіка цьвёрдага цела]] ([[d:Q1080293]]) # [[Супраціўленьне матэрыялаў]] ([[d:Q240553]]) # [[Мэханічнае напружаньне]] ([[d:Q206175]]) # [[Церце]] ([[d:Q82580]]) # [[Модуль пругкасьці]] ([[d:Q192005]]) # [[Пругкасьць]] ([[d:Q62932]]) # [[Закон Гука]] ([[d:Q170282]]) # [[Плястычная дэфармацыя]] ([[d:Q472074]]) # [[Цьвёрдасьць]] ([[d:Q569057]]) # [[Эфэкт матылька]] ([[d:Q187536]]) # [[Кутавая хуткасьць]] ([[d:Q161635]]) ## [[Дынаміка]] ([[d:Q128030]]) # [[Хiстальнiк Фуко]] ([[d:Q178841]]) # '''[[Вымярэньне]]''' ([[d:Q12453]]) ## [[Вымяральны прыбор]] ([[d:Q2041172]]) ## [[Вышынямер]] ([[d:Q216197]]) ## [[Мікромэтар]] ([[d:Q12458]]) ## [[Чуйнік]] ([[d:Q167676]]) ## [[Спэктромэтар]] ([[d:Q188463]]) ## [[Тэадаліт]] ([[d:Q181517]]) ## [[Вагі]] ([[d:Q134566]]) # [[Адзінкі вымярэньня]] ([[d:Q47574]]) ## [[Мэтрычная сыстэма мер]] ([[d:Q232405]]) ## '''[[Міжнародная сыстэма СІ]]''' ([[d:Q12457]]) # [[Мэтралёгія]] ([[d:Q394]]) # [[Квадратны мэтар]] ([[d:Q25343]]) # [[Акр]] ([[d:Q81292]]) # [[Гектар]] ([[d:Q35852]]) # [[Ангстрэм]] ([[d:Q81454]]) # [[Фут]] ([[d:Q3710]]) # [[Цаля]] ([[d:Q218593]]) # '''[[Мэтар]]''' ([[d:Q11573]]) # [[Міля]] ([[d:Q253276]]) # [[Марская міля]] ([[d:Q93318]]) # [[Ярд]] ([[d:Q482798]]) # '''[[Сэкунда]]''' ([[d:Q11574]]) # [[Хвіліна]] ([[d:Q7727]]) # [[Гадзіна]] ([[d:Q25235]]) # '''[[Содні]]''' ([[d:Q573]]) # [[Тыдзень]] ([[d:Q23387]]) # [[Месяц (каляндар)|Месяц]] ([[d:Q5151]]) # '''[[Год]]''' ([[d:Q577]]) # [[Дзесяцігодзьдзе]] ([[d:Q39911]]) # [[Тысячагодзьдзе]] ([[d:Q36507]]) # [[Галён]] ([[d:Q178413]]) # '''[[Літар]]''' ([[d:Q11582]]) # [[Атмасфэра (адзінка вымярэньня)|Атмасфэра]] ([[d:Q177974]]) # [[Ньютан]] ([[d:Q12438]]) # [[Паскаль (адзінка вымярэньня)|Паскаль]] ([[d:Q44395]]) # '''[[Кіляграм]]''' ([[d:Q11570]]) # [[Тона]] ([[d:Q191118]]) # [[Фунт (адзінка вымярэньня)|Фунт]] ([[d:Q100995]]) # [[Унцыя]] ([[d:Q48013]]) # [[Вузел (адзінка вымярэньня)|Вузел]] ([[d:Q128822]]) ===== Вадкасьці, 15 ===== # [[Гідраўліка]] ([[d:Q177784]]) ## [[Рэалёгія]] ([[d:Q271707]]) # [[Гідрааэрамэханіка]] ([[d:Q172145]]) # [[Закон Бэрнульлі]] ([[d:Q181328]]) # [[Плывучасьць]] ([[d:Q6497624]]) # [[Канвэкцыя]] ([[d:Q160329]]) # [[Дыфузія]] ([[d:Q163214]]) # [[Гідрааэрадынаміка]] ([[d:Q216320]]) # [[Гідрастатыка]] ([[d:Q177807]]) # [[Раўнаньні Навіе—Стоўкса]] ([[d:Q201321]]) # [[Лік Рэйнальдса]] ([[d:Q178932]]) # [[Паверхневае нацягненьне]] ([[d:Q170749]]) # [[Турбулентнасьць]] ([[d:Q190132]]) # [[Грузкасьць]] ([[d:Q128709]]) # [[Закон Архімэда]] ([[d:Q181404]]) ===== Аэрадынаміка, 2 ===== # [[Аэрадынаміка]] ([[d:Q8424]]) # [[Лік Маха]] ([[d:Q160669]]) ===== Хвалі і акустыка, 16 ===== # [[Хваля]] ([[d:Q37172]]) # [[Акустыка]] ([[d:Q82811]]) ## '''[[Гук]]''' ([[d:Q11461]]) ## [[Хуткасьць гуку]] ([[d:Q124003]]) ## [[Ультрагук]] ([[d:Q162564]]) # [[Дыфракцыя]] ([[d:Q133900]]) # '''[[Частасьць]]''' ([[d:Q11652]]) # [[Інтэрфэрэнцыя]] ([[d:Q136980]]) # [[Шум]] ([[d:Q179448]]) # [[Рэзананс]] ([[d:Q172858]]) # [[Эфэкт Доплера]] ([[d:Q76436]]) # [[Мэтраном]] ([[d:Q156424]]) # [[Ваганьні]] ([[d:Q170475]]) ## [[Гарманічны асцылятар]] ([[d:Q190070]]) # [[Амплітуда]] ([[d:Q159190]]) # [[Дэцыбэл]] ([[d:Q5329]]) ==== Оптыка, 18 ==== # [[Оптыка]] ([[d:Q14620]]) # [[Сьвяцільнасьць]] ([[d:Q105902]]) # [[Хвалевая оптыка]] ([[d:Q942347]]) # [[Адбіцьцё]] ([[d:Q165939]]) # [[Лазэр на свабодных электронах]] ([[d:Q586386]]) # [[Фатоніка]] ([[d:Q467054]]) # [[Эфэкт Кера]] ([[d:Q883038]]) # [[Нелінейная оптыка]] ([[d:Q756033]]) # [[Палярызацыя хваляў]] ([[d:Q193760]]) # [[Паказальнік пераламленьня]] ([[d:Q174102]]) # '''[[Сьвятло]]''' ([[d:Q9128]]) ## '''[[Хуткасьць сьвятла]]''' ([[d:Q2111]]) # [[Пераламленьне]] ([[d:Q72277]]) # [[Даўжыня хвалі]] ([[d:Q41364]]) # [[Электронны мікраскоп]] ([[d:Q132560]]) # [[Кандэла]] ([[d:Q83216]]) # [[Люмэн]] ([[d:Q484092]]) # [[Люкс]] ([[d:Q179836]]) ==== Тэрмадынаміка, 50 ==== # [[Першы закон тэрмадынамікі]] ([[d:Q179380]]) # [[Джоўль]] ([[d:Q25269]]) # [[Калёрыя]] ([[d:Q130964]]) # [[Другі закон тэрмадынамікі]] ([[d:Q177045]]) # [[Цеплаперадача]] ([[d:Q179635]]) # [[Нутраная энэргія]] ([[d:Q180241]]) # [[Тэрмадынамічная фаза]] ([[d:Q104837]]) # [[Крытычны пункт]] ([[d:Q111059]]) # [[Кандэнсацыя]] ([[d:Q166583]]) # [[Параваньне]] ([[d:Q132814]]) # [[Патройны пункт]] ([[d:Q106410]]) # '''[[Агрэгатны стан]]''' ([[d:Q11430]]) # '''[[Газ]]''' ([[d:Q11432]]) # '''[[Вадкасьць]]''' ([[d:Q11435]]) # '''[[Цьвёрдае цела]]''' ([[d:Q11438]]) # [[Цяпло]] ([[d:Q44432]]) — няслушная спасылка # [[Цеплаёмістасьць]] ([[d:Q179388]]) # [[Цеплаправоднасьць]] ([[d:Q487005]]) # [[Адыябатычны працэс]] ([[d:Q182453]]) # [[Абсалютны нуль тэмпэратуры]] ([[d:Q81182]]) # [[Магутнасьць]] ([[d:Q25342]]) # [[Кіпеньне]] ([[d:Q41716]]) # [[Зацьвярдзеньне]] ([[d:Q108000]]) # [[Плаўленьне]] ([[d:Q106080]]) # [[Сублімацыя]] ([[d:Q131800]]) # [[Броўнаўскі рух]] ([[d:Q178036]]) # [[Тэмпэратура кіпеньня]] ([[d:Q1003183]]) # [[Тэмпэратура плаўленьня]] ([[d:Q15318]]) # [[Тэрмомэтар]] ([[d:Q646]]) # [[Градус Цэльсія]] ([[d:Q25267]]) # [[Градус Фарэнгайта]] ([[d:Q42289]]) # [[Кельвін]] ([[d:Q11579]]) # [[Цеплавы рухавік]] ([[d:Q178185]]) # [[Нармальныя ўмовы]] ([[d:Q102145]]) # [[Ідэальны газ]] ([[d:Q172280]]) # [[Статыстычная мэханіка]] ([[d:Q188715]]) # '''[[Тэмпэратура]]''' ([[d:Q11466]]) # '''[[Тэрмадынаміка]]''' ([[d:Q11473]]) # [[Энтальпія]] ([[d:Q161064]]) # [[Энтрапія]] ([[d:Q45003]]) # [[Раўнаньне стану ідэальнага газу]] ([[d:Q191785]]) # [[Ціск]] ([[d:Q39552]]) # [[Функцыя стану]] ([[d:Q230937]]) # [[Энэргія Гібса]] ([[d:Q334631]]) # [[Тэрмадынамічны стан]] ([[d:Q230875]]) # [[Канстанта Больцмана]] ([[d:Q5962]]) # [[Спэцыфічная цяплыня выпарэньня]] ([[d:Q483538]]) # [[Насычаная пара]] ([[d:Q2661322]]) # [[Закон Бойла—Марыёта]] ([[d:Q175974]]) # [[Абсолютна чорнае цела]] ([[d:Q161424]]) ==== Электрычнасьць і магнетызм, 68 ==== # [[Поле (фізыка)|Поле]] ([[d:Q185674]]) # [[Напруга]] ([[d:Q25428]]) # [[Вольт]] ([[d:Q25250]]) # [[Ом]] ([[d:Q47083]]) # [[Гэрц]] ([[d:Q39369]]) # [[Фарад]] ([[d:Q131255]]) # [[Кулён]] ([[d:Q25406]]) # [[Гэнры (адзінка вымярэньня)|Гэнры]] ([[d:Q163354]]) # [[Тэсла (адзінка вымярэньня)|Тэсла]] ([[d:Q163343]]) # [[Вэбэр (адзінка вымярэньня)|Вэбэр]] ([[d:Q170804]]) # [[Ват]] ([[d:Q25236]]) # [[Ампэр]] ([[d:Q25272]]) # [[Магнітны струмень]] ([[d:Q177831]]) # [[Магнітная пранікальнасьць]] ([[d:Q28352]]) # [[Спэцыфічны электрычны супор]] ([[d:Q108193]]) # [[Супор]] ([[d:Q25358]]) ## [[Закон Ома]] ([[d:Q41591]]) # [[Электрычны імпэданс]] ([[d:Q179043]]) # [[Рэактанс]] ([[d:Q193972]]) # [[Электронвольт]] ([[d:Q83327]]) # [[Фэрамагнэтызм]] ([[d:Q184207]]) # [[Магнэтызм]] ([[d:Q3294789]]) # '''[[Магніт]]''' ([[d:Q11421]]) # [[Магнітаруховая сіла]] ([[d:Q1266982]]) # [[Магнітастатыка]] ([[d:Q665093]]) # '''[[Магнітнае поле]]''' ([[d:Q11408]]) # [[Магнітны момант]] ([[d:Q242657]]) # '''[[Плязма]]''' ([[d:Q10251]]) # [[Звышплыннасьць]] ([[d:Q106667]]) # '''[[Электрычнасьць]]''' ([[d:Q12725]]) # '''[[Электрычны ток]]''' ([[d:Q11651]]) # [[Электрычны праваднік]] ([[d:Q124291]]) # [[Дыэлектрык]] ([[d:Q184996]]) # [[Ізалятар]] ([[d:Q178150]]) # [[Экспэрымэнт Мілікена]] ([[d:Q649803]]) # [[Электрастатыка]] ([[d:Q26336]]) # [[Электрычны зарад]] ([[d:Q1111]]) # [[Закон Кулёна]] ([[d:Q83152]]) # [[Электрычнае поле]] ([[d:Q46221]]) # [[Тэарэма Гаўса]] ([[d:Q173356]]) # [[Электрычны патэнцыял]] ([[d:Q55451]]) # [[Сіла Лёрэнца]] ([[d:Q172137]]) # [[Электрарухальная сіла]] ([[d:Q185329]]) # [[Электрамагнітная індукцыя]] ([[d:Q988780]]) # [[Закон электрамагнітнай індукцыі Фарадэя]] ([[d:Q181465]]) # [[Раўнаньні Максўэла]] ([[d:Q51501]]) # [[Электрамагнітнае поле]] ([[d:Q177625]]) # [[Закон Ампэра аб цыркуляцыі]] ([[d:Q51500]]) # [[Правілы Кірхгофа]] ([[d:Q187672]]) # [[Электрамагніт]] ([[d:Q178032]]) # '''[[Электрамагнітнае выпраменьваньне]]''' ([[d:Q12969754]]) ## [[Электрамагнітны спэктар]] ([[d:Q133139]]) # [[Электрычная ёмістасьць]] ([[d:Q164399]]) # [[Індуктыўнасьць]] ([[d:Q177897]]) ## [[Радыёвыпраменьваньне]] ([[d:Q4262]]) ## [[Мікрахваля]] ([[d:Q127995]]) ## '''[[Інфрачырвонае выпраменьваньне]]''' ([[d:Q11388]]) ## [[Бачнае выпраменьваньне]] ([[d:Q76299]]) ## '''[[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]]''' ([[d:Q11391]]) # [[Віхравыя токі]] ([[d:Q208598]]) # [[Каэфіцыент перадачы]] ([[d:Q854659]]) # [[Фотаэфэкт]] ([[d:Q83213]]) ## [[Рэнтгенаўскае выпраменьваньне]] ([[d:Q34777]]) ## [[Гама-выпраменьваньне]] ([[d:Q11523]]) # [[Кандэнсат Бозэ—Айнштайна]] ([[d:Q46202]]) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] ([[d:Q849919]]) # [[Мэтаматэрыял]] ([[d:Q497166]]) # [[Звышправоднасьць]] ([[d:Q124131]]) ==== Фізыка кандэнсаванага стану, 99 ==== # [[Фізыка кандэнсаванага стану]] ([[d:Q214781]]) # [[Ізатоп]] ([[d:Q25276]]) # [[Аморфнае цела]] ([[d:Q103382]]) # [[Фізыка цьвёрдага цела]] ([[d:Q715396]]) # [[Эфэкт Комптана]] ([[d:Q171516]]) # [[Выраджаны газ]] ([[d:Q51368]]) # [[Тунэльны эфэкт]] ([[d:Q175751]]) # [[Фундамэнтальнае ўзаемадзеяньне]] ([[d:Q104934]]) # [[Элемэнтарная часьцінка]] ([[d:Q43116]]) # [[Гравітон]] ([[d:Q103585]]) # '''[[Атам]]''' ([[d:Q9121]]) # '''[[Моцнае ўзаемадзеяньне]]''' ([[d:Q11415]]) # '''[[Слабое ўзаемадзеяньне]]''' ([[d:Q11418]]) # [[Квантавая хромадынаміка]] ([[d:Q238170]]) # [[Квантавая электрадынаміка]] ([[d:Q234881]]) # [[Фізыка элемэнтарных часьцінак]] ([[d:Q18334]]) # [[Часьцінка (фізыка)|Часьцінка]] ([[d:Q1621273]]) # [[Камэра Ўілсана]] ([[d:Q214634]]) # [[Стандартная мадэль]] ([[d:Q18338]]) # [[Тэорыя струнаў]] ([[d:Q33198]]) # [[Спантаннае парушэньне сымэтрыі]] ([[d:Q736716]]) # [[Супэрсымэтрыя]] ([[d:Q193442]]) # [[Паскаральнік зараджаных часьцінак]] ([[d:Q130825]]) ## [[Вялікі гадронны калайдэр]] ([[d:Q40605]]) ## [[Сынхратрон]] ([[d:Q689863]]) ## [[Сынхратроннае выпраменьваньне]] ([[d:Q212871]]) ## [[Тэватрон]] ([[d:Q944533]]) # [[Кварк-глюённая плязма]] ([[d:Q733096]]) # [[Экспэрымэнт Гайгера—Марздэна]] ([[d:Q1648751]]) # [[Субатамная часьцінка]] ([[d:Q177013]]) # [[Фэрміён]] ([[d:Q44363]]) # [[Лептон]] ([[d:Q82586]]) ## [[Электрон]] ([[d:Q2225]]) ## [[Мюон]] ([[d:Q3151]]) ## [[Таў-лептон]] ([[d:Q188392]]) ## [[Нэўтрына]] ([[d:Q2126]]) # [[Кварк]] ([[d:Q6718]]) ## [[U-кварк]] ([[d:Q6732]]) ## [[D-кварк]] ([[d:Q6745]]) ## [[C-кварк]] ([[d:Q6754]]) ## [[S-кварк]] ([[d:Q6763]]) ## [[T-кварк]] ([[d:Q6778]]) ## [[B-кварк]] ([[d:Q6786]]) # [[Гадроны]] ([[d:Q101667]]) ## [[Барыён]] ([[d:Q159731]]) ### [[Нэўтрон]] ([[d:Q2348]]) ### [[Пратон]] ([[d:Q2294]]) ## [[Мэзон]] ([[d:Q102742]]) # [[Базон]] ([[d:Q43101]]) # [[Калібравальны базон]] ([[d:Q105580]]) # [[Глюон]] ([[d:Q3299]]) # [[Фатон]] ([[d:Q3198]]) # [[Базон Гігса]] ([[d:Q402]]) # [[W- і Z-базоны]] ([[d:Q211922]]) # [[Іянізавальнае выпраменьваньне]] ([[d:Q186161]]) # '''[[Радыяактыўнасьць]]''' ([[d:Q11448]]) # [[Альфа-радыяктыўнасьць]] ([[d:Q179856]]) # [[Альфа-часьцінка]] ([[d:Q103517]]) # [[Бэта-часьцінка]] ([[d:Q103531]]) # [[Бэта-распад]] ([[d:Q306786]]) # [[Антыматэрыя]] ([[d:Q83197]]) # [[Антычасьцінка]] ([[d:Q182717]]) # [[Пазытрон]] ([[d:Q3229]]) # [[Антывадарод]] ([[d:Q216121]]) # [[Антыпратон]] ([[d:Q107575]]) # [[Антынэўтрон]] ([[d:Q156530]]) # [[Бэкерэль (адзінка вымярэньня)|Бэкерэль]] ([[d:Q102573]]) # [[Грэй (адзінка вымярэньня)|Грэй]] ([[d:Q190095]]) # [[Зывэрт (адзінка вымярэньня)|Зывэрт]] ([[d:Q103246]]) # [[Энэргія сувязі]] ([[d:Q420754]]) # [[Ядзерная фізыка]] ([[d:Q81197]]) # [[Тэрмаядзерная рэакцыя]] ([[d:Q13082]]) ## [[Такамак]] ([[d:Q188589]]) ## [[Тэрмаядзерная энэргія]] ([[d:Q641442]]) # '''[[Дзяленьне ядра]]''' ([[d:Q11429]]) # [[Атамнае ядро]] ([[d:Q37147]]) # [[Атамная фізыка]] ([[d:Q26383]]) # [[Атамная арбіталь]] ([[d:Q53860]]) # [[Атамная тэорыя]] ([[d:Q210553]]) # [[Бораўская мадэль атаму]] ([[d:Q172948]]) # [[Электронная канхвігурацыя]] ([[d:Q53859]]) # [[Электронная абалонка]] ([[d:Q193793]]) # [[Стан узбуджэньня]] ([[d:Q215328]]) # [[Вадародападобны атам]] ([[d:Q2333783]]) # [[Звыштонкая структура]] ([[d:Q1413102]]) # [[Мадэль атама Томсана]] ([[d:Q274116]]) # [[Галоўны квантавы лік]] ([[d:Q867448]]) # [[Прынцып Паўлі]] ([[d:Q131594]]) # [[Вымушанае выпраменьваньне]] ([[d:Q853656]]) # [[Энэргія іянізацыі]] ([[d:Q483769]]) # [[Іён]] ([[d:Q36496]]) # [[Эфэкт Ажэ]] ([[d:Q719512]]) # [[Тармазное выпраменьваньне]] ([[d:Q655904]]) # [[Атамная адзінка масы]] ([[d:Q483261]]) # [[Атамны радыюс]] ([[d:Q483788]]) # [[Сьпін]] ([[d:Q133673]]) # [[Іянізацыя]] ([[d:Q190382]]) # [[Малекулярная арбіталь]] ([[d:Q725417]]) # [[Тэорыя малекулярных арбіталяў]] ([[d:Q898432]]) === Хімія, 380 === # [[Антыакісьляльнік]] ([[d:Q133948]]) # [[Цыкль трыкарбонавых кісьляў]] ([[d:Q133895]]) # [[Канцэнтрацыя]] ([[d:Q3686031]]) # [[Перагонка]] ([[d:Q101017]]) # [[Электраадмоўнасьць]] ([[d:Q78974]]) # [[Функцыянальная група]] ([[d:Q170409]]) # [[Флюарэсцэнцыя]] ([[d:Q191807]]) # [[Гліколіз]] ([[d:Q162643]]) # [[Гідраксыды]] ([[d:Q425597]]) # [[Гідрафобы]] ([[d:Q219567]]) # [[Монацукрыды]] ([[d:Q133516]]) # [[Палімэрызацыя]] ([[d:Q181898]]) ## [[Палімэразная ланцуговая рэакцыя]] ([[d:Q176996]]) # [[Флягістон]] ([[d:Q193353]]) # [[Поліцукрыды]] ([[d:Q134219]]) # [[Стэхіямэтрыя]] ([[d:Q213185]]) # [[Трыт]] ([[d:Q54389]]) # [[Радыянуклід]] ([[d:Q192900]]) # [[Распушчальнік]] ([[d:Q146505]]) # [[Кавалентны радыюс]] ([[d:Q485360]]) # [[Ступень затляненьня]] ([[d:Q484152]]) # [[Вульканізацыя]] ([[d:Q188631]]) # [[Геахімія]] ([[d:Q161764]]) # [[Вугляродны цыкль]] ([[d:Q167751]]) # [[Эўтрафікацыя]] ([[d:Q156698]]) # [[Фазавая дыяграма]] ([[d:Q186693]]) # [[Радыюс ван дэр Ваальса]] ([[d:Q166879]]) # [[Макрамалекула]] ([[d:Q178593]]) # [[Паверхнева-актыўныя рэчывы]] ([[d:Q191154]]) # [[Мільёная частка]] ([[d:Q21006887]]) # [[Глікапратэін]] ([[d:Q187126]]) # [[Затляняльнік]] ([[d:Q187689]]) # [[Каэфіцыент Пуасона]] ([[d:Q190453]]) # [[Піроліз]] ([[d:Q176848]]) # [[Электрафарэз]] ([[d:Q185098]]) # [[Валентныя электроны]] ([[d:Q107414]]) # [[Адгезія]] ([[d:Q188666]]) # [[Сьлезацечны газ]] ([[d:Q190512]]) # [[Валентнасьць]] ([[d:Q171407]]) # [[Касьмічны пыл]] ([[d:Q193384]]) # [[Намэнклятура ІЮПАК]] ([[d:Q20826683]]) # [[Радыкал]] ([[d:Q185056]]) # [[Ізамэр]] ([[d:Q127950]]) # [[Колькасьць рэчыва]] ([[d:Q104946]]) # [[Моль]] ([[d:Q41509]]) # '''[[Хімія]]''' ([[d:Q2329]]) # '''[[Аграхімія]]''' ([[d:Q397334]]) # '''[[Біяхімія]]''' ([[d:Q7094]]) # [[Вылічальная хімія]] ([[d:Q369472]]) # [[Электрахімія]] ([[d:Q7877]]) ## [[Электроліз]] ([[d:Q64403]]) # [[Хімія навакольнага асяродзьдзя]] ([[d:Q321355]]) # [[Судовая навука]] ([[d:Q495304]]) # '''[[Неарганічная хімія]]''' ([[d:Q11165]]) # [[Матэрыялазнаўства]] ([[d:Q228736]]) # [[Мэдычная хімія]] ([[d:Q243455]]) # [[Ядзерная хімія]] ([[d:Q243545]]) ## [[Табліца нуклідаў]] ([[d:Q130399]]) # '''[[Арганічная хімія]]''' ([[d:Q11351]]) # [[Мэталаарганічная хімія]] ([[d:Q237200]]) # [[Фотахімія]] ([[d:Q188651]]) # '''[[Фізычная хімія]]''' ([[d:Q11372]]) # [[Палімэрная хімія]] ([[d:Q750446]]) # [[Квантавая хімія]] ([[d:Q188403]]) # [[Альхімія]] ([[d:Q39689]]) # [[Хімічная сувязь]] ([[d:Q44424]]) ## [[Іённая сувязь]] ([[d:Q62500]]) ## [[Кавалентная сувязь]] ([[d:Q127920]]) ## [[Мэталічная сувязь]] ([[d:Q191390]]) ## [[Вадародная сувязь]] ([[d:Q169324]]) ## [[Міжмалекулярная сіла]] ([[d:Q245031]]) ## '''[[Малекула]]''' ([[d:Q11369]]) # [[Хімічная інжынэрыя]] ([[d:Q83588]]) # [[Хімічная прамысловасьць]] ([[d:Q207652]]) # [[Хімічная рэакцыя]] ([[d:Q36534]]) ## [[Кісьлява-асноўная рэакцыя]] ([[d:Q378751]]) ## [[Каталіз]] ([[d:Q82264]]) ## [[Хімічнае раўнаньне]] ([[d:Q182527]]) ## [[Хімічная раўнавага]] ([[d:Q189520]]) ## [[Хімічная формула]] ([[d:Q83147]]) ## [[Хімічная кінэтыка]] ([[d:Q209082]]) ## [[Гарэньне]] ([[d:Q133235]]) ### '''[[Агонь]]''' ([[d:Q3196]]) ## [[Мэтатэзіс]] ([[d:Q13533728]]) ## [[Мэханізм рэакцыі]] ([[d:Q373406]]) ## [[Затляняльна-аднаўленчыя рэакцыі]] ([[d:Q82682]]) ### [[Карозія]] ([[d:Q137056]]) ## [[Рэакцыя замяшчэньня]] ([[d:Q503396]]) # [[Рэчыва]] ([[d:Q79529]]) # [[Хімічны сынтэз]] ([[d:Q273499]]) # [[Хімік]] ([[d:Q593644]]) # [[Закон захаваньня масы]] ([[d:Q483948]]) # [[Піратэхніка]] ([[d:Q474100]]) # [[Фаервэрк]] ([[d:Q127933]]) # [[Атамізм]] ([[d:Q178668]]) # [[Элемэнт (стыхія)|Элемэнт]] ([[d:Q188520]]) # [[Гідроліз]] ([[d:Q103135]]) # [[Распушчальнасьць]] ([[d:Q170731]]) # [[Адсорбцыя]] ([[d:Q180254]]) # [[Узровень кісьліннасьці]] ([[d:Q40936]]) # [[Электраліт]] ([[d:Q162908]]) # [[Цяжкая вада]] ([[d:Q155890]]) # [[Крышталізацыя]] ([[d:Q284256]]) # [[Крышталь]] ([[d:Q43533]]) # [[Крышталічная сыстэма]] ([[d:Q898786]]) # [[Фазавы пераход]] ([[d:Q185357]]) # [[Цьвёрдасьць]] ([[d:Q3236003]]) # [[Алятрапія]] ([[d:Q81915]]) # [[Крышталяграфія]] ([[d:Q160398]]) # [[Крышталічная структура]] ([[d:Q895901]]) # [[Шкала Моаса]] ([[d:Q41472]]) # '''[[Аналітычная хімія]]''' ([[d:Q2346]]) # [[Храматаграфія]] ([[d:Q170050]]) # [[Спэктрамія мас]] ([[d:Q180809]]) # [[Спэктраскопія]] ([[d:Q483666]]) ## [[Спэктар паглынаньня]] ([[d:Q865545]]) ## [[Абсарбцыйная спэктраскапія]] ([[d:Q13553575]]) # [[Матэрыял]] ([[d:Q214609]]) ## [[Гліна]] ([[d:Q42302]]) ## '''[[Шкло]]''' ([[d:Q11469]]) ## [[Аліва]] ([[d:Q42962]]) ## [[Палімэры]] ([[d:Q81163]]) # '''[[Мінэрал]]''' ([[d:Q7946]]) ## [[Гіпс]] ([[d:Q82658]]) ## [[Харчовая соль]] ([[d:Q11254]]) ## [[Сылікат]] ([[d:Q7130787]]) # '''[[Алмаз]]''' ([[d:Q5283]]) # [[Графіт]] ([[d:Q5309]]) # [[Кварц]] ([[d:Q43010]]) # [[Аксыд]] ([[d:Q50690]]) # [[Пэраксыд]] ([[d:Q107429]]) # [[Азон]] ([[d:Q36933]]) # [[Карбаняк]] ([[d:Q181699]]) # [[Хлярыд]] ([[d:Q44791900]]) # [[Нітрат]] ([[d:Q182168]]) # [[Сульфат]] ([[d:Q172290]]) # [[Фосфарарганічнае злучэньне]] ([[d:Q2182492]]) # [[Сыліцыарганічнае злучэньне]] ([[d:Q422789]]) # [[Сылікон]] ([[d:Q146439]]) # [[Сэраарганічнае злучэньне]] ([[d:Q422785]]) # [[Тыёл]] ([[d:Q220410]]) # [[Складаныя этэры]] ([[d:Q101487]]) # [[Простыя этэры]] ([[d:Q103230]]) # [[Вуглевадароды]] ([[d:Q43648]]) # [[Арэны]] ([[d:Q19834818]]) # [[Алькіны]] ([[d:Q159226]]) # '''[[Хімічны элемэнт]]''' ([[d:Q11344]]) # [[Сьпіс хімічных элемэнтаў]] ([[d:Q6102450]]) # [[Атамны лік]] ([[d:Q23809]]) # [[Атамная маса]] ([[d:Q3840065]]) # '''[[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]]''' ([[d:Q10693]]) # [[Пэрыяд пэрыядычнай сыстэмы]] ([[d:Q101843]]) # '''[[Мэтал]]''' ([[d:Q11426]]) # [[Лужныя мэталы]] ([[d:Q19557]]) # [[Лужназямельныя мэталы]] ([[d:Q19563]]) # [[Лянтаніды]] ([[d:Q19569]]) # [[Актыніды]] ([[d:Q19577]]) # [[Пераходны мэтал]] ([[d:Q19588]]) # [[Падгрупа сканду]] ([[d:Q108307]]) # [[Падгрупа тытану]] ([[d:Q189302]]) # [[Падгрупа ванаду]] ([[d:Q193276]]) # [[Падгрупа хрому]] ([[d:Q193280]]) # [[Шляхетны мэтал]] ([[d:Q585302]]) # [[Падгрупа медзі]] ([[d:Q185870]]) # [[Падгрупа цынку]] ([[d:Q191875]]) # [[Паўмэталы]] ([[d:Q19596]]) # [[Немэтал]] ([[d:Q19600]]) # [[Падгрупа бору]] ([[d:Q189294]]) # [[Падгрупа вугляроду]] ([[d:Q106693]]) # [[Пніктагены]] ([[d:Q106675]]) # [[Халькагены]] ([[d:Q104567]]) # [[Галягены]] ([[d:Q19605]]) # [[Інэртныя газы]] ([[d:Q19609]]) # [[Першы пэрыяд]] ([[d:Q191936]]) # [[Другі пэрыяд]] ([[d:Q207712]]) # [[Трэці пэрыяд]] ([[d:Q211331]]) # '''[[Вадарод]]''' ([[d:Q556]]) # [[Гель]] ([[d:Q560]]) # [[Літ]] ([[d:Q568]]) # [[Бэрыль (элемэнт)|Бэрыль]] ([[d:Q569]]) # [[Бор (элемэнт)|Бор]] ([[d:Q618]]) # '''[[Вуглярод]]''' ([[d:Q623]]) # '''[[Азот]]''' ([[d:Q627]]) # '''[[Тлен]]''' ([[d:Q629]]) # [[Фтор]] ([[d:Q650]]) # [[Нэон]] ([[d:Q654]]) # [[Натар]] ([[d:Q658]]) # [[Магн]] ([[d:Q660]]) # '''[[Алюмін]]''' ([[d:Q663]]) # [[Крэмн]] ([[d:Q670]]) # [[Фосфар]] ([[d:Q674]]) # [[Серка]] ([[d:Q682]]) # [[Хлёр]] ([[d:Q688]]) # [[Аргон]] ([[d:Q696]]) # [[Каль]] ([[d:Q703]]) # [[Вапень]] ([[d:Q706]]) # [[Сканд]] ([[d:Q713]]) # [[Тытан]] ([[d:Q716]]) # [[Ванад]] ([[d:Q722]]) # [[Хром]] ([[d:Q725]]) # [[Манган]] ([[d:Q731]]) # '''[[Жалеза]]''' ([[d:Q677]]) # [[Кобальт]] ([[d:Q740]]) # [[Нікель]] ([[d:Q744]]) # '''[[Медзь]]''' ([[d:Q753]]) # [[Цынк]] ([[d:Q758]]) # [[Галь]] ([[d:Q861]]) # [[Герман]] ([[d:Q867]]) # [[Аршэнік]] ([[d:Q871]]) # [[Сэлен]] ([[d:Q876]]) # [[Бром]] ([[d:Q879]]) # [[Крыптон]] ([[d:Q888]]) # [[Рубід]] ([[d:Q895]]) # [[Стронц]] ([[d:Q938]]) # [[Ітар]] ([[d:Q941]]) # [[Цыркон (элемэнт)|Цыркон]] ([[d:Q1038]]) # [[Ніоб]] ([[d:Q1046]]) # [[Малібдэн]] ([[d:Q1053]]) # [[Тэхнэц]] ([[d:Q1054]]) # [[Рутэн]] ([[d:Q1086]]) # [[Род (элемэнт)|Род]] ([[d:Q1087]]) # [[Паляд]] ([[d:Q1089]]) # '''[[Срэбра]]''' ([[d:Q1090]]) # [[Кадм]] ([[d:Q1091]]) # [[Інд (элемэнт)|Інд]] ([[d:Q1094]]) # '''[[Цына]]''' ([[d:Q1096]]) # [[Антымон]] ([[d:Q1099]]) # [[Тэлюр]] ([[d:Q1100]]) # [[Ёд]] ([[d:Q1103]]) # [[Ксэнон]] ([[d:Q1106]]) # [[Цэз]] ([[d:Q1108]]) # [[Бар (элемэнт)|Бар]] ([[d:Q1112]]) # [[Лянтан]] ([[d:Q1801]]) # [[Цэр]] ([[d:Q1385]]) # [[Празэадым]] ([[d:Q1386]]) # [[Нэадым]] ([[d:Q1388]]) # [[Прамэт]] ([[d:Q1809]]) # [[Самар]] ([[d:Q1819]]) # [[Эўроп]] ([[d:Q1396]]) # [[Гадалін]] ([[d:Q1832]]) # [[Тэрб]] ([[d:Q1838]]) # [[Дыспроз]] ([[d:Q1843]]) # [[Гольм]] ([[d:Q1846]]) # [[Эрб]] ([[d:Q1849]]) # [[Туль]] ([[d:Q1853]]) # [[Ітэрб]] ([[d:Q1855]]) # [[Лютэц]] ([[d:Q1857]]) # [[Гафн]] ([[d:Q1119]]) # [[Танталь]] ([[d:Q1123]]) # [[Вальфрам]] ([[d:Q743]]) # [[Рэн (хімічны элемэнт)|Рэн]] ([[d:Q737]]) # [[Осм]] ([[d:Q751]]) # [[Ірыд]] ([[d:Q877]]) # [[Плятына]] ([[d:Q880]]) # '''[[Золата]]''' ([[d:Q897]]) # [[Ртуць]] ([[d:Q925]]) # [[Таль]] ([[d:Q932]]) # [[Волава]] ([[d:Q708]]) # [[Бісмут]] ([[d:Q942]]) # [[Палён]] ([[d:Q979]]) # [[Астат]] ([[d:Q999]]) # [[Радон]] ([[d:Q1133]]) # [[Франц]] ([[d:Q671]]) # [[Рад (элемэнт)|Рад]] ([[d:Q1128]]) # [[Актын]] ([[d:Q1121]]) # [[Тор (элемэнт)|Тор]] ([[d:Q1115]]) # [[Пратактын]] ([[d:Q1109]]) # [[Уран (хімічны элемэнт)|Уран]] ([[d:Q1098]]) # [[Нэптун (элемэнт)|Нэптун]] ([[d:Q1105]]) # [[Плютон (элемэнт)|Плютон]] ([[d:Q1102]]) # [[Амэрыц]] ([[d:Q1872]]) # [[Кюр]] ([[d:Q1876]]) # [[Бэркль]] ([[d:Q1882]]) # [[Каліфорн]] ([[d:Q1888]]) # [[Айнштайн]] ([[d:Q1892]]) # [[Фэрм]] ([[d:Q1896]]) # [[Мендзялеў]] ([[d:Q1898]]) # [[Набэль]] ([[d:Q1901]]) # [[Ляўрэнс]] ([[d:Q1905]]) # [[Рэзэрфорд]] ([[d:Q1226]]) # [[Дубн]] ([[d:Q1232]]) # [[Сыборг]] ([[d:Q1234]]) # [[Борыюм]] ([[d:Q1249]]) # [[Гас]] ([[d:Q1252]]) # [[Майтнэр]] ([[d:Q1258]]) # [[Дармштат (элемэнт)|Дармштат]] ([[d:Q1266]]) # [[Рэнтген (элемэнт)|Рэнтген]] ([[d:Q1272]]) # [[Капэрніц]] ([[d:Q1278]]) # [[Ніхон]] ([[d:Q1301]]) # [[Флероў]] ([[d:Q1302]]) # [[Маскоў]] ([[d:Q1303]]) # [[Лівэрмор]] ([[d:Q1304]]) # [[Тэнэс]] ([[d:Q1306]]) # [[Аганэсон]] ([[d:Q1307]]) # '''[[Хімічнае злучэньне]]''' ([[d:Q11173]]) ## '''[[Кісьля]]''' ([[d:Q11158]]) ### [[Воцатная кісьля]] ([[d:Q47512]]) ### [[Борная кісьля]] ([[d:Q187045]]) ### [[Цытрынавая кісьля]] ([[d:Q159683]]) ### [[Хлёравадародная кісьля]] ([[d:Q2409]]) ### [[Тапняковая кісьля]] ([[d:Q209569]]) ### [[Малочная кісьля]] ([[d:Q161249]]) ### [[Азотавая кісьля]] ([[d:Q83320]]) ### [[Фосфарная кісьля]] ([[d:Q184782]]) ### [[Серчаная кісьля]] ([[d:Q4118]]) ### [[Гарбавальная кісьля]] ([[d:Q427956]]) ## [[Луг (хімія)|Луг]] ([[d:Q485742]]) ## '''[[Аснова (хімія)|Аснова]]''' ([[d:Q11193]]) ## [[Неарганічнае рэчыва]] ([[d:Q190065]]) ### [[Аміяк]] ([[d:Q4087]]) ### [[Дыяксыд вугляроду]] ([[d:Q1997]]) ### [[Аксыд вугалю]] ([[d:Q2025]]) ### '''[[Вада]]''' ([[d:Q283]]) ## [[Арганічныя рэчывы]] ([[d:Q174211]]) ### [[Ацэтон]] ([[d:Q49546]]) ### '''[[Сьпірт]]''' ([[d:Q156]]) ### [[Альдэгіды]] ([[d:Q101497]]) ### [[Альканы]] ([[d:Q41581]]) ### [[Алькены]] ([[d:Q81406]]) ### [[Амід]] ([[d:Q188777]]) ### [[Аміны]] ([[d:Q167198]]) ### [[Бэнзол]] ([[d:Q2270]]) ### [[Бутан (рэчыва)|Бутан]] ([[d:Q134192]]) ### [[Этан]] ([[d:Q52858]]) ### [[Кафэін]] ([[d:Q60235]]) ### [[Карбонавыя кісьлі]] ([[d:Q134856]]) ### [[Хлёрфторвуглярод]] ([[d:Q960800]]) ### [[Какаін]] ([[d:Q41576]]) ### '''[[Этаноль]]''' ([[d:Q153]]) ### [[Этылен]] ([[d:Q151313]]) ### [[Фармальдэгід]] ([[d:Q161210]]) ### [[Фруктоза]] ([[d:Q122043]]) ### [[Глюкоза]] ([[d:Q37525]]) ### [[Галягенаалькан]] ([[d:Q271026]]) ### [[Кетоны]] ([[d:Q170744]]) ### [[Мэтан]] ([[d:Q37129]]) ### [[Мэтанол]] ([[d:Q14982]]) ### '''[[Нікатын]]''' ([[d:Q28086552]]) ### [[Фэнол]] ([[d:Q130336]]) ### [[Прапан]] ([[d:Q131189]]) ### [[Прапілен]] ([[d:Q151324]]) ### [[Сынтэзаваны газ]] ([[d:Q3273339]]) ## '''[[Солі]]''' ([[d:Q12370]]) ### [[Алюн]] ([[d:Q190527]]) ### [[Нітрат амонію]] ([[d:Q182329]]) ### [[Сульфат амонію]] ([[d:Q191831]]) ### [[Карбанат кальцу]] ([[d:Q23767]]) ### [[Хлярыд кальцу]] ([[d:Q208451]]) ### [[Сульфат магна]] ([[d:Q288266]]) ### [[Гідраксыд калю]] ([[d:Q132298]]) ### [[Нітрат калю]] ([[d:Q177836]]) ### [[Бікарбанат натру]] ([[d:Q179731]]) ### [[Карбанат натру]] ([[d:Q190227]]) ### [[Хлярыд натру]] ([[d:Q2314]]) ### [[Гідраксыд натру]] ([[d:Q102769]]) ### [[Нітрат натру]] ([[d:Q184373]]) ### [[Мэтасылікат натру]] ([[d:Q425397]]) ### [[Сульфат натру]] ([[d:Q211737]]) ### [[Дыяаксыд тытану]] ([[d:Q193521]]) # [[Сумесь]] ([[d:Q169336]]) # [[Аэразоль]] ([[d:Q104541]]) # [[Калёід]] ([[d:Q181780]]) # [[Дыспэрсія]] ([[d:Q178697]]) # [[Эмульсія]] ([[d:Q187634]]) # [[Пена]] ([[d:Q215414]]) # [[Гель (матэрыял)|Гель]] ([[d:Q185744]]) # [[Рашчына]] ([[d:Q5447188]]) # [[Суспэнзія]] ([[d:Q26100]]) # [[Пара]] ([[d:Q255722]]) # [[Стопак]] ([[d:Q37756]]) # [[Амальгама]] ([[d:Q182574]]) # [[Латунь]] ([[d:Q39782]]) # [[Бронза]] ([[d:Q34095]]) # [[Кераміка]] ([[d:Q45621]]) # [[Чыгун]] ([[d:Q483269]]) # [[Дуралюмін]] ([[d:Q243558]]) # '''[[Сталь]]''' ([[d:Q11427]]) # [[Няржаўная сталь]] ([[d:Q172587]]) # [[Таблетка]] ([[d:Q206077]]) # [[Пляцэба]] ([[d:Q269829]]) === Навукі пра Зямлю, 270 === # [[Навукі пра Зямлю]] ([[d:Q8008]]) ==== Атмасфэрныя зьявы і геалягічныя матэрыялы, 8 ==== # [[Ветравая хваля]] ([[d:Q165848]]) # [[Вадзяная пара]] ([[d:Q190120]]) # [[Іянасфэра]] ([[d:Q162219]]) # [[Магнітасфэра]] ([[d:Q6915]]) # [[Агні Сьвятога Эльма]] ([[d:Q120688]]) # [[Пункт расы]] ([[d:Q178828]]) # [[Сонечная карона]] ([[d:Q170754]]) # [[Абсыдыян]] ([[d:Q53754]]) ==== Картаграфія, 2 ==== # [[Картаграфія]] ([[d:Q42515]]) # [[Мапа]] ([[d:Q4006]]) ==== Стыхійныя бедзтвы, 6 ==== # '''[[Стыхійнае бедзтва]]''' ([[d:Q8065]]) # '''[[Лявіна]]''' ([[d:Q7935]]) # [[Сухмень]] ([[d:Q43059]]) # '''[[Паводка]]''' ([[d:Q8068]]) # '''[[Землятрус]]''' ([[d:Q7944]]) # '''[[Цунамі]]''' ([[d:Q8070]]) ==== Зямля, 165 ==== # [[Будова Зямлі]] ([[d:Q1664027]]) ===== Геалёгія, 52 ===== # [[Зморшч]] ([[d:Q81659]]) # [[Геалягічная фармацыя]] ([[d:Q736917]]) # [[Акамянеласьць]] ([[d:Q40614]]) # '''[[Геалёгія]]''' ([[d:Q1069]]) # [[Ударны кратэр]] ([[d:Q55818]]) # [[Літасфэра]] ([[d:Q83296]]) ## [[Зямная кара]] ([[d:Q15316]]) ## [[Разлом]] ([[d:Q47089]]) ## '''[[Горная парода]]''' ([[d:Q8063]]) ### [[Базальт]] ([[d:Q43338]]) ### [[Крамень]] ([[d:Q83087]]) ### [[Магматычныя горныя пароды]] ([[d:Q42045]]) ### [[Вапняк]] ([[d:Q23757]]) ### [[Магма]] ([[d:Q42278]]) ### [[Мэтамарфічныя горныя пароды]] ([[d:Q47069]]) ### [[Асадкавыя горныя пароды]] ([[d:Q82480]]) # [[Мінэралёгія]] ([[d:Q83353]]) # '''[[Тэктоніка пліт]]''' ([[d:Q7950]]) # [[Стратыграфія]] ([[d:Q134783]]) # [[Пласт (геалёгія)|Пласт]] ([[d:Q12758989]]) # [[Насоў]] ([[d:Q496325]]) # [[Піраксэн]] ([[d:Q192880]]) # [[Сылікаты]] ([[d:Q178977]]) # [[Палявік]] ([[d:Q170258]]) # [[Каалініт]] ([[d:Q223197]]) # [[Тальк]] ([[d:Q134583]]) # [[Лушчак]] ([[d:Q114675]]) # [[Азбэст]] ([[d:Q104085]]) # [[Бэрыль (мінэрал)|Бэрыль]] ([[d:Q103480]]) # [[Смарагд]] ([[d:Q43513]]) # [[Сапфір]] ([[d:Q127583]]) # [[Рубін]] ([[d:Q43088]]) # [[Тапаз]] ([[d:Q134985]]) # [[Бурштын (каштоўны камень)|Бурштын]] ([[d:Q25381]]) # [[Слановая косьць]] ([[d:Q82001]]) # [[Жэмчуг]] ([[d:Q43436]]) # [[Пэтралёгія]] ([[d:Q163082]]) # [[Канглямэрат]] ([[d:Q191704]]) # [[Жвір]] ([[d:Q133833]]) # [[Граніт]] ([[d:Q41177]]) # [[Вульканiчны туф]] ([[d:Q484924]]) # [[Лупняк]] ([[d:Q15315]]) # [[Мармур]] ([[d:Q40861]]) # [[Гнэйс]] ([[d:Q166409]]) # [[Глеба]] ([[d:Q36133]]) # [[Пясок]] ([[d:Q34679]]) # [[Пяшчанік]] ([[d:Q13085]]) # [[Баксыт]] ([[d:Q102078]]) # [[Торф]] ([[d:Q184624]]) # [[Кварцыт]] ([[d:Q237883]]) # [[Асьпідны лупняк]] ([[d:Q207079]]) # [[Гаручы лупняк]] ([[d:Q221378]]) ===== Геафізыка, 7 ===== # [[Геадэзія]] ([[d:Q131089]]) # [[Геафізыка]] ([[d:Q46255]]) # [[Магнітнае поле Зямлі]] ([[d:Q6500960]]) # [[Нутранае ядро Зямлі]] ([[d:Q394352]]) # [[Зьнешняе ядро Зямлі]] ([[d:Q857867]]) # [[Мантыя Зямлі]] ([[d:Q101949]]) # [[Сэйсмалёгія]] ([[d:Q83371]]) ===== Геахраналёгія, 18 ===== # [[Геахраналягічная шкала]] ([[d:Q43521]]) # [[Пангея]] ([[d:Q4398]]) # [[Масавае выміраньне]] ([[d:Q55814]]) # [[Пэрмска-трыясічнае выміраньне]] ([[d:Q141118]]) # [[Крэйдавае вымiраньне]] ([[d:Q55811]]) # [[Ледавіковы пэрыяд]] ([[d:Q49367]]) # [[Дакембар]] ([[d:Q103910]]) # [[Фанэразой]] ([[d:Q101313]]) # [[Палеазой]] ([[d:Q75507]]) ## [[Кембр]] ([[d:Q79064]]) ## [[Пермскі пэрыяд]] ([[d:Q76402]]) # [[Мэзазой]] ([[d:Q83222]]) # [[Трыяс]] ([[d:Q47158]]) # [[Юра]] ([[d:Q45805]]) # [[Крэйдавы пэрыяд]] ([[d:Q44626]]) # [[Кайназой]] ([[d:Q102416]]) # [[Чацьверыковы пэрыяд]] ([[d:Q26185]]) # [[Галяцэн]] ([[d:Q25445]]) ===== Геамарфалёгія, 58 ===== # [[Геамарфалёгія]] ([[d:Q52109]]) # [[Эрозія]] ([[d:Q80026]]) # [[Сталовая гара (геалёгія)|Сталовая гара]] ([[d:Q623319]]) # [[Кекур]] ([[d:Q747957]]) # [[Выпятрэньне]] ([[d:Q179177]]) # [[Форма рэльефу]] ([[d:Q271669]]) # '''[[Гара]]''' ([[d:Q8502]]) # [[Горны сьцяг]] ([[d:Q46831]]) # [[Плято]] ([[d:Q75520]]) # [[Узгорак]] ([[d:Q54050]]) # [[Даліна]] ([[d:Q39816]]) # [[Раўніна]] ([[d:Q160091]]) # [[Конус намыву]] ([[d:Q465088]]) # [[Пляж (марскі)|Пляж]] ([[d:Q40080]]) # [[Каньён]] ([[d:Q150784]]) # [[Кліф]] ([[d:Q107679]]) # [[Абалона]] ([[d:Q193110]]) # [[Зьвiлiна]] ([[d:Q180537]]) # [[Аазіс]] ([[d:Q43742]]) # [[Парог ракі]] ([[d:Q695793]]) # [[Вадаспад]] ([[d:Q34038]]) # [[Кар]] ([[d:Q184368]]) # [[Озы]] ([[d:Q332784]]) # [[Ф’ёрд]] ([[d:Q45776]]) # [[Спэлеалёгія]] ([[d:Q179132]]) # [[Пячора (рэльеф)|Пячора]] ([[d:Q35509]]) # [[Карст]] ([[d:Q16817]]) # [[Атол]] ([[d:Q42523]]) # [[Затока]] ([[d:Q39594]]) # [[Узьбярэжжа]] ([[d:Q93352]]) # [[Шэльф]] ([[d:Q134851]]) # [[Каралавы рыф]] ([[d:Q11292]]) # [[Лягуна]] ([[d:Q187223]]) # [[Жолаб]] ([[d:Q119253]]) # [[Паўвостраў]] ([[d:Q34763]]) # [[Пярэсмык]] ([[d:Q93267]]) # [[Востраў]] ([[d:Q23442]]) # [[Падводная гара]] ([[d:Q503269]]) # '''[[Вулькан]]''' ([[d:Q8072]]) # [[Кальдэра]] ([[d:Q159954]]) # [[Гейзэр]] ([[d:Q83471]]) # [[Гарачы пункт]] ([[d:Q105131]]) # [[Акіянічны сьцяг]] ([[d:Q104698]]) # [[Жарало вулькана]] ([[d:Q109391]]) # [[Нэк]] ([[d:Q653139]]) # [[Лявавы копул]] ([[d:Q534282]]) # [[Падводны вулькан]] ([[d:Q674775]]) # [[Гаёт]] ([[d:Q151957]]) # [[Навейны працэс]] ([[d:Q215839]]) # [[Выдма]] ([[d:Q25391]]) # '''[[Канал]]''' ([[d:Q12284]]) # [[Вадасховішча]] ([[d:Q131681]]) # [[Польдэр]] ([[d:Q106259]]) # [[Штучны востраў]] ([[d:Q13691]]) # [[Дамба]] ([[d:Q105190]]) # [[Кар’ер]] ([[d:Q188040]]) # [[Канава]] ([[d:Q2048319]]) # [[Мэліярацыя]] ([[d:Q1130322]]) — няслушная спасылка ===== Біёмы, 26 ===== # '''[[Пустэльня]]''' ([[d:Q8514]]) # [[Тундра]] ([[d:Q43262]]) # [[Пустка]] ([[d:Q27590]]) # '''[[Лес]]''' ([[d:Q4421]]) # [[Джунглі]] ([[d:Q191086]]) # [[Мангравы лес]] ([[d:Q19756]]) # [[Тайга]] ([[d:Q69564]]) # [[Трапічны лес]] ([[d:Q1048194]]) # [[Дажджавы лес]] ([[d:Q9444]]) ## [[Дажджавы лес Амазоніі]] ([[d:Q177567]]) # [[Мяшаны лес (кліматычная зона)|Мяшаны лес]] ([[d:Q622896]]) # [[Мурог]] ([[d:Q1006733]]) # [[Сэраду]] ([[d:Q278512]]) # [[Поле (сельская гаспадарка)|Поле]] ([[d:Q188869]]) # [[Льянас]] ([[d:Q141501]]) # [[Луг (расьліннасьць)|Луг]] ([[d:Q7777019]]) # [[Пампасы]] ([[d:Q184382]]) # [[Паша]] ([[d:Q30121]]) # [[Прэрыя]] ([[d:Q194281]]) # [[Сагэль]] ([[d:Q66065]]) # [[Саванна]] ([[d:Q42320]]) # [[Стэп]] ([[d:Q123991]]) # [[Водна-балотныя ўгодзьдзі]] ([[d:Q170321]]) # [[Балота (кліматычная зона)|Балота]] ([[d:Q166735]]) # [[Тарфянік]] ([[d:Q1681353]]) # [[Вярховыя балоты]] ([[d:Q3240227]]) ===== Глебазнаўства, 3 ===== # [[Пэдасфэра]] ([[d:Q941094]]) # [[Глебавытварэньне]] ([[d:Q282070]]) # [[Глебазнаўства]] ([[d:Q9161265]]) ==== Паветра, 61 ==== # [[Атмасфэра Зямлі]] ([[d:Q3230]]) # [[Атмасфэрная хімія]] ([[d:Q287919]]) # [[Паветраная маса]] ([[d:Q216823]]) # [[Атмасфэрны ціск]] ([[d:Q81809]]) # [[Канцавоснае зьзяньне]] ([[d:Q40609]]) # [[Гало]] ([[d:Q186310]]) # [[Міраж]] ([[d:Q308762]]) # [[Вясёлка]] ([[d:Q1052]]) # [[Неба]] ([[d:Q527]]) ===== Кліматалёгія, 7 ===== # [[Кліматалёгія]] ([[d:Q52139]]) # '''[[Клімат]]''' ([[d:Q7937]]) # '''[[Эль Ніньнё]]''' ([[d:Q7939]]) # '''[[Глябальнае пацяпленьне]]''' ([[d:Q7942]]) # [[Клясыфікацыя кліматаў Кёпэна]] ([[d:Q124095]]) # [[Мерны клімат]] ([[d:Q167466]]) # [[Трапічны клімат]] ([[d:Q135712]]) ===== Мэтэаралёгія, 45 ===== # [[Мэтэаралёгія]] ([[d:Q25261]]) # [[Баромэтар]] ([[d:Q79757]]) # [[Вільготнасьць паветра]] ([[d:Q180600]]) # [[Атмасфэрны фронт]] ([[d:Q189796]]) # '''[[Надвор’е]]''' ([[d:Q11663]]) # '''[[Хмара]]''' ([[d:Q8074]]) # [[Перкаваты воблак]] ([[d:Q185638]]) # [[Кублавата-дажджавы воблак]] ([[d:Q182311]]) # [[Клубаваты воблак]] ([[d:Q14189]]) # [[Туман]] ([[d:Q37477]]) # [[Атмасфэрныя ападкі]] ([[d:Q25257]]) # [[Кіслотны дождж]] ([[d:Q40178]]) # [[Галалёд]] ([[d:Q220604]]) # [[Раса (надвор’е)|Раса]] ([[d:Q41097]]) # [[Шэрань]] ([[d:Q4590598]]) # [[Падземныя воды]] ([[d:Q161598]]) # [[Град]] ([[d:Q37602]]) # '''[[Дождж]]''' ([[d:Q7925]]) # '''[[Сьнег]]''' ([[d:Q7561]]) # [[Пара году]] ([[d:Q24384]]) # [[Вясна]] ([[d:Q1312]]) # [[Лета]] ([[d:Q1313]]) # [[Восень]] ([[d:Q1314]]) # [[Зіма]] ([[d:Q1311]]) # [[Сэзон дажджоў]] ([[d:Q3117517]]) # [[Сухі сэзон]] ([[d:Q146575]]) # [[Цыркуляцыя атмасфэры]] ([[d:Q2615451]]) # [[Антыцыклён]] ([[d:Q177414]]) # [[Цыклён]] ([[d:Q79602]]) # [[Ячка Гадлі]] ([[d:Q338589]]) # [[Цыркумпалярная віхура]] ([[d:Q1197111]]) # [[Бура]] ([[d:Q81054]]) # [[Завіруха]] ([[d:Q205418]]) # [[Пылавая бура]] ([[d:Q182878]]) # [[Маланка]] ([[d:Q33741]]) # [[Шкала ўраганаў Сафіра—Сымпсана]] ([[d:Q205801]]) # [[Навальніца]] ([[d:Q2857578]]) # '''[[Віхраслуп]]''' ([[d:Q8081]]) # '''[[Трапічны цыклён]]''' ([[d:Q8092]]) # '''[[Вецер]]''' ([[d:Q8094]]) # [[Шкала Бофарта]] ([[d:Q170464]]) # [[Вышынная струменная плынь]] ([[d:Q202325]]) # [[Мусон]] ([[d:Q42967]]) # [[Брыза]] ([[d:Q81242]]) # [[Пасат]] ([[d:Q160603]]) ==== Вада, 27 ==== # [[Гідрасфэра]] ([[d:Q83169]]) # [[Крыясфэра]] ([[d:Q493109]]) # [[Гляцыялёгія]] ([[d:Q52120]]) # [[Зерналёд]] ([[d:Q828861]]) # [[Ледавік]] ([[d:Q35666]]) # [[Лёд]] ([[d:Q23392]]) # [[Ледавіковы шчыт]] ([[d:Q12599]]) # [[Шэльфавы ледавік]] ([[d:Q46966]]) # [[Айсбэрг]] ([[d:Q47568]]) # [[Марскі лёд]] ([[d:Q213926]]) # [[Вечная мярзьліна]] ([[d:Q179918]]) # [[Гідралёгія]] ([[d:Q42250]]) # [[Кругазварот вады]] ([[d:Q81041]]) # [[Гідраграфія]] ([[d:Q182468]]) # '''[[Рака]]''' ([[d:Q4022]]) # [[Эстуарый]] ([[d:Q47053]]) # [[Рачная дэльта]] ([[d:Q43197]]) # [[Лімналёгія]] ([[d:Q165838]]) # [[Возера]] ([[d:Q23397]]) # [[Ставок]] ([[d:Q12719646]]) — няслушная спасылка # [[Прыплыў і адплыў]] ([[d:Q23384]]) # [[Акіянаграфія]] ([[d:Q43518]]) # '''[[Акіян]]''' ([[d:Q9430]]) # '''[[Мора]]''' ([[d:Q165]]) # [[Марская плынь]] ([[d:Q129558]]) # [[Узровень мора]] ([[d:Q125465]]) — няслушная спасылка # [[Тэрмагалінная цыркуляцыя]] ([[d:Q463223]]) === Прыкладныя навукі і інжынэрныя тэхналёгіі, 9 === # [[Біяфізыка]] ([[d:Q7100]]) # [[Осмас]] ([[d:Q54237]]) # [[Стомленасьць матэрыялу]] ([[d:Q507234]]) # [[Электрычны ланцуг]] ([[d:Q132629]]) # [[Люмінэсцэнтная лямпа]] ([[d:Q182925]]) # [[Дыстанцыйнае зандаваньне Зямлі]] ([[d:Q199687]]) # [[Помпа]] ([[d:Q134574]]) # [[Балістычная ракета]] ([[d:Q179348]]) ## [[Мэханіка грунтоў]] ([[d:Q471872]]) == Тэхналёгіі, 995 == === Асноўныя тэмы, 12 === # '''[[Тэхналёгія]]''' ([[d:Q11016]]) # [[Інавацыя]] ([[d:Q174165]]) # [[Навуказнаўства]] ([[d:Q1332231]]) # [[Інжынэрная этыка]] ([[d:Q1133029]]) # '''[[Інжынэрная справа]]''' ([[d:Q11023]]) # [[Біямэдычная інжынэрыя]] ([[d:Q327092]]) # [[Мікратэхналёгія]] ([[d:Q1484779]]) # '''[[Нанатэхналёгіі]]''' ([[d:Q11468]]) # [[Чалавечы фактар]] ([[d:Q186289]]) # [[Аўтаматыка]] ([[d:Q4917288]]) # [[Масавая вытворчасьць]] ([[d:Q215768]]) # [[Прамысловы робат]] ([[d:Q1128980]]) === Інфармацыйныя тэхналёгіі, 95 === ====Асноўныя тэмы, 13==== # '''[[Інфармацыйныя тэхналёгіі]]''' ([[d:Q11661]]) # [[Абак]] ([[d:Q12806]]) # [[Калькулятар]] ([[d:Q31087]]) # [[Вылічэньні]] ([[d:Q179310]]) # [[Зьвесткі (інфарматыка)|Зьвесткі]] ([[d:Q494756]]) # [[Экспэртная сыстэма]] ([[d:Q184609]]) # [[Інтэрнацыяналізацыя і лякалізацыя]] ([[d:Q41271]]) # [[Сыстэма]] ([[d:Q58778]]) # [[Высокая тэхналёгія]] ([[d:Q466410]]) # [[Тэхналягічны прагрэс]] ([[d:Q762702]]) # [[Праграмны інжынірынг]] ([[d:Q80993]]) # '''[[Штучны інтэлект]]''' ([[d:Q11660]]) # [[Стандартызацыя]] ([[d:Q369577]]) ====Інфарматыка, 17==== # [[Інфарматыка]] ([[d:Q21198]]) # '''[[Альгарытм]]''' ([[d:Q8366]]) # [[Кампілятар]] ([[d:Q47506]]) # [[Сьцісканьне зьвестак]] ([[d:Q2493]]) # [[Структура зьвестак]] ([[d:Q175263]]) # [[Карэкцыя памылак]] ([[d:Q1062839]]) # [[Лікавае інтэграваньне]] ([[d:Q753445]]) # [[Пошукавая машына]] ([[d:Q19541]]) # [[Крыптаграфія]] ([[d:Q8789]]) # [[Аўтэнтыфікацыя]] ([[d:Q212108]]) # [[Шыфраваньне]] ([[d:Q141090]]) # [[Пароль]] ([[d:Q161157]]) # [[Кампутарнае праграмаваньне]] ([[d:Q80006]]) # [[Парадыгма праграмаваньня]] ([[d:Q188267]]) # [[Функцыйнае праграмаваньне]] ([[d:Q193076]]) # [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаваньне]] ([[d:Q79872]]) # [[Структурнае праграмаваньне]] ([[d:Q223335]]) ====Кампутарнае абсталяваньне, 17==== # '''[[Кампутар]]''' ([[d:Q68]]) # [[Загрузчык апэрацыйнай сыстэмы]] ([[d:Q180256]]) # [[Кампакт-дыск]] ([[d:Q34467]]) # [[ЭНІАК]] ([[d:Q169399]]) # '''[[Цьвёрды дыск]]''' ([[d:Q4439]]) # [[Мацярынская плата]] ([[d:Q4321]]) # '''[[Цэнтральны працэсар]]''' ([[d:Q5300]]) # [[Памяць з адвольным доступам]] ([[d:Q5295]]) ## [[DRAM]] ([[d:Q189396]]) # [[Сталае запамінальнае прыстасаваньне]] ([[d:Q160710]]) # [[Пэрыфэрыйная прылада]] ([[d:Q178648]]) # [[Інтэрфэйс карыстальніка]] ([[d:Q47146]]) # [[Клявіятура кампутара]] ([[d:Q250]]) — няслушная спасылка # [[Манітор]] ([[d:Q5290]]) ## [[Вадкакрышталічны дысплэй]] ([[d:Q83341]]) # [[Кампутарная мыш]] ([[d:Q7987]]) # [[Дотыкавы экран]] ([[d:Q165970]]) ====Праграмнае забесьпячэньне, 34==== # '''[[Праграмнае забесьпячэньне]]''' ([[d:Q7397]]) # [[Кампутарная праграма]] ([[d:Q40056]]) # [[База зьвестак]] ([[d:Q8513]]) ## [[Сховішча зьвестак]] ([[d:Q193351]]) # [[Графічны інтэрфэйс]] ([[d:Q782543]]) # [[Шкодная праграма]] ([[d:Q14001]]) # [[Адкрытае апраграмаваньне]] ([[d:Q1130645]]) # [[Электронныя табліцы]] ([[d:Q183197]]) # [[Тэкставы працэсар]] ([[d:Q54277]]) # [[Браўзэр]] ([[d:Q6368]]) # [[Віртуальная рэальнасьць]] ([[d:Q170519]]) # '''[[Апэрацыйная сыстэма]]''' ([[d:Q9135]]) # [[Berkeley Software Distribution]] ([[d:Q34264]]) # [[Linux]] ([[d:Q388]]) # [[Mac OS]] ([[d:Q43627]]) # [[Microsoft Windows]] ([[d:Q1406]]) # [[MS-DOS]] ([[d:Q47604]]) # [[Multics]] ([[d:Q739186]]) # [[OpenVMS]] ([[d:Q479882]]) # [[UNIX]] ([[d:Q11368]]) # '''[[Мова праграмаваньня]]''' ([[d:Q9143]]) # [[Ada]] ([[d:Q154755]]) # [[Мова асэмблера]] ([[d:Q165436]]) # [[BASIC]] ([[d:Q42979]]) # [[C (мова праграмаваньня)|C]] ([[d:Q15777]]) # [[C++]] ([[d:Q2407]]) # [[COBOL]] ([[d:Q131140]]) # [[Fortran]] ([[d:Q83303]]) # [[Java]] ([[d:Q251]]) # [[JavaScript]] ([[d:Q2005]]) # [[Lisp]] ([[d:Q132874]]) # [[PHP]] ([[d:Q59]]) # [[Python]] ([[d:Q28865]]) # [[SQL]] ([[d:Q47607]]) ====Кампутарныя сеткі, 14==== # [[Кампутарная сетка]] ([[d:Q1301371]]) # [[Ethernet]] ([[d:Q79984]]) # [[Маршрутызатар]] ([[d:Q5318]]) # [[Wi-Fi]] ([[d:Q29643]]) # '''[[Інтэрнэт]]''' ([[d:Q75]]) # '''[[Электронная пошта]]''' ([[d:Q9158]]) # [[TCP]] ([[d:Q8803]]) # '''[[Сусьветнае павуціньне]]''' ([[d:Q466]]) # [[Пратакол перадачы гіпэртэксту]] ([[d:Q8777]]) # [[HTML]] ([[d:Q8811]]) # [[TCP/IP]] ([[d:Q81414]]) # [[Пошукавая сыстэма]] ([[d:Q4182287]]) # [[Вэб-сайт]] ([[d:Q35127]]) # [[Вікі]] ([[d:Q171]]) === Сацыяльныя аспэкты тэхналёгіі, 6 === # [[Тэхнафобія]] ([[d:Q1042900]]) # [[Антрапалёгія тэхналёгіяў]] ([[d:Q2445082]]) # [[Трансгуманізм]] ([[d:Q194100]]) # [[Тэхналягічны дэтэрмінізм]] ([[d:Q605434]]) # [[Тэхналягічная канвэргенцыя]] ([[d:Q2207328]]) # [[Разбуральныя інавацыі]] ([[d:Q1192297]]) === Навігацыя, прыродакарыстаньне і біятэхналёгіі, 11 === # [[Зорны час]] ([[d:Q191747]]) # [[Астранамічная навігацыя]] ([[d:Q1063512]]) # [[GPS]] ([[d:Q18822]]) # [[Азымут]] ([[d:Q124274]]) # [[Спадарожнікавая сыстэма навігацыі]] ([[d:Q179435]]) # [[Гідралякатар]] ([[d:Q133220]]) # [[Берагавая ахова]] ([[d:Q1316027]]) # '''[[Біятэхналёгія]]''' ([[d:Q7108]]) ## [[Клянаваньне]] ([[d:Q120877]]) ## [[Трансгенны арганізм]] ([[d:Q182726]]) ## [[Генэтычная інжынэрыя]] ([[d:Q159236]]) === Энэргетыка і электрычнасьць, 65 === # [[Геатэрмальная энэргія]] ([[d:Q127993]]) # [[Гідраэлектрычная энэргія]] ([[d:Q80638]]) # '''[[Ядзерная энэргетыка]]''' ([[d:Q12739]]) # [[Сонечная энэргія]] ([[d:Q40015]]) # [[Сонечная энэргетыка]] ([[d:Q1483757]]) # '''[[Аднаўляльная энэргія]]''' ([[d:Q12705]]) # [[Энэргія ветру]] ([[d:Q43302]]) # [[Сьвечка]] ([[d:Q12888135]]) # [[Вятрак (млын)|Вятрак]] ([[d:Q38720]]) # [[Гідраэнэргія]] ([[d:Q170196]]) # [[Ядзерная тэхналёгія]] ([[d:Q348091]]) # [[Ядзерная інжынэрыя]] ([[d:Q83504]]) # [[Генэрацыя электраэнэргіі]] ([[d:Q383973]]) # [[Электрычная станцыя]] ([[d:Q159719]]) # [[Градырня]] ([[d:Q193886]]) # [[Фотаэлемэнт]] ([[d:Q58803]]) # [[Турбіна]] ([[d:Q130760]]) # [[Ветратурбіна]] ([[d:Q49833]]) # [[Электрычная сетка]] ([[d:Q1096907]]) # [[Перадача электрычнай энэргіі]] ([[d:Q200928]]) # [[Разьмеркаваньне электраэнэргіі]] ([[d:Q844861]]) # '''[[Электроніка]]''' ([[d:Q11650]]) # [[Электратэхніка]] ([[d:Q43035]]) # [[Зьменны ток]] ([[d:Q124164]]) # [[Гукаўзмацняльнік]] ([[d:Q27094]]) ## [[Апэрацыйны ўзмацняльнік]] ([[d:Q178947]]) # [[Схематэхніка]] ([[d:Q3245116]]) # [[Сталы ток]] ([[d:Q159241]]) # [[Электронны узмацняльнік]] ([[d:Q211554]]) # [[Асцылёграф]] ([[d:Q174320]]) # [[Рэле]] ([[d:Q174053]]) # [[Апрацоўка сыгналаў]] ([[d:Q208163]]) # [[Мэхатроніка]] ([[d:Q180165]]) # [[Электронны складнік]] ([[d:Q11653]]) # [[Электраматор]] ([[d:Q72313]]) # [[Антэна]] ([[d:Q131214]]) # [[Батарэя (электратэхніка)|Батарэя]] ([[d:Q267298]]) # '''[[Кандэнсатар]]''' ([[d:Q5322]]) # '''[[Дыёд]]''' ([[d:Q11656]]) ## [[Сьвятлодыёд]] ([[d:Q25504]]) # [[Пляскатапанэльны дысплэй]] ([[d:Q125171]]) # [[Лямпа напальваньня]] ([[d:Q47616]]) # '''[[Шпуля індуктыўнасьці]]''' ([[d:Q5325]]) # [[Інтэгральная схема]] ([[d:Q80831]]) # [[Магнэтрон]] ([[d:Q194154]]) # '''[[Рэзыстар]]''' ([[d:Q5321]]) # '''[[Паўправаднік]]''' ([[d:Q11456]]) # '''[[Трансфарматар]]''' ([[d:Q11658]]) # '''[[Транзыстар]]''' ([[d:Q5339]]) # [[Электравакуўмная лямпа]] ([[d:Q3574371]]) # [[Хвалявод]] ([[d:Q11233438]]) # [[Электронна-прамянёвая трубка]] ([[d:Q83913]]) # [[Друкаваная плята]] ([[d:Q173350]]) # [[Электрычны злучальнік]] ([[d:Q2119531]]) # [[Гучнагаварыцель]] ([[d:Q570]]) # [[Крыніца сілкаваньня]] ([[d:Q204157]]) # [[Пераключальнік]] ([[d:Q5320]]) # [[Аўтаматычны выключальнік]] ([[d:Q211058]]) # [[Забясьпечнік]] ([[d:Q182221]]) # [[Дрот]] ([[d:Q551997]]) # [[Трыгер]] ([[d:Q183406]]) # [[Тырыстар]] ([[d:Q180805]]) # [[Радыёлякацыйная станцыя]] ([[d:Q47528]]) # [[Атамны гадзіньнік]] ([[d:Q227467]]) # [[Гіраскоп]] ([[d:Q483400]]) === Машынабудаваньне, 55 === # [[Мэханізацыя]] ([[d:Q1160362]]) # [[Рухавік]] ([[d:Q44167]]) ## '''[[Рухавік унутранага згараньня]]''' ([[d:Q12757]]) ## '''[[Парасілавая ўстаноўка]]''' ([[d:Q12760]]) ## [[Рэактыўны рухавік]] ([[d:Q178777]]) # [[Просты мэханізм]] ([[d:Q186713]]) ## [[Нахіленая роўніца]] ([[d:Q161462]]) ## [[Рычаг]] ([[d:Q40164]]) ## [[Блёк]] ([[d:Q48378]]) ## '''[[Шруба]]''' ([[d:Q11022]]) ## [[Клін (мэханіка)|Клін]] ([[d:Q131408]]) ## '''[[Кола]]''' ([[d:Q446]]) ## [[Віхар]] ([[d:Q592289]]) # [[Пад’ёмны кран]] ([[d:Q178692]]) # [[Машынабудаваньне]] ([[d:Q101333]]) # '''[[Машына]]''' ([[d:Q11019]]) # [[Цэнтрыфуга]] ([[d:Q191134]]) # [[Вось]] ([[d:Q188209]]) # [[Падшыпнік]] ([[d:Q190100]]) # [[Счапленьне]] ([[d:Q194302]]) # [[Зубчастае кола]] ([[d:Q143873]]) # [[Чарвячная перадача]] ([[d:Q12529]]) # [[Кабэль]] ([[d:Q188447]]) # [[Ланцуг]] ([[d:Q2397485]]) # [[Трос]] ([[d:Q31029]]) # [[Сетка]] ([[d:Q986291]]) # [[Вераўчына]] ([[d:Q762984]]) # [[Крапежны выраб]] ([[d:Q2002016]]) # [[Гаёк (дэталь)|Гаёк]] ([[d:Q190977]]) # [[Вузел]] ([[d:Q527395]]) # [[Ніт (будаўнічы матэрыял)|Ніт]] ([[d:Q212500]]) # [[Шайба]] ([[d:Q637321]]) # [[Кінэматычная пара]] ([[d:Q526016]]) # [[Замок]] ([[d:Q228039]]) # [[Ключ (інструмэнт)|Ключ]] ([[d:Q132041]]) # [[Труба (выраб)|Труба]] ([[d:Q41551]]) # [[Пракладка]] ([[d:Q1132541]]) # [[Спружына]] ([[d:Q102836]]) # [[Аўтапіла]] ([[d:Q208040]]) # [[Котан-джын]] ([[d:Q1136790]]) # [[Культыватар]] ([[d:Q1273840]]) # [[Пырскаўка]] ([[d:Q998539]]) # [[Газонакасілка]] ([[d:Q260521]]) # [[Швачная машына]] ([[d:Q49013]]) # [[Трактар]] ([[d:Q39495]]) # [[Кліматызатар]] ([[d:Q173725]]) # [[Сушыльная машына]] ([[d:Q496334]]) # [[Кававы апарат]] ([[d:Q211841]]) # [[Пасудамыйная машына]] ([[d:Q186263]]) # [[Печ]] ([[d:Q36539]]) # [[Вадазьліў]] ([[d:Q140565]]) # [[Электрычная пліта]] ([[d:Q1211746]]) # [[Туалет]] ([[d:Q7857]]) # [[Пыласмок]] ([[d:Q101674]]) # [[Пральная машына]] ([[d:Q124441]]) === Зброя, 81 === # [[Інжынэрнае войска]] ([[d:Q158797]]) # '''[[Зброя]]''' ([[d:Q728]]) # [[Калясьнiца]] ([[d:Q203788]]) # [[Стэлт]] ([[d:Q339042]]) # '''[[Танк]]''' ([[d:Q12876]]) # [[Тарпэда]] ([[d:Q165363]]) # [[Баявы слон]] ([[d:Q223694]]) # [[Боепрыпас]] ([[d:Q185785]]) # [[Патрон]] ([[d:Q37144]]) # '''[[Дымны порах]]''' ([[d:Q12861]]) # [[Страла]] ([[d:Q45922]]) # [[Куля]] ([[d:Q174583]]) ## [[Калібр]] ([[d:Q170417]]) # [[Браня]] ([[d:Q485027]]) # [[Бронекамізэлька]] ([[d:Q391752]]) # [[Шалом]] ([[d:Q3579211]]) # [[Каска]] ([[d:Q173603]]) # [[Кальчуга]] ([[d:Q659631]]) # [[Латы]] ([[d:Q3391846]]) # [[Шчыт (зброя)|Шчыт]] ([[d:Q131559]]) # [[Бомба]] ([[d:Q127197]]) # [[Касэтная бомба]] ([[d:Q184158]]) # [[Самаробная выбуховая прылада]] ([[d:Q1249453]]) # [[Ручная граната]] ([[d:Q173517]]) # [[Наземная міна]] ([[d:Q178795]]) # [[Ракетная зброя]] ([[d:Q974850]]) # [[Грэцкі агонь]] ([[d:Q179537]]) # [[Кактэйль Молатава]] ([[d:Q167096]]) # [[Напалм]] ([[d:Q181822]]) # [[Нунчакі]] ([[d:Q204206]]) # [[Багнет]] ([[d:Q173366]]) # [[Баявая сякера]] ([[d:Q852049]]) # [[Кінжал]] ([[d:Q182780]]) # [[Спартовая шпага]] ([[d:Q840419]]) # [[Катана]] ([[d:Q172736]]) # [[Нож]] ([[d:Q32489]]) # [[Рапіра]] ([[d:Q816745]]) # [[Шабля]] ([[d:Q231204]]) # [[Дзіда (зброя)|Дзіда]] ([[d:Q44475]]) # '''[[Меч]]''' ([[d:Q12791]]) # [[Тамагаўк]] ([[d:Q86436]]) # [[Кіюга]] ([[d:Q392326]]) # '''[[Пальная зброя]]''' ([[d:Q12796]]) # [[Аўтамат (зброя)|Аўтамат]] ([[d:Q177456]]) ## [[АК-47]] ([[d:Q37116]]) # [[Пісталет]] ([[d:Q1907525]]) # '''[[Кулямёт]]''' ([[d:Q12800]]) # [[Uzi]] ([[d:Q155644]]) # [[Вінтоўка]] ([[d:Q124072]]) # [[Артылерыя]] ([[d:Q64418]]) # [[Таран]] ([[d:Q208129]]) # [[Гармата]] ([[d:Q81103]]) # [[Гаўбіца]] ([[d:Q180126]]) # [[Мартыра]] ([[d:Q7905205]]) # [[Вайсковы лятак]] ([[d:Q216916]]) # [[Бамбавік]] ([[d:Q170877]]) # [[Самалёт-зьнішчальнік]] ([[d:Q127771]]) # [[Штурмавік]] ([[d:Q208187]]) # [[Лінкар]] ([[d:Q182531]]) # [[Авіяносец]] ([[d:Q17205]]) # [[Дрэдноўт]] ([[d:Q847109]]) # [[Дроман]] ([[d:Q731662]]) # [[Галера]] ([[d:Q188924]]) # '''[[Падводная лодка]]''' ([[d:Q2811]]) # [[Капітальны карабель]] ([[d:Q1194368]]) # [[Лінейны карабель]] ([[d:Q207452]]) # [[Трырэма]] ([[d:Q208420]]) # [[Вайсковы карабель]] ([[d:Q2031121]]) # [[Баліста]] ([[d:Q219433]]) # [[Бумэранг]] ([[d:Q131536]]) # [[Лук]] ([[d:Q46311]]) # [[Катапульта]] ([[d:Q184393]]) # [[Арбалет]] ([[d:Q181947]]) # [[Мушкет]] ([[d:Q178243]]) # [[Стрэльба]] ([[d:Q486396]]) # [[Прашча]] ([[d:Q199771]]) # [[Зброя масавага паражэньня]] ([[d:Q49394]]) # [[Біялягічная зброя]] ([[d:Q170907]]) # [[Хімічная зброя]] ([[d:Q3639228]]) # '''[[Ядзерная зброя]]''' ([[d:Q12802]]) ## [[Тэрмаядзерная зброя]] ([[d:Q625107]]) ===Водны транспарт, 17=== # [[Барліна]] ([[d:Q16518]]) # [[Лодка]] ([[d:Q35872]]) # [[Каноэ]] ([[d:Q171529]]) # [[Каравэльля]] ([[d:Q169560]]) # [[Кантэйнэравоз]] ([[d:Q17210]]) # [[Круізны лайнэр]] ([[d:Q39804]]) # [[Тар]] ([[d:Q25653]]) # [[Судніна на паветранай падушцы]] ([[d:Q185757]]) # [[Джонка]] ([[d:Q205011]]) # [[Порт]] ([[d:Q44782]]) # [[Плыт]] ([[d:Q200433]]) # [[Веславы човен]] ([[d:Q1195684]]) # [[Ветразь]] ([[d:Q25999]]) # [[Плаваньне пад ветразем]] ([[d:Q192520]]) # '''[[Карабель]]''' ([[d:Q11446]]) # [[Танкер]] ([[d:Q14970]]) # [[Плывучы сродак]] ([[d:Q1229765]]) ===Цывільная інжынэрыя, 3=== # [[Цывільнае будаўніцтва]] ([[d:Q77590]]) # [[Будаўнічная інжынэрыя]] ([[d:Q2674423]]) # [[Сэйсматрывалае будаўніцтва]] ([[d:Q909789]]) === Транспарт, 64 === ====Асноўныя тэмы, 14==== # [[Груз]] ([[d:Q319224]]) # [[Канвэерная стужка]] ([[d:Q770135]]) # [[Ліфт]] ([[d:Q132911]]) # [[Эскалатар]] ([[d:Q15003]]) # [[Інтэрмадальны кантэйнер]] ([[d:Q187956]]) # [[Лягістыка]] ([[d:Q177777]]) # [[Пасажыр]] ([[d:Q319604]]) # [[Трубаправодны транспарт]] ([[d:Q725864]]) # [[Грамадзкі транспарт]] ([[d:Q178512]]) # [[Сама розрух]] ([[d:Q868252]]) # '''[[Транспарт]]''' ([[d:Q7590]]) # [[Транспартная інжынэрыя]] ([[d:Q775325]]) # [[Падарожжа]] ([[d:Q61509]]) # [[Транспартны сродак]] ([[d:Q42889]]) ====Наземны транспарт, 51==== =====Рэйкавы транспарт, 16===== # [[Хуткасная чыгунка]] ([[d:Q211382]]) # [[Лякаматыў]] ([[d:Q93301]]) ## [[Паравоз]] ([[d:Q171043]]) # [[Маглеў]] ([[d:Q160047]]) # [[Чыгуначны транспарт]] ([[d:Q3565868]]) # [[Чыгуначны сьветлафор]] ([[d:Q862562]]) # [[Чыгунка]] ([[d:Q22667]]) # '''[[Цягнік]]''' ([[d:Q870]]) # [[Чыгуначны вакзал]] ([[d:Q55488]]) # [[Трамвай]] ([[d:Q3407658]]) # [[Мэтрапалітэн]] ([[d:Q5503]]) # [[Лёнданскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q20075]]) # [[Маскоўскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q5499]]) # [[Нью-Ёрскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q7733]]) # [[Парыскі мэтрапалітэн]] ([[d:Q50716]]) # [[Трансьсібірская магістраль]] ([[d:Q58767]]) =====Дарожны транспарт, 35===== # [[Аўтарыкша]] ([[d:Q59720]]) # '''[[Ровар]]''' ([[d:Q11442]]) # [[Аўтобус]] ([[d:Q5638]]) ## [[Тралейбус]] ([[d:Q5639]]) # [[Аўтастанцыя]] ([[d:Q494829]]) # [[Карэта]] ([[d:Q235356]]) # [[Матацыкл]] ([[d:Q34493]]) # [[Дарога]] ([[d:Q34442]]) ## [[Аўтамагістраль]] ([[d:Q46622]]) # [[Сядло]] ([[d:Q192249]]) # [[Стрэмя]] ([[d:Q191657]]) # '''[[Дарожны рух]]''' ([[d:Q4323994]]) # [[Дарожна-транспартнае здарэньне]] ([[d:Q9687]]) # [[Дарожны знак]] ([[d:Q170285]]) # [[Сьцежка]] ([[d:Q628179]]) # [[Цяжкавік]] ([[d:Q43193]]) # [[Фургон]] ([[d:Q193468]]) ======Аўтамабіль, 17====== # '''[[Аўтамабіль]]''' ([[d:Q1420]]) # [[Аўтамабільная прамысловасьць]] ([[d:Q190117]]) # [[Электрамабіль]] ([[d:Q193692]]) # [[Таксі]] ([[d:Q82650]]) # [[Ford Motor Company]] ([[d:Q44294]]) # [[General Motors]] ([[d:Q81965]]) # [[Honda]] ([[d:Q9584]]) # [[Hyundai Motor Company]] ([[d:Q55931]]) # [[Nissan Motors]] ([[d:Q20165]]) # [[Рэно]] ([[d:Q6686]]) # [[Стэланціс]] ([[d:Q97439162]]) # [[Toyota]] ([[d:Q53268]]) # [[Фольксваген]] ([[d:Q246]]) # [[Ford T]] ([[d:Q182323]]) # [[Volkswagen Käfer]] ([[d:Q152946]]) # [[Toyota Corolla]] ([[d:Q243543]]) # [[ВАЗ-2101]] ([[d:Q837297]]) === Інструмэнты, 31 === # [[Інструмэнт]] ([[d:Q39546]]) # [[Архімэдава шруба]] ([[d:Q189155]]) # [[Сякера]] ([[d:Q39397]]) # [[Молат]] ([[d:Q25294]]) # [[Піла]] ([[d:Q125356]]) # [[Долата]] ([[d:Q474188]]) # [[Шрубцынга]] ([[d:Q846600]]) # [[Такарны станок]] ([[d:Q187833]]) # [[Гэбля]] ([[d:Q204260]]) # [[Наждачная папера]] ([[d:Q142274]]) # [[Нажніцы]] ([[d:Q40847]]) # [[Зашрубка]] ([[d:Q161071]]) # [[Мятла]] ([[d:Q172833]]) # [[Лінарка]] ([[d:Q104555]]) # [[Драбіны]] ([[d:Q168639]]) # [[Зубная шчотка]] ([[d:Q134205]]) # [[Дрыль]] ([[d:Q58964]]) # [[Кавадла]] ([[d:Q104363]]) # [[Прас]] ([[d:Q483634]]) # [[Гумка]] ([[d:Q171888]]) # [[Барана]] ([[d:Q209042]]) # [[Капаніца]] ([[d:Q131154]]) # [[Мачэтэ]] ([[d:Q230711]]) # [[Вілы]] ([[d:Q107293]]) # '''[[Плуг]]''' ([[d:Q11464]]) # [[Граблі]] ([[d:Q200822]]) # [[Валец]] ([[d:Q1334343]]) # [[Каса (інструмэнт)|Каса]] ([[d:Q130912]]) # [[Серп]] ([[d:Q42233]]) # [[Рыдлёўка]] ([[d:Q7220961]]) # [[Палівачка]] ([[d:Q50643]]) === Тэхніка аховы здароўя, вада, каналізацыя, 22 === # [[Побытавая тэхніка]] ([[d:Q212920]]) # [[Мікрахвалёўка]] ([[d:Q127956]]) # [[Пастэрызацыя]] ([[d:Q58148]]) # [[Халадзільнік]] ([[d:Q37828]]) # [[Мыла]] ([[d:Q34396]]) # [[Грубка]] ([[d:Q203789]]) # [[Аквалянг]] ([[d:Q2079255]]) # [[Тэрмас]] ([[d:Q23664]]) # [[Мыцьцё]] ([[d:Q852100]]) # [[Санітарыя]] ([[d:Q949149]]) # [[Каналізацыя]] ([[d:Q156849]]) # [[Ачыстка сьцёкавых водаў]] ([[d:Q221275]]) # [[Водаачыстка]] ([[d:Q1463025]]) # [[Аквэдук]] ([[d:Q474]]) # [[Вадаправодная сыстэма]] ([[d:Q3241671]]) # [[Помпавая станцыя]] ([[d:Q446013]]) # [[Ваданапорная вежа]] ([[d:Q274153]]) # [[Студня]] ([[d:Q43483]]) # [[Адкіды]] ([[d:Q45701]]) ## [[Сьметнішча]] ([[d:Q152810]]) ## [[Перапрацоўка адкідаў]] ([[d:Q132580]]) ## [[Кіраваньне адкідамі]] ([[d:Q180388]]) === Космас, авіяцыя і робататэхніка, 68 === ====Космас, 46==== # [[Аэракасьмічная інжынэрыя]] ([[d:Q3798668]]) # [[Вялікі мілімэтровы радыётэлескоп Атакамы]] ([[d:Q725364]]) # [[Эўрапейская касьмічная агенцыя]] ([[d:Q42262]]) # [[Вялікія абсэрваторыі]] ([[d:Q901553]]) # [[Гэршэль]] ([[d:Q209630]]) # [[Габл]] ([[d:Q2513]]) # [[Міжнародная касьмічная станцыя]] ([[d:Q25271]]) # [[Джэймз Ўэб]] ([[d:Q186447]]) # [[Высадка на Месяцы]] ([[d:Q495307]]) # [[Нацыянальная ўправа паветраплаваньня і космасу]] ([[d:Q23548]]) # [[Апалён (касьмічная праграма)|Апалён]] ([[d:Q46611]]) ## [[Апалён-11]] ([[d:Q43653]]) # [[Ракета]] ([[d:Q41291]]) # [[Штучны спадарожнік]] ([[d:Q26540]]) # [[Саюз]] ([[d:Q579421]]) # '''[[Касьмічны палёт]]''' ([[d:Q5916]]) # [[Спэйс шатл]] ([[d:Q48806]]) # [[Арбітальная станцыя]] ([[d:Q25956]]) # [[Сьпіцэр]] ([[d:Q201953]]) # [[Вельмі вялікі тэлескоп]] ([[d:Q265628]]) # [[WMAP]] ([[d:Q274106]]) # [[Касманаўт]] ([[d:Q11631]]) # [[Ракета-носьбіт]] ([[d:Q697175]]) # [[Ракетны рухавік]] ([[d:Q335225]]) # [[Спускальны апарат]] ([[d:Q957055]]) # [[Касмадром]] ([[d:Q194188]]) # [[Аўтаматычная міжплянэтная станцыя]] ([[d:Q26529]]) # [[Скафандар]] ([[d:Q223571]]) # [[Байканур (касмадром)|Байканур]] ([[d:Q177477]]) # [[Кітайская нацыянальная касьмічная ўправа]] ([[d:Q320644]]) # [[Японская агенцыя аэракасьмічных дасьледаваньняў]] ([[d:Q179103]]) # [[Касьмічны цэнтар імя Кенэдзі]] ([[d:Q48821]]) # [[Геасынхронная арбіта]] ([[d:Q472251]]) # [[Спутнік-1]] ([[d:Q80811]]) # [[Вояджэр (касьмічная праграма)|Вояджэр]] ([[d:Q155311]]) # [[Пратон-К]] ([[d:Q249231]]) # [[Сатурн V]] ([[d:Q54363]]) # [[Сэра-Талёля]] ([[d:Q1056113]]) # [[Абсэрваторыя Маўна-Кеа]] ([[d:Q831790]]) # [[Маўнт-Ўілсан]] ([[d:Q466863]]) # [[Палямарская абсэрваторыя]] ([[d:Q191684]]) # [[Лябараторыя рэактыўнага руху]] ([[d:Q189325]]) # [[Іённы рухавік]] ([[d:Q205702]]) # [[Касманаўтыка]] ([[d:Q22719]]) # [[Усход (касьмічная праграма)|Усход]] ([[d:Q623873]]) ## [[Усход-1]] ([[d:Q182524]]) ====Авіяцыя, 20==== # '''[[Паветранае судна]]''' ([[d:Q11436]]) # [[Авіякампанія]] ([[d:Q46970]]) # [[Самалёт]] ([[d:Q197]]) # [[Аэрапорт]] ([[d:Q1248784]]) # [[Дырыжабль]] ([[d:Q133585]]) # [[Авіяцыя]] ([[d:Q765633]]) # [[Паветраны балён]] ([[d:Q183951]]) # [[Верталёт]] ([[d:Q34486]]) # [[Паветраны зьмей]] ([[d:Q42861]]) # [[Парашут]] ([[d:Q482816]]) # [[Бесьпілётнік]] ([[d:Q484000]]) # [[Airbus]] ([[d:Q67]]) # [[Bombardier Aerospace]] ([[d:Q891779]]) # [[Boeing]] ([[d:Q66]]) # [[Эмбраер]] ([[d:Q105557]]) # [[Тупалеў]] ([[d:Q194009]]) # [[Пэкін-Шаўду]] ([[d:Q32190]]) # [[Атланта (аэрапорт)|Атланта]] ([[d:Q214861]]) # [[Лос-Анджэлес (аэрапорт)|Лос-Анджэлес]] ([[d:Q8731]]) ==== Робататэхніка, 3 ==== # [[Аўтаматызацыя]] ([[d:Q184199]]) # '''[[Робат]]''' ([[d:Q11012]]) # [[Рабататэхніка]] ([[d:Q170978]]) === Сельская гаспадарка, 49 === # [[Сельскагаспадарчая навука]] ([[d:Q3606845]]) # [[Агратэхніка]] ([[d:Q194118]]) # [[Аграномія]] ([[d:Q173113]]) # '''[[Прыручэньне]]''' ([[d:Q11395]]) {{Іконка|пачатак}} # [[Фэрма (сельская гаспадарка)|Фэрма]] ([[d:Q131596]]) # [[Фэрмэр]] ([[d:Q131512]]) # [[Зялёная рэвалюцыя]] ([[d:Q186050]]) # [[Сэлекцыя]] ([[d:Q995745]]) # [[Стадола]] ([[d:Q1303167]]) # [[Клець]] ([[d:Q114768]]) # [[Зерневы элеватар]] ([[d:Q1520009]]) # [[Стайня]] ([[d:Q214252]]) # [[Цяпліца]] ([[d:Q165044]]) # [[Збожжаўборачны камбайн]] ([[d:Q26886]]) # [[Гатунак]] ([[d:Q4886]]) # [[Угнаеньне]] ([[d:Q83323]]) # [[Садаводзтва]] ([[d:Q124946]]) # [[Уборка ўраджаю]] ([[d:Q213753]]) # [[Гідрапоніка]] ([[d:Q191667]]) # [[Інсэктыцыд]] ([[d:Q181322]]) # '''[[Абвадненьне]]''' ([[d:Q11453]]) # [[Пэстыцыд]] ([[d:Q131656]]) ## [[Гербіцыд]] ([[d:Q178266]]) # [[Сэлекцыя расьлінаў]] ([[d:Q788558]]) # [[Ворыва]] ([[d:Q878333]]) # [[Веяньне]] ([[d:Q961751]]) # [[Жывёлагадоўля]] ([[d:Q80962]]) # [[Пчалярства]] ([[d:Q176353]]) # [[Сельскагаспадарчыя жывёлы]] ([[d:Q103459]]) # [[Завод]] ([[d:Q38829]]) # [[Свойскія птушкі]] ([[d:Q178559]]) # [[Сад]] ([[d:Q1107656]]) # [[Сельскагаспадарчая культура]] ([[d:Q235352]]) # '''[[Бавоўна]]''' ([[d:Q11457]]) # [[Сена]] ([[d:Q336989]]) # [[Пустазельле]] ([[d:Q101879]]) # [[Малочная гаспадарка]] ([[d:Q637776]]) # [[Экстэнсіўная сельская гаспадарка]] ([[d:Q1643366]]) # [[Рыбаводзтва]] ([[d:Q209894]]) # [[Аграпрамысловы комплекс]] ([[d:Q1347753]]) # [[Інтэнсіўная сельская гаспадарка]] ([[d:Q1148482]]) # [[Пладовы сад]] ([[d:Q236371]]) # [[Арганічнае земляробства]] ([[d:Q165647]]) # [[Пэрмакультура]] ([[d:Q4572]]) # [[Шаўкоўнiцтва]] ([[d:Q864650]]) # [[Натуральная сельская гаспадарка]] ([[d:Q2787508]]) # [[Устойлівая сельская гаспадарка]] ([[d:Q2751054]]) # [[Гарадзкая сельская гаспадарка]] ([[d:Q1194826]]) # [[Аграрная палітыка]] ([[d:Q396198]]) === Дамаводзтва, дамазнаўства, хатняя гаспадарка, 184 === ==== Кулінарыя, 150 ==== # [[Кулінарыя]] ([[d:Q38695]]) # [[Кухня]] ([[d:Q1778821]]) # '''[[Ежа]]''' ([[d:Q2095]]) # [[Напой]] ([[d:Q40050]]) # [[Вітаміны]] ([[d:Q34956]]) # [[Яда]] ([[d:Q6460735]]) ## [[Сьняданак]] ([[d:Q80973]]) ## [[Ланч]] ([[d:Q12896105]]) ## [[Абед]] ([[d:Q657221]]) # [[Дэсэрт]] ([[d:Q182940]]) # [[Харчовы алей]] ([[d:Q427457]]) ## [[Аліўкавы алей]] ([[d:Q93165]]) ## [[Пальмавы алей]] ([[d:Q231458]]) # [[Фаст-фуд]] ([[d:Q81799]]) # [[Рэстаран]] ([[d:Q11707]]) # [[Вэгетарыянства]] ([[d:Q83364]]) # '''[[Гародніна]]''' ([[d:Q11004]]) # [[Кораньплод]] ([[d:Q20136]]) # [[Бульбіна]] ([[d:Q183319]]) # [[Садавіна]] ([[d:Q3314483]]) # [[Гарбуз]] ([[d:Q165308]]) # [[Ажына (плод)|Ажына]] ([[d:Q19842373]]) # [[Марэля (плод)|Марэля]] ([[d:Q3733836]]) # [[Фінік]] ([[d:Q1652093]]) # [[Гранат (плод)|Гранат]] ([[d:Q13222088]]) # '''[[Малако]]''' ([[d:Q8495]]) # [[Масла]] ([[d:Q34172]]) ## [[Маргарын]] ([[d:Q4287]]) # [[Вяршкі]] ([[d:Q13228]]) # '''[[Сыр]]''' ([[d:Q10943]]) ## [[Блакітны сыр]] ([[d:Q746471]]) ## [[Чэдар]] ([[d:Q217525]]) ## [[Мацарэльля]] ([[d:Q14088]]) ## [[Пармэзан]] ([[d:Q155922]]) # [[Какосавае малако]] ([[d:Q841779]]) # [[Марозіва]] ([[d:Q13233]]) # [[Соевае малако]] ([[d:Q192199]]) ## [[Тофу]] ([[d:Q177378]]) # [[Ёгурт]] ([[d:Q13317]]) # '''[[Хлеб]]''' ([[d:Q7802]]) # '''[[Збожжа]]''' ([[d:Q12117]]) # [[Мука]] ([[d:Q36465]]) # [[Цукерка]] ([[d:Q185583]]) # [[Карамэль]] ([[d:Q183440]]) # '''[[Шакаляд]]''' ([[d:Q195]]) # '''[[Мёд]]''' ([[d:Q10987]]) # '''[[Арэхі]]''' ([[d:Q11009]]) # [[Лясны арэх]] ([[d:Q578307]]) # [[Валоскі арэх (плод)|Валоскі арэх]] ([[d:Q208021]]) # [[Яйка ((харчовы прадукт))|Яйка]] ([[d:Q93189]]) # '''[[Мяса]]''' ([[d:Q10990]]) ## [[Бэкон]] ([[d:Q11106]]) ## [[Ялавічына]] ([[d:Q192628]]) ## [[Кураціна]] ([[d:Q864693]]) ## [[Вяндліна]] ([[d:Q170486]]) ## [[Гамбургер]] ([[d:Q6663]]) ## [[Хот-дог]] ([[d:Q181055]]) ## [[Бараніна]] ([[d:Q123122627]]) ## [[Сьвініна]] ([[d:Q191768]]) # [[Шмалец]] ([[d:Q72827]]) # [[Вантробы]] ([[d:Q157484]]) # [[Кілбаса]] ([[d:Q131419]]) # [[Морапрадукт]] ([[d:Q192935]]) ## [[Рыба (харчовы прадукт)|Рыба]] ([[d:Q600396]]) # [[Смакавы дадатак]] ([[d:Q2596997]]) # [[Зёлка]] ([[d:Q207123]]) # [[Соўс]] ([[d:Q178359]]) # [[Спэцыі]] ([[d:Q42527]]) # [[Аныж]] ([[d:Q28692]]) # [[Базылік]] ([[d:Q38859]]) # [[Перац чорны]] ([[d:Q43084]]) # [[Кардамон праўдзівы]] ([[d:Q33466]]) # [[Карыца]] ([[d:Q28165]]) # [[Фэнхель звычайны]] ([[d:Q43511]]) # [[Часнок]] ([[d:Q23400]]) # [[Імбір садовы]] ([[d:Q35625]]) # [[Хрэн звычайны]] ([[d:Q26545]]) # [[Лявэнда]] ([[d:Q171892]]) # [[Цымбапагон]] ([[d:Q5727732]]) # [[Саладкакорань гладкі]] ([[d:Q257106]]) # [[Мята]] ([[d:Q47859]]) # [[Рэпчатая цыбуля]] ([[d:Q23485]]) # [[Пятрушка звычайная]] ([[d:Q25284]]) # [[Шафран]] ([[d:Q25434]]) # [[Чатні]] ([[d:Q275650]]) # [[Рыбны соўс]] ([[d:Q545985]]) # [[Джэм]] ([[d:Q1269]]) # [[Кетчуп]] ([[d:Q178143]]) # [[Маянэз]] ([[d:Q167893]]) # [[Гарчыца]] ([[d:Q131748]]) # [[Папрыка]] ([[d:Q3127593]]) # [[Пэста]] ([[d:Q9896]]) # [[Соевая падліва]] ([[d:Q229385]]) # [[Татарскі соўс]] ([[d:Q348947]]) # [[Воцат]] ([[d:Q41354]]) # [[Пірожнае]] ([[d:Q13276]]) # [[Кары]] ([[d:Q164606]]) # [[Фандзю]] ([[d:Q190531]]) # [[Бульба-фры]] ([[d:Q152088]]) # [[Кебаб]] ([[d:Q179010]]) # [[Локшына]] ([[d:Q192874]]) # [[Паста]] ([[d:Q178]]) # [[Выпечка]] ([[d:Q477248]]) # [[Пірог]] ([[d:Q13360264]]) # [[Піцца]] ([[d:Q177]]) # [[Каша]] ([[d:Q186817]]) # [[Салата]] ([[d:Q9266]]) # [[Самоса]] ([[d:Q491517]]) # [[Сэндвіч]] ([[d:Q28803]]) # [[Суп]] ([[d:Q41415]]) — няслушная спасылка # [[Патраўка]] ([[d:Q2920963]]) — няслушная спасылка # [[Сусі]] ([[d:Q46383]]) # [[Пітная вада]] ([[d:Q7892]]) # [[Халодная гарбата]] ([[d:Q348958]]) # '''[[Сок]]''' ([[d:Q8492]]) ## [[Апэльсінавы сок]] ([[d:Q219059]]) # [[Ліманад]] ([[d:Q893]]) # [[Асьвяжальны напой]] ([[d:Q147538]]) ## [[Кола (напой)|Кола]] ([[d:Q134041]]) ### [[Кока-Кола]] ([[d:Q2813]]) ## [[Энэргетычны напой]] ([[d:Q215754]]) ## [[Тонік]] ([[d:Q237315]]) # '''[[Гарбата]]''' ([[d:Q6097]]) ## [[Зялёны чай]] ([[d:Q484083]]) ## [[Чорны чай]] ([[d:Q203415]]) # '''[[Кава]]''' ([[d:Q8486]]) ## [[Эспрэса]] ([[d:Q180289]]) ## [[Кава па-турэцку]] ([[d:Q43022]]) # [[Гарачы шакаляд]] ([[d:Q13261]]) # [[Матэ]] ([[d:Q203540]]) # [[Сьпіртовы напой]] ([[d:Q154]]) # [[Моцныя сьпіртныя напоі]] ([[d:Q56139]]) # '''[[Піва]]''' ([[d:Q44]]) # [[Брэндзі]] ([[d:Q146470]]) # [[Сыдар]] ([[d:Q167296]]) # [[Джын]] ([[d:Q959362]]) # [[Лікёр]] ([[d:Q178780]]) # [[Ром]] ([[d:Q83376]]) # [[Сакэ]] ([[d:Q170219]]) # [[Тэкіла]] ([[d:Q122195]]) # [[Гарэлка]] ([[d:Q374]]) # [[Віскі]] ([[d:Q281]]) # '''[[Віно]]''' ([[d:Q282]]) ## [[Чырвонае віно]] ([[d:Q1827]]) ## [[Белае віно]] ([[d:Q10210]]) ## [[Пеністае віно]] ([[d:Q321263]]) # [[Алькагольны кактэйль]] ([[d:Q134768]]) # [[Мартыні]] ([[d:Q273027]]) # [[Махіта]] ([[d:Q487338]]) # [[Сангрыя]] ([[d:Q273296]]) ====Кухеннае начыньне, 6==== # [[Кухеннае начыньне]] ([[d:Q1521410]]) # [[Сталовыя прыборы]] ([[d:Q81944]]) ## [[Відэлец]] ([[d:Q81881]]) ## [[Лыжка]] ([[d:Q81895]]) # [[Палачкі для яданьня]] ([[d:Q81980]]) # [[Талерка]] ([[d:Q57216]]) ==== Мэбля і аздабленьне, 12 ==== # [[Ванна]] ([[d:Q152095]]) # [[Ложак]] ([[d:Q42177]]) # [[Лава (мэбля)|Лава]] ([[d:Q204776]]) # [[Шафа]] ([[d:Q2741056]]) # [[Крэсла]] ([[d:Q15026]]) # [[Камода]] ([[d:Q622360]]) # [[Канапа]] ([[d:Q131514]]) # [[Гардэроб]] ([[d:Q106106]]) # [[Бюро]] ([[d:Q1064858]]) # [[Камінак]] ([[d:Q188669]]) # [[Мэбля]] ([[d:Q14745]]) # [[Стол]] ([[d:Q14748]]) ==== Адзеньне і мода, 16 ==== # [[Сподняя бялізна]] ([[d:Q198763]]) # [[Кашуля]] ([[d:Q76768]]) # [[Шкарпэткі]] ([[d:Q43663]]) # [[Бюстгальтар]] ([[d:Q13716]]) # [[Пасьцельная бялізна]] ([[d:Q1762457]]) # [[Падушка]] ([[d:Q99895]]) # [[Гузік]] ([[d:Q160464]]) # [[Гальштук]] ([[d:Q44416]]) # [[Зашпілька-ліпучка]] ([[d:Q15411420]]) # [[Зашпілька-маланка]] ([[d:Q101761]]) # [[Пас]] ([[d:Q134560]]) # [[Хіджаб]] ([[d:Q172317]]) # [[Шалік]] ([[d:Q191022]]) # [[Плавальны касьцюм]] ([[d:Q212989]]) # [[Касмэтыка]] ([[d:Q131207]]) # [[Парфума]] ([[d:Q131746]]) === Мэдыя і камунікацыя, 41 === # [[Радыёвяшчаньне]] ([[d:Q273623]]) ## [[Спадарожнік сувязі]] ([[d:Q149918]]) # '''[[Фатаграфія]]''' ([[d:Q11633]]) # '''[[Друк]]''' ([[d:Q11034]]) ## [[Прынтэр]] ([[d:Q82]]) ## [[Друкарскі варштат]] ([[d:Q144334]]) # [[Выдавецкая справа]] ([[d:Q3972943]]) # '''[[Радыё]]''' ([[d:Q872]]) ## [[Аматарская радыёсувязь]] ([[d:Q185727]]) ## [[Радыёстанцыя]] ([[d:Q14350]]) # [[Сувязь (тэхніка)|Сувязь]] ([[d:Q418]]) # [[Тэлеграфія]] ([[d:Q721587]]) # '''[[Тэлефон]]''' ([[d:Q11035]]) # '''[[Тэлебачаньне]]''' ([[d:Q289]]) ## [[Кабэльнае тэлебачаньне]] ([[d:Q184452]]) ## [[Спадарожнікавае тэлебачаньне]] ([[d:Q209588]]) # [[Друкарская машынка]] ([[d:Q46335]]) # [[Відэа]] ([[d:Q34508]]) ## [[Відэакамэра]] ([[d:Q313614]]) ## [[Відэакасэта]] ([[d:Q747779]]) # [[Запамінальная прылада]] ([[d:Q193395]]) ## [[Дыскета]] ([[d:Q5293]]) ## [[Магнітная стужка]] ([[d:Q193663]]) ## [[Карта памяці]] ([[d:Q183731]]) ## [[Аптычны дыск]] ([[d:Q234870]]) # [[Пошта]] ([[d:Q49845]]) ## [[Паштовая марка]] ([[d:Q37930]]) # [[Кур’ер]] ([[d:Q848466]]) # [[Мабільная прылада]] ([[d:Q5082128]]) ## [[Мабільны тэлефон]] ([[d:Q17517]]) # [[Капіявальны апарат]] ([[d:Q185369]]) # [[Сацыяльныя мэдыі]] ([[d:Q202833]]) # [[Блог]] ([[d:Q30849]]) # [[Гуказапіс]] ([[d:Q5057302]]) ## [[Мікрафон]] ([[d:Q46384]]) ## [[Сынтэз маўленьня]] ([[d:Q16346]]) # [[Тэорыя кадаваньня]] ([[d:Q602136]]) # [[Перадача зьвестак]] ([[d:Q389772]]) # [[Простае выпраўленьне памылак]] ([[d:Q989220]]) # [[Мадуляцыя]] ([[d:Q170474]]) # [[Гульнявая прыстаўка]] ([[d:Q8076]]) === Навігацыя і вылічэньне часу, 4 === # [[Навігацыя]] ([[d:Q102066]]) # [[Вызначэньне каардынатаў]] ([[d:Q152255]]) # [[Інжынэрнае кіраваньне]] ([[d:Q6314146]]) # [[Прамысловая інжынэрыя]] ([[d:Q4489420]]) === Матэрыялы, 38 === # '''[[Выбуховае рэчыва]]''' ([[d:Q12870]]) ## [[Дынаміт]] ([[d:Q80728]]) # '''[[Мэталюргія]]''' ([[d:Q11467]]) # '''[[Плястмаса]]''' ([[d:Q11474]]) # [[Каўчук]] ([[d:Q18113858]]) # [[Клей]] ([[d:Q131790]]) # [[Руда (карысныя выкапні)|Руда]] ([[d:Q102798]]) # '''[[Папера]]''' ([[d:Q11472]]) # [[Папірус]] ([[d:Q125576]]) # [[Лясныя матэрыялы]] ([[d:Q1370714]]) # [[Нафтахімічны прадукт]] ([[d:Q1364904]]) # [[Харчовая інжынэрыя]] ([[d:Q6631525]]) # [[Керамічная інжынэрыя]] ([[d:Q1936199]]) # [[Дрэваапрацоўка]] ([[d:Q816871]]) # '''[[Выкапнёвае паліва]]''' ([[d:Q12748]]) # [[Вугаль]] ([[d:Q24489]]) # [[Бэнзін]] ([[d:Q39558]]) # [[Газа]] ([[d:Q76904]]) # [[Прыродны газ]] ([[d:Q40858]]) # [[Нафта]] ([[d:Q22656]]) ## [[Нафтапрамысловая справа]] ([[d:Q1273174]]) ==== Мэталаапрацоўка, 11 ==== # [[Мэталаапрацоўка]] ([[d:Q953045]]) # [[Каваль]] ([[d:Q1639825]]) # [[Ліцьцё мэталаў пад ціскам]] ([[d:Q3325511]]) # [[Сьвідраваньне]] ([[d:Q890886]]) # [[Экструзія]] ([[d:Q139143]]) # [[Лазэрная рэзка]] ([[d:Q593053]]) # [[Прэс]] ([[d:Q674484]]) # [[Загартоўка]] ([[d:Q871335]]) # [[Вальцаваньне]] ([[d:Q452648]]) # [[Паяньне]] ([[d:Q211387]]) # [[Зварка]] ([[d:Q131172]]) ====Тэкстыль, 6 ==== # [[Тэкстыль]] ([[d:Q28823]]) # [[Дыван]] ([[d:Q163446]]) # [[Фіранка]] ([[d:Q49005]]) # [[Скура (сыравіна)|Скура]] ([[d:Q286]]) # [[Шоўк]] ([[d:Q37681]]) # [[Воўна]] ([[d:Q42329]]) === Прамысловасьць зборных вырабаў, 47 === ==== Мэханізмы і прыборы, 39 ==== # '''[[Гадзіньнік]]''' ([[d:Q376]]) # [[Хістальнік]] ([[d:Q20702]]) # [[Часамер]] ([[d:Q193150]]) # [[Сэкстант]] ([[d:Q179430]]) # [[Астралябія]] ([[d:Q164992]]) # [[Сонечны гадзіньнік]] ([[d:Q80793]]) # [[Вадзяны гадзіньнік]] ([[d:Q194173]]) # [[Пясковы гадзіньнік]] ([[d:Q179904]]) # [[Компас]] ([[d:Q34735]]) # [[Камэра]] ([[d:Q15328]]) # [[Акуляры]] ([[d:Q37501]]) # [[Лазэр]] ([[d:Q38867]]) # [[Лінза]] ([[d:Q768575]]) # [[Мікраскоп]] ([[d:Q196538]]) # [[Прызма]] ([[d:Q165896]]) # [[Тэлескоп]] ([[d:Q4213]]) # [[Галяграфія]] ([[d:Q527628]]) # [[Оптавалакно]] ([[d:Q162]]) # [[Фотадэтэктар]] ([[d:Q210765]]) # [[Аптычная ілюзія]] ([[d:Q174923]]) # [[Альбэда]] ([[d:Q101038]]) # [[Глыбіня рэзкасьці]] ([[d:Q215932]]) # [[Фотадыёд]] ([[d:Q175943]]) # [[Камэра-абскура]] ([[d:Q183998]]) # [[Пэрыскоп]] ([[d:Q183122]]) # [[Антыблікавае пакрыцьце]] ([[d:Q583040]]) # [[Дыфракцыйная рашотка]] ([[d:Q653294]]) # [[Фокусная адлегласьць]] ([[d:Q193540]]) # [[Фокус]] ([[d:Q190909]]) # [[Фрэнэлева лінза]] ([[d:Q14672]]) # [[Люстра]] ([[d:Q35197]]) # [[Палярызатар]] ([[d:Q11942175]]) # [[Рэйліва расьсеяньне]] ([[d:Q193709]]) # [[Дыспэрсія сьвятла]] ([[d:Q182893]]) # [[Бінокль]] ([[d:Q102626]]) # [[Інтэрфэрамэтрыя]] ([[d:Q850283]]) # [[Катадыяптрычная аптычная сыстэма]] ([[d:Q1142960]]) # [[Тэлескоп-адбівальнік]] ([[d:Q35221]]) # [[Рэфрактар]] ([[d:Q216778]]) ==== Адзеньне і аксэсуары, 8 ==== # [[Пальчатка]] ([[d:Q169031]]) # [[Абутак]] ([[d:Q22676]]) # '''[[Адзеньне]]''' ([[d:Q11460]]) # [[Плашч]] ([[d:Q516992]]) # [[Сукенка]] ([[d:Q200539]]) # [[Нагавіцы]] ([[d:Q39908]]) # [[Спадніца]] ([[d:Q2160801]]) # [[Капялюш]] ([[d:Q80151]]) === Будаўніцтва, 101 === # [[Бітум]] ([[d:Q167510]]) # [[Саман]] ([[d:Q183496]]) # [[Вісячы мост]] ([[d:Q12570]]) # [[Жалезабэтон]] ([[d:Q184190]]) # [[Роў (умацаваньне)|Роў]] ([[d:Q88480]]) # [[Шлам]] ([[d:Q170449]]) — няслушная спасылка # [[Бульдозэр]] ([[d:Q131677]]) # [[Рошчына (цеста)|Рошчына]] ([[d:Q189566]]) # [[Тынкоўка]] ([[d:Q274988]]) # [[Кафля]] ([[d:Q468402]]) # [[Будаўнічы матэрыял]] ([[d:Q206615]]) # [[Падмурак]] ([[d:Q191360]]) # [[Лічбавае праграмнае кіраваньне]] ([[d:Q190247]]) # [[Стука]] ([[d:Q33526]]) # [[Хвалялом]] ([[d:Q215635]]) # [[Марская архітэктура]] ([[d:Q1136352]]) # [[Камунальная гаспадарка]] ([[d:Q1380395]]) # [[Рысунак]] ([[d:Q192521]]) ====Асноўныя тэмы, 5==== # [[Будынак]] ([[d:Q41176]]) # [[Архітэктурная інжынэрыя]] ([[d:Q150737]]) # [[Будаўнічыя нарматывы]] ([[d:Q2333573]]) # [[Інфраструктура]] ([[d:Q121359]]) # [[Будаўнічае праектаваньне]] ([[d:Q633538]]) ==== Будаўнічыя матэрыялы, 6 ==== # [[Цьвік]] ([[d:Q37077]]) # [[Цэгла]] ([[d:Q40089]]) # [[Цэмэнт]] ([[d:Q45190]]) # [[Бэтон]] ([[d:Q22657]]) # [[Муроўка]] ([[d:Q272999]]) # [[Рыштаваньне]] ([[d:Q233320]]) ==== Будынкі і збудаваньні паводле тыпаў, 40 ==== # '''[[Арка]]''' ([[d:Q12277]]) # [[Столь]] ([[d:Q221706]]) # [[Калёна]] ([[d:Q4817]]) # '''[[Купал]]''' ([[d:Q12493]]) # [[Дзьверы]] ([[d:Q36794]]) # [[Фасад]] ([[d:Q183061]]) # [[Падлога]] ([[d:Q217164]]) # [[Дах]] ([[d:Q83180]]) # [[Пакой]] ([[d:Q180516]]) # [[Лесьвіца]] ([[d:Q12511]]) # [[Сьцяна (архітэктура)|Сьцяна]] ([[d:Q42948]]) # [[Акно]] ([[d:Q35473]]) # [[Гавань]] ([[d:Q283202]]) # [[Маяк]] ([[d:Q39715]]) # [[Пірс]] ([[d:Q863454]]) # [[Кантора]] ([[d:Q182060]]) # [[Магазын]] ([[d:Q181623]]) — няслушная спасылка # [[Кватэра]] ([[d:Q188507]]) # [[Казарма]] ([[d:Q131263]]) # '''[[Жытло]]''' ([[d:Q3947]]) # [[Пагада]] ([[d:Q199451]]) # [[Палац (пабудова)|Палац]] ([[d:Q16560]]) # [[Пэнтгаўс]] ([[d:Q2069469]]) # '''[[Піраміда (архітэктура)|Піраміда]]''' ([[d:Q12516]]) # [[Хмарачос]] ([[d:Q11303]]) # '''[[Вежа]]''' ([[d:Q12518]]) # [[Вышынны будынак]] ([[d:Q18142]]) # [[Віля]] ([[d:Q3950]]) # [[Хаціна]] ([[d:Q5784097]]) # [[Іглу]] ([[d:Q101805]]) # [[Падвал]] ([[d:Q234852]]) # [[Ванны пакой]] ([[d:Q190771]]) # [[Спальня]] ([[d:Q193837]]) # [[Ядальня]] ([[d:Q661199]]) # [[Гараж]] ([[d:Q22733]]) # [[Кухня (памяшканьне)|Кухня]] ([[d:Q43164]]) # [[Гасьцёўня]] ([[d:Q475018]]) # [[Камора]] ([[d:Q258313]]) # [[Намёт]] ([[d:Q170544]]) # [[Юрта]] ([[d:Q15680]]) ==== Гарадзкія дасьледаваньні і плянаваньне, 11 ==== # [[Горадаплянаваньне]] ([[d:Q69883]]) # [[Горадабудаўнічае праектаваньне]] ([[d:Q63100]]) # [[Кампус]] ([[d:Q209465]]) # [[Квартал]] ([[d:Q1348006]]) # [[Даўнтаўн]] ([[d:Q1050303]]) # [[Гета]] ([[d:Q152018]]) # [[Індустрыяльны парк]] ([[d:Q1662100]]) # [[Парк]] ([[d:Q22698]]) # [[Вуліца]] ([[d:Q79007]]) # [[Пляц]] ([[d:Q174782]]) # [[Занаваньне]] ([[d:Q702232]]) ==== Гідраўлічныя збудаваньні, 3 ==== # '''[[Плаціна]]''' ([[d:Q12323]]) ## [[Плаціна Гувэра]] ([[d:Q172822]]) ## '''[[ГЭС Тры цясьніны]]''' ([[d:Q12514]]) ==== Транспартныя будынкі і збудаваньні, 18 ==== # '''[[Мост]]''' ([[d:Q12280]]) ## [[Акасі-Кайкё]] ([[d:Q184213]]) ## [[Банг-На]] ([[d:Q806452]]) ## [[Бруклінскі мост]] ([[d:Q125006]]) ## [[Даньян-Куньшанскі віядук]] ([[d:Q595768]]) ## [[Фэмарнбэльцкі тунэль]] ([[d:Q18541]]) ## [[Мост Джорджа Вашынгтона]] ([[d:Q125821]]) ## [[Залатыя Вароты (мост)|Залатыя Вароты]] ([[d:Q44440]]) ## [[Мост і тунэль Вялікага поясу]] ([[d:Q213962]]) ## [[Ганконг—Чжухай—Макао]] ([[d:Q1191515]]) ## [[Мост-дамба на возеры Пончартрэйн]] ([[d:Q1132510]]) ## [[Лёнданскі мост]] ([[d:Q130206]]) ## [[Эрэсундзкі мост]] ([[d:Q297871]]) ## [[Рускі мост]] ([[d:Q209710]]) ## [[Таўэрскі мост]] ([[d:Q83125]]) # [[Тунэль]] ([[d:Q44377]]) ## [[Эўратунэль]] ([[d:Q10257]]) ## [[Сэйканкі тунэль]] ([[d:Q99250]]) == Матэматыка, 300 == === Асноўныя тэмы, 58 === # '''[[Матэматыка]]''' ([[d:Q395]]) # [[Матэматык]] ([[d:Q170790]]) # '''[[Арытмэтыка]]''' ([[d:Q11205]]) ## [[Складаньне]] ([[d:Q32043]]) ## [[Дзяленьне]] ([[d:Q1226939]]) ### [[Эўклідавы альгарытм]] ([[d:Q230848]]) ## [[Дробы]] ([[d:Q66055]]) ## [[Мадулярная арытмэтыка]] ([[d:Q319400]]) ## [[Множаньне]] ([[d:Q40276]]) ## [[Адсотак]] ([[d:Q11229]]) ## [[Адыманьне]] ([[d:Q40754]]) # [[Гіпотэза (матэматыка)|Гіпотэза]] ([[d:Q319141]]) # [[Матэматычная канстанта]] ([[d:Q186509]]) ## [[Нуль]] ([[d:Q204]]) ## [[1 (лік)|1]] ([[d:Q199]]) ## [[−1 (лік)|−1]] ([[d:Q310395]]) ## '''[[Пі]]''' ([[d:Q167]]) ## [[Лік e]] ([[d:Q82435]]) # [[Лічбы]] ([[d:Q82990]]) # '''[[Раўнаньне]]''' ([[d:Q11345]]) ## [[Разьвязаньне раўнаньня]] ([[d:Q1879820]]) ## [[Мнагасклад]] ([[d:Q43260]]) ## [[Квадратнае раўнаньне]] ([[d:Q41299]]) ## [[Сыстэма лінейных альгебраічных раўнаньняў]] ([[d:Q11203]]) ## [[Лікавы шэраг]] ([[d:Q170198]]) # [[Фактарыял]] ([[d:Q120976]]) ## [[Гама-функцыя]] ([[d:Q190573]]) # [[Матэматычная формула]] ([[d:Q976981]]) # '''[[Функцыя (матэматыка)|Функцыя]]''' ([[d:Q11348]]) ## [[Ступеняваньне]] ([[d:Q33456]]) ## [[Паказальнікавая функцыя]] ([[d:Q168698]]) ## [[Кампазыцыя функцыяў]] ([[d:Q244761]]) ## '''[[Лягарытм]]''' ([[d:Q11197]]) ## [[Квадратны корань]] ([[d:Q134237]]) # [[Праблемы Гільбэрта]] ([[d:Q273167]]) # '''[[Лік]]''' ([[d:Q11563]]) ## '''[[Камплексны лік]]''' ([[d:Q11567]]) ## [[Уяўны лік]] ([[d:Q9165172]]) ## [[Цэлы лік]] ([[d:Q12503]]) ## [[Ірацыянальны лік]] ([[d:Q607728]]) ## [[Натуральны лік]] ([[d:Q21199]]) ## [[Рацыянальны лік]] ([[d:Q1244890]]) ## [[Рэчаісны лік]] ([[d:Q12916]]) # [[Пазыцыйная натацыя]] ([[d:Q1747853]]) ## [[Арабскія лічбы]] ([[d:Q29961325]]) ## [[Двайковая сыстэма зьлічэньня]] ([[d:Q3913]]) ## [[Дзесятковая сыстэма зьлічэньня]] ([[d:Q81365]]) ## [[Рымскія лічбы]] ([[d:Q38918]]) # [[Тэарэма]] ([[d:Q65943]]) ## '''[[Тэарэма Пітагора]]''' ([[d:Q11518]]) # '''[[Трыганамэтрыя]]''' ([[d:Q8084]]) ## [[Адваротныя трыганамэтрычныя функцыі]] ([[d:Q674533]]) ## [[Трыганамэтрычная функцыя]] ([[d:Q93344]]) ## [[Гіпэрбалічная функцыя]] ([[d:Q204034]]) # [[Зьменная]] ([[d:Q50701]]) # [[Канстанта]] ([[d:Q188248]]) # [[Залатое сечыва]] ([[d:Q41690]]) # [[Табліца множаньня]] ([[d:Q206049]]) === Альгебра, 41 === # '''[[Альгебра]]''' ([[d:Q3968]]) # [[Абстрактная альгебра]] ([[d:Q159943]]) ## [[Альгебраічная тапалёгія]] ([[d:Q212803]]) ### [[Пучок]] ([[d:Q595298]]) ## [[Асацыятыўнасьць]] ([[d:Q177251]]) ## [[Камутатыўная альгебра]] ([[d:Q727659]]) ## [[Камутатыўнасьць]] ([[d:Q165474]]) ## [[Дыстрыбутыўнасьць]] ([[d:Q187959]]) ## [[Поле (матэматыка)|Поле]] ([[d:Q190109]]) ## [[Асноўная тэарэма альгебры]] ([[d:Q192760]]) ## [[Група]] ([[d:Q83478]]) ### [[Абэлева група]] ([[d:Q181296]]) ### [[Клясыфікацыя простых канчатковых групаў]] ([[d:Q1340623]]) ### [[Фундамэнтальная група]] ([[d:Q662830]]) ### [[Выяўленьне групы]] ([[d:Q1055807]]) ### [[Тэорыя групаў]] ([[d:Q874429]]) ## [[Гамалягічная альгебра]] ([[d:Q579978]]) ## [[Ізамарфізм]] ([[d:Q189112]]) ## [[Модуль]] ([[d:Q18848]]) ## [[Тэорыя выяўленьняў]] ([[d:Q13220368]]) ## [[Тэорыя колцаў]] ([[d:Q1208658]]) ### [[Камутатыўнае колца]] ([[d:Q858656]]) ### [[Тэорыя палёў]] ([[d:Q903820]]) ### [[Тэорыя Галюа]] ([[d:Q92552]]) ### [[Колца]] ([[d:Q161172]]) # [[Альгебраічная геамэтрыя]] ([[d:Q180969]]) ## [[Алегабраічная мнагастайнасьць]] ([[d:Q648995]]) # [[Булева альгебра]] ([[d:Q173183]]) # [[Элемэнтарная альгебра]] ([[d:Q211294]]) ## [[Лінейнае раўнаньне]] ([[d:Q484637]]) # [[Няроўнасьць]] ([[d:Q28113351]]) # '''[[Лінейная альгебра]]''' ([[d:Q82571]]) ## [[Мэтад Гаўса]] ([[d:Q2658]]) ## [[Матрыца (матэматыка)|Матрыца]] ([[d:Q44337]]) ### [[Вызначнік]] ([[d:Q178546]]) ### [[Уласныя лікі, вэктары і прасторы]] ([[d:Q190524]]) ## [[Вэктарная прастора]] ([[d:Q125977]]) ### [[Вэктар]] ([[d:Q44528]]) #### [[Вэктарнае множаньне]] ([[d:Q178192]]) #### [[Здабытак скалярны]] ([[d:Q181365]]) # [[Полілінейная альгебра]] ([[d:Q1197190]]) === Вылічэньне і аналіз, 38 === # '''[[Матэматычны аналіз]]''' ([[d:Q7754]]) ## [[Камплексны аналіз]] ([[d:Q193756]]) ### [[Інтэгральная формула Кашы]] ([[d:Q913764]]) ### [[Формула Ойлера]] ([[d:Q184871]]) ### [[Тоесамасьць Ойлера]] ([[d:Q204819]]) ### [[Галяморфная функцыя]] ([[d:Q207476]]) ### [[Рыманава паверхня]] ([[d:Q753035]]) ## [[Функцыянальны аналіз]] ([[d:Q190549]]) ## [[Гарманічны аналіз]] ([[d:Q876215]]) ### [[Аналіз Фур’е]] ([[d:Q1365258]]) ### [[Шэраг Фур’е]] ([[d:Q179467]]) ### [[Пераўтварэньне Фур’е]] ([[d:Q6520159]]) ## '''[[Лікавы аналіз]]''' ([[d:Q11216]]) ### [[Аптымізацыя]] ([[d:Q141495]]) ## [[Рыманава сфэра]] ([[d:Q825857]]) # [[Зьлічэньне]] ([[d:Q149972]]) ## [[Формула Ньютана—Ляйбніца]] ([[d:Q1217677]]) ## [[Дыфэрэнцыйнае зьлічэньне]] ([[d:Q149999]]) ### [[Вытворная функцыі]] ([[d:Q29175]]) ### '''[[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]]''' ([[d:Q11214]]) ### [[Звычайнае дыфэрэнцыяльнае раўнаньне]] ([[d:Q465274]]) ## [[Інтэграл]] ([[d:Q80091]]) ### [[Пераўтварэньне Ляпляса]] ([[d:Q199691]]) ## [[Шматзьменнае вылічэньне]] ([[d:Q2035437]]) ### [[Кратны інтэграл]] ([[d:Q844937]]) ### [[Часная вытворная]] ([[d:Q186475]]) #### [[Раўнаньне Ляпляса]] ([[d:Q339444]]) #### [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне ў часных вытворных]] ([[d:Q271977]]) ### [[Вэктарны аналіз]] ([[d:Q200802]]) ## [[Тэйларавы шэраг]] ([[d:Q131187]]) ## [[Варыяцыйнае зьлічэньне]] ([[d:Q216861]]) # '''[[Бясконцасьць]]''' ([[d:Q205]]) # [[Ліміт]] ([[d:Q177239]]) ## [[Ліміт пасьлядоўнасьці]] ([[d:Q847204]]) ## [[Пасьлядоўнасьць]] ([[d:Q133250]]) ### [[Лік Фібаначчы]] ([[d:Q47577]]) # [[Тэорыя функцыяў рэчаіснай зьменнай]] ([[d:Q854531]]) # [[Тэорыя прыбліжэньняў]] ([[d:Q774123]]) === Дыскрэтная матэматыка, 22 === # [[Дыскрэтная матэматыка]] ([[d:Q121416]]) # [[Камбінаторыка]] ([[d:Q76592]]) ## [[Перастаўка]] ([[d:Q161519]]) # [[Тэорыя графаў]] ([[d:Q131476]]) ## [[Тэарэма аб чатырох фарбах]] ([[d:Q184410]]) ## [[Граф (матэматыка)|Граф]] ([[d:Q141488]]) # [[Матэматычная лёгіка]] ([[d:Q1166618]]) ## [[Аксіёма]] ([[d:Q17736]]) ## [[Тэорыя вылічальнасьці]] ([[d:Q818930]]) ### [[Вылічальная функцыя]] ([[d:Q1148456]]) ## [[Тэарэмы Гёдэля аб няпоўнасьці]] ([[d:Q200787]]) ## [[Матэматычная індукцыя]] ([[d:Q178377]]) ## '''[[Матэматычны доказ]]''' ([[d:Q11538]]) ## [[Зьлічэньне выказваньняў]] ([[d:Q200694]]) # '''[[Тэорыя мностваў]]''' ([[d:Q12482]]) ## [[Аксіёма выбару]] ([[d:Q179692]]) ## [[Кантарава тэарэма]] ([[d:Q474881]]) ## [[Пустое мноства]] ([[d:Q226183]]) ## [[Эквівалентная адносіна]] ([[d:Q130998]]) ## [[Наіўная тэорыя мностваў]] ([[d:Q903783]]) ### [[Парадокс Расэла]] ([[d:Q33401]]) ## [[Мноства]] ([[d:Q36161]]) === Геамэтрыя, 64 === # '''[[Геамэтрыя]]''' ([[d:Q8087]]) # [[Аналітычная геамэтрыя]] ([[d:Q134787]]) # '''[[Кут]]''' ([[d:Q11352]]) # [[Кангруэнтнасьць]] ([[d:Q154210]]) # '''[[Сыстэма каардынат]]''' ([[d:Q11210]]) ## [[Прастакутная сыстэма каардынат]] ([[d:Q62912]]) ## [[Палярная сыстэма каардынат]] ([[d:Q62494]]) # [[Дыфэрэнцыяльная геамэтрыя]] ([[d:Q188444]]) ## [[Тэарэма Атыі-Сынгера аб індэксе]] ([[d:Q755991]]) # [[Разьмернасьць]] ([[d:Q4440864]]) # [[Адлегласьць]] ([[d:Q126017]]) # '''[[Плошча]]''' ([[d:Q11500]]) # [[Даўжыня]] ([[d:Q36253]]) # [[Аб’ём]] ([[d:Q39297]]) ## [[Роўніца]] ([[d:Q17285]]) ## [[Трохвымерная прастора]] ([[d:Q34929]]) ## [[Дзьвюхвымерная прастора]] ([[d:Q222032]]) # [[Эўклідава геамэтрыя]] ([[d:Q162886]]) ## [[Эўклідава прастора]] ([[d:Q17295]]) # [[Фрактал]] ([[d:Q81392]]) ## [[Мноства Мандэльброта]] ([[d:Q257]]) # [[Гільбэртава прастора]] ([[d:Q190056]]) # [[Простая]] ([[d:Q37105]]) # [[Мэтрычная прастора]] ([[d:Q180953]]) # [[Неэўклідава геамэтрыя]] ([[d:Q233858]]) # [[Паралельнасьць]] ([[d:Q53875]]) # [[Пункт (геамэтрыя)|Пункт]] ([[d:Q44946]]) # [[Рыманава геамэтрыя]] ([[d:Q761383]]) # [[Падабенства]] ([[d:Q254465]]) # '''[[Сымэтрыя]]''' ([[d:Q12485]]) # [[Тэнзар]] ([[d:Q188524]]) # [[Тапалёгія]] ([[d:Q42989]]) ## [[Кампактная прастора]] ([[d:Q381892]]) ## [[Ойлерава характэрыстыка]] ([[d:Q852973]]) ## [[Агульная тапалёгія]] ([[d:Q621550]]) ## [[Гамалёгія]] ([[d:Q1144780]]) ## [[Гаматопія]] ([[d:Q746083]]) ## [[Тэорыя вузлоў]] ([[d:Q849798]]) ## [[Разнастайнасьць]] ([[d:Q203920]]) ## [[Адкрытае мноства]] ([[d:Q213363]]) ## [[Гіпотэза Пуанкарэ]] ([[d:Q203586]]) ## [[Тапалягічная прастора]] ([[d:Q179899]]) # [[Канічнае сечыва]] ([[d:Q124255]]) ## [[Акружына]] ([[d:Q17278]]) ## [[Эліпс]] ([[d:Q40112]]) ## [[Парабала]] ([[d:Q48297]]) ## [[Гіпэрбала (геамэтрыя)|Гіпэрбала]] ([[d:Q165301]]) # [[Шматкутнік]] ([[d:Q37555]]) ## [[Шасьцікутнік]] ([[d:Q83043]]) ## [[Пяцікутнік]] ([[d:Q127840]]) ## [[Чатырохкутнік]] ([[d:Q36810]]) ### [[Паралелаграм]] ([[d:Q45867]]) ### [[Прастакутнік]] ([[d:Q209]]) ### [[Ромб]] ([[d:Q41159]]) ### [[Квадрат]] ([[d:Q164]]) ### [[Трапэцыя]] ([[d:Q46303]]) ## [[Трыкутнік]] ([[d:Q19821]]) ### [[Трыкутнік Рэлё]] ([[d:Q959203]]) # [[Шматграньнік]] ([[d:Q172937]]) ## [[Куб]] ([[d:Q812880]]) ## [[Прызма]] ([[d:Q180544]]) ## [[Піраміда (геамэтрыя)|Піраміда]] ([[d:Q3358290]]) # [[Сфэра]] ([[d:Q12507]]) # [[Выпуклае мноства]] ([[d:Q193657]]) === Іншае, 32 === # [[Прыкладная матэматыка]] ([[d:Q33521]]) ## [[Тэорыя інфармацыі]] ([[d:Q131222]]) ## [[Інфармацыйная энтрапія]] ([[d:Q204570]]) # [[Тэорыя катэгорыяў]] ([[d:Q217413]]) ## [[Катэгорыя (матэматыка)]] ([[d:Q719395]]) ## [[Камутатыўная дыяграма]] ([[d:Q621542]]) # [[Дынамічная сыстэма]] ([[d:Q638328]]) ## [[Нелінейная дынаміка]] ([[d:Q660848]]) ### [[Тэорыя хаосу]] ([[d:Q166314]]) # [[Тэорыя кіраваньня]] ([[d:Q6501221]]) # [[Тэорыя гульняў]] ([[d:Q44455]]) # '''[[Тэорыя лікаў]]''' ([[d:Q12479]]) ## [[Альгебраічная тэорыя лікаў]] ([[d:Q613048]]) ### [[Альгебраічнае лікавае поле]] ([[d:Q616608]]) ### [[Тэорыя палёў клясаў]] ([[d:Q1744580]]) ## [[Аналітычная тэорыя лікаў]] ([[d:Q10843274]]) ### [[Рыманава гіпотэза]] ([[d:Q205966]]) ## [[Дыяфантава раўнаньне]] ([[d:Q905896]]) ## [[Вялікая тэарэма Фэрма]] ([[d:Q132469]]) ## [[Асноўная тэарэма арытмэтыкі]] ([[d:Q670235]]) ## [[Просты лік]] ([[d:Q49008]]) ### [[Тэарэма аб простым ліку]] ([[d:Q386292]]) # [[Дасьледаваньне апэрацыяў]] ([[d:Q194292]]) # [[Чыстая матэматыка]] ([[d:Q837863]]) # [[Тэарэтычная інфарматыка]] ([[d:Q2878974]]) ## [[Тэорыя складанасьці вылічэньняў]] ([[d:Q205084]]) ## [[Тэорыя альгарытмаў]] ([[d:Q844718]]) # [[Лінейнае праграмаваньне]] ([[d:Q202843]]) # [[Нелінейнае праграмаваньне]] ([[d:Q769909]]) # [[Роўнасьць клясаў P і NP]] ([[d:Q746242]]) # [[Мэтад галоўных кампанэнтаў]] ([[d:Q2873]]) # [[Эканамэтрыка]] ([[d:Q160039]]) === Імавернасьць і статыстыка, 45 === # '''[[Імавернасьць]]''' ([[d:Q9492]]) ## [[Тэорыя імавернасьцяў]] ([[d:Q5862903]]) ## [[Тэарэма Баеса]] ([[d:Q182505]]) ## [[Цэнтральная гранічная тэарэма]] ([[d:Q190391]]) ## [[Матэматычнае спадзяваньне]] ([[d:Q200125]]) ## [[Закон вялікіх лікаў]] ([[d:Q207952]]) ## [[Маркавы ланцуг]] ([[d:Q176645]]) ## [[Шчыльнасьць імавернасьці]] ([[d:Q207522]]) ## [[Разьмеркаваньне імавернасьцяў]] ([[d:Q200726]]) ### [[Біномнае разьмеркаваньне]] ([[d:Q185547]]) ### [[Хі-квадрат разьмеркаваньне]] ([[d:Q243462]]) ### [[Паказьнікавае разьмеркаваньне]] ([[d:Q237193]]) ### [[Нармальнае разьмеркаваньне]] ([[d:Q133871]]) #### [[Шматвымернае нармальнае разьмеркаваньне]] ([[d:Q1149000]]) ### [[Разьмеркаваньне Парэта]] ([[d:Q837683]]) ### [[Разьмеркаваньне Пуасона]] ([[d:Q205692]]) ### [[Разьмеркаваньне Ст’юдэнта]] ([[d:Q576072]]) ### [[Неперарыўнае раўнамернае разьмеркаваньне]] ([[d:Q274506]]) ### [[Дыскрэтнае раўнамернае разьмеркаваньне]] ([[d:Q3574718]]) ## [[Імавернасная прастора]] ([[d:Q623472]]) ## [[Выпадковы працэс]] ([[d:Q176737]]) # '''[[Статыстыка]]''' ([[d:Q12483]]) ## [[Баесава выснова]] ([[d:Q812535]]) ## [[Хі-квадрат крытэр]] ([[d:Q1071004]]) ## [[Карэляцыя]] ([[d:Q186290]]) ## [[Лінейная рэгрэсія]] ([[d:Q10861030]]) ## [[Мяжа хібнасьці]] ([[d:Q1352827]]) ## [[Сярэдняе значэньне]] ([[d:Q2796622]]) ### [[Сярэдняе арытмэтычнае]] ([[d:Q19033]]) ## [[Мэдыяна]] ([[d:Q226995]]) ## [[Мэтад максымальнай праўдападобнасьці]] ([[d:Q1045555]]) ## [[Мода (статыстыка)|Мода]] ([[d:Q188224]]) ## [[P-значэньне]] ([[d:Q253255]]) ## [[Выпадковая велічыня]] ([[d:Q176623]]) ## [[Рэгрэсійны аналіз]] ([[d:Q208042]]) ## [[Стандартнае адхіленьне]] ([[d:Q159375]]) ## [[Стандартная памылка]] ([[d:Q620994]]) ## [[Праверка статыстычных гіпотэзаў]] ([[d:Q210832]]) ## [[T-крытэр Ст’юдэнта]] ([[d:Q309479]]) # [[Дыспэрсія выпадковай велічыні]] ([[d:Q175199]]) # [[Плянаваньне экспэрымэнту]] ([[d:Q2334061]]) # [[Рандамаванае кантралюемае выпрабаваньне]] ([[d:Q1436668]]) # [[Мэтадалёгія апытаньня]] ([[d:Q814232]]) # [[Генэральная сукупнасьць]] ([[d:Q49918]]) # [[Адбор выбаркі]] ([[d:Q49908]]) c8nlcsyowzgr5hl3xjlwbb0qgzmyw2a 0 256060 2698536 2665166 2026-11-03T06:39:37Z ~2026-58316-84 100996 2698536 wikitext text/x-wiki [[Файл:Germano-Sarmatia in qua Populi maiores Venedi… (Vaugondy, 1740).jpg|значак|300пкс|Старажытныя народы у пачатку эры на тэрыторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (мапа 1740 г.; упершыню выдадзеная ў 1655 г.), у тым ліку вэнэды — у межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]]] '''Вэнэ́ды''', таксама '''вэнэ́ты, вэнды, вінды''{{Заўвага|Напісанне паводле: [[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 244—245.}} ({{lang-la|Venedi, Venethae|скарочана}}) — найбольш старажытная зафіксаваная ў пісьмовых крыніцах назва [[Славяне|славянаў]]. Сустракаецца ў працах [[Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага]], [[Тацыт]]а, [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэя]] ды іншых. Сучасныя дасьледнікі адзначаюць складанасьць гэтай назвы ў гістарычным аспэкце<ref>[[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 244—245.</ref>. == Назва == Назва вэнэды ўзыходзіць да [[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай агульнасьці]]. У гістарычных крыніцах сустракаецца ў формах ''Venety, Vinety, Venedy, Venty, Henety, Anty, Vannes, Winitha, Winetes'' ды іншых, якія хутчэй за ўсё маю повязь з словам «вада» ([[Праславянская мова|праслав.]] ''venda'') — 'водныя людзі'<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 70.</ref>. Празь землі вэнэдаў з [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ракой [[Вісла]]й і [[Карпаты|Карпацкім]] перавалам у [[Рымская імпэрыя|Рымскую імпэрыю]] прыходзіў [[Бурштынавы шлях]]. Вэнэды адыгрывалі важную ролю ў асваеньні гэтага шляху, таму рымляне пашырылі назву вэнэды на ўсе тыя народы, якія насялялі басэйн Віслы. У Заходняй Эўропе назва вэнэды за славянамі захавалася ад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] да позьняга [[сярэднявечча]] (напрыклад, Вэнэдзкія горы, Вэнэдзкая затока у Балтыйскім моры, Паўночныя Вэнэды на берагох Балтыйскага мора ды іншыя). У XIII ст. прускі храніст Хрысьціян сьведчыў: «''калісьці звалася Вэнэдыяй, а цяпер гэта [[Літва старажытная|Літва]], адсюль і назва Вэнэдзкай затокі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6.</ref> ({{мова-la|«Wenedia olim, nunc Lithphania, hinc sinus Venedicus dicitur»|скарочана}})<ref>Voigt J. Geschichte Preussens, von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des deutschen Ordens. Band 1. — Königsberg, 1827. [https://books.google.by/books?id=GlNnAAAAcAAJ&pg=PA621&dq=wenedia+olim+nunc+lithphania&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjni-uurYr4AhXkk_0HHUtbAxUQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=wenedia%20olim%20nunc%20lithphania&f=false S. 621].</ref>. Нямецкі гуманіст XVI ст. [[Філіп Мэлянхтон]] разумеў пад вэнэдамі ўсе тыя народы, якія карысталіся славянскай мовай, а дакладней, якія «''гутараць на польскай мове''». Але тут жа ўдакладняў, што вэнэды мелі агульную мову, якая магла адрозьнівацца асаблівасьцямі маўленьня ў залежнасьці ад мясьцінаў, дзе яны расьсяліліся. У пераліку краінаў, дзе жылі вэнэды, ён вылучыў [[Русь]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчу]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 19—20.</ref>. Нямецкі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у XVI стагодзьдзі адзначаў, што народ, які размаўляў на славянскай мове, немцы за [[Лаба]]й называлі «вэндамі» і «віндамі» (''Wenden, Winden'')<ref name="Pobal-1994-244">[[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 244.</ref>. Там жа існавалі землі Вэнэдыя і Славія, жыхарамі якіх былі [[люцічы|вільцы-люцічы]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 70.</ref>. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…») зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — вэндзкая, у [[Русіны|русінаў]] таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. Лічыцца, што назва ўсходнеславянскага племя [[Вяцічы|вяцічаў]] мае повязь з вэнэдамі. Паводле адной з вэрсіяў, места [[Цэсіс|Вэндэн]] заснавалі вэнэды, якія раней жылі ў зямлі [[Куршы (народ)|куршаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 29.</ref>. У сучаснай [[Фінская мова|фінскай мове]] сугучную з вэнэдамі назву (''Venaja'') маюць [[расейцы]]. == Гістарычныя крыніцы == [[Файл:Roman Empire 125 de.svg|значак|Вэнэды ў 125 годзе]] Рымскі консул, гісторык Публіюс Карнэліюс Тацыт (58—117 гады) пісаў, што вэнэды «''перанялі шмат з нораваў [[германцы|германцаў]]''», падобна «''будуюць сабе дамы, носяць шчыты і падарожнічаюць пешшу''». Ён разьмяшчаў вэнэдаў паміж [[Пеўкіны|пеўкінамі]] (востраў [[Пеўкі]] ў вусьці [[Дунай|Дунаю]]) і [[Фены|фенамі]] (продкі паўночнага народа [[саамы|саамаў]])<ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}} С. 28—29.</ref>. [[Готы|Гоцкі]] гісторык і царкоўны дзяяч Ярдан (першая палова VI ст.) у кнізе «Аб паходжаньні і дзеях готаў» зьмяшчаў вэнэдаў ня на тэрыторыі Беларусі, а на тэрыторыі сучаснай Польшчы, у раёне [[Кракаў|Кракава]]. Вэнэдаў нібыта перамог у IV ст. гоцкі кароль [[Германарых]]<ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}} С. 29.</ref>. На думку польскага гісторыка і археоляга В. Генсаля, народ пад назвай вэнэці ў 1400 да н. э. засяляў паўночную [[Францыя|Францыю]], у 1200 да н. э. — Адрыятычнае ўзьбярэжжа паўночнай [[Італія|Італіі]]. Каля 1000 гадоў да н. э. народ пад назвай енатоі фіксуецца старажытнымі гісторыкамі ў Малой Азіі, у VI ст. да н. э. — на берагох [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і ў басэйне ніжняй [[Вісла|Віслы]]. Паводле зьвестак старажытнагрэцкага гісторыка [[Скалак Карыяндзкі|Скалака Карыяндзкага]], (в)энэты адрыятычныя — [[Ілірыйцы|ілірыйскага]] паходжаньня або блізкія да [[кельты|кельтаў]]. У сярэдзіне I тысячагодзьдзя да н. э. да прыходу кельтаў у паўночную Італію яны займалі тэрыторыю Адрыятычнага ўзьбярэжжа паміж рэкамі [[По (рака ў Італіі)|По]] і [[Ізонца]] да [[Альпы|Альпаў]]. Паводле зьвестак старажытнагрэцкага гісторыка [[Палібіюс]]а (III—II ст. да н. э.), які жыў у Рымскай імпэрыі і добра ведаў народы, што лякалізаваліся на тэрыторыі сучаснай Італіі, вэнэды ўжо ў канцы II тысячагодзьдзя да н. э. насялялі землі на поўнач ад [[Пічэна|Пічэны]] (Адрыятычнае ўзьбярэжжа). Адзеньнем і звычаямі яны не адрозьніваліся ад кельтаў, але размаўлялі на асаблівай мове (захавалася 200 кароткіх запісаў іх мовы). Паводле высноваў расейскага гісторыка [[Аляксандар Неміроўскі|Аляксандра Неміроўскага]], паганскае славянскае сьвята [[Купальле]] мае свае карані ў Купавоне — вобразе чалавека-лебедзя, створаным рымскім паэтам I т. да н. э. [[Вэргіліюс]]ам<ref name="Pobal-1994-244"/>. Швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або вэнэдаў і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. <gallery caption="Вэнэды на старых мапах" widths="150" heights="150" class="center"> Sarmatiae Europaeae Delineatio (P. Briet, 1649).jpg|Sarmatiae Europaeae Delineatio, 1649 г. Europa vetus - ex conatibus geographicis N. Sanson... ; A. Peyrounin sculp. - btv1b8490389b (1 of 2).jpg|Europa vetus, 1697 г. Sarmatia Antiqua (2).jpg|Sarmatia Antiqua, 1801 г. Sarmatia (J. Thomas, 1835).jpg|Sarmatia, 1835 г. </gallery> == Археалёгія == Археалягічна немагчыма зьвязаць адпаведныя рэчавыя комплексы з прыведзенымі пісьмовымі зьвесткамі. На ўсіх названых тэрыторыях у шырокім храналягічным дыяпазоне, напрыклад, у [[Жалезны век|жалезным веку]], вылучаюцца розныя археалягічныя культуры, якія ня маюць паміж сабой тыпалягічнх і храналягічных зьвязкаў. У польскай археалягічнай навуцы зь вэнэдамі звычайна зьвязваюць [[Пшэворская культура|пшэворскую культуру]]. З вэнэдамі можа мець повязь таксама [[Зарубінецкая культура|зарубінецкая культура]] і шэраг культураў у Заходняй Эўропе<ref>[[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 245.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вэндзкая дзяржава]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/ЭГБ|2}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Ляхіцкія плямёны]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Зьніклыя народы]] [[Катэгорыя:Старажытныя славяне]] [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыму]] pizs40pj9gdc8ek85ympv11n033fxlf 2698537 2698536 2026-11-03T06:39:58Z ~2026-58316-84 100996 2698537 wikitext text/x-wiki [[Файл:Germano-Sarmatia in qua Populi maiores Venedi… (Vaugondy, 1740).jpg|значак|300пкс|Старажытныя народы у пачатку эры на тэрыторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (мапа 1740 г.; упершыню выдадзеная ў 1655 г.), у тым ліку вэнэды — у межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]]] '''Вэнэ́ды''', таксама '''вэнэ́ты, вэнды, вінды'''{{Заўвага|Напісанне паводле: [[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 244—245.}} ({{lang-la|Venedi, Venethae|скарочана}}) — найбольш старажытная зафіксаваная ў пісьмовых крыніцах назва [[Славяне|славянаў]]. Сустракаецца ў працах [[Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага]], [[Тацыт]]а, [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэя]] ды іншых. Сучасныя дасьледнікі адзначаюць складанасьць гэтай назвы ў гістарычным аспэкце<ref>[[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 244—245.</ref>. == Назва == Назва вэнэды ўзыходзіць да [[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай агульнасьці]]. У гістарычных крыніцах сустракаецца ў формах ''Venety, Vinety, Venedy, Venty, Henety, Anty, Vannes, Winitha, Winetes'' ды іншых, якія хутчэй за ўсё маю повязь з словам «вада» ([[Праславянская мова|праслав.]] ''venda'') — 'водныя людзі'<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 70.</ref>. Празь землі вэнэдаў з [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ракой [[Вісла]]й і [[Карпаты|Карпацкім]] перавалам у [[Рымская імпэрыя|Рымскую імпэрыю]] прыходзіў [[Бурштынавы шлях]]. Вэнэды адыгрывалі важную ролю ў асваеньні гэтага шляху, таму рымляне пашырылі назву вэнэды на ўсе тыя народы, якія насялялі басэйн Віслы. У Заходняй Эўропе назва вэнэды за славянамі захавалася ад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] да позьняга [[сярэднявечча]] (напрыклад, Вэнэдзкія горы, Вэнэдзкая затока у Балтыйскім моры, Паўночныя Вэнэды на берагох Балтыйскага мора ды іншыя). У XIII ст. прускі храніст Хрысьціян сьведчыў: «''калісьці звалася Вэнэдыяй, а цяпер гэта [[Літва старажытная|Літва]], адсюль і назва Вэнэдзкай затокі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6.</ref> ({{мова-la|«Wenedia olim, nunc Lithphania, hinc sinus Venedicus dicitur»|скарочана}})<ref>Voigt J. Geschichte Preussens, von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des deutschen Ordens. Band 1. — Königsberg, 1827. [https://books.google.by/books?id=GlNnAAAAcAAJ&pg=PA621&dq=wenedia+olim+nunc+lithphania&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjni-uurYr4AhXkk_0HHUtbAxUQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=wenedia%20olim%20nunc%20lithphania&f=false S. 621].</ref>. Нямецкі гуманіст XVI ст. [[Філіп Мэлянхтон]] разумеў пад вэнэдамі ўсе тыя народы, якія карысталіся славянскай мовай, а дакладней, якія «''гутараць на польскай мове''». Але тут жа ўдакладняў, што вэнэды мелі агульную мову, якая магла адрозьнівацца асаблівасьцямі маўленьня ў залежнасьці ад мясьцінаў, дзе яны расьсяліліся. У пераліку краінаў, дзе жылі вэнэды, ён вылучыў [[Русь]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчу]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 19—20.</ref>. Нямецкі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у XVI стагодзьдзі адзначаў, што народ, які размаўляў на славянскай мове, немцы за [[Лаба]]й называлі «вэндамі» і «віндамі» (''Wenden, Winden'')<ref name="Pobal-1994-244">[[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 244.</ref>. Там жа існавалі землі Вэнэдыя і Славія, жыхарамі якіх былі [[люцічы|вільцы-люцічы]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 70.</ref>. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…») зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — вэндзкая, у [[Русіны|русінаў]] таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. Лічыцца, што назва ўсходнеславянскага племя [[Вяцічы|вяцічаў]] мае повязь з вэнэдамі. Паводле адной з вэрсіяў, места [[Цэсіс|Вэндэн]] заснавалі вэнэды, якія раней жылі ў зямлі [[Куршы (народ)|куршаў]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 29.</ref>. У сучаснай [[Фінская мова|фінскай мове]] сугучную з вэнэдамі назву (''Venaja'') маюць [[расейцы]]. == Гістарычныя крыніцы == [[Файл:Roman Empire 125 de.svg|значак|Вэнэды ў 125 годзе]] Рымскі консул, гісторык Публіюс Карнэліюс Тацыт (58—117 гады) пісаў, што вэнэды «''перанялі шмат з нораваў [[германцы|германцаў]]''», падобна «''будуюць сабе дамы, носяць шчыты і падарожнічаюць пешшу''». Ён разьмяшчаў вэнэдаў паміж [[Пеўкіны|пеўкінамі]] (востраў [[Пеўкі]] ў вусьці [[Дунай|Дунаю]]) і [[Фены|фенамі]] (продкі паўночнага народа [[саамы|саамаў]])<ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}} С. 28—29.</ref>. [[Готы|Гоцкі]] гісторык і царкоўны дзяяч Ярдан (першая палова VI ст.) у кнізе «Аб паходжаньні і дзеях готаў» зьмяшчаў вэнэдаў ня на тэрыторыі Беларусі, а на тэрыторыі сучаснай Польшчы, у раёне [[Кракаў|Кракава]]. Вэнэдаў нібыта перамог у IV ст. гоцкі кароль [[Германарых]]<ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}} С. 29.</ref>. На думку польскага гісторыка і археоляга В. Генсаля, народ пад назвай вэнэці ў 1400 да н. э. засяляў паўночную [[Францыя|Францыю]], у 1200 да н. э. — Адрыятычнае ўзьбярэжжа паўночнай [[Італія|Італіі]]. Каля 1000 гадоў да н. э. народ пад назвай енатоі фіксуецца старажытнымі гісторыкамі ў Малой Азіі, у VI ст. да н. э. — на берагох [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і ў басэйне ніжняй [[Вісла|Віслы]]. Паводле зьвестак старажытнагрэцкага гісторыка [[Скалак Карыяндзкі|Скалака Карыяндзкага]], (в)энэты адрыятычныя — [[Ілірыйцы|ілірыйскага]] паходжаньня або блізкія да [[кельты|кельтаў]]. У сярэдзіне I тысячагодзьдзя да н. э. да прыходу кельтаў у паўночную Італію яны займалі тэрыторыю Адрыятычнага ўзьбярэжжа паміж рэкамі [[По (рака ў Італіі)|По]] і [[Ізонца]] да [[Альпы|Альпаў]]. Паводле зьвестак старажытнагрэцкага гісторыка [[Палібіюс]]а (III—II ст. да н. э.), які жыў у Рымскай імпэрыі і добра ведаў народы, што лякалізаваліся на тэрыторыі сучаснай Італіі, вэнэды ўжо ў канцы II тысячагодзьдзя да н. э. насялялі землі на поўнач ад [[Пічэна|Пічэны]] (Адрыятычнае ўзьбярэжжа). Адзеньнем і звычаямі яны не адрозьніваліся ад кельтаў, але размаўлялі на асаблівай мове (захавалася 200 кароткіх запісаў іх мовы). Паводле высноваў расейскага гісторыка [[Аляксандар Неміроўскі|Аляксандра Неміроўскага]], паганскае славянскае сьвята [[Купальле]] мае свае карані ў Купавоне — вобразе чалавека-лебедзя, створаным рымскім паэтам I т. да н. э. [[Вэргіліюс]]ам<ref name="Pobal-1994-244"/>. Швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або вэнэдаў і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. <gallery caption="Вэнэды на старых мапах" widths="150" heights="150" class="center"> Sarmatiae Europaeae Delineatio (P. Briet, 1649).jpg|Sarmatiae Europaeae Delineatio, 1649 г. Europa vetus - ex conatibus geographicis N. Sanson... ; A. Peyrounin sculp. - btv1b8490389b (1 of 2).jpg|Europa vetus, 1697 г. Sarmatia Antiqua (2).jpg|Sarmatia Antiqua, 1801 г. Sarmatia (J. Thomas, 1835).jpg|Sarmatia, 1835 г. </gallery> == Археалёгія == Археалягічна немагчыма зьвязаць адпаведныя рэчавыя комплексы з прыведзенымі пісьмовымі зьвесткамі. На ўсіх названых тэрыторыях у шырокім храналягічным дыяпазоне, напрыклад, у [[Жалезны век|жалезным веку]], вылучаюцца розныя археалягічныя культуры, якія ня маюць паміж сабой тыпалягічнх і храналягічных зьвязкаў. У польскай археалягічнай навуцы зь вэнэдамі звычайна зьвязваюць [[Пшэворская культура|пшэворскую культуру]]. З вэнэдамі можа мець повязь таксама [[Зарубінецкая культура|зарубінецкая культура]] і шэраг культураў у Заходняй Эўропе<ref>[[Леанід Побаль|Побаль Л.]] Венеды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 245.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вэндзкая дзяржава]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/ЭГБ|2}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Ляхіцкія плямёны]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Зьніклыя народы]] [[Катэгорыя:Старажытныя славяне]] [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыму]] sm1rx8v26ekavpo2ym6cr83lrrrv33r 0 256217 2698491 2633947 2026-11-02T20:49:15Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ шаблён не стасуецца да чалавека 2698491 wikitext text/x-wiki {{кінэматаграфіст}} '''Эмбэр Герд''' ({{мова-en|Amber Laura Heard}}; {{Н|1}} 22 красавіка 1986, [[Остын (Тэхас)|Остын]], [[Тэхас]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — амэрыканская акторка. == Жыцьцяпіс == [[Файл:AmberHeard09TIFF.jpg|значак|зьлева|Герд у 2009 годзе на [[Таронтаўскі кінафэстываль|Таронтаўскім кінафэстывалі]].]] Нарадзілася і выхоўвалася ў [[Тэхас]]е, у прыгарадзе [[Остын (Тэхас)|Остыну]]. У падлеткавым узросьце будучая акторка актыўна ўдзельнічала ў школьных тэатральных пастаноўках, здымалася ў рэклямных роліках і прымала ўдзел у рэклямных і палітычных кампаніях. Калі Эмбэр было 16 гадоў, яе лепшая сяброўка разьбілася ў аўтакатастрофэ. Тады Герд, якая вырасла ў каталіцкай сям’і, абвясьціла сябе атэісткай. У 17 год яна кінула каталіцкую акадэмію сьв. Міхаіла і выправілася ў [[Нью-Ёрк]], дзе пачала працаваць мадэлькай. Такая прафэсія, зрэшты, яе не прыцягвала, і неўзабаве яна выправілася ў [[Лос-Анджэлес]] у пагоні за марай — кар’ерай акторкі. У Лос-Анджэлесе Герд пачала кар’еру з эпізадычных роляў многіх тэлесэрыялах: у пілётнай сэрыі ''«Джэка і Бобі»'' ў ролі Ліз (2004), у сэрыяле ''«Гара»'' (2004) у ролі Райлі і ў ''«А. С.- адзінокіх сэрцах»'', дзе ў Эмбэр была кароткая і яркая роля дзяўчыны-прадавачкі. У тым жа 2004 годзе Герд упершыню зьнялася ў кіно ў фільме ''«У прамянях славы»'', згуляўшы ролю Марыі. Потым была роля Шэй у ''«Зёлкі ваўкалака»'', малабюжэтнай стужцы жахаў, а таксама ролі другога пляну ў карцінах ''«[[Забойная сэксуальнасьць]]»'' (2005), ''«Цана расплаты»'' і ''«Тут і зараз»'' (2006). Прыкметнай працай стала роля Альмы ў ''«[[Альфа Дог]]»'' — у гэтым фільме, як і ў ''«[[Паўночная краіна|Паўночнай краіне]]»'', яе партыі былі больш значнымі. Пасьля Эмбэр запрасілі здымацца ў сэрыяле ''«[[Таямніцы Палм-Спрынгс]]»'' ({{мова-en|Hidden Palms}}) у ролі Грэты Мэт’юз, якая губляе маці і каханага і пачынае сябраваць з галоўным антыгероем сэрыялу Джоні. Каб атрымаць гэтую ролю, Эмбэр прыйшлося схуднець — за 4 месяцы жорсткай дыеты яна страціла 11 кіляграмаў вагі. У выніку сэрыял выйшаў у этэр канала CW Network, аднак з 12 сэрыяў гледачы ўбачылі толькі 8; пасьля чаго сэрыял зьнялі з этэру. Наступным праектам каторкі стаў фільм жахаў ''«[[Усе хлопцы кахаюць Мэндзі Лэйн]]»'', дзе яна гуляла галоўную ролю. Прэм’ера фільма адбылася на кінафэстывалі ў Таронта, але ў брытанскіх кінатэатрах фільм быў паказаны толькі праз год. У 2007 годзе акторка зьнялася ў кароткамэтражцы ''«Дзень 73 З Сарай»'', а потым — у стужцы ''«Ашаламленьне»''. У 2008 годзе зьнялася ў камэдыі ''«[[Ананасавы экспрэс (фільм)|Ананасавы экспрэс]]»'', а таксама ў спартовай драме ''«[[Ніколі не здавайся]]»''. Гэта роля прынесла акторцы ня толькі грошы, але і значны ўзрост папулярнасьці. У 2008 годзе Эмбэр зьнялася ў фільме ''«[[Інфарматары (фільм)|Інфарматары]]»''. У самым канцы 2008 году акторка зьнялася ў карцінах ''«[[Рака-пытаньне (фільм)|Рака-пытаньне]]»'' і ''«[[Сямейка Джонзаў]]»''. Потым былі фільмы ''«[[Зомбілэнд]]»'' (2009), дзе Эмбэр выканала невялікую ролю аб’екта жарсьці героя Джэсі Айзэнбэрга, нечакана пераўтвораную ў зомбі, фільм жахаў ''«[[Айчым (фільм, 2009)|Айчым]]»'' і камэдыя ''«[[З ваччу сышоў і з памяці зваліўся (фільм)|З ваччу сышоў і з памяці зваліўся]]»''. У 2010 годзе Эмбэр згуляла ў фільмах ''«[[Палата (фільм, 2010)|Палата]]»'' [[Джон Карпэнтэр|Джона Карпэнтэра]] і ''«[[Ды наступіць цемра]]»'', а ў 2011 годзе — ''«[[Ромавы дзёньнік]]»'', дзе галоўную ролю в выканаў [[Джоні Дэп]]. === Асабістае жыцьцё === 3 лютага 2015 году абралася шлюбам з [[Джоні Дэп]]ам, зь якім да гэтага сустракалася 3 гады. 23 траўня 2016 году Эмбэр запатрабавала разжэнства, праз тры дні пасьля сьмерці маці Дэпа. У студзені 2017 году разжэнства было афіцыйна аформленае. Іхны развод прыцягнуў увагу СМІ, калі Герд заявіла, што Дэп быў жорсткім да яе на працягу ўсіх іх адносін. Дэп падаў позву на Герд праз абвінавачаньне ў паклёпе за калёнку, якую яна напісала ў [[Washington Post]] у 2018 годзе. 1 чэрвеня 2022 году калегія прысяжных у судзе штату [[Вірджынія]] прызнала, што сьцьвярджэньні акторкі Эмбэр Герд, былой жонкі галівудзкага актора Джоні Дэпа, пра тое, што яна была ахвярай хатняга гвалту, ёсьць паклёпам. Прысяжныя прыйшлі да высновы, што за абвінавачаньнямі Герд на адрас былога мужа стаяў злы намер, і пастанавілі, што Герд павінна сплаціць Дэпу 15 млн даляраў кампэнсацыі. Таксама прысяжныя прысудзілі Герд кампэнсацыю ў два мільёны даляраў на сустрэчную позву. Герд абвінаваціла Дэпа ў жорсткім абыходжаньні, калегія задаволіла пазоў часткова<ref>[https://www.svaboda.org/a/31879089.html Суд абавязаў былую жонку Джоні Дэпа выплаціць яму $15 млн кампэнсацыі за паклёп], Радыё Свабода, 1-06-2022</ref>. У 2017 годзе сустракалася з інжынэрам і міліярдэрам [[Ілан Маск|Іланам Маскам]]. 8 красавіка 2021 году ў Эмбэр нарадзілася дачка Ўна Пэйдж Герд. == Прэміі == * Прэмія «Малады Галівуд» 2008 году. * Прэмія Міжнароднага кінафэстывалю ў Даласе 2010 году. * Прэмія галівудзкага кінафэстывалю 2011 году за фільм ''«[[Ромавы дзёньнік]]»''. * Эмбэр Герд увайшла ў сьпіс «100 самых сэксуальных жанчынаў» паводле вэрсіі часопіса «Maxim» у 2008 і 2009 гадах, а таксама ў аналягічныя рэйтынгі «FHM» таго ж пэрыяду. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{IMDb імя|id=1720028}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Герд, Эмбэр}} [[Катэгорыя:Акторкі ЗША]] 7j1lx45pe0gizl51qlpm3z4pe1v24q7 0 257289 2698485 2521202 2026-11-02T20:43:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698485 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Сьцепаніда Сьцепанюк''' (4 сьнежня 1935, в. [[Дарапеевічы]] [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёну]] — 1 ліпеня 2022<ref>[https://www.svaboda.org/a/31924728.html Памерла славутая беларуская ткачыха Сьцепаніда Сьцепанюк], Радыё Свабода, 1-07-2022</ref>) — легендарная беларуская ткачыха, [[народны майстар Беларусі]]. Адрадзіла «спадніцы-палатнянкі» і маларыцкія касьцюмы цалкам па традыцыйнай тэхналёгіі — «кажушком». == Жыцьцяпіс == Нарадзілася на хутары за 3 км ад вёскі Дарапеевічы. Сьцепаніда Сьцепанюк ткала на кроснах, якія сваімі рукамі некалі зрабіў яе бацька. Упершыню Сьцепаніда Аляксееўна села за кросны, калі было ёй 9 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20220707063556/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12333 Маларытчына. Майстар у эпіцэнтры], Культура № 49 (1227) 05.12.2015 — 11.12.2015</ref>. Да таго, як выйсьці замуж, працавала на пасадцы лесу, даяркай на фэрме, з 1969 году і да пэнсіі — швачкай. Да яе ішлі і ехалі прыхарашыцца з усяго навакольля і нават з суседніх райцэнтраў — Кобрыну і Маларыты. З 2008 году майстрыха працавала ў Маларыцкім раённым Цэнтры народнай творчасьці, дзе вучыць дзяцей ткацтву. У яе замаўлялі адзеньне аддзелы культуры і простыя людзі. Свае вырабы яна дэманстравала і за мяжою, адкуль прывозіла ўзнагароды ня толькі за цікавае адзеньне, але і за захаваньне культурнай спадчыны. За гады працы пры ўстанове культуры адрадзіла «спадніцы-палатнянкі» і тчэ маларыцкія касьцюмы цалкам па традыцыйнай тэхналёгіі — «кажушком». У 2012 годзе апранула ў [[маларыцкі строй]] заслужаны аматарскі калектыў Рэспублікі Беларусь ансамбль танцу «Радасьць» Берасьцейскага гарадзкога дому культуры. За зьберажэньне традыцый народнага ткацтва яе ўганаравалі званьнем «Народны майстар Рэспублікі Беларусь». Неаднаразова праводзіла майстар-клясы для дзяцей і дарослых у Беларусі, Ўкраіне і Польшчы, для калег-кіраўнікоў гурткоў. Яе творчая дзейнасьць непарыўна зьвязана з народнай песьняй. Шмат дзесяцігодзьдзяў яна сьпявала ў дарапеевіцкай праваслаўнай царкве. Мясцовыя жыхары зацягнулі ў хор амаль сілком, за прыгожае сапрана. Спачатку сьпявала ў школьным хоры, пасьля стала салісткай фальклёрнага калектыву Дарапеевіцкага СДК, куды прыйшла яшчэ ў дзявоцтве. У верасьні 2021 году ў яе хаце здарыўся пажар, згарэла ўся яе калекцыя — натканыя ручнікі, посьцілкі, наміткі, спадніцы-буркі і нават строй, які жанчына выткала сабе на сьмерць. Сама яна дзівам уратавалася — хоць і была пасьля інсультаў фактычна прыкутая да ложка, але здолела разьбіць галавой шыбу і выпаўзьці праз акно на двор. == Узнагароды == * уладальніца Гран-пры конкурсу майстроў традыцыйнага ткацтва «Палатняныя пераплёты»; * дыплямантка Міжнароднага Ягелонскага кірмашу (Польшча) за эстэтычныя знаходкі, артыстызм і майстэрскае правядзеньне майстар-клясу, захаваньне традыцыйных народных промыслаў * узнагароджана грамадзкім ордэнам «За вернасьць Айчыне», створаным з ініцыятывы беларускай інтэлігенцыі ў падтрымку таленавітых самадзейных майстроў. На ім — кляймо берасьцейскага ювэліра Мікалая Кузьміча, заслужанага дзеяча мастацтваў Рэспублікі Беларусь. == Памяць == * галоўная гераіня хранікальна-дакумэнтальнага фільму «Узоры лёсу», зьнятага вытворча-творчым Рэспубліканскім прадпрыемствам «Беларускі відэацэнтр» Міністэрства культуры. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20230201233754/http://belsmi.by/news/culture/25279/ Постаці малой Радзімы. Сцепаніда Сцепанюк], Заря, 8-5-2018 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сьцепанюк, Сьцепаніда}} [[Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі]] [[Катэгорыя:Народныя майстры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ткачы]] 7dg9xculv4o3z72vx20beo5ko2q2w6c 0 260253 2698398 2652166 2026-11-02T13:12:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698398 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Рэгіна Харошка |Фота = |Памер выявы = |Подпіс выявы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|07|05|1938|1}} |Месца нараджэньня = [[Асінторф]], [[Дубровенскі раён]], [[Віцебская вобласьць]] |Навуковая сфэра = [[фізычная хімія]] |Месца працы = [[Інстытут фізыка-арганічнай хіміі]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАНБ]] |Альма-матэр = [[Хімічны факультэт БДУ]] (1960) |Навуковая ступень = [[Кандыдат навук|кандыдат хімічных навук]] (1976) |Навуковы кіраўнік = |Папярэднікі = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = распрацоўніца спосабу атрыманьня [[Іянітная глеба|іянітнай глебы]] для карнявога жыўленьня расьлінаў |Узнагароды і прэміі = [[Дзяржаўная прэмія БССР]] прысуджана ў 1980 годзе. |Сайт = }} '''Рэгіна Пракопаўна Харошка''' ({{Н}} 7 траўня 1938, [[Асінторф]], [[Дубровенскі раён]], [[Віцебская вобласьць]]) — беларуская вучоная фізычных і хімічных навук. == Жыцьцяпіс == Скончыла Хімічны факультэт [[БДУ]] ў 1960 годзе. З 1960 году працавала ў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі|Інстытуце арганічнай і неарганічнай хіміі]], у 1981—1991 гадах — у [[Інстытут фізыка-арганічнай хіміі|Інстытуце фізыка-арганічнай хіміі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Званьне кандыдат хімічных навук прысвоена ў 1976 годзе<ref>{{Кніга|аўтар =Р. П. Хорошко.|частка = |загаловак =Физико-химические основы получения питательных сред для выращивания растений на основе ионитов: дисертация канд. хим. наук |арыгінал = |спасылка = |адказны =Ин-т общей и неорг. химии |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі|Ин-т общей и неорг. химии]] |год =1976 |том = |старонкі = |старонак =139 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. ==Творчасьць == Навуковыя працы па фізыцы-хіміі палімэраў і штучных іянітных глебах на аснове [[Іён|іённа]]-абменных матэрыялаў<ref>{{Кніга|аўтар =[[Уладзімер Салдатаў|В. С. Солдатов]], Н. Г. Перышкина, Р. П. Хорошко.|частка = |загаловак =Ионитные почвы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Наука и техника]] |год =1978 |том = |старонкі = |старонак =270 |сэрыя = |isbn = |наклад =1250 }}</ref>. == Узнагароды, прэмии == [[Дзяржаўная прэмія БССР]] прысуджана ў 1980 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы|}} == Літаратура == * Харошка, Рэгіна Пракопаўна. // {{Літаратура/БелЭн|16}} — С. 551. == Вонкавы спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190919191400/http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/kharoshka-regina-prakopa-na Харошка, Рэгіна Пракопаўна.] Прыдзьвінскі край. {{Накід:Асоба}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Харошка, Рэгіна Пракопаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубровенскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі хімічнага факультэту БДУ]] [[Катэгорыя:Беларускія хімікі]] [[Катэгорыя:Беларускія вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты беларускіх прэміяў]] qncomw3nnpevhlc8td7ocy9j9iyqmyo 0 260993 2698516 2629381 2026-11-02T22:57:56Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698516 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Такумі Мінаміна''' ({{мова-ja|南野 拓実}}; {{Н}} 16 студзеня 1995 году) — японскі футбаліст, атакуючы паўабаронца клюбу «[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]», які выступае ў францускай [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе|Лізе 1]], і нацыянальнай [[зборная Японіі па футболе|зборнай Японіі]]. == Кар’ера == === Клюбная === ==== «Сэрэза Осака» ==== Мінаміна далучыўся да акадэміі клюбу «[[Сэрэза Осака]]» яшчэ ў веку 12 гадоў<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/50850594 «Takumi Minamino: Liverpool new signing is 'one of a kind' inspired by Ronaldo»]. BBC Sport.</ref>. Афіцыйна далучыўся да асноўнай каманды клюбу ў жніўні 2012 году, але першы матч правёў 15 лістапада 2012 году, калі зьявіўся да пляцоўцы замест [[Такума Эдамура|Такумы Эдамуры]]. Наступным разам згуляў крыху пазьней у апошнім матчы сэзону супраць «[[Кавасакі Франтале]]»<ref>[https://web.gekisaka.jp/news/detail/?108180-110725-fl «C大阪はドローでJ1残留決める…来季関西J1チームはC大阪のみに»]. Web Gekisaka</ref>. 2013 год стаўся для гульца сапраўды прарыўным. Паўабаронца стаў сталым гульцом клюбу, і, дзякуючы дасягненьню пэўнай колькасьці матчаў, ягоны кантракт з клюбам набыў статус прафэсійнага. Асабліва на пачатку сэзону гулец адзначыўся ў матчах [[Кубак імпэратара|Кубка імпэратара]], дзе зарабіў ня толькі галы, але і галявыя перадачы. На жаль для футбаліста, клюб быў выбіты з кубку, але 7 ліпеня 2013 году японец упершныю трапна пацэліў у браму суперніка ў матчы чэмпіянату. Ад дзеяў атлета пацярпеў «[[Джубілё Івата]]» (2:2). Мінаміна стаў самым маладым гульцом клюбу, які калі-небудзь адзначыўся ў айчынным першынстве. Праз тры тыдні гулец адзначыўся ў таварыскім матчы супраць «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», і сваё гульнёў уразіў тагачаснага галоўнага трэнэра [[Дэйвід Моес|Дэйвіда Моеса]]<ref>[https://web.archive.org/web/20221111184438/https://www.soccer-king.jp/news/world/eng/20130727/125716.html «マンUモイーズ監督「世界ツアーの中で最もいいパフォーマンス」»]. Soccer King</ref>. У жніўні японец выбыў на месяц праз атрыманьне пашкоджаньня. Па вяртаньні адзначыўся галамі яшчэ некалькі разоў у брамы «[[Оіта Трыніта|Оіта Трыніты]]» і «[[Урава Рэд Даймандс Сайтама|Ўравы Рэд Даймандс]]». Паводле вынікаў сэзону Мінаміна быў абраны найлепшым пачаткоўцам лігі. На пачатку 2014 году паўабаронца дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў АФК|Лізе чэмпіёнаў АФК]], дзе зьявіўся на пляцоўцы ў матчы супраць карэйскага «[[Пхохан Стылерз]]». 18 сакавіка 2014 году ён улучыў мяч у браму майляндзкага клюбу «[[Бурырам Юнайтэд]]»<ref>[https://www.nikkansports.com/soccer/news/f-sc-tp1-20140318-1272167.html «Ｃ大阪柿谷ＡＣＬ３戦連発弾で勝利に貢献»]. Nikkan Sports</ref>. 16 красавіка ў матчы супраць «Пхохан Стылерз» гулец быў выдалены з поля на 41-й хвіліне. Сам паўабронца ня мог забіць аніводнага голу ажно да сярэдзіны ліпеня. Агулам, сэзон быў ня вельмі пасьпяховым у параўнаньні зь леташнім, але футбаліста запрыкмеціў шэраг эўрапейскіх клюбаў. ==== «Рэд Бул» ==== [[Файл:FC Red Bull Salzburg FK Austria Wien (4.April 2015) 12.JPG|значак|зьлева|Мінаміна ў кашулі аўстрыйскага «Рэд Була».]] Аўстрыйскі «[[Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]]» назіраў за японцам цэлы год, і, у рэшце рэшт, зрабіў прапанову на пачатку 2015 году. Мінаміна дэбютаваў 13 лютага ў матчы супраць «[[Вінэр-Нойштат (футбольны клюб)|Вінэр-Нойштату]]» на левым флянзе, але на 61-й хвіліне быў зьменены<ref>[https://www.nachrichten.at/sport/fussball/fussball-oesterreich/FC-Red-Bull-Salzburg-Stars-sind-weg;art127116,1647887 «FC Red Bull Salzburg: Stars sind weg»]. Oberösterreichische Nachrichten.</ref>. Матч скончыўся перамогай зальцбургцаў. Прапусьціўшы два матчы з-за траўмы, японец павярнуўся да гульні [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] супраць «[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэалу]]»<ref>[https://kurier.at/sport/fussball/europa-league-salzburg-in-villarreal-ohne-minamino/114.702.411 «Salzburg in Villarreal ohne Minamino»]. Kurier</ref>. 4 сакавіка паўабаронца адзначыўся голам у браму «[[Адміра Вакер Мёдлінг|Адміры Вакер]]»<ref>[https://www.kleinezeitung.at/sport/fussball/4677621/Rapid-gewann-Schlager-gegen-Altach-Admira-neuer-Letzter «Rapid gewann Schlager gegen Altach — Admira neuer Letzter»]. Kleine Zeitung.</ref>. На працягу сэзону ён хутка зарэкамендаваў сябе як гулец пачатковага складу<ref>[https://www.nikkansports.com/soccer/world/news/p-sc-tp3-20150216-1435078.html «ザルツブルク南野、反省のデビュー戦»]. Nikkan Sports.</ref>. Новы [[Бундэсьліга чэмпіянату Аўстрыі па футболе 2015—2016 гадоў|сэзон 2015—2016 гадоў]] Мінаміна даволі выдатна распачаў. А ў жніўні адзначыўся ажно пяць разоў, двойчы забіўшы «[[Рыд (футбольны клюб)|Рыду]]» ў чэмпіянаце і менскаму «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]» ў розыгрышу Лігі Эўропы, а таксама адзін раз улучыўшы мяч у браму «[[Штурм Грац|Штурма]]». Наступны выніковы пэрыяд прыпаў на кастрычнік, калі ад японца пацярпелі «[[Рапід Вена|Рапід]]» і «Адміра Вакер»<ref>[https://www.kleinezeitung.at/sport/fussball/oesterreich/bundesliga/4935399/Bundesliga_4_1Sieg-der-Bullen-gegen-Austria-Wien «4:1-Sieg der „Bullen“ gegen Austria Wien»]. Kleine Zeitung</ref>. Наступным сэзонам гулец пераважна стаў гуляць на пазыцыі нападніка, але час знаходжаньні на полі скараціўся. У гэтым сэзон спартовец упершныю адзначыўся хет-трыкам у матчы супраць «Рыду» (6:1). Пачатак [[Бундэсьліга чэмпіянату Аўстрыі па футболе 2017—2018 гадоў|сэзону 2017—2018 гадоў]] Мінаміна пачаў трыма галамі агулам у брамы «[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніяну]]», «Дойчляндсбэргеру» і «[[Вольфсбэрг (футбольны клюб)|Вольфсбэргу]]». 20 жніўня 2017 году японец атрымаў пашкоджаньне ў матчы супраць «[[Санкт-Пёльтэн (футбольны клюб)|Санкт-Пёльтэну]]» і прапусьціў некалькі месяцаў. У Лізе Эўропы клюб дасягнуў паўфіналу, выбіўшы «[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]», дормундзкую «[[Барусія Дортмунд|Барусію]]» і «[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]». Мінаміна браў актыўны ўдзел у матчах і нават адзначыўся ў браму «Ляцыё». Старт [[Бундэсьліга чэмпіянату Аўстрыі па футболе 2018—2019 гадоў|сэзону 2018—2019 гадоў]] футбаліст прапусьціў праз пашкоджаньні, аднак па вяртаньні адзначыўся як у Лізе Эўропы, гэтак і ў [[Бундэсьліга чэмпіянату Аўстрыі па футболе|Бундэсьлізе]]. Японец працягваў займаць розныя пазыцыі ў нападзе<ref>[https://web.archive.org/web/20191222221409/https://www.bbm-japan.com/soccerclinic/17203378 «約３年ぶりの日本代表復帰！南野拓実が語るゴールの工夫»]. BBM Japan</ref>. ==== «Лівэрпул» ==== [[Файл:Liverpool FC gegen 1. FSV Mainz 05 (Testspiel 23. Juli 2021) 34.jpg|значак|У складзе «Лівэрпула».]] У сьнежні 2019 году «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]» зьвярнуўся да «Рэд Булу» па трансфэр гульца. 18 сьнежня Мінаміна прайшоў мэдычнае абсьледаваньне і ўжо 1 студзеня 2020 году далучыўся да «чырвоных»<ref>Media, P. A. (18.12.2019). [https://www.theguardian.com/football/2019/dec/18/takumi-minamino-due-for-liverpool-medical-to-seal-move-from-rb-salzburg «Takumi Minamino due for Liverpool medical to seal move from RB Salzburg»]. The Guardian.</ref>. Сума пераходу склала 7,25 млн фунтаў стэрлінгаў. Ужо 5 студзеня гулец дэбютаваў у матчы [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]] супраць «[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртану]]», а 23 студзеня згуляў частку гульні супраць «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз|Ўулвэргэмптану]]»<ref>Lynch, David (23.01.2020). [https://www.standard.co.uk/sport/football/takumi-minamino-premier-league-debut-liverpool-jurgen-klopp-a4343176.html «Jurgen Klopp hails Liverpool’s Takumi Minamino on 'exceptional' Premier League debut»]. London Evening Standard.</ref>. Першы гол японец забіў у сэрыі пэнальці ўжо ў жніўні, гуляючы супраць «[[Арсэнал Лёндан|Арсэналу]]» ў [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубку Ангельшчыны]]. У Прэм’ер-лізе паўабаронца адзначыўся толькі 19 сьнежня ў матчы супраць «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]» (7:0)<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/55268080 «Stunning Liverpool hit seven past Palace»]. BBC Sport.</ref>. Не вытрымаўшы канкурэнцыі, Мінаміна быў вымушаны далучыцца да «[[Саўтгэмптан (футбольны клюб)|Саўтгэмптана]]» на правах арэнды. У новым клюбе, аднак, гулец таксама ня здолеў замацавацца, не зважаючы на тое, што ўлучыў галы ў брамы «[[Ньюкасл Юнайтэд]]» і «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]». Па вяртаньні ў «Лівэрпул» спартовец у асноўным гуляў матчах Кубка Ангельшчыны і Кубка футбольнай лігі, але нават там прапусьціў фіналы. Выціснуць з складу [[Магамэд Саляг|Саляга]], [[Садыё Манэ|Манэ]] і [[Рабэрту Фірміну|Фірміну]] ня здолеў. ==== «Манака» ==== 28 чэрвеня 2022 году было абвешчана да далучыньня Мінаміна на складу «[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]». Гулец склаў чатырохгадовы кантракт да чэрвеня 2026 году. Трансфэр каштаваў клюбу з Манака 15 млн эўра і 3 млн эўра ў дадатак<ref>[https://www.asmonaco.com/en/takumi-minamino-joins-as-monaco/ «Takumi Minamino joins AS Monaco»]. AS Monaco.</ref><ref>[https://www.bbc.com/sport/football/61970595 «Monaco confirm signing of Minamino for £15.5m»]. BBC Sport.</ref>. Гулец дэбютаваў 2 жніўня 2022 году ў кваліфікацыйным матчы [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]] супраць [[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]]. У францускай [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе|Лізе 1]] японец прапусьціў пачатковы матч супраць «[[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбургу]]» праз пашкоджаньне, а наступны матч правёў на лаўцы запасных. Нападнік дэбютаваў у матчы супраць «[[Лянс (футбольны клюб)|Лянсу]]», які скончыўся цяжкай паразай зь лікам 1:4. Мінаміна правёў 56 хвілін і быў зьменены. Адзначыцца гулец здолеў толькі 18 верасьня ў матчы супраць «[[Рэймс (футбольны клюб)|Рэймса]]». === Міжнародная === Мінаміна пачаў прыцягвацца яшчэ да матчаў юнацкіх і моладзевых зборнай краіны. У траўні 2014 году быў улучаны ў пашыраны сьпіс [[зборная Японіі па футболе|зборнай Японіі]] ў заяўцы на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|чэмпіянат сьвету 2014 году]], але быў выкінуты зь сьпісу. Дэбют гульца прыпаў 15 кастрычніка 2015 году на таварыскі матч супраць [[зборная Ірану па футболе|зборнай Ірану]], але правёў на пляцоўцы толькі тры хвіліны. Ён зьявіўся яшчэ некалькі разоў, але потым перастаў выклікацца да складу. Павярнуўся да зборнай толькі ў 2018 годзе, і 11 верасьня таго году ўпершыню ўлучыў браму ў мяч суперніка зборнай. Футбаліст разам з нацыянальнай зборнай узяў удзел у розыгрышы [[Кубак Азіі па футболе 2019 году|Кубка Азіі 2019 году]]. Японія дасягнула фіналу, а Мінміна адзначыўся толькі аднойчы, але ў фінале. На жаль для гульца, гэты гол не дапамог дружыне здабыць кубак. == Дасягненьні == '''«Рэд Бул»''': * [[Чэмпіянат Аўстрыі па футболе|Чэмпіён Аўстрыі]]: 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 * Уладальнік [[Кубак Аўстрыі па футболе|Кубка Аўстрыі]]: 2015, 2016, 2017, 2019 '''«Лівэрпул»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2020 * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2022 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2022 == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Мінаміна ў складзе [[Зборная Японіі па футболе|зборнай Японіі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Азіі па футболе|Кубках Азіі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Японія}}; |Японія на АФК КА-2019 |Японія на ЧС-2022 |Японія на АФК КА-2023 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мінаміна, Такумі}} [[Катэгорыя:Японскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Японскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] hx4hwe6eaxbjyek52fsyz78jwll3t80 10 263899 2698560 2698350 2026-11-03T07:43:29Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698560 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.premierleague.com/en/tables/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=ARS, MCI, BHA, CHE, LIV, BRE, EVE, BOU, TOT, AVL, HUL, LEE, NEW, IPS, FUL, COV, MUN, CRY, NFO, SUN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_ARS=8 | нічыі_ARS=0 |паразы_ARS=1 |мз_ARS=14 |мп_ARS=5 |перамогі_MCI=7 | нічыі_MCI=0 |паразы_MCI=2 |мз_MCI=20 |мп_MCI=10 |перамогі_BHA=6 | нічыі_BHA=1 |паразы_BHA=2 |мз_BHA=24 |мп_BHA=7 |перамогі_CHE=5 | нічыі_CHE=1 |паразы_CHE=3 |мз_CHE=19 |мп_CHE=15 |перамогі_LIV=4 | нічыі_LIV=3 |паразы_LIV=2 |мз_LIV=11 |мп_LIV=9 |перамогі_BRE=3 | нічыі_BRE=5 |паразы_BRE=1 |мз_BRE=16 |мп_BRE=9 |перамогі_EVE=3 | нічыі_EVE=4 |паразы_EVE=2 |мз_EVE=9 |мп_EVE=9 |перамогі_BOU=3 | нічыі_BOU=3 |паразы_BOU=3 |мз_BOU=14 |мп_BOU=13 |перамогі_TOT=3 | нічыі_TOT=3 |паразы_TOT=3 |мз_TOT=10 |мп_TOT=10 |перамогі_AVL=3 | нічыі_AVL=3 |паразы_AVL=3 |мз_AVL=10 |мп_AVL=13 |перамогі_HUL=2 | нічыі_HUL=5 |паразы_HUL=2 |мз_HUL=11 |мп_HUL=10 |перамогі_LEE=2 | нічыі_LEE=5 |паразы_LEE=2 |мз_LEE=9 |мп_LEE=8 |перамогі_NEW=3 | нічыі_NEW=2 |паразы_NEW=4 |мз_NEW=12 |мп_NEW=15 |перамогі_IPS=3 | нічыі_IPS=2 |паразы_IPS=4 |мз_IPS=14 |мп_IPS=18 |перамогі_FUL=2 | нічыі_FUL=3 |паразы_FUL=4 |мз_FUL=9 |мп_FUL=11 |перамогі_COV=3 | нічыі_COV=0 |паразы_COV=6 |мз_COV=9 |мп_COV=16 |перамогі_MUN=1 | нічыі_MUN=4 |паразы_MUN=4 |мз_MUN=10 |мп_MUN=15 |перамогі_CRY=2 | нічыі_CRY=1 |паразы_CRY=6 |мз_CRY=9 |мп_CRY=21 |перамогі_NFO=1 | нічыі_NFO=3 |паразы_NFO=5 |мз_NFO=6 |мп_NFO=12 |перамогі_SUN=1 | нічыі_SUN=2 |паразы_SUN=6 |мз_SUN=7 |мп_SUN=17 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]] |назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]] |назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]] |назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]] |назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]] |назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]] |назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]] |назва_HUL=[[Гал Сіці]] |назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]] |назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]] |назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд]] |назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]] |назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]] |назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Дадатковыя матчы (толькі пры неабходнасьці вызначэньня чэмпіёна, камандаў на выбываньне або камандаў, якія выходзяць у турніры УЭФА). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLTH=blue1 |тэкст_ECLTH=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны 2027—2028 гадоў|Чэмпіёншып]] }}</onlyinclude> p24szl7kwbfdcf922gh5i7p8oxqdbxb 10 264120 2698559 2698351 2026-11-03T07:43:28Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698559 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=VGK |каманда3=SEA |каманда4=SJS |каманда5=CGY |каманда6=ANA |каманда7=LAK |каманда8=VAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 лістапада 2026 |перамогі_EDM=9 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=2 |паразы_EDM=2 |мз_EDM=64 |мп_EDM=44 |перамогі_VGK=7 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=2 |паразы_VGK=5 |мз_VGK=55 |мп_VGK=47 |перамогі_SEA=6 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=5 |мз_SEA=52 |мп_SEA=52 |перамогі_SJS=2 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=8 |мз_SJS=42 |мп_SJS=54 |перамогі_CGY=7 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=8 |мз_CGY=38 |мп_CGY=53 |перамогі_ANA=5 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=1 |паразы_ANA=7 |мз_ANA=49 |мп_ANA=53 |перамогі_LAK=2 |АТперамогі_LAK=2 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=7 |мз_LAK=36 |мп_LAK=45 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=2 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=12 |мз_VAN=47 |мп_VAN=72 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MIN |каманда2=COL |каманда3=UTA |каманда4=DAL |каманда5=STL |каманда6=NSH |каманда7=WPG |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 лістапада 2026 |перамогі_MIN=10 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=3 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=52 |мп_MIN=36 |перамогі_COL=9 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=5 |мз_COL=64 |мп_COL=46 |перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=2 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=6 |мз_UTA=54 |мп_UTA=52 |перамогі_DAL=5 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=5 |мз_DAL=38 |мп_DAL=31 |перамогі_STL=7 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=6 |мз_STL=44 |мп_STL=42 |перамогі_NSH=4 |АТперамогі_NSH=1 |АТпаразы_NSH=5 |паразы_NSH=4 |мз_NSH=42 |мп_NSH=47 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=8 |мз_WPG=34 |мп_WPG=54 |перамогі_CHI=3 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=1 |паразы_CHI=10 |мз_CHI=33 |мп_CHI=58 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=MTL |каманда3=OTT |каманда4=TBL |каманда5=FLA |каманда6=TOR |каманда7=BUF |каманда8=DET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 лістапада 2026 |перамогі_BOS=8 |АТперамогі_BOS=3 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=4 |мз_BOS=58 |мп_BOS=38 |перамогі_MTL=6 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=48 |мп_MTL=42 |перамогі_OTT=7 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=1 |паразы_OTT=6 |мз_OTT=52 |мп_OTT=51 |перамогі_TBL=7 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=2 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=48 |мп_TBL=43 |перамогі_FLA=6 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=5 |мз_FLA=47 |мп_FLA=44 |перамогі_TOR=7 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=6 |мз_TOR=60 |мп_TOR=53 |перамогі_BUF=5 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=43 |мп_BUF=49 |перамогі_DET=5 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=5 |мз_DET=46 |мп_DET=46 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NJD |каманда3=WSH |каманда4=NYI |каманда5=NYR |каманда6=PIT |каманда7=PHI |каманда8=CBJ <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=2 лістапада 2026 |перамогі_CAR=11 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=63 |мп_CAR=36 |перамогі_NJD=7 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=5 |мз_NJD=48 |мп_NJD=40 |перамогі_WSH=7 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=5 |мз_WSH=44 |мп_WSH=42 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=2 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=5 |мз_NYI=40 |мп_NYI=39 |перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=7 |мз_NYR=45 |мп_NYR=46 |перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=2 |паразы_PIT=7 |мз_PIT=47 |мп_PIT=49 |перамогі_PHI=4 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=4 |паразы_PHI=8 |мз_PHI=35 |мп_PHI=54 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=4 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=7 |мз_CBJ=29 |мп_CBJ=39 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> net51i8uu4zb2jfihf2op0d4sfxdi9u 10 265447 2698566 2698363 2026-11-03T07:43:35Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698566 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.premierleague.com/en/matches/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў=ARS, AVL, BOU, BHA, BRE, HUL, IPS, COV, CRY, LIV, LEE, MCI, MUN, NFO, NEW, SUN, TOT, FUL, CHE, EVE |скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арс]] |скарачэньне_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Аст]] |скарачэньне_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Бор]] |скарачэньне_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Бра]] |скарачэньне_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэ]] |скарачэньне_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэл]] |скарачэньне_COV=[[Ковэнтры Сіці|Ков]] |скарачэньне_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Кры]] |скарачэньне_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэ]] |скарачэньне_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фул]] |скарачэньне_HUL=[[Гал Сіці|Гал]] |скарачэньне_IPS=[[Іпсўіч Таўн|Іпс]] |скарачэньне_LEE=[[Лідс Юнайтэд|Лід]] |скарачэньне_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лів]] |скарачэньне_MCI=[[Манчэстэр Сіці|МСі]] |скарачэньне_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд|МЮ]] |скарачэньне_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд|Нью]] |скарачэньне_NFO=[[Нотынггэм Форэст|Нот]] |скарачэньне_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сан]] |скарачэньне_TOT=[[Тотэнгэм Готспур|Тот]] |назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]] |назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]] |назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]] |назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]] |назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]] |назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]] |назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]] |назва_HUL=[[Гал Сіці]] |назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]] |назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]] |назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN={{nobr|[[Манчэстэр Юнайтэд]]}} |назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]] |назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]] |назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 |матч_ARS_AVL= |матч_ARS_BHA= |матч_ARS_BOU= |матч_ARS_BRE= |матч_ARS_CHE=2:1 |матч_ARS_COV=3:0 |матч_ARS_CRY= |матч_ARS_EVE=2:0 |матч_ARS_FUL= |матч_ARS_HUL= |матч_ARS_IPS= |матч_ARS_LEE=2:1 |матч_ARS_LIV= |матч_ARS_MCI= |матч_ARS_MUN= |матч_ARS_NEW= |матч_ARS_NFO= |матч_ARS_SUN= |матч_ARS_TOT= |матч_AVL_ARS=0:1 |матч_AVL_BHA= |матч_AVL_BOU= |матч_AVL_BRE=2:2 |матч_AVL_CHE= |матч_AVL_COV= |матч_AVL_CRY= |матч_AVL_EVE= |матч_AVL_FUL=1:1 |матч_AVL_HUL= |матч_AVL_IPS= |матч_AVL_LEE= |матч_AVL_LIV= |матч_AVL_MCI=2:1 |матч_AVL_MUN= |матч_AVL_NEW= |матч_AVL_NFO=1:2 |матч_AVL_SUN= |матч_AVL_TOT= |матч_BHA_ARS=3:0 |матч_BHA_AVL=4:0 |матч_BHA_BOU= |матч_BHA_BRE= |матч_BHA_CHE= |матч_BHA_COV= |матч_BHA_CRY=5:0 |матч_BHA_EVE= |матч_BHA_FUL= |матч_BHA_HUL= |матч_BHA_IPS= |матч_BHA_LEE=1:1 |матч_BHA_LIV= |матч_BHA_MCI= |матч_BHA_MUN= |матч_BHA_NEW= |матч_BHA_NFO= |матч_BHA_SUN= |матч_BHA_TOT= |матч_BOU_ARS= |матч_BOU_AVL= |матч_BOU_BHA= |матч_BOU_BRE=2:2 |матч_BOU_CHE= |матч_BOU_COV= |матч_BOU_CRY= |матч_BOU_EVE=1:1 |матч_BOU_FUL= |матч_BOU_HUL= |матч_BOU_IPS= |матч_BOU_LEE=2:0 |матч_BOU_LIV=0:1 |матч_BOU_MCI= |матч_BOU_MUN= |матч_BOU_NEW= |матч_BOU_NFO= |матч_BOU_SUN=2:0 |матч_BOU_TOT= |матч_BRE_ARS= |матч_BRE_AVL= |матч_BRE_BHA= |матч_BRE_BOU= |матч_BRE_CHE=3:0 |матч_BRE_COV= |матч_BRE_CRY= |матч_BRE_EVE= |матч_BRE_FUL= |матч_BRE_HUL= |матч_BRE_IPS= |матч_BRE_LEE= |матч_BRE_LIV=1:2 |матч_BRE_MCI= |матч_BRE_MUN= |матч_BRE_NEW= |матч_BRE_NFO=2:0 |матч_BRE_SUN=1:1 |матч_BRE_TOT=3:0 |матч_CHE_ARS= |матч_CHE_AVL= |матч_CHE_BHA=4:3 |матч_CHE_BOU=5:1 |матч_CHE_BRE= |матч_CHE_COV= |матч_CHE_CRY= |матч_CHE_EVE= |матч_CHE_FUL= |матч_CHE_HUL=2:2 |матч_CHE_IPS= |матч_CHE_LEE= |матч_CHE_LIV= |матч_CHE_MCI= |матч_CHE_MUN=2:0 |матч_CHE_NEW= |матч_CHE_NFO= |матч_CHE_SUN= |матч_CHE_TOT=0:2 |матч_COV_ARS= |матч_COV_AVL= |матч_COV_BHA=0:5 |матч_COV_BOU= |матч_COV_BRE= |матч_COV_CHE= |матч_COV_CRY= |матч_COV_EVE= |матч_COV_FUL=0:1 |матч_COV_HUL=0:1 |матч_COV_IPS= |матч_COV_LEE= |матч_COV_LIV= |матч_COV_MCI= |матч_COV_MUN= |матч_COV_NEW=4:1 |матч_COV_NFO= |матч_COV_SUN=3:1 |матч_COV_TOT= |матч_CRY_ARS= |матч_CRY_AVL= |матч_CRY_BHA= |матч_CRY_BOU= |матч_CRY_BRE= |матч_CRY_CHE= |матч_CRY_COV= |матч_CRY_EVE= |матч_CRY_FUL= |матч_CRY_HUL= |матч_CRY_IPS=2:3 |матч_CRY_LEE= |матч_CRY_LIV= |матч_CRY_MCI=1:4 |матч_CRY_MUN= |матч_CRY_NEW=0:2 |матч_CRY_NFO=3:1 |матч_CRY_SUN= |матч_CRY_TOT= |матч_EVE_ARS= |матч_EVE_AVL= |матч_EVE_BHA= |матч_EVE_BOU= |матч_EVE_BRE= |матч_EVE_CHE=0:2 |матч_EVE_COV= |матч_EVE_CRY=2:0 |матч_EVE_FUL= |матч_EVE_HUL= |матч_EVE_IPS=1:0 |матч_EVE_LEE= |матч_EVE_LIV= |матч_EVE_MCI= |матч_EVE_MUN=2:2 |матч_EVE_NEW= |матч_EVE_NFO= |матч_EVE_SUN= |матч_EVE_TOT= |матч_FUL_ARS= |матч_FUL_AVL= |матч_FUL_BHA= |матч_FUL_BOU= |матч_FUL_BRE= |матч_FUL_CHE=2:3 |матч_FUL_COV= |матч_FUL_CRY=2:3 |матч_FUL_EVE= |матч_FUL_HUL=1:0 |матч_FUL_IPS= |матч_FUL_LEE= |матч_FUL_LIV= |матч_FUL_MCI= |матч_FUL_MUN=1:1 |матч_FUL_NEW= |матч_FUL_NFO= |матч_FUL_SUN= |матч_FUL_TOT= |матч_HUL_ARS= |матч_HUL_AVL=0:0 |матч_HUL_BHA= |матч_HUL_BOU= |матч_HUL_BRE=1:1 |матч_HUL_CHE= |матч_HUL_COV= |матч_HUL_CRY= |матч_HUL_EVE=2:2 |матч_HUL_FUL= |матч_HUL_IPS=2:2 |матч_HUL_LEE= |матч_HUL_LIV= |матч_HUL_MCI= |матч_HUL_MUN=2:0 |матч_HUL_NEW= |матч_HUL_NFO= |матч_HUL_SUN= |матч_HUL_TOT= |матч_IPS_ARS= |матч_IPS_AVL= |матч_IPS_BHA= |матч_IPS_BOU= |матч_IPS_BRE= |матч_IPS_CHE= |матч_IPS_COV= |матч_IPS_CRY= |матч_IPS_EVE= |матч_IPS_FUL=2:1 |матч_IPS_HUL= |матч_IPS_LEE= |матч_IPS_LIV=0:2 |матч_IPS_MCI= |матч_IPS_MUN= |матч_IPS_NEW= |матч_IPS_NFO=1:1 |матч_IPS_SUN=2:1 |матч_IPS_TOT= |матч_LEE_ARS= |матч_LEE_AVL= |матч_LEE_BHA= |матч_LEE_BOU= |матч_LEE_BRE=1:1 |матч_LEE_CHE= |матч_LEE_COV= |матч_LEE_CRY=0:0 |матч_LEE_EVE= |матч_LEE_FUL= |матч_LEE_HUL= |матч_LEE_IPS= |матч_LEE_LIV= |матч_LEE_MCI= |матч_LEE_MUN=1:1 |матч_LEE_NEW=4:1 |матч_LEE_NFO= |матч_LEE_SUN= |матч_LEE_TOT= |матч_LIV_ARS=0:1 |матч_LIV_AVL= |матч_LIV_BHA=2:0 |матч_LIV_BOU= |матч_LIV_BRE= |матч_LIV_CHE= |матч_LIV_COV= |матч_LIV_CRY= |матч_LIV_EVE= |матч_LIV_FUL=0:0 |матч_LIV_HUL= |матч_LIV_IPS= |матч_LIV_LEE= |матч_LIV_MCI=0:3 |матч_LIV_MUN= |матч_LIV_NEW= |матч_LIV_NFO=2:2 |матч_LIV_SUN= |матч_LIV_TOT= |матч_MCI_ARS= |матч_MCI_AVL= |матч_MCI_BHA=0:1 |матч_MCI_BOU=2:1 |матч_MCI_BRE= |матч_MCI_CHE= |матч_MCI_COV=1:0 |матч_MCI_CRY= |матч_MCI_EVE= |матч_MCI_FUL= |матч_MCI_HUL= |матч_MCI_IPS=3:2 |матч_MCI_LEE= |матч_MCI_LIV= |матч_MCI_MUN= |матч_MCI_NEW= |матч_MCI_NFO= |матч_MCI_SUN=5:3 |матч_MCI_TOT= |матч_MUN_ARS= |матч_MUN_AVL= |матч_MUN_BHA= |матч_MUN_BOU=0:3 |матч_MUN_BRE= |матч_MUN_CHE= |матч_MUN_COV= |матч_MUN_CRY= |матч_MUN_EVE= |матч_MUN_FUL= |матч_MUN_HUL= |матч_MUN_IPS=5:2 |матч_MUN_LEE= |матч_MUN_LIV= |матч_MUN_MCI=0:1 |матч_MUN_NEW= |матч_MUN_NFO= |матч_MUN_SUN= |матч_MUN_TOT=1:1 |матч_NEW_ARS= |матч_NEW_AVL=0:1 |матч_NEW_BHA= |матч_NEW_BOU=2:2 |матч_NEW_BRE= |матч_NEW_CHE= |матч_NEW_COV= |матч_NEW_CRY= |матч_NEW_EVE=0:1 |матч_NEW_FUL= |матч_NEW_HUL=2:1 |матч_NEW_IPS= |матч_NEW_LEE= |матч_NEW_LIV=2:2 |матч_NEW_MCI= |матч_NEW_MUN= |матч_NEW_NFO= |матч_NEW_SUN= |матч_NEW_TOT= |матч_NFO_ARS=0:1 |матч_NFO_AVL= |матч_NFO_BHA= |матч_NFO_BOU= |матч_NFO_BRE= |матч_NFO_CHE= |матч_NFO_COV=0:1 |матч_NFO_CRY= |матч_NFO_EVE= |матч_NFO_FUL= |матч_NFO_HUL= |матч_NFO_IPS= |матч_NFO_LEE=0:1 |матч_NFO_LIV= |матч_NFO_MCI= |матч_NFO_MUN= |матч_NFO_NEW= |матч_NFO_SUN= |матч_NFO_TOT=0:0 |матч_SUN_ARS=0:2 |матч_SUN_AVL= |матч_SUN_BHA=0:2 |матч_SUN_BOU= |матч_SUN_BRE= |матч_SUN_CHE= |матч_SUN_COV= |матч_SUN_CRY= |матч_SUN_EVE= |матч_SUN_FUL=1:0 |матч_SUN_HUL= |матч_SUN_IPS= |матч_SUN_LEE=0:0 |матч_SUN_LIV= |матч_SUN_MCI= |матч_SUN_MUN= |матч_SUN_NEW= |матч_SUN_NFO= |матч_SUN_TOT= |матч_TOT_ARS= |матч_TOT_AVL=2:3 |матч_TOT_BHA= |матч_TOT_BOU= |матч_TOT_BRE= |матч_TOT_CHE= |матч_TOT_COV=3:1 |матч_TOT_CRY=2:0 |матч_TOT_EVE=0:0 |матч_TOT_FUL= |матч_TOT_HUL= |матч_TOT_IPS= |матч_TOT_LEE= |матч_TOT_LIV= |матч_TOT_MCI= |матч_TOT_MUN= |матч_TOT_NEW=0:2 |матч_TOT_NFO= |матч_TOT_SUN= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} guncms1ijpdizusrvwm430ws10h99wp 0 265925 2698433 2696379 2026-11-02T14:52:50Z ~2026-58316-84 100996 2698433 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Вільбут |лацінка = Vilbut |арыгінал = Willebut |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Віла|Willo]] + [[Бота|Buto]] |варыянт = Вілбут |вытворныя = |зьвязаныя = [[Бутвіл]] }} '''Вільбут''', '''Вілбут''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Вілібут або Вілбот, пазьней Вільбут (Willebut, Wilbot{{Заўвага|Паводле назвы мясцовасьці Wilbotissun}}, Wilbutt<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/wilbutt Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Wilbutt], MyHeritage</ref>) і Ботвіл або Бутвіл (Botwill<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/botwill Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Botwill], MyHeritage</ref>, Butwill<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/butwill Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Butwill], MyHeritage</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Willebut+Wilbotissun#v=snippet&q=Willebut%20Wilbotissun&f=false S. 1596].</ref><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Віла|-віл-]] (імёны ліцьвінаў [[Вільгерд]], [[Вільгейда]], [[Монтвіл|Мунтвіл]]; германскія імёны Vilgard, Williheid, Muntwil) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wilja 'воля'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, а аснова [[Бота|-бут- (-бот-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Бутвід]], [[Бутырык (імя)|Бутрык]], [[Сайбут]]; германскія імёны Botvid, Butariks, Seiboth) — ад [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскага]] but- з значэньнем 'корань, камель' ([[Гепідзкая мова|гепідзкае]] butilo 'камель')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. Такім парадкам, імя Вільбут азначае «корань волі» (тое ж, што і [[Бутвіл]])<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 20.</ref>. Адпаведнасьць імя Вільбут германскаму імю Willebut прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''боярынъ Ковеньского Юрыи Павловичъ Вильбутовича'' (14 жніўня 1551 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|35к}} С. 74.</ref>; ''Балтромей Миколаевичъ Вилбутовъ'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-wI5AQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 720].</ref>; ''Юрю Павловичу Вилбутовичу'' (1568 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|51к}} [https://books.google.by/books?id=gokrAQAAIAAJ&q=%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83&dq=%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiC6Jfupvz9AhUNH-wKHSESAzsQ6AF6BAgHEAI С. 187—188].</ref>; ''Stanislawowi Wilbutowiczowi'' (1587—1591 гады)<ref>Ragauskaitė A. XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai // Acta Linguistica Lithuanica. Nr 41 (1999). P. 148.</ref>; ''Chrystophorus Wilbutowicz Papłłońskj'' (17 жніўня 1655 году)<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 283.</ref>; ''Krzysztoph Wilbutowicz Papłłońskj'' ([[Кейданская унія|20 кастрычніка 1655 году]])<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 298, 302, 319.</ref>; ''Powiatu Upitskiego: Jarosz Wilbutowicz Papłłońskj'' (23 кастрычніка 1655 году)<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 335.</ref>; ''ur. Krzysztofowi Wilbutowiczowi [s] Papłońskiemu'' (4 красавіка 1659 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|131к}} S. 206.</ref>; ''Wilbutowa'' (1671—1681 гады)<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika: Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. — Vilnius, 1977. P. 218.</ref>; ''ród Wilbutów Ibian'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo trockie 1690 r. — Warszawa, 2000. S. 160.</ref>; ''Jan Wilbut, danik'' (27 чэрвеня 1692 году)<ref>Lietuvos inventoriai XVII a. — Vilnius, 1962. P. 375.</ref>; ''Władysław Wilbut Stocki'' (7 лістапада 1765 году)<ref>Malewski Cz. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/03/Malewski_Czesslaw._Popis_szlachty_lidzkiej_z_1765_roku.html Popis szlachty lidzkiej z 1765 roku] // Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy. 2005. S. 168—183.</ref>; ''księdza Franciszka Wiłbutta'' (1797 год)<ref>Raporty dotyczące diecezji żmudzkiej i inflanckiej z końca XVIII wieku. — Kraków, 2024. S. 193.</ref>{{Заўвага|Таксама: * Жвілбут (параўн.: ''Dawid Żminigajło Jawgiel'', т. б. ''z Minigajła''<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 303, 443.</ref>): ''князя Ивановы люди Юрьевича болничане… Жвилбут'' (1469—1477 гады)<ref>Ivoška D., Ryčkov A. Brėžiant Vyžuonų ribą: šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas) kelias // Acta Linguistica Lithuanica. XCI, 2024. P. 37.</ref>. }}. == Носьбіты == * Вільбут — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які ўпамінаецца ў 1589—1611 гадох<ref>Iwanowski E. A. Pamiątki polskie z różnych czasów. T. 1. — Kraków, 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ydH42asH3SgC&q=Wilbuta#v=snippet&q=Wilbuta&f=false S. 330, 367—368, 382, 384, 415].</ref> * [[Ян Пётар Вільбутовіч Паплонскі]] ({{†}} па 1711) — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], стольнік [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]]; меў сына Адама, палкоўніка [[Лідзкі павет|Лідзкага павету]], абранага ў 1780 годзе дэпутатам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбуналу]] на Рускую кадэнцыю ад шляхты [[Слонімскі павет|Слонімскага павету]]<ref>Чарняўскі Ф. Ураднікі Менскага ваяводства XVI—XVIII стст. Біяграфічны даведнік. Выпуск I. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. С. 58—60.</ref> * Уладзіслаў Вільбут Стоцкі — шляхціч [[Лідзкі павет|Лідзкага павету]], які ўпамінаецца ў 1765 годзе З XVII ст. прыдомкам Вільбутовіч або Вілбутовіч карыстаўся [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род [[Паплонскія|Паплонскіх]]<ref>Stekert A. Przydomki polskie, litewskie i rusińskie. — Kraków, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=chg-AAAAIAAJ&q=Wilbutowicz#v=snippet&q=Wilbutowicz&f=false S. 131].</ref>. Вільбуты-Стоцкія — літоўскі шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/s/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на С], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>. Вільбутовічы (Wilbutowicz) гербу [[Стрэмя]] — літоўскі шляхецкі род<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 5. — Rzeszów, 2001. S. 358.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Віла]] * [[Бода]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай віл}} {{Імёны з асновай бут}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] en1x98aeg83wci5euf6rvhoxuast4rx 0 270556 2698435 2696576 2026-11-02T14:56:15Z ~2026-58316-84 100996 /* Параўнальная табліца з германскімі адпаведнікамі */ 2698435 wikitext text/x-wiki '''Імёны старажытных ліцьвінаў''' (''літвінаў'', ''ліцьвіноў'') — засьведчаныя ў пісьмовых крыніцах [[Асабовае імя|асабовыя імёны]] тытульнага [[народ]]у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]. == Германскія імёны == === Паходжаньне === [[Файл:Žygimont Kiejstutavič. Жыгімонт Кейстутавіч (1434, 1897).jpg|значак|Маестатная пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Гатычнае пісьмо|гатычным]] надпісам на [[Лацінская мова|лаціне]]: + s(igillum) + maiestatis + incliti + principis + d(omi)ni + '''sigismu(n)di''' + dei gracia + magni ducis lithwanie + russe''<ref>Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. Z. 3—4, 1930. S. 725.</ref>]] Даўнюю традыцыю атаясамліваньня мясцовых [[Беларуская мова|літоўскіх (беларускіх)]] формаў зь іх [[Германскія мовы|германскімі]] адпаведнікамі засьведчыла напісаньне імя [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ў выкананым на загад [[Сьпіс польскіх манархаў|караля]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] кірылічным надпісе ў Сьвятакрыскай капліцы [[Вавэль|Кракаўскага каралеўскага замка]] (1471 год): «''…з пакаленьня Цэсарскага продка пранайясьнейшага '''[[Жыгімонт]]а''' Пана земь Ракускай, Чэскай, і Вугорскай''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 213.</ref><ref>Дашкевич Н. П. Заметки по истории Литовско-Русского государства. — Киев, 1885. С. 108.</ref>{{Заўвага|Таксама паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], «''за прозьбаю кроля [[Сьвятая Рымская імпэрыя|рымскага]] Жыгімонта''»<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 81.</ref>}}. Тым часам яшчэ вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] (1365—1440) ва ўласных [[Лацінская мова|лацінамоўных]] дакумэнтах азначаў сябе германскім імём [[Жыгімонт|Sigismundus]]<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 144, 153, 164.</ref>. Гэтае ж імя пасьлядоўна ўжывалі ў лацінамоўных дакумэнтах вялікія князі з дынастыі [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]] — [[Жыгімонт Стары]] і [[Жыгімонт Аўгуст]]. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|значак|Партрэт вялікага князя [[Вітаўт]]а ({{мова-la|Vitoldus|скарочана}}) зь [[Берасьце|Берасьця]]]] На тоеснасьць імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] з германскім імём ''Witold'' (''Witolt''), вядомым за шмат гадоў да зьяўленьня літоўскага вялікага князя, а таксама на сьведчаньне атаясамліваньня гэтых імёнаў — адпаведную германскаму імю [[Лацінская мова|лацінізацыю]] імя Вітаўта (''Witoldus'') — зьвяртае ўвагу польскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Рэчэк||d|Q104416045}}. Ён жа зазначае, што германскія імёны на ''-old'' (або ''-аld'') бытавалі ў Польшчы яшчэ ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref>Acta Baltico-Slavica. Nr. 8. — Warszawa, 1973. S. 211.</ref>. Тым часам сярод паноў [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] пашырылася імя ''Витолтъ'' (цалкам адпаведнае германскаму ''Witolt''), якое прыйшло ў Малдову не зь Вялікага Княства Літоўскага. Прытым гэтая форма імя ў малдаўскім пісьменстве адзначаецца раней за яе зьяўленьне ва ўкраінскім пісьмовых крыніцах<ref>Юркенас Ю. О появлении сочетания al вместо дифтонга au в литовских древних личных именах // Kalbotyra. Vol. XV, 1967. С. 55.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» зьвяртае ўвагу на тое, што прускі храніст [[Віганд Марбурскі]] пісаў пра герцага Альгерда з [[Гогенштайн (Турынгія)|Гогенштайну]]{{Заўвага|{{мова-la|«Algardus comes de Hoensteyn»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algardus#v=snippet&q=Algardus&f=false S. 645].</ref>}}, тым часам пра аднаго з каралёў [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] Альгерда{{Заўвага|''Allegart''}} VIII стагодзьдзя пісаў аўтар хронікі Ўсходняй [[Фрызія|Фрызіі]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 47.</ref>. Спэцыяліст у галіне [[Анамастыка|анамастыкі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандра Суперанская||ru|Суперанская, Александра Васильевна}} тлумачыць імя [[Альгерд (імя)|Альгерд]] з германскіх моваў<ref>Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, такое ж тлумачэньне даецца ў беларускім «Слоўніку асабовых уласных імёнаў», выдадзеным у 2011 годзе<ref>{{Літаратура/Слоўнік асабовых уласных імёнаў (2011)|к}} С. 22.</ref>. Павал Урбан таксама зьвяртае ўвагу на тое, што аўтар хронікі Ўсходняй Фрызіі пад 1422 годам упамінае Любарта з [[Шмаленбург]]у{{Заўвага|''Lubbert tho Schmalenbrugge''<ref>Veteris aevi analecta, seu vetera monumenta. T. 4. — Hagae-Comitum, 1738. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hAc0N4Of65EC&q=Lubbert+tho+Schmalenbrugge#v=snippet&q=Lubbert%20tho%20Schmalenbrugge&f=false P. 214].</ref>}}, а пад 1417 годам — іншага Любарта зь [[Мюнстэр (Вэстфалія)|Мюнстэру]]. Апроч таго, па 1328 годзе магістар Любарт Бол дзеіў у адной зь філіяў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]], што месьцілася ў месьце [[Утрэхт (горад)|Утрэхце]] ([[Нідэрлянды]]). Германскае паходжаньне імя [[Любарт (імя)|Любарт (''Lubart'', ''Lubard'', ''Lubert'')]] сьцьвяржаецца ў этымалягічным слоўніку старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзеным [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 159.</ref>. Тое, што ліцьвіны былі «''аднаго народу''» з [[Готы|готамі]] і [[Гепіды|гепідамі]], «''на што імёны іх князёў і каралёў ясна паказваюць''», адзначаў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў сваёй [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]. Ён падаваў [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскія]] імёны і імёны ліцьвінаў у іх германскіх формах (''[[Альгімонт|Algimunt]]'', ''[[Германт|Germunt]]'', ''[[Рамант|Romunt]]'', ''[[Нарымонт (імя)|Narimunt]]'', ''[[Даўмонт (імя)|Dowmunt]]'', ''[[Скірмант|Skirmunt]]''), у тым ліку літоўскае імя ''Rodiswid'' і гепідзкае ''Rodiswida''{{Заўвага|Апроч таго, Мацей Стрыкоўскія падаваў такія вядомыя за яго часам імёны ліцьвінаў, як ''Videswid'' (адзначалася старажытнае германскае імя ''Wytsuit''<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Wytsuit#v=snippet&q=%40Wytsuit&f=false S. 1573].</ref>), ''Moriwid'' (адзначалася германскае імя ''Marvid''<ref>Stemshaug O. Norsk Personnamnleksikon. — Oslo, 1982. S. 181.</ref>), ''Gyligin'' (адзначалася германскае імя ''Giligin''<ref>Sveriges medeltida personnamn. Hft. 7. — Uppsala, 1981. S. 228.</ref>), ''Aligin'' (адзначалася старажытнае германскае імя ''Alikin''<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Alikin#v=snippet&q=Alikin&f=false S. 80].</ref>)}}<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vUghAQAAMAAJ&q=co+i+imiona+i+nazwiska+ich+xi%C4%85%C5%BC%C4%85t+i+kr%C3%B3l%C3%B3w+ja%C5%9Bnie+ukazuj%C4%85+#v=snippet&q=co%20i%20imiona%20i%20nazwiska%20ich%20xi%C4%85%C5%BC%C4%85t%20i%20kr%C3%B3l%C3%B3w%20ja%C5%9Bnie%20ukazuj%C4%85&f=false S. 47].</ref>. На тоеснасьць імёнаў ліцьвінаў зь імёнамі [[Германцы|германцаў]] ([[герулы|герулаў]] і [[Лянгабарды|лянгабардаў]]) таксама зьвяртаў увагу [[Альбэрт Каяловіч]] у выдадзенай у 1650 годзе лацінамоўнай «Гісторыі Літвы»{{Заўвага|{{мова-la|«Quis enim Zivibundum, Algimundum, Narimundum audiens, non facile cogitet Herulum quempiam aut Longobardum nominari? Haec porro nomina Litvaniae principum sunt»|скарочана}}<ref>Historiae Litvanae. — Dantisci, 1650. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FVsVAAAAQAAJ&q=Herulum+Longobardum+nominari#v=snippet&q=Herulum%20Longobardum%20nominari&f=false P. 7].</ref>}}. У гэтай жа працы ён упамінае [[Сьвінтарог (імя)|Сьвінтарога]] «''in campo Swintoroha''», у імі якога ўжывае неўласьцівае для [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] [[Г|фрыкатыўнае ''г (h)'']], а іншыя імёны ліцьвінаў пасьлядоўна падае ў іх германскіх формах — [[Альгерд (імя)|''Olgerdus'']], [[Вітаўт (імя)|''Vitoldus'']], [[Гаштольд (імя)|''Gastoldus'']], [[Рымант|''Rimundus'']], [[Германт|''Germundus'']], ''Sigismundus'' і г. д. На вялікае падабенства імёнаў ліцьвінаў зь імёнамі германцаў (готаў) таксама зьвяртаў увагу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эварыст Андрэй Курапатніцкі||pl|Ewaryst Andrzej Kuropatnicki}} ў выдадзеным у 1789 годзе гербоўніку [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і Вялікага Княства Літоўскага{{Заўвага|{{мова-pl|«…bo wiadomo, że Gottowie z Gettami jeden narod, a dla viekszego dowodu jedneż prawie imiona Gottskie i Litewskie przytaczam Narymund, Doumund, Algimund, Pisimond, Germond, te są stare tey prowincyi nazwiska Gottskim podobne: Torysmond, Trasimond, Hunimond, Zygmont, i moc innych»|скарочана}}<ref>Wiadomość o kleynocie szlacheckim oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiey i Wielkim Ziestwie Litewskim. — Warszawa, 1789. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PV5mAAAAMAAJ&q=nazwi%C5%BFka+Gott%C5%BFkim+podobne#v=snippet&q=nazwi%C5%BFka%20Gott%C5%BFkim%20podobne&f=false S. 30].</ref>}}. [[Гоцкая мова|Гоцкае]] паходжаньне імёнаў ліцьвінаў сьцьвярджаў прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=meyer%20Gothischen#v=snippet&q=meyer%20Gothischen&f=false S. 91—93]</ref>. На германскі характар імёнаў ліцьвінаў і меркаванае германскае паходжаньне валадароў Літвы (падобна [[Нарманская тэорыя|валадарам Русі]]) зьвяртаў увагу дацкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрэдэрык Шырн||da|Frederik Schiern}}{{Заўвага|{{мова-da|«Hos de gamle litauiske Fyrster og Stormænd træffer man Navne som Gastold, Gedigold, Ringold, Rumbold, Witold, Dovmund, Narimund, Olgimund, Rimund, Skirmund, Skomund, Widimund, og maaskee kan det antages, at de herskende Slægter i Litauen havde været af germansk Oprindelse, som jo de varægiske Slægter, der grundede deres Herredømme i Rusland, vides at have stammet fra Skandinavien»|скарочана}}}}<ref>Schiern F. Nyere historiske Studier. — Kjøbenhavn, 1879. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ySQob1hXWuwC&q=Skirmund#v=snippet&q=Skirmund&f=false S. 356].</ref>. Германскае ([[Паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскае]]) паходжаньне шэрагу літоўскіх шляхецкіх прозьвішчаў (у тым ліку на [[Жамойць|Жамойці]]) сьцьвярджалася ў артыкулах «Жамойць» [[Усеагульная энцыкляпэдыя Самуэля Аргельбранда|Усеагульнай энцыкляпэдыі Самуэля Аргельбранда]] (1868 год){{Заўвага|{{мова-pl|«[[Эйсімонт|Ejsmont]], [[Даўмонт (імя)|Dowmunt]], [[Манігерд|Mongird]], [[Нарвід|Norwid]], [[Мастаўт|Misztolt]], [[Даўконт|Dowkont]], [[Мільвід|Milwid]], [[Контаўт (імя)|Kontowt]], [[Даўгерд (імя)|Dowgird]], [[Гінтаўт|Gintowt]], [[Мільмонт|Milimont]], są to nazwiska skandynawskie»|скарочана}}<ref>Encyklopedyja powszechna. T. 28. — Warszawa, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=UMpLAQAAIAAJ&q=Gintowt+%2C+Milimont+nazwiska+skandynawskie#v=snippet&q=Gintowt%20%2C%20Milimont%20nazwiska%20skandynawskie&f=false S. 975].</ref>}} і «Літва» [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічнага слоўніка Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] (1884 год){{Заўвага|{{мова-pl|«Ślady najazdu skandynawskiego pozostały do dziś na Żmudzi w podaniach i nazwie skandynawskiego brzmienia szlacheckich rodzin, np. Misztolt, Dowgird, Norwid, Dowkont i t. p.»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/330 S. 330].</ref>}}{{Заўвага|Апроч таго, у ліцьвінаў бытавалі германскія імёны, якія раней адзначаліся ў [[Русіны|рускіх князёў і баяраў]]: [[Алег|Ольг (Алег)]], [[Аскольд (імя)|Яскольд (Аскольд)]], [[Ясмант|Ясмант (Асмунд)]], [[Уладзімер|Валадзімер]], [[Валадар|Валтар (Валадар)]], [[Гедзень]], [[Глеб]], [[Дзір]], [[Івар]], [[Ігар]], [[Лют]], [[Улеб]], [[Якун]] ды іншыя. Увогуле, яшчэ ў 1865 годзе датычна вялікіх князёў літоўскіх (Ягайлы і Вітаўта) адзначаўся неўласьцівы жамойтам «''касмапалітычны характар [[Нарманская тэорыя|нарманскіх]] князёў — прыбылых у Літву''»<ref>Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9aAZAAAAYAAJ&q=%40%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A&f=false С. 226].</ref>}}. Высунутыя ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] тлумачэньні імёнаў ліцьвінаў зь летувіскай мовы цьвёрда адпрэчваў народжаны на [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыне]] лінгвіст [[Уладзіслаў Юргевіч]] (1818—1898), які азначыў іх як «''кур’ёзныя''»<ref>Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. Кн. 3. — М., 1883. С. 28.</ref>. Для народжанага на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] гісторыка [[Юзэф Эдвард Пузына|Юзэфа Эдварда Пузыны]] (1878—1949), які паходзіў з старажытнага княскага роду [[Пузыны|Пузынаў]], не выклікала сумневаў германскае (паўночнагерманскае) паходжаньне цэлага шэрагу імёнаў ліцьвінаў. Ён жа крытыкаваў прыпісваньне тым імёнам [[Балтыйскія мовы|балтыйскага]] паходжаньня{{Заўвага|{{мова-pl|«Dla mnie nie ulega wątpliwości, że cały szereg imion litewskich został prawie żywcem przejęty z języków skandynawskich. Do takich imion zaliczam w pierwszym rzędzie następująae: Olgierd <nowiki>=</nowiki> Algard, Lingweni <nowiki>=</nowiki> Langewin, Witold ~ Witowt <nowiki>=</nowiki> Withoud, Wojszwil <nowiki>=</nowiki> Wajswiltis <nowiki>=</nowiki> Wissewalde <nowiki>=</nowiki> Wsiewołod, wreszcie, nasz Budiwid <nowiki>=</nowiki> Putuwer <nowiki>=</nowiki> Butywidas <nowiki>=</nowiki> Budwietis <nowiki>=</nowiki> Botwid. <…> Nadto uważam za pochodne z języków skandynawskich imiona kończące się na wil względnie wiłaś, jak Dawiłas, Gintwiłas, Gerdwiłas, Radziwiłas etc. lub na mont (mantas) jak Narymont, Jamont, Skomont, Dowmont etc. Te ostatnie wydają mi się kształtowane według germańskiego wzoru jak Edmund, Egmont, Zygmunt. Przypisywanie tym imionom pochodzenia rdzennie bałtyckiego wydaje mi się bezcelowem naciąganiem rzeczywistości»|скарочана}}<ref>Puzyna J. Sukcesorowie Trojdena // Ateneum Wileńskie. Z. 1, 1938. S. 14—15.</ref>}}. Тое, што імёны літоўскіх князёў і баяраў мелі паўночнагерманскае, а не жамойцкае паходжаньне, адзначаў народжаны і выхаваны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] дзяржаўны дзяяч [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] генэрал [[Люцыян Жалігоўскі]]<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 23—25.</ref>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] (1904—1974), які ў 1934—1938 гадох выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], у сваім дакладзе<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref> на Першым Міжнародным кангрэсе тапанімікі і антрапанімікі ў Парыжы (1938 год) зазначыў, што «''нават сёньня амаль усе літоўскія шляхецкія імёны маюць гоцкае паходжаньне''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Aujourd’hui encore, la presque totalité des noms de noblesse lituaniens sont d’origine gotique»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Voies et impasses de la toponymie lituanienne // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1958. P. 126.</ref>. На падставе ўласных шматгадовых дасьледаваньнях ён прыйшоў да высновы, што многія літоўскія ўласныя імёны альбо будуюцца паводле германскіх, альбо ёсьць запазычанымі з германскіх<ref>Юркенас Ю. Проблема отражения так называемых «древнеевропейских» элементов в антропонимии // Kalbotyra. № 33 (2), 1981. С. 28.</ref>. У 1948 годзе Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што [[Гіпотэза|гіпатэтычныя]] [[Балтыйскія мовы|балтыйскія]] этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці{{Заўвага|{{мова-fr|«Tout ce qui a été dit depuis cinquante ans à ce sujet par Bezzenberger, Gerullis, Trautmann, Būga et Salys est absolument dénué de valeur»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Пераканаўчасьць пададзенай Раймондам Шмітляйнам аргумэнтацыі наконт літоўскіх імёнаў з [[Двухасноўнае імя|асновай]] ''-монт-'' ([[Жыгімонт]] ды іншыя) засьведчыў амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Па працяглым маўчаньні зь летувіскага боку<ref>Vanagas A. Raymond Schmittlein, Les noms d’eau de la Lituanie // Baltistica. Nr. 1, 1966. С. 97—98.</ref>, у 1966 годзе на старонках летувіскага савецкага часопісу «Baltistica» зьявілася рэцэнзія летувіскага савецкага тапаніміста [[Аляксандрас Ванагас|Аляксандраса Ванагаса]]<ref>Vanagas A. Raymond Schmittlein, Les noms d’eau de la Lituanie // Baltistica. Nr. 1, 1966. С. 97—102.</ref> з рэзкай крытыкай гэтых высноваў і наступнай заявай: «''што да повязі літоўскай антрапаніміі з германскай, то трэба падкрэсьліць складанасьць гэтага пытаньня''». Аднак прытым Ванагас мусіў быў прызнаць, што «''падабенства паміж некаторымі найбольш старажытнымі літоўскімі і германскімі антрапонімамі сапраўды існуе''»<ref>Юркенас Ю. Проблема отражения так называемых «древнеевропейских» элементов в антропонимии // Kalbotyra. № 33 (2), 1981. С. 28—29.</ref>. У 1989 годзе навуковая супольнасьць Летувы фактычна прызнала, што сэнс складаных імёнаў сярэднявечнай літоўскай шляхты цяжка патлумачыць з пункту гледжаньня летувіскай мовы<ref>Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. С. 121.</ref>{{Заўвага|У адпаведным выданьні (энцыкляпэдыя «Литва») гэта тлумачылася тым, што г.зв. «старажытныя летувіскія» двухасноўныя імёны (у адрозьнасьць ад аналягічных [[Славянскія мовы|славянскіх]]) нібы гістарычна страцілі сваю [[сэмантыка|сэмантыку]], тым часам летувіская мова (якую параўноўваюць з [[санскрыт]]ам і [[Старажытнагрэцкая мова|старажытнагрэцкай мовай]]) лічыцца адной з найбольш архаічных моваў, бо яна ў найбольшай ступені захавала асаблівасьці [[праіндаэўрапейская мова|праіндаэўрапейскай мовы]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 208.</ref>}}. Летувіскі эміграцыйны лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}} у сваёй манаграфіі, выдадзенай у 2003 годзе, спасылаецца на дасьледаваньні Раймонда Шмітляйна і прызнае наяўнасьць вялікай колькасьці падобных адзінак у старажытнай літоўскай («''балтыйскай''») і германскай антрапаніміі, а таксама зазначае: «''мабыць, падабенства пералічаных адзінак у большасьці выпадкаў ня ёсьць толькі фармальным''» і што «''выпадковае падабенства вялікай колькасьці адзінак такой даўжыні ўяўляецца малаімаверным''»<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38, 132, 164.</ref>{{Заўвага|Ёзас Юркенас тлумачыць гэта альбо вынікам агульнага параджальнага працэсу, альбо вынікам узаемнага ўплыву «балтыйскіх» і германскіх антрапанімічных радоў<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 108.</ref>. Аднак ён не падае хоць-якіх гістарычных сьведчаньняў або іншых аргумэнтаў на карысьць гіпатэтычнага ўплыву «старажытных балтаў» на старажытных германцаў}} ([[Гаўдземунда (імя)|Гаўдземунда]] — ''Gaudemund'', [[Вільгейда]] — ''Williheid'', [[Скірмант|Скірмунт]] — ''Sciremunt'', [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]] — ''Teutgerdis'', [[Таўтвід]] — ''Teutwidis'', [[Румбольд]] — ''Rumbold'', [[Германт]] — ''Germont'', [[Валімонт]] — ''Walmont'', [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]] — ''Mundgerd'', [[Монтвіл|Мунтвіл]] — ''Muntwil'', [[Талімонт (імя)|Талімунт]] — ''Talamund'', [[Эйсімонт|Эйсмунт]] — ''Eismund'', [[Саргоўд]] — ''Saregaud'', [[Відзігайла]] — ''Widigail'', [[Бірыбольд]] — ''Beribald'', [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]] — ''Visigerd'', [[Вільгерд]] — ''Vilgerd'', [[Керстэн|Керстын]] — ''Kerstin'', [[Гендрута]] — ''Genedrudis'', [[Мантывін|Монтвін]] — ''Mondawin'', [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]] — ''Widimunt'', [[Вілімонт]] — ''Willimunt'', [[Гаштольд (імя)|Гаштольд]] — ''Gastold'', [[Нартаўт|Нарталт]] — ''Nartolt'', [[Бартаўт|Барталт]] — ''Bartolt'' ды іншыя). Тое, што вялікая колькасьць германскіх адпаведнікаў не дазваляе лічыць такія супаданьні выпадковасьцю, Юркенас адзначыў яшчэ ў 1976 годзе<ref>Юркенас Ю. Балтийские антропоосновы LIAUB-, DAG-, GUD- // Повідомлення Української ономастичної комісії. Вип. 15. — Київ: Наукова думка, 1976. [https://books.google.by/books?id=HYM-AQAAIAAJ&q=%22+%D0%982+)+%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D0%B5%D1%82+%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%22&dq=%22+%D0%982+)+%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D0%B5%D1%82+%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjHv4aks6OGAxX06wIHHWurCu0Q6AF6BAgHEAI С. 8].</ref>. Спэцыяліст у галіне анамастыкі [[Ігар Капылоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што навуковая супольнасьць не прымае летувіскіх этымалёгіяў імёнаў ліцьвінаў<ref>Капылоў І. [http://csl.bas-net.by/press-nan/2012/08/08_yagaily.pdf Ягайлы] // [[Звязда]]. 8 жніўня 2012 г.</ref><ref>Капылоў І. [https://web.archive.org/web/20230122131427/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8054 Гедзіміны] // [[Звязда]]. № 85, 8 мая 2012. С. 4.</ref><ref>Капылоў І. Радзівілы // [[Звязда]]. № 47 (27162), 13 сакавіка 2012 г.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]]{{Заўвага|Пра падабенства вялікай колькасьці кельцкіх і германскіх складаных антрапонімаў пісаў яшчэ нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ганс Краэ||en|Hans Krahe}}<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 36.</ref>}} іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную з наступных прычынаў<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>: * Нерэпрэзэнтатыўнасьць лексычнага фонду летувіскай мовы для вытлумачэньня падобных імёнаў{{Заўвага|Напрыклад, імя [[Гедзімін (імя)|Гедзімін]] нібы мусіць тлумачыцца ад летувіскіх словаў «журыцца» і «думка», імя [[Даўспрунг (імя)|Даўспрунг]] — ад «шмат» і «душыцца», імя [[Любарт (імя)|Любарт]] — ад «спыняць» і «лаяць», імя [[Гедыгольд|Гедыгоўд]] — ад «журыцца» і «лавіць», імя [[Скіргайла (імя)|Скіргайла]] — ад «вылучаць» і «шкадаваць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 9.</ref>. Дасьледнік Уладзімер Ягораў зьвяртае ўвагу на тое, што дзеля тлумачэньня зь летувіскай мовы імёнаў з [[Двухасноўнае імя|асновамі]] ''-віт-'' і ''-від-'' ([[Вітаўт (імя)|Вітаўт]], [[Віцень (імя)|Віцень]], [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]], [[Будзівід (імя)|Будзівід]] і г. д.) летувіскія аўтары ўжываюць форму дзеяслова ў трэцяй асобе мінулага часу (''išvydo''), тым часам у [[інфінітыў|інфінітыве]] (''išvysti'' — убачыць) і аснове цяперашняга часу (''išvyst-'') гэтага ж дзеяслова няма спалучэньня ''vyd-''<ref>Егоров В. Б. [http://inbelhist.org/litva-versus-belarus-vzglyad-so-storony/ Литва versus Беларусь? Взгляд со стороны] // Великий миф маленькой Летувы: сборник статей / [[Анатоль Тарас|А. Е. Тарас]]. — IBIK, 2016.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх мовах]] азначэньне заўсёды мусіць стаяць перад азначаным словам, таму пры тлумачэньні імёнаў з другой асновай ''-таўт-'' (Вітаўт, [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]], [[Гаштольд (імя)|Гастаўт]], [[Гетаўт (імя)|Гетаўт]], [[Контаўт (імя)|Контаўт]] і г. д.) зь летувіскай мовы азначанае слова мае быць ''tauta'' — «народ», якое ні пры якіх азначэньнях ня можа быць імем чалавека, таму гэтыя імёны для летувісаў — чужыя<ref name="Laskou-1993">[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15.</ref>}} (прытым абсалютная большасьць словаў, запісаных у сучасным [[Вялікі слоўнік летувіскай мовы|Вялікім слоўніку летувіскай мовы]], нідзе не фіксуецца да XIX стагодзьдзя{{Заўвага|Напрыклад, слова ''mantà'' з асноўным значэньнем 'рухомая маёмасьць', ад якога ў рэчышчы палітыкі летувізацыі спрабуюць выводзіць германскую іменную аснову [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]], упершыню зьяўляецца толькі ў слоўніку 1894 году ў форме ''monta''<ref>Skardžius P. Lit. zweistämmige Personennamen mit mant- und mantà „bewegliche Habe“ // Zeitschrift für Slavische Philologie. Bd. 29, Nr. 1, 1960. S. 148.</ref>, тым часам адзіны выдадзены ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскіх словаў ''gailas'' (зь нібы застарэлым значэньнем 'моцны', якое спрабуюць зьвязваць з асновай [[Гайла (імя)|-гайл-]]), ''gedauti'' ([[Геда|-гед-]]), ''girdė́ti'' ([[Герда|-герд-]]), ''mintis'' ([[Мін|-мін-]]), ''tauta'' ([[Тэўда (імя)|-тэўт-]])}}<ref>Виргиниюс Мисюнас, [https://geraldika.ru/article/32700?fbclid=IwAR28m-i_KnAC_5VGdQo4pIQez1zx3I6BcS0mFsqLfZBX7VunHv0VXpquyZM Витис: возникновение литовского названия Погони], geraldika.ru, 2.10.2012 г.</ref>) * Перадача ў летувіскай мове націскнога ''о'' праз ''а''{{Заўвага|Як паказвае Іван Ласкоў, у беларускай мове (з улікам уласьцівага ёй [[Аканьне|аканьня]]) не магла адбывацца замена націскнога «а» на «о», то бок пры запісе «на слых» замена «Мант» на «Монт» была немагчымай. Адпаведна, летувіскія формы «Жыгімантас», «Нарымантас» і падобныя не маглі быць першаснымі<ref name="Laskou-1993"/>}} * Брак у двух[[Аснова слова|асноўных]] летувіскіх словах злучальных галосных{{Заўвага|Імёны [[Гедзімін (імя)|Гедз-і-мін]], [[Альгімонт|Альг-і-монт]], [[Карыбут (імя)|Кар-ы-бут]], [[Карыгайла (імя)|Кар-ы-гайла]], [[Мантыгайла (імя)|Мант-ы-гайла]], [[Радзівіл (імя)|Радз-і-віл]], [[Таўцівіл (імя)|Таўц-і-віл]] ды іншыя маюць неўласьцівыя для летувіскай мовы злучальныя галосныя<ref name="Laskou-1993"/>}} * Перакручваньне генэтычных асноваў імёнаў у летувіскай перадачы{{Заўвага|Напрыклад, імя [[Ягайла (імя)|Ягайла]] перарабляецца ў Ёгаля, каб патлумачыць яго ад [[Летувіская мова|лет.]] joti 'ехаць конна' і galia 'моц', імя [[Явойша]] — у Ёвайша, каб патлумачыць ад «ехаць конна» і «гасьцінны» і г. д.<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 9.</ref>}} Увогуле, сучасныя беларускія мовазнаўцы адзначаюць слушнасьць меркаваньня пра германска-кельцкае паходжаньне імёнаў ліцьвінаў<ref>Мезенка Г. Віцебшчына ва ўласных іменах: мінулае і сучаснасць. — Віцебск, 2006. С. 14.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў. Сярод германскіх рысаў імёнаў ліцьвінаў ён адзначае захаваньне спалучэньняў ''-ск-'' і ''-св-'' (Скірмунт, [[Свалегед (імя)|Свальгед]]), уласьцівае для германскіх моваў і неўласьцівае для ўсходнебалтыйскіх, наяўнасьць дыфтонгу ''-эй-'' ([[Эйвільд]], [[Эймант]]), якога няма ў летувіскай мове, а таксама ўласьцівыя для германскіх імёнаў канчаткі ''-ен'' ([[Гердзень (імя)|Гердзень]], [[Тройдзень (імя)|Тройдзень]], [[Віцень (імя)|Віцень]]), ''-уд/-ут'' ([[Гердут (імя)|Гердуд]], [[Кейстут (імя)|Кейстут]], [[Яўнут (імя)|Яўнут]]) і ''-іла'', ''-ула'' ([[Вайдзіла (імя)|Вайдыла]], [[Віршыла|Віршула]]), якіх няма ў балтыйскіх імёнах<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. На карысьць унутранага ўсходнегерманскага ([[Готы|гоцкага]]) уплыву ў [[Літва|Літве]] і яго ўзьдзеяньня на ўрадавым узроўні сьведчыць наяўнасьць вялікай колькасьці рэліктаў усходнегерманскай мовы ва ўрадавай лексыцы Вялікага Княства Літоўскага (сок, дзякла, скарб, скарга, шкода, харугва, скрыня, грунт, копа, бонда, рум ды іншае) — як і германізмаў у базавай лексыцы беларускай мовы (буда, дах, рада, дзякуй, боты, гмах, кошт, струмень, гвалт, варта, мусіць, трапіць, рахаваць ды іншае)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29—31.</ref>. Як падсумоўвае Алёхна Дайліда, ''«[[Летувізацыя|„Балтыйская“ тэорыя]] не пацьверджана нічым наогул (у тым ліку і імёнамі). Балтыйская тэорыя не адлюстроўвае ніякіх гістарычных рэаліяў, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня [[Езуіты|езуітаў]] проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]], распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] германскае шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх балтыйскіх плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы выняткова [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы»''<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. === Параўнальная табліца з германскімі адпаведнікамі === {{Аўтанумарацыя табліцы | {{ {| cellspacing="1" cellpadding="10" style="width: 100%; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|ВКЛ}} align="center" ! № !! Імя !! Тоеснае імя (зь перастаноўкай [[Двухасноўнае імя|асноваў]]) !! Германскі адпаведнік !! Германскі адпаведнік тоеснага імя{{Заўвага|Адпаведнікі зь перастаноўкай іменных асноваў прызнае летувіскі эміграцыйны лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 108.</ref>}} |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аба]]'''{{Заўвага|'''Вылучаным''' пазначаюцца імёны, якія маюць поўныя германскія адпаведнікі}} | — | ''Abo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абека|Абека (Абіка, Абака)]]'''{{Заўвага|У дужках даюцца характэрныя варыяцыі імя паводле напісаньня ў гістарычных крыніцах}} | — | ''Abbeco'' (''Abbiko'', ''Abbaco'') <br> Abo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абель|Абель (Абіль)]]''' | — | ''Abel'' (''Abilo'') <br> Abo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абор|Абор (Абар, Абэр, Абер)]]''' | | ''Abar'' (''Abor''{{Заўвага|name="Польшча"|Азначалася ў Польшчы, дзе германскія імёны бытавалі ўжо ў XIII ст.}}, Aber) <br> Abo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абуд|Абуд (Абод, Абут, Ябут)]]'''{{Заўвага|У інвэнтарах ВКЛ таксама азначаюцца наступныя чаргаваньні: Адам / Ядам (Адамава / Ядамава, Адамовіч / Ядамовіч)<ref>A. Vardų ir pavadinimų rodyklė // Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 1.</ref>, Андрэй / Яндрэй, Анікей / Янікей<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 387, 391, 425, 436.</ref>}} | | ''Abbud'' (''Abbod'', ''Abbott'') <br> Abo + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абрат]]''' | | ''Abrada'' (''Abrat'') <br> Abo + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агі|Агі (Ака, Ека, Яга, Яка)]]''' | — | ''Agi'' (''Egi'', ''Jag''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агіла|Агіль (Ягіл)]]''' | — | ''Agilus'' (''Egilo'') <br> Agi (Egi) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аген|Аген (Агін, Ягін, Якін)]]''' | — | ''Agenus'' (''Agin'', ''Egen'', ''Ekino'') <br> Agi (Egi) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Якш|Якш (Якша, Акша, Агша)]]''' | — | ''Akisch'' (''Ecksch'', ''Якша''{{Заўвага|Азначалася ў [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарадзе]]}}) <br> Agi (Egi) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Якбут]]''' | | ''Acbuto'' (''Acbod'') <br> Agi (Egi) + Boto (Buto) <br> Agi (Egi) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягвін|Ягвін (Яквін)]]''' | | ''Agwin'' (''Acwin'', ''Ecuin'') <br> Agi (Egi) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягайла (імя)|Ягайла (Ягейла, Ягела, Якейла, Агела, Агайла, Акайла, Ягіл)]]''' | | ''Aggalo'' (''Egelo'', ''Ageila'', ''Agela'', ''Eggel'', ''Egila'') <br> Agi (Jag) + Gailo (Gelo) <br> Agi (Jag) + -l- <br> ''Jogello'' (''Iagellus'', ''Jogallus'') <br> Jo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягінт|Ягінт (Агінт, Эгінт, Егінт, Ягент)]]''' | | ''Aginto'' (''Egind'') <br> Agi (Egi) + Gento (Gendo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягірд|Ягірд (Эгерд, Агірд, Эгірд, Егерт)]]''' | | ''Ægirdh'' (''Eggerd'', ''Agard'', ''Egert'', ''Aaggaard'') <br> Agi (Jag) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягоўд|Ягоўд (Ягалд, Ягольт, Аколд)]]''' | | ''Agold'' (''Egold'', ''Egolt'', ''Agoult'') <br> Agi (Egi) + Waldo <br> Agi (Egi) + Goldo <br> ''Ágautr'' <br> Agi (Egi) + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягуці|Ягуці (Ягут, Ягуць, Акут, Якуці, Якуць)]]''' | | ''Águti'' (''Agut'', ''Akuti'') <br> Agi (Jag) + Gudo (Guta) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Акунд|Акунд (Якунт, Яконт)]]''' | | ''Agundia'' (''Jaconta'') <br> Agi (Jag) + Gunth (Cund) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агар (імя)|Агар (Ягер)]] | | ''Agar'' (''Egiheri'') <br> Agi + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Акман|Акман (Якіман, Экман, Ягеман)]]''' | | ''Ackmann'' (''Akemann'', ''Eckmann'', ''Egiman'') <br> Agi (Egi) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягмін|Ягмін (Агмін, Ягімін, Акмін, Якмін)]]''' | | ''Agminus'' (''Egiminus'', ''Jagmyn''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Jakmyn''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Agi (Egi) + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агімонт|Агімонт (Агамонт, Экмунд)]]''' | | ''Agimunt'' (''Agamont'', ''Agamundus'', ''Egmond'', ''Egmont'') <br> Agi + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ала (мужчынскае імя)|Ала (Ела)]]''' | — | ''Alo'' (''Allo'', ''Elo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алейка|Алейка (Алека)]]''' | — | ''Allecke'' (''Alico'') <br> Alo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аліта (імя)|Аліта (Алета, Алата)]]''' | — | ''Alitta'' (''Alathe'') <br> Alo + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аліш|Аліш (Альш, Гальш)]]''' | — | ''Allisch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Alsch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Halsch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Alo + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альбэрт|Альбэрт (Альберт, Аўбарт)]]''' | | ''Albert'' (''Albart'', ''Aubert') <br> Alo + Bert <br> Athal + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альбут|Альбут (Альбот, Яльбут)]]''' | | ''Albot'' (''Elbot'', ''Albóðr'', ''Albutt'') <br> Alo + Boto (Buto) <br> Athal + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альвін]]''' | | ''Alwin'' (''Alwini'') <br> Alo + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альвіс]]''' | | ''Alvis'' (''Alois'') <br> Alo + Wis | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгерд (імя)|Альгерд (Альгерт, Альгард, Алігард, Альгарт, Гэльгерд, Гольгерт, Ольгерд, Альгірд)]]''' | | ''Algerd'' (''Algeard'', ''Algerðr'', ''Algert'', ''Algardus'', ''Algart'', ''Olgard'', ''Hallgerðr'', ''Halgardus'', ''Algiert'') <br> Alo + Gerd (Gardo) <br> Helgi (Alko) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алгет|Алгет (Альгет, Элгет)]]''' | | ''Alget'' (''Aalgidis'') <br> Alo + Gedo (Geto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алігут|Алігут (Алгуць, Аўгут, Аўгуць)]]''' | | ''Algut'' (''Alugod'') <br> Alo + Gudo (Guta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альман|Альман (Алеман, Эльман)]]''' | | ''Alman'' (''Alemann'', ''Ellmann'') <br> Alo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альмін]]''' | | ''Almin'' (''Almen'') <br> Alo + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яльмуд]]''' | | ''Alamud'' (''Almudis'') <br> Alo + Mot (Muta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аламунт|Аламунт (Альмонт, Эльмонт, Ялмонт)]]''' | | ''Alamunt'' (''Almunt'', ''Almond'', ''Elmund'') <br> Alo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Олда|Олда (Ольда, Голда, Оўда, Аўда)]]''' | — | ''Aldo'' (''Olda'', ''Holt''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> ''Audo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Алдыка|Алдыка (Олдыка, Аўдзіка, Галдык, Гольдзіка)]]''' | — | ''Aldiko'' <br> Aldo + -k- <br> ''Audeca'' <br> Audo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Альдона|Альдона (Алдунь)]]''' | — | ''Aldona'' (''Aldun'', ''Aldonis'') <br> Aldo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аўтаўт]]''' | | ''Altolt'' (''Aldaud'', ''Autaut'') <br> Aldo + Waldo (Walt) <br> ''Autald'' <br> Audo (Auto) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яўтар|Яўтар (Алтар, Гаўтар)]]''' | | ''Althar'' (''Alterius'', ''Autier'') <br> Aldo (Holt) + Heri (Hari) <br> ''Authar'' (''Hauthar'', ''Hautar'') <br> Audo (Auto) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алег|Алько (Алек, Алех, Ольг, Эльг, Аўг)]]''' | — | ''Helgi'' (''Alko'', ''Alacho'', ''Elgo'', ''Algo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вольга|Вольга (Олюшка, Олюхна)]]''' | — | ''Hélga'' (''Helca'', ''Helcha'', ''Alga''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Holga''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгін|Альгін (Элькін, Аўгін, Яўгін, Вольгін)]]''' | — | ''Heligin'' (''Alkin'') <br> Helgi (Algo) + -n-<br> ''Augino'' <br> Augo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгіш]]''' | — | ''Halgasch'' (''Halgas''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Helgi (Algo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгмін|Альгмін (Альхімен, Алькмін, Алігімін)]]''' | [[Мінялк]] | ''Algmine'' <br> Helgi (Algo) + Minno <br> ''Alechmannus'' (''Alkeman'', ''Algman'') <br> Helgi (Alko) + Mann | ''Minalgo'' <br> Minno + Helgi (Alko) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгімонт|Альгімонт (Альгімунд, Альгімунт, Алькімонт, Аўгімонт, Аўгімунд, Аўгімунт)]]''' | | ''Algemundus'' (''Ealgmund'', ''Alkemund'', ''Alhmunt'', ''Alchemont'') <br> Helgi (Algo) + Mund (Munt) <br> ''Augemundus'' (''Augemundr'') <br> Augo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Амал|Амал (Амэла, Амаль, Амуль, Аміль, Яміль)]]''' | — | ''Amal'' (''Amelo'', ''Amul'', ''Amil'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яр (імя)|Яр (Ар)]]''' | — | ''Aro'' (''Ahr'') <br> Aro + Mann | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярыла (імя)|Ярыла (Арэла, Арэль, Ярала, Эрэла)]]''' | — | ''Arila'' <br> Aro + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярун|Ярун (Арун, Аруна)]]''' | — | ''Arun'' (''Eruni'', ''Aruna'') <br> Aro + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярунд|Ярунд (Яранд, Аранд, Арант)]]''' | — | ''Jarund'' (''Arant'', ''Jarant'') <br> Aro + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арбут|Арбут (Арбуд, Арбот)]]''' | | ''Árbót'' (''Arbod'') <br> Aro + Boto (Buto) <br> Aro + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арвід|Арвід (Ярвід, Арвіт)]]''' | | ''Arvid'' (''Arwit'') <br> Aro + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арвіст|Арвіст (Гервіст)]]''' | | ''Ariovist'' (''Arwist'', ''Arwesth'') <br> Aro + West (Viste) <br> Heri (Hari) + West (Viste) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арыгольд|Арыгольд (Арыгалд, Яргалт)]]''' | | ''Aregaudus'' <br> Aro + Gaudo <br> ''Hargold'' <br> Heri (Hari) + Goldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арман|Арман (Арыман, Ярман, Ярыман, Яроман)]]''' | | ''Arman'' (''Ariman'') <br> Aro + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Армін (імя)|Ярмін (Армін, Ярэмін, Ярамін)]]''' | | ''Armin'' (''Arimin'') <br> Aro + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярмуць|Ярмут (Ярмуць, Армуць, Армот)]]''' | | ''Armuth'' <br> Aro + Mot (Muto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярмунд|Ярмунд (Армонт, Арамонт, Ярмонт)]]''' | | ''Armund'' (''Armunt'', ''Arimondus'', ''Eremunt'') <br> Aro + Mund | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яруд|Яруд (Арод, Арут, Ярут)]]''' | | ''Arodus'' (''Aruth'') <br> Aro + Hrodo (Ruodo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярна|Ярна (Арн, Аран, Яран, Арнь, Ярань)]]''' | — | ''Arno'' (''Arn'', ''Aran'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арнольд|Арнольд (Ярнольт)]]''' | | ''Arnold'' (''Arnolt'', ''Ernold'') <br> Aro (Arno) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арнат (імя)|Арнат (Ярнат, Эрнат)]]''' | | ''Arnad'' (''Arnato'') <br> Aro (Arno) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Арбш]]''' | — | ''Erbsch'' (''Erbisch'') <br> Arbo (Erbo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярг]]''' | — | ''Argo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аргела|Аргела (Аргель, Яргель, Аргуль, Аргла, Яргла)]]''' | — | ''Argelo'' (''Argila'') <br> Argo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ашка|Ашка (Аска, Яска, Еска, Еш)]]''' | — | ''Asco'' (''Asc'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яскіль|Яскіль (Яскель, Яскал, Ашкіла, Ашкела)]]''' | — | ''Ascila'' (''Eskil'', ''Eskel'', ''Ascalo'') <br> Asco + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аскольд (імя)|Аскольд (Яскольд, Яскольт, Яскулд, Яскулт, Яшчолд)]]''' | | ''Askold'' (''Ascolt'', ''Aschhold'') <br> Asco + Waldo (Walt) <br> ''Höskuldr'' <br> Hatho + Sculd | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Азьвін|Азьвін (Ясьвін)]]''' | | ''Asvin'' (''Assuin'', ''Aschwin'') <br> Asco + Wino <br> Asi + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аскера|Аскера (Аскер, Ашкер)]]''' | | ''Ascher'' (''Ascar'') <br> Asco + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Есьман|Есьман (Ясьман, Яшман, Ешман, Эсьман, Эсман)]]''' | | ''Eschmann'' (''Esmann'', ''Ascman'', ''Asman'') <br> Asco + Mann <br> Asi + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ясмант|Ясмант (Асмонт, Ашмонт, Есмунт, Ясмонт, Есьмант, Яшмант, Эсмунт)]]''' | | ''Asmunt'' (''Ascmund'', ''Eschmunt'') <br> Asco + Mund (Munt) <br> ''Osmond'' <br> Asi + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ас (імя)|Ас (Ась, Азь)]]''' | — | ''Asi'' (''Aso'', ''Osi'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Азела|Азела (Асіла, Ясіла, Ясель, Эзель)]]''' | — | ''Aselo'' (''Asilo'', ''Esilo'') <br> Asi + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асен|Асен (Асін, Ясін, Ашын)]]''' | — | ''Asin'' (''Asen'') <br> Asi + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Азбут|Азбут (Язбут)]]''' | | ''Ásboð'' <br> Asi + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясвад]]''' | | ''Asuad'' <br> Asi + Wado | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясоўд|Ясоўд (Асвальд)]]''' | | ''Asold'' (''Asuald'', ''Oswald'') <br> Asi + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясьвід|Ясьвід (Ашвід)]]''' | | ''Asvid'' (''Esvid'', ''Ásviðr'') <br> Asi + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясьвіл|Ясьвіл (Асьвіл, Ашвіла)]]''' | | ''Aswill'' <br> Asi + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясьвільт]]''' | | ''Asvild'' <br> Asi + Wilto (Wildo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Азгайла]]''' | | ''Easgel'' (''Esgel'') <br> Asi + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яскаўт|Яскаўт (Язкаўт)]]''' | | ''Askaut'' (''Ásgautr'', ''Oskautr'') <br> Asi + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эзгірд]]''' | | ''Esgerd'' (''Asgird'', ''Asgart'', ''Osgerd'') <br> Asi (Osi) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эзгін|Эзгін (Азгін, Ашкін, Ажгін)]]''' | | ''Eskin'' (''Esgen'') <br> Asi + -kin <br> Asi + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Осман|Асман (Осман, Ашман, Ясман)]]''' | | ''Osman'' (''Asman'') <br> Asi (Osi) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асьміна (імя)|Асьміна (Ашміна, Ашмена, Ясьмін, Яшмін, Эсьмін)]]''' | | ''Osminna'' <br> Asi (Osi) + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асмот|Асмот (Ашмот, Ясмут)]]''' | | ''Asmot'' (''Asmuot'') <br> Asi + Mot | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асінар (імя)|Ашнар]]''' | | ''Asnar'' (''Asinar'') <br> Asi + Noro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яст|Яст (Асьць, Яшт)]]''' | — | ''Ast'' (''Osta'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Асьцейка|Асьцейка (Асьцека, Осьцік, Ясьцейка)]]''' | — | ''Oustecha'' (''Ostike'') <br> Ast (Osta) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Асьціла|Асьціла (Остэль)]]''' | — | ''Aostilo'' (''Ostell'') <br> Ast (Osta) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яштальд|Яштальд (Асталт, Аштаўт, Ястальд, Яшталт, Яштаўт)]]''' | | ''Astald'' (''Ostald'', ''Astaud'', ''Astout'', ''Austaldus'') <br> Ast (Osta) + Waldo <br> Ast (Osta) + Teudo <br> Asi (Osi) + Teudo | ''Teudasia'' <br> Teudo + Asi |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Астар|Астар (Астэр, Ясьцер)]]''' | | ''Austerius'' (''Oster'', ''Astar''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Aster''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ast (Osta) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Астрат]]''' | | ''Ostrat'' (''Ostrad'', ''Austrad'') <br> Ast (Osta) + Rado (Rato) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бабіла|Бабіла (Бабіль, Бабела, Бабель)]]''' | — | ''Babilo'' (''Babel'') <br> Babo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бат (імя)|Бат (Бад, Бадзь)]]''' | — | ''Bado'' (''Bato'', ''Bath'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Баціка|Баціка (Бадыка, Батка, Бацейка)]]''' | — | ''Badiko'' (''Battke'', ''Paticho'') <br> Bado (Bato) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бадзіла|Бадзіла (Батыла, Батэла, Батуль)]]''' | — | ''Badila'' (''Bathel'') <br> Bado (Bato) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Батаўт]]''' | | ''Batolt'' (''Badald'', ''Badaut'', ''Bataut'') <br> Bado (Bato) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бадвіла|Батвіла (Батвіл)]]''' | | ''Badvil'' (''Batwill'', ''Baduila'') <br> Bado (Bato) + Wilo | ''Willibad'' <br> Wilo + Bado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Батвін]]''' | | ''Batwin'' (''Badvin'') <br> Bado (Bato) + Wino | ''Winibad'' <br> Wino + Bado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Батар|Батар (Батэр, Бадар)]]''' | | ''Bathari'' (''Bater'', ''Bader'') <br> Bado (Bato) + Heri (Hari) | ''Heribad'' <br> Heri + Bado |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больд|Больд (Больт, Бальт, Болт, Баўд, Боўд)]]''' | — | ''Bald'' (''Boldt'', ''Bolte'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балдыка|Балдыка (Бальдыка, Бальцік, Больцік, Болдык)]]''' | — | ''Baldiko'' (''Baldicke'', ''Baltichus'') <br> Bald (Bolte) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балдзіла|Балдзіла (Больцель, Баўдзель, Балціла)]]''' | — | ''Baldilo'' (''Baldellus'') <br> Bald (Bolte) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальцін|Бальцін (Бальтын, Балтэн)]]''' | — | ''Baltin'' (''Balden'') <br> Bald (Bolte) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больдун|Больдун (Болтун, Бальцюн)]]''' | — | ''Baldun'' <br> Bald (Bolte) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Болташ|Болташ (Болдыш, Болдаш, Больдаш)]]''' | — | ''Boldisch'' (''Boltsch'') <br> Bald (Bolte) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальдвін]]''' | | ''Baldwin'' <br> Bald + Wino | ''Winibald'' <br> Wino + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больдаг]]''' | | ''Baldag'' <br> Bald (Bolte) + Dago | ''Dacbold'' <br> Dago + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальтэр|Бальтэр (Болдэр, Балтр)]]''' | | ''Balterus'' (''Bolder'', ''Baldheri'') <br> Bald + Heri | ''Eribald'' (''Haribald'') <br> Heri + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальтарт|Бальтарт (Балторт)]]''' | | ''Baltardus'' (''Balthart'') <br> Bald + Hardt (Hart) | ''Artbald'' (''Hartbald'') <br> Hardt (Hart) + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балтман|Балтман (Бальман, Больман)]]''' | | ''Baldman'' (''Balman'', ''Bollmann'') <br> Bald + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Баўдамір]]''' | | ''Baldomer'' <br> Bald + Mero (Miro) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Болтрык|Болтрык (Бальтрык, Бальдрых, Боўтрык)]]''' | [[Рыбалт]] | ''Boldericus'' (''Baldrich'', ''Baldric'') <br> Bald (Boldt) + Rick | ''Ribald'' <br> Rick (Rih) + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балтрым|Балтрым (Баўтрым)]]''' | | ''Baldrim'' <br> Bald + Rim | ''Rimbald'' (''Rimbold'') <br> Rim + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балтрун|Балтрун (Бальтрун, Баўтрун)]]''' | | ''Baltrun'' (''Baldrun'') <br> Bald + Runo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальтрут|Бальтрут (Балтрот)]]''' | | ''Baltrudis'' <br> Bald + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бар (імя)|Бар (Бара, Пара)]]''' | — | ''Baro'' (''Paro'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барэйка|Барэйка (Барака, Барэка, Барык, Парэйка, Парык)]]''' | — | ''Bareke'' (''Barocho'', ''Baricke'') <br> Baro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барыла|Барыла (Барэль, Парыла)]]''' | — | ''Barilo'' (''Barrell'', ''Parrell'') <br> Baro + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барут (імя)|Барут (Баруць, Парут)]]''' | — | ''Baruthus'' (''Baruth''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Baro + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвід|Барвід (Парвід)]]''' | | ''Barvid'' (''Barwidus'') <br> Baro + Wido | ''Widbor''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Widebor''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Wido + Baro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвік]]''' | | ''Barwic'' (''Barwig'') <br> Baro + Wigo (Wic) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвін|Барвін (Борвін, Парвін)]]''' | [[Вінбор]] | ''Barwin''{{Заўвага|[[Старэйшая рыфмаваная хроніка]] пра «''Барвіна з земляў [[Вэнэды|вэнэдаў]]''» — [[Генрых Борвін I|Генрыха Борвіна I]]}} <br> Baro + Wino | ''Wimber'' <br> Wino + Bеro <br> Wino + Baro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвойн]]''' | | ''Barwein'' (''Berwein'') <br> Baro + Wino (Weine) <br> Baro + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Баргайла|Баргайла (Баргаль, Баргель)]]''' | | ''Bargeil'' (''Bargel''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Baro + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барконт]]''' | | ''Bargund'' (''Pargunt'') <br> Baro (Paro) + Gunth (Cund) | ''Gundabari'' <br> Gunth (Cund) + Baro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барман|Барман (Парман)]]''' | | ''Barmann'' (''Parmann'') <br> Baro (Paro) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Барда|Барда (Барта)]]''' | — | ''Bardo'' (''Barto'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бардзіла|Бардзіла (Бартэль)]]''' | — | ''Bardilo'' (''Bartel'') <br> Bardo (Barto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Барцін|Барцін (Бардзін)]]''' | — | ''Bardinus'' (''Barten''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Bardo (Barto) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бартаўт|Бартаўт (Барталт, Бартальт, Бартальд, Партаўт)]]''' | | ''Bartolt'' (''Bartaud'', ''Bartaut'', ''Bartold'') <br> Bardo (Barto) + Waldo (Walt) <br> Bert + Waldo (Walt) <br> Bardo + Teudo (Taut) | ''Teutbard'' <br> Teudo (Teuth) + Bard |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бень|Бень (Бін, Бінь)]]''' | — | ''Beno'' (''Ben'', ''Bino'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінейка|Бінейка (Бенека, Беніка, Бінека)]]''' | — | ''Binnecke'' (''Beneko'', ''Bennico'') <br> Beno (Bino) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінель|Бінель (Бэнэль)]]''' | — | ''Benilo'' <br> Beno (Bino) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Беняш|Беняш (Бенеш, Бенюш)]]''' | — | ''Bensch'' (''Byenyasch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Benesch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Benas''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Beno + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінгель]]''' | | ''Bengel'' <br> Beno + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бенат]]''' | | ''Bennato'' (''Bennat'') <br> Beno + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінэрт]]''' | | ''Benert'' (''Benehard'') <br> Beno (Bino) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бімунт]]''' | | ''Bemund'' <br> Beno (Bino) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бера|Бера (Біра, Пера)]]''' | — | ''Bero'' (''Biro'', ''Pero'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірэйка|Бірэйка (Бэрэйка, Бярэйка, Берыка, Бірык, Бірка, Берка, Пірыка, Пірка)]]''' | — | ''Birico'' (''Berico'', ''Bereke'', ''Birke'', ''Piricho'', ''Pircho'') <br> Bero (Biro) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірыла|Бірыла (Бярыла, Бярэла, Бірэла, Берыль, Бірыль, Біруль, Берла)]]''' | — | ''Berila'' (''Berela'', ''Berul'') <br> Bero (Biro) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірын (імя)|Берэн (Бірын, Бірэн)]]''' | — | ''Beren'' (''Birin'') <br> Bero (Biro) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірута (імя)|Бірута (Бірот, Бярута, Бірут, Біруць, Бэрот, Берут, Пірут, Перут)]]''' | — | ''Bierotte'' (''Biruth'', ''Bierott'') <br> Bero (Biro) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірыбольд]]''' | | ''Beribald'' <br> Bero (Biro) + Bald (Boldt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрвольд|Бэрвольд (Бэрвальд, Бэрвэльт)]]''' | | ''Berwoldus'' (''Beroald'') <br> Bero + Wald | ''Waldpero'' <br> Wald + Biro (Bero) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрвід|Бэрвід (Бірвід)]]''' | | ''Berwid'' <br> Bero + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Пэрвайн|Пэрвайн (Пэрвэйн, Пярвойнь)]]''' | | ''Perwein'' <br> Bero (Pero) + Wino (Weine) <br> Bero (Pero) + Uuenna | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Беркін|Беркін (Беркен, Бергін, Пергін)]]''' | | ''Berekin'' (''Beregen'', ''Perkin'') <br> Bero + -kin <br> Bero + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірат|Бірат (Берэт, Бірэта, Перат)]]''' | | ''Beradt'' (''Bereth'', ''Perret'') <br> Bero (Biro) + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэргарт (імя)|Бэргарт]]''' | | ''Berhard'' <br> Bero + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Перман|Перман (Бэрман, Бірман, Пэрман, Парман, Бірмэн, Бермень)]]''' | | ''Perman'' (''Berman'', ''Parmann'', ''Pirrmann'') <br> Bero (Pero) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрымунд (імя)|Перамонт (Парымонт)]]''' | | ''Peremunt'' (''Bermondus'') <br> Bero (Pero) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ператрут]]''' | | ''Perethrud'' (''Beretrudis'') <br> Bero (Pero) + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Берн|Берн (Бэрн, Перн, Бернь, Бірн)]]''' | — | ''Bern'' (''Pern'', ''Pirn'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірнейка|Бірнейка (Бернейка, Бернека, Бэрніка)]]''' | — | ''Birnico'' (''Bernico'', ''Bernecke'') <br> Bern (Pirn) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бярнут|Бярнут (Бярнуць)]]''' | — | ''Bernuth'' (''Bernut'', ''Barnut''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Bern + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бернуш|Бернуш (Бернаш)]]''' | — | ''Bernasch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Bernisch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Bern + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрнат|Бэрнат (Бэрнад, Бернат, Бернад, Барнат, Бернят, Парнат)]]''' | | ''Bernad'' (''Bernat'', ''Pernat'') <br> Bern + Joto <br> Bern + Hatho (Adi) <br> ''Bernard'' <br> Bern + Hardt | ''Hathubern'' <br> Hatho + Bern |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрнар|Бэрнар (Бернар, Барнар, Пернар)]]''' | | ''Bernar'' (''Bernhari'', ''Pernhari'') <br> Bern + Heri (Hari) | ''Erbern'' <br> Heri + Bern |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрнард|Бэрнард (Бярнард)]]''' | | ''Bernard'' (''Bernhard'') <br> Bern + Hardt | ''Hartbern'' <br> Hardt + Bern |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бергела|Бергела (Бергель, Бэргайла, Бэргаль, Пергайла)]]''' | | ''Bergel'' (''Bergeil'', ''Bieregel'') <br> Berga + Gailo (Gelo) <br> Bero + Gailo (Gelo) <br> Berga + -l- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрт|Берт (Берць, Перць)]]''' | — | ''Bert'' (''Perht'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэртыка]]''' | — | ''Bertike'' (''Berteka'') <br> Bert + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бертэль|Бертэль (Бэртэль, Перцель, Пірціль)]]''' | — | ''Bertel'' (''Pertilo'', ''Pirthilo'') <br> Bert + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэртун]]''' | — | ''Berhtuni'' (''Perhtun'') <br> Bert + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Берташ|Берташ (Бертыш, Бірташ)]]''' | — | ''Bertasch'' (''Bertisch'') <br> Bert + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэртальд|Бэртальд (Бэртаўт, Біртаўт)]]''' | | ''Bertold'' (''Bertolt'', ''Bertaut'', ''Birtoldus'') <br> Bert + Waldo (Walt) <br> Bert + Teudo (Taut) | ''Woltbert'' <br> Waldo (Walt) + Bert <br> ''Teutbert'' <br> Teudo (Taut) + Bert |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біе (імя)|Біе]]''' | — | ''Bie'' (''Biho'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бівойна|Бівойна (Бівайн, Бівэйн)]]''' | | ''Bewein'' (''Biewine'', ''Bivinus'') <br> Bie + Wino (Weine) <br> Bie + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біят|Біят (Біён, Біюць)]]''' | | ''Byatt'' (''Bietto'') <br> Bie + Joto (Juto) <br> Bie + Hatho | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Біла (імя)|Біла (Біль)]]''' | — | ''Bilo'' (''Biel'', ''Pillo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Біліка|Біліка (Білейка, Пілейка)]]''' | — | ''Biliko'' (''Pilicho'') <br> Bilo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Білін]]''' | — | ''Bilin'' <br> Bilo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Більвін|Більвін (Пільвін)]]''' | | ''Biliwin'' (''Pilwine'') <br> Bilo (Pillo) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Біляр|Біляр (Піляр)]]''' | | ''Biller'' (''Piller'', ''Bilihar'') <br> Bilo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Більман|Більман (Біліман, Пілеман, Білмен)]]''' | | ''Billmann'' (''Biliman'', ''Pielemann'') <br> Bilo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Білімін|Білімін (Більмін)]]''' | | ''Bilmen'' <br> Bilo + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Білят|Білят (Пілят, Білат)]]''' | | ''Bilaeth'' (''Pillat'') <br> Bilo (Pillo) + Joto <br> Bilo (Pillo) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біць|Біць (Біт, Бець)]]''' | — | ''Bitto'' (''Beto'', ''Bedo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біцейка|Біцейка (Бецейка, Бэтэйка, Біцік)]]''' | — | ''Beteke'' (''Bettika'') <br> Bitto (Beto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біцель|Біцель (Бітэла, Бедэль)]]''' | — | ''Bitel'' (''Betilo'', ''Bedilo'') <br> Bitto (Beto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біцін|Біцін (Біцен)]]''' | — | ''Bitinus'' (''Bettin'') <br> Bitto (Beto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бітаўт|Бітаўт (Біталт)]]''' | | ''Bitold'' (''Betald'', ''Bidaut'', ''Bitaut'') <br> Bitto (Beto) + Waldo (Walt) <br> Bitto (Beto) + Teudo (Taut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бітар|Бітар (Бэтэр)]]''' | | ''Betharius'' <br> Bitto (Beto) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бруна|Бруна (Брунь, Прунь)]]''' | — | ''Bruno'' (''Прун'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Брунейка]]''' | — | ''Brunico'' (''Brunicho'') <br> Bruno + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бубела|Бубела (Бобель, Бубель)]]''' | — | ''Bubilo'' (''Bobel'') <br> Bubo (Bobo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бода|Буд (Буда, Бода, Будзь, Бодзь)]]''' | — | ''Bodo'' (''Budo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзейка|Будзейка (Будзека, Будзіка, Байдзейка)]]''' | — | ''Buddeke'' (''Bodico'', ''Bodeca'') <br> Bodo (Budo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзіла|Будзіла (Будэль, Бодзель)]]''' | — | ''Budilo'' (''Bodilo'', ''Budel'', ''Bodel'') <br> Bodo (Budo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзін|Будзін (Бодзен, Будэн, Бодзень, Будзень)]]''' | — | ''Budin'' (''Boden'', ''Budden'') <br> Bodo (Budo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будыш|Будыш (Бодыш, Будуш)]]''' | — | ''Bodsch'' (''Bodusz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Bodo (Budo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзівід (імя)|Будзівід (Будвід, Будзьвіт)]]''' | | ''Bodwidus'' (''Budwid'', ''Bodwith'') <br> Bodo (Budo) + Wido | ''Widbod'' <br> Wid + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзівіл|Будзівіл (Будавіл, Будвіл, Будзьвіл)]]''' | | ''Bauduilli'' (''Bodwill'', ''Budwill'') <br> Bodo (Budo) + Wilo | ''Willibodo'' <br> Wilo + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будгін|Будгін (Будкін, Бутгін, Буткін, Боткін)]]''' | | ''Budgen'' (''Budekin'', ''Bodkin'', ''Botgen'') <br> Bodo (Budo) + -kin <br> Bodo (Budo) + Ginno | ''Genobod'' <br> Ginno (Genno) + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзікід (імя)|Будзікід (Будгед)]]''' | [[Гедбуд]] | ''Budgit'' (''Bodget'', ''Botget'') <br> Bodo (Budo) + Geda (Giddo) | ''Gadbot'' <br> Geda (Gaddo) + Bodo (Budo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будар|Будар (Будэр, Бодар, Будр)]]''' | | ''Buder'' (''Boder'') <br> Bodo (Budo) + Heri (Hari) | ''Eribodo'' <br> Heri + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будрых|Будрых (Будрык)]]''' | | ''Buddrich'' (''Budrick'') <br> Bodo (Budo) + Rick (Rih) | ''Richbodo'' (''Ricbodo'') <br> Rick (Rih) + Bodo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бота|Бут (Бута, Буць, Бот, Боць)]]''' | — | ''Boto'' (''Buto'', ''Poto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Буцейка|Буцейка (Боцейка, Боцік, Бутыка, Бутка)]]''' | — | ''Butecke'' (''Butecho'', ''Botic'', ''Buttke'') <br> Boto (Buto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Буціла|Буціла (Буцель, Боціла, Боцель)]]''' | — | ''Butila'' (''Butel'', ''Botilo'') <br> Boto (Buto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Буцень|Буцень (Бутэн, Боцін, Боцінь)]]''' | — | ''Buten'' (''Botin'') <br> Boto (Buto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Боч|Боч (Буч, Бутш, Боташ)]]''' | — | ''Botsch'' (''Butisch'') <br> Boto + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутаўт (імя)|Бутаўт (Буталт, Буталд, Бутальд, Ботаўт, Ботальт, Бутэлць)]]''' | [[Вальбут]] <br> [[Тэўтабод (імя)|Таўбут]] | ''Butolt'' (''Butaldus'', ''Botaldus'', ''Boutaut'', ''Butaud'', ''Butaut'') <br> Boto (Buto) + Waldo (Walt) <br> Boto (Buto) + Teudo (Taut) | ''Waldbott'' <br> Waldo + Boto (Buto) <br> ''Teubod'' <br> Teudo (Taut) + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутвід|Бутвід (Ботвід)]]''' | [[Відбут]] | ''Butvid'' (''Botwid'') <br> Boto (Buto) + Wido | ''Wiboto'' <br> Wido + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутавіт|Бутавіт (Буцівіт, Ботвіт)]]''' | | ''Botwith'' (''Butwitt'') <br> Boto (Buto) + Wito | ''Witbot'' <br> Wito + Boto |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутвіл|Бутвіл (Ботвіл, Путвіл)]]''' | [[Вільбут]] | ''Botwill'' (''Butwill'', ''Bauduilli'') <br> Boto (Buto) + Wilo <br> Bodo (Budo) + Wilo | ''Willebut'' (''Wilbot'') <br> Wilo + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутвін|Бутвін (Ботвін, Ботвінь, Буцьвін, Бацьвін)]]''' | | ''Butwin'' (''Botwin'') <br> Boto (Buto) + Wino (Wini) <br> Bodo (Budo) + Wino | ''Uinebod'' <br> Wino + Bodo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутгель]]''' | [[Галбута]] | ''Botgel'' (''Butgel'', ''Baudugailus'', ''Baudigilus'') <br> Bodo (Budo) + Gailo (Gelo) <br> Boto (Buto) + Gailo (Gelo) | ''Galbot'' <br> Gailo (Galo) + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутгер]]''' | [[Гербут]] | ''Butger'' (''Botgerus'', ''Bodeger'') <br> Boto (Buto) + Gero <br> Bodo + Gero | ''Gerboth'' (''Gerbodo'') <br> Boto (Buto) + Gero <br> Bodo + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутар|Бутар (Бутэр)]]''' | [[Гарбут]] | ''Butter'' <br> Boto (Buto) + Heri (Hari) | ''Harboth'' <br> Heri (Hari) + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутэрт|Бутэрт (Бутарт)]]''' | | ''Bottart'' (''Boutard'') <br> Boto (Buto) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутман]]''' | | ''Buthmann'' (''Bothmann'') <br> Boto (Buto) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутмін|Бутмін (Буцьмін)]]''' | [[Мінбут]] | ''Butmen'' <br> Boto (Buto) + Minno <br> ''Budmyn'' <br> Bodo (Budo) + Minno | ''Menbodo'' <br> Minno (Menno) + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутнар|Бутнар (Бутэнэр)]]''' | [[Нарбут (імя)|Нарбут]] | ''Botnor'' (''Butnor'', ''Botner''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Buthneri''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Boto (Buto) + Noro (Nero) | ''Narbot'' (''Norbutt'') <br> Noro + Boto (Buto) <br> Noro + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ботрам|Ботрам (Бутрам, Бутрэм)]]''' | | ''Bothram'' (''Butram'') <br> Boto (Buto) + Ramo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутырык (імя)|Бутрык (Бутрыка, Путрык)]]''' | | ''Butariks'' (''Butrick'', ''Buttericus'', ''Botric'', ''Poterich'') <br> Boto (Buto) + Rick | ''Richboto'' <br> Rick (Rih) + Boto |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутрым|Бутрым (Ботрым, Будрым, Путрым)]]''' | [[Рымбут]] | ''Botrim'' (''Buttrim'', ''Bodrim'', ''Bauderrim'') <br> Boto (Buto) + Rim <br> Bodo (Budo) + Rim | ''Rimbotus'' (''Rimbut'') <br> Rim + Boto (Buto) <br> Rim + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ботэй]]''' | [[Эйбут]] | ''Bótey'' <br> Boto (Buto) + Eicho (Eich) | ''Aibott'' <br> Eicho (Eich) + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Пацейка|Пацейка (Пуцейка, Пуціка, Падзейка)]]''' | — | ''Potico'' (''Putico'') <br> Boto (Poto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Пуціла|Пуціла (Путэль, Поцель)]]''' | — | ''Putilo'' (''Potilo'', ''Potel'') <br> Boto (Poto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бой (імя)|Буй]]''' | — | ''Boio'' (''Búi'', ''Beie'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Буйка|Буйка (Бойка, Бейка)]]''' | — | ''Buyke'' (''Boiko'', ''Beiko'') <br> Boio (Beie) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Буйвід|Буйвід (Бойвід, Бувід, Бевід)]]''' | | ''Boivid'' (''Bovid'') <br> Boio (Búi) + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Боер|Боер (Бэер)]]''' | | ''Bojer'' (''Boyer'', ''Beieri'') <br> Boio (Beie) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бумонт]]''' | | ''Bumund'' (''Boymund'', ''Boemonda'') <br> Boio (Búi) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бейнь|Бейна (Бейнь, Байнь)]]''' | — | ''Beino'' (''Beyn'', ''Bainus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бэйнар|Бэйнар (Байнэр, Бэйнэр, Бейнар, Байнар, Бойнар)]]''' | | ''Beinher'' (''Bainarius'') <br> Beyn + Heri (Hari) <br> Boio (Beio) + Noro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бэйнарт|Бэйнарт (Бэйнэрт, Бойнарт, Бойнерт)]]''' | | ''Beynart'' (''Beinert'') <br> Beyn + Hardt <br> Boio (Beio) + *Nard | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бранта]]''' | — | ''Branto'' (''Brando'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бунь|Бунь (Бонь)]]''' | — | ''Buno'' (''Bono'', ''Bun'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бунейка|Бунейка (Буніка, Боніка)]]''' | — | ''Bunico'' (''Bonica'') <br> Buno (Bono) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бунар|Бунар (Бонар, Бунэр, Бонэр)]]''' | | ''Buner'' (''Bonarius'') <br> Buno (Bono) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бурэйка]]''' | — | ''Buricho'' (''Buricke'') <br> Buro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бурга|Бурга (Борг)]]''' | — | ''Burga'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бургела|Бургела (Бургель, Бургайла, Пургель, Пургайла)]]''' | | ''Burgela'' (''Burgel'', ''Burgeil'', ''Burgala'') <br> Burga + Gailo (Gelo) | ''Gelburg'' <br> Gailo (Gelo) + Burga |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бука (імя)|Бука (Буга, Бук, Бок)]]''' | — | ''Bugo'' (''Bucco'', ''Bock'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Букель|Букель (Бугіль, Букола)]]''' | — | ''Bukilo'' (''Bucilo'') <br> Bugo (Bucco) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бугень|Бугень (Буген, Бугін, Букін, Букень, Бокін)]]''' | — | ''Bugen'' (''Bugin'', ''Bukin'') <br> Bugo (Bucco) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бугайла|Бугайла (Бугель, Богель)]]''' | | ''Bugellus'' (''Bogel'') <br> Bugo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бугар|Бугар (Богар, Багар, Букар)]]''' | | ''Buger'' (''Boger'') <br> Bugo (Bock) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Буш|Буш (Бош, Бус, Бусь)]]''' | — | ''Boos'' (''Busch'', ''Boso'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бушка|Бушка (Буска, Босіка, Боська, Бусека, Бусейка, Бошэйка, Бушэйка)]]''' | — | ''Buschke'' (''Buske'', ''Bosico'', ''Buseke'') <br> Boos (Boso) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бушыла|Бушыла (Бусіл, Бузель, Пушыла)]]''' | — | ''Busilo'' (''Büschel'', ''Busel'', ''Poasilo'') <br> Boos + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бусінь|Бусінь (Бузэн)]]''' | — | ''Buosin'' <br> Boos + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бушман|Бушман (Бусман)]]''' | | ''Bussman'' <br> Boos (Busch) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вэгер|Вэгер (Вакар, Вегер)]]''' | | ''Weger'' (''Wacaro'', ''Wagher'') <br> Wago (Wego) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войда|Войда (Вайда, Вад, Вэйда)]]''' | — | ''Waido'' (''Weido'', ''Waddo'', ''Woydo''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайдзіка|Вайдзіка (Вадэйка, Вайдзейка)]]''' | — | ''Weideke'' <br> Waido (Waddo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайдзіла (імя)|Вайдыла (Вайдэль, Вэйдэль, Вайдэла, Вадыла, Вайтыль, Вадзела)]]''' | — | ''Weidel'' (''Weidil'', ''Weidill'', ''Wadila'', ''Wadelo'', ''Woydilo''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waido (Waddo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайдзень|Вайдзень (Войдзін)]]''' | — | ''Weiden'' <br> Waido (Waddo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войдаўт]]''' | | ''Weidelt'' <br> Waido (Weido) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вэйдэр|Вэйдэр (Вайдэр, Вайдар)]]''' | | ''Weidher'' <br> Waido (Weido) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вейдман|Вейдман (Вейдэман, Вайдман)]]''' | | ''Weidman'' (''Weideman'') <br> Waido (Weido) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войдат (імя)|Войдат (Водат, Вайдзята)]]''' | | ''Weidat'' (''Woydath''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waido + Joto <br> Waido + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валь]]''' | — | ''Wal'' (''Walo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валейка|Валейка (Валека, Валіка)]]''' | — | ''Waleicho'' (''Walica'') <br> Wal + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валіла]]''' | — | ''Walilo'' <br> Wal + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валін (імя)|Валін]]''' | — | ''Walin'' <br> Wal + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валант|Валант (Валянт)]]''' | — | ''Waland'' <br> Wal + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валат]]''' | — | ''Wallath'' <br> Wal + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вальгун]]''' | | ''Walagoni'' (''Walahun'', ''Walegundis'') <br> Wal + Gunth (Gondo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальда (імя)|Вальд (Валда, Вольд, Волад)]]''' | — | ''Waldo'' (''Walt'', ''Woldt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальцейка|Вальцейка (Вальдзейка, Волдзік, Уладзейка, Валодка, Вайлодка)]]''' | — | ''Waltiko'' (''Waldecke'', ''Waldiko'', ''Woldeke'') <br> Waldo (Walt) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальдэн|Вальдэн (Вальдзін, Вальцін)]]''' | — | ''Valdenus'' (''Waldin'', ''Waltino'') <br> Waldo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Валтун|Валтун (Вяльтун, Вольдан, Вальдан)]]''' | — | ''Waltun'' (''Woldan''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waldo (Walt) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальбут|Вальбут (Вяльбот, Вольбат, Валібут)]]''' | [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]] | ''Walbot'' (''Waldbott'') <br> Waldo (Walt) + Boto (Buto) <br> Wal (Walo) + Boto (Buto) | ''Butolt'' <br> Boto (Buto) + Waldo (Walt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Волдат]]''' | [[Ятаўт]] | ''Waldad'' (''Valtat'', ''Walthad'') <br> Waldo (Walt) + Hatho (Had) | ''Atald'' (''Adalt'', ''Hathald'') <br> Hatho (Had) + Waldo (Walt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Валадар|Валадар (Валтар, Вальтар)]]''' | | ''Walder'' (''Waltar'', ''Waldhar'') <br> Waldo (Walt) + Heri (Hari) | ''Erivald'' <br> Heri + Waldo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Уладзімер|Валадзімер (Уладзімер, Валдымэр, Вальдымэр, Валдымір)]]''' | | ''Waldmer'' (''Valdemar'', ''Woldimar'') <br> Waldo + Mero (Maro) | ''Meruald'' <br> Mero + Waldo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Валімонт|Валімонт (Вальмунт, Вальмунд)]]''' | [[Монтаўт]] | ''Walmont'' (''Walmunt'', ''Waltmunt'') <br> Waldo (Walt) + Mund (Munt) <br> ''Walamunt'' <br> Wal (Walo) + Mund (Munt) | ''Montaldus'' (''Mundoald'') <br> Mund (Munt) + Waldo (Walt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Варда|Варда (Ворда, Верда)]]''' | — | ''Wardo'' (''Warto'', ''Werdo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Варна (імя)|Варна]]''' | — | ''Warno'' (''Warin'', ''Werno'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Варнела]]''' | — | ''Warinela'' <br> Warno (Warin) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вярнат]]''' | | ''Warnad'' <br> Warno (Werno) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ваз|Ваз (Вас, Вазь, Вязь, Вяж)]]''' | — | ''Waso'' (''Weso'', ''Woso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Васбут|Васбут (Вазбут, Вязбут)]]''' | | ''Wospot'' (''Wasbut'', ''Vasbut'') <br> Waso (Woso) + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгайла|Вазгайла (Вазгал, Васкайла, Вазгела, Вязгайла, Вяжгайла, Вайжгел)]]''' | | ''Wasgall'' (''Vosgal''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waso (Woso) + Gailo (Galo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгір]]''' | | ''Wasger'' <br> Waso + Gero (Giro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгерд]]''' | | ''Wassgaard'' (''Vasgard'') <br> Waso + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Важгін|Важгін (Васікін, Вашкін, Вашкен, Вазгін)]]''' | | ''Wesikin'' (''Wasgen'') <br> Waso (Weso) + Ginno <br> Waso (Weso) + -kin | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгінт|Вазгінт (Важгінт)]]''' | | ''Wasgand'' <br> Waso + Gento (Gendo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Васмунт|Васмунт (Васмонт)]]''' | | ''Wassmundt'' (''Wasmundus'') <br> Waso + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вірт|Вірт (Вэрд)]]''' | — | ''Werta'' (''Wirt'', ''Werdo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Верцейка|Верцейка (Верцека, Вірцейка)]]''' | — | ''Verdico'' (''Wirdika'') <br> Werta (Werdo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Верцель|Верцель (Вірціла, Вірцель, Вірдзель)]]''' | — | ''Wertel'' (''Wirtele'', ''Wirdilo'') <br> Werta (Werdo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вірцень|Вірцень (Вэртэн)]]''' | — | ''Wirtin'' (''Werdin'') <br> Werta (Werdo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вівіла (імя)|Вівіла]]''' | — | ''Vivilo'' <br> Vivo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вік (імя)|Вік (Віг)]]''' | — | ''Wigo'' (''Wic'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігіла|Вігіла (Вікула, Вігла, Вігель)]]''' | — | ''Wigilo'' (''Wigulo'', ''Wikeli'', ''Wiegel'') <br> Wigo (Wic) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віганд|Віганд (Вігант)]]''' | — | ''Wigand'' (''Wigant'') <br> Wigo + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вікша]]''' | — | ''Wigasch'' (''Vycxza''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Wigo (Wic) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігайла (імя)|Вігайла (Вігела, Вігал)]]''' | [[Гельвіх]] | ''Wigelo'' (''Wigal'') <br> Wigo + Gailo (Gelo) | ''Geilwihc'' (''Keilwic'') <br> Gailo (Gelo) + Wigo (Wic) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігерд|Вігерд (Вігірд)]]''' | | ''Wigerd'' (''Wicgard'') <br> Wigo + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігінт|Вігінт (Вігент)]]''' | | ''Wigent'' <br> Wigo + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігунт|Вігунт (Вігунд, Вікунд, Вігонт, Віконт)]]''' | | ''Wigunt'' (''Wicgunt'', ''Wikund'') <br> Wigo (Wic) + Gunth (Cund) | ''Guntwic'' <br> Gunth + Wigo (Wic) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігер|Вігер (Вікар)]]''' | | ''Wiger'' (''Vikar'') <br> Wigo (Wic) + Heri (Hari) | ''Ervig'' <br> Heri + Wigo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігмант|Вігмант (Вімунт, Вімант, Вімунць, Вегімонт)]]''' | [[Мандывік]] | ''Wigmont'' (''Wihmunt'', ''Wimund'', ''Vimont'', ''Wegemund'') <br> Wigo (Wic) + Mund (Munt) | ''Mundivicus'' <br> Mund + Wigo (Wic) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вікерат]]''' | | ''Wicrat'' (''Wigerat'') <br> Wigo (Wic) + Rado (Rato) | ''Ratwig'' <br> Rado (Rato) + Wigo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Від (імя)|Від (Віда)]]''' | — | ''Wido'' (''Wid'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзейка|Відзейка (Відыка, Відзіка, Ведзейка, Ведзік)]]''' | — | ''Wideke'' (''Widike'', ''Wiedicke'', ''Wedeke'', ''Wiedek'') <br> Wido + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відыла (імя)|Відул (Відэль)]]''' | — | ''Widulo'' (''Widelo'', ''Widilo'') <br> Wido + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відын (імя)|Відзень (Відзін)]]''' | — | ''Widin'' <br> Wido + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відун|Відун (Відзюн)]]''' | — | ''Widun'' (''Widuni'') <br> Wido + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відут|Відут (Відута)]]''' | — | ''Widut'' <br> Wido + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відбут|Відбут (Вібут)]]''' | [[Бутвід]] | ''Widbod'' (''Wiboto'') <br> Wido + Bodo <br> Wido + Boto (Buto) | ''Botwid'' <br> Boto (Buto) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відаўт]]''' | | ''Widalt'' (''Vidaut'') <br> Wido + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзігайла]]''' | [[Гальвід]] | ''Widigelus'' (''Widigail'') <br> Wido + Gailo (Gelo) | ''Gelvidis'' <br> Gailo (Gelo) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відугер|Відугер (Відгер, Відугір)]]''' | [[Гервід]] | ''Wideger'' (''Widger'') <br> Wido + Gero (Giro) | ''Gerwid'' <br> Gero + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзегірд|Відзегірд (Віцігерд)]]''' | [[Гірдзівід]] | ''Widgerd'' (''Vuitcardus'')) <br> Wido + Gerd (Gardo) | ''Gyrdvid'' <br> Gerd (Gyrd) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзігін|Відзігін (Відукін, Ведзікен)]]''' | [[Гінвід]] | ''Widikin'' (''Widukin'', ''Wedigen'') <br> Wido + -kin <br> Wido + Ginno (Genno) | ''Genwit'' <br> Ginno (Genno) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відэр|Відэр (Вэдэр, Відар)]]''' | | ''Wider'' (''Weder'', ''Víðarr'', ''Wiedher'') <br> Wido + Heri | ''Ervid'' <br> Heri + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відарт|Відарт (Відэрт)]]''' | [[Артавід]] | ''Vidart'' (''Widderd'') <br> Wido + Hardt (Hart) | ''Hartvid'' <br> Hardt (Ardo) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відукінд (імя)|Відгінт]]''' | | ''Widikint'' (''Wedigint'') <br> Wido + Kindo <br> Wido + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзіман]]''' | [[Манівід]] | ''Widiman'' <br> Wido + Mann | ''Manvidus'' <br> Mann + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзімін (імя)|Відзімін (Відзімен, Відмін)]]''' | [[Мінвід]] | ''Widmin'' (''Widmenn'') <br> Wido + Minno (Menno) | ''Minuit'' <br> Minno + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзімонт (імя)|Відзімонт (Відзімунд, Відмунд, Відмунт, Відмонт, Відмант)]]''' | [[Мантывід (імя)|Мантывід]] | ''Widimunt'' (''Widmont'', ''Widmund'', ''Widimond'') <br> Wido + Mund (Munt) | ''Mundwitz'' <br> Mund (Munt) + Wido |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віт|Віт (Віта)]]''' | — | ''Wito'' (''Witt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віцейка|Віцейка (Вітэк, Вітка)]]''' | — | ''Witicha'' (''Witteke'', ''Wittke'') <br> Wito + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віціла|Віціла (Вітэль, Вітуль)]]''' | — | ''Witila'' (''Witelo'', ''Witulo'') <br> Wito + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віцень (імя)|Віцень (Вітэн, Вітын)]]''' | — | ''Wittenus'' (''Witin'') <br> Wito + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітаўт (імя)|Вітаўт (Віталт, Вітаўд, Вітальд)]]''' | | ''Witolt'' (''Vitaut'', ''Vitaudus'', ''Witold'') <br> Wito + Waldo (Walt) <br> Wito + Teudo (Taut) | ''Teudwit'' <br> Teudo + Wito |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітвін]]''' | | ''Witwin'' <br> Wito + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітукін|Вітукін (Віткін)]]''' | | ''Wituchin'' (''Witikinus'') <br> Wito + -kin <br> Wito + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітар|Вітар (Вітэр)]]''' | | ''Witar'' (''Witer'', ''Withari'') <br> Wito + Heri (Hari) | ''Hariwit'' <br> Heri (Hari) + Wito |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітарт|Вітарт (Вітард, Вітэрт, Віторт)]]''' | | ''Witart'' (''Witard'') <br> Wito + Hardt (Hart) <br> ''Witrud'' <br> Wito + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вікінт (імя)|Вікінт]]''' | | ''Wikind'' (''Witikint'') <br> Wito + Kindo <br> Wigo (Wic) + Kindo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітмонт]]''' | | ''Witmund'' <br> Wito + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE " align="left" | 1 | '''[[Віцэр]]''' | | ''Wicer'' (''Wizhere'') <br> Wizo + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вела]]''' | — | ''Welo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велейка|Велейка (Велека, Веліка)]]''' | — | ''Weleka'' (''Weliko'') <br> Welo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велянт|Велянт (Велянда)]]''' | — | ''Welant'' (''Weland'') <br> Welo + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велют|Велют (Велут, Велюць)]]''' | — | ''Welut'' <br> Welo + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вяльмонт|Вяльмонт (Велімунт)]]''' | | ''Welamunt'' <br> Welo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велерат]]''' | | ''Welarat'' <br> Welo + Rado (Rato) <br> ''Wilrad'' <br> Wilo + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віла|Віла (Віль)]]''' | — | ''Wilo'' (''Wili'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілейка (імя)|Вілейка (Вілека, Вілік, Вілек)]]''' | — | ''Wilico'' (''Willeke'', ''Willeca'', ''Willicho'') <br> Wilo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілян]]''' | — | ''Willana'' (''Willan'') <br> Wilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілень|Вілень (Вілін)]]''' | — | ''Wilennus'' (''Willin'') <br> Wilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілун|Вілун (Вілюн)]]''' | — | ''Wilun'' <br> Wilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілянт]]''' | — | ''Wilant'' (''Willand'') <br> Wilo + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віляш|Віляш (Вілюш)]]''' | — | ''Willusch'' (''Vileša''{{Заўвага|name="Чэхія"}}, ''Willusius''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Wilasz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Wilo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільбут]]''' | [[Бутвіл]] | ''Willebut'' (''Wilbutt'') <br> Wilo + Boto (Buto) | ''Botwill'' <br> Boto (Buto) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілгайла (імя)|Вілгайла (Вілігайла, Вілгал, Вільгела)]]''' | | ''Wilgel'' <br> Wilo + Gailo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгейда|Вільгейда (Вілейт)]]''' | | ''Williheid'' (''Wilhaidis'', ''Williheit'', ''Willet'') <br> Wilo + Heido (Haido) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгерд|Вільгерд (Вільгард, Вільгерт)]]''' | [[Гердвіл]] | ''Vilgerd'' (''Wilgeard'', ''Vilgard'', ''Wilgert'') <br> Wilo + Gerd (Gardo) | ''Gardwill'' <br> Gerd (Gardo) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгет|Вільгет (Вільгат)]]''' | [[Гедзівіл]] | ''Wilgyth'' (''Wilgat'') <br> Wilo + Geda (Giddo) | ''Gedwille'' <br> Geda (Giddo) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгод|Вільгод (Вільгот, Вількот)]]''' | [[Гудвіл]] | ''Willegod'' (''Wilgotus'', ''Willigut'') <br> Wilo + Gudo (Godo) | ''Góðvili'' <br> Gudo (Godo) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгельм|Вілім (Вілем, Вілям, Вільгельм)]]''' | | ''Willem'' (''Wilhelm'') <br> Wilo + Helmo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віляўд|Віляўд (Вілгалд, Вілеўд)]]''' | | ''Wiliaud'' (''Wilgaut'') <br> Wilo + Gaud <br> ''Villald'' <br> Wilo + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вількін|Вількін (Вількен)]]''' | [[Гінівіл (імя)|Гінівіл]] | ''Wilkin'' (''Wilken'', ''Willegin'') <br> Wilo + -kin <br> Wilo + Ginno | ''Genwill'' <br> Ginno + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віліман|Віліман (Вілман, Вільман)]]''' | [[Манвіл]] | ''Wiliman'' (''Wilman'') <br> Wilo + Mann | ''Manwill'' <br> Mann + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілімонт|Вілімонт (Вільмунт, Вільмонт)]]''' | [[Монтвіл]] | ''Wilmunt'' (''Villemont'', ''Wilmont'') <br> Wilo + Mund (Munt) | ''Muntwil'' <br> Mund (Munt) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілят|Вілят (Віляд)]]''' | [[Ятвіл]] | ''Wiliatus'' (''Williad'') <br> Wilo + Joto <br> Wilo + Hatho (Adi) | ''Atwill'' <br> Hatho (Adi) + Wilo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вільда|Вільта (Вільда, Вільць, Вільдзь)]]''' | — | ''Wilto'' (''Wildo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вільцейка|Вільцейка (Вільдзека, Вільдзік)]]''' | — | ''Wildecke'' (''Wildike'') <br> Wilto (Wildo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вілдзен|Вілдзен (Вілцен)]]''' | — | ''Vilden'' <br> Wilto (Wildo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вілтаўт|Вілтаўт (Вілталт)]]''' | [[Таўцівіл (імя)|Таўцівіл]] | ''Wiltolt'' <br> Wilto + Waldo (Walt) <br> ''Wilithuta'' <br> Wilo + Teudo (Teuth) | ''Waldowildis'' <br> Waldo + Wilto (Wildo) <br> ''Theudowills'' <br> Teudo (Taut) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віна (імя)|Віна]]''' | — | ''Wino'' (''Weine'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінка|Вінка (Вініка)]]''' | — | ''Winke'' (''Winika'', ''Winicho'') <br> Wino + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінела|Вінела (Вінель)]]''' | — | ''Winela'' (''Winilo'') <br> Wino + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віняш|Віняш (Вінаш)]]''' | — | ''Winsch'' (''Wiensch'') <br> Wino + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінбор|Вінбор (Вінабер, Вімбар, Вімбэр)]]''' | [[Борвін|Борвін (Барвін)]] | ''Wimber'' <br> Wino + Baro <br> Wino + Bero | ''Barwin'' <br> Baro + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінаўд|Вінаўд (Вінальд, Віняўт)]]''' | | ''Winoldus'' (''Wineuald'', ''Winolt'', ''Winoud'') <br> Wino + Waldo <br> ''Winiaud'' <br> Wino + Gaud | ''Waldwin'' <br> Waldo + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінгер|Вінгер (Вінгір)]]''' | [[Гервін]] | ''Winger'' <br> Wino + Gero | ''Gerwin'' <br> Gero (Kero) + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінгіль]]''' | [[Гільвін]] | ''Winigilo'' (''Wingil'') <br> Wino + Gilo | ''Gilwin'' <br> Gilo + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінгольт]]''' | | ''Vingautr'' (''Winigaud'') <br> Wino + Gaudo (Gaut) <br> ''Wingolt'' <br> Wino + Goldo | ''Gautvin'' <br> Gaudo (Gaut) + Wino <br> ''Goldwine'' <br> Goldo + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінар|Вінар (Вінер)]]''' | | ''Winear'' (''Wiener'') <br> Wino + Heri (Hari) | ''Harwin'' <br> Heri (Hari) + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінарт]]''' | [[Эртвін]] | ''Winard'' (''Winhart'') <br> Wino + Hardt (Hart) | ''Hertwin'' <br> Hardt (Hart) + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінмот]]''' | | ''Winimod'' <br> Wino + Mot (Moda) | ''Motwin'' <br> Mot + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінстаўт]]''' | | ''Winstalt'' <br> Wino + Stalto | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вінда (імя)|Вінда (Віндзь, Вінць, Вэнт)]]''' | — | ''Windo'' (''Wind'', ''Wint'', ''Went'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віндзейка|Віндзейка (Вендзік, Віндык)]]''' | — | ''Wendecke'' (''Wendico'') <br> Windo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вінтыла|Вінтыла (Вендзіла, Вентыла)]]''' | — | ''Wintila'' (''Wendilo'', ''Wentilo'') <br> Windo (Wint) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вінтаўт]]''' | [[Таўтвін]] | ''Wintold'' <br> Windo + Waldo (Walt) <br> Wino + Teudo (Taut) | ''Teutwin'' <br> Teudo (Taut) + Wino |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віндэр|Віндэр (Вінтэр, Вінтар)]]''' | | ''Winder'' (''Windhere'', ''Winter'') <br> Windo + Heri | ''Hariovind'' <br> Heri (Hari) + Windo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вера (мужчынскае імя)|Вера (Вара)]]''' | | ''Wero'' (''Varo'') | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вярэйка|Вярэйка (Верыка, Варыка)]]''' | | ''Wericho'' (''Werica'', ''Waraco'') <br> Wero (Varo) + -k- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірла|Вірла (Вэрела)]]''' | | ''Werle'' (''Warrell'') <br> Wero + -l- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірбольт]]''' | | ''Werbold'' (''Virboldus'') <br> Wero + Bald (Boldt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вербут|Вербут (Вярбот, Вэрбут, Варбут, Вірбут)]]''' | | ''Werboto'' (''Werbot'', ''Warboto'') <br> Wero (Varo) + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Веравойша|Веравойша (Верваш, Варваш)]]''' | | ''Werweiss'' (''Werweis'', ''Werwis'') <br> Wero (Varo) + Weise (Wiso) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віргаўд]]''' | | ''Vergaut'' (''Werigoz''{{Заўвага|name="goz"}}) <br> Wero + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вергель|Вергель (Варгель, Вэргель, Віргель)]]''' | | ''Wargel'' <br> Wero (Varo) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Варгіра]]''' | | ''Warger'' <br> Wero (Varo) + Gero (Giro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віргірд]]''' | | ''Wergerd'' (''Wirgardus'') <br> Wero + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вергут|Вергут (Варгуць, Веркут)]]''' | | ''Vergot'' (''Wargott'') <br> Wero + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірконт|Вірконт (Вярконт, Варакунць)]]''' | | ''Wercund'' (''Wergund'', ''Warigundis'') <br> Wero (Varo) + Gunth (Cund) | ''Gunthivera'' <br> Gunth + Wero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірмонт|Вірмонт (Вярмонт, Вэрэмунд)]]''' | | ''Vermunt'' (''Virmundis'', ''Veremund'') <br> Wero + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Верза|Верза (Вэрза, Верша)]]''' | — | ''Werzo'' (''Wers'', ''Wirs'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віршыла|Віршыла (Вяршыла, Верзэль, Вершэль, Вэрсэль, Вэрсула)]]''' | — | ''Wirsil'' (''Wersil'', ''Werzel'', ''Wersel'', ''Wersall'') <br> Werzo (Wers) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Вірсімунд]] | | ''Warsmund'' <br> Werzo (Wirs) + Mund | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віс|Віс (Вісь, Віж)]]''' | — | ''Wis'' (''Wiso'', ''Weise'', ''Waiso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вішэка|Вішэка (Віска, Вішка, Вішэйка, Віжэйк, Вешка, Вяшэйка)]]''' | — | ''Wiseko'' (''Wischke'') <br> Wis + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Візіла (імя)|Вішэла (Вісель, Вісул, Віжэль, Весіла, Везела)]]''' | — | ''Wisilo'' (''Wizilo'', ''Wisel'', ''Wisulo'') <br> Wis + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісень|Вісень (Вісінь, Вішын, Віжын, Вішнь)]]''' | — | ''Wisen'' (''Wisin'') <br> Wis + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісун|Вісун (Віжун)]]''' | — | ''Wisun'' <br> Wis + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вішынт|Вішынт (Высант)]]''' | — | ''Wisint'' (''Wisant'') <br> Wis + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісбар|Вісбар (Вісебар, Візбар, Віжбар, Вежбар)]]''' | | ''Wisbar'' <br> Wis + Baro | ''Barwis'' <br> Baro + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісівальд|Вісівальд (Вісевалод)]]''' | | ''Wiswald'' (''Wisewould'') <br> Wis + Waldo | ''Walvis'' <br> Waldo (Walt) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісьвіда|Вісьвіда (Вішвід, Вісавід)]]''' | | ''Wisvida'' (''Wiswith'') <br> Wis + Wido | ''Widuis'' <br> Wido + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісьвіл|Вісьвіл (Весьвіл, Вішвіл)]]''' | | ''Wiswill'' (''Uesuili'') <br> Wis + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісгайла|Вісгайла (Вісагайла, Візгайла, Візгела, Віжгайла)]]''' | | ''Wisgel'' <br> Wis + Gailo | ''Gelvisa'' (''Galoisus'') <br> Gailo (Gelo) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігаўд|Вісігаўд (Візгаўд, Візгаўт, Візгольд, Візкоўд)]]''' | | ''Wisogoz''{{Заўвага|name="goz"|У гэтай зафіксаванай у крыніцах форме адбыўся пераход gaud у goz (coz)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. 609.</ref>}} <br> Wis + Gaud <br> ''Wisigold'' <br> Wis + Goldo | ''Gauduis'' <br> Gaud + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігер|Вісігер (Вісгер, Візгер, Віскер, Віскар, Вішкер, Візгір)]]''' | | ''Wisger'' (''Uuisager'', ''Wiscar'', ''Weisker'') <br> Wis + Gero (Kero) | ''Gervisa'' <br> Gero + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігерд (імя)|Вісігерд (Візгерд, Візгард, Візгерт, Вышгерд, Вісігірд, Візгірд, Вышгірт)]]''' | | ''Visigerd'' (''Wisgeard'', ''Wisigard'') <br> Wis + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігін|Вісігін (Вісакін, Візкін, Вісеген, Візгін)]]''' | [[Гінівойша]] | ''Visekin'' (''Wissegen'', ''Wiseken'') <br> Wis + -kin <br> Wis + Ginno | ''Genwise'' <br> Ginno (Genno) + Wis (Weise) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Візгінт|Візгінт (Візгінд, Вісагінт, Высагінт, Віскінт)]]''' | | ''Wisgand'' <br> Wis + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісконт|Вісконт (Вісконд, Віскунт)]]''' | | ''Wisgonda'' (''Wisagund'') <br> Wis + Gunth (Cund) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісад|Вісад (Вішад)]]''' | | ''Wisad'' (''Wisod'') <br> Wis + Hatho (Adi) <br> Wis + Schat (Sado) | ''Aduisus'' (''Hadvisa'') <br> Hatho (Adi) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісман|Вісман (Вішман)]]''' | | ''Wisman'' <br> Wis + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісьміл]]''' | | ''Wismel'' (''Wismill'') <br> Wis + Milo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісімонт|Вісімонт (Вісімунт, Вісмунт, Візмунт, Вішмунт, Віжмонт, Вішмонт)]]''' | | ''Wisemund'' (''Wizmunt'') <br> Wis + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вішымут|Вішымут (Вісімот)]]''' | | ''Vismuot'' (''Wismoda'') <br> Wis + Mot (Muto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віснар|Віснар (Візнэр, Вішнар, Вішнэр, Вішанар)]]''' | | ''Visnar'' (''Wisner'', ''Wisener'') <br> Wis + Noro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віст|Віст (Вест, Вешт)]]''' | — | ''West'' (''Viste'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вістэла|Вістэла (Віштэль)]]''' | — | ''Wistila'' (''Vistella'') <br> West (Viste) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віштэнь|Віштэнь (Вайштэнь)]]''' | — | ''Wisten'' <br> West (Viste) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вештар|Вештар (Вэстэр, Вестр, Вістар, Віштар, Вэйштар)]]''' | | ''Vestarr'' (''Wistarius'') <br> West (Viste) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вештарт|Вештарт (Віштарт, Вістарт, Вестэрт, Вештард, Віштард, Вейстарт, Вейштарт, Войштарт)]]''' | | ''Westhard'' (''Guistardus'') <br> West (Viste) + Hardt (Hart) <br> ''Wistrud'' <br> Wis + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войша]]''' | — | ''Waiso'' (''Voysch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woyscha''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> ''Weise'' (''Wiso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшка|Войшка (Вайска, Вейшэка, Вейсейка)]]''' | — | ''Weiske'' (''Weiseke'') <br> Weise + -k- <br> | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вайшыла|Вайшыла (Вайшэль, Вэйшэль, Войшэль)]]''' | — | ''Weisel'' <br> Wiso (Waiso) + -l- <br> ''Woschel'' <br> Waiso (Voysch) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшын|Войшын (Войсін)]]''' | — | ''Weissin'' (''Wisin'') <br> Weise (Wiso) + -n- <br> ''Vussin'' <br> Waiso (Voysch) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшывід|Войшывід (Войшвід, Вэйшвід, Вайшвіта)]] | | ''Wisvida'' (''Wiswith'') <br> Weise (Wiso) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшвіл (імя)|Войшвіл (Вошвіл, Вашвіла, Весьвіл)]]''' | | ''Weischwill'' (''Uesuili'') <br> Weise (Wiso) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вайсар]]''' | | ''Weiser'' <br> Weise (Wiso) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войсят|Войсят (Войсяд)]]''' | | ''Weisat'' (''Weishadt'', ''Woyssath''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woyschat''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waiso (Voysch) + Hatho (Adi) <br> ''Wisad'' <br> Weise (Wiso) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшымунд|Войшымунд (Вайсмонт, Вэйсмант)]]''' | | ''Weisemont'' <br> Waiso + Mund (Mont) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшнар|Войшнар (Вайснар, Вейшнар, Вэйшнэр, Вайшнар, Вашнар)]]''' | [[Нарывойша]] | ''Wießner'' (''Weissnar'', ''Weisner'', ''Weisnar'') <br> Weise (Wiso) + Noro | ''Norweise'' <br> Noro + Weise (Wiso) <br> Noro + Waiso (Voysch) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшалк (імя)|Войшалк (Войсалк, Вышалк, Вішалк, Вісалг)]] | | ''Visalgo'' (''Wisaug'') <br> Waiso (Voysch) + Scalc (Schelck) <br> Weise (Wiso) + Helgi (Algo) | ''Alguis'' <br> Helgi (Algo) + Wiso |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войштаўт|Войштаўт (Вештаўт, Выштальд, Вішталд, Вішталт)]]''' | | ''Wistold'' (''Westwald'', ''Westhold'') <br> West + Waldo (Walt) <br> Waiso (Voysch) + Teudo (Taut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Война]]''' | — | ''Uuenna'' (''Wona'', ''Woyna''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> ''Wino'' (''Weine'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайнейка|Вайнейка (Ванейка, Ваніка, Вайнэка)]]''' | — | ''Weinecke'' <br> Wino (Weine) + -k- <br> ''Vunnico'' (''Wonnecke'') <br> Uuenna (Wona) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайніла|Вайніла (Вайналь, Вайнела)]]''' | — | ''Weinel'' (''Wainilo'') <br> Wino (Weine) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войніш|Войніш (Войнюш)]]''' | — | ''Weinisch'' <br> Wino (Weine) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войнар|Войнар (Вонар, Вайнэр, Вэйнэр, Вэйнар)]]''' | | ''Weiner'' <br> Wino (Weine) + Heri (Hari) <br> ''Wunar'' (''Wuyner''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woyner''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woynar''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Uuenna (Wona) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войнат|Войнат (Войнад, Войнят)]]''' | | ''Weinadt'' <br> Wino (Weine) + Hatho (Adi) <br> ''Voinot'' (''Wonat'') <br> Uuenna (Wona) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Воланг|Воланг (Валанк)]]''' | | ''Wolank'' <br> Wolo + Lango (Lancho) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вольман]]''' | | ''Wolman'' (''Wolaman'') <br> Wolo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гавейка]]''' | — | ''Gauke'' <br> Gawo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гавіла|Гавіла (Гавуль)]]''' | — | ''Gavilo'' (''Gaul'') <br> Gawo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гавень|Гавень (Гавін)]]''' | — | ''Gawin'' <br> Gawo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаўвід]]''' | | ''Gauwida'' <br> Gawo + Wido | ''Widagauwo'' <br> Wido + Gawo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаўгонт|Гаўгонт (Галігунт, Галігонт, Галгонт, Галконт, Гяўгунт)]]''' | | ''Gavigunt'' <br> Gawo + Gunth (Gondo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайла (імя)|Гайл (Гайль, Гейль, Гель)]]''' | — | ''Gailo'' (''Geilo'', ''Galo'', ''Gelo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелейка|Гелейка (Галейка, Гелека, Галека, Гайліка, Галка)]]''' | — | ''Geleko'' (''Galleke'', ''Geilke'', ''Galke'') <br> Gailo (Gelo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейлін|Гейлін (Гайлін, Галін, Галень)]]''' | — | ''Gailin'' (''Geilin'', ''Galinno'') <br> Gailo (Galo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайлун|Гайлун (Гелун, Галун, Гелон)]]''' | — | ''Gelunus'' (''Galun'', ''Geluni'') <br> Gailo (Gelo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Галбута|Галбута (Гельбат, Гелбут, Келбут)]]''' | [[Бутгель]] | ''Galbot'' (''Gelbot'') <br> Gailo (Galo) + Boto (Buto) | ''Botgel'' <br> Boto (Buto) + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелёлд|Гелёлд (Гелальд)]]''' | | ''Geloldus'' (''Gelald'', ''Geilolt'', ''Kelolt'') <br> Gailo (Gelo) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальвід]]''' | [[Відзігайла]] | ''Gelvidis'' <br> Gailo (Gelo) + Wido | ''Widigelus'' (''Widigail'') <br> Wido + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальвін|Гальвін (Гайльвін, Гельвін)]]''' | | ''Galvin'' (''Geilawina'', ''Gelwina'') <br> Gailo (Galo) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальвірд]]''' | | ''Geilwird'' <br> Gailo (Galo) + Werta (Werdo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гельвіх|Гельвіх (Кельвік)]]''' | [[Вігайла (імя)|Вігайла]] | ''Geilwich'' (''Kelwihc'') <br> Gailo (Gelo) + Wigo | ''Wigelo'' <br> Wigo + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайлігін|Гайлігін (Келікін)]]''' | | ''Gelikin'' (''Geilgen'') <br> Gailo (Gelo) + Ginno <br> Gailo (Gelo) + -kin | ''Gingel'' <br> Ginno + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелігуд|Гелігуд (Гелгод, Гелгуд, Гелгут)]]''' | [[Гудзігал]] | ''Gelgod'' (''Gelgood'') <br> Gailo (Gelo) + Guda (Godo) | ''Godegel'' <br> Guda (Godo) + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Галінт]]''' | | ''Galind'' (''Geilindis'') <br> Gailo (Galo) + Linto (Lindis) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайліман|Гайліман (Галеман, Гельман, Кельман)]]''' | [[Мангайла]] | ''Gailamanns'' (''Galiman'', ''Gelman'', ''Kalmannus'') <br> Gailo (Gelo) + Mann | ''Manigel'' <br> Mann + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайлімін|Гайлімін (Гальмін, Гельмін)]]''' | [[Мінігайла (імя)|Мінігайла]] | ''Geleminus'' (''Galmin'', ''Gaillemin'') <br> Gailo (Gelo) + Minno | ''Minigelus'' <br> Minno + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Галімонт|Галімонт (Галімунт)]]''' | [[Мантыгайла (імя)|Мантыгайла]] | ''Galmund'' (''Geilmundus'', ''Gelmund'') <br> Gailo (Gelo) + Mund (Munt) | ''Montigel'' <br> Mund (Munt) + Gailo (Gelo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гала (імя)|Гала]]''' | — | ''Halo'' (''Helli'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Галека]]''' | — | ''Haleke'' (''Halika'') <br> Halo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Галень|Галень (Гален)]]''' | — | ''Hallen'' <br> Halo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Галабут|Галабут (Галабуд)]]''' | | ''Halboth'' (''Heliboto'') <br> Halo (Helli) + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гельман|Гельман (Гельмэн)]]''' | | ''Hallmann'' <br> Halo (Helli) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гальмонт]]''' | | ''Hallmund'' (''Helmunt'') <br> Halo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ганус (імя)|Ганус (Гануш)]]''' | — | ''Hanus'' (''Johannes'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаст|Гаст (Гест, Каст, Гасьць, Гашт, Гесьць, Гешт, Кест, Гейст)]]''' | — | ''Gast'' (''Gest'', ''Cast'', ''Keast'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гасьцейка|Гасьцейка (Госьцік)]]''' | — | ''Gasticho'' (''Casticho'') <br> Gast (Cast) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гасьціла|Гастыла (Гастэла, Гастэль, Касьціла, Кастэль)]]''' | — | ''Gastila'' (''Gastel'', ''Kestilo'', ''Kastel'') <br> Gast + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кесьцень|Кесьцень (Касьцін, Гасьцін, Гаштын)]]''' | — | ''Kesten'' (''Castinus'', ''Gastin'') <br> Gast (Gest) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кейстут (імя)|Кестут (Гестут, Гештот, Кестуд, Кістут, Кейстут)]]''' | — | ''Gestut'' (''Gestot'', ''Keisted'', ''Kistott'', ''Geistodt'') <br> Gast (Keast) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Каштарт|Каштарт (Гастарт)]]''' | | ''Kastert'' (''Gastart'') <br> Gast (Cast) + Hardt (Hart) | ''Hartigast'' <br> Hardt (Hart) + Gast |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кестарт|Кестарт (Гестарт, Гестард, Гештарт, Кестэрт, Гейштарт)]]''' | | ''Gesterd'' (''Gisteard'') <br> Gast (Gest) + Hardt (Hart) <br> ''Gistrudis'' <br> Geso (Giso) + Trudo (Trut) | ''Thrudgis'' <br> Trudo (Trut) + Geso (Giso) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гестар|Гестар (Гестэра, Гештар, Гештэр, Гейштэр, Гейштар, Кестэр, Кейстар)]]''' | | ''Gester'' (''Gaster'', ''Caster'') <br> Gast (Gest) + Heri (Hari) | ''Herigast'' <br> Heri + Gast |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаштольд (імя)|Гастаўд (Гашталт, Гаштольд, Каштаўт, Кашталт)]]''' | | ''Gastald'' (''Castald'', ''Gastaud'', ''Gastaut'') <br> Gast (Cast) + Waldo (Walt) <br> Gast (Cast) + Teudo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гестаўт|Гестаўт (Гесталт, Гішталт, Гешталд, Гешталт, Гештаўт, Кешталт, Кестаўт, Кістаўт, Гестаўд, Гештаўд, Гіштаўт, Гейстаўт, Кейстаўт)]]''' | | ''Gestalt'' (''Gistald'', ''Gestold''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Gestaut'') <br> Gast (Gest) + Waldo (Walt) <br> Geso (Giso) + Teudo (Taut) | ''Teutgis'' <br> Teudo (Teuth) + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўд|Гаўт (Гаўда, Гаўдзь, Галд, Галдзь)]]''' | — | ''Gaudo'' (''Gauto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдык|Гаўдык (Галдык, Гальдык, Калдык)]]''' | — | ''Gaudeck'' (''Gaudich'') <br> Gaudo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдзіла|Гаўдзіла (Гаўдэль, Гаўдзіль, Гальдзель)]]''' | — | ''Gaudila'' (''Gaudela'') <br> Gaudo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдзін|Гаўдзін (Голдзін)]]''' | — | ''Gaudin'' <br> Gaudo + -n-<br> ''Goldine'' <br> Goldo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдэш|Гаўдэш (Гольташ)]]''' | — | ''Gautisch'' (''Gautsch'') <br> Gaudo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўтоўт]]''' | | ''Gautald'' (''Gaudald'') <br> Gaudo (Gauto) + Waldo (Walt) | ''Waltgaud'' <br> Waldo (Walt) + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўтвід]]''' | | ''Gautwidus'' (''Gautvidr'') <br> Gaudo (Gauto) + Wido | ''Widegaud'' <br> Wido + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гоўдвік]]''' | | ''Goldwig'' <br> Gaudo + Wigo (Wic) <br> Goldo + Wigo (Wic) | ''Wihgoz''{{Заўвага|name="goz"}} <br> Wigo + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўтэр|Гаўтэр (Гоўтэр)]]''' | | ''Gauter'' <br> Gaudo + Heri | ''Herigaudis'' <br> Heri + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдземунда (імя)|Гаўдземунда (Гаўдмонт, Каўдмонт)]]''' | | ''Gaudemund'' <br> Gaudo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдэрых|Галтрык]]''' | | ''Gautrik'' (''Gautrikr'', ''Gaudericus'') <br> Gaudo (Gauto) + Rick <br> ''Goldric'' <br> Goldo + Rick | ''Richcoz''{{Заўвага|name="goz"}} <br> Rick (Rih) + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдрым|Гаўдрым (Гоўдрым)]]''' | [[Рымгальд]] | ''Goldrim'' <br> Goldo + Rim <br> Gaudo + Rim | ''Rimigaud'' <br> Rim + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдрут|Гаўдрут (Каўтруд)]]''' | | ''Gautrude'' <br> Gaudo + Trudo (Drutus) | ''Trutgaudus'' <br> Trudo + Gaudo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геда|Геда (Гет, Гіда, Гада)]]''' | — | ''Geda'' (''Geto'', ''Giddo'', ''Gaddo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзейка|Гедзейка (Гадзейка, Гедыка, Гедык, Гадыка)]]''' | — | ''Gedicke'' (''Gädecke'', ''Gedeco''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Geda (Gaddo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзель|Гедзель (Гадыла, Гідзель, Кіцела, Гаціла, Гатэль)]]''' | — | ''Gedel'' (''Gadilo'', ''Gitila'', ''Ketil'', ''Gattilo'', ''Gattel'', ''Catilo'') <br> Geda (Geto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзень|Гедзень (Гедэн, Гадзін, Гедзін, Гецень, Гіцень)]]''' | — | ''Gedenus'' (''Gadinus'', ''Giddinus'', ''Getina'') <br> Geda (Giddo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедбуд|Гедбуд (Гедбод, Гедбут, Гетбут, Кедбут)]]''' | [[Будзікід (імя)|Будзікід]] | ''Gadbot'' (''Gedbut'') <br> Geda (Gaddo) + Boto (Buto) <br> Geda (Gaddo) + Bodo (Budo) | ''Budgit'' <br> Bodo (Budo) + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гадаальд|Гідульт (Гідаўд, Гедаўд)]]''' | | ''Gidoldus'' (''Gedoaldus'') <br> Geda (Giddo) + Waldo (Walt) | ''Wealdgyth'' <br> Waldo + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гетаўт (імя)|Гетаўт (Геталт, Геталд, Гетальд, Гітаўт, Кетаўт, Гатаўт, Гецольд, Гецоўд)]]''' | | ''Getoldus'' (''Ketold'', ''Cataudo'', ''Gatault'', ''Getsold'') <br> Geda (Geto) + Waldo (Walt) <br> Geda (Geto) + Teudo (Taut) | ''Theotgit'' <br> Teudo (Teuth) + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзівід|Гедзівід (Гедвіт, Гетвід, Гедвід, Кедзівід, Кедвід)]]''' | | ''Gedwed'' <br> Geda + Wido (Wito) | ''Withgitha'' <br> Geda (Giddo) + Wido (Wito) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзівіл|Гедзівіл (Гедвіл, Гетвіл, Гідвіл, Гадвіл, Кедвіл)]]''' | [[Вільгет]] | ''Gedwille'' (''Gidwill'', ''Gadwill'') <br> Geda (Giddo) + Wilo | ''Wilgyth'' <br> Wilo + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедвін]]''' | | ''Gedovin'' (''Gedwin'') <br> Geda + Wino | ''Wynngeat'' <br> Wino + Geda |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гітэр|Гітэр (Гедэр, Гадэр, Гатар, Гедр, Гідр, Кецер, Кадэр)]]''' | | ''Getær'' (''Gader'', ''Gatharius'', ''Gidhari'') <br> Geda (Giddo) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гітарт|Гітарт (Гедарт, Гетарт, Кітарт)]]''' | | ''Gidheard'' (''Gạddert'') <br> Geda (Giddo) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Гедыгольд|Гедыгоўд (Гедыгольд, Кедкаўд, Кедкольд)]] | | ''Gedalcaus''{{Заўвага|У гэтай зафіксаванай у крыніцах форме з пашыранай [[суфікс]]ам з элемэнтам -л- першай іменнай асновай гед-<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 97.</ref> адбыўся пераход gaud у gaus<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gedalcaus#v=snippet&q=Gedalcaus&f=false S. 608].</ref>}} (''Gedgoud'') <br> Geda + Gaudo <br> Geda + Goldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедгонт|Гедгонт (Гедконт, Кітконт)]]''' | | ''Gadagunti'' <br> Geda (Gaddo) + Gunth (Kunth) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзіман|Гедзіман (Гедман, Гітман)]]''' | | ''Gedeman'' (''Gedmann'', ''Gidman'', ''Gettman'') <br> Geda (Giddo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзімін (імя)|Гедзімін (Гідзімін, Гідамін, Гідмін, Кедзімен, Кедмін, Кідмін)]]''' | | ''Giddeminus'' (''Gidmen'', ''Gadmin'') <br> Geda (Giddo) + Minno | ''Minged'' <br> Minno + Geda |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедмонт|Гедмонт (Кадзімонт, Гемонт)]]''' | | ''Gadamundus'' (''Gedmond'', ''Gjetmund'', ''Gemundus'') <br> Geda (Gaddo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гадарых|Гедрых (Гедрык, Кедрык)]]''' | | ''Gedrich'' (''Gadric'') <br> Geda (Gaddo) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гадзь|Гадзь (Гата, Ед, Едзь, Яд, Ядзь)]]''' | — | ''Hatho'' (''Had'', ''Hedo'', ''Adi'', ''Edo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Адзейка|Адзейка (Адзіка, Гадыка, Ядзейка, Ядзека, Ядык, Гадэйка)]]''' | — | ''Adecho'' (''Adika'', ''Chadico'', ''Edica'') <br> Hatho (Adi) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаціла|Гаціла (Гадзіла, Адзель)]]''' | — | ''Hetilo'' (''Hadala'', ''Adela'') <br> Hatho (Adi) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ацень|Ацень (Едзін, Атэн)]]''' | — | ''Atten'' (''Edin'', ''Atin'') <br> Hatho (Adi) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятаўт|Ятаўт (Атаўт, Гатаўт, Яталт, Яталд, Ятальд, Ядаўт, Ядальд)]]''' | [[Волдат]] | ''Atald'' (''Hathald'', ''Adalt'', ''Hadaud'') <br> Hatho (Had) + Waldo (Walt) | ''Waldad'' (''Walthad'') <br> Waldo (Walt) + Hatho (Had) <br> ''Teuthad'' <br> Teudo (Teuth) + Hatho (Had) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятвід|Ятвід (Адвід, Едзівід, Гетвід)]]''' | | ''Atvid'' (''Adhuid'', ''Hadewidis'') <br> Hatho (Edo) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядвіга|Ядвіга (Ядовіг)]]''' | | ''Hadwig'' (''Hedwig'') <br> Hatho (Hedo) + Wigo | ''Wichad'' <br> Wigo (Wic) + Hatho (Hedo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятвіл|Ятвіл (Ядвіл, Ядвіла, Едзівіл, Гадвіл)]]''' | [[Вілят]] | ''Atwill'' (''Adwill'', ''Adovila'', ''Attavill'') <br> Hatho (Adi) + Wilo | ''Wiliatus'' (''Williad'') <br> Wilo + Hatho (Adi) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядгаўд]]''' | | ''Hadegaud'' (''Adegaudus'') <br> Hatho (Adi) + Gaudo | ''Gauthaus''{{Заўвага|У гэтай зафіксаванай у крыніцах форме адбыўся пераход had у haus)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=gauthaus#v=snippet&q=gauthaus&f=false S. 617, 789].</ref>}} <br> Gaudo (Gaut) + Hatho |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядгін]]''' | [[Гінят]] | ''Hettgen'' (''Adgen'', ''Hedicken'') <br> Hatho (Adi) + Ginno (Genno) | ''Genat'' (''Gennat'', ''Kynath'') <br> Ginno (Genno) + Hatho (Adi) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядаг|Ядаг (Адаўг, Адаўк, Ядаўг, Ядаўк, Ядалг)]]''' | | ''Adago'' (''Adaco'') <br> Hatho (Adi) + Dago <br> Hatho (Adi) + Daugo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядат|Ядат (Ядзят)]]''' | | ''Adat'' (''Adhad'') <br> Hatho (Adi) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гадар|Гадар (Ядар, Атар)]]''' | | ''Hader'' (''Adar'', ''Hathari'') <br> Hatho (Had) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Атарт|Атарт (Етарт, Едэрт)]]''' | | ''Atard'' (''Adahart'') <br> Hatho (Adi) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гатман|Гатман (Гадман, Адаман, Атман, Адамэн)]]''' | | ''Hadoman'' (''Adiman'', ''Athiman'') <br> Hatho (Adi) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятмін|Ятмін (Атмен, Атмін, Ацьмін, Адамін, Адмін, Яцімін, Ядзімін)]]''' | | ''Admen'' (''Atmin'', ''Atmen'') <br> Hatho (Adi) + Minno (Menno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятмонт|Ятмонт (Адамонт, Этмант)]]''' | | ''Etmunt'' (''Jatmund'', ''Adimondus'') <br> Hatho (Adi) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Атрант]]''' | | ''Aderando'' <br> Hatho (Adi) + Rando (Ranto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гейман]]''' | | ''Heyman'' (''Hayman'') <br> Haimo (Heimo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геймант|Геймант (Гаймунт)]]''' | | ''Haimund'' <br> Haimo (Heimo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Генрых|Генрык]]''' | | ''Henric'' (''Heimirich'') <br> Haimo (Heimo) + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Індрых|Індрых (Індрык, Гіндрык, Гендрык)]]''' | | ''Hindrich'' (''Heinrich'') <br> Haimo (Heimo) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайд|Гайд (Гайда, Гейда, Гайдзь, Гайць, Кейда, Кейт)]]''' | — | ''Gaidus'' (''Gaido'', ''Geide'', ''Geith'', ''Keith'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайдэль|Гайдэль (Гейтыла)]]''' | — | ''Gaidel'' (''Geitel'') <br> Gaidus (Geith) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейдзен|Гейдзен (Гайдзен, Гайдэн, Гайцен)]]''' | — | ''Gaidene'' (''Gaidinus'') <br> Gaidus (Geith) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейдар|Гейдар (Гайдар)]]''' | | ''Gaidheri'' (''Geiter'') <br> Gaidus (Geith) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейтарт|Гейтарт (Гайторт)]]''' | | ''Gaiterda'' (''Geitert'') <br> Gaidus (Geith) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайдэман]]''' | | ''Geidemann'' <br> Gaidus + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гайда (імя)|Гайда (Гейда)]]''' | — | ''Heido'' (''Haido'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гайдэла|Гайдэла (Гайдэль)]]''' | — | ''Heidilo'' (''Heidel'') <br> Heido (Haido) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтвід]]''' | | ''Heidvid'' <br> Heido + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтгін|Эйтгін (Эйтыгін, Эйдыгін)]]''' | | ''Heitgin'' (''Eitgen'', ''Heydekinus'') <br> Heido + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гейдмант|Гейдмант (Гейтмант, Эйдмант, Эйтмант)]]''' | | ''Heidmundus'' <br> Heido + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйдрыг|Эйдрыг (Эйдрык)]]''' | | ''Eidrich'' (''Heitrig'', ''Heidericus'') <br> Heido + Rick | ''Rihheid'' <br> Rick (Rih) + Heido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геза (імя)|Гез (Гіза, Гіжа, Гесь, Кезь, Кейза)]]''' | — | ''Geso'' (''Giso'', ''Keso'', ''Geiso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геска|Гесека (Геска, Гізік, Кізік, Кейзік)]]''' | — | ''Giesecke'' (''Geske'', ''Kiessig'') <br> Geso (Giso) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гізель|Гезела (Гізель, Кізіла, Кезела, Кізель)]]''' | — | ''Gesela'' (''Giesel'', ''Kisila'', ''Kisela'', ''Kiesel'') <br> Geso (Keso) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гізбэрт|Гізбэрт (Гізэбэрт, Гіжбэрт, Гісбарт)]]''' | | ''Gisbert'' (''Gisebert'') <br> Geso (Giso) + Bert | ''Berdegis'' <br> Bert + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кезгайла|Кезгайла (Гезгайла, Гезгал)]]''' | | ''Gesgel'' (''Kesgel'') <br> Geso (Keso) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гішвід]]''' | | ''Gisoidis'' <br> Geso (Giso) + Wido | ''Widugis'' <br> Wido + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гесьмін|Гесьмін (Кесьмін, Кісьмен)]]''' | | ''Gesmin'' (''Gesmen'') <br> Geso (Keso) + Minno (Menno) <br> ''Gessmann'' <br> Geso (Keso) + Mann | ''Minegis'' <br> Minno + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гезімунд (імя)|Гесмонт (Гісімунт, Гізмунд, Гізмонд, Гізымант, Гіжымант, Гейсімонт, Гейсмонт)]]''' | | ''Gesimund'' (''Gesmondo'', ''Gisimund'', ''Gismondus'') <br> Geso (Giso) + Mund (Munt) | ''Mundegis'' <br> Mund + Geso (Giso) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гес]]''' | — | ''Haso'' (''Hesa'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гасьмір]]''' | | ''Hasmar'' (''Hessemer'') <br> Haso (Hesa) + Mero (Maro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелда|Гелда (Гілда, Гелдзь, Гільдзь, Кілт)]]''' | — | ''Geldo'' (''Gildo'', ''Gilto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальтаўт|Гальтоўт (Гелдаўд, Гальтаўт, Гельтульд)]]''' | | ''Geltolt'' (''Galdualdus'') <br> Geldo + Waldo (Walt) | ''Waldgelt'' <br> Waldo + Geldo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ільць]]''' | — | ''Hilto'' (''Ildia'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гільцін|Гільцін (Ільдзін)]]''' | — | ''Hiltin'' (''Ildin'') <br> Hilto (Ildia) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ілбуць|Ілбуць (Ілбудзь, Ільбуць)]]''' | | ''Ilbuth'' (''Ilbodus'', ''Hiltiboto'') <br> Hilto + Boto (Buto) | ''Buothilt'' <br> Boto (Buto) + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ілгут]]''' | | ''Illgut'' (''Hiltgudis'') <br> Hilto + Gudo (Guta) | ''Guthildis'' <br> Gudo (Guta) + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гільтэр]]''' | | ''Hilder'' <br> Hilto + Heri | ''Erhilt'' <br> Heri + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гельтман|Гельтман (Гільман, Ільман)]]''' | | ''Heltmann'' (''Hillmann'', ''Ilmann'') <br> Hilto + Mann | ''Manehildis'' <br> Mann + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гіка]]''' | — | ''Hico'' (''Hiko'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гікель]]''' | — | ''Hiccila'' <br> Hico (Hiko) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гента (імя)|Гінт (Гент, Генда)]]''' | — | ''Gento'' (''Gendo'', ''Gentt'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінцейка|Гінцейка (Гендэк, Гендзік, Гіндзіка)]]''' | — | ''Gendecke'' (''Gentke'') <br> Gento (Gendo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гентыла|Гентыла (Гендзела, Гіндзель, Гінтыла, Гінтэль)]]''' | — | ''Gentile'' (''Gendele'', ''Gindel'', ''Gentel'') <br> Gento (Gendo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінцін|Гінцін (Гендзін, Гінцень, Кінцен)]]''' | — | ''Genten'' (''Gendinus'') <br> Gento + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінтш|Гінтш (Гінч, Кендыш)]]''' | — | ''Gentsch'' (''Gandsch'') <br> Gento + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінтаўт|Гінтаўт (Гінталт, Гінталд, Гентаўт, Кентаўт, Гантаўт, Кантаўт, Кінтаўт)]]''' | [[Таўцігін]] | ''Gentaltus'' (''Kentuald'', ''Gandualdus'', ''Gentaud'', ''Gintaud'', ''Gentault'') <br> Gento + Waldo (Walt) <br> Ginno (Genno) + Teudo (Taut) | ''Theudekin'' (''Deutgen'') <br> Teudo + Ginno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінтэр|Гінтэр (Гентар, Гандар, Гінтар, Кентар)]]''' | | ''Genter'' (''Genther'', ''Gander'') <br> Gento + Heri (Hari) | ''Erigand'' <br> Heri + Gento (Gando) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінтарт|Кінтарт (Гінтарт, Гентарт)]]''' | | ''Genthardus'' (''Gentert'') <br> Gento + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гендырых (імя)|Гендрык (Гендрых, Гандрык)]]''' | | ''Gendricus'' (''Gendrich'', ''Gandaricus'') <br> Gento (Gendo) + Rick | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гера|Гера (Кер, Гіра)]]''' | — | ''Gero'' (''Kero'', ''Giro'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герэйка|Герэйка (Герыка, Герка, Гірэйка, Кірэйка, Кірык)]]''' | — | ''Gerico'' (''Gerecke'', ''Kericho'', ''Kiereck'') <br> Gero (Kero) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герыла|Герыла (Керыла, Керэль, Герла, Герэль, Геруль, Гірэла)]]''' | — | ''Gerilo'' (''Kerilo'', ''Kerelo'', ''Gerlo'') <br> Gero (Kero) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герын|Герын (Гірын)]]''' | — | ''Gerin'' (''Girin'') <br> Gero (Giro) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Керун|Керун (Герун, Герон)]]''' | — | ''Keruni'' (''Gerun'', ''Geron'') <br> Gero (Kero) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герута (імя)|Геруць (Геруд, Гаруць, Гіруць, Керут)]]''' | — | ''Geruthus'' (''Gerutha'') <br> Gero (Giro) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Керш|Керш (Герш, Гірш, Геруш, Кірш)]]''' | — | ''Kiersch'' (''Giersch'', ''Gierasch'') <br> Gero (Kero) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гербут|Гербут (Гірбут, Гарбут, Кербут, Кірбут, Гірбуд, Гербудзь)]]''' | [[Бутгер]] | ''Gerboth'' (''Kerboto'', ''Gerbodo'', ''Garbutt'') <br> Gero (Kero) + Bodo (Budo) <br> Gero (Kero) + Boto (Buto) | ''Butger'' (''Botgerus'', ''Bodeger'') <br> Boto (Buto) + Gero <br> Bodo + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гервала]]''' | | ''Gerwala'' <br> Gero + Wal (Walo) | ''Walager'' <br> Wal (Walo) + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геральд|Геральт (Гералт, Гералд, Геральд)]]''' | | ''Gerold'' (''Gerolt'') <br> Gero + Waldo (Walt) | ''Waldger'' <br> Waldo + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гервід|Гервід (Кірвід)]]''' | [[Відугер]] | ''Gerwid'' (''Gervidh'') <br> Gero + Wido | ''Wideger'' (''Widger'') <br> Wido + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кірвік|Кірвік (Гервік)]]''' | | ''Kerwic'' (''Gerwic'') <br> Gero (Kero) + Wigo (Wic) | ''Wicger'' <br> Wigo (Wic) + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гервіла|Гервіла (Гірвіл, Карвіл, Гервел)]]''' | | ''Gerwilo'' (''Gerwill'', ''Garwilus'') <br> Gero (Giro) + Wilo | ''Vilgar'' <br> Wilo + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гервін|Гервін (Кервін, Гервен)]]''' | [[Вінгер]] | ''Gerwin'' (''Kerwin'', ''Girwin'', ''Gerwen'') <br> Gero (Kero) + Wino | ''Winger'' <br> Wido + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гервойна]]''' | | ''Gerwein'' <br> Gero + Wino (Weine) <br> ''Geruuni'' <br> Gero + Uuenna (Wona) | ''Vunniger'' <br> Uuenna (Wona) + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гергард|Гіргарт]]''' | | ''Gerhard'' (''Girart'') <br> Gero (Giro) + Hardt (Hart) | ''Hartger'' <br> Hardt + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гер’ят|Гер’ят (Герат, Кір’ят)]]''' | | ''Gerath'' (''Gerjet'') <br> Gero + Hatho (Adi) <br> Gero + Joto | ''Hatger'' <br> Hatho + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герод|Герод (Гірод)]]''' | [[Гродгар (імя)|Рутгер]] | ''Gaerod'' (''Girod'') <br> Gero + Hrodo (Roda) <br> Gero + Hatho | ''Rutger'' <br> Hrodo (Ruodo) + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геркін|Геркін (Гіргін, Кіркін)]]''' | | ''Gerken'' (''Gerkinus'', ''Gergin'') <br> Gero (Kero) + -kin <br> Gero (Kero) + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герконт|Герконт (Гіргонт, Гіркунт, Гірконт, Кірконт, Гірканд)]]''' | | ''Gerkunt'' <br> Gero (Kero) + Gunth (Cund) | ''Cundker'' (''Gunngeir'') <br> Gunth (Cund) + Gero (Kero) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Керман (імя)|Керман (Герман, Гермэн)]]''' | | ''Kerman'' (''German'') <br> Gero (Kero) + Mann | ''Manger'' <br> Gero + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гермін|Гермін (Гірмін)]]''' | [[Мінгер]] | ''Germinus'' <br> Gero (Giro) + Minno | ''Minger'' <br> Minno (Menno) + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Германт|Германт (Гермунд, Гермунт, Гірмунт, Гармонт, Кірмонт)]]''' | | ''Germont'' (''Germund'', ''Germunt'', ''Girmunt'', ''Garimund'', ''Kermunt'') <br> Gero (Giro) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Керстэн|Керстэн (Керстын, Карштэн, Герштан)]]''' | [[Стангір]] | ''Kersten'' (''Kerstin'', ''Karsten'', ''Girstano''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Gero (Kero) + Steina (Sten) | ''Staniger'' (''Stanker'') <br> Steina (Stean) + Gero (Giro) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герстолт|Герстолт (Гірстолт, Герштаўт, Гірстоўт, Керстаўт)]]''' | | ''Gerstalt'' <br> Gero (Giro) + Stalto | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гертруда|Гертруда (Гердруда)]]''' | | ''Gertrud'' (''Gerdrud'', ''Girtrudis'') <br> Gero + Trudo | ''Thrudger'' <br> Trudo + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гір|Гір (Гіра, Гары)]]''' | — | ''Heri'' (''Hiro'', ''Hari'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гірык]]''' | — | ''Hierica'' <br> Heri (Hiro) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гарыла (імя)|Гарыла (Герала, Гірыла)]]''' | — | ''Harilo'' (''Herilo'') <br> Heri (Hari) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гарын|Гарын (Гірын)]]''' | — | ''Herin'' <br> Heri (Hari) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гарыш|Гарыш (Гіраш)]]''' | — | ''Harisch'' (''Heresch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Heri (Hari) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гарбут|Гарбут (Гарбот, Гербут, Ербут)]]''' | [[Бутар]] | ''Harboth'' (''Herbothe'') <br> Heri (Hari) + Boto (Buto) | ''Butter'' <br> Boto (Buto) + Heri (Hari) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гербэрт]]''' | | ''Herbert'' <br> Heri + Bert | ''Berther'' <br> Bert + Heri |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ірвіл]]''' | | ''Irvil'' (''Iruil'') <br> Heri (Hiro) + Wilo | ''Wileri'' <br> Wilo + Heri |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герман (імя)|Герман (Гірман, Гарман, Гермен)]]''' | [[Манар]] | ''Hermann'' (''Hirimann'', ''Harimann'') <br> Heri (Hiro) + Mann | ''Manarius'' (''Manahari'') <br> Mann + Heri (Hari) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ермін|Ермін (Герамін)]]''' | | ''Ermin'' (''Hermina'') <br> Heri + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ермант|Ермант (Германт, Эрмант)]]''' | | ''Eremund'' (''Herimont'') <br> Heri + Mund (Munt) | ''Munter'' <br> Mund (Mutn) + Heri |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ерандзь]]''' | [[Рандар]] | ''Herrand'' <br> Heri (Hari) + Rando (Ranto) <br> Heri (Hari) + -nd- | ''Randhere'' (''Ranthar'') <br> Rando + Heri (Hari) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герда|Герд (Гард, Гірд, Гердзь, Гардзь, Герт)]]''' | — | ''Gerd'' (''Geard'', ''Gardo'', ''Gyrd'', ''Gert'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердзейка|Гердзейка (Гардзейка, Гірдзейка, Гертык)]]''' | — | ''Gerdeka'' (''Gardeke'', ''Gertke'') <br> Gerd + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердзіла|Гердзіла (Гардзіла, Гардзела, Гердзяла, Гардзель, Гердзель, Гірдыла)]]''' | — | ''Gardila'' (''Gerdele'', ''Gertil'') <br> Gerd (Gardo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердзень (імя)|Гердзень (Гірдзен, Гардзінь, Гердзін)]]''' | — | ''Gerden''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Girden''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Garden'', ''Gardin'', ''Gerdin'') <br> Gerd (Gert) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердун|Гердун (Гердзюн, Гірдзюн)]]''' | — | ''Gerdun'' (''Gartuni'') <br> Gerd (Gardo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердут (імя)|Гердут (Кердут, Гердуць, Кердуць)]]''' | — | ''Kerdut'' (''Gerdot'', ''Gardut'') <br> Gerd + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гертаўт|Гертаўт (Гортаўт, Гіртаўт, Кіртаўт)]]''' | | ''Gertold'' (''Kartold'', ''Gertaud'', ''Gertaut'') <br> Gerd (Gardo) + Waldo (Walt) | ''Waldigardis'' <br> Waldo + Gerd (Gardo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гірдзівід|Гірдзівід (Гірдвід, Кірдвід)]]''' | | ''Gyrdvid'' (''Gertwidus'') <br> Gerd (Gyrd) + Wido | ''Widgerd'' <br> Wido + Gerd |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердвіл|Гердвіл (Гертвіл, Гірдзівіл, Кірдвіл)]]''' | [[Вільгерд]] | ''Gardwill'' (''Gerdvil'') <br> Gerd (Gardo) + Wilo | ''Wilgeard'' (''Vilgard'') <br> Wilo + Gerd (Gardo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гердвойна|Гердвойна (Гердвайнь, Гердвэйнь, Гірдвойна)]]''' | | ''Gardewein'' (''Geardwine'') <br> Gerd + Wino (Weine) <br> Gerd + Uuenna (Wona) | ''Weingard'' <br> Wino (Weine) + Gerd (Gardo) <br> ''Vunnegart'' <br> Uuenna (Wona) + Gerd (Gardo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гірдзімонт|Гірдзімонт (Герцімонт, Кірдзімонт)]]''' | [[Мантыгерд (імя)|Мантыгерд]] | ''Gardmund'' (''Gertmund'') <br> Gerd (Gardo) + Mund (Munt) | ''Mundgerd'' <br> Mund + Gerd |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гардзь|Гардзь (Гарт, Арда)]]''' | — | ''Hardt'' (''Hart'', ''Ardo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гардэль|Гардэль (Гертэль, Эртэль)]]''' | — | ''Hardell'' (''Hertilo'', ''Ertel'') <br> Hardt (Hart) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гардзіна (імя)|Гардзіна (Гардына, Ардын)]]''' | — | ''Hardin'' (''Herden'', ''Ardini'') <br> Hardt + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Артавід]]''' | [[Відарт]] | ''Hartvid'' <br> Hardt (Ardo) + Wido | ''Vidart'' <br> Wido + Hardt (Hart) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Артвіл|Артвіл (Эрдзівіл, Ердзівіл)]]''' | | ''Artwill'' (''Hardwill'') <br> Hardt (Ardo) + Wilo | ''Willard'' <br> Wilo + Hardt |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эртвін]]''' | [[Вінарт]] | ''Hertwin'' (''Artwin'') <br> Hardt (Ardo) + Wino | ''Winhart'' <br> Wino + Hardt |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гартман|Гартман (Гертман, Эртман, Эрдман)]]''' | | ''Hartman'' (''Hertman'', ''Ertman'', ''Erdmann'') <br> Hardt + Mann | ''Manhardt'' <br> Mann + Hardt |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гіба|Гіба (Геба, Кеба, Гейба)]]''' | — | ''Gibo'' (''Gebo'', ''Kebo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кібейка|Кібейка (Гібейка, Гебейка, Гібік)]]''' | — | ''Kibicho'' (''Gebecke'', ''Gibico'') <br> Gibo (Kebo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кібель|Кібель (Гібэль, Гебель)]]''' | — | ''Kiebel'' (''Giebel'', ''Gebel'') <br> Gibo (Kebo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гібін|Гібін (Гебіна, Гебэн, Гібінь, Гібен, Кебень)]]''' | — | ''Gibin'' (''Gebino'', ''Gebeno'', ''Kebene'') <br> Gibo (Gebo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кібар|Кібар (Гібар, Кібір)]]''' | | ''Kiber'' (''Kebehere'', ''Gibahari'') <br> Gibo (Kebo) + Heri (Hiro) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кібарт|Кібарт (Кібэрт, Гібарт)]]''' | | ''Kibart'' (''Kibbert'', ''Gibert'') <br> Gibo (Kebo) + Bert <br> Gibo (Kebo) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гіў]]''' | — | ''Givo'' (''Gevo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гівейка]]''' | — | ''Givika'' (''Geuica'') <br> Givo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гівін|Гівін (Гівень)]]''' | — | ''Givin'' <br> Givo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гевалт|Гевалт (Гевалд, Гівалт)]]''' | | ''Gevald'' (''Givald'') <br> Givo (Gevo) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геверт|Геверт (Гевард, Гівэрт, Ківэрт)]]''' | | ''Gewert'' (''Gevard'') <br> Givo (Gevo) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гіль (імя)|Гіль (Кіл)]]''' | — | ''Gilo'' (''Gill'', ''Kil'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гілейка|Гілейка (Гілек, Гілік, Кілейка)]]''' | — | ''Gilleke'' <br> Gilo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гілін|Гілін (Гілінь, Гілень)]]''' | — | ''Gillin'' (''Gillen'', ''Killin'') <br> Gilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кілбар]]''' | | ''Kilber'' (''Gilberia'') <br> Gilo (Kil) + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гілбут|Гілбут (Кільбода)]]''' | | ''Gilbody'' (''Gilbot'', ''Gilbut'') <br> Gilo + Boto (Buto) <br> Gilo + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гільвін]]''' | [[Вінгіль]] | ''Gilwin'' <br> Gilo + Wino | ''Winigilo'' <br> Wino + Gilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кільман|Кільман (Гілман, Гіліман)]]''' | | ''Killman'' (''Gillman'', ''Gilimann'') <br> Gilo (Kil) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гілімонт|Гілімонт (Гільмонт)]]''' | | ''Gilmondus'' (''Gilmont'', ''Gilimund'') <br> Gilo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гін|Гін (Гена, Кін, Кена, Кен, Гінь, Гень, Кінь)]]''' | — | ''Ginno'' (''Genno'', ''Gimmo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінейка|Гінейка (Гінка, Гінек, Генейка, Кінейка)]]''' | — | ''Gineke'' (''Genke'', ''Genike'') <br> Ginno (Genno) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Генела|Генела (Генель, Гінела, Гінель, Генуль, Кінель)]]''' | — | ''Genilo'' (''Genellus'', ''Ginolo'') <br> Ginno (Genno) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Генут|Генут (Генюта)]]''' | — | ''Genut'' (''Geniut'') <br> Ginno (Genno) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінюш|Кінюш (Генюш, Кінш, Гінюш)]]''' | — | ''Kinosz''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Gennisch'') <br> Ginno (Genno) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кімбар|Кімбар (Кімбэр, Гімбар, Гімбэр)]]''' | | ''Gimber'' (''Kimber'') <br> Ginno + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кімбарт|Кімбарт (Кімбэрт, Генбарт)]]''' | | ''Gimbert'' (''Kimbert'', ''Ginbert'') <br> Ginno (Genno) + Bert <br> ''Kinbardus'' <br> Ginno (Genno) + Bardo (Barto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінібут|Гінібут (Генбут, Гінбуд, Генбот, Гінбут, Кінбут, Гембут, Гімбут)]]''' | | ''Genobod'' (''Ginbot'', ''Gimbot'', ''Kimbot'', ''Genbaud'') <br> Ginno + Bodo (Budo) <br> Gino + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінеўт|Гінеўт (Гінэльд)]]''' | | ''Ginaldus'' (''Genald'', ''Genaud'') <br> Ginno (Genno) + Waldo (Walt) | ''Waldgina'' <br> Waldo + Ginno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гімольт]]''' | | ''Gemoldus'' (''Gimoldus''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ginno (Gimmo) + Waldo (Walt) <br> Gemo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінвід]]''' | [[Відзігін]] | ''Genwit'' <br> Ginno (Genno) + Wido | ''Widikin'' (''Wedigen'') <br> Wido + -kin <br> Wido + Ginno (Genno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінівіл (імя)|Гінівіл (Генвіл, Кінвіл)]]''' | [[Вількін]] | ''Genwill'' <br> Ginno + Wilo | ''Willikin'' (''Willegin'') <br> Wilo + -kin <br> Wilo + Ginno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінвін|Гінвін (Генвін, Кінвін)]]''' | | ''Genuinus'' (''Kinewin'') <br> Ginno (Genno) + Wino | ''Winneken'' <br> Wino + Ginno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Генавэфа|Генавіфа (Генавэва)]]''' | | ''Genovefa'' <br> Ginno (Genno) + Vivo (*Weif) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Гінівойша]] | [[Вісігін|Вісігін (Вайзген)]] | ''Genwise'' <br> Ginno (Genno) + Wis (Weise) | ''Visekin'' (''Weisgen'') <br> Wiso (Weise) + Ginno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінят|Гінят (Генат, Гінат, Кінат, Кінят)]]''' | [[Ядгін]] | ''Genat'' (''Gennat'', ''Kynath'') <br> Ginno (Genno) + Hatho (Adi) <br> ''Genniod'' <br> Ginno (Genno) + Audo (Oto) | ''Hettgen'' (''Hedicken'') <br> Hatho (Adi) + Ginno (Genno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінэр|Кінэр (Генер, Генар, Кінер, Кінар)]]''' | | ''Kiener'' (''Gener'', ''Ginerius'') <br> Ginno (Genno) + Heri | ''Herekin'' <br> Heri + Ginno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінэрт|Кінэрт (Кенарт, Генэрт)]]''' | | ''Kinnert'' (''Ginart'', ''Genard'') <br> Ginno (Genno) + Hardt (Hart) | ''Hartgen'' <br> Hardt (Hart) + Ginno (Genno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінгель|Гінгель (Гінгела, Гінгіла, Гінгала, Генгал)]]''' | — | ''Gingel'' (''Gengel'') <br> Ginno (Genno) + Gailo (Gelo) <br> Geng + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінконт|Генконт (Кінконт)]]''' | | ''Gengundis'' (''Genegondis'') <br> Ginno (Genno) + Gunth (Cund) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гіман|Гіман (Кінман, Геньман, Кіман, Геман, Кеман)]]''' | | ''Gimiman'' (''Kinman'') <br> Ginno (Gimmo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кімін|Кімін (Гімін, Кінмен)]]''' | | ''Gimmin'' <br> Ginno (Gimmo) + Minno <br> Ginno (Gimmo) + -n- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кімант|Кімант (Гімант, Кімунд, Кімунт)]]''' | | ''Kymund'' (''Ginmund'', ''Kinmonth'') <br> Ginno + Mund (Munt) <br> Gemo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінет|Гінет (Генет)]]''' | | ''Genet'' (''Gennett'', ''Ginetta'') <br> Ginno (Genno) + Nieth | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гендрута|Гендрута (Гендруда, Гентруда, Гентрута, Кендрута)]]''' | | ''Genedrudis'' (''Gintrudis'') <br> Ginno (Genno) + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гога|Гога (Гок)]]''' | — | ''Gogo'' (''Goki'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гогель|Гогель (Гугель, Кугель)]]''' | — | ''Goggilo'' (''Kugelo'') <br> Gogo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Грода|Грот (Гродзь, Род, Руд, Родзь)]]''' | — | ''Hrodo'' (''Roda'', ''Ruodo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рудзейка|Рудзейка (Родзейка, Рудзека, Родзіка, Рудзік)]]''' | — | ''Ruadicho'' (''Rodicho'', ''Hruodicho'', ''Rudek'') <br> Hrodo (Ruodo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рудзіла|Рудзіла (Рудзель, Родзель, Рудаль)]]''' | — | ''Rudila'' (''Rudela'', ''Hrodilo'', ''Ruadalo'') <br> Hrodo (Ruodo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Родэлін]]''' | — | ''Rothelin'' (''Hrodelin'') <br> Hrodo (Roda) + lin | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Родзень|Родзень (Рудзін, Рудзень, Рутэн)]]''' | — | ''Roden'' (''Rudin'', ''Ruethen'', ''Hrodin'') <br> Hrodo (Roda) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рудаш|Рудаш (Рудзеш, Рудзіш)]]''' | — | ''Rudusch'' (''Rudeš''{{Заўвага||name="Чэхія"}}, ''Rudiš''{{Заўвага||name="Чэхія"}}, ''Rutsch'') <br> Hrodo (Ruodo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рудаўт|Рудаўт (Рудалт, Ротаўт)]]''' | | ''Rudolt'' (''Roudaut'', ''Rotaldus'', ''Rotaudus'', ''Rotaut'', ''Hrotold'') <br> Hrodo (Ruodo) + Waldo (Walt) <br> Hrodo (Ruodo) + Teudo (Taut) | ''Theotrod'' <br> Teudo (Teuth) + Hrodo (Roda) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гродвіл|Гродвіл (Родвіл, Рудзівіл)]]''' | | ''Hrodwil'' (''Rodwill'', ''Rudwill'') <br> Hrodo (Ruodo) + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гродгаўд (імя)|Рогаўд (Рогаўт)]]''' | | ''Rogaudus'' (''Hrodgaud'', ''Rotgaud'') <br> Hrodo (Roda) + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гродгар (імя)|Рутгер (Рудкір, Рукір)]]''' | [[Герод]] | ''Rutger'' (''Rudker'', ''Rucker'') <br> Hrodo (Ruodo) + Gero (Kero) | ''Gaerod'' (''Girod'') <br> Gero + Hrodo (Roda) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рудэр|Рудэр (Рутэр, Ротар)]]''' | | ''Ruder'' (''Ruotar'', ''Rotar'', ''Hroadhar'', ''Grotchar'') <br> Hrodo (Ruodo) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Родаман|Родаман (Рудаман, Рудман, Рудамань)]]''' | | ''Rodoman'' (''Roudman'', ''Hrodman'') <br> Hrodo (Roda) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Градзімонт|Градзімонт (Радмонт)]]''' | | ''Hrodmunt'' (''Rodmundus'', ''Rodomonte'') <br> Hrodo (Roda) + Mund (Munt) <br> ''Grodmundus'' | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гуда (імя)|Гут (Гуд, Гудзь, Гот, Года, Годзь)]]''' | — | ''Gudo'' (''Guta'', ''Got'', ''Godo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудзейка|Гудзейка (Гудзіка, Гудзека, Гадзейка, Годыка, Гатыка, Кудзейка)]]''' | — | ''Gudecke'' (''Gudike'', ''Godeko'', ''Godica'', ''Gutthica'', ''Kudicke'') <br> Gudo (Guta) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудзіла|Гудзіла (Гадзіла, Годэль, Гутэль)]]''' | — | ''Gudila'' (''Godila'', ''Godel'', ''Güttel'') <br> Gudo (Guta) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудан|Гудан (Годун, Гудон)]]''' | — | ''Godan'' (''Godun'') <br> Gudo (Godo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудзін|Гудзін (Гудзень, Годын, Гоцін, Гуцін)]]''' | — | ''Gudin'' (''Godenus'', ''Godin'', ''Gutin'') <br> Gudo (Guta) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Готаўт|Готаўт (Готалт, Гутаўт, Гутальт, Гутальд, Годаўт)]]''' | | ''Gotolt'' (''Gotaldus'', ''Godaut'', ''Gotaut'') <br> Gudo (Godo) + Waldo (Walt) <br> Gudo (Godo) + Tuedo (Taut) | ''Waltgudis'' <br> Waldo (Walt) + Gudo <br> ''Theudeguto'' (''Theudigota'') <br> Teudo + Gudo (Guta) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Годвайн]]''' | | ''Gottwein'' (''Gutwein'') <br> Gudo (Godo) + Wino (Weine) <br> Gudo (Godo) + Uuenna (Wona) | ''Wunigodo'' <br> Uuenna (Wona) + Gudo (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудвіл|Гудвіл (Гудзьвіл, Годвіль, Гадвіла)]]''' | [[Вільгод]] | ''Góðvili'' (''Gudwill'', ''Godwill'', ''Goteswillo'') <br> Gudo (Godo) + Wilo | ''Willegod'' (''Willigut'') <br> Wilo + Gudo (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гутвін|Гутвін (Годвін)]]''' | | ''Gutvinus'' (''Guduin'', ''Godoinus'') <br> Gudo (Guta) + Wino | ''Wingot'' <br> Wino + Gudo (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудзігал]]''' | [[Гелігуд]] | ''Godegel'' (''Gudegel'') <br> Guda (Godo) + Gailo (Gelo) | ''Gelgod'' <br> Gailo (Gelo) + Guda (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гутгер]]''' | | ''Gutgerius'' (''Cuotker'') <br> Gudo (Guta) + Gero (Kero) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудзігерд|Гудзігерд (Гудгерд, Годгерд)]]''' | | ''Gudegerdus'' (''Godegardus'', ''Gudhgärdh'') <br> Gudo (Godo) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Готгін|Готгін (Годкін, Гудгін)]]''' | | ''Göttgen'' (''Gotichin'', ''Godekin'', ''Goedgen'') <br> Gudo (Guta) + -kin <br> Gudo (Guta) + Ginno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гутар|Гутар (Гутэр, Гудар, Гудэр, Готэр, Гудр, Кудэр, Кутар)]]''' | | ''Guter'' (''Guder'', ''Guther'', ''Gutthar'', ''Gotter'', ''Kuder'', ''Kutter'') <br> Gudo (Guta) + Heri (Hari) | ''Herrguth'' <br> Heri + Gudo (Guta) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Готарт|Готарт (Готэрт, Готард)]]''' | | ''Gotard'' (''Gottert'', ''Godhard'') <br> Gudo (Godo) + Hardt (Hart) <br> ''Gotrudis'' <br> Gudo (Godo) + Trudo (Trut) | ''Hardgot'' <br> Hardt (Hart) + Gudo (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Глеб]]''' | | ''Goteleib'' (''Gudleifr'', ''Gottlieb'') <br> Gudo (Godo) + Leifi (Laybo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Готліб|Готліб (Годліб)]]''' | | ''Gottlieb'' (''Goteleib'') <br> Gudo (Godo) + Leifi (Laybo) <br> ''Gottlieb'' (''Gudilub'', ''Gudeliva'') <br> Gudo (Got) + Lubo (Libo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудман|Гудман (Гутман, Годман)]]''' | [[Мангуд]] | ''Gudman'' (''Guotman'', ''Godman'') <br> Gudo (Godo) + Mann | ''Mangod'' <br> Mann + Gudo (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудымін|Гудымін (Гудмін)]]''' | [[Мінгуд]] | ''Goudemen'' (''Gudmen'') <br> Gudo + Minno (Menno) | ''Mengodus'' <br> Minno (Menno) + Gudo (Godo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гудмунд|Готмант]]''' | | ''Gutmunt'' (''Godmont'', ''Gotmundus'') <br> Gudo (Got) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Косман|Косман (Кошман)]]''' | | ''Cosman'' (''Gossmann'') <br> Guso (Goza) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гошмант]]''' | | ''Gosmundus'' (''Gusimund'') <br> Guso (Goza) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гунт|Гунд (Гунда, Гунта, Кунда, Гонда, Конда, Конт, Конць, Кондзь)]]''' | — | ''Gunth'' (''Gundo'', ''Gondo'', ''Cund'', ''Kunth'', ''Contus'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Канцейка|Канцейка (Кандыка, Кундзік, Кунцік)]]''' | — | ''Cunthicho'' (''Cundicho'') <br> Gunth (Kunth) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гундзіла|Гундзіла (Канціла, Контыль, Гунтуль)]]''' | — | ''Gundila'' (''Kuntilo'', ''Guntulo'', ''Gontella'') <br> Gunth (Kunth) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Контын|Контын (Кондзін, Кундзін, Гондын, Гунтын, Гундзін)]]''' | — | ''Cundin'' (''Contina'', ''Guntin'', ''Gundin'') <br> Gunth (Kunth) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Контун]]''' | — | ''Cunduni'' (''Gunduni'') <br> Gunth (Kunth) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Контуш|Контуш (Кунтыш, Кунтуш)]]''' | — | ''Cundisch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Gondish'') <br> Gunth (Kunth) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Контаўт (імя)|Контаўт (Гонтаўт, Конталт, Кунтаўт, Кунталт)]]''' | | ''Contaldus'' (''Contaudus'', ''Gontald'', ''Gontaut'') <br> Gunth (Cund) + Waldo (Walt) <br> Gunth (Cund) + Teudo (Taut) <br> Cono + Teudo (Taut) | ''Waldegundis'' <br> Waldo + Gunth <br> ''Teutgundis'' <br> Teudo (Teuth) + Gunth |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кандбут]]''' | | ''Gundbuth'' (''Gundboto'') <br> Gunth (Kunth) + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Контвід]]''' | | ''Gunduidis'' <br> Gunth (Kunth) + Wido | ''Widegundis'' <br> Wido + Gunth |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кантыгерд]]''' | | ''Cundigart'' (''Guntegardis'') <br> Gunth (Kunth) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гунтэр|Гунтар (Гундар, Гонтар, Кунтэр, Контэр, Контар)]]''' | | ''Guntar'' (''Gundar'', ''Gontar'', ''Kunter'', ''Konter'', ''Contari'') <br> Gunth (Kunth) + Heri (Hari) | ''Harigundis'' <br> Heri (Hari) + Gunth (Gundo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кантмін|Кантмін (Гонтмін)]]''' | | ''Cundomenus'' <br> Gunth (Kunth) + Minno (Menno) | ''Menegundia'' <br> Minno (Menno) + Gunth |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гумонт]]''' | | ''Gummund'' (''Guntamund'', ''Cummunt'') <br> Gunth + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кандрат|Кандрат (Кундрат, Контрад, Контрат)]]''' | | ''Conttrat'' (''Kundrat'', ''Gundarat'') <br> Gunth (Kunth) + Rado (Rato) | ''Ratcunda'' <br> Rado (Rato) + Gunth (Kunth) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гундэрык (імя)|Кондрык (Кандрыка)]]''' | [[Рыконт]] | ''Condricus'' (''Gunderic'') <br> Gunth (Kunth) + Rick <br> ''Candericus'' (''Gandaricus'') <br> Gento (Gando) + Rick | ''Rihcund'' <br> Rick (Rih) + Gunth (Kunth) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кантрым]]''' | [[Рымконт]] | ''Gondarim'' <br> Gunth (Kunth) + Rim | ''Rimigundus'' <br> Rim + Gunth (Gundo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кантрыт]]''' | | ''Guntarith'' <br> Gunth (Kunth) + Rido | ''Riidgunt'' <br> Rido + Gunth |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гундыслаў]]''' | | ''Gundisalv'' <br> Gunth (Gundo) + Aluo <br> Gunth (Gundo) + Salvo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дабейка]]''' | — | ''Dabicho'' <br> Dabo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дабела|Дабела (Дабіла, Дабіль, Дабель)]]''' | — | ''Dabila'' <br> Dabo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дань|Дань (Дан)]]''' | — | ''Dano'' (''Denno'', ''Dann'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Данейка|Данейка (Даніка, Дэнэка, Дэнейка)]]''' | — | ''Danica'' (''Denecke'') <br> Dano (Denno) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Данюш|Данюш (Даніш)]]''' | — | ''Danisch'' (''Danis''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Dano + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзенгель|Дзенгель (Дзінгель, Дзінгайла, Дангель, Дангела)]]''' | | ''Dengel'' (''Dingela'', ''Dangel'', ''Dangeil'') <br> Dano (Denno) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Данар|Данар (Данэр, Дэнэр)]]''' | | ''Danhari'' (''Danner'', ''Denner'') <br> Dano + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Доўнарт]]''' | | ''Dannert'' (''Dännart'') <br> Dano + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Данкель]]''' | — | ''Danckel'' (''Danchilo'') <br> Danco + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дамуль|Дамуль (Дамель)]]''' | — | ''Damulo'' (''Damilo'') <br> Dammo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўга|Даўга (Дава, Доўг, Доўк)]]''' | — | ''Daugo'' (''Davo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Давейка|Давейка (Давіка)]]''' | — | ''Davico'' <br> Daugo (Davo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгіла|Даўгіла (Дагіла, Догель)]]''' | — | ''Dagila'' (''Dahilo'', ''Degel'') <br> Daugo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўбор|Даўбор (Даўбар, Даўбэр, Даўбір, Доўбэр, Дабар, Даўпар)]]''' | | ''Dauber'' (''Daubar'', ''Deuber'', ''Daber'') <br> Daugo (Davo) + Baro <br> Daugo (Davo) + Bero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўбарт|Даўбарт (Даберт, Дэбэрт)]]''' | | ''Daubert'' <br> Daugo (Davo) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгоўд|Даўгоўд (Даўголд, Далголд, Доўгаўд)]]''' | | ''Daugald'' (''Dagaud'') <br> Daugo + Waldo <br> Dago + Gaudo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Давіл|Давіл (Тавіл)]]''' | | ''Davila'' (''Dauwila'', ''Tauili'') <br> Daugo (Davo) + Wilo <br> Daugo (Davo) + -l- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Давірд|Давірд (Тавірд)]]''' | | ''Daverdt'' <br> Daugo (Davo) + Werta (Werdo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Давін]]''' | | ''Dawin'' (''Dauwin'') <br> Daugo (Davo) + Wino <br> Daugo (Davo) + -n- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Давойна|Давойна (Дэвойна, Дэвэйна, Давэйна, Давэйн, Давойн)]]''' | | ''Dewein'' <br> Daugo (Davo) + Wino (Weine) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгайла|Даўгайла (Даўгала, Дагала, Даўгела)]]''' | | ''Dagalo'' (''Daggal'', ''Dæggel'') <br> Daugo (Davo) + Gailo (Galo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгер|Даўгер (Даўер)]]''' | | ''Dauharjis'' (''Dauer'', ''Daherr'') <br> Daugo (Davo) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгерд (імя)|Даўгерд (Даўгард, Даўгірд, Дагерд, Догерд, Догерт, Догірд, Дзягерд)]]''' | | ''Daugaard'' (''Daugardt'', ''Daugerd'', ''Deggert'') <br> Daugo (Davo) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгод|Даўгод (Дагут, Даўгот, Даўгут)]]''' | | ''Daugott'' (''Dagott'') <br> Daugo (Davo) + Gudo (Got) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгін|Даўгін (Даўген, Даўкен, Далгін)]]''' | | ''Daugen'' (''Dagin'', ''Dawkin'') <br> Daugo (Davo) + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўгінт|Даўгінт (Даўгінд, Даўкент, Даўкінт)]]''' | | ''Daugent'' (''Daugand'', ''Dagant'') <br> Daugo (Davo) + Gento (Gendo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўконт|Даўконт (Даўгонт, Даўкунт, Даўкант, Дэкант)]]''' | | ''Daugond'' <br> Daugo (Davo) + Gunth (Kunth) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўлюд|Даўлюд (Даўлід)]]''' | | ''Dalude'' <br> Daugo (Davo) + Luido <br> ''Daglid'' <br> Dago + Luido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўмен|Даўмен (Даўман, Даўмін, Доўман)]]''' | [[Міндоўг (імя)|Міндаў]] | ''Dauman'' (''Dawmen'', ''Daumin'', ''Daman'') <br> Daugo (Davo) + Mann <br> Daugo (Davo) + Minno (Menno) | ''Mindach'' <br> Minno + Daugo (Davo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўмонт (імя)|Даўмонт (Даўмонд, Даўмунд, Даўмунт, Дамунт, Дамонт, Домунд)]]''' | | ''Daumund'' (''Daumunt'', ''Daumond'', ''Damondus'', ''Damundus'') <br> Daugo (Davo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Доўнар (імя)|Доўнар (Доўнэр, Дагнар, Дэўнар, Даўнар, Дагнер, Даўгнар, Дохнар)]]''' | | ''Dauner'' (''Daunar'', ''Douwner''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Daugo (Davo) + Noro (Nero) <br> ''Dæghnar'' (''Dagnar'') <br> Dago + Noro (Nero) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Даўспрунг (імя)|Даўспрунг]] | | ''Desprong'' <br> Daugo (Davo) + Spranco | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даўят (імя)|Даўят (Даўют, Тавят)]]''' | | ''Dowyatt'' (''Daviato'') <br> Daugo (Davo) + Joto (Juto) <br> Daugo (Davo) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дака (імя)|Дака (Дага)]]''' | — | ''Dago'' (''Dacco'', ''Taggo'', ''Daia'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дагейка|Дагейка (Дакейка)]]''' | — | ''Dageke'' (''Dagiko'') <br> Dago (Dacco) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дакіла|Дакіла (Дакель)]]''' | — | ''Dacilo'' (''Dacilus'', ''Dagilo'') <br> Dago (Dacco) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дайль]]''' | — | ''Daila'' <br> Dago (Daia) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дакінь|Дакінь (Дэген, Тагін)]]''' | — | ''Dacinus'' (''Daginus'', ''Taginus'') <br> Dago (Taggo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дакварда]]''' | | ''Dagward'' <br> Dago (Dacco) + Wardo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дагела|Дагела (Дзегель, Дагель, Дагайль)]]''' | | ''Dagela'' (''Degele'') <br> Dago + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дэймонт|Дэймонт (Даймонт)]]''' | | ''Deimund'' (''Daymont'') <br> Dago (Daia) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дэйна]]''' | — | ''Deina'' (''Dagena'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дайнар|Дайнар (Дайнэр, Дэйнар, Дэйнэр)]]''' | | ''Deiner'' (''Degenher'') <br> Deina (Dagena) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дыдэла|Дыдэла (Дэдэла)]]''' | — | ''Dedela'' (''Dedila'') <br> Dedo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дорг (імя)|Дорг (Драга, Драка)]]''' | — | ''Drogo'' (''Drago'', ''Draco'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даргіла|Даргіла (Драгіл, Драгул, Даргель)]]''' | — | ''Drogila'' (''Drogulus'') <br> Drogo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Доргень|Доргень (Доргін)]]''' | — | ''Drogen'' (''Drogin'') <br> Drogo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Даргвойн|Даргвойн (Даргвайн)]] | | ''Dragwin'' <br> Drogo (Drago) + Wino (Weine) <br> Drogo + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Драгат|Драгат (Даргаць)]]''' | | ''Drogat'' <br> Drogo + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзір|Дзір (Дыра, Тыр)]]''' | — | ''Diehr'' (''Dioro'', ''Tier'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзярэйка|Дзярэйка (Дзерык, Дэрэк, Церэйка, Цірык)]]''' | — | ''Diericke'' <br> Diehr + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тырэль|Тырэль (Цірыль, Тырыла)]]''' | — | ''Tyrell'' <br> Diehr (Tier) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тырун|Тырун (Цірун)]]''' | — | ''Teoruni'' <br> Diehr (Tier) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тырыш|Тырыш (Дэрэш, Дэрш)]]''' | — | ''Thiersch'' (''Dirisch'', ''Dirsche'') <br> Diehr (Tier) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дырбут|Дырбут (Дзербут, Цірбут)]]''' | | ''Direbode'' (''Derbot'') <br> Diehr + Boto (Buto) <br> Diehr + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тырольдзь]]''' | | ''Tirold'' (''Deorwald'') <br> Diehr (Tier) + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дэрвін|Дэрвін (Дзеравін, Дырвін, Дэрвінь, Дарвінь)]]''' | | ''Derwin'' (''Direwine'', ''Deorwine'') <br> Diehr + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзергель|Дзергель (Дзіргел, Дыргайла)]]''' | | ''Diergel'' (''Dergel'', ''Deorrigilo'') <br> Diehr + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзірман|Дзірман (Дырымен, Дзерман, Цірман, Дзірамін)]]''' | | ''Dierman'' (''Deormann'', ''Direman'', ''Derman'', ''Tiermann'') <br> Diehr + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзірмант|Дзірмант (Дырманд, Дзірмунт, Дырмунт, Дзермант, Цірмонт)]]''' | | ''Dyrmond'' (''Diermunt'', ''Deormund'', ''Tiermunt'') <br> Diehr (Dioro) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзерамер|Дзерамер (Дэрамэр)]]''' | | ''Diormerus'' (''Deormar'', ''Teormar'') <br> Diehr (Dioro) + Mero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дырмот]]''' | | ''Dyrmodh'' (''Deormod'') <br> Diehr (Dioro) + Mot (Moda) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дзірсун]]''' | | ''Tirsun'' (''Derson'') <br> Diehr (Tier) + Suno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дуніла]]''' | — | ''Dunila'' <br> Duno + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дывіла]]''' | — | ''Divilo'' <br> Deiwe + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Іва]]''' | — | ''Ivo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ібут]]''' | | ''Ibodus'' (''Ibot'') <br> Ivo + Boto (Buto) <br> Ivo + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Івар]]''' | | ''Ivar'' <br> Ivo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ідзель]]''' | — | ''Idela'' (''Idilo'') <br> Ido + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Інга|Інка]]''' | — | ''Ingo'' (''Incho'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Інгіль]]''' | — | ''Ingilo'' <br> Ingo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Імбар|Імбар (Імбэр)]]''' | | ''Imbor'' (''Imber'', ''Ingeborg'', ''Ingeburg'') <br> Ingo (Incho) + Burga | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ігар]]''' | | ''Inchar'' <br> Ingo (Incho) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Інгела|Інгела (Інгель)]]''' | | ''Ingeila'' (''Ingel'') <br> Ingo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйса|Эйса (Іса, Іза, Ейса)]]''' | — | ''Iso'' (''Heyse'', ''Eyse'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ізбут|Ізбут (Есбут, Эйсбут)]]''' | | ''Isbodus'' (''Aisbot'', ''Aisbut'') <br> Iso + Bodo (Budo) <br> Iso + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ісавін]]''' | | ''Isovin'' <br> Iso + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ісад]]''' | | ''Isada'' <br> Iso + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ішман|Ішман (Ізман, Ісаман)]]''' | | ''Issmann'' (''Isaman'') <br> Iso + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйсман|Эйсман (Айсман, Эйсыман, Эйсьмен)]]''' | | ''Eismann'' (''Eisemann'') <br> Iso (Eisen) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ізмунт|Ізмунт (Ісмант, Ішмант)]]''' | | ''Ismund'' (''Isimund'', ''Isemund'') <br> Iso + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйсімонт|Эйсімонт (Эйсмант, Эйсмунт, Эйсмунд, Эйсмонт, Айсмант)]]''' | | ''Eismund'' (''Eismond'', ''Eismont'', ''Eisenmund'', ''Aismondo'') <br> Iso (Eisen) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кагель]]''' | — | ''Cagel'' (''Kagel'', ''Cagilo'') <br> Caco (Kage) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Каз|Каз (Казь, Гась)]]''' | — | ''Cazo'' (''Kas'', ''Gazo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Казека|Казека (Казейка, Казіка)]]''' | — | ''Kaseke'' <br> Cazo (Kas) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Казіль|Казіль (Казела, Гасель)]]''' | — | ''Cazilo'' <br> Cazo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Казімер|Казімер (Казмар, Казьмер, Казімір)]]''' | | ''Gazmar'' (''Gasmarus'') <br> Cazo (Gazo) + Mero (Maro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кор|Кор (Кара, Кар)]]''' | — | ''Caro'' (''Kárr'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карэйка (імя)|Карэйка (Карэка)]]''' | — | ''Kareke'' <br> Caro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карыла|Карыла (Карэла)]]''' | — | ''Karila'' <br> Caro + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карыбут (імя)|Карыбут (Карыбот, Корбут, Карбот, Корбат, Карабут)]]''' | | ''Carbutt'' (''Karbott'', ''Corbutt'', ''Coributh''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Karbot''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Korbot''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Caro + Boto (Buto) <br> ''Karibaudis'' <br> Caro + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карвіна (імя)|Карвіна (Карвін, Корвін)]]''' | | ''Caruin'' <br> Caro + Wino | ''Vinicar'' <br> Wino + Caro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карыгайла (імя)|Карыгайла (Карагаль, Каргаль)]]''' | | ''Cargeil'' (''Cargal'', ''Cargel'', ''Corgal''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Caro + Gailo (Galo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Каргоўд|Каргоўд (Каргоўт)]]''' | | ''Caragolt'' <br> Caro + Goldo <br> Caro + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Караман (імя)|Караман (Карман)]]''' | | ''Karaman'' (''Caroman'', ''Carman'') <br> Caro + Mann | ''Manakari'' <br> Mann + Caro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кармін (імя)|Кармін]]''' | | ''Carmin'' (''Karmin'') <br> Caro + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карымонт|Карымонт (Карымунт, Кармонт)]]''' | | ''Caromond'' (''Karmunt'', ''Kárimundr'') <br> Caro + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Карыят (імя)|Карыят]]''' | | ''Cariatto'' <br> Caro + Joto <br> Caro + Hatho (Adi) | ''Jutcar'' <br> Joto (Juto) + Caro |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кароль (імя)|Кароль (Карэль, Караль)]]''' | — | ''Carolus'' (''Carellus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінда]]''' | — | ''Kindo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінціла|Кінціла (Кіндзель)]]''' | — | ''Kintilo'' (''Kindel'') <br> Kindo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Кінцібут]] | | Kindo + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінцівіл]]''' | | ''Kentwill'' <br> Kindo + Wilo <br> Gento + Wilo | ''Willekind'' <br> Wilo + Kindo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кіндэр]]''' | | ''Kinder'' (''Kinter'') <br> Kindo + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кляўз|Кляўз (Кляўзь, Кляўс, Кляўш)]]''' | — | ''Klaus'' (''Nikolaus'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кляўзгайла|Кляўзгайла (Кляўзгала, Клаўзгала, Клаўзгайла, Кляўзгела, Клазкайла, Клазгела)]]''' | | ''Klausgall'' <br> Klaus + Gailo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кома (імя)|Кома]]''' | — | ''Como'' (''Gumo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Куміла|Куміла (Гумель, Комель, Кумель)]]''' | — | ''Comela'' (''Gumila'') <br> Como (Gumo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Камонт|Камонт (Комант)]]''' | | ''Comont'' <br> Como + Mund (Munt) <br> ''Camund'' <br> Camo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кона|Кона (Куна, Кун)]]''' | — | ''Cono'' (''Cuno'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кунейка|Кунейка (Кунік, Канейка, Коніка)]]''' | — | ''Kuniko'' (''Chunico'', ''Kunecke'', ''Konneke'') <br> Cono (Cuno) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Куніла|Куніла (Кунела)]]''' | — | ''Chunulo'' (''Künel'') <br> Cono (Cuno) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кунаш|Кунаш (Конаш)]]''' | — | ''Kühnsch'' (''Kunosch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Konosz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Cono (Cuno) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Конвід]]''' | | ''Conwith'' <br> Cono + Wido | ''Widhkun'' <br> Wido + Cono (Cuno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Канвіл|Канвіл (Кунвіл)]]''' | | ''Conwill'' (''Convilius''{{Заўвага|Імя Convilius можа быць супольным для [[кельты|кельтаў]] і [[германцы|германцаў]] — як і імя [[Радзівіл (імя)|Ratwilius]]<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292.</ref>}}) <br> Cono (Cuno) + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Канігайла|Канігайла (Кунгель, Кунігель, Конгіл, Конкайл)]]''' | | ''Congallus'' (''Cungelus'', ''Kunigil'', ''Kunigel'') <br> Cono (Cuno) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Конгенд]] | | Cono + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кунгер|Кунгер (Конгер)]]''' | | ''Kunger'' <br> Cono (Cuno) + Gero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кангерд|Кангерд (Конгірд)]]''' | | ''Congerd'' (''Cunigard'') <br> Cono (Cuno) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кунат|Кунат (Конат)]]''' | | ''Kunat'' <br> Cono + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Конер]]''' | | ''Koner'' (''Cunari'') <br> Cono (Cuno) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Конарт|Конарт (Конерт, Кунэрт)]]''' | | ''Konert'' (''Kunert'', ''Conard'') <br> Cono (Cuno) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Конрад|Конрад (Конрат, Кунрад, Кунрат)]]''' | | ''Konrad'' (''Conrat'', ''Cunrad'', ''Cunrat'') <br> Cono (Cuno) + Rado | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кондрут]]''' | | ''Cundrud'' <br> Cono (Cuno) + Trudo (Drutus) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Левік|Левік (Лявейка, Леўка)]]''' | — | ''Leuico'' (''Leweke'') <br> Leuo + -k- |— |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Левальд|Левальд (Левальт)]]''' | | ''Lewald'' (''Lewolt'') <br> Leuo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Леварт|Леварт (Левард)]]''' | | ''Levard'' <br> Leuo + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Леанард|Ленарт (Леанард, Ленард, Лінард, Лейнард, Лейнарт, Лейнэрт)]]''' | | ''Leonard'' (''Lennart'', ''Linard'') <br> Leon + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Легарт]]''' | | ''Legart'' (''Legard'') <br> Laico (Lecke) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лідэла]]''' | — | ''Ledila'' <br> Ledus (Leto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Летаўт]]''' | | ''Letald'' (''Letold'', ''Letaudus'', ''Letaut'') <br> Ledus (Leto) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ліба]]''' | — | ''Libo'' <br> ''Lubo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лібэка|Лібэка (Лібіка, Лібік)]]''' | — | ''Libicho'' (''Libike'') <br> Libo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лібель]]''' | — | ''Libila'' <br> Libo + -l- <br> Lubo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лібельт]]''' | | ''Libolt'' <br> Libo + Waldo (Walt) <br> Lubo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лібэр]]''' | | ''Liberi'' (''Libheri'') <br> Libo + Heri <br> Lubo + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лінда|Лінда (Ленць)]]''' | — | ''Lindis'' (''Linto'', ''Lend'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ліндзік|Ліндзік (Ліндзейка)]]''' | — | ''Lindicke'' (''Lindecke'') <br> Lindis + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ліндзін]]''' | — | ''Lendinus'' <br> Lindis (Lend) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лода|Лода (Лота, Лёда, Лёт, Лоць)]]''' | — | ''Lodo'' (''Lotto'', ''Lott'', ''Chlodio'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лодзейка|Лодзейка (Лодыка, Лодзік, Лоцейка)]]''' | — | ''Hlodico'' (''Lotichius'') <br> Lodo (Chlodio) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лобарт]]''' | | ''Lobert'' (''Chlodobert'') <br> Lodo (Chlodio) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лодальд]]''' | | ''Lodoald'' (''Chlodoald'') <br> Lodo (Chlodio) + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Хлёдвіг|Лодвік (Людвік, Людзьвік)]]''' | | ''Lodwich'' (''Chlodwig'') <br> Lodo (Chlodio) + Wigo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лодвін|Лодвін (Лотвін)]]''' | | ''Lodwin'' (''Hlotwin'') <br> Lodo (Chlodio) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лодар|Лодар (Лотар)]]''' | | ''Loder'' (''Lotar'', ''Lodhari'') <br> Lodo + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Люб|Люб (Люба)]]''' | — | ''Lubo'' (''Liuba'', ''Leubo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Любейка|Любейка (Любіка)]]''' | — | ''Lubbeke'' (''Liubbecha'', ''Lubbiko'') <br> Lubo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Любель (імя)|Любель]]''' | — | ''Liubilo'' (''Liebel'') <br> Lubo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Любень|Любень]]''' | — | ''Luben'' (''Lubin'') <br> Lubo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Любш]]''' | — | ''Lubisch'' <br> Lubo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Любар (імя)|Любар (Любэр)]]''' | | ''Luber'' <br> Lubo + Heri (Hari) | ''Erliub'' <br> Heri + Lubo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Любарт (імя)|Любарт (Любэрт, Люпарт, Лібарт, Лібэрт)]]''' | | ''Lubert'' (''Lubart'', ''Lupert''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Lubo + Bert <br> ''Liubhart'' (''Liebert'') <br> Lubo + Hardt (Hart) <br> ''Liubardus'' <br> Lubo + Bardo (Barto) | ''Beretliub'' <br> Bert + Lubo <br> ''Hartlib'' <br> Hardt (Hart) + Lubo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лют|Лют (Люд)]]''' | — | ''Liudo'' (''Liuto'', ''Liut'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Людыка (імя)|Лютык (Людзіка, Людыка, Лідзейка, Лідака)]]''' | — | ''Ludica'' (''Liuticha'', ''Liedecke'') <br> Liudo (Liut) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Людан]]''' | — | ''Liudan'' <br> Liudo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Людзень|Людзень (Лютын)]]''' | — | ''Luden'' (''Liutin'', ''Liudin'') <br> Liudo (Liut) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лютвін|Лютвін (Людвін)]]''' | | ''Liutwin'' (''Liuduin'', ''Litwin'') <br> Liudo + Wino | ''Winiliut'' <br> Wino + Liudo (Liut) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Літавор|Лютувер (Лютвар, Людвэр, Літавор, Літавар, Лювер)]]''' | | ''Liutwar'' (''Liutward'', ''Litwart'') <br> Liudo + Wardo (Warto) <br> ''Leudovera'' (''Litwara'') <br> Liudo + Wero (Varo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лютгарда|Людгарда]]''' | | ''Leutgardis'' (''Liudgerda'') <br> Liudo + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лютэр (імя)|Лютар (Лютэр, Людар, Людэр, Літэр)]]''' | | ''Liuthar'' (''Liuter'', ''Liudar'', ''Liuder'', ''Litterius'') <br> Liudo (Liut) + Heri (Hari) | ''Herileut'' <br> Heri + Liudo (Liut) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Людкен]]''' | | ''Lüdken'' (''Luidikin'', ''Lütgen'') <br> Liudo + -kin <br> Liudo + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Людміна]]''' | | ''Ludmen'' (''Ludzmin''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Liudo + Minno <br> ''Liudman'' <br> Liudo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Люмонт|Люмонт (Лімонт, Лемант, Людамонт)]]''' | | ''Liumunt'' (''Limund'', ''Lemond'', ''Ludimunt'') <br> Liudo (Liut) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лянга|Лянга (Лянг, Лянк)]]''' | — | ''Lango'' (''Lang'', ''Lanck'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лангін|Лангін (Ленгін)]]''' | — | ''Langin'' (''Lengin'') <br> Lango + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лонгвін|Лангвін (Лонгвін, Лугвен)]]''' | | ''Langwin'' (''Langevin'') <br> Lango + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лянгерд|Лянгерд (Лянгерд, Лянгерт, Лангерт, Лянгірдзь)]]''' | | ''Langarda'' (''Langerd'', ''Longard'') <br> Lango + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лянгмін]]''' | | ''Langmin'' (''Langmen'') <br> Lango + Minno (Menno) <br> ''Langman'' <br> Lango + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лянда|Лянда (Ланта, Ляндзь)]]''' | — | ''Lando'' (''Lanto'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лянтэла]]''' | — | ''Landel'' (''Lendel'') <br> Lando (Lanto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ландзіна|Ландзіна (Ляндзіна)]]''' | — | ''Landina'' <br> Lando + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лямбэрт|Лямпэрт (Лямпарт, Лямбэрт, Лемберт)]]''' | | ''Lampert'' (''Lambert'') <br> Lando (Lanto) + Bert | ''Bertlanda'' <br> Bert + Lando |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мага]]''' | — | ''Mago'' (''Maco'', ''Megi'', ''Meco'', ''Meio'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Магейка]]''' | — | ''Mageyke'' (''Magico'') <br> Mago + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Макула|Макула (Мегіла, Макела, Макель, Мекель, Мікель)]]''' | — | ''Maccula'' (''Megilo'', ''Mackel'', ''Meckel'') <br> Mago (Maco) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мейла|Мейла (Мэйла, Майла)]]''' | — | ''Meilo'' (''Meil'') <br> Mago (Meio) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Магін|Магін (Мегін)]]''' | — | ''Magin'' (''Megin'') <br> Mago (Megi) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Магун]]''' | — | ''Maguno'' (''Magonus'') <br> Mago + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Магель|Магель (Мегаль, Магаль, Магала, Магайла)]]''' | | ''Megel'' (''Magel'', ''Mageil'') <br> Mago (Megi) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Магер]]''' | | ''Mager'' (''Magher'') <br> Mago + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Максьвіта]]''' | | ''Meguswind'' (''Mehsuint'') <br> Mago (Maco) + Suint (Suitha) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маж|Маж (Маза, Мас, Маз, Мась, Меж, Мезь)]]''' | — | ''Mazo'' (''Mezo'', ''Maas'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мажэйка (імя)|Мажэйка (Мазейка, Мазека, Мажэка, Мажыка, Мяжэйка)]]''' | — | ''Mazecha'' (''Mazika'') <br> Mazo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мажэла|Мажэла (Мазала, Мазель, Масіль, Мазуль, Мяжала)]]''' | — | ''Mazela'' (''Mazola'', ''Massall'', ''Massul'', ''Massila'') <br> Mazo (Maas) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мазан|Мазан (Мажан)]]''' | — | ''Massana'' <br> Mazo (Maas) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мазен]]''' | — | ''Massen'' <br> Mazo (Maas) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Масанд|Масанд (Масэнд, Мазанд)]]''' | — | ''Masenda'' <br> Mazo (Maas) + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Межгел|Межгел (Мезгіль, Мізгіль, Мазгіль, Мезгель, Мазгел)]]''' | | ''Mesgilo'' (''Masgel'') <br> Mazo (Mezo) + Gilo (Gill) <br> Masgo (Meske) + -l- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Мажырым|Мажырым (Мажрым, Мазрым)]] | | Mazo + Rim | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мала]]''' | — | ''Malo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Малейка|Малейка (Маліка)]]''' | — | ''Malicho'' (''Malleke'') <br> Malo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мальвід|Мальвід (Мальвіт)]]''' | | ''Malwida'' <br> Malo + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Малгуд]]''' | | ''Maalgodus'' <br> Malo + Gudo (Godo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мамейка|Мамейка (Мамека)]]''' | — | ''Mamecho'' <br> Mamo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маміла|Маміла (Мамель, Мамуль)]]''' | — | ''Mamila'' <br> Mamo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ман|Ман (Мань)]]''' | — | ''Mann'' (''Manno'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манейка|Манейка (Маніка, Манік)]]''' | — | ''Manniko'' (''Mannecho'') <br> Mann + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маніла (імя)|Маніла (Маніль, Манель)]]''' | — | ''Manila'' (''Mannila'', ''Mannel'') <br> Mann + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манівід|Манівід (Манвід, Маневіт)]]''' | [[Відзіман]] | ''Manvidus'' (''Manwith'') <br> Mann + Wido | ''Widiman'' <br> Wido + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манвіл|Манвіл (Манівіл)]]''' | [[Віліман]] | ''Manwill'' <br> Mann + Wilo | ''Wiliman'' (''Wilman'') <br> Wilo + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манівін]]''' | | ''Manewine'' (''Manwine'') <br> Wino + Mann | ''Winiman'' <br> Mann + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мангайла|Мангайла (Мангейла, Мангела, Мангель, Манкель)]]''' | [[Гайліман]] | ''Manigel'' (''Mangella'', ''Mangel'', ''Mankel'') <br> Mann + Gailo (Gelo) | ''Gailamanns'' <br> Mann + Gailo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манігерд|Манігерд (Мангард, Манігірд, Мангірд, Манкірд)]]''' | | ''Manegardus'' (''Mangerðr'') <br> Mann + Gerd (Gardo) | ''Gartmann'' <br> Gerd (Gardo) + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мангін|Мангін (Манкін, Манген)]]''' | | ''Mannikin'' (''Manngin'', ''Manngen'') <br> Mann + -kin <br> Mann + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мангуд|Мангуд (Мангут)]]''' | [[Гудман]] | ''Mangod'' (''Mangud'', ''Mangut'') <br> Mann + Gudo (Godo) | ''Guotman'' <br> Gudo + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манар]]''' | [[Герман (імя)|Герман]] | ''Manarius'' (''Manahari'') <br> Mann + Heri (Hari) | ''Hermann'' (''Harimann'') <br> Heri (Hiro) + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манят|Манят (Манат)]]''' | | ''Mannato'' <br> Mann + Joto <br> Mann + Hatho (Adi) | ''Hadoman'' <br> Hatho (Adi) + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Манстолд|Манстолд (Манстолт, Манстоўд, Манстоўт, Монстаўт)]]''' | | ''Manstald'' <br> Mann + Stalto | ''Staldmann'' <br> Stalto + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мантур|Мантур (Мандур, Мінтур)]]''' | | ''Mandur'' (''Mandor'') <br> Mann + Torro | ''Tormann'' <br> Torro + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Міркель|Міркель (Мэркель, Мэрхель, Мархіль)]]''' | — | ''Merkil'' (''Merkel'', ''Marchilo'') <br> Marcho + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маркальд]]''' | | ''Marcold'' (''Marcald'') <br> Marcho + Waldo | ''Valadamarca'' <br> Waldo + Marcho |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маргер]]''' | | ''Margger'' (''Marger'') <br> Marcho + Ger | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Март (імя)|Март (Мард, Мерт)]]''' | — | ''Marti'' (''Mardo'', ''Merti'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Марціла|Марціла (Мартэла)]]''' | — | ''Martilo'' <br> Marti + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мардвін (імя)|Мардвін (Мортвін)]]''' | | ''Martoin'' (''Merduwinus'') <br> Marti (Mardo) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маста|Маста (Масьць, Машт, Міст)]]''' | — | ''Masto'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Масьціла|Масьціла (Мастала, Масталь, Мастэль)]]''' | — | ''Mastilo'' (''Mastalo'', ''Mastal'') <br> Masto + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Масьцін]]''' | — | ''Mastin'' <br> Masto + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мастаўт|Мастаўт (Масталт, Машталт, Маштаўт, Мештаўт, Мішталт, Міштаўт)]]''' | | ''Mastold'' (''Mastoaldus'') <br> Masto + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Масьцівіл|Масьцівіл (Моствіл, Маствіл)]]''' | | ''Mostwill'' <br> Masto + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мат (імя)|Мат (Меда)]]''' | — | ''Matto'' (''Mado'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мадзейка|Мадзейка (Мадзека, Мядзейка, Мэдыка, Медзіка, Мацейка)]]''' | — | ''Madacho'' (''Mädecke'', ''Maticke'') <br> Matto (Mado) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Медзел|Медзел (Мадзіла, Медзіла, Маціль)]]''' | — | ''Mädel'' (''Madelo'', ''Meddil'', ''Medulo'') <br> Matto (Mado) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Медзін|Медзін (Медзень, Мэдын)]]''' | — | ''Meddin'' (''Medden'') <br> Matto (Mado) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Матывік|Матывік (Медвік)]]''' | | ''Matouigius'' (''Mathwig'', ''Medovicus'') <br> Matto (Mado) + Wigo (Wic) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Медвін]]''' | | ''Medwinus'' (''Matuvin'') <br> Matto (Mado) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Матар]]''' | | ''Matter'' (''Mather'') <br> Matto + Heri (Hari) | ''Herimat''<br> Heri + Matto |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Медгін|Медгін (Метгін, Медакін)]]''' | | ''Matgen'' (''Medgin'') <br> Matto (Mado) + -kin <br> Matto (Mado) + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Медрык|Медрык (Метрык, Матрык, Мітрык)]]''' | | ''Mederic'' (''Mēdrīc'', ''Metrick'', ''Mathrich'') <br> Matto (Mado) + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Магон]]''' | — | ''Magonus'' (''Maganus'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мэйн|Мэйн (Майн, Мейн, Мейнь)]]''' | — | ''Meyn'' (''Megin'', ''Meino'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мэйнэль|Мэйнэль (Майнэль, Майніла)]]''' | — | ''Meynell'' (''Meinilo'') <br> Meyn + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мейнуш]]''' | — | ''Meinisch'' (''Mejnuš''{{Заўвага|name="Чэхія"}}, ''Majnuš''{{Заўвага|name="Чэхія"}}) <br> Meyn + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мэйнар|Мэйнар (Майнар)]]''' | | ''Meinar'' <br> Meyn + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мэйнарт|Мэйнарт (Мэйнард, Мейнарт, Мэйнэрт, Мейнард, Майнарт, Майнард)]]''' | | ''Meinart'' (''Meynard'') <br> Meyn + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Міл (імя)|Міл (Міла, Міль, Мель)]]''' | — | ''Milo'' (''Melus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мілейка|Мілейка (Міліка, Мілека, Мелека)]]''' | — | ''Milleke'' (''Milike'', ''Melleko'') <br> Milo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мілен|Мілен (Мелін, Мэлін, Мелен, Мелень, Мілень, Мілін)]]''' | — | ''Mellen'' (''Melin'') <br> Milo (Melus) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мельбут|Мельбут (Мільбут)]]''' | | ''Melbodo'' (''Melbut'', ''Melbot'', ''Mellobaud'') <br> Milo (Melus) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мільвід|Мільвід (Мельвід)]]''' | | ''Melvid'' (''Melewidis'') <br> Milo (Melus) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мілар]]''' | | ''Milehar'' <br> Milo + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мелкід|Мелкід (Мільгед, Мільгет)]]''' | | ''Meligedius'' (''Melgad'') <br> Milo (Melus) + Geda (Giddo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мілкін|Мілкін (Мелькін, Мількен, Мільгін)]]''' | | ''Millikin'' (''Melgen'') <br> Milo (Melus) + Ginno <br> Milo + -kin | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мільконт|Мільконт (Мелькунт)]]''' | | ''Milgunt'' (''Melgund'') <br> Milo + Gunth (Kunth) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мільмонт|Мільмонт (Мэльмонт, Мільмунт)]]''' | | ''Milmond'' <br> Milo + Mund (Munt) <br> ''Malmund'' <br> Malo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мілят|Мілят (Мілёт, Мялюта)]]''' | | ''Milliot'' (''Melot'', ''Mellath'') <br> Milo (Melus) + Joto (Juto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мін|Мін (Мен, Мінь, Мень)]]''' | — | ''Minno'' (''Menno'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінейка (імя)|Мінейка (Мініка, Мінка, Менейка, Меніка)]]''' | — | ''Minnico'' (''Meniko'') <br> Minno (Menno) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінела|Мінела (Меніль, Менюл)]]''' | — | ''Mennel'' (''Minel'', ''Minnul'') <br> Minno (Menno) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінялк|Мінялк (Міналг, Мінаўг, Мінэльг, Менелк)]]''' | [[Альгмін]] | ''Minalgo'' (''Menaug'') <br> Minno (Menno) + Helgi (Alko) | ''Algmine'' <br> Helgi (Algo) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінбут]]''' | [[Бутмін]] | ''Menbodo'' (''Menbot'') <br> Minno (Menno) + Bodo (Budo) <br> Minno + Boto (Buto) | ''Butmen'' <br> Boto (Buto) + Minno <br> ''Budmyn'' <br> Bodo (Budo) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінаўт|Мінаўт (Міналт, Мінальд, Міналта, Меналта)]]''' | | ''Minolt'' (''Minaut'', ''Menold'', ''Menalt'') <br> Minno + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінвід|Мінвід (Мінвіт, Менвід)]]''' | [[Відзімін (імя)|Відзімін]] | ''Minuit'' <br> Minno + Wido <br> ''Meginwid'' <br> Meyn (Megin) + Wido | ''Widmin'' <br> Wido + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінігайла (імя)|Мінігайла (Мінгель, Мэнгель, Мэнгела)]]''' | [[Гайлімін]] | ''Minigelus'' (''Mengel'') <br> Minno (Menno) + Gailo (Gelo) | ''Geleminus'' <br> Gailo (Gelo) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінгіла]]''' | | ''Mengilo'' (''Menkilo'') <br> Minno (Menno) + Gilo | ''Gilmin'' (''Gilmen'') <br> Gilo + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінгер]]''' | [[Гермін]] | ''Minger'' (''Menger'') <br> Minno (Menno) + Gero | ''Germinus'' <br> Gero (Giro) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінгірд]]''' | | ''Mingard'' (''Mingeard'', ''Mengerd'') <br> Minno + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінігаўд|Мінігаўд (Менгаўд, Мінгоўд, Менькоўт)]]''' | | ''Menegald'' (''Minegolt'') <br> Minno (Menno) + Goldo <br> ''Menigaut'' <br> Minno (Menno) + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінгін|Мінгін (Мінген, Менгін, Мэнкін)]]''' | | ''Mennigen'' (''Mennikin'', ''Minchin'') <br> Minno (Menno) + -kin <br> Minno (Menno) + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінгуд|Мінгуд (Мінгот)]]''' | [[Гудымін]] | ''Mengodus'' (''Mengotus'') <br> Minno (Menno) + Gudo (Godo) | ''Goudemen'' <br> Gudo + Minno (Menno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінар|Мінар (Мінэр)]]''' | | ''Minar'' (''Miner'') <br> Minno (Menno) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінард|Менарт (Мінарт, Мінард)]]''' | | ''Mennert'' (''Minart'', ''Minard'') <br> Minno (Menno) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Міндоўг (імя)|Міндаў (Міндоўг, Міндак, Міндаг, Мендак, Мендаг, Мэндаг, Мэндах)]]''' | [[Даўмен]] | ''Mindach'' (''Mendoch'', ''Mindag'', ''Mendag'') <br> Minno (Menno) + Daugo (Davo) <br> Meyn + Dago | ''Dauman'' <br> Daugo (Davo) + Mann <br> Daugo (Davo) + Minno (Menno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінконт]]''' | [[Кантмін]] | ''Menegundia'' <br> Minno (Menno) + Gunth (Kunth) | ''Cundomenus'' <br> Gunth (Kunth) + Minno (Menno) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Мінімонт|Мінімонт (Мінімунд, Мінімунт)]] | [[Мантымін]] | Minno + Mund (Munt) <br> ''Maginmund'' <br> Meyn (Megin) + Mund (Munt) | Mund (Munt) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінят|Мінят (Мінют)]]''' | | ''Miniatus'' <br> Minno + Joto (Juto) <br> Minno + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінда|Мінда (Мінта, Мента, Манта)]]''' | — | ''Manto'' (''Mende'', ''Minte'', ''Mente'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінціла|Мінціла (Манціла, Мінтэль, Мендзіла, Міндзель)]]''' | — | ''Mindilo'' (''Mantillo'', ''Mintel'', ''Mendilo'') <br> Manto (Minte) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінтаўт|Мінтаўт (Менталт)]]''' | | ''Mintold'' (''Mintalto'', ''Mendelt'') <br> Manto (Minte) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мендэр|Мендэр (Мантар, Мэндэр, Мантэра, Міндэр, Мандэр, Мандр, Мінтар)]]''' | | ''Mender'' (''Mantarius'', ''Minder'') <br> Manto (Mende) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мендрык|Мендрык (Мэндрык, Мандрык, Міндрык, Мендрэк)]]''' | | ''Mendrick'' (''Mandariks'', ''Mendrich'') <br> Manto (Mende) + Rick | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Міра (імя)|Мера (Мер, Мар)]]''' | — | ''Mero'' (''Miro'', ''Maro'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мірэйка|Мірэйка (Мярэйка, Марэйка, Мерка, Мірка)]]''' | — | ''Mirica'' (''Mereko'', ''Marêke'', ''Mercke'') <br> Mero (Miro) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мерула|Мерула (Марыла, Мерла, Марэла, Мірэла)]]''' | — | ''Merula'' (''Marilo'', ''Merlo'', ''Marellus'', ''Mirella'') <br> Mero + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мірын|Мірын (Марын, Мэрэн)]]''' | — | ''Marinus'' (''Merrin'', ''Mehren'') <br> Mero (Maro) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Міруш|Міруш (Маруш)]]''' | — | ''Merusch'' <br> Mero (Miro) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Марбут]]''' | | ''Marbotte'' (''Meriboto'') <br> Mero (Maro) + Boto (Buto) | ''Botmar'' <br> Boto (Buto) + Mero (Maro) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мервін|Мервін (Марвін, Мірвін)]]''' | | ''Mervinus'' (''Maruin'') <br> Mero (Maro) + Wino | ''Winimar'' <br> Wino + Mero (Maro) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маргела|Маргела (Мергель, Маргель, Маргайла, Маргаль)]]''' | | ''Mergell'' <br> Mero (Maro) + Gailo (Gelo) | ''Geilamer'' (''Gelmer'') <br> Gailo (Gelo) + Mero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маркунт]]''' | | ''Margundis'' (''Mariconda'') <br> Mero (Maro) + Gunth (Kunth) | ''Gundemar'' (''Cundmar'') <br> Gunth (Kunth) + Mero (Maro) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мармонт|Мармонт (Марымонт, Мірмант)]]''' | | ''Marmundus'' (''Marmont'', ''Marimundo'', ''Miramunda'') <br> Mero (Maro) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мут|Мот (Мут, Мод, Моць)]]''' | — | ''Mot'' (''Muta'', ''Moda'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Моціка|Моціка (Мацейка, Моцейка, Муцейка)]]''' | — | ''Motico'' (''Muteke'') <br> Mot (Muta) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маціла|Муціла (Мутэль, Маціла, Мацель)]]''' | — | ''Mutila'' (''Mutel'', ''Motilo'') <br> Mot (Muta) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мудзін|Мудзін (Мудын)]]''' | — | ''Modin'' (''Muttin'') <br> Mot (Muta) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мутаўт]]''' | | ''Muotolt'' (''Mutaud'') <br> Mot (Muta) + Waldo (Walt) <br> Mot (Muta) + Teudo (Taut) | ''Teutmodus'' <br> Teudo (Teuth) + Mot |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мотвіл|Мотвіл (Модвіл)]]''' | | ''Moetwil'' (''Modwill'', ''Mutwill'') <br> Mot (Muta) + Wilo | ''Willimot'' <br> Wilo + Mot |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мотар|Мотар (Мутар, Модэр)]]''' | | ''Motar'' (''Muotar'', ''Moder'') <br> Mot + Heri (Hari) | ''Herimot'' <br> Heri + Mot |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мус|Мус (Муш, Музь)]]''' | — | ''Mus''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Musz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мусіла|Мусіла (Мусель)]]''' | — | ''Musilo'' (''Musula'') <br> Mus + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мунд|Монт (Мунд, Мунт, Монд, Мундзь, Мондзь)]]''' | — | ''Mund'' (''Munt'', ''Mond'', ''Mont'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мандзейка|Мандзейка (Мундзейка, Монцека, Манцейка)]]''' | — | ''Mundicho'' (''Mondeke'', ''Mondicus'') <br> Mund (Mont) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мундыла (імя)|Мантыла (Монтэль)]]''' | — | ''Muntilo'' (''Montel'') <br> Mund (Munt) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Монтуш|Монтуш (Монтш)]]''' | — | ''Muntsch'' (''Mudsch'') <br> Mund (Mont) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Монтаўт|Монтаўт (Монталт, Монталд, Мунталт)]]''' | [[Валімонт]] | ''Montald'' (''Montault'', ''Mundoald'') <br> Mund (Munt) + Waldo (Walt) <br> Mund (Munt) + Teudo (Taut) | ''Walmont'' (''Waltmunt'') <br> Waldo (Walt) + Mund (Munt) <br> ''Teutmunt'' <br> Teudo (Teuth) + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мандывік]]''' | [[Вігмант]] | ''Mundivicus'' <br> Mund + Wigo (Wic) | ''Wigmunt'' (''Wicmund'') <br> Wigo (Wic) + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мантывід (імя)|Мантывід (Мунтвід, Мондвід)]]''' | [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]] | ''Mundwitz'' (''Montwit'') <br> Mund (Munt) + Wido | ''Widmund'' <br> Wido + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Монтвіл|Монтвіл (Мунтвіл, Мондвіл)]]''' | [[Вілімонт]] | ''Muntwil'' (''Mondwill'', ''Mundwill'') <br> Mund (Munt) + Wilo | ''Wilmunt'' <br> Wilo + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мантывін]]''' | | ''Mondawin'' (''Mundawins'') <br> Mund (Munt) + Wino | ''Winimunt'' <br> Wino + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мантыгайла (імя)|Мантыгайла (Мантыгал, Мунтыгайла)]]''' | [[Галімонт]] | ''Montigel'' (''Mundigal'') <br> Mund (Munt) + Gailo (Gelo) | ''Galmund'' <br> Gailo (Gelo) + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мантыгерд (імя)|Мантыгерд (Мунтыгерд, Мундыгерд, Мантыгард, Монтгард)]]''' | [[Гірдзімонт]] | ''Mundgerd'' (''Mundgerdr'') <br> Mund + Gerd | ''Gardmund'' (''Gertmund'') <br> Gerd (Gardo) + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мондар|Мондар (Мунтэр, Мондэр, Монтар)]]''' | | ''Munder'' (''Munter'', ''Mundher'') <br> Mund (Munt) + Heri (Hari) | ''Hermunt'' (''Herimont'') <br> Heri + Mund (Mont) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Монтарт]]''' | | ''Mundert'' (''Mundhart'') <br> Mund (Munt) + Hardt (Hart) | ''Hardmunt'' (''Hartomund'') <br> Hardt (Hart) + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Мантымін]] | [[Мінімонт]] | Mund (Munt) + Minno <br> ''Muntman'' <br> Mund (Munt) + Mann | Minno + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мундэрых (імя)|Мондрык]]''' | | ''Mondericus'' (''Mondrich'', ''Mundericus'') <br> Mund + Rick | ''Richmont'' <br> Rick (Rih) + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мантрым (імя)|Мантрым (Мунтрым, Мондрым)]]''' | [[Рымант]] | ''Muntrim'' <br> Mund (Munt) + Rim | ''Rimunt'' <br> Rim + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нейка]]''' | — | ''Naicho'' (''Necke'', ''Nacho'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нагела|Нагела (Нагель, Найгель, Найгайла)]]''' | | ''Nagel'' (''Nagal'', ''Nageil'') <br> Naicho (Nacho) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Наймант|Наймант (Нэймант, Намонт)]]''' | | ''Naimundus'' (''Neimond'', ''Neimundus'') <br> Naicho + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нань]]''' | — | ''Nanno'' (''Nenna'', ''Nannus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Наніка]]''' | — | ''Nannicha'' <br> Nanno + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нанарт|Нанарт (Нангарт, Нанэрт, Нэнарт, Ненарт, Нінарт)]]''' | | ''Nanhart'' (''Nennert'') <br> Nanno (Nenna) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Наць]]''' | — | ''Nath'' (''Nato'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Натар (імя)|Натар (Надэр, Нядар)]]''' | | ''Nater'' (''Nadhere'') <br> Nath + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нед|Нед (Ніт, Нідзь, Нець]])''' | — | ''Nieth'' (''Nied'', ''Nid'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ніціла]]''' | — | ''Nitilo'' (''Nidilo'', ''Nittel'') <br> Nieth (Nid) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нігайла|Нігайла (Негела, Нігал)]]''' | | ''Negele'' (''Niegel'') <br> Nieth + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нітар|Нітар (Нідэр, Нэйдэр)]]''' | | ''Nieter'' (''Nither'', ''Nidar'') <br> Nieth (Nid) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нітарт]]''' | | ''Nitart'' (''Nithart'') <br> Nieth + Hardt (Hart) | ''Hartnid'' <br> Hardt (Hart) + Nieth (Nid) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нетымер]]''' | | ''Nitimerus'' (''Niemer'') <br> Nieth + Mero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нода|Нода (Нота, Ноць, Нут)]]''' | — | ''Noddo'' (''Noto'', ''Noth'', ''Nutte'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нацейка|Нацейка (Надзейка)]]''' | — | ''Nothicho'' (''Nodiko'') <br> Noddo (Noto) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нацель]]''' | — | ''Notilo'' (''Nötel'', ''Noddilo'') <br> Noddo (Noto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нутаўт]]''' | | ''Notaldus'' (''Noteldus'') <br> Noddo (Nutte) + Teudo (Taut) <br> Noddo (Nutte) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нутар|Нутар (Нотар)]]''' | | ''Nudhari'' (''Nothar'') <br> Noddo (Nutte) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нор (імя)|Нор (Нар, Нер)]]''' | — | ''Noro'' (''Nero'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарэйка|Нарэйка (Нарыка, Норка)]]''' | — | ''Noriko'' (''Norke'') <br> Noro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарэла|Нарэла (Нарэль)]]''' | — | ''Narelo'' <br> Noro (Nero) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нерын|Нерын (Нарын)]]''' | — | ''Nerin'' (''Narin'', ''Norin'') <br> Noro (Nero) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарут|Нарут (Нарот, Наруць)]]''' | — | ''Noruth'' (''Norot'', ''Norodd'') <br> Noro + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Наруш|Наруш (Нарэш, Нарыш, Нараш)]]''' | — | ''Noresch'' (''Norisch'', ''Norusch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Noreš''{{Заўвага|name="Чэхія"|Германска-славянскае імя, якое азначалася ў Чэхіі}}) <br> Noro + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарбар]]''' | | ''Norber'' (''Norbar'') <br> Noro + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Норбэрт|Нарборт (Норбэрт)]]''' | | ''Norbert'' (''Nerbertus'') <br> Noro (Nero) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарбут (імя)|Нарбут (Нарбот, Норбут, Нарбуд, Нарыбут)]]''' | [[Бутнар]] | ''Narbot'' (''Norbutt'', ''Norbud'', ''Narbod'', ''Norpoth'', ''Norpod'', ''Nierbota''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Noro + Boto (Buto) <br> Noro + Bodo (Budo) | ''Botnor'' <br> Boto (Buto) + Noro (Nero) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарвід|Нарвід (Норвід, Нервід)]]''' | | ''Norvid'' (''Narvid'') <br> Noro + Wido | ''Widhener'' <br> Wido + Noro (Nero) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарвіл]]''' | | ''Norvilus'' (''Narwill'') <br> Noro + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарывойша|Нарывойша (Нарвайс, Нарвойш, Нарвэйша, Нарвэйш, Норвэйш, Нарвош)]]''' | [[Войшнар]] | ''Norweise'' (''Norvice'', ''Norweisch'') <br> Noro + Weise (Wiso) <br> Noro + Waiso (Voysch) | ''Wießner'' <br> Weise (Wiso) + Noro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Наргайла|Наргайла (Наргейла, Наргела)]]''' | | ''Nargella'' (''Norgeil'', ''Norgell'') <br> Noro (Nero) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарман|Нарман (Норман, Нармен)]]''' | | ''Norman'' (''Neriman'') <br> Noro + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарымонт (імя)|Нарымонт (Нарымунт, Нормунт, Нармунт, Нармонт, Нармант)]]''' | | ''Normunt'' (''Narmont'', ''Normundus'') <br> Noro + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарт|Нарт (Норда)]]''' | — | ''North'' (''Nardo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нартаўт|Нартаўт (Нартольт)]]''' | | ''Nartolt'' (''Nortold'', ''Nartaud'', ''Nartault'') <br> North + Waldo (Walt) <br> Noro (Nero) + Teudo (Taut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нявіла|Нявіла (Нівіла, Навіла)]]''' | — | ''Newilo'' <br> Niwo (Nevo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нявойст]]''' | — | ''Neosta'' (''Neweist'') <br> Niwo (Nevo) + -st- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нявойна]]''' | | ''Newein'' (''Nevin'') <br> Niwo (Nevo) + Wino (Weine) <br> Niwo (Nevo) + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Невярд|Невярд (Невярт)]]''' | | ''Niviard'' (''Niewerth'') <br> Niwo (Nevo) + Hardt | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Неўрад]]''' | | ''Niwrat'' (''Neurodus'') <br> Niwo (Nevo) + Rado (Rato) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нястольт]]''' | | ''Nistaldus'' <br> Nistio + Waldo <br> Niwo (Nevo) + Stalto | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ота]]''' | — | ''Oto'' (''Odo'', ''Audo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Адыла|Аціла (Ятыла, Аўдзіла)]]''' | — | ''Otilo'' (''Audilo'') <br> Oto (Audo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Одзін (імя)|Одзін]]''' | — | ''Odin'' <br> Oto (Odo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Отаўт]]''' | | ''Ottolt'' <br> Oto + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Атгін]]''' | | ''Otken'' (''Oetgen'') <br> Oto + -kin <br> Oto + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Атмут]]''' | | ''Otmot'' <br> Oto + Mot (Muto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Адрык|Адрык (Атарык)]]''' | | ''Odric'' (''Oterihc'') <br> Oto (Odo) + Rick | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Окель]]''' | — | ''Ockel'' (''Okilo'') <br> Occo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Пац|Пац (Пач)]]''' | — | ''Pazzo'' (''Patza'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Пацолт|Пацолт (Пецальт)]]''' | | ''Pazolt'' (''Petzold'') <br> Pazzo + Waldo (Walt) <br> Petz + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Прош|Прош (Прэз, Прыш, Брош)]]''' | — | ''Brezzo'' (''Prosch'', ''Brosch'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Прэзгінт|Прэзгінт (Прызгент, Брызгінд, Брозгінт, Прыжгінт)]]''' | | ''Brisgand'' (''Prizgent'') <br> Brezzo (Prosch) + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Прышмонт|Прышмонт (Прашмунт, Прэшмунт, Прышымунд, Прызмант)]]''' | | ''Prosmund'' (''Brosmundus'') <br> Brezzo (Prosch) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рабан|Рабан (Рапан, Грабан)]]''' | — | ''Rabanus'' (''Rapan'', ''Hraban'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рапа (імя)|Рапа (Рап)]]''' | — | ''Rappo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рапш]]''' | — | ''Rapsch'' <br> Rabanus (Rappo) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рага|Рага (Рэга)]]''' | — | ''Rago'' (''Ragi'', ''Reggi'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рагіла|Рагіла (Рагул, Рагла)]]''' | — | ''Ragilo'' (''Regula'', ''Raggl'') <br> Rago (Reggi) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рагінь|Рагін (Рагіна, Рэгін, Рэгінь, Рагінь, Рагіня)]]''' | — | ''Ragenus'' (''Ragina'', ''Regin'') <br> Rago + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рагвалод (імя)|Рагвалод (Рэгвальд)]]''' | | ''Ragvald'' <br> Rago + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рагайла|Рагайла (Рагела, Рагель, Рагаль, Рэгель)]]''' | | ''Ragel'' (''Regeil'', ''Rogello'', ''Regel'') <br> Rago (Reggi) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыгмонт|Рыгмонт (Рыгмунт)]]''' | | ''Regimunt'' (''Ragemunt'') <br> Rago (Reggi) + Mund (Munt) <br> ''Rigmunt'' <br> Rick + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Раган]]''' | — | ''Raganus'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рэйн (імя)|Рэйн (Райна, Рэйна, Рэйнь, Райнь)]]''' | — | ''Rein'' (''Raino'', ''Reyne'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рэйнальд|Рэйнальд (Рэйнальт, Рэгінальд)]]''' | | ''Reinald'' (''Raginald'') <br> Rein (Raganus) + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рэнігер|Рэнігер (Рэнікер)]]''' | | ''Ranniger'' (''Renger'', ''Renker'', ''Ragingar'') <br> Rein (Raganus) + Gero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рэйнар]]''' | | ''Reinar'' (''Raganhar'') <br> Rein (Raganus) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Раймунд|Раймунд (Раймунт, Рэймунд, Рэймунт, Раймонт, Рэймант)]]''' | | ''Raimund'' (''Raymond'', ''Raginmund'') <br> Rein (Raganus) + Mund | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ракель|Ракель (Ракіль)]]''' | — | ''Rakila'' <br> Raco (Rako) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рад|Рад (Рат, Радзь)]]''' | — | ''Rado'' (''Rato'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радзіка|Радзіка (Радзейка)]]''' | — | ''Radike'' (''Radeke'', ''Radacho'') <br> Rado + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радзіла|Радзіла (Раціла, Радзель, Радуль)]]''' | — | ''Radila'' (''Ratilo'', ''Radel'', ''Radulus'') <br> Rado + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радзень|Радзень (Рацін, Радзін)]]''' | — | ''Radin'' (''Rattin'', ''Radden'') <br> Rado (Rato) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радун|Радун (Радон, Радзюн)]]''' | — | ''Raduni'' <br> Rado + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радаш|Радаш (Радзюш, Радш, Раташ)]]''' | — | ''Radusch'' (''Ratsch'') <br> Rado (Rato) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ратаўт|Ратаўт (Раталт, Раталд)]]''' | | ''Ratolt'' (''Ratald'', ''Rataud'', ''Ratault'') <br> Rado (Rato) + Waldo (Walt) <br> Rado + Teudo (Taut) | ''Waltrat'' <br> Waldo (Walt) + Rado (Rato) <br> ''Teudrad'' <br> Teudo (Teuth) + Rado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радзівіл (імя)|Радзівіл (Рацівіл, Радвіл)]]''' | | ''Ratwilius'' (''Radwill'') <br> Rado (Rato) + Wilo | ''Wilrad'' <br> Wilo + Rado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радавін|Радавін (Радвін)]]''' | | ''Radowin'' (''Radwin'') <br> Rado + Wino | ''Winirad'' <br> Wino + Rado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радыгайла]]''' | | ''Ratgeil'' (''Redgell'') <br> Rado (Rato) + Gailo | ''Geilrad'' (''Gailrat'') <br> Gailo + Rado (Rato) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ратман (імя)|Ратман (Радман, Радзіман, Радаман, Радэман)]]''' | | ''Ratman'' (''Radman'', ''Rademann'') <br> Rado (Rato) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радзімін|Радзімін (Радмін)]]''' | | ''Radmin'' (''Radmen'') <br> Rado + Minno (Menno) | ''Minrath'' (''Menrad'') <br> Rado (Rato) + Minno (Menno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Радзімонт]]''' | | ''Radmunt'' (''Ratemund'') <br> Rado + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Разела|Разела (Расель, Разель, Разэль, Ражэла)]]''' | — | ''Razala'' (''Rassel'') <br> Razo (Rasse) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рам]]''' | — | ''Ramo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Раміла|Раміла (Рамэль)]]''' | — | ''Ramilo'' (''Ramel''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ramo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рамут|Рамут (Рамот, Рамуць)]]''' | — | ''Ramut'' <br> Ramo + -t- <br> Ramo + Mot (Muta) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рамша]]''' | — | ''Ramsch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Ramysch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Ramesch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Rames''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ramo + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рамаўт]]''' | | ''Ramaldus'' (''Ramolt'', ''Ramoudt'') <br> Ramo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рамант|Рамант (Рамунт, Ромунт, Ромунд)]]''' | | ''Ramunt'' <br> Ramo + Mund (Munt) <br> ''Romont'' (''Romundus'') <br> Hrodo (Roda) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ран|Ран (Рань)]]''' | — | ''Rano'' (''Rahn'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Раніла]]''' | — | ''Ranila'' <br> Rano + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ранвід]]''' | | ''Ranoid'' (''Ranvid'') <br> Rano + Wido | ''Widerannus'' <br> Wido + Rano |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ранда|Ранда (Рант, Рэнт, Рандзь)]]''' | — | ''Rando'' (''Ranto'', ''Rento'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рандзіла]]''' | — | ''Randilo'' <br> Rando + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рандзін]]''' | — | ''Randinus'' (''Randenus'') <br> Rando + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рандар|Рандар (Рандэр)]]''' | [[Ерандзь]] | ''Randhar'' (''Randhere'') <br> Rando + Heri (Hari) | ''Herrand'' (''Harranth'') <br> Heri (Hari) + Rando (Ranto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рука (імя)|Рука (Рук)]]''' | — | ''Rucco'' (''Rocco'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рокіль|Рокіль (Рукель, Рукля)]]''' | — | ''Rocula'' (''Rochilo'', ''Rukiel''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Ruclo'') <br> Rucco (Rocco) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рукша]]''' | — | ''Rocksch'' <br> Rucco (Rocco) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Руга]]''' | — | ''Rugo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Руген (імя)|Руген (Ругін, Ругень)]]''' | — | ''Rugin'' (''Rugen'') <br> Rugo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рувіль|Рувіль (Ровіл)]]''' | — | ''Rowilo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рума|Рума (Рум, Ром, Ромь)]]''' | — | ''Rumo'' (''Ruom'', ''Rom'', ''Hruam'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рамейка|Рамейка (Румейка, Роміка, Руміка)]]''' | — | ''Rümecke'' (''Hromiko'') <br> Rumo (Hruam) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Румель|Румель (Ромель, Румуль)]]''' | — | ''Rummel'' (''Rommel'') <br> Rumo (Ruom) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Румін|Румін (Ромен)]]''' | — | ''Rumin'' (''Romenus'') <br> Rumo (Ruom) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ромат]]''' | — | ''Romatus'' <br> Rumo (Ruom) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Румш|Румш (Ромыш, Ромш)]]''' | — | ''Rumsch'' (''Römisch'') <br> Rumo + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Румбольд|Румбольд (Румпольд, Румбоўд, Рамбальт, Ромбаль)]]''' | | ''Rumbold'' (''Rumpolt'', ''Rumbaut'', ''Rumbolt'', ''Rumpel'') <br> Rumo + Bald (Boldt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ромбут|Ромбут (Румбут)]]''' | | ''Rombodus'' <br> Rumo (Ruom) + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рамвольт|Рамвольт (Румвольд, Рамульт, Ромальд, Рамуальд)]]''' | | ''Romualt'' (''Romuald'', ''Rumolt'', ''Romald'') <br> Rumo (Ruom) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Руна (імя)|Руна (Рунь)]]''' | — | ''Runo'' (''Run'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рунейка|Рунейка (Руніка, Ранейка)]]''' | — | ''Runnecke'' (''Runica'') <br> Runo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рупейка|Рупейка (Рупіка, Рупека, Рупка, Рапейка)]]''' | — | ''Rupke'' (''Ropeke'') <br> Rupo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рост (імя)|Рост (Росьць, Русьць)]]''' | — | ''Rost'' (''Rust'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Русьцейка|Русьцейка (Росьцейка, Ростэк, Русьцік, Рушцейка)]]''' | — | ''Rosteck'' (''Rusteke'') <br> Rost (Rust) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Расьціла]]''' | — | ''Rustil'' <br> Rost (Rust) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ростан|Ростан (Рустан, Руштан)]]''' | — | ''Rostan'' (''Ruston'') <br> Rost + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рустэн|Рустэн (Рустэнь, Ростэнь, Ростын)]]''' | — | ''Rusten'' (''Rosten'') <br> Rost (Rust) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ростаўт|Ростаўт (Росталт, Роштаўт)]]''' | | ''Rostoldus'' (''Rostaldus'', ''Rustoldus'', ''Rustaud'', ''Rustaut'', ''Rostaut'') <br> Rost (Rust) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рык|Рык (Рэйх)]]''' | — | ''Rick'' (''Rih'', ''Reiche'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыхіла (імя)|Рыкель]]''' | — | ''Richilo'' (''Rikila'', ''Richela'') <br> Rick (Rih) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыбалт|Рыбалт (Рыбальт)]]''' | [[Болтрык]] | ''Ribald'' <br> Rick (Rih) + Bald | ''Boldericus'' <br> Bald (Boldt) + Rick |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыгала|Рыгала (Рыгель, Рыгайла, Рыкайла)]]''' | | ''Ricgela'' (''Riegeil'', ''Rigail'') <br> Rick (Rih) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыконт]]''' | [[Гундэрык (імя)|Кондрыка]] | ''Rihcund'' <br> Rick (Rih) + Gunth (Kunth) | ''Condricus'' <br> Gunth (Kunth) + Rick |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыхлік]]''' | | ''Richlich'' <br> Rick (Rih) + *Lic | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рым (імя)|Рым]]''' | — | ''Rim'' (''Rimo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымейка|Рымейка (Рыміка, Рымка)]]''' | — | ''Rimicho'' (''Rimeke'') <br> Rim + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымель]]''' | — | ''Riemel'' (''Rimila'') <br> Rim + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рэмест]]''' | — | ''Rimisto'' (''Remistus'') <br> Rim + -st- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымут|Рымут (Рымуць)]]''' | — | ''Rimut'' (''Rymut''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Rim + -t- <br> Rim + Mot (Muta) | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымша|Рымша (Рымуш, Рымаш)]]''' | — | ''Rimsch'' (''Rymsza''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Rim + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымбут]]''' | [[Бутрым]] | ''Rimbotus'' (''Rimbut'', ''Rembod'') <br> Rim + Boto (Buto) <br> Rim + Bodo (Budo) | ''Botrim'' <br> Boto (Buto) + Rim |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымальд]]''' | | ''Rimald'' <br> Rim + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымавід (імя)|Рымавід (Рымвід, Рынвід)]]''' | | ''Remved'' <br> Rim + Wido <br> ''Rennuit'' <br> Rein + Wido | ''Vidrim'' <br> Wido + Rimo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымгайла|Рымгайла (Рымегель, Рымгейла, Рымгел, Рымкайл)]]''' | | ''Rimgel'' (''Rimgal'', ''Rimagil'') <br> Rim + Gailo <br> Rim + Gilo (< Gisel) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымгальд]]''' | [[Гаўдрым]] | ''Rimigaud'' <br> Rim + Gaudo | ''Goldrim'' <br> Goldo + Rim <br> Gaudo + Rim |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымар (імя)|Рымар (Рымэр, Рымер)]]''' | | ''Rimarus'' (''Rimer'') <br> Rim + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымард]]''' | | ''Rimmert'' (''Rymard'', ''Rimhart'') <br> Rim + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымконт]]''' | [[Кантрым]] | ''Rimigundus'' <br> Rim + Gunth (Kunth) | ''Gondarim'' <br> Gunth (Kunth) + Rim |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыман]]''' | | ''Rimann'' <br> Rim + Mann <br> Rick (Rih) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымант|Рымант (Рымунд, Рымунць, Рымонд)]]''' | [[Мантрым (імя)|Мантрым]] | ''Rimunt'' (''Rimund'') <br> Rim + Mund (Munt) | ''Muntrim'' <br> Mund (Munt) + Rim |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рымтаўт|Рымтаўт (Рымталт, Рынтаўт)]]''' | | ''Remtold'' <br> Rim + Teudo (Teudo) <br> ''Rintolt'' (''Rintault'', ''Rindolt'') <br> Rindr + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рынк|Рынк (Рынка, Рынг)]]''' | — | ''Rinco'' (''Ringk'', ''Ringo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рынгіла|Рынгель (Рынкель, Рынгала, Рынгайла)]]''' | — | ''Ringel'' (''Rinkel'', ''Ringilo'') <br> Rinco (Ringk) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рынкун]]''' | — | ''Ringun'' <br> Rinco (Ringk) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рынгольд (імя)|Рынгольд (Рынгальд, Рынгвальд)]]''' | | ''Ringold'' (''Ringwald'') <br> Rinco (Ringk) + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыда|Рыда (Рыд, Рыдзь)]]''' | — | ''Rido'' (''Rito'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыдзіка|Рыдзіка (Рыдык)]]''' | — | ''Redeco'' <br> Rido + -k- <br> Rado + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыдэль|Рыдэль (Рытэль)]]''' | — | ''Riedel'' <br> Rido (Rito) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рытэн]]''' | — | ''Rieden'' <br> Rido (Rito) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рытаўт]]''' | | ''Ritoldus'' (''Ritaud'') <br> Rido (Rito) + Waldo (Walt) | ''Waltrid'' <br> Waldo (Walt) + Rido <br> ''Theutrid'' <br> Teudo (Teuth) + Rido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыдмонт]]''' | | ''Redmund'' <br> Rido + Mund (Munt) <br> Rado + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саба|Саба (Шаба)]]''' | — | ''Saba'' (''Sabas'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сабіла (імя)|Сабіла (Сабела, Сабуль, Забіла, Забела, Забель, Шабель, Жабела)]]''' | — | ''Sabilo'' (''Sabel'', ''Sabulo'') <br> Saba + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сабіна|Сабіна (Сабін)]]''' | — | ''Sabine'' <br> Saba + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шабэр|Шабэр (Шабер)]]''' | | ''Sabherus'' <br> Saba + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сава (імя)|Сава]]''' | — | ''Soava'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Савіла|Савіла (Савула, Савала, Савуль, Саваль, Саўль, Завіла, Шавіла, Савель, Шавела)]]''' | — | ''Savilo'' (''Sauulo'', ''Savalo'', ''Saul'') <br> Soava + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Савігайла|Савігайла (Саўгел, Салгел)]]''' | | ''Savigello'' (''Saugel'') <br> Soava + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Савігін|Савігін (Саўгін, Саўкін, Савукін, Саўген, Шаўген, Шаўкін, Жаўгін)]]''' | | ''Sawkin'' (''Saugin'') <br> Soava + -kin <br> Savas + Ginno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саўгут|Саўгут (Саўгуць)]]''' | | ''Savegotus'' (''Savegotis'') <br> Soava + Gudo (Godo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саўконт]]''' | | ''Savegonte'' <br> Soava + Gunth (Cund) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Савімонт|Савімонт (Саўмонт)]]''' | | ''Sawmond'' <br> Soava + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саўрык|Саўрык (Сеўрык)]]''' | | ''Savericus'' (''Severicus'') <br> Soava + Rim | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Савірым|Савірым (Саўрым)]]''' | | ''Saurim'' <br> Soava + Rim | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сак|Сак (Зак, Шак, Жак, Зага, Жага)]]''' | — | ''Sack'' (''Sacco'', ''Saage'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сакель|Сакель (Жакель, Жагіль, Шакель)]]''' | — | ''Sakel'' (''Sagilo'') <br> Sack + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сакень|Сакень (Сакен, Сакін, Шакен, Загень)]]''' | — | ''Sacken'' (''Sagin'') <br> Sack + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жагель|Жагель (Загала, Жагала, Сагайла, Жагайла)]]''' | | ''Sagel'' (''Sagalo'', ''Sageil'') <br> Sack (Saage) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жагар|Жагар (Загар, Закар, Жакор)]]''' | | ''Sagar'' (''Sahker'') <br> Sack (Saage) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сала (імя)|Сала (Шаль, Заль, Жоль)]]''' | — | ''Salvo'' (''Sallo'', ''Selo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Салейка|Салейка (Салука, Салік, Салька, Шалейка, Залейка, Жалека, Жалейка, Сялейка)]]''' | — | ''Saleko'' (''Salucho'', ''Salico'', ''Selke'') <br> Salvo (Sallo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Салін]]''' | — | ''Salina'' <br> Salvo (Sallo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Салата (імя)|Салата (Саладзь)]]''' | | ''Saletho'' (''Salat'', ''Salado'') <br> Salvo (Sallo) + -t- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сельвін|Сельвін (Салавін, Шалавін)]]''' | | ''Selwin'' (''Salawins'', ''Seleuuin'') <br> Salvo (Selo) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сальгер|Сальгер (Зальгер, Жалагер, Шалагір)]]''' | | ''Salger'' (''Salager'') <br> Salvo (Sallo) + Gero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Салкірд|Салкірд (Саўгірд, Саўгард)]]''' | | ''Salgerd'' (''Salgerðr'', ''Salgard'') <br> Salvo (Sallo) + Gerd (Gyrd) <br> ''Saugard'' <br> Soava + Gerd (Gyrd) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саламан|Саламан (Сальман, Саліман, Шаламан, Зальман, Саўман, Саламен)]]''' | | ''Salaman'' (''Salman'', ''Saleman'') <br> Salvo (Sallo) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жалмонт|Жалмонт (Залмонт, Саўмонт)]]''' | | ''Salmond'' (''Salamund'') <br> Salvo (Sallo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сан]]''' | — | ''Sanno'' (''Senne'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саніла|Саніла (Саніль, Сяніла, Сініла, Санель, Сенель, Сініль)]]''' | — | ''Sanilo'' (''Senilo'') <br> Sano (Senne) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сангушка|Сангаў (Сангушка)]]''' | | ''Sangau'' <br> Sano + Gawo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Санда|Санда (Санта, Занта, Шанда)]]''' | — | ''Sando'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сандзейка]]''' | — | ''Sandika'' <br> Sando + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жандзель|Жандзель (Шэндзель)]]''' | — | ''Sandel'' (''Sendel'') <br> Sando + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сантаўт|Сантаўт (Жонтаўт)]]''' | | ''Santold'' <br> Sando + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зантэр|Зантэр (Сандэр, Сандар, Зандэр, Зандар, Жантар, Шантэр, Шандэр, Шандар)]]''' | | ''Santer'' (''Sander'', ''Sandheri'', ''Santari'') <br> Sando + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шандрык]]''' | | ''Sandrih'' <br> Sando + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сар|Сар (Сер, Сэр, Зара, Шар)]]''' | — | ''Sarus'' (''Serre'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сарэйка|Сарэйка (Сарака, Зарык, Сярэйка, Сэрэйка, Серака, Шарэйка, Шарка, Жарэйка)]]''' | — | ''Saracho'' (''Saricho'', ''Serecho'') <br> Sarus (Serre) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сарала|Сарала (Зарала, Сарул, Серуль, Сарыла, Сарэла, Сарэль, Шэрэль)]]''' | — | ''Saralo'' (''Serulus'', ''Sarilo'', ''Sarelo'') <br> Sarus (Serre) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сярбут|Сярбут (Сарбут)]]''' | | ''Serbutt'' (''Saraboto'') <br> Sarus (Serre) + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сарвід|Сарвід (Зарвід, Сэрвід, Шэрвід)]]''' | | ''Sarvidis'' <br> Sarus + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сарвіла|Сарвіла (Сярвіла, Сэрвіла, Шэрвіла)]]''' | | ''Sarvilo'' (''Servil'', ''Sarwill'') <br> Sarus + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саргель|Саргель (Саргейла, Саргайла, Сяргель, Сяргайла)]]''' | | ''Sargeli'' <br> Sarus + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саргонт]]''' | | ''Sergunda'' <br> Sarus (Serre) + Gunth | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саргоўд|Саргоўд (Саргаўт, Сарголт)]]''' | | ''Saregaud'' <br> Sarus + Gaud | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саргут|Саргут (Саргода, Сергута, Саргот, Шэргут, Саркут)]]''' | | ''Sargood'' (''Sergudo'', ''Serecutus'') <br> Sarus + Gudo (Got) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сарман|Сарман (Шарман, Сермана, Шараман, Шэрман)]]''' | | ''Saraman'' (''Sermanus'') <br> Sarus + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сармонт|Сармонт (Шармонт, Жармонт, Жэрмунт)]]''' | | ''Sarmund'' (''Saramund'') <br> Sarus + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Застаўд (імя)|Застаўд (Застальд, Зашталд, Зашталт, Жостаўд, Жосталт, Жажтаўт, Шэйстаўт)]] | | з + [[Яштальд|Аштаўт]]{{Заўвага|Параўн.: ''Dawid Żminigajło Jawgiel'', т. б. ''z Minigajła''<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 303, 443.</ref>}} <br> Zeiz + Teudo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Свала|Свала (Швала)]]''' | — | ''Swala'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Свалегед (імя)|Свалегед (Сьвелегат)]] | | Swala + Gedo (Geto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жвангін|Жвангін (Звангін)]]''' | | ''Suanikin'' (''Swangin'', ''Schwangen'') <br> Svano + -kin <br> Svano + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвінт|Сьвінта (Сьвіта, Сьвець, Жвін, Сьвен, Швінта)]]''' | — | ''Suint'' (''Swind'', ''Suitha'', ''Schwenn'', ''Schwindt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвінцейка|Сьвінцейка (Зьвініка, Сьвецека)]]''' | — | ''Suithiko'' (''Schwincke'', ''Schwindtke'') <br> Suint (Suitha) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвінтыла (імя)|Сьвінтэла (Сьвінтала, Швінтэль, Сьвітэль, Сьвідэль, Зьвіндзель, Зьвінель)]]''' | — | ''Svinthila'' (''Suitila'', ''Suentilo'') <br> Suint + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвідон|Сьвідон (Сьвідун, Сьвітун)]]''' | — | ''Suidun'' (''Switun'') <br> Suint + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жывінбуд (імя)|Жывінбуд]]''' | | ''Switbodo'' <br> Suint (Suitha) + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвентагал|Сьвентагал (Зьвінгель, Жвінгель)]]''' | | ''Schwingel'' <br> Suint + Gailo | ''Galsuintha'' (''Gelsuint'') <br> Gailo (Gelo) + Suint |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Швендэр|Швендэр (Сьвіндэр, Сьвідэр, Свэндар, Сьвінтар, Швыдэр)]]''' | | ''Schwender'' (''Swindheri'', ''Swidher'', ''Schwieder'') <br> Suint (Suitha) + Heri | ''Heriswind'' <br> Heri + Suint (Swind) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Сьвінтарог (імя)|Сьвінтарог (Сьвентарог, Швінтарог, Швентарог)]] | | Suint + Rago | ''Raginswinda'' <br> Rago + Suint (Swind) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвідрык]]''' | | ''Swidericus'' (''Suedrik'') <br> Suint (Suitha) + Rick (Rih) | ''Richswind'' <br> Rick (Rih) + Suint |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвідрыгайла (імя)|Сьвідрыгайла (Сьвідэргал, Сьвітэргал, Сьвітэргайл, Сьветрыгайла, Швітрыгайла, Сьвідрыгела)]]''' | | ''Swidergall'' <br> Swidher + Gailo (Gelo) <br> Suint (Suitha) + Heri + Gailo <br> Swidericus (Suedrik) + Gailo (Gelo) <br> Suint (Suitha) + Rick (Rih) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сьвінтаўт|Сьвінтаўт (Сьвенталд, Сьвентальд)]]''' | | ''Switald'' (''Swindolt'') <br> Suint (Suitha) + Waldo (Walt) <br> Suint (Suitha) + Teudo (Taut) | ''Waltswind'' <br> Waldo (Walt) + Suint (Swind) <br> ''Theutsuint'' <br> Teudo (Teuth) + Suint |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зыбела|Зыбела (Сыбель)]]''' | — | ''Sibilo'' <br> Sibo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зіга (імя)|Жыга (Зыга, Жык, Жэга)]]''' | — | ''Sigo'' (''Sick'', ''Segga'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зігіла (імя)|Жыгіла (Сыгіла, Сігіл, Шыгель, Жыгуль, Жыгла, Зегель, Зекель, Секіл)]]''' | — | ''Sigilo'' (''Segil'', ''Siekel'') <br> Sigo (Sick) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыгун|Жыгун (Зыгун, Жыгон)]]''' | — | ''Sigun'' (''Siguni'') <br> Sigo (Sick) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зыбальт|Зыбальт (Зыбульт)]]''' | | ''Sibald'' (''Sibold'') <br> Sigo + Bald | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыбар|Жыбар (Зыбар, Зыбэр, Сібар, Сыбэр, Жыбэр, Шыбар, Шэбар)]]''' | | ''Siber'' (''Sibar'') <br> Sigo + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыбарт|Жыбарт (Жыбэрт, Зыбарт, Зыбэрт, Шыбарт, Жыбірт)]]''' | | ''Siebart'' (''Sybert'', ''Sigbert'') <br> Sigo + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зігібут|Зігібут (Зыбут, Жыбут, Жыбуда, Жыбуць, Шыбот, Шыбут, Зэбут, Шэбут)]]''' | | ''Sigibot'' (''Sieboth'', ''Sibodo'') <br> Sigo (Segga) + Boto (Buto) <br> Sigo + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жывальт|Жывальт (Зывальт, Зэвэльт)]]''' | | ''Siwaldus'' (''Sigiwald'') <br> Sigo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зіварт|Зіварт (Зывэрт, Жыварт, Сіварт)]]''' | | ''Siwart'' (''Siewert'', ''Sigiward'') <br> Sigo + Wardo (Warto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыгаўд|Жыгаўд (Шыгаўдзь)]]''' | | ''Sigaud'' <br> Sigo + Gaudo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зыгел|Зыгел (Зыгель, Зэгала, Сігель, Жыгель, Жыгала, Сігайла, Жыгайла)]]''' | | ''Sigelo'' (''Sigala'', ''Sigel'', ''Sigeil'', ''Segel'') <br> Sigo (Segga) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зэгерд|Зэгерд (Жыгарт, Сігірд)]]''' | | ''Segard'' (''Sigerd'', ''Sigart'', ''Sigird'', ''Siggard'') <br> Sigo (Segga) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зыгер|Зыгер (Зыгар, Жыгер, Жыгар, Жыкар, Шыкер, Зэгар)]]''' | | ''Siger'' (''Sigher'', ''Sikar'') <br> Sigo (Sick) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыгуць|Жыгуць (Жыгота)]]''' | | ''Sigot'' (''Sægut'') <br> Sigo + Gudo (Got) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шыдаг]]''' | | ''Sidag'' (''Sigdag'') <br> Sigo + Dago | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зыман|Зыман (Зыгман, Жыгман, Жыман, Зымань)]]''' | | ''Sieman'' (''Siegmann'') <br> Sigo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сімут|Сімут (Сымут, Жымот, Шымут)]]''' | | ''Simot'' (''Sigimout'') <br> Sigo + Mot (Muta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыгімонт|Жыгімонт (Зыгмунт, Жыкмонт, Зымонт, Сымунт, Сімонт)]]''' | | ''Sigimunt'' (''Sigimund'', ''Zygmont''{{Заўвага|name="Польшча"}}, Żygmont{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Simund'', ''Symont'') <br> Sigo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зэгрыда]]''' | | ''Segrida'' (''Sigrida'') <br> Sigo (Segga) + Rido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шэйбар]]''' | | ''Seiber'' <br> *Seio + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сайбут|Сайбут (Сэйбот, Сейбут, Сэйбут, Шэйбут)]]''' | | ''Seyboth'' (''Seiboth'') <br> *Seio + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зэйвальд|Зэйвальд (Жэйвэльт)]]''' | | ''Seywaldus'' (''Seivalt'') <br> *Seio + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саймонт|Саймонт (Саймунт, Сеймант, Шэймант, Жаймонт)]]''' | | ''Seymund'' (''Seimund'') <br> *Seio + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зынь|Зынь (Зінь, Сінь, Зын, Жынь, Жын)]]''' | — | ''Sino'' (''Sini'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сінгер|Сінгер (Сынгер, Шынгер, Шынгір, Жынгір)]]''' | | ''Singer'' (''Singar'') <br> Sino + Gero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зінар|Зінар (Жынер)]]''' | | ''Siner'' (''Sinner'') <br> Sino + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зынгель|Зынгель (Зінгіль, Жынгель, Жынгал, Жынгіль, Сынгайла, Сінгайла)]]''' | | ''Singel'' (''Singilo'') <br> Singo + -l- <br> ''Sinigala'' <br> Sino + Gailo (Galo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жында|Жында (Сінда, Зында)]]''' | — | ''Sindo'' (''Sindt'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сындык|Сындык (Сындзік, Сіндзік)]]''' | — | ''Sindico'' <br> Sindo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жындуль|Жындуль (Жындэль, Жынтэль)]]''' | — | ''Sindulus'' (''Sindel'', ''Sintela'') <br> Sindo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шымбольт]]''' | | ''Sinbald'' (''Simbold'', ''Sendebald'') <br> Sindo (Sindt) + Bald (Boldt) | ''Baltsint'' <br> Bald + Sindo (Sindt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сынталт|Сынталт (Сынтаўт)]]''' | | ''Sintualdus'' (''Sindolt'') <br> Sindo + Waldo (Walt) | ''Waltsinda'' <br> Waldo (Walt) + Sindo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сіндэр|Сіндэр (Сындэр, Шындэр, Шынтар, Жындар)]]''' | | ''Sinder'' (''Sindheri'', ''Sintar'') <br> Sindo + Heri | ''Ersind'' <br> Heri + Sindo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скальк|Скальк (Скал, Сколк, Шальк)]]''' | | ''Scalc'' (''Schalch'', ''Schelck'') | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скольберт]]''' | | ''Skolbert'' (''Schalbert'') <br> Scalc (Schalch) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скальбут]]''' | | ''Schalbut'' <br> Scalc (Schalch) + Boto (Buto) | ''Butaskalks'' <br> Boto (Buto) + Scalc |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скаламонт (імя)|Скаламонт (Скамонд, Скамонт)]]''' | | ''Scelemundus'' (''Schalmont'', ''Scelemondo'', ''Scemund'') <br> Scalc (Schalch) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скольд]]''' | — | ''Sculd'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скалдвіл|Скалдвіл (Скаўдвіл)]]''' | | ''Scaldwill'' <br> Sculd + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скаўгерд|Скаўгард (Сколгірд, Скаўдэгірд)]]''' | | ''Skowgard'' (''Skovgaard'', ''Skjaldgerðr'') <br> Sculd + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скера|Скера (Скіра)]]''' | — | ''Scira'' (''Sciri'', ''Schier'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скірыла|Скірыла (Скерэль, Скірэль, Скерла)]]''' | — | ''Scirilo'' (''Skerilo'') <br> Scira + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скіран]]''' | — | ''Skerun'' <br> Scira + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скірвін|Скірвін (Скервін)]]''' | | ''Scirwine'' (''Sherwin'') <br> Scira + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скіргайла (імя)|Скіргайла (Скірыгайла, Скіргал, Шыргайл, Шыргал)]]''' | | ''Schirgel'' (''Scergel'', ''Schirgely'') <br> Scira (Schier) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скірман]]''' | | ''Scirman'' (''Scearmann'') <br> Scira + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скірмант|Скірмант (Скірымонт, Скірымунт, Скірмунт, Скірмунд, Скірмонт, Шырмунт)]]''' | | ''Sciremunt'' (''Scirmont'', ''Skīrmund'', ''Schirmund'') <br> Scira + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скудэр|Скудэр (Скодар, Скотар, Скутар)]]''' | | ''Scoder'' <br> Scot + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сома (імя)|Сома (Сума)]]''' | — | ''Somo'' (''Sumo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саміла|Саміла (Суміла, Сумела, Сумель, Шуміла, Шумель)]]''' | — | ''Sumila'' <br> Somo (Sumo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Соман|Соман (Сумунь, Суман, Шуман)]]''' | — | ''Sumuni'' <br> Somo (Sumo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сомалт]]''' | | ''Somald'' <br> Somo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сумонт|Сумонт (Самонт, Шумонт)]]''' | | ''Sommund'' <br> Somo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Стана|Стана (Штэйна, Штэйн)]]''' | — | ''Steina'' (''Stean'', ''Sten'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Станіка|Станіка (Станейка)]]''' | — | ''Steneke'' (''Steinicke'') <br> Steina (Stean) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Станвіла]]''' | | ''Stanwill'' <br> Steina (Stean) + Wilo | ''Wilstan'' <br> Wilo + Steina (Stean) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Стангель|Стангель (Штангель)]]''' | | ''Stengel'' (''Stangel'') <br> Steina (Stean) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Стангір|Стангір (Станкар, Штэнгер)]]''' | [[Керстэн]] | ''Staniger'' (''Stanker'', ''Stankar'', ''Steiniger'') <br> Steina (Stean) + Gero (Giro) | ''Kerstin'' (''Girstano''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Gero (Kero) + Steina (Sten) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Суг|Суг (Шук)]]''' | — | ''Sugo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сугінт|Сугінт (Сугент)]]''' | | ''Sugenti'' <br> Sugo + Gento <br> Sugo + -nd- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жугар|Жугар (Жугер)]]''' | | ''Sugarius'' (''Suger'') <br> Sugo + Heri (Hari) <br> ''Sutgarius'' <br> Sudo + Gero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Суда|Суда (Сута, Судзь, Суць, Жудзь)]]''' | — | ''Sudo'' (''Suto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Судзіла|Судзіла (Судзель, Суціла, Шудзіла)]]''' | — | ''Sudila'' (''Sudela'') <br> Sudo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Судзень|Судзень (Судзін, Шудзень, Жудзін)]]''' | — | ''Suden'' <br> Sudo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сударг]]''' | | ''Sudergo'' <br> Sudo + Argo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Судар|Судар (Судзер, Сутар, Жудзер)]]''' | | ''Suderus'' (''Sudarius'', ''Sutari'') <br> Sudo + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сутарт]]''' | | ''Sutardus'' (''Suthardus'') <br> Sudo (Suto) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Судман]]''' | | ''Sudhman'' <br> Sudo + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Судымуд]]''' | | ''Sutmodis'' <br> Sudo (Suto) + Mot (Moda) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Судзімонт (імя)|Судзімонт (Судымунд, Судымунт)]]''' | | ''Sudhmund'' <br> Sudo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зута|Зута (Зота, Жута, Жуць, Жоць)]]''' | — | ''Zuto'' (''Zotto'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зутан]]''' | — | ''Zotan'' <br> Zuto (Zotto) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жутаўт|Зутаўт (Зотаўт, Жутальт, Жутаўт)]]''' | | ''Zotolt'' <br> Zuto (Zotto) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Суна (імя)|Суня (Сона, Шуна, Шуня)]]''' | — | ''Sunna'' (''Sunja'', ''Sonna'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Соніка|Соніка (Суніка, Шунека, Шунейка)]]''' | — | ''Sonnica'' (''Sunneke'') <br> Sunja (Sonna) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сунела|Сунела (Шуніла)]]''' | — | ''Sunilo'' (''Sunila'') <br> Sunja + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сонбут]]''' | | ''Sonobodis'' <br> Sunja (Sonna) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сунігайла (імя)|Сунігайла (Сунгал, Сангел, Шангайла, Зонгал, Жонгал)]]''' | | ''Sunigelo'' (''Sungal'', ''Sungel'', ''Songel'') <br> Sunja + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сунгард|Сунгард (Сонгард)]]''' | | ''Sungard'' (''Songarta'') <br> Sunja + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сонгуць|Сонгуць (Жонкуць)]]''' | | ''Sungod'' (''Sunegod'') <br> Sunja (Sonna) + Gudo (Guta) | ''Godsune'' <br> Gudo + Sunno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сонкін|Сонкін (Сунгін, Сонгін)]]''' | | ''Sunken'' (''Sungen'') <br> Sunja (Sonna) + -kin <br> Sunja (Sonna) + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сунда|Сунда (Сонда, Зунда, Жунд)]]''' | — | ''Sundo'' (''Sondo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сундаўт|Сундаўт (Сунтаўт, Сонтаўт)]]''' | | ''Sundolt'' (''Sunduald'') <br> Sundo + Waldo (Walt) <br> Sundo + Teudo (Daut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сундар]]''' | | ''Sunder'' (''Sunthar'') <br> Sundo + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зусель]]''' | — | ''Susilo'' <br> Suso + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сыр (імя)|Сыр (Сыса, Сур, Зыра, Жыр)]]''' | — | ''Sirio'' (''Siso'', ''Surro'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сірэйка|Сірэйка (Сірык, Сірка, Сырэйка, Шырэйка, Зырка, Жырка)]]''' | — | ''Sireke'' (''Sirica'') <br> Sirio + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сырбут|Сырбут (Сірбут, Сурбот)]]''' | | ''Sirobodus'' (''Sisebut'') <br> Sirio (Siso) + Boto (Buto) <br> Sirio (Siso) + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сырвід|Сырвід (Сурвід, Сурвіт, Сырвіт, Сэрвіт, Шырвіт, Шырвід, Журвід)]]''' | | ''Surwit'' (''Sisuita'', ''Sesuito'') <br> Sirio (Siso) + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сурвіла|Сурвіла (Сурвіл, Сурывіла, Шурвіла, Сырвіла, Шырвіл)]]''' | | ''Surville'' (''Sirwill'', ''Sorwill'') <br> Sirio (Surro) + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сурвін|Сурвін (Шырвін, Жырвін)]]''' | | ''Surawine'' (''Sirwin'') <br> Sirio (Surro) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сіргірд]]''' | | ''Sirgard'' (''Sirigardus'') <br> Sirio + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сургонт|Сургонт (Сыргунт, Сургунд, Суркунт, Сургун, Сурконт, Сургант, Суркант)]]''' | | ''Sisigunda'' (''Surrigvn'') <br> Sirio (Siso) + Gunth <br> ''Surgant'' <br> Sirio (Surro) + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сіргоўд|Сіргоўд (Сургоўд, Сіргольд)]]''' | | ''Siriaud''{{Заўвага|у гэтай зафіксаванай у крыніцах форме g перайшло ў i}} <br> Sirio (Surro) + Gaud | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сіргут|Сіргут (Сіргуд, Сыргут, Шыргут, Сургут)]]''' | | ''Sireguti'' (''Sisagut'') <br> Sirio (Siso) + Gudo (Guta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сурман|Сурман (Шурман, Шурмен, Шырман, Сысман, Зызман, Шышман)]]''' | | ''Surman'' <br> Sirio (Surro) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сурмін|Сурмін (Шурмен, Шырмін)]]''' | | ''Surmen'' <br> Sirio (Surro) + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шырмер|Шырмер (Шышымар, Жыжмар, Жыжмэр)]]''' | | ''Sirmar'' (''Sirmer'', ''Sismar'', ''Sismer'', ''Sisimir'') <br> Sirio (Siso) + Mero (Miro) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сысымунд|Сысымант (Сысмунт, Сірмонт, Шырмунт, Зырмант, Жырмант, Жырмунт)]]''' | | ''Sisemund'' (''Sirmont'', ''Sirmund'') <br> Sirio (Siso) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сір’ят|Сір’ят (Сірат, Сырат, Сыр’ят, Сур’ят)]]''' | | ''Sirad'' <br> Sirio (Surro) + Hatho (Adi) <br> Sirio (Surro) + Joto | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сіт (імя)|Сіт (Сіда, Сіць, Сідзь, Зыд, Зыдзь, Жыць, Жыд)]]''' | — | ''Sito'' (''Sido'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыдзейка|Жыдзейка (Жыдык, Сыдыка, Сідзіка, Сідзейка, Сядзейка)]]''' | — | ''Siddeke'' (''Siedeck'', ''Sidicho'') <br> Sito (Sido) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сіціла|Сіціла (Зыдэль, Жыдзель, Шытыла, Сяціла)]]''' | — | ''Sitil'' (''Sidila'', ''Siedel'') <br> Sito (Sido) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зіцін|Зіцін (Жыцень, Жыдэн)]]''' | — | ''Sittin'' (''Sidden'') <br> Sito + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыдавін|Жыдавін (Зідавін)]]''' | | ''Sidewine'' <br> Sito (Sido) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сыдэр|Сыдэр (Зыдар, Жыдар)]]''' | | ''Sidierius'' (''Seederius'') <br> Sito (Sido) + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жытмунт|Жытмунт (Жытамонт)]]''' | | ''Sidimund'' (''Sitmund'') <br> Sito (Sido) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сявела]]''' | — | ''Sevila'' <br> Sevia + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таль (імя)|Таль (Дала)]]''' | — | ''Talo'' (''Telo'', ''Dahl'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Талейка|Талейка (Таліка, Талька, Далека)]]''' | — | ''Taleke'' (''Taliko'', ''Talke'', ''Dalleke'') <br> Talo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таліла|Таліла (Талела)]]''' | — | ''Thalilo'' (''Tellelli'') <br> Talo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дальна|Дальна (Дален, Тален)]]''' | — | ''Dalina'' (''Dallen'', ''Thalen'') <br> Talo (Dahl) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Талюш|Талюш (Талюша)]]''' | — | ''Talsche'' (''Talsch'', ''Dalusch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Talo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Талівойша|Талівойша (Тальвэш, Тальваш, Талівош)]]''' | | ''Dalvice'' <br> Talo + Waiso (Voysch) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дальман|Дальман (Тальман)]]''' | | ''Dalman'' (''Tallman'') <br> Talo (Dahl) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тальмін|Тальмін (Тальмэн, Дальмін)]]''' | | ''Tallmen'' (''Tallmin'', ''Dalmen'') <br> Talo (Dahl) + Minno (Menno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Талмут]]''' | | ''Talamot'' (''Talmut'') <br> Talo + Mot (Muto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Талімонт (імя)|Талімонт (Талімунт, Тальмонт, Далмунт)]]''' | | ''Talamundus'' (''Talmont'', ''Dalmund'') <br> Talo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таліят|Таліят (Талет, Талят, Далят)]]''' | | ''Talet'' <br> Talo + Joto <br> Talo + Hatho (Adi) <br> Talo + -t- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тора (імя)|Тора (Тара, Тура)]]''' | — | ''Torro'' (''Tara'', ''Turo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Турэйка|Турэйка (Турэка, Тарэйка)]]''' | — | ''Thureke'' <br> Torro (Turo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Турэла|Турэла (Турэль, Тарыла)]]''' | — | ''Turrell'' (''Darila'') <br> Torro (Turo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Турын (імя)|Турын (Торень, Торн)]]''' | — | ''Torin'' <br> Torro (Turo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тарант|Тарант (Турант, Таранда)]]''' | — | ''Tourant'' (''Turant'', ''Tourand'', ''Tharanth'') <br> Torro (Turo) + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тарут|Тарут (Таруць)]]''' | — | ''Tarut'' (''Toruth'') <br> Torro (Tara) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дарбут]]''' | | ''Darebodus'' (''Darbot'', ''Thorbod'') <br> Torro (Tara) + Bodo (Budo) <br> Torro (Tara) + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Торвальд (імя)|Таральд (Торальдзь, Таралд)]]''' | | ''Taruald'' (''Thorald'') <br> Torro + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тарвід|Тарвід (Торвід, Дарвід)]]''' | | ''Torvid'' (''Darvid'') <br> Torro + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дарвіл]]''' | | ''Tharuila'' (''Darwill'') <br> Torro (Tara) + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Турвін]]''' | | ''Thurwine'' (''Torvin'') <br> Torro (Turo) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Торыгаўт]]''' | | ''Torgaut'' (''Þórgautr'') <br> Torro + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тарман|Тарман (Торман, Дорман, Турмен, Дармен)]]''' | | ''Tormann'' (''Thurman'') <br> Torro + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дармонт|Дармонт (Дормант)]]''' | | ''Darmundus'' (''Dormont'', ''Tormund'') <br> Torro (Tara) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тэўда (імя)|Тоўт (Тэўт, Тэўць, Тоўць, Доўт, Доўда, Толт, Долт, Дзіт)]]''' | — | ''Teudo'' (''Teuth'', ''Deut'', ''Taut'', ''Daut'', ''Ditt'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тыдзіка|Тыдзіка (Тоўтка, Тоўтык, Талцік, Толтык, Тытэйка, Тэтэйка, Доўтка)]]''' | — | ''Thiediko'' (''Theudiko'', ''Tetiko'') <br> Teudo (Teuth) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тэўдыла (імя)|Таўціл (Тэўціл, Тоўтэль, Тальціл)]]''' | — | ''Teutilo'' <br> Teudo (Taut) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дудан|Дудан (Даўтан)]]''' | — | ''Dudan'' (''Deotan'', ''Theudan'') <br> Teudo (Deut) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўтэн|Таўтэн (Таўдзін)]]''' | — | ''Teuten'' (''Teudin'', ''Theotin'') <br> Teudo (Taut) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тыбарт]]''' | | ''Tiebert'' (''Teutbert'') <br> Teudo (Teuth) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тэўтабод (імя)|Таўбут (Дыбут, Цябот, Цебут, Табут)]]''' | [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]] | ''Teubod'' (''Diebot'', ''Thiabod'', ''Teutbodus'') <br> Teudo (Taut) + Bodo (Budo) <br> Teudo (Teuth) + Boto (Buto) <br> ''Taboth'' <br> Dago + Boto (Buto) | ''Butaldus'' (''Botaldus'') <br> Boto (Buto) + Teudo (Taut) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тоўтвал]]''' | | ''Teodwal'' <br> Teudo (Taut) + Wal | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тэўдавальд (імя)|Тэльтаўт (Дзівалт, Дзевалт, Тывульт)]]''' | | ''Teutald'' (''Diwolt'', ''Dewalt'', ''Theudovald'') <br> Teudo (Deut) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўтвід|Таўтвід (Таўдвід, Таўвід)]]''' | | ''Teutwidis'' (''Teudoidis'') <br> Teudo (Taut) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўцівіл (імя)|Таўцівіл (Тэўтывіл, Таўдвіл, Даўтвіл, Даўдвіл)]]''' | [[Вілтаўт]] | ''Theudowills'' (''Theowilh'') <br> Teudo (Taut) + Wilo | ''Wiltolt'' <br> Wilo + Teudo (Taut) <br> Wilto + Teudo (Taut) <br> Wilto + Waldo (Walt) <br> ''Wilithuta'' <br> Wilo + Teudo (Teuth) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўтвін|Таўтвін (Тэтвін)]]''' | [[Вінтаўт]] | ''Teutwin'' (''Tietwin'') <br> Teudo (Taut) + Wino | ''Wintold'' <br> Wino + Teudo (Taut) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тоўтэр|Тоўтэр (Доўтар, Даўтэр, Талтар, Тытар)]]''' | | ''Theuter'' (''Deuter'', ''Thiether'') <br> Teudo (Teuth) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Доўтарт|Доўтарт (Даўторт, Даўдэрт)]]''' | | ''Deutert'' (''Dautert'', ''Deudert'', ''Teuthart'') <br> Teudo (Daut) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўцігін|Таўцігін (Таўдзікін, Таўдгін, Таўткін, Таўдкін, Талцігін, Таўгін, Таўген)]]''' | [[Гінтаўт]] | ''Theudekin'' (''Deutgen'', ''Duethekin'') <br> Teudo (Deut) + -kin <br> Teudo (Deut) + Ginno | ''Gentaltus'' <br> Ginno (Genno) + Teudo (Taut) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўцігіл]]''' | | ''Theudigilius'' <br> Teudo (Taut) + Gilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўгінт|Таўгінт (Таўтгінт)]]''' | | ''Theogint'' <br> Teudo (Taut) + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Таўцігерд|Таўцігерд (Тэўтыгерд, Таўгірт)]]''' | | ''Teutgerdis'' (''Teutgardis'') <br> Teudo (Taut) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тыдман|Тыдман (Дытман, Дзітман, Дзітмань)]]''' | | ''Tiedmann'' (''Ditman'', ''Teutman'') <br> Teudo (Deut) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Таўцімін|Таўцімін (Таўтмін)]] | | ''Teutmen'' <br> Teudo (Taut) + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тэўдырых|Тыдрых (Тыдрык, Дытрых, Дыдрых, Дыдрык, Дзітрык, Дзетрык)]]''' | | ''Thidrich'' (''Ditricus'', ''Didrik'', ''Dettrich'', ''Theutrich'') <br> Teudo (Ditt) + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Транята (імя)|Транята (Трайнята, Трайнят, Трайнат, Транят)]] | | ''Trenot'' <br> Troannus + Joto <br> Troannus + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Труда|Трут (Труць, Трод, Трот, Торт, Друт, Друта, Друць)]]''' | — | ''Trudo'' (''Drutus'', ''Trut'', ''Drott'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Друцейка|Друцейка (Друцека, Трудка)]]''' | — | ''Drudeke'' (''Drudico'') <br> Trudo (Drutus) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Друціла|Друціла (Трудзіла, Друтэль, Друтыль)]]''' | — | ''Trudila'' (''Drudilo'', ''Drutel'') <br> Trudo (Trut) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Труцень|Труцень (Труцін, Трудзін, Трудзень, Друтынь, Друцень)]]''' | — | ''Trutin'' (''Thrudine'') <br> Trudo (Drutus) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тройдзень (імя)|Тройдзень (Тройдзен, Тройдзін, Тройдэн)]]''' | — | ''Trodden'' (''Troiden'', ''Truiden'', ''Trodinus'') <br> Trudo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дротвіл|Дротвіл (Дродвіл, Друтвіл)]]''' | | ''Drodwill'' (''Trotwill'') <br> Trudo (Drutus) + Wilo | ''Wildrud'' <br> Wilo + Trudo (Drutus) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Трубіла]]''' | — | ''Trubilo'' <br> Trubo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Туба]]''' | — | ''Tubo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тубела|Тубела (Тубіль, Тубель)]]''' | — | ''Tuobilo'' <br> Tubo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тола|Тола (Тула)]]''' | | ''Tollo'' (''Tulla'', ''Dolo'') | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дольвін]]''' | | ''Dolwin'' (''Tulwine'') <br> Tollo (Dolo) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тульгаўд|Тульгаўд (Тулакалд)]]''' | | ''Dolcaudus'' (''Dulgaud'') <br> Tollo (Tulla) + Gaudo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дульмант|Дульмант (Доламунт, Долмант, Дольмант, Тольмант)]]''' | | ''Tolmunt'' <br> Tollo (Dolo) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тума|Тума (Дома)]]''' | — | ''Tumo'' (''Duomo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дамейка|Дамейка (Дамека, Домка)]]''' | — | ''Dommecke'' (''Dommick'', ''Domke'') <br> Tumo (Duomo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Туміла|Туміла (Таміла, Туміль, Тумель, Думель)]]''' | — | ''Tuomila'' (''Tumila'', ''Dummel'') <br> Tumo (Duomo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Домін]]''' | — | ''Domin'' <br> Tumo (Duomo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Домаш|Домаш (Доміш, Тумаш)]]''' | — | ''Domisch'' (''Thumisch'', ''Thumsch'', ''Domas''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Dumas''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Tumo (Duomo) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тумар (імя)|Тумар (Тумер, Домар, Томар)]]''' | | ''Thumer'' (''Domarius'') <br> Tumo (Duomo) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даматурт]]''' | | ''Domedrudis'' <br> Tumo (Duomo) + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дундзіла|Дундзіла (Тондзель)]]''' | — | ''Tuntil'' <br> Tunto (Dundo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тот|Тот (Дода, Туць, Дуда)]]''' | — | ''Tota'' (''Tuoto'', ''Dodo'', ''Duda'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Туцейка|Туцейка (Туціка, Дудзіка, Додык)]]''' | — | ''Tuoticha'' (''Doudiche'', ''Dodico'') <br> Tota (Tuoto, Dodo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тутыла|Тутыла (Дудэла, Дудэль)]]''' | — | ''Tuotilo'' (''Totila'', ''Dodilo'', ''Dudel'') <br> Tota (Tuoto, Dodo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дудзен|Дудзен (Дудзін)]]''' | — | ''Duden'' (''Dudin'', ''Dodin'') <br> Tota (Dodo, Tuoto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Доман|Доман (Дотман)]]''' | | ''Domann'' (''Totman'') <br> Tota (Dodo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гуга|Гуга (Уга, Юга)]]''' | — | ''Hugo'' (''Ugo'', ''Ucho'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Убер|Убер (Губэр, Убэр, Убар)]]''' | | ''Uber'' (''Huber'', ''Hugbero'') <br> Hugo (Ucho) + Baro <br> Oto + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Убарт|Убарт (Убэрт, Губэрт, Юбарт)]]''' | | ''Ubert'' (''Hubert'') <br> Hugo (Ucho) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Югель|Югель (Угаль, Югайла)]]''' | | ''Hugel'' (''Hugal'', ''Jugellus'') <br> Hugo (Ucho) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Уграт]]''' | | ''Hughrat'' (''Hugirat'') <br> Hugo (Ucho) + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ань|Ань (Ана, Ень)]]''' | — | ''Ano'' (''Enno'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Энейка|Энейка (Эніка, Аніка, Яніка)]]''' | — | ''Enneco'' (''Ennika'', ''Annico'') <br> Ano (Enno) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Энель|Энель (Аніла, Анель)]]''' | — | ''Enilo'' (''Anilo'') <br> Ano (Enno) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яноўд]]''' | | ''Ennold'' (''Analdus'') <br> Ano (Enno) + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Янвін|Янвін (Анвін)]]''' | | ''Anwin'' (''Anoin'') <br> Ano + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Увойна|Увойна (Увайн, Увайнь)]]''' | | ''Uvine'' (''Owine'') <br> Ano + Wino (Weine) <br> Ano + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Энгель|Энгель (Енгель, Ангель, Янгель, Янгайла)]]''' | | ''Engell'' (''Engela'', ''Angelus'', ''Angala'') <br> Ano (Enno) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ангот|Ангот (Ангуць, Анкуд, Янгут)]]''' | | ''Angodus'' (''Angot'') <br> Ano + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Анар|Анар (Янар)]]''' | | ''Anarr'' (''Anheri'', ''Enar'') <br> Ano + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Улеб]]''' | | ''Uleifr'' <br> Ano + Leifi (Laybo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аліхвер|Аліфер (Аліхвер, Аліфір)]]''' | | ''Áleifr'' (''Olipher'') <br> Ano + Leifi | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Унгер|Унгер (Юнгер)]]''' | | ''Unger'' <br> Uno + Ger | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Унта]]''' | — | ''Unto'' (''Undo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ундзіла|Ундзіла (Ундзель, Унтэль)]]''' | — | ''Undila'' (''Undela'') <br> Unto (Undo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ундэр|Ундэр (Унтэр, Ундар)]]''' | | ''Untheri'' <br> Unto (Undo) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ур]]''' | — | ''Uro'' (''Uhr'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Урыка|Урыка (Урык)]]''' | — | ''Urich'' <br> Uro + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Урвік]]''' | | ''Urwick'' <br> Uro + Wigo (Wic) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Урліх|Урліх (Урлік)]]''' | | ''Urlich'' <br> Uro + *Lic <br> Udal + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Урман|Урман (Урмэн, Юрман)]]''' | | ''Urmann'' <br> Uro + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ціла|Ціла (Ціль)]]''' | — | ''Tilo'' (''Zill'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Цілен]]''' | — | ''Zillen'' (''Zilina'') <br> Tilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Цільвін]]''' | | ''Tziliwin'' <br> Tilo (Zill) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Цільмунт|Цільмунт (Цільмонт, Тыльмонт)]]''' | | ''Zilimund'' <br> Tilo (Zill) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Цьвербут|Цьвербут (Цьвірыбут, Цьвірбот)]] | | Twerda + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Цьвермунт|Цьвермунт (Цьвярмонт, Цьвірмонт)]]''' | | ''Zuermondt'' <br> Twerda + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шат|Шат (Шад, Шаць, Шадзь, Жад, Зад, Жат, Зат)]]''' | — | ''Schat'' (''Schad'', ''Scato'', ''Sado'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шацейка|Шацейка (Шадзека, Шадзейка, Садзейка, Жадзейка, Задэйка, Задыка)]]''' | — | ''Scazciho'' (''Sedeke'', ''Schatko''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Schat (Sado) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шаціла|Шаціла (Шацел)]]''' | — | ''Scazelo'' (''Schätzel'', ''Schadel'') <br> Schat + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шадзібор|Шадзібор (Шэдзібар, Седзебар, Шэдбар, Седбар, Шатбар, Шайтбар)]]''' | | ''Sedber'' (''Schetber'') <br> Schat (Sado) + Baro <br> Schat (Sado) + Bero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шадзівід|Шадзівід (Шадвід, Шэдвід, Жадзівід, Задвід)]]''' | | ''Sedvid'' (''Sadwith'', ''Zedwyd''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Schat (Sado) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жадзьвін]]''' | | ''Saduinus'' (''Sadwin'', ''Schedwin'') <br> Schat (Sado) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйка|Эйка (Айка)]]''' | — | ''Eicho'' (''Eich'', ''Aico'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйкель]]''' | — | ''Eichele'' <br> Eicho + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгант]]''' | — | ''Eigant'' (''Aigant'') <br> Eicho + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Айгуста|Айгуста (Айгуст, Агуста, Агуст)]]''' | — | ''Eigust'' (''Eggusta'') <br> Agi (Eicho) + -st- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйбар (імя)|Эйбар]]''' | | ''Eyber'' <br> Eicho (Eich) + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйбарт|Эйбарт (Эбарт, Эбэрт, Эберт)]]''' | | ''Eibert'' (''Ebart'', ''Ebert'') <br> Eicho (Eich) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйбут|Эйбут (Эйбат, Айбут, Эйбуд)]]''' | [[Ботэй]] | ''Aibott'' <br> Eicho (Eich) + Boto (Buto) | ''Bótey'' <br> Boto (Buto) + Eicho (Eich) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эварт|Эварт (Эйварт, Эвэрт)]]''' | | ''Ewart'' (''Eivard'', ''Ewert'') <br> Eicho (Eich) + Wardo (Warto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйвід|Эйвід (Айвід)]]''' | | ''Övid'' (''Ecgwid'') <br> Eicho (Eich) + Wido | ''Viðey'' <br> Wido + Eicho (Eich) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйвільд|Эйвільд (Эйвільт, Эвільд, Эвільт, Айвільт)]]''' | | ''Ewild'' (''Agoildis'') <br> Eicho (Eich) + Wild | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйвінд|Эвінт]]''' | | ''Evind'' (''Eivind'') <br> Eicho (Eich) + Windo (Winito) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгаўд|Эйгаўд (Эгаўдзь)]]''' | | ''Eygautr'' (''Øygautr'') <br> Eicho (Eich) + Gaudo (Gauto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгела|Эйгела (Эйгель, Айгель, Эгела, Эйгала, Эйгайла)]]''' | | ''Eigel'' (''Aigel'') <br> Eicho (Eich) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгіл]]''' | | ''Eigil'' <br> Eicho (Eich) + Gilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгер|Эйгер (Эгер)]]''' | | ''Eygeirr'' (''ØygæiRR'', ''Eigar'') <br> Eicho (Eich) + Ger | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгерд|Эйгерд (Эйгард, Эгерд, Эйгірд, Айгерд, Айгірд)]]''' | | ''Eygerd'' (''Eygerðr'', ''Eigardus'', ''Eigaard'', ''Aigardus'') <br> Eicho (Eich) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгін|Эйгін (Эйкін, Айгін, Эйген)]]''' | | ''Eigina'' (''Eikin'', ''Eigen'', ''Aikin'', ''Aigina'') <br> Eicho (Aico) + Ginno <br> Eicho (Aico) + -kin | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгінт|Эйгінт (Эйгант, Эйгент, Эгінт)]]''' | | ''Eigint'' (''Eigant'') <br> Eicho (Eich) + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйгот]]''' | | ''Eygoti'' (''Eyguti'', ''Øyguti'') <br> Eicho (Eich) + Gudo (Got) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйкар]]''' | | ''Aiccarius'' <br> Eicho (Aico) + Caro <br> ''Eckher'' (''Aicher'') <br> Eicho (Aico) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйруд]]''' | | ''Eirodus'' (''Eichrodus'') <br> Eicho (Eich) + Hrodo (Ruodo) | ''Rodney'' <br> Hrodo (Ruodo) + Eicho (Eich) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйман|Эйман (Эйхман, Айман)]]''' | | ''Eimann'' (''Eichmann'') <br> Eicho (Eich) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эймін|Эймін (Аймен)]]''' | | ''Eiminus'' (''Aimenus'', ''Aiminus'') <br> Eicho (Eich) + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эймут]]''' | | ''Eimuth'' (''Eimuot'') <br> Eicho (Eich) + Mot (Muta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эймант|Эймант (Эймунд, Эймунт, Аймунт, Аймонт, Эйманд, Эмант)]]''' | | ''Eymunt'' (''Eymundus'', ''Aimont'', ''Eicmund'') <br> Eicho (Eich) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйнар|Эйнар (Айнар, Эйнэр, Энар)]]''' | | ''Einar'' (''Ainar'', ''Einher'', ''Enar'') <br> Eicho (Eich) + Noro <br> Eino + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эрык|Эрык (Акрык, Ерык, Ірык, Арык)]]''' | | ''Erik'' (''Ackrich'', ''Erik'', ''Yric'', ''Orikus'') <br> Eicho (Aico) + Rick (Rih) | ''Ríkey'' <br> Rick + Eicho (Eich) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйрым|Эйрым (Айрым, Акрым, Эрым)]]''' | | ''Eirim'' (''Eckrim'', ''Agrim'') <br> Eicho (Aico) + Rim | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйна]]''' | — | ''Eino'' (''Egino'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйнік]]''' | — | ''Einicke'' <br> Eino + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйта|Эйта (Эйда, Эйць, Эйдзь)]]''' | — | ''Eito'' (''Eido'', ''Aito'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйціла|Эйціла (Эйдзіл)]]''' | — | ''Eitel'' (''Aidilo'') <br> Eito (Eido) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйтун]]''' | — | ''Eidunn'' (''Aittuni'') <br> Eito (Eido) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйтаўт|Эйтаўт (Айтаўт, Эйдаўт)]]''' | | ''Aitald'' (''Aitold'') <br> Eito (Aito) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйтвіл|Эйтвіл (Эйдвіл, Эйцьвіл)]]''' | | ''Eidoila'' <br> Eito (Eido) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйтарт|Эйтарт (Айтарт, Этарт)]]''' | | ''Aitard'' (''Eidhart'', ''Ethardus'') <br> Eito (Aito) + Hardt (Hart) <br> ''Eyþrúður'' (''Aitrudis'') <br> Eicho (Aico) + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйтман]]''' | | ''Eitmann'' (''Eydtman'') <br> Eito + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйтмін|Эйтмін (Эйдмін, Эйцімін, Этмін, Айтмін)]]''' | | ''Eidmen'' <br> Eito (Eido) + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эльзман]]''' | | ''Elsmann'' <br> Elis + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алсмунт]]''' | | ''Alsmond'' (''Elsmont'') <br> Elis + Mund (Mont) <br> ''Ausmunds'' <br> Auso + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Янда|Янда (Ант, Энт. Янт)]]''' | — | ''Ando'' (''Ende'', ''Anto'', ''Ente'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эндзель|Эндзель (Андала, Янтуль)]]''' | — | ''Endil'' (''Andela'', ''Andala'') <br> Ando (Ende) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эндзінь|Эндзінь (Андзін)]]''' | — | ''Entin'' (''Anten'') <br> Ando (Ende) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Янтаўт]]''' | | ''Antolt'' <br> Ando (Anto) + Waldo (Walt) <br> Ando (Anto) + Teudo (Taut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Антавіт]]''' | | ''Antvit'' (''Anduit'') <br> Ando (Anto) + Wito | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Андрат]]''' | | ''Andrad'' <br> Ando + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эндрык|Эндрых (Андрых, Андрык, Яндрык)]]''' | | ''Entrich'' (''Endrichs'', ''Andrich'', ''Andricus'') <br> Ando (Ende) + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эрман|Эрман (Эрмэн, Ерман)]]''' | — | ''Erman'' (''Ermen'') |— |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эўдзіла|Эўдзіла (Эўціла)]]''' | — | ''Eudila'' <br> Euda + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юнк|Юнк (Юнга)]]''' | — | ''Jungo'' (''Junk'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юнгайла|Юнгайла (Юнгела, Юнгіл)]]''' | | ''Jungel'' <br> Jungo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юнць|Юнць (Юнда)]]''' | — | ''Jundt'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юндзіла|Юндзіла (Юндзель)]]''' | — | ''Jundill'' (''Jundel'', ''Junzila'') <br> Jundt + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юсіла]]''' | — | ''Jusila'' <br> Joso + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ява (імя)|Ява (Ева)]]''' | — | ''Aevo'' (''Evo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явін|Явін (Авін)]]''' | — | ''Evin'' (''Awin'') <br> Aevo (Evo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яўбут]]''' | | ''Eubod'' (''Aubot'') <br> Aevo (Evo) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явалод|Яўлад (Евалт, Овальт)]]''' | | ''Ewald'' (''Avald'') <br> Aevo + Waldo <br> ''Hávaldr'' <br> Hatho + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явор|Явар (Явор, Авар, Овар)]]''' | | ''Awart'' <br> Aevo + Wardo (Warto) <br> ''Jovar'' (''Jovard'') <br> Jo + Wardo (Warto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явід]]''' | | ''Avid'' (''Áviðr'', ''Ovida'') <br> Aevo + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явіл|Явіл (Авіла, Явіла)]]''' | | ''Awill'' (''Avila'') <br> Aevo + Wilo <br> ''Jovila'' <br> Jo + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явільт|Явільт (Авільт, Авілт, Явілт)]]''' | | ''Awild'' (''Avildis'') <br> Aevo + Wilto (Wildo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явойша|Явойша (Явэйша)]]''' | | ''Aweise'' (''Awise'', ''Êwiso'') <br> Aevo + Weise (Wiso) <br> Jo + Waiso (Voysch) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Явірт|Явірт (Явірд, Авірд)]]''' | | ''Æwirth'' (''Everd'') <br> Aevo + Werta (Wirt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яўмонт|Яўмонт (Аўмонт)]]''' | | ''Eumund'' (''Awimund'') <br> Aevo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Еўна]]''' | — | ''Auno'' (''Euni'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Еўнут (імя)|Еўнут (Яўнут, Яўнуць)]]''' | — | ''Eunat'' (''Aunot'') <br> Auno (Euni) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ама|Ама (Ям)]]''' | — | ''Amo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ямейка|Ямейка (Аміка)]]''' | — | ''Emmecke'' (''Amica'', ''Ameke'') <br> Amo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ямаўт]]''' | | ''Amolt'' (''Emmolt'', ''Emout'') <br> Amo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яман|Яман (Аман)]]''' | | ''Aman'' <br> Amo + Mann <br> Amo + -n- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ямін|Ямін (Амін)]]''' | | ''Ammin'' (''Emino'') <br> Amo + Minno <br> Amo + -n- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Амут|Амут (Ямуць)]]''' | | ''Amota'' (''Ammud'') <br> Amo + Mot (Muto) <br> Amo + -t- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ямант|Ямант (Ямунд, Ямунт, Амонт)]]''' | | ''Amunt'' (''Ammundus'', ''Emunt'', ''Amont'', ''Amuntr'') <br> Amo + Mund (Munt) <br> ''Jomund'' <br> Jo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Якун|Якун (Акун, Якон, Акон)]]''' | | ''Hákon'' (Acun, Hacon) <br> HǫR + Cono (Cuno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ят|Ят (Яць, Ют)]]''' | — | ''Joto'' (''Juto'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юцейка|Юцейка (Ютка, Ютыка, Ятэйка, Ятэка, Юдзейка, Юдзека)]]''' | — | ''Jüttke'' (''Jüdicke'') <br> Joto (Juto) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ютэль|Ютэль (Юдэль, Ядэла, Ёдэль)]]''' | — | ''Jutilo'' (''Judel'') <br> Joto (Juto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юцень|Юцень (Юдзін, Юцінь)]]''' | — | ''Jutten'' (''Judin'') <br> Joto (Juto) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ютша]]''' | — | ''Jutsche'' <br> Joto (Juto) + -sch- | — |- style="background:{{Колер|ВКЛ}}" height="2px" align="left" | 1 | colspan="4" | {{Заўвага|Апроч пададзеных у табліцы імёнаў, летувіскі лінгвіст Ёзас Юркенас таксама сьцьвярджае германскія адпаведнікі для наступных імёнаў (не падаючы спасылак на іх гістарычныя ўпаміны або з спасылкай на адзінкавы ўпамін у летувізаванай форме): Альвік — Alwih; Вінвіл — Vinovil; Вінмонт — Winemunt<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 107—108, 115, 121.</ref>; Бергаўд — Bercautius; Гельгаўд — Celgaud; Гудваль — Walagaudius; Мангаўд — Manegaud<ref>Юркенас Ю. Балтийские антропоосновы LIAUB-, DAG-, GUD- // Повідомлення Української ономастичної комісії. Вип. 15. — Київ: Наукова думка, 1976. [https://books.google.by/books?id=HYM-AQAAIAAJ&q=%22+Wala+gaud+ius+Gud++%22&dq=%22+Wala+gaud+ius+Gud++%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjJnMKwuqOGAxVq_rsIHeFWA94Q6AF6BAgHEAI С. 8—9].</ref>, таксама расейская [[Балтыстыка|балтыстка]] Тацяна Тапарова (дачка [[Уладзімер Тапароў|Ўладзімева Тапарова]]) такім жа спосабам сьцьвярджае наступныя адпаведнікі: Таўтвальд — Theudoald; Вірвальда — Verald<ref>Топорова Т. В. Культура в зеркале языка: древнегерманские двучленные имена собственные. — Москва, 1996. С. 229.</ref>}} |} }}}} == Славянскія імёны == Ужо ў XIV — першай палове XV стагодзьдзяў адначаліся славянскія імёны ліцьвінаў: [[Віленскія мучанікі|Кумец, Круглец, Няжыла]], [[Рак (імя)|Рачко]], Некраш, Неруш, Воўчка, Жук, Качан, Братоша, Лугіна, Радзім, Чапурна ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61, 187, 199—200.</ref>. Пазьней сярод ліцьвінаў пашырыліся такія славянскія імёны, як [[Дабрагост]], [[Дабяслаў]], [[Завіша]], [[Прадслаў (імя)|Прадслаў]] (Прадслаў [[Даўгерд (імя)|Даўгердавіч]], Прадслаў [[Даўгінт|Даўкінтавіч]], Прадслаў [[Шадзібор]]авіч), [[Станіслаў]], [[Судзівой]], [[Уладзіслаў]] ды іншыя. Як зазначае менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, баярын-ліцьвін мог мець славянскае імя, а сыну зноў даць германскае: напрыклад, былі такія імёны, як Мантыгайла Жукевіч, Радзівіл Багданавіч, Даўмонт Воўкавіч, Юндыл Рачковіч. З Попісу войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году відаць, што бальшыню шляхты Літоўскае зямлі (у вузкім сэнсе) складалі шляхцічы з такімі славяна-германскімі імёнамі, — з чаго відаць, што чыста ўся германская шляхта Літвы цалкам славянізавалася<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 203.</ref>. Разам з тым, сярод славянскага з паходжаньня баярства часам сустракаліся германскія (гоцкія) імёны: [[Бутрым Якубавіч Неміровіч]], [[Гетаўт Каленікавіч]]. Апроч таго, сустракаліся імёны ліцьвінаў, утвораныя ў выніку спалучэньня германскіх і славянскіх асноваў (''Станквилъ{{Заўвага|У XIX стагодзьдзі на [[Троцкі павет|Троччыне]] адзначаліся шляхецкія прозьвішчы Стангвіла (Stangwiło) і Стонгвіл, Стэнгвіла або Стэнгвіл (Stongwił, Stengwiło, Stengwił)<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 416, 418.</ref>}} [[Манвіл|Монвиловичъ]]''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 83.</ref><ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 34.</ref>, ''Stazwiłowei''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|1к}} P. 57.</ref><ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 158.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, у XIX ст. на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]] адзначалася прозьвішча Winsław ([[Віна (імя)|Win]]-sław)<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 832.</ref>, а на [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянтах]] у XVII ст. — імя Rumsław ([[Рума|Rum]]-sław)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cnoZAAAAYAAJ&q=Rums%C5%82aw#v=snippet&q=Rums%C5%82aw&f=false С. 434].</ref>}}). == Царкоўныя імёны == З пашырэньнем уплыву ў Вялікім Княства Літоўскім [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскай]] і [[Каталіцкая Царква|Рымскай]] цэркваў сярод ліцьвінаў пачалі бытаваць адпаведныя царкоўныя імёны. Ужо ў 1390 годзе пры двары [[Ягайла|Ягайлы]] служыў ліцьвін ({{мова-la|Lythuano|скарочана}}) [[Барыс]], лоўчыя ліцьвін [[Кузьма]] і ліцьвін [[Цімафей|Цімуш]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 60, 168.</ref>. Ліцьвін Барыс таксама ўпамінаецца ў 1394 годзе поруч зь вялікім князем [[Вітаўт]]ам<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што царкоўныя імёны часта ўжываліся ў народных формах: [[Іван]] — Івашка, [[Дзьмітры]] — Міцько, [[Мацьвей]] — Матысь або Мацко, [[Аляксей]] — Алёхна, [[Юры]] — Юшко ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>. Апроч таго, сярод ліцьвінаў даволі рана пачало бытаваць імя Барташ ([[Барташ Монтаўтавіч]], [[Барташ Табаравіч]] ды іншыя), якое ёсьць агульнай для славянаў і германцаў народнай формай царкоўнага імя [[Барталамей]]<ref>Hanks P. Dictionary of American Family Names. Vol. 1. — Oxford University Press, 2003. [https://books.google.by/books?id=FJoDDAAAQBAJ&pg=PA109&dq=bartosch+name&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjO2sGM55r9AhUO7aQKHTTUCKgQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=bartosch%20name&f=false P. 109].</ref>. З часам імёны кананізаваных Канстантынопальскай і Рымскай цэрквамі [[сьвяты]]х цалкам выціснулі большасьць сваіх германскіх і славянскіх папярэднікаў, якія працягнулі бытаваць у патранамічных прозьвішчах і прыдомках. == Балтыйскія імёны == Адзначаецца магчымасьць бытаваньня сярод ліцьвінаў імёнаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскага]] паходжаньня, бо ліцьвіны сутыкаліся з балтыйскімі плямёнамі, жылі побач або ўперамешку зь імі. Таксама і выхадцы з балтыйскіх плямёнаў маглі запазычыць імёны ліцьвіноў<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58.</ref>{{Заўвага|Адно з найстарэйшых сьведчаньняў запісу германскіх, славянскіх і царкоўных імёнаў у іх [[Летувіская мова|жамойцкіх (летувіскіх) формах]] — укладзеная ў 1506 годзе ў Планянах ([[Жамойць]]) лацінамоўная ўгода, сьведкамі якой выступілі «''Gorgys Golgontanys, Gabrialos Stanyonos, Janvsys Mychalanys, Rimos Mylgynanys, Barthlomyeyos Jacvbanys, Bvtrimos Mikanys, Mylvydos Seneythanys''»<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}} S. 725.</ref>. Пазьней падобным жа спосабам жамойты запазычвалі хрысьціянскія імёны: напрыклад, у [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1567 году ўпамінаюцца ''Петросъ Янойтисъ'', ''Стасюсъ Матеяйтись'', ''Лавриносъ Станойтисъ'', ''Миколаюсъ Кгрицойтисъ'', ''Яносъ Шимкойтисъ'', ''Петрашусъ Мартинойтисъ'', ''Якубосъ Янойтисъ'', ''Бенедыктасъ Ромашкойтисъ'', ''Лукашусъ Янойтисъ'', ''Миколисъ Кирдванисъ'', ''Бартошусъ Венцлавойтисъ'', ''Шимонасъ Янойтисъ'', ''Павилосъ Петройтисъ'', ''Андреюcъ Миколаяйтисъ'', ''Щепаносъ Юцайтисъ'', ''Селвестрасъ Велинайтисъ'', ''Петрасъ Матеевичъ'' ды іншыя жамойцкія баяры зь летувізаванымі хрысьціянскімі імёнамі<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%40%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8A&f=false С. 1267, 1270—1272, 1275, 1291, 1295, 1298, 1305—1306, 1320].</ref>. Першыя спробы рэтраспэктыўна патлумачыць некаторыя літоўскія імёны зь летувіскай мовы зьмяшчаюцца ў ненадрукаваным рукапісе [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрта Каяловіча]] (1658 год): прозьвішча [[Даўбор]] ён спрабаваў зьвязаць зь летувіскім ''Dabar'' 'Зараз', а прозьвішча [[Даўгайла|Даўгяла]] — з ''Dawgalis'' 'Магутны'<ref>Wijuk Kojalowicz A. Sacer nomenclator familiarum et stemmatum Magni Ducatus Lituaniae et provinciarum ad eum pertinentium. — Vilnius, 2015. P. 146, 165.</ref>}}. Сярод прыкладаў балтыйскіх з паходжаньня імёнаў можна адзначыць імя Жыбенцяй (''Жибентяи''; ад {{мова-lt|žibinti|скарочана}} 'паліць, асьвятляць', ''žibintas'' 'ліхтар') — аднаго з забойцаў вялікага князя [[Кейстут]]а<ref>Лицкевич О. В. «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 295, 435.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нарманская тэорыя]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * [[Аляксандар Бразгуноў|Бразгуноў А.]] Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 209—213. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * Мезенка Г. Віцебшчына ва ўласных іменах: мінулае і сучаснасць : вучэбны дапаможнік / Г. Мезенка, В. Ляшкевіч, Г. Семянькова; М-ва адукацыі РБ, УА «ВДУ імя П. М. Машэрава». — Віцебск: Выд-ва УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2006. — 238 с — Бібліягр.: с. 194—214. — {{ISBN|985-425-660-X}}. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [http://belhist.narod.ru/hist/gen2.html Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх] // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 6, 2001. С. 42—53. * Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. — 1708 Sp. * Nielsen O. Olddanske personnavne. — Kjøbenhavn, 1883. — 118 s. * Bergh L. Ph. C. Historische beschouwing der Nederlandsche Eigennamen // Taalkundig magazijn of gemengde bijdragen tot de kennis der Nederduitsche taal. 4o Deel, 1842. S. 307—338, 541—578. * Björkman E. Nordische Personennamen in England in alt- und frühmittel-englischer Zeit: Ein Beitrag zur englischen Namenkunde. — Halle, 1910. — 244 S. * Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. — 162 S. * Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. — 338 S. * Dräger K. Deutscher Familiennamenatlas. Bd. 6: Familiennamen aus Rufnamen. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2017. — 862 S. {{ISBN|978-3-11-042783-7}}. * Eule R. Germanische und fremde Personennamen als heutige deutsche Familiennamen // Festschrift zu dem fünfzigjährigen jubiläum des Friedrichs-realgymnasiums in Berlin. — Berlin, 1900. S. 1—80. * Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. — 219 S. {{ISBN|3-7696-0117-3}} * Förstemann E. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1.: Personennamen. — Bonn, 1900. — 1699 Sp. * Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 1: Zu den ältesten Berührungen zwischen Römern und Germanen, Die Franken. — Berlin, 1970. — 474 S. * Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 2: Die Ostgoten. Die Langobarden. Die altgermanischen Bestandteile des Ostromanischen. Altgermanisches im Alpenromanischen. — Berlin und Leipzig, 1935. — 329 S. * Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 3: Die Burgunder, Schlußwort. — Berlin und Leipzig, 1936. — 252 S. * Gerchow J. Die Gedenküberlieferung der Angelsachsen. — Berlin; New York: Walter de Gruyter, 1988. — 417 S. {{ISBN|3-11-011935-8}}. * Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 2006. — 622 S. {{ISBN|978-3-11-018031-2}}. * Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln; Graz: Böhlau, 1967. — 299 p. * Heintze A. Die deutschen Familien-Namen, geschichtlich, geographisch, sprachlich. — Halle, 1903. — 266 S. * Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. — 94 S. * Kaufmann H. Altdeutsches Namenbuch: Bd. 1. Altdeutsche Personennamen. Ergänzungsband. — München, 1968. — 437 S. * Kleemann S. Die Familiennamen Quedlinburgs und der Umgegend. — Quedlinburg, 1891. — 264 S. * Knorr W. Die Familiennamen des Fürstenthums Lübeck. — Entin, 1876. — 64 S. * Köbler G. Gotisches Wörterbuch. — Leiden, 1989. — 716 S. {{ISBN|90-04-09128-9}}. * Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 1—245. * Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 15, 1973. S. 247—367. * Meyer-Lübke W. Romanische Namenstudien. I. Die altportugiesischen Personennamen germanischen Ursprungs // Sitzungsberichte der Philosophisch-Historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Bd. 149. — Wien, 1905. S. 1—102. * Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. — 195 S. * Piel J. M., Kremer D. Hispano-gotisches Namenbuch. Der Niederschlag des Westgotischen in den alten und heutigen Personen- und Ortsnamen der Iberischen Halbinsel. — Heidelberg, 1976. — 399 S. * Reichert H. Lexikon der altgermanischen Namen. I. Teil: Text. — Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1987. — 874 S. {{ISBN|978-3-7001-0931-0}}. * Reichert H. Lexikon der altgermanischen Namen. II. Teil: Register. — Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1990. — 664 S. {{ISBN|978-3-7001-1718-6}}. * Schlaug W. Die altsächsischen Personennamen vor dem Jahre 1000. — Lund: C. W. K. Gleerup, 1962. — 197 S. * Schonfeld M. Wörterbuch der altgermanischen personen-und völkernamen. — Heidelberg, 1911. — 309 S. * Socin A. Mittelhochdeutsches Namenbuch. — Basel, 1903. — 787 S. * Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. — 235 p. * Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham: English Place-Name Society, 2023. — 305 p. {{ISBN|978-1-911640-04-2}}. * Ferguson R. Surnames as a Science. — London, 1883. — 235 p. * Ferguson R. The Teutonic Name-System applied to the Family Names of France, England & Germany. — London, 1864. — 606 p. * Forssner T. Continental-Germanic Personal Names in England in Old and Middle English Times. — Uppsala, 1916. — 289 p. * Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum: A List of Anglo-Saxon Proper Names from the Time of Beda to that of King John. — Cambrigde, 1897. — 601 p. * Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. — 237 p. * Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. — 563 p. {{ISBN|2-222-03427-2}}. * [[Раймонд Шмітляйн|Schmittlein R.]] Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 95—106. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 1, 1964. P. 15—20. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1964. P. 81—88. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 161—168. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie // Proceedings of the Eighth International Congress of Onomastic Sciences. — De Gruyter Mouton, 1966. P. 469—480. * Boullón Agrelo A. I. Antroponimia medieval galega (ss. VIII—XII). — Tübingen: Niemeyer, 1999. — 565 p. {{ISBN|3-484-55512-2}}. * Francovich Onesti N. Vestigia longobarde in Italia (568—774). Lessico e Antroponimia. — Rom: Artemide, 1999. — 286 p. {{ISBN|8886291345}}. * Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. — 400 s. * Stemshaug O. Norsk Personnamnleksikon. — Oslo: Det Norske Samlaget, 1982. — 239 s. {{ISBN|82-521-2036-9}}. * [[Уладыслаў Сямковіч|Semkowicz W.]] O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Nr. 9—10, 11—12, 1913; Nr. 1—2, 3—4, 5—6, 1914. * Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. T. 5 (1920); T. 6 (1921—1923); T. 7 (1924—1925); T. 8 (1926—1927); T. 9 (1928—1929). * Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, 1997. {{ISBN|83-85579-14-1}}. * Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, 2002. {{ISBN|83-87623-72-5}}. * Piel J. M. Sobre a formação dos nomes de mulher medievais hispano-visigodos // Confluência. N. 3, 1992. P. 79—106. * Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. {{ISBN|9955-497-40-8}}. * Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. — 1306 sp. * Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala: Institutet för språk och folkminnen, 2007. — 345 s. {{ISBN|978-91-7229-040-2}}. * Sveriges medeltida personnamn. Hft. 1—17. — Uppsala; Lund, 1967—2016. == Вонкавыя спасылкі == * Keith Briggs, [https://keithbriggs.info/Anglo-Saxon_dithematic_names.html Anglo-Saxon dithematic names] * [https://www.nordicnames.de/wiki/Main_Page Nordic Names] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] tlhzj9zjbiy95kd1kgotzdcdof4wzt5 10 272280 2698561 2698352 2026-11-03T07:43:30Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698561 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=standings Ліга 1] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 3 лістапада 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=PSG, LIL, OL, PFC, REN, OM, ASM, NIC, LEN, BRE, LOR, TFC, STR, AUX, ANG, TRO, LMA, LEH <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_PSG=6 | нічыі_PSG=2 |паразы_PSG=1 |мз_PSG=21 |мп_PSG=10 |перамогі_LIL=5 | нічыі_LIL=3 |паразы_LIL=1 |мз_LIL=12 |мп_LIL=6 |перамогі_OL=5 | нічыі_OL=2 |паразы_OL=2 |мз_OL=15 |мп_OL=7 |перамогі_PFC=5 | нічыі_PFC=2 |паразы_PFC=2 |мз_PFC=16 |мп_PFC=10 |перамогі_REN=5 | нічыі_REN=1 |паразы_REN=3 |мз_REN=20 |мп_REN=19 |перамогі_OM=5 | нічыі_OM=0 |паразы_OM=4 |мз_OM=20 |мп_OM=13 |перамогі_ASM=4 | нічыі_ASM=3 |паразы_ASM=2 |мз_ASM=12 |мп_ASM=10 |перамогі_NIC=4 | нічыі_NIC=2 |паразы_NIC=3 |мз_NIC=13 |мп_NIC=12 |перамогі_LEN=4 | нічыі_LEN=1 |паразы_LEN=4 |мз_LEN=16 |мп_LEN=13 |перамогі_BRE=3 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=3 |мз_BRE=16 |мп_BRE=12 |перамогі_LOR=3 | нічыі_LOR=3 |паразы_LOR=3 |мз_LOR=7 |мп_LOR=8 |перамогі_TFC=2 | нічыі_TFC=4 |паразы_TFC=3 |мз_TFC=12 |мп_TFC=13 |перамогі_STR=3 | нічыі_STR=1 |паразы_STR=5 |мз_STR=17 |мп_STR=19 |перамогі_AUX=3 | нічыі_AUX=1 |паразы_AUX=5 |мз_AUX=13 |мп_AUX=23 |перамогі_ANG=2 | нічыі_ANG=2 |паразы_ANG=5 |мз_ANG=9 |мп_ANG=17 |перамогі_TRO=2 | нічыі_TRO=2 |паразы_TRO=5 |мз_TRO=7 |мп_TRO=16 |перамогі_LMA=1 | нічыі_LMA=4 |паразы_LMA=4 |мз_LMA=11 |мп_LMA=18 |перамогі_LEH=0 | нічыі_LEH=2 |паразы_LEH=7 |мз_LEH=9 |мп_LEH=20 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]] |назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]] |назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]] |назва_LEH = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]] |назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]] |назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]] |назва_OL = [[Алімпік Ліён]] |назва_OM = [[Алімпік Марсэль]] |назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]] |назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]] |назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]] |назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CL3Q |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Забітыя мячы; 8) Гасьцявыя забітыя мячы; 9) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2 }}</onlyinclude> 7w2je3fnoivsw1sotuddwe8q11l46dj 10 272281 2698562 2698353 2026-11-03T07:43:31Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698562 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ля Ліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=BAR, ATM, RMA, BET, RSO, SEV, ATH, DEP, VIL, CEL, ALA, RAY, GET, ESP, OSA, RAC, ELC, LEV, VAL, MAL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BAR=10 | нічыі_BAR=0 |паразы_BAR=1 |мз_BAR=46 |мп_BAR=12 |перамогі_ATM=9 | нічыі_ATM=1 |паразы_ATM=1 |мз_ATM=22 |мп_ATM=8 |перамогі_RMA=9 | нічыі_RMA=0 |паразы_RMA=2 |мз_RMA=28 |мп_RMA=10 |перамогі_BET=7 | нічыі_BET=2 |паразы_BET=2 |мз_BET=18 |мп_BET=15 |перамогі_RSO=6 | нічыі_RSO=1 |паразы_RSO=4 |мз_RSO=20 |мп_RSO=20 |перамогі_SEV=5 | нічыі_SEV=2 |паразы_SEV=4 |мз_SEV=17 |мп_SEV=19 |перамогі_ATH=4 | нічыі_ATH=3 |паразы_ATH=3 |мз_ATH=14 |мп_ATH=10 |перамогі_DEP=3 | нічыі_DEP=5 |паразы_DEP=3 |мз_DEP=15 |мп_DEP=14 |перамогі_VIL=3 | нічыі_VIL=3 |паразы_VIL=5 |мз_VIL=15 |мп_VIL=15 |перамогі_CEL=2 | нічыі_CEL=6 |паразы_CEL=3 |мз_CEL=10 |мп_CEL=10 |перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=5 |мз_ALA=15 |мп_ALA=17 |перамогі_RAY=3 | нічыі_RAY=3 |паразы_RAY=4 |мз_RAY=15 |мп_RAY=20 |перамогі_GET=3 | нічыі_GET=3 |паразы_GET=5 |мз_GET=8 |мп_GET=16 |перамогі_ESP=3 | нічыі_ESP=2 |паразы_ESP=6 |мз_ESP=13 |мп_ESP=14 |перамогі_OSA=3 | нічыі_OSA=2 |паразы_OSA=6 |мз_OSA=11 |мп_OSA=22 |перамогі_RAC=3 | нічыі_RAC=2 |паразы_RAC=6 |мз_RAC=15 |мп_RAC=29 |перамогі_ELC=2 | нічыі_ELC=4 |паразы_ELC=5 |мз_ELC=14 |мп_ELC=18 |перамогі_LEV=2 | нічыі_LEV=4 |паразы_LEV=5 |мз_LEV=16 |мп_LEV=21 |перамогі_VAL=2 | нічыі_VAL=3 |паразы_VAL=6 |мз_VAL=8 |мп_VAL=17 |перамогі_MAL=0 | нічыі_MAL=5 |паразы_MAL=6 |мз_MAL=8 |мп_MAL=21 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгунду }}</onlyinclude> epueisjqw9wkt7m7xwq66dn892hsxhm 10 272283 2698563 2698355 2026-11-03T07:43:32Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698563 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a/classifica Сэрыя А] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 3 лістапада 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=LAZ, INT, ROM, COM, MIL, FRO, JUV, NAP, BOL, TOR, GEN, CAG, ATA, LEC, PAR, FIO, SAS, MON, UDI, VEN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_LAZ=9 | нічыі_LAZ=1 |паразы_LAZ=0 |мз_LAZ=24 |мп_LAZ=8 |перамогі_INT=8 | нічыі_INT=1 |паразы_INT=1 |мз_INT=26 |мп_INT=13 |перамогі_ROM=7 | нічыі_ROM=3 |паразы_ROM=0 |мз_ROM=28 |мп_ROM=10 |перамогі_COM=7 | нічыі_COM=2 |паразы_COM=1 |мз_COM=18 |мп_COM=8 |перамогі_MIL=6 | нічыі_MIL=3 |паразы_MIL=1 |мз_MIL=21 |мп_MIL=12 |перамогі_FRO=6 | нічыі_FRO=2 |паразы_FRO=2 |мз_FRO=24 |мп_FRO=14 |перамогі_JUV=5 | нічыі_JUV=2 |паразы_JUV=3 |мз_JUV=13 |мп_JUV=10 |перамогі_NAP=4 | нічыі_NAP=2 |паразы_NAP=4 |мз_NAP=17 |мп_NAP=13 |перамогі_BOL=4 | нічыі_BOL=2 |паразы_BOL=4 |мз_BOL=14 |мп_BOL=13 |перамогі_TOR=4 | нічыі_TOR=1 |паразы_TOR=5 |мз_TOR=14 |мп_TOR=16 |перамогі_GEN=4 | нічыі_GEN=1 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=10 |мп_GEN=14 |перамогі_CAG=4 | нічыі_CAG=1 |паразы_CAG=5 |мз_CAG=9 |мп_CAG=15 |перамогі_ATA=3 | нічыі_ATA=2 |паразы_ATA=5 |мз_ATA=16 |мп_ATA=20 |перамогі_LEC=3 | нічыі_LEC=0 |паразы_LEC=7 |мз_LEC=11 |мп_LEC=21 |перамогі_PAR=2 | нічыі_PAR=2 |паразы_PAR=6 |мз_PAR=8 |мп_PAR=15 |перамогі_FIO=2 | нічыі_FIO=2 |паразы_FIO=6 |мз_FIO=15 |мп_FIO=23 |перамогі_SAS=2 | нічыі_SAS=2 |паразы_SAS=6 |мз_SAS=16 |мп_SAS=26 |перамогі_MON=2 | нічыі_MON=1 |паразы_MON=7 |мз_MON=17 |мп_MON=24 |перамогі_UDI=1 | нічыі_UDI=2 |паразы_UDI=7 |мз_UDI=11 |мп_UDI=23 |перамогі_VEN=1 | нічыі_VEN=0 |паразы_VEN=9 |мз_VEN=6 |мп_VEN=20 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Дадатковы матч для вызначэньня чэмпіёна і камандаў на паніжэньне; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Лёсаваньне. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэрыю Б }}</onlyinclude> 67xmfs0ulmdfpvkbyq40kgagerfajrv 10 272285 2698567 2698364 2026-11-03T07:43:36Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698567 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=results Ліга 1] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= OL,OM,ANG,AUX,BRE,HAC,LMA,LIL,LEN,LOR,ASM,NIC,PSG,PFC,REN,STR,TRO,TFC |скарачэньне_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анж]] |скарачэньне_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэ]] |скарачэньне_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэ]] |скарачэньне_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаў]] |скарачэньне_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|ЛёМ]] |скарачэньне_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лян]] |скарачэньне_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліл]] |скарачэньне_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр]] |скарачэньне_OL = [[Алімпік Ліён|АЛі]] |скарачэньне_OM = [[Алімпік Марсэль|АМа]] |скарачэньне_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Мнк]] |скарачэньне_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніц]] |скарачэньне_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Прж]] |скарачэньне_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|ПCЖ]] |скарачэньне_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |скарачэньне_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Стр]] |скарачэньне_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тул]] |скарачэньне_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Тру]] |назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]] |назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]] |назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]] |назва_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]] |назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]] |назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]] |назва_OL = [[Алімпік Ліён]] |назва_OM = [[Алімпік Марсэль]] |назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]] |назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]] |назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]] |назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 |матч_ANG_ASM= |матч_ANG_AUX= |матч_ANG_BRE= |матч_ANG_LEH= |матч_ANG_LEN= |матч_ANG_LIL=0:2 |матч_ANG_LMA= |матч_ANG_LOR=0:0 |матч_ANG_NIC= |матч_ANG_OL= |матч_ANG_OM=2:5 |матч_ANG_PFC= |матч_ANG_PSG= |матч_ANG_REN=1:2 |матч_ANG_STR= |матч_ANG_TFC= |матч_ANG_TRO=2:0 |матч_ASM_ANG= |матч_ASM_AUX= |матч_ASM_BRE= |матч_ASM_LEH= |матч_ASM_LEN=2:1 |матч_ASM_LIL=1:1 |матч_ASM_LMA= |матч_ASM_LOR= |матч_ASM_NIC= |матч_ASM_OL= |матч_ASM_OM=2:0 |матч_ASM_PFC= |матч_ASM_PSG= |матч_ASM_REN= |матч_ASM_STR= |матч_ASM_TFC=2:2 |матч_ASM_TRO= |матч_AUX_ANG=1:3 |матч_AUX_ASM= |матч_AUX_BRE=2:1 |матч_AUX_LEH= |матч_AUX_LEN= |матч_AUX_LIL= |матч_AUX_LMA=1:1 |матч_AUX_LOR= |матч_AUX_NIC=1:0 |матч_AUX_OL= |матч_AUX_OM= |матч_AUX_PFC= |матч_AUX_PSG= |матч_AUX_REN= |матч_AUX_STR= |матч_AUX_TFC= |матч_AUX_TRO= |матч_BRE_ANG=5:1 |матч_BRE_ASM= |матч_BRE_AUX= |матч_BRE_LEH= |матч_BRE_LEN= |матч_BRE_LIL= |матч_BRE_LMA= |матч_BRE_LOR= |матч_BRE_NIC=1:2 |матч_BRE_OL= |матч_BRE_OM= |матч_BRE_PFC= |матч_BRE_PSG=0:1 |матч_BRE_REN= |матч_BRE_STR= |матч_BRE_TFC=2:2 |матч_BRE_TRO= |матч_LEH_ANG=0:0 |матч_LEH_ASM=0:1 |матч_LEH_AUX=1:3 |матч_LEH_BRE=1:2 |матч_LEH_LEN= |матч_LEH_LIL= |матч_LEH_LMA= |матч_LEH_LOR= |матч_LEH_NIC= |матч_LEH_OL= |матч_LEH_OM= |матч_LEH_PFC= |матч_LEH_PSG=1:5 |матч_LEH_REN= |матч_LEH_STR= |матч_LEH_TFC= |матч_LEH_TRO= |матч_LEN_ANG= |матч_LEN_ASM= |матч_LEN_AUX=5:2 |матч_LEN_BRE= |матч_LEN_LEH= |матч_LEN_LIL= |матч_LEN_LMA= |матч_LEN_LOR=0:1 |матч_LEN_NIC= |матч_LEN_OL=2:1 |матч_LEN_OM= |матч_LEN_PFC=2:1 |матч_LEN_PSG= |матч_LEN_REN= |матч_LEN_STR= |матч_LEN_TFC= |матч_LEN_TRO= |матч_LIL_ANG= |матч_LIL_ASM= |матч_LIL_AUX= |матч_LIL_BRE=1:1 |матч_LIL_LEH=1:0 |матч_LIL_LEN=1:0 |матч_LIL_LMA= |матч_LIL_LOR= |матч_LIL_NIC= |матч_LIL_OL= |матч_LIL_OM= |матч_LIL_PFC= |матч_LIL_PSG=2:2 |матч_LIL_REN= |матч_LIL_STR= |матч_LIL_TFC= |матч_LIL_TRO=2:0 |матч_LMA_ANG= |матч_LMA_ASM= |матч_LMA_AUX= |матч_LMA_BRE=2:2 |матч_LMA_LEH= |матч_LMA_LEN=2:2 |матч_LMA_LIL= |матч_LMA_LOR=2:1 |матч_LMA_NIC= |матч_LMA_OL= |матч_LMA_OM= |матч_LMA_PFC= |матч_LMA_PSG= |матч_LMA_REN= |матч_LMA_STR= |матч_LMA_TFC=0:3 |матч_LMA_TRO= |матч_LOR_ANG= |матч_LOR_ASM=1:0 |матч_LOR_AUX= |матч_LOR_BRE=0:2 |матч_LOR_LEH= |матч_LOR_LEN= |матч_LOR_LIL= |матч_LOR_LMA= |матч_LOR_NIC= |матч_LOR_OL= |матч_LOR_OM= |матч_LOR_PFC=1:0 |матч_LOR_PSG= |матч_LOR_REN= |матч_LOR_STR= |матч_LOR_TFC=2:2 |матч_LOR_TRO=1:2 |матч_NIC_ANG= |матч_NIC_ASM= |матч_NIC_AUX= |матч_NIC_BRE= |матч_NIC_LEH= |матч_NIC_LEN= |матч_NIC_LIL=2:1 |матч_NIC_LMA=1:1 |матч_NIC_LOR=0:0 |матч_NIC_OL= |матч_NIC_OM= |матч_NIC_PFC= |матч_NIC_PSG= |матч_NIC_REN=5:2 |матч_NIC_STR=2:1 |матч_NIC_TFC= |матч_NIC_TRO= |матч_OL_ANG=2:0 |матч_OL_ASM= |матч_OL_AUX=3:1 |матч_OL_BRE= |матч_OL_LEH=1:1 |матч_OL_LEN= |матч_OL_LIL= |матч_OL_LMA= |матч_OL_LOR= |матч_OL_NIC=2:1 |матч_OL_OM= |матч_OL_PFC= |матч_OL_PSG= |матч_OL_REN=4:0 |матч_OL_STR= |матч_OL_TFC= |матч_OL_TRO= |матч_OM_ANG= |матч_OM_ASM= |матч_OM_AUX= |матч_OM_BRE= |матч_OM_LEH=4:3 |матч_OM_LEN= |матч_OM_LIL= |матч_OM_LMA= |матч_OM_LOR= |матч_OM_NIC= |матч_OM_OL= |матч_OM_PFC=2:3 |матч_OM_PSG=1:2 |матч_OM_REN= |матч_OM_STR=4:0 |матч_OM_TFC=2:0 |матч_OM_TRO= |матч_PFC_ANG= |матч_PFC_ASM=3:1 |матч_PFC_AUX= |матч_PFC_BRE= |матч_PFC_LEH= |матч_PFC_LEN= |матч_PFC_LIL= |матч_PFC_LMA= |матч_PFC_LOR= |матч_PFC_NIC=3:0 |матч_PFC_OL=0:0 |матч_PFC_OM= |матч_PFC_PSG= |матч_PFC_REN=4:3 |матч_PFC_STR=2:1 |матч_PFC_TFC= |матч_PFC_TRO= |матч_PSG_ANG= |матч_PSG_ASM=1:2 |матч_PSG_AUX= |матч_PSG_BRE= |матч_PSG_LEH= |матч_PSG_LEN= |матч_PSG_LIL= |матч_PSG_LMA=3:1 |матч_PSG_LOR= |матч_PSG_NIC= |матч_PSG_OL=2:0 |матч_PSG_OM= |матч_PSG_PFC= |матч_PSG_REN= |матч_PSG_STR= |матч_PSG_TFC= |матч_PSG_TRO= |матч_REN_ANG= |матч_REN_ASM= |матч_REN_AUX=4:1 |матч_REN_BRE= |матч_REN_LEH= |матч_REN_LEN= |матч_REN_LIL= |матч_REN_LMA=3:2 |матч_REN_LOR= |матч_REN_NIC= |матч_REN_OL= |матч_REN_OM=1:0 |матч_REN_PFC= |матч_REN_PSG=2:2 |матч_REN_STR=3:0 |матч_REN_TFC= |матч_REN_TRO= |матч_STR_ANG= |матч_STR_ASM=1:1 |матч_STR_AUX=5:1 |матч_STR_BRE= |матч_STR_LEH= |матч_STR_LEN=2:1 |матч_STR_LIL= |матч_STR_LMA= |матч_STR_LOR= |матч_STR_NIC= |матч_STR_OL= |матч_STR_OM= |матч_STR_PFC= |матч_STR_PSG=1:3 |матч_STR_REN= |матч_STR_TFC= |матч_STR_TRO= |матч_TFC_ANG= |матч_TFC_ASM= |матч_TFC_AUX= |матч_TFC_BRE= |матч_TFC_LEH=3:2 |матч_TFC_LEN= |матч_TFC_LIL=0:1 |матч_TFC_LMA= |матч_TFC_LOR= |матч_TFC_NIC= |матч_TFC_OL=0:2 |матч_TFC_OM= |матч_TFC_PFC= |матч_TFC_PSG= |матч_TFC_REN= |матч_TFC_STR= |матч_TFC_TRO=0:0 |матч_TRO_ANG= |матч_TRO_ASM= |матч_TRO_AUX= |матч_TRO_BRE= |матч_TRO_LEH= |матч_TRO_LEN=1:3 |матч_TRO_LIL= |матч_TRO_LMA=2:0 |матч_TRO_LOR= |матч_TRO_NIC= |матч_TRO_OL= |матч_TRO_OM=0:2 |матч_TRO_PFC=0:0 |матч_TRO_PSG= |матч_TRO_REN= |матч_TRO_STR=2:6 |матч_TRO_TFC= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 7vuq63ityhjqb0lf2fiio429p83mnkl 10 272286 2698568 2698366 2026-11-03T07:43:37Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698568 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.laliga.com/en-ES/laliga-easports/results Ля Ліга] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA,OSA,ATH,ATM,BAR,BET,VAL,VIL,DEP,LEV,MAL,RAY,RAC,RMA,RSO,SEV,CEL,GET,ELC,ESP |скарачэньне_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Аля]] |скарачэньне_ATH=[[Атлетык Більбао|АтБ]] |скарачэньне_ATM=[[Атлетыка Мадрыд|АтМ]] |скарачэньне_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэт]] |скарачэньне_CEL=[[Сэльта Віга|Сэл]] |скарачэньне_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэп]] |скарачэньне_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эль]] |скарачэньне_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эсп]] |скарачэньне_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэт]] |скарачэньне_LEV=[[Левантэ Валенсія|Лев]] |скарачэньне_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Мал]] |скарачэньне_OSA=[[Асасуна Памплёна|Аса]] |скарачэньне_RAC=[[Расінг Сантандэр|Рас]] |скарачэньне_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё]] |скарачэньне_RMA=[[Рэал Мадрыд|РМд]] |скарачэньне_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|РС]] |скарачэньне_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэв]] |скарачэньне_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Вал]] |скарачэньне_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Віл]] |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 |матч_ALA_ATH= |матч_ALA_ATM=1:2 |матч_ALA_BAR= |матч_ALA_BET= |матч_ALA_CEL= |матч_ALA_DEP= |матч_ALA_ELC= |матч_ALA_ESP= |матч_ALA_GET=3:0 |матч_ALA_LEV= |матч_ALA_MAL=1:1 |матч_ALA_OSA=5:2 |матч_ALA_RAC= |матч_ALA_RAY= |матч_ALA_RMA= |матч_ALA_RSO= |матч_ALA_SEV= |матч_ALA_VAL=0:1 |матч_ALA_VIL=1:0 |матч_ATH_ALA=0:0 |матч_ATH_ATM=3:0 |матч_ATH_BAR= |матч_ATH_BET= |матч_ATH_CEL= |матч_ATH_DEP= |матч_ATH_ELC=1:1 |матч_ATH_ESP= |матч_ATH_GET=4:0 |матч_ATH_LEV= |матч_ATH_MAL= |матч_ATH_OSA= |матч_ATH_RAC= |матч_ATH_RAY= |матч_ATH_RMA= |матч_ATH_RSO=2:1 |матч_ATH_SEV=1:3 |матч_ATH_VAL= |матч_ATH_VIL= |матч_ATM_ALA= |матч_ATM_ATH= |матч_ATM_BAR= |матч_ATM_BET= |матч_ATM_CEL= |матч_ATM_DEP=1:0 |матч_ATM_ELC= |матч_ATM_ESP= |матч_ATM_GET= |матч_ATM_LEV= |матч_ATM_MAL=2:0 |матч_ATM_OSA=4:0 |матч_ATM_RAC= |матч_ATM_RAY= |матч_ATM_RMA=2:1 |матч_ATM_RSO= |матч_ATM_SEV= |матч_ATM_VAL= |матч_ATM_VIL=2:2 |матч_BAR_ALA=6:1 |матч_BAR_ATH=2:0 |матч_BAR_ATM= |матч_BAR_BET= |матч_BAR_CEL= |матч_BAR_DEP= |матч_BAR_ELC= |матч_BAR_ESP= |матч_BAR_GET=3:0 |матч_BAR_LEV= |матч_BAR_MAL= |матч_BAR_OSA= |матч_BAR_RAC=7:2 |матч_BAR_RAY=5:2 |матч_BAR_RMA=1:2 |матч_BAR_RSO= |матч_BAR_SEV= |матч_BAR_VAL= |матч_BAR_VIL= |матч_BET_ALA= |матч_BET_ATH= |матч_BET_ATM= |матч_BET_BAR=2:5 |матч_BET_CEL= |матч_BET_DEP= |матч_BET_ELC= |матч_BET_ESP= |матч_BET_GET=1:0 |матч_BET_LEV= |матч_BET_MAL=2:1 |матч_BET_OSA=5:2 |матч_BET_RAC= |матч_BET_RAY= |матч_BET_RMA=1:0 |матч_BET_RSO=1:0 |матч_BET_SEV= |матч_BET_VAL= |матч_BET_VIL= |матч_CEL_ALA=2:1 |матч_CEL_ATH=0:2 |матч_CEL_ATM= |матч_CEL_BAR= |матч_CEL_BET=0:0 |матч_CEL_DEP= |матч_CEL_ELC= |матч_CEL_ESP= |матч_CEL_GET= |матч_CEL_LEV= |матч_CEL_MAL=1:1 |матч_CEL_OSA=1:2 |матч_CEL_RAC=5:0 |матч_CEL_RAY= |матч_CEL_RMA= |матч_CEL_RSO= |матч_CEL_SEV= |матч_CEL_VAL= |матч_CEL_VIL= |матч_DEP_ALA= |матч_DEP_ATH= |матч_DEP_ATM= |матч_DEP_BAR= |матч_DEP_BET=1:1 |матч_DEP_CEL= |матч_DEP_ELC=1:1 |матч_DEP_ESP= |матч_DEP_GET= |матч_DEP_LEV=1:1 |матч_DEP_MAL= |матч_DEP_OSA=2:1 |матч_DEP_RAC= |матч_DEP_RAY= |матч_DEP_RMA= |матч_DEP_RSO= |матч_DEP_SEV=0:1 |матч_DEP_VAL=3:1 |матч_DEP_VIL= |матч_ELC_ALA= |матч_ELC_ATH= |матч_ELC_ATM= |матч_ELC_BAR=0:5 |матч_ELC_BET= |матч_ELC_CEL=0:0 |матч_ELC_DEP= |матч_ELC_ESP= |матч_ELC_GET= |матч_ELC_LEV= |матч_ELC_MAL= |матч_ELC_OSA= |матч_ELC_RAC= |матч_ELC_RAY= |матч_ELC_RMA=2:3 |матч_ELC_RSO=2:3 |матч_ELC_SEV= |матч_ELC_VAL=0:1 |матч_ELC_VIL= |матч_ESP_ALA= |матч_ESP_ATH= |матч_ESP_ATM=0:1 |матч_ESP_BAR= |матч_ESP_BET= |матч_ESP_CEL= |матч_ESP_DEP= |матч_ESP_ELC=1:3 |матч_ESP_GET= |матч_ESP_LEV=3:0 |матч_ESP_MAL= |матч_ESP_OSA= |матч_ESP_RAC= |матч_ESP_RAY= |матч_ESP_RMA=1:2 |матч_ESP_RSO= |матч_ESP_SEV=1:1 |матч_ESP_VAL= |матч_ESP_VIL= |матч_GET_ALA= |матч_GET_ATH= |матч_GET_ATM= |матч_GET_BAR= |матч_GET_BET= |матч_GET_CEL=1:1 |матч_GET_DEP=1:1 |матч_GET_ELC= |матч_GET_ESP= |матч_GET_LEV= |матч_GET_MAL=1:0 |матч_GET_OSA= |матч_GET_RAC=1:0 |матч_GET_RAY=1:1 |матч_GET_RMA= |матч_GET_RSO= |матч_GET_SEV=3:1 |матч_GET_VAL= |матч_GET_VIL= |матч_LEV_ALA= |матч_LEV_ATH=3:1 |матч_LEV_ATM=0:2 |матч_LEV_BAR=2:4 |матч_LEV_BET=5:2 |матч_LEV_CEL= |матч_LEV_DEP= |матч_LEV_ELC= |матч_LEV_ESP= |матч_LEV_GET= |матч_LEV_MAL= |матч_LEV_OSA= |матч_LEV_RAC= |матч_LEV_RAY= |матч_LEV_RMA= |матч_LEV_RSO= |матч_LEV_SEV=3:3 |матч_LEV_VAL= |матч_LEV_VIL= |матч_MAL_ALA= |матч_MAL_ATH= |матч_MAL_ATM= |матч_MAL_BAR= |матч_MAL_BET= |матч_MAL_CEL= |матч_MAL_DEP=1:1 |матч_MAL_ELC= |матч_MAL_ESP=1:1 |матч_MAL_GET= |матч_MAL_LEV=0:0 |матч_MAL_OSA= |матч_MAL_RAC= |матч_MAL_RAY= |матч_MAL_RMA= |матч_MAL_RSO=2:5 |матч_MAL_SEV= |матч_MAL_VAL= |матч_MAL_VIL=1:3 |матч_OSA_ALA= |матч_OSA_ATH= |матч_OSA_ATM= |матч_OSA_BAR= |матч_OSA_BET= |матч_OSA_CEL= |матч_OSA_DEP= |матч_OSA_ELC= |матч_OSA_ESP=0:2 |матч_OSA_GET=1:0 |матч_OSA_LEV=0:0 |матч_OSA_MAL= |матч_OSA_RAC=2:0 |матч_OSA_RAY=1:1 |матч_OSA_RMA= |матч_OSA_RSO= |матч_OSA_SEV= |матч_OSA_VAL= |матч_OSA_VIL= |матч_RAC_ALA=2:1 |матч_RAC_ATH= |матч_RAC_ATM= |матч_RAC_BAR= |матч_RAC_BET= |матч_RAC_CEL= |матч_RAC_DEP= |матч_RAC_ELC=3:2 |матч_RAC_ESP=2:1 |матч_RAC_GET= |матч_RAC_LEV= |матч_RAC_MAL= |матч_RAC_OSA= |матч_RAC_RAY= |матч_RAC_RMA=0:3 |матч_RAC_RSO= |матч_RAC_SEV= |матч_RAC_VAL=2:2 |матч_RAC_VIL=2:2 |матч_RAY_ALA=1:1 |матч_RAY_ATH=0:0 |матч_RAY_ATM= |матч_RAY_BAR= |матч_RAY_BET= |матч_RAY_CEL=3:0 |матч_RAY_DEP= |матч_RAY_ELC=0:3 |матч_RAY_ESP=2:1 |матч_RAY_GET= |матч_RAY_LEV= |матч_RAY_MAL= |матч_RAY_OSA= |матч_RAY_RAC=3:2 |матч_RAY_RMA= |матч_RAY_RSO= |матч_RAY_SEV= |матч_RAY_VAL= |матч_RAY_VIL= |матч_RMA_ALA= |матч_RMA_ATH= |матч_RMA_ATM= |матч_RMA_BAR= |матч_RMA_BET= |матч_RMA_CEL= |матч_RMA_DEP= |матч_RMA_ELC= |матч_RMA_ESP= |матч_RMA_GET= |матч_RMA_LEV= |матч_RMA_MAL=4:0 |матч_RMA_OSA= |матч_RMA_RAC= |матч_RMA_RAY=4:1 |матч_RMA_RSO=4:1 |матч_RMA_SEV=4:1 |матч_RMA_VAL= |матч_RMA_VIL=1:0 |матч_RSO_ALA= |матч_RSO_ATH= |матч_RSO_ATM=0:3 |матч_RSO_BAR= |матч_RSO_BET= |матч_RSO_CEL=0:0 |матч_RSO_DEP=3:2 |матч_RSO_ELC= |матч_RSO_ESP=2:1 |матч_RSO_GET= |матч_RSO_LEV=2:1 |матч_RSO_MAL= |матч_RSO_OSA= |матч_RSO_RAC= |матч_RSO_RAY= |матч_RSO_RMA= |матч_RSO_SEV= |матч_RSO_VAL= |матч_RSO_VIL= |матч_SEV_ALA= |матч_SEV_ATH= |матч_SEV_ATM=1:3 |матч_SEV_BAR=1:3 |матч_SEV_BET= |матч_SEV_CEL= |матч_SEV_DEP= |матч_SEV_ELC= |матч_SEV_ESP= |матч_SEV_GET= |матч_SEV_LEV= |матч_SEV_MAL= |матч_SEV_OSA=2:0 |матч_SEV_RAC= |матч_SEV_RAY=2:1 |матч_SEV_RMA= |матч_SEV_RSO= |матч_SEV_VAL=1:0 |матч_SEV_VIL= |матч_VAL_ALA= |матч_VAL_ATH=0:0 |матч_VAL_ATM= |матч_VAL_BAR=0:5 |матч_VAL_BET=0:1 |матч_VAL_CEL=0:0 |матч_VAL_DEP= |матч_VAL_ELC= |матч_VAL_ESP= |матч_VAL_GET= |матч_VAL_LEV= |матч_VAL_MAL= |матч_VAL_OSA= |матч_VAL_RAC= |матч_VAL_RAY= |матч_VAL_RMA= |матч_VAL_RSO=2:3 |матч_VAL_SEV= |матч_VAL_VIL=1:2 |матч_VIL_ALA= |матч_VIL_ATH= |матч_VIL_ATM= |матч_VIL_BAR= |матч_VIL_BET=1:2 |матч_VIL_CEL= |матч_VIL_DEP=2:3 |матч_VIL_ELC=0:0 |матч_VIL_ESP=0:1 |матч_VIL_GET= |матч_VIL_LEV=3:1 |матч_VIL_MAL= |матч_VIL_OSA= |матч_VIL_RAC= |матч_VIL_RAY= |матч_VIL_RMA= |матч_VIL_RSO= |матч_VIL_SEV= |матч_VIL_VAL= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 1fgcugz4em6r9qe94aeofrsser7nz2o 10 272288 2698570 2698368 2026-11-03T07:43:39Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698570 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a Сэрыя А] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ATA,BOL,VEN,GEN,INT,CAG,COM,LEC,LAZ,MIL,MON,NAP,PAR,ROM,SAS,TOR,UDI,FIO,FRO,JUV |скарачэньне_ATA=[[Аталянта Бэргама|Ата]] |скарачэньне_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Бал]] |скарачэньне_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кал]] |скарачэньне_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Ком]] |скарачэньне_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фія]] |скарачэньне_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фра]] |скарачэньне_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэ]] |скарачэньне_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інт]] |скарачэньне_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэ]] |скарачэньне_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляц]] |скарачэньне_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леч]] |скарачэньне_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Міл]] |скарачэньне_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Мон]] |скарачэньне_NAP=[[Напалі Нэапаль|Нап]] |скарачэньне_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Пар]] |скарачэньне_ROM=[[Рома Рым|Ром]] |скарачэньне_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сас]] |скарачэньне_TOR=[[Тарына Турын|Тар]] |скарачэньне_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Уды]] |скарачэньне_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэн]] |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 |матч_ATA_BOL=1:0 |матч_ATA_CAG=1:2 |матч_ATA_COM= |матч_ATA_FIO= |матч_ATA_FRO=4:4 |матч_ATA_GEN= |матч_ATA_INT= |матч_ATA_JUV= |матч_ATA_LAZ= |матч_ATA_LEC= |матч_ATA_MIL= |матч_ATA_MON= |матч_ATA_NAP= |матч_ATA_PAR=0:3 |матч_ATA_ROM= |матч_ATA_SAS=2:1 |матч_ATA_TOR= |матч_ATA_UDI= |матч_ATA_VEN=3:1 |матч_BOL_ATA= |матч_BOL_CAG= |матч_BOL_COM= |матч_BOL_FIO= |матч_BOL_FRO= |матч_BOL_GEN= |матч_BOL_INT=1:3 |матч_BOL_JUV= |матч_BOL_LAZ=0:1 |матч_BOL_LEC= |матч_BOL_MIL= |матч_BOL_MON=2:1 |матч_BOL_NAP= |матч_BOL_PAR= |матч_BOL_ROM= |матч_BOL_SAS=2:2 |матч_BOL_TOR=1:1 |матч_BOL_UDI= |матч_BOL_VEN= |матч_CAG_ATA= |матч_CAG_BOL=0:2 |матч_CAG_COM= |матч_CAG_FIO= |матч_CAG_FRO= |матч_CAG_GEN= |матч_CAG_INT=0:1 |матч_CAG_JUV=1:1 |матч_CAG_LAZ= |матч_CAG_LEC=1:0 |матч_CAG_MIL= |матч_CAG_MON= |матч_CAG_NAP= |матч_CAG_PAR= |матч_CAG_ROM= |матч_CAG_SAS= |матч_CAG_TOR= |матч_CAG_UDI= |матч_CAG_VEN= |матч_COM_ATA= |матч_COM_BOL= |матч_COM_CAG= |матч_COM_FIO= |матч_COM_FRO= |матч_COM_GEN= |матч_COM_INT= |матч_COM_JUV= |матч_COM_LAZ= |матч_COM_LEC= |матч_COM_MIL= |матч_COM_MON= |матч_COM_NAP= |матч_COM_PAR=2:1 |матч_COM_ROM=0:0 |матч_COM_SAS=2:0 |матч_COM_TOR= |матч_COM_UDI= |матч_COM_VEN=1:0 |матч_FIO_ATA=2:2 |матч_FIO_BOL= |матч_FIO_CAG= |матч_FIO_COM=1:3 |матч_FIO_FRO=0:3 |матч_FIO_GEN= |матч_FIO_INT= |матч_FIO_JUV= |матч_FIO_LAZ= |матч_FIO_LEC= |матч_FIO_MIL= |матч_FIO_MON= |матч_FIO_NAP=1:1 |матч_FIO_PAR= |матч_FIO_ROM= |матч_FIO_SAS= |матч_FIO_TOR=1:2 |матч_FIO_UDI= |матч_FIO_VEN= |матч_FRO_ATA= |матч_FRO_BOL= |матч_FRO_CAG= |матч_FRO_COM=2:0 |матч_FRO_FIO= |матч_FRO_GEN= |матч_FRO_INT= |матч_FRO_JUV=0:1 |матч_FRO_LAZ= |матч_FRO_LEC=5:1 |матч_FRO_MIL= |матч_FRO_MON= |матч_FRO_NAP= |матч_FRO_PAR= |матч_FRO_ROM= |матч_FRO_SAS=4:2 |матч_FRO_TOR=2:0 |матч_FRO_UDI= |матч_FRO_VEN=3:2 |матч_GEN_ATA= |матч_GEN_BOL= |матч_GEN_CAG= |матч_GEN_COM=1:4 |матч_GEN_FIO=2:1 |матч_GEN_FRO=1:1 |матч_GEN_INT= |матч_GEN_JUV=2:0 |матч_GEN_LAZ= |матч_GEN_LEC= |матч_GEN_MIL= |матч_GEN_MON= |матч_GEN_NAP=0:2 |матч_GEN_PAR= |матч_GEN_ROM= |матч_GEN_SAS= |матч_GEN_TOR= |матч_GEN_UDI= |матч_GEN_VEN=1:0 |матч_INT_ATA= |матч_INT_BOL= |матч_INT_CAG= |матч_INT_COM= |матч_INT_FIO=2:1 |матч_INT_FRO= |матч_INT_GEN= |матч_INT_JUV= |матч_INT_LAZ= |матч_INT_LEC= |матч_INT_MIL= |матч_INT_MON=4:1 |матч_INT_NAP=3:2 |матч_INT_PAR=3:0 |матч_INT_ROM= |матч_INT_SAS= |матч_INT_TOR= |матч_INT_UDI=5:3 |матч_INT_VEN= |матч_JUV_ATA=2:0 |матч_JUV_BOL= |матч_JUV_CAG= |матч_JUV_COM= |матч_JUV_FIO= |матч_JUV_FRO= |матч_JUV_GEN= |матч_JUV_INT= |матч_JUV_LAZ=0:3 |матч_JUV_LEC= |матч_JUV_MIL=1:1 |матч_JUV_MON= |матч_JUV_NAP=2:0 |матч_JUV_PAR=2:0 |матч_JUV_ROM= |матч_JUV_SAS= |матч_JUV_TOR= |матч_JUV_UDI= |матч_JUV_VEN= |матч_LAZ_ATA= |матч_LAZ_BOL= |матч_LAZ_CAG=2:1 |матч_LAZ_COM= |матч_LAZ_FIO= |матч_LAZ_FRO= |матч_LAZ_GEN=1:0 |матч_LAZ_INT= |матч_LAZ_JUV= |матч_LAZ_LEC= |матч_LAZ_MIL=2:2 |матч_LAZ_MON=3:1 |матч_LAZ_NAP= |матч_LAZ_PAR=2:1 |матч_LAZ_ROM= |матч_LAZ_SAS= |матч_LAZ_TOR= |матч_LAZ_UDI= |матч_LAZ_VEN= |матч_LEC_ATA= |матч_LEC_BOL=1:2 |матч_LEC_CAG= |матч_LEC_COM= |матч_LEC_FIO= |матч_LEC_FRO= |матч_LEC_GEN=1:2 |матч_LEC_INT= |матч_LEC_JUV=0:2 |матч_LEC_LAZ= |матч_LEC_MIL= |матч_LEC_MON=3:2 |матч_LEC_NAP= |матч_LEC_PAR= |матч_LEC_ROM=0:4 |матч_LEC_SAS= |матч_LEC_TOR= |матч_LEC_UDI= |матч_LEC_VEN= |матч_MIL_ATA=3:2 |матч_MIL_BOL=2:4 |матч_MIL_CAG= |матч_MIL_COM= |матч_MIL_FIO= |матч_MIL_FRO= |матч_MIL_GEN= |матч_MIL_INT=3:1 |матч_MIL_JUV= |матч_MIL_LAZ= |матч_MIL_LEC=3:0 |матч_MIL_MON= |матч_MIL_NAP= |матч_MIL_PAR= |матч_MIL_ROM= |матч_MIL_SAS= |матч_MIL_TOR= |матч_MIL_UDI= |матч_MIL_VEN=2:0 |матч_MON_ATA= |матч_MON_BOL= |матч_MON_CAG=4:0 |матч_MON_COM= |матч_MON_FIO= |матч_MON_FRO= |матч_MON_GEN= |матч_MON_INT= |матч_MON_JUV= |матч_MON_LAZ= |матч_MON_LEC= |матч_MON_MIL= |матч_MON_NAP=1:4 |матч_MON_PAR= |матч_MON_ROM= |матч_MON_SAS=2:1 |матч_MON_TOR= |матч_MON_UDI=2:3 |матч_MON_VEN= |матч_NAP_ATA= |матч_NAP_BOL=1:0 |матч_NAP_CAG= |матч_NAP_COM=1:2 |матч_NAP_FIO= |матч_NAP_FRO=3:0 |матч_NAP_GEN= |матч_NAP_INT= |матч_NAP_JUV= |матч_NAP_LAZ= |матч_NAP_LEC= |матч_NAP_MIL= |матч_NAP_MON= |матч_NAP_PAR= |матч_NAP_ROM=3:3 |матч_NAP_SAS= |матч_NAP_TOR= |матч_NAP_UDI= |матч_NAP_VEN= |матч_PAR_ATA= |матч_PAR_BOL= |матч_PAR_CAG=0:1 |матч_PAR_COM= |матч_PAR_FIO= |матч_PAR_FRO= |матч_PAR_GEN=2:1 |матч_PAR_INT= |матч_PAR_JUV= |матч_PAR_LAZ= |матч_PAR_LEC= |матч_PAR_MIL= |матч_PAR_MON=1:1 |матч_PAR_NAP= |матч_PAR_ROM= |матч_PAR_SAS= |матч_PAR_TOR=0:3 |матч_PAR_UDI=0:0 |матч_PAR_VEN= |матч_ROM_ATA=2:1 |матч_ROM_BOL= |матч_ROM_CAG=4:2 |матч_ROM_COM= |матч_ROM_FIO=4:0 |матч_ROM_FRO= |матч_ROM_GEN=2:0 |матч_ROM_INT=2:2 |матч_ROM_JUV= |матч_ROM_LAZ= |матч_ROM_LEC= |матч_ROM_MIL= |матч_ROM_MON= |матч_ROM_NAP= |матч_ROM_PAR= |матч_ROM_SAS= |матч_ROM_TOR= |матч_ROM_UDI= |матч_ROM_VEN= |матч_SAS_ATA= |матч_SAS_BOL= |матч_SAS_CAG= |матч_SAS_COM= |матч_SAS_FIO=2:4 |матч_SAS_FRO= |матч_SAS_GEN= |матч_SAS_INT= |матч_SAS_JUV=3:2 |матч_SAS_LAZ=2:6 |матч_SAS_LEC= |матч_SAS_MIL=1:1 |матч_SAS_MON= |матч_SAS_NAP= |матч_SAS_PAR= |матч_SAS_ROM= |матч_SAS_TOR=2:1 |матч_SAS_UDI= |матч_SAS_VEN= |матч_TOR_ATA= |матч_TOR_BOL= |матч_TOR_CAG= |матч_TOR_COM=1:3 |матч_TOR_FIO= |матч_TOR_FRO= |матч_TOR_GEN= |матч_TOR_INT= |матч_TOR_JUV= |матч_TOR_LAZ= |матч_TOR_LEC= |матч_TOR_MIL=1:2 |матч_TOR_MON=3:2 |матч_TOR_NAP= |матч_TOR_PAR= |матч_TOR_ROM=0:2 |матч_TOR_SAS= |матч_TOR_UDI=2:1 |матч_TOR_VEN= |матч_UDI_ATA= |матч_UDI_BOL= |матч_UDI_CAG=0:1 |матч_UDI_COM=1:1 |матч_UDI_FIO= |матч_UDI_FRO= |матч_UDI_GEN= |матч_UDI_INT= |матч_UDI_JUV= |матч_UDI_LAZ=1:2 |матч_UDI_LEC=0:3 |матч_UDI_MIL=0:2 |матч_UDI_MON= |матч_UDI_NAP= |матч_UDI_PAR= |матч_UDI_ROM=2:5 |матч_UDI_SAS= |матч_UDI_TOR= |матч_UDI_VEN= |матч_VEN_ATA= |матч_VEN_BOL= |матч_VEN_CAG= |матч_VEN_COM= |матч_VEN_FIO=2:4 |матч_VEN_FRO= |матч_VEN_GEN= |матч_VEN_INT=0:2 |матч_VEN_JUV= |матч_VEN_LAZ=0:2 |матч_VEN_LEC=0:2 |матч_VEN_MIL= |матч_VEN_MON= |матч_VEN_NAP=1:0 |матч_VEN_PAR= |матч_VEN_ROM= |матч_VEN_SAS= |матч_VEN_TOR= |матч_VEN_UDI= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} dblraerlfehu638lfhoq6t1jpabc2uk 10 275286 2698569 2698362 2026-11-03T07:43:38Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698569 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 15 || 9 || 30 || '''39''' || +20 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 15 || 12 || 16 || '''28''' || +15 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 15 || 8 || 18 || '''26''' || +22 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 16 || 15 || 10 || '''25''' || +10 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 15 || 9 || 16 || '''25''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 16 || 11 || 13 || '''24''' || +7 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 16 || 10 || 11 || '''21''' || 0 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 16 || 9 || 12 || '''21''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Тым Штуцле]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 16 || 9 || 12 || '''21''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Кўін Г’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 16 || 5 || 16 || '''21''' || +8 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> fk95qzguwehqq8ywmaetgwr0plztx4t 10 275287 2698571 2698365 2026-11-03T07:43:45Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698571 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style="text-align:left;"| [[Манрэаль Канадыенз]] || 8 || 489:06 || 15 || 205 || '''93,18''' |- |style="text-align:left;"| [[Пётар Качаткоў]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 10 || 602:39 || 15 || 196 || '''92,89''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 11 || 664:16 || 18 || 211 || '''92,14''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 14 || 844:28 || 29 || 333 || '''91,99''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 10 || 594:50 || 24 || 262 || '''91,61''' |- |style="text-align:left;"| [[Дэвін Кулі]] ||style="text-align:left;"| [[Калгары Флэймз]] || 7 || 379:11 || 17 || 180 || '''91,37''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 12 || 728:34 || 28 || 292 || '''91,25''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 10 || 597:40 || 24 || 247 || '''91,14''' |- |style="text-align:left;"| [[Антан Форсбэрг]] ||style="text-align:left;"| [[Лос-Анджэлес Кінгс]] || 6 || 334:35 || 14 || 129 || '''90,21''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> 8i1b392k8zozsy13o10ccvscyis1xiv 0 283860 2698588 2522010 2026-11-03T09:47:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698588 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Штэрндл або Зорачка | Назва-арыгінал = סטערנדל | Выява = | Памер = | Подпіс выявы = | Жанр = верш | Аўтар = [[Мойшэ Кульбак]] | Мова арыгіналу = ідыш | Напісаны = 1916 | Публікацыя = 1916 | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = | Электронная вэрсія = https://prajdzisvet.org/texts/kits/ya-da-czyabe-spyashau.html | ВікіКрыніца-тэкст = }} '''Штэрндл''' або '''Зо́рачка''' — першы [[верш]] [[Мойшэ Кульбак]]а, напісаны ў 1916 годзе. З часам верш пераўтварыўся ў народную песьню<ref>[http://www.tekstai.lt/buvo/versti/kulbakas/poezija.htm Mošė Kulbakas]</ref>. {{Перанесьці ў ВікіКрыніцы}} {{Верш|::::Зорачка (Šterndl) ::::Зорачка, зорачка, добры мой весьнічак, ::::Ты прыляці да старых нашых весьнічак. ::::Там, у мястэчку, ёсьць вузкая вуліца, ::::Ўбогая хата на вуліцы туліцца. ::::Там ля акна мая жоначка бедная ::::Плача… Суцеш яе, зорка ўсёведная. ::::Ты ёй шапні, што наладзяцца справы, ::::Ўсё будзе добра, бо Госпад ласкавы. ::::Слоўца — пра Янкеле, Леечку, Рывачку. ::::Хай мне напішуць яшчэ, хоць па ўрывачку, ::::Ліст пацалую, а ты мне — яшчэ дары! ::::Янкеле хай не лянуецца ў хедары, ::::Вывучыць кадыш, бо лёс — не забавы. ::::Можа… хто ведае… Госпад ласкавы. | вершаваны пераклад ''[[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], пераклад зь ідышу [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]] і [[Уладзімер Рубінчык|Вольфа Рубінчыка]]''<ref>[https://prajdzisvet.org/texts/kits/ya-da-czyabe-spyashau.html Мойшэ Кульбак. Я да цябе спяшаў. Вершы]</ref>}} == Пераклад == Вершаваны пераклад «Вяльля і Нёман» на [[беларуская мова|беларускую мову]] выканаў паэт [[Андрэй Хадановіч]], пераклад зь ідышу — [[Сяргей Шупа]] і [[Уладзімер Рубінчык|Вольф Рубінчык]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=zPwnsvrv8MU Лекцыя Андрэя Хадановіча пра Мойшэ Кульбака, Сяргей Шупа чытае верш ''Зорачка''] * [https://web.archive.org/web/20240519092540/https://prajdzisvet.org/texts/kits/ya-da-czyabe-spyashau.html Пераклад на беларускую мову] {{Мойшэ Кульбак}} [[Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака]] [[Катэгорыя:Вершы]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1916 годзе]] b2tz61naks53x59j8i93zcn0w2pqd91 10 286831 2698564 2698357 2026-11-03T07:43:33Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698564 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=POR, BEN, SCP, STC, FCA, AVF, GIL, BRA, MFC, ALV, FAM, AMA, VSC, MAR, CDN, RAV, CAS, EST <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_POR=10 | нічыі_POR=0 |паразы_POR=0 |мз_POR=25 |мп_POR=4 |перамогі_BEN=8 | нічыі_BEN=1 |паразы_BEN=1 |мз_BEN=27 |мп_BEN=8 |перамогі_SCP=6 | нічыі_SCP=3 |паразы_SCP=1 |мз_SCP=23 |мп_SCP=11 |перамогі_STC=6 | нічыі_STC=3 |паразы_STC=1 |мз_STC=15 |мп_STC=6 |перамогі_FCA=6 | нічыі_FCA=2 |паразы_FCA=2 |мз_FCA=13 |мп_FCA=7 |перамогі_AVF=6 | нічыі_AVF=2 |паразы_AVF=2 |мз_AVF=15 |мп_AVF=12 |перамогі_GIL=4 | нічыі_GIL=3 |паразы_GIL=3 |мз_GIL=8 |мп_GIL=7 |перамогі_BRA=4 | нічыі_BRA=2 |паразы_BRA=4 |мз_BRA=12 |мп_BRA=11 |перамогі_MFC=4 | нічыі_MFC=2 |паразы_MFC=4 |мз_MFC=13 |мп_MFC=17 |перамогі_ALV=3 | нічыі_ALV=2 |паразы_ALV=5 |мз_ALV=13 |мп_ALV=14 |перамогі_FAM=2 | нічыі_FAM=4 |паразы_FAM=4 |мз_FAM=14 |мп_FAM=14 |перамогі_AMA=2 | нічыі_AMA=4 |паразы_AMA=4 |мз_AMA=15 |мп_AMA=19 |перамогі_VSC=2 | нічыі_VSC=3 |паразы_VSC=5 |мз_VSC=10 |мп_VSC=10 |перамогі_MAR=2 | нічыі_MAR=2 |паразы_MAR=6 |мз_MAR=9 |мп_MAR=21 |перамогі_CDN=2 | нічыі_CDN=1 |паразы_CDN=7 |мз_CDN=10 |мп_CDN=19 |перамогі_RAV=2 | нічыі_RAV=1 |паразы_RAV=7 |мз_RAV=9 |мп_RAV=23 |перамогі_CAS=2 | нічыі_CAS=1 |паразы_CAS=7 |мз_CAS=5 |мп_CAS=19 |перамогі_EST=0 | нічыі_EST=2 |паразы_EST=8 |мз_EST=5 |мп_EST=19 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]] |назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]] |назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]] |назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]] |назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]] |назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]] |назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]] |назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]] |назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]] |назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]] |назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]] |назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]] |назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]] |назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CL3Q |вынік4=EL2Q |вынік5=ECL2Q |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2 }}</onlyinclude> obe30mu0q5z51hgekddj4y78vimbx4p 10 286832 2698572 2698370 2026-11-03T07:44:40Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698572 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= AVF, ALV, FCA, BRA, BEN, VSC, GIL, CAS, MAR, MFC, CDN, POR, RAV, STC, SCP, FAM, EST, AMA |скарачэньне_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў|Ака]] |скарачэньне_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алв]] |скарачэньне_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Аро]] |скарачэньне_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэн]] |скарачэньне_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Бра]] |скарачэньне_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каз]] |скарачэньне_EST=[[Эштарыл Прая|Эшр]] |скарачэньне_AMA=[[Эштрэла Амадора|Эла]] |скарачэньне_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фам]] |скарачэньне_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл]] |скарачэньне_MAR=[[Марытыму Фуншал|Мрт]] |скарачэньне_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Мрр]] |скарачэньне_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Нас]] |скарачэньне_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Пор]] |скарачэньне_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю]] |скарачэньне_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Сан]] |скарачэньне_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спо]] |скарачэньне_CDT=[[Тандэла (футбольны клюб)|Тан]] |скарачэньне_VSC=[[Віторыя Гімарайнш|ВіГ]] |назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]] |назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]] |назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]] |назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]] |назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]] |назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]] |назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]] |назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]] |назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]] |назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]] |назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]] |назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]] |назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]] |назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 |матч_ALV_AMA=2:2 |матч_ALV_AVF= |матч_ALV_BEN= |матч_ALV_BRA=1:2 |матч_ALV_CAS= |матч_ALV_CDN= |матч_ALV_EST= |матч_ALV_FAM= |матч_ALV_FCA=0:1 |матч_ALV_GIL= |матч_ALV_MAR= |матч_ALV_MFC= |матч_ALV_POR= |матч_ALV_RAV=1:0 |матч_ALV_SCP= |матч_ALV_STC=1:1 |матч_ALV_VSC= |матч_AMA_ALV= |матч_AMA_AVF=0:2 |матч_AMA_BEN= |матч_AMA_BRA=2:1 |матч_AMA_CAS=0:2 |матч_AMA_CDN= |матч_AMA_EST= |матч_AMA_FAM=2:2 |матч_AMA_FCA= |матч_AMA_GIL= |матч_AMA_MAR= |матч_AMA_MFC= |матч_AMA_POR= |матч_AMA_RAV= |матч_AMA_SCP=2:2 |матч_AMA_STC= |матч_AMA_VSC= |матч_AVF_ALV= |матч_AVF_AMA= |матч_AVF_BEN= |матч_AVF_BRA= |матч_AVF_CAS= |матч_AVF_CDN= |матч_AVF_EST=2:1 |матч_AVF_FAM= |матч_AVF_FCA= |матч_AVF_GIL= |матч_AVF_MAR= |матч_AVF_MFC= |матч_AVF_POR=0:3 |матч_AVF_RAV=2:1 |матч_AVF_SCP= |матч_AVF_STC=0:1 |матч_AVF_VSC=2:1 |матч_BEN_ALV=1:0 |матч_BEN_AMA= |матч_BEN_AVF=2:2 |матч_BEN_BRA= |матч_BEN_CAS= |матч_BEN_CDN= |матч_BEN_EST=2:1 |матч_BEN_FAM= |матч_BEN_FCA= |матч_BEN_GIL=3:1 |матч_BEN_MAR= |матч_BEN_MFC= |матч_BEN_POR= |матч_BEN_RAV= |матч_BEN_SCP= |матч_BEN_STC= |матч_BEN_VSC=2:0 |матч_BRA_ALV= |матч_BRA_AMA= |матч_BRA_AVF= |матч_BRA_BEN= |матч_BRA_CAS= |матч_BRA_CDN= |матч_BRA_EST=1:0 |матч_BRA_FAM=3:0 |матч_BRA_FCA= |матч_BRA_GIL=1:2 |матч_BRA_MAR= |матч_BRA_MFC= |матч_BRA_POR= |матч_BRA_RAV= |матч_BRA_SCP=1:3 |матч_BRA_STC= |матч_BRA_VSC=1:0 |матч_CAS_ALV= |матч_CAS_AMA= |матч_CAS_AVF= |матч_CAS_BEN=0:7 |матч_CAS_BRA= |матч_CAS_CDN= |матч_CAS_EST= |матч_CAS_FAM= |матч_CAS_FCA= |матч_CAS_GIL= |матч_CAS_MAR= |матч_CAS_MFC=0:1 |матч_CAS_POR=1:4 |матч_CAS_RAV= |матч_CAS_SCP=0:2 |матч_CAS_STC=0:1 |матч_CAS_VSC= |матч_CDN_ALV=1:3 |матч_CDN_AMA=2:3 |матч_CDN_AVF= |матч_CDN_BEN= |матч_CDN_BRA=1:0 |матч_CDN_CAS= |матч_CDN_EST=2:0 |матч_CDN_FAM=0:4 |матч_CDN_FCA= |матч_CDN_GIL= |матч_CDN_MAR= |матч_CDN_MFC= |матч_CDN_POR= |матч_CDN_RAV= |матч_CDN_SCP= |матч_CDN_STC= |матч_CDN_VSC= |матч_EST_ALV= |матч_EST_AMA= |матч_EST_AVF= |матч_EST_BEN= |матч_EST_BRA= |матч_EST_CAS=1:2 |матч_EST_CDN= |матч_EST_FAM=1:1 |матч_EST_FCA=0:0 |матч_EST_GIL= |матч_EST_MAR= |матч_EST_MFC=1:3 |матч_EST_POR= |матч_EST_RAV=0:2 |матч_EST_SCP= |матч_EST_STC= |матч_EST_VSC= |матч_FAM_ALV=1:4 |матч_FAM_AMA= |матч_FAM_AVF= |матч_FAM_BEN= |матч_FAM_BRA= |матч_FAM_CAS= |матч_FAM_CDN= |матч_FAM_EST= |матч_FAM_FCA= |матч_FAM_GIL=0:0 |матч_FAM_MAR=1:2 |матч_FAM_MFC= |матч_FAM_POR= |матч_FAM_RAV= |матч_FAM_SCP=1:1 |матч_FAM_STC= |матч_FAM_VSC= |матч_FCA_ALV= |матч_FCA_AMA=1:0 |матч_FCA_AVF= |матч_FCA_BEN= |матч_FCA_BRA= |матч_FCA_CAS= |матч_FCA_CDN=1:0 |матч_FCA_EST= |матч_FCA_FAM= |матч_FCA_GIL= |матч_FCA_MAR=2:1 |матч_FCA_MFC=4:0 |матч_FCA_POR= |матч_FCA_RAV= |матч_FCA_SCP= |матч_FCA_STC=1:2 |матч_FCA_VSC= |матч_GIL_ALV= |матч_GIL_AMA= |матч_GIL_AVF=0:1 |матч_GIL_BEN= |матч_GIL_BRA= |матч_GIL_CAS=2:0 |матч_GIL_CDN= |матч_GIL_EST= |матч_GIL_FAM= |матч_GIL_FCA= |матч_GIL_MAR=1:1 |матч_GIL_MFC= |матч_GIL_POR=0:1 |матч_GIL_RAV=1:0 |матч_GIL_SCP= |матч_GIL_STC= |матч_GIL_VSC=0:0 |матч_MAR_ALV= |матч_MAR_AMA= |матч_MAR_AVF=2:2 |матч_MAR_BEN=0:3 |матч_MAR_BRA= |матч_MAR_CAS=1:0 |матч_MAR_CDN= |матч_MAR_EST= |матч_MAR_FAM= |матч_MAR_FCA= |матч_MAR_GIL= |матч_MAR_MFC= |матч_MAR_POR=1:2 |матч_MAR_RAV= |матч_MAR_SCP= |матч_MAR_STC=0:2 |матч_MAR_VSC= |матч_MFC_ALV= |матч_MFC_AMA=2:1 |матч_MFC_AVF= |матч_MFC_BEN=0:4 |матч_MFC_BRA=2:2 |матч_MFC_CAS= |матч_MFC_CDN= |матч_MFC_EST= |матч_MFC_FAM= |матч_MFC_FCA= |матч_MFC_GIL=0:1 |матч_MFC_MAR=3:1 |матч_MFC_POR= |матч_MFC_RAV= |матч_MFC_SCP= |матч_MFC_STC= |матч_MFC_VSC= |матч_POR_ALV=2:0 |матч_POR_AMA= |матч_POR_AVF= |матч_POR_BEN=3:1 |матч_POR_BRA= |матч_POR_CAS= |матч_POR_CDN= |матч_POR_EST=4:0 |матч_POR_FAM= |матч_POR_FCA=2:0 |матч_POR_GIL= |матч_POR_MAR= |матч_POR_MFC=2:1 |матч_POR_RAV= |матч_POR_SCP= |матч_POR_STC= |матч_POR_VSC= |матч_RAV_ALV= |матч_RAV_AMA=3:3 |матч_RAV_AVF= |матч_RAV_BEN= |матч_RAV_BRA= |матч_RAV_CAS= |матч_RAV_CDN=3:2 |матч_RAV_EST= |матч_RAV_FAM=0:4 |матч_RAV_FCA= |матч_RAV_GIL= |матч_RAV_MAR= |матч_RAV_MFC= |матч_RAV_POR=0:2 |матч_RAV_SCP=0:4 |матч_RAV_STC= |матч_RAV_VSC= |матч_SCP_ALV=3:1 |матч_SCP_AMA= |матч_SCP_AVF=1:2 |матч_SCP_BEN= |матч_SCP_BRA= |матч_SCP_CAS= |матч_SCP_CDN=2:0 |матч_SCP_EST= |матч_SCP_FAM= |матч_SCP_FCA=2:2 |матч_SCP_GIL= |матч_SCP_MAR= |матч_SCP_MFC= |матч_SCP_POR= |матч_SCP_RAV= |матч_SCP_STC= |матч_SCP_VSC=3:2 |матч_STC_ALV= |матч_STC_AMA= |матч_STC_AVF= |матч_STC_BEN=1:2 |матч_STC_BRA=0:0 |матч_STC_CAS= |матч_STC_CDN=2:2 |матч_STC_EST= |матч_STC_FAM=1:0 |матч_STC_FCA= |матч_STC_GIL= |матч_STC_MAR= |матч_STC_MFC= |матч_STC_POR= |матч_STC_RAV=4:0 |матч_STC_SCP= |матч_STC_VSC= |матч_VSC_ALV= |матч_VSC_AMA= |матч_VSC_AVF= |матч_VSC_BEN= |матч_VSC_BRA= |матч_VSC_CAS=0:0 |матч_VSC_CDN=1:0 |матч_VSC_EST= |матч_VSC_FAM= |матч_VSC_FCA=0:1 |матч_VSC_GIL= |матч_VSC_MAR=5:0 |матч_VSC_MFC=1:1 |матч_VSC_POR= |матч_VSC_RAV= |матч_VSC_SCP= |матч_VSC_STC= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} lncis3tkmj197wz25g10n7si3fo98nz 0 290258 2698493 2655700 2026-11-02T20:57:57Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2698493 wikitext text/x-wiki {{Фільм | выява = Узломшчыцы сэрцаў.jpg }} '''«Узло́мшчыцы сэ́рцаў»'''<ref name="узлмсрцкінакіпа">[https://kinakipa.site/movie?id=692 Узломшчыцы сэрцаў] на [[Кінакіпа]]</ref> ({{мова-en|Heartbreakers}}) — амэрыканскі рамантычны крымінальна-камэдыйны фільм 2001 году рэжысэра [[Дэйвід Міркін|Дэйвіда Міркіна]] паводле сцэнару [[Робэрт Дан|Робэрта Дана]], [[Пол Гаэй|Пола Гаэя]] і [[Стывэн Мазур|Стывэна Мазура]]. У фільме зьняліся [[Сыгурні Ўівэр]], [[Джэніфэр Лаў-Г’юіт]], [[Рэй Ліёта]], [[Джэйсан Лі]] і [[Джын Гэкман]]. У гэтай кінастужцы ў апошні раз у жыцьці зьнялася [[Эн Бэнкрафт]] перад сваёй сьмерцю ў чэрвені 2005 году. ''«Узломшчыцы сэрцаў»'' атрымалі супярэчлівыя водгукі крытыкаў і назьбіралі больш за 57 мільёнаў даляраў. Ўівэр за выкананьне ролі была намінаваная на прэмію «[[Спадарожнік (кінапрэмія)|Спадарожнік]]». == Зьмест == {{Раскрыцьцё сюжэту}} Маці і дачка Макс ([[Сыгурні Ўівэр]]) і Пэйдж ([[Джэніфэр Лаў-Г’юіт]]) Конэрз займаюцца ашуканствам мужчынаў. Іхняя схема палягае на тым, што маці ачароўвае мужчынаў і бярэ зь імі шлюб. У гэты час дачка спакушае новых мужоў маці да здрады, сьведкай якой заўсёды робіцца маці. У выніку «засмучаная» Макс патрабуе развод ад мужоў і пэўную грашовую кампэнсацыю. У пачатку фільму Конэрзы такім чынам ашукваць Дына Кумана ([[Рэй Ліёта]]), то бок уладальніка аўтасьлесарнага варштату і дробнага ашуканца. Пасьля чарговай такой справы Пэйдж заяўляе, што хоча адысьці ад маці. Спачатку Макс саступае, але калі яны ідуць у банк, каб падзяліць свае здабытыя грошы, яны сутыкаюцца з агенткай падатковай службы ([[Эн Бэнкрафт]]), якая кажа пра віннасьць жанчынаў перад урадам значнай сумы ў дадатак да астатніх іхных ашчаджэньняў, якія ўжо былі канфіскаваныя. Пэйдж неахвотна згаджаецца на апошнюю афэру з Макс у Палм-Біч, каб атрымаць дастаткова грошай на сплату даўгоў. У якасьці мэты яны абіраюць удаўца Ўільяма Б. Тэнсі ([[Джын Гэкман]]), тытунёвага магната, які захапляецца ўласным прадуктам. У той жа час Пэйдж спрабуе сама-адна ашукаць каго-небудзь іншага паралельна з асноўнай «здабычай». Яна зьвяртае ўвагу на ўладальніка пляжнага бара Джэка ([[Джэйсан Лі]]), які таксама працуе бармэнам у сваёй установе. Яна прадстаўляецца як Джэйн, але адразу ў яе зьяўляюцца да хлопца шчырыя пачуцьці. Макс даведваецца пра гэта і загадвае Пэйдж скасаваць стасункі, што Пэйдж робіць неахвотна. Тэнсі робіць прапанову Макс раней заплянаванага часу, але перш чым яны пасьпелі пабрацца шлюбам, ён выпадкова затохнуўся і загінуў. Пакуль Макс і Пэйдж вырашаюць, што рабіць зь целам, прыходзіць Дын, які высачыў Макс. Ён прагне папрасіць прабачэньня і зноў зрабіць ёй прапанову, аднак высьвятляе, што Макс і Пэйдж падманулі яго, і пагражае выклікаць паліцыю. Макс прапануе вярнуць Дыну грошы за развод, калі ён дапаможа ім зрабіць так, каб абставіць сьмерць Тэнсі як няшчасны выпадак. Макс выкрывае Пэйдж, што іхныя грошы насамрэч не забралі ўлады, а агенткай была махлярка Барбара, якая пагадзілася дапамагчы прадухіліць сыход дачкі. Аднак, калі Макс, Пэйдж і Дын ідуць у банк, высьвятляецца, што грошы скрала Барбара. Каб дапамагчы Макс, Пэйдж вяртаецца да Джэка і прымае ягоную прапанову, плянуючы зладзіць звычайнае сваё махлярства. Пэйдж спадзяецца, што махлярства рассыплецца, і што Джэк ня здрадзіць ёй. Аднак ейнае сэрца разьбіваецца, калі ў іх шлюбную ноч яна засьпявае яго ў ложку з сваёй маці. Пакуль маладыя з праўнікамі абгаворваюць умовы пагадненьня аб разводзе, Дын спрачаецца з Макс наконт этыкі іхных афэраў, паказваючы, што нават такі «добры-добры» Джэк усяго толькі чалавек. Макс распавядае яму, што дочкаў жаніх насамрэч адмовіў ёй і яна яго ачмурыла, бо не жадала аддаваць дачку. Дын, шакаваны гэтым, змушае Макс выкрыць праўду дачцэ. Макс кажа Пэйдж праўду, прызнаючы, што ейныя намаганьні абараніць дачку толькі нашкодзілі ёй. Пэйдж вяртаецца да Джэка, і абодва мірацца. Яна вяртае каханаму грошы, каб ён ня мусіў прадаваць свой бар, і называе яму сваё сапраўднае імя. Макс і Дын таксама мірацца, а Дын прызнаецца, што ўсё яшчэ кахае яе, не зважаючы на тое, што яна яму зрабіла. У апошнім кадры фільму Дын пад імём «Стэнлі» рамантуе з Барбарай, а Макс назірае за імі ў бінокль. Меркавана пара спрабуе ашукаць Барбару і вярнуць свае грошы. {{Раскрыцьцё сюжэту|канец}} == Крытыка == ''«Узломшчыцы сэрцаў»'' займелі супярэчлівыя водгукі крытыкаў пасьля свайго выхаду<ref>Goodman, Jessica (23.03.2016). [https://ew.com/article/2016/03/23/heartbreakers-15-anniversary/ «'Heartbreakers' 15th anniversary: The best outfits»]. Entertainment Weekly.</ref>. [[Роджэр Эбэрт]] надаў фільму тры зоркі з чатырох мажлівых, адзначыўшы, што фільм робіць тое, што мусіць рабіць кожная камэдыя, то бок прымушае нас сьмяяцца<ref>Roger Ebert (23.03.2001). [https://www.rogerebert.com/reviews/heartbreakers-2001 «Heartbreakers Movie Review & Film Summary (2001)»]. Chicago Sun-Times.</ref>. Энтані Скот з ''[[New York Times]]'' заявіў, што гэтая камэдыя, хоць і мае некалькі прыедлівых інструмэнтаў у сваім мяху трукаў, але мае кляс і прафэсіяналізм, каб добра адлюстраваць сумленнага і складанага ашуканца<ref>A.O. Scott (2001-03-23). [https://www.nytimes.com/2001/03/23/movies/film-review-it-s-take-your-daughter-to-work-day.html «Film Review; It’s Take Your Daughter to Work Day»]. The New York Times.</ref>. На [[Rotten Tomatoes]] 54% з 123 рэцэнзіяў крытыкаў маюць станоўчы характар. Паводле кансэнсусу крытыкаў парталу, не зважаючы на тое, што акторы ўкладваюць шмат энэргіі ў свае ролі, ''«Узломшчыцы сэрцаў»'' занадта зацягнутыя, а рамантычны сюжэт дрэнна спалучаны. Акрамя таго, жанчыны-махляркі не выклікаюць асаблівай сымпатыі<ref>[https://www.rottentomatoes.com/m/1105990-heartbreakers/ «Heartbreakers»]. Rotten Tomatoes.</ref>. На [[Metacritic]] фільм атрымаў 47 сярэднеўзважаных балаў з 100 магчымых, базуючыся на 32 крытычных водгуках, што сьведчыць пра зьмяшаныя або пасярэднія ацэнкі. Гледачы, апытаныя [[CinemaScore]], паставілі фільму адзнаку B− паводле шкалы ад A+ да F. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://kinakipa.site/movie?id=692 Узломшчыцы сэрцаў] на [[Кінакіпа]] * {{IMDb твор|0125022}} * {{Rotten tomatoes|1105990-heartbreakers}} * {{Metacritic фільм|heartbreakers}} [[Катэгорыя:Фільмы 2001 году]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2001 году]] [[Катэгорыя:Фільмы Дэйвіда Міркіна]] [[Катэгорыя:Рамантычныя камэдыі]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кінакамэдыі]] [[Катэгорыя:Кінакамэдыі ЗША]] [[Катэгорыя:Рамантычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра мяхлароў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра разводы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сем’і]] [[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Metro-Goldwyn-Mayer]] op3drhm2n1fqshkyprpxlk5iqz0669j 2698494 2698493 2026-11-02T20:59:18Z Dymitr 10914 выдаленая [[Катэгорыя:Фільмы пра мяхлароў]]; дададзеная [[Катэгорыя:Фільмы пра махлярства]] з дапамогай [[Вікіпэдыя:Прылады/HotCat|HotCat]] 2698494 wikitext text/x-wiki {{Фільм | выява = Узломшчыцы сэрцаў.jpg }} '''«Узло́мшчыцы сэ́рцаў»'''<ref name="узлмсрцкінакіпа">[https://kinakipa.site/movie?id=692 Узломшчыцы сэрцаў] на [[Кінакіпа]]</ref> ({{мова-en|Heartbreakers}}) — амэрыканскі рамантычны крымінальна-камэдыйны фільм 2001 году рэжысэра [[Дэйвід Міркін|Дэйвіда Міркіна]] паводле сцэнару [[Робэрт Дан|Робэрта Дана]], [[Пол Гаэй|Пола Гаэя]] і [[Стывэн Мазур|Стывэна Мазура]]. У фільме зьняліся [[Сыгурні Ўівэр]], [[Джэніфэр Лаў-Г’юіт]], [[Рэй Ліёта]], [[Джэйсан Лі]] і [[Джын Гэкман]]. У гэтай кінастужцы ў апошні раз у жыцьці зьнялася [[Эн Бэнкрафт]] перад сваёй сьмерцю ў чэрвені 2005 году. ''«Узломшчыцы сэрцаў»'' атрымалі супярэчлівыя водгукі крытыкаў і назьбіралі больш за 57 мільёнаў даляраў. Ўівэр за выкананьне ролі была намінаваная на прэмію «[[Спадарожнік (кінапрэмія)|Спадарожнік]]». == Зьмест == {{Раскрыцьцё сюжэту}} Маці і дачка Макс ([[Сыгурні Ўівэр]]) і Пэйдж ([[Джэніфэр Лаў-Г’юіт]]) Конэрз займаюцца ашуканствам мужчынаў. Іхняя схема палягае на тым, што маці ачароўвае мужчынаў і бярэ зь імі шлюб. У гэты час дачка спакушае новых мужоў маці да здрады, сьведкай якой заўсёды робіцца маці. У выніку «засмучаная» Макс патрабуе развод ад мужоў і пэўную грашовую кампэнсацыю. У пачатку фільму Конэрзы такім чынам ашукваць Дына Кумана ([[Рэй Ліёта]]), то бок уладальніка аўтасьлесарнага варштату і дробнага ашуканца. Пасьля чарговай такой справы Пэйдж заяўляе, што хоча адысьці ад маці. Спачатку Макс саступае, але калі яны ідуць у банк, каб падзяліць свае здабытыя грошы, яны сутыкаюцца з агенткай падатковай службы ([[Эн Бэнкрафт]]), якая кажа пра віннасьць жанчынаў перад урадам значнай сумы ў дадатак да астатніх іхных ашчаджэньняў, якія ўжо былі канфіскаваныя. Пэйдж неахвотна згаджаецца на апошнюю афэру з Макс у Палм-Біч, каб атрымаць дастаткова грошай на сплату даўгоў. У якасьці мэты яны абіраюць удаўца Ўільяма Б. Тэнсі ([[Джын Гэкман]]), тытунёвага магната, які захапляецца ўласным прадуктам. У той жа час Пэйдж спрабуе сама-адна ашукаць каго-небудзь іншага паралельна з асноўнай «здабычай». Яна зьвяртае ўвагу на ўладальніка пляжнага бара Джэка ([[Джэйсан Лі]]), які таксама працуе бармэнам у сваёй установе. Яна прадстаўляецца як Джэйн, але адразу ў яе зьяўляюцца да хлопца шчырыя пачуцьці. Макс даведваецца пра гэта і загадвае Пэйдж скасаваць стасункі, што Пэйдж робіць неахвотна. Тэнсі робіць прапанову Макс раней заплянаванага часу, але перш чым яны пасьпелі пабрацца шлюбам, ён выпадкова затохнуўся і загінуў. Пакуль Макс і Пэйдж вырашаюць, што рабіць зь целам, прыходзіць Дын, які высачыў Макс. Ён прагне папрасіць прабачэньня і зноў зрабіць ёй прапанову, аднак высьвятляе, што Макс і Пэйдж падманулі яго, і пагражае выклікаць паліцыю. Макс прапануе вярнуць Дыну грошы за развод, калі ён дапаможа ім зрабіць так, каб абставіць сьмерць Тэнсі як няшчасны выпадак. Макс выкрывае Пэйдж, што іхныя грошы насамрэч не забралі ўлады, а агенткай была махлярка Барбара, якая пагадзілася дапамагчы прадухіліць сыход дачкі. Аднак, калі Макс, Пэйдж і Дын ідуць у банк, высьвятляецца, што грошы скрала Барбара. Каб дапамагчы Макс, Пэйдж вяртаецца да Джэка і прымае ягоную прапанову, плянуючы зладзіць звычайнае сваё махлярства. Пэйдж спадзяецца, што махлярства рассыплецца, і што Джэк ня здрадзіць ёй. Аднак ейнае сэрца разьбіваецца, калі ў іх шлюбную ноч яна засьпявае яго ў ложку з сваёй маці. Пакуль маладыя з праўнікамі абгаворваюць умовы пагадненьня аб разводзе, Дын спрачаецца з Макс наконт этыкі іхных афэраў, паказваючы, што нават такі «добры-добры» Джэк усяго толькі чалавек. Макс распавядае яму, што дочкаў жаніх насамрэч адмовіў ёй і яна яго ачмурыла, бо не жадала аддаваць дачку. Дын, шакаваны гэтым, змушае Макс выкрыць праўду дачцэ. Макс кажа Пэйдж праўду, прызнаючы, што ейныя намаганьні абараніць дачку толькі нашкодзілі ёй. Пэйдж вяртаецца да Джэка, і абодва мірацца. Яна вяртае каханаму грошы, каб ён ня мусіў прадаваць свой бар, і называе яму сваё сапраўднае імя. Макс і Дын таксама мірацца, а Дын прызнаецца, што ўсё яшчэ кахае яе, не зважаючы на тое, што яна яму зрабіла. У апошнім кадры фільму Дын пад імём «Стэнлі» рамантуе з Барбарай, а Макс назірае за імі ў бінокль. Меркавана пара спрабуе ашукаць Барбару і вярнуць свае грошы. {{Раскрыцьцё сюжэту|канец}} == Крытыка == ''«Узломшчыцы сэрцаў»'' займелі супярэчлівыя водгукі крытыкаў пасьля свайго выхаду<ref>Goodman, Jessica (23.03.2016). [https://ew.com/article/2016/03/23/heartbreakers-15-anniversary/ «'Heartbreakers' 15th anniversary: The best outfits»]. Entertainment Weekly.</ref>. [[Роджэр Эбэрт]] надаў фільму тры зоркі з чатырох мажлівых, адзначыўшы, што фільм робіць тое, што мусіць рабіць кожная камэдыя, то бок прымушае нас сьмяяцца<ref>Roger Ebert (23.03.2001). [https://www.rogerebert.com/reviews/heartbreakers-2001 «Heartbreakers Movie Review & Film Summary (2001)»]. Chicago Sun-Times.</ref>. Энтані Скот з ''[[New York Times]]'' заявіў, што гэтая камэдыя, хоць і мае некалькі прыедлівых інструмэнтаў у сваім мяху трукаў, але мае кляс і прафэсіяналізм, каб добра адлюстраваць сумленнага і складанага ашуканца<ref>A.O. Scott (2001-03-23). [https://www.nytimes.com/2001/03/23/movies/film-review-it-s-take-your-daughter-to-work-day.html «Film Review; It’s Take Your Daughter to Work Day»]. The New York Times.</ref>. На [[Rotten Tomatoes]] 54% з 123 рэцэнзіяў крытыкаў маюць станоўчы характар. Паводле кансэнсусу крытыкаў парталу, не зважаючы на тое, што акторы ўкладваюць шмат энэргіі ў свае ролі, ''«Узломшчыцы сэрцаў»'' занадта зацягнутыя, а рамантычны сюжэт дрэнна спалучаны. Акрамя таго, жанчыны-махляркі не выклікаюць асаблівай сымпатыі<ref>[https://www.rottentomatoes.com/m/1105990-heartbreakers/ «Heartbreakers»]. Rotten Tomatoes.</ref>. На [[Metacritic]] фільм атрымаў 47 сярэднеўзважаных балаў з 100 магчымых, базуючыся на 32 крытычных водгуках, што сьведчыць пра зьмяшаныя або пасярэднія ацэнкі. Гледачы, апытаныя [[CinemaScore]], паставілі фільму адзнаку B− паводле шкалы ад A+ да F. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://kinakipa.site/movie?id=692 Узломшчыцы сэрцаў] на [[Кінакіпа]] * {{IMDb твор|0125022}} * {{Rotten tomatoes|1105990-heartbreakers}} * {{Metacritic фільм|heartbreakers}} [[Катэгорыя:Фільмы 2001 году]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2001 году]] [[Катэгорыя:Фільмы Дэйвіда Міркіна]] [[Катэгорыя:Рамантычныя камэдыі]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кінакамэдыі]] [[Катэгорыя:Кінакамэдыі ЗША]] [[Катэгорыя:Рамантычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра махлярства]] [[Катэгорыя:Фільмы пра разводы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сем’і]] [[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Metro-Goldwyn-Mayer]] p8qiqzvzbv50e0py7nxe2426clloofd 0 292776 2698585 2592812 2026-11-03T09:16:08Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698585 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Шарль Эрміт''' ({{мова-fr|Charles Hermite}}; 24 сьнежня 1822 — 14 студзеня 1901) — францускі [[матэматыка|матэматык]], які займаўся дасьледаваньнямі [[тэорыя лікаў|тэорыі лікаў]], [[квадратовая форма|квадратовых формаў]], [[тэорыя інварыянтаў|тэорыі інварыянтаў]], [[артаганальны паліном|артаганальных паліномаў]], [[эліптычная функцыя|эліптычных функцыяў]] і [[альгебра|альгебры]]. У ягоны гонар названыя [[паліном Эрміта|паліномы Эрміта]], [[інтэрпаляцыя Эрміта]], нармальная форма Эрміта, апэратары Эрміта і кубічныя сплайны Эрміта. Адным зь ягоных вучняў быў [[Анры Пуанкарэ]]. Ён быў першым, хто даказаў, што лік ''[[e (лік)|e]]'', аснова натуральных [[лягарытм]]аў, ёсьць [[трансцэндэнтны лік|трансцэндэнтным лікам]]. == Біяграфія == Эрміт нарадзіўся 24 сьнежня 1822 году ў грамадзе [[Д’ёз]] дэпартамэнту [[Мазэль (дэпартамэнт)|Мазэль]]<ref name="Linehan">Linehan, Paul Henry (1910). «Charles Hermite». In Herbermann, Charles (ed.). Catholic Encyclopedia. Vol. 7. New York: Robert Appleton Company.</ref>. Зь дзяцінства меў дэфармаваную правую нагу, што моцна паўплывала на ягоныя рухальныя здольнасьці цягам усяго жыцьця. Ён быў шостым зь сямі дзяцей Фэрдынанда Эрміта і ягонай жонкі Мадлен, у дзявоцтве Лялеман. Фэрдынанд працаваў у тэкстыльным справе сям’і Мадлен, паралельна займаючыся мастацкай дзейнасьцю. У 1828 годзе тэкстыльнае прадпрыемства пераехала ў [[Нансі]], таму сям’я таксама зьехала ў гэты горад<ref name="mathshistory">O’Connor, John J.; Robertson, Edmund F. (2001). [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hermite.html «Charles Hermite»]. MacTutor History of Mathematics Archive, University of St Andrews.</ref>. [[Файл:Charles Hermite.jpg|значак|зьлева|Фатаздымак Шарля Эрміта.]] Эрміт атрымаў сярэднюю адукацыю ў каледжы Нансі, а затым у [[Парыж]]ы ў каледжы Гэнрыха IV і [[ліцэй Людовіка Вялікага|ліцэі Людовіка Вялікага]]<ref name="Linehan"/>. Там будучы матэматык прачытаў некаторыя працы [[Жазэф-Люі Лягранж|Жазэфа-Люі Лягранжа]] ў справе разьвязаньня лікавых раўнаньняў і публікацыі [[Карл Фрыдрых Гаўс|Карла Фрыдрыха Гаўса]] па [[тэорыя лікаў|тэорыі лікаў]]. Эрміт меў намер працягнуць навучаньне ў [[Політэхнічная школа|Політэхнічнай школе]], вядомай сваімі дасягненьнямі ў [[матэматыка|матэматыцы]], навуцы і [[інжынэрная справа|інжынэрыі]]. Пад кіраўніцтвам матэматыка [[Эжэн Шарль Каталян|Эжэна Шарля Каталяна]] Эрміт прысьвяціў год падрыхтоўцы да складанага ўступнага іспыту<ref name="mathshistory"/>. У 1842 годзе ён быў залічаны ў школу<ref name="Linehan"/>. Аднак праз год школа не дазволіла Эрміту працягваць навучаньне праз дэфармацыю нагі. Ён спрабаваў вярнуцца да навучаньня, але адміністрацыя ўстановы выставіла жорсткія ўмовы. Эрміт іх не прыняў і пакінуў Політэхнічную школу без дыплёма<ref name="mathshistory"/>. У 1842 годзе ў часопісе ''[[Новыя аналы матэматыкі|«Новыя аналы матэматыкі»]]'' была апублікаваная першая арыгінальная праца Эрміта ў матэматыцы, якая засяродзілася на простым доказе тэарэмы [[Нільс Гэнрык Абэль|Нільса Абэля]] пра немажлівасьць альгебраічнага разьвязаньня раўнаньняў пятай ступені<ref name="Linehan"/>. Ліставаньне з [[Карл Густаў Якаб Якобі|Карлам Якобі]], якая пачалася ў 1843 годзе і цягнулася ўвесь наступны год, прывяла да таго, што ў поўнае выданьне працаў Якобі былі ўлучаныя два артыкулы Эрміта. Адзін зь іх тычыўся пашырэньня на [[абэлева мнагастайнасьць|абэлевыя функцыі]] адной з тэарэмаў Абэля пра эліптычныя функцыі, а другі — трансфармацыі эліптычных функцыяў<ref name="Linehan"/>. Пасьля пяці гадоў самастойнай працы над атрыманьнем ступені, падчас якіх ён пасябраваў з выдатнымі матэматыкамі [[Жазэф Бэртран|Жазэфам Бэртранам]], Карлам Якобі і [[Жазэф Ліўвіль|Жазэфам Ліўвілем]], Эрміт паспяхова здаў іспыты на ступень бакаляўра, якая была прысуджаная яму ў 1847 годзе. У 1848 годзе ён ажаніўся зь сястрой Жазэфа Бэртрана, Люізай<ref name="mathshistory"/>. У 1848 годзе Эрміт вярнуўся ў Політэхнічную школу як рэпэтытар і экзамэнатар па прыёме ў навучальную ўстанову. У ліпені 1848 году яго абралі сябрам [[Француская акадэмія навук|Францускай акадэміі навук]]. У 1856 годзе ён захварэў на [[натуральная воспа|натуральную воспу]]. Дзякуючы ўплыву [[Агюстэн-Люі Кашы|Агюстэна-Люі Кашы]] і сястры, якая яго даглядала, зноў зьвярнуўся да [[каталіцтва]]. З 1862 па 1873 год навуковец працаваў лектарам у [[Вышэйшая нармальная школа|Вышэйшай нармальнай школе]]. У 1869 годзе ён замяніў [[Жан-Мары Дзюамэль|Жана-Мары Дзюамэля]] на пасадзе прафэсара матэматыкі, як у Політэхнічнай школе, дзе заставаўся да 1876 году, гэтак і ў [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскім унівэрсытэце]], дзе працаваў да сваёй сьмерці. На свой 70-ы дзень нараджэньня атрымаў [[Ордэн Ганаровага легіёну]]. Сканаў у Парыжы 14 студзеня 1901 году. == Унёсак у матэматыку == Як настаўнік, які натхняе, Эрміт імкнуўся разьвіваць захапленьне простай прыгажосьцю і адхіляць занадта суворую дакладнасьць. Ягонае ліставаньне з [[Томас Стыльджэс|Томасам Стыльджэсам]] сьведчыць пра вялікую дапамогу, якую ён чыніў тым, хто толькі пачынаў навуковую кар’еру. Ягоныя апублікаваныя курсы лекцыяў зрабілі важны ўнёсак і мелі ўплыў. Важнымі былі працы навукоўца ў фундамэнтальную [[матэматыка|матэматыку]], апублікаваныя ў вядучых матэматычных часопісах сьвету. Яны галоўным чынам датычыліся абэліевых і эліптычных функцыяў, а таксама [[тэорыя лікаў|тэорыі лікаў]]. У 1858 годзе Эрміт выявіў, што раўнаньні пятай ступені могуць быць разьвязаныя з дапамогай [[эліптычная функцыя|эліптычных функцыяў]]. У 1873 годзе ён даказаў, што лік ''[[e (лік)|e]]'', аснова натуральнай сыстэмы [[лягарытм]]аў, ёсьць [[трансцэндэнтны лік|трансцэндэнтным лікам]]. Тэхнікі, падобныя да тых, якія выкарыстоўваў Эрміт дзеля даказу трансцэндэнтнасьці ''e'', былі выкарыстаны [[Фэрдынанд фон Ліндэман|Фэрдынандым фон Ліндэманам]] у 1882 годзе, каб паказаць, што ''[[Пі|π]]'' таксама ёсьць трансцэндэнтным лікам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20241207092708/https://www.mathgenealogy.org/id.php?id=32960 Эрміт] на Mathematics Genealogy Project. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/31163 Працы Эрміта] на праекце Гутэнбэрг. * [https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Hermite%2C%20Charles%22%20OR%20subject%3A%22Charles%20Hermite%22%20OR%20creator%3A%22Hermite%2C%20Charles%22%20OR%20creator%3A%22Charles%20Hermite%22%20OR%20creator%3A%22Hermite%2C%20C%2E%22%20OR%20title%3A%22Charles%20Hermite%22%20OR%20description%3A%22Hermite%2C%20Charles%22%20OR%20description%3A%22Charles%20Hermite%22%29%20OR%20%28%221822-1901%22%20AND%20Hermite%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Працы Эрміта і пра яго] на Internet Archive. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Эрміт, Шарль}} [[Катэгорыя:Францускія матэматыкі]] qb1pes4go8hvuqjcbvz8582lv1l66qi 0 297390 2698437 2629033 2026-11-02T15:01:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698437 wikitext text/x-wiki '''Саюз беларусаў Латвіі'''<ref>[https://web.archive.org/web/20231130120627/https://old.czasopis.pl/latyszskija-belarusy/ Латышскія беларусы] на [[Czasopis|Часопісе]]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/sayuz-belarusa-latv--1317291022.html#bounce Саюз беларусаў Латвіі]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250620194512/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/belsouz/ Саюз беларусаў Латвіі] (Рыга) на [[МЗС Беларусі]]</ref> ({{мова-lv|Latvijas baltkrievu savienība}}) — грамада, якая злучае суполкі беларусаў у Латвіі. Саюз быў заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://ftp.orthodoxy.by/by/news/15-goddze-sajuza-belarusa-latv 15-годдзе Саюза беларусаў Латвіі]</ref>. У 2021 годзе Саюз падтрымаў А. Лукашэнку<ref>[https://blr.belta.by/society/view/motsnaja-satspalityka-stala-zalogam-tago-shto-bolshasts-belarusau-ne-padtrymala-mjatsezh-merkavanne-96882-2021/ Моцная сацпалітыка стала залогам таго, што большасць беларусаў не падтрымала мяцеж - меркаванне]</ref>. У сваім складзе Саюз мае наступныя суполкі<ref>[https://www.sb.by/articles/rodnykh-slova-tseplynya.html Родных словаў цеплыня]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/rodnyya-sertsu-zory.html Ва ўсіх 15-ці аб’яднаннях, якія ўваходзяць у Саюз беларусаў Латвіі, будуць супольна вышываць ільняны 7-метровы Ручнік]</ref>: # [[Прамень (таварыства)|Беларускае таварыства «Прамень»]] ([[Рыга]]) # [[Уздым (таварыства)|Культурна-асьветнае таварыства «Уздым»]] ([[Дзьвінск]]) # Лібаўская беларуская сябрына «Мара» ([[Лібава]]) # [[Рыская беларуская асноўная школа імя Янкі Купалы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20231130120627/https://old.czasopis.pl/latyszskija-belarusy/ Латышскія беларусы] на [[Czasopis|Часопісе]] * [https://web.archive.org/web/20250620194512/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/belsouz/ Саюз беларусаў Латвіі] (Рыга) на [[МЗС Беларусі]] * [https://www.sb.by/articles/sayuz-belarusa-latv--1317291022.html#bounce Саюз беларусаў Латвіі] * [http://ftp.orthodoxy.by/by/news/15-goddze-sajuza-belarusa-latv 15-годдзе Саюза беларусаў Латвіі] * [https://www.sb.by/articles/rodnyya-sertsu-zory.html Ва ўсіх 15-ці аб’яднаннях, якія ўваходзяць у Саюз беларусаў Латвіі, будуць супольна вышываць ільняны 7-метровы Ручнік] * [https://www.sb.by/articles/rodnykh-slova-tseplynya.html Родных словаў цеплыня] * [https://blr.belta.by/society/view/motsnaja-satspalityka-stala-zalogam-tago-shto-bolshasts-belarusau-ne-padtrymala-mjatsezh-merkavanne-96882-2021/ Моцная сацпалітыка стала залогам таго, што большасць беларусаў не падтрымала мяцеж - меркаванне] * [https://www.uzdim.lv/be/home/news/270-vosenskiya-zory-3 Міжнародны фэстываль Восеньскія зоры]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [[Уздым (таварыства)|Уздыме]] {{Меншасьці Латвіі}} [[Катэгорыя:Грамадзкія арганізацыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:2003 год у Латвіі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Культура Рыгі]] r4h42db6gqmkf3d1svrx28k5cii5akk 0 298645 2698492 2633626 2026-11-02T20:55:56Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ шаблён не стасуецца да фільму 2698492 wikitext text/x-wiki {{Фільм | назва = Наўцёкі | арыгназва = {{мова-en|Getaway}} }} '''«Наўцёкі»'''<ref name="наўцёкікінакіпа">[https://kinakipa.site/movie?id=6367 Наўцёкі] на [[Кінакіпа|Кінакіпе]]</ref> ({{мова-en|Getaway}}) — [[ЗША|амэрыканскі]] фільм, зьняты ў 1994 годзе. Галоўныя вобразы гралі [[Алек Болдўін]], [[Кім Бэйсынгер]], [[Майкал Мэдзэн]] і інш. Стужка «Наўцёкі» — [[Баявік (кіно)|баявік]], дзе галоўныя вобразы Док Макой ([[Алек Болдўін]]) і яго таварышка і жонка Кэрал ([[Кім Бэйсынгер]]) жывуць грабяжамі. Док Макой быў злоўлены і быў затвораны ў астрог. Яго здалі іншыя злодзеі. Кэрал уступіла ў сувязь з атаманам злодзеяў Джэкам Баньёнам, каб той вызваліў Дока Макоя. Джэк Баньён зрабіў і вызваліў Дока Макоя, але ўзамен Док Макой павінен быў грабіць. У Дока Макоя і яго жонкі Кэрал пачаліся беды. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://kinakipa.site/movie?id=6367 Наўцёкі] на [[Кінакіпа|Кінакіпе]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы 1994 году]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1994 году]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Драматычныя фільм 1994 году]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 1994 году]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Гангстэрскія фільмы]] [[Катэгорыя:Трылеры]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]] ppcxc3zpxlph5djgqyf1jpu4spydfbl 0 298852 2698452 2670288 2026-11-02T16:59:43Z Дамінік 64057 2698452 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Лубенікі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Лубенікоў |Лацінка = Łubieniki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1738 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Вуглоўскі сельсавет (Брагінскі раён)|Вуглоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 82<ref>[https://web.archive.org/web/20230611111248/http://bragin.gomel-region.by/ru/uglovsky/ Вуглоўскі сельсавет.]</ref> |Год падліку колькасьці = 2023 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 56 |Шырата сэкундаў = 19 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 19 |Даўгата сэкундаў = 27 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Сайт = }} '''Лубенікі́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}</ref> — вёска ў [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вуглоўскі сельсавет (Брагінскі раён)|Вуглоўскага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Лубенікі ў 1738 г.jpg|значак|зьлева|150px|Вёска Лубенікі ў 1738 г.]][[Файл:Хрост немаўляці з Лубенікаў. 1757 г.png|значак|зьлева|150px|Хрост немаўляці з Лубенікоў. 1757 г.]][[Файл:Хрост дачкі сужэнства Ласіцаў 9 студзеня 1764 г.png|значак|зьлева|150px|Хрост дачкі сужэнства Ласіцаў 9 студзеня 1764 г.]][[Файл:Павіннасьці жыхароў вёскі Лубенікі ў 1773 г.jpg|значак|зьлева|150px|Павіннасьці жыхароў вёскі Лубенікі ў 1773 г.]][[Файл:Лубенікі ў 1789 г.jpg|значак|150px|Лубенікі ў 1789 г.]] Найранейшая згадка пра Лубенікі пакуль што сустрэтая ў інвэнтары Рэчыцкага староства 1738 году{{заўвага|Не з XIX ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} С. 92</ref>}}, калі яго адміністратарам быў пан Крыштаф Францішак Пацэвіч. Тады ў вёсцы налічвалася 9 двароў, гаспадарамі якіх выступалі Хведар Сьвірыдзенка, Іван Даніленка, Луцко Даніленка, яшчэ Іван Даніленка, Дзяміян Ласенка, Хвост Луцко, Андрэй Хвасьцёнак, Цярэшка Хвасьцёнак, Івашка Закрушкі (Zakruszki)<ref>Lietuvos valstybės istorijos archyvas (LVIA). F. 11. Ap. 1. B. 1058. L. 1349-1349atv., 1352</ref>. Сталыя зьвесткі пра жыхароў Лубенікаў, прынамсі, з 10 студзеня 1749 году ёсьць у мэтрычных кнігах царквы [[Сялец (Брагінскі раён)|Сялецкага]] базыльянскага манастыра. У іх запісаныя некаторыя прозьвішчы, ужо вядомыя з інвэнтара Рэчыцкага староства, але ў больш дакладным гучаньні. 28 жніўня 1757 году сьвятар Алексы Валчковіч ахрысьціў Наталію, дачку Цімоха і Хвядоры Закруўскіх, а кумамі выступілі Хведар Хвост і Парасковія Ласіцова, «wszyscy ze wsi Łubienikow». 9 студзеня 1764 году ахрышчаная была Яўгенія, дачка Ярэмія і Ганны Ласіцаў; кумамі — Сьцяпан Сьвірыдзенка і Марта Камарова<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Менску (НГАБ). Ф. 3421. Воп. 1. Спр. 1а. А. 2, 23, 41</ref>. У люстрацыі падаткаў Рэчыцкага павету 1773 году пра Лубенікі паведамляецца, што ў паселішчы было 14 двароў (×6 — каля 84 жыхароў), гаспадары якіх Сьвірыдзёнкі, Даніленкі, Ласіцы, Заяц, Сергіенкі, Хвост, Закруцко (Закруцка){{заўвага|Раней запісаныя, як Закрушка, Закруўскі.}}, Лісіца{{заўвага|Пэўна, — Ласіца.}} разам выплачвалі 96 злотых і 18 грошаў<ref>LVIA. F. 11. Ap. 1. B. 1159. L. 34atv.-35</ref>. На 1775 год, як засьведчана ў падатковым тарыфе, у вёсцы Лубенікі налічвалася 11 дымоў<ref>LVIA. F. 11. Ap. 1. B. 1588. L. 221atv.-222</ref>. Паводле візыты Брагінскага дэканату 1785 году, у вёсцы Лубенікі, што месьцілася за 3 мілі ад прыходзкай Брагінскай Сьвята-Траецкай царквы, налічвалася 15 гаспадароў альбо двароў (каля 90 жыхароў)<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. І. Спр. 2477. А. 68адв., 70</ref>. Згодна з крыніцай пад назвай «Opisanie osiadłosci starostwa sądowego Rzeczyckiego» 1789 году, жыхары 14 двароў вёскі Лубенікі, якая месьцілася «w oddzielnym obrębie» за 8 міляў ад Рэчыцы, агулам выплачвалі 309 злотых і 29 грошаў<ref>LVIA. F. 11. B. 1331. L. 52atv.-55</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:POL COA Judycki.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Радван зьменены роду Юдыцкіх.]][[Файл:Лубенікі Юзафа Юдыцкага. Загаловак рэвізіі 1795 г.png|значак|150px|Лубенікі Юзафа Юдыцкага. Загаловак рэвізіі 1795 г.]][[Файл:Фрагмэнт рэвізіі 1850 г.jpg|значак|зьлева|150px|Фрагмэнт рэвізіі 1850 г.]] У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай ([[1793]]) Лубенікі – у межах Рэчыцкай акругі [[Чарнігаў|Чарнігаўскага]] намесьніцтва (губэрні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Менская губэрня)|Рэчыцкага павету]] спачатку Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 ў складзет. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. Паводле расейскай рэвізіі 1795 г., Лубенікі ў складзе Рэчыцкага староства дажыцьцёва належалі графу Юзафу Юдыцкаму, генэралу-лейтэнанту Княства Літоўскага, а адміністратарам у яго – шляхціч Фелікс Гедвіла. У 16 дварах вёскі жылі 42 падданых мужчынскага і 45 жаночага полу<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 642-643; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 70</ref>. Згодна з мэтрычнымі запісамі Брагінскай Сьвята-Траецкай царквы 1797 – 1802 гадоў, Лубенікі працягваў трымаць «господин Юдицкий»{{заўвага|У энцыкляпэдыі «Вялікае княства Літоўскае» сказана, што Ю. Юдыцкі памёр пасьля 1797 г.<ref>Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БЭ, 2006. Т. 2. С. 770</ref>}}<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 494-500</ref>. На 1811 год, паводле рэвізіі, Лубенікамі часова, як і заўжды, калі вялося пра казённую ўласнасьць, валодаў пан Фларыян Сьвіда{{заўвага|Раней, на тых жа ўмовах часовага трыманьня, імі карыстаўся генэрал-маёр Шаркоў.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 260. А. 781-782адв.</ref>. У кліравой ведамасьці Брагінскай Траецкай царквы за 1829 год пра вёску Лубенікі, што месьцілася за 11 вёрст, сказана, як аб прыналежнай да Рэчыцкага староства, безь якога прыватнага ўладальніка. Тады ў ёй налічвалася 17 двароў{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як засьведчыў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна вясковыя сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} з 68 асобамі мужчынскага і 68 жаночага полу верных<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40604. А. 11, 13адв.</ref>. У 1840 годзе ў вёсцы было 16 і 1/4 двара{{Заўвага|Гл. вышэй.}} з 65 мужчынымі і 73 жанчынамі<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40670. А. 13, 14адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1850 году, вёску Лубенікі складалі 22 двары з 66 жыхарамі мужчынскага і 94 жаночага полу. Прозьвішчы — Ласіца (7 сем'яў), Сьвірыдзенка (6), Хвост (3), Касьцючэнак (2), Цярэшчанка (1), Сяргеенка (1), Захожы (1), Бягун (1)<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 705. А. 868адв.-874</ref>. У парэформавы пэрыяд вёска Лубенікі адміністрацыйна належала да Брагінскай воласьці. Згодна з кліравой ведамасьцю Сялецкай Праабражэнскай царквы, у 1903 годзе яе прыхаджанамі былі 133 асобы мужчынскага і 131 асоба жаночага полу, якія жылі за 12 вёрст у 33 і 1/4 двара{{Заўвага|Гл. вышэй.}} вёскі Лубенікі<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41139. А. 29, 32адв.</ref>. На 1909 год Лубенікі складалі 53 двары, якія насялялі 403 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 110</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 годe, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Лубенікі ў складзе Брагінскай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Лубеніках было 120 двароў, 630 жыхароў. У сьнежні 1942 і ў студзені 1943 году акупанты спалілі паселішча і загубілі 11 вяскоўцаў<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 325</ref>. 22 жыхары загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе<ref name="fn1"/>. == Насельніцтва == * 2004 год — 74 двары, 163 жыхары. * 2006 год — 71 двор, 164 жыхары, зь якіх 22 ва ўзросьце да 16 гадоў, 63 — у працаздольным і 79 — старэйшым за працаздольны. * 2023 год — 82 жыхара. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брагінскага раёну]] hf3vlbie3m41tmlj0bpne572yxpsjb0 10 299270 2698565 2698360 2026-11-03T07:43:34Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698565 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=GAL, AME, TRA, BEŞ, KAS, FEN, ÇOR, KOC, GÖZ, BAŞ, ERZ, ALA, RİZ, GEN, KON, GAZ, SAM, EYÜ <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_GAL=8 | нічыі_GAL=1 |паразы_GAL=1 |мз_GAL=23 |мп_GAL=12 |перамогі_AME=7 | нічыі_AME=2 |паразы_AME=1 |мз_AME=25 |мп_AME=11 |перамогі_TRA=7 | нічыі_TRA=1 |паразы_TRA=2 |мз_TRA=24 |мп_TRA=8 |перамогі_BEŞ=6 | нічыі_BEŞ=1 |паразы_BEŞ=3 |мз_BEŞ=20 |мп_BEŞ=12 |перамогі_KAS=4 | нічыі_KAS=5 |паразы_KAS=1 |мз_KAS=15 |мп_KAS=11 |перамогі_FEN=5 | нічыі_FEN=1 |паразы_FEN=4 |мз_FEN=24 |мп_FEN=10 |перамогі_ÇOR=5 | нічыі_ÇOR=1 |паразы_ÇOR=4 |мз_ÇOR=21 |мп_ÇOR=16 |перамогі_KOC=5 | нічыі_KOC=1 |паразы_KOC=4 |мз_KOC=11 |мп_KOC=9 |перамогі_GÖZ=4 | нічыі_GÖZ=3 |паразы_GÖZ=3 |мз_GÖZ=21 |мп_GÖZ=17 |перамогі_BAŞ=4 | нічыі_BAŞ=2 |паразы_BAŞ=4 |мз_BAŞ=17 |мп_BAŞ=16 |перамогі_ERZ=4 | нічыі_ERZ=2 |паразы_ERZ=4 |мз_ERZ=9 |мп_ERZ=15 |перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=4 |мз_ALA=9 |мп_ALA=16 |перамогі_RİZ=3 | нічыі_RİZ=2 |паразы_RİZ=5 |мз_RİZ=11 |мп_RİZ=15 |перамогі_GEN=3 | нічыі_GEN=2 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=12 |мп_GEN=18 |перамогі_KON=2 | нічыі_KON=2 |паразы_KON=6 |мз_KON=6 |мп_KON=13 |перамогі_GAZ=2 | нічыі_GAZ=2 |паразы_GAZ=6 |мз_GAZ=9 |мп_GAZ=17 |перамогі_SAM=1 | нічыі_SAM=1 |паразы_SAM=8 |мз_SAM=10 |мп_SAM=26 |перамогі_EYÜ=1 | нічыі_EYÜ=0 |паразы_EYÜ=9 |мз_EYÜ=3 |мп_EYÜ=28 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]] |назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q |вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> 1qeyzm8vnvgf0qpnwsbfj3w6g2q19as 10 299271 2698573 2698373 2026-11-03T07:44:41Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698573 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA, AME, BEŞ, GAZ, GAL, GEN, GÖZ, BAŞ, KOC, KAS, KON, RİZ, SAM, TRA, FEN, ÇOR, ERZ, EYÜ |скарачэньне_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Ала]] |скарачэньне_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэ]] |скарачэньне_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір|ІсБ]] |скарачэньне_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэш]] |скарачэньне_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чор]] |скарачэньне_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрз]] |скарачэньне_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюп]] |скарачэньне_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэн]] |скарачэньне_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Гал]] |скарачэньне_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газ]] |скарачэньне_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёз]] |скарачэньне_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Ген]] |скарачэньне_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Кас]] |скарачэньне_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Кад]] |скарачэньне_KON=[[Коньяспор Конья|Кон]] |скарачэньне_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рыз]] |скарачэньне_SAM=[[Самсунспор Самсун|Сам]] |скарачэньне_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Тра]] |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]] |назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 2 лістапада 2026 |матч_ALA_AME= |матч_ALA_BAŞ= |матч_ALA_BEŞ=1:0 |матч_ALA_ÇOR= |матч_ALA_ERZ=0:0 |матч_ALA_EYÜ= |матч_ALA_FEN= |матч_ALA_GAL= |матч_ALA_GAZ= |матч_ALA_GEN= |матч_ALA_GÖZ=2:2 |матч_ALA_KAS= |матч_ALA_KOC=1:2 |матч_ALA_KON= |матч_ALA_RİZ= |матч_ALA_SAM= |матч_ALA_TRA= |матч_AME_ALA= |матч_AME_BAŞ=5:0 |матч_AME_BEŞ=3:2 |матч_AME_ÇOR= |матч_AME_ERZ=3:0 |матч_AME_EYÜ=5:1 |матч_AME_FEN= |матч_AME_GAL= |матч_AME_GAZ= |матч_AME_GEN= |матч_AME_GÖZ= |матч_AME_KAS= |матч_AME_KOC= |матч_AME_KON=1:0 |матч_AME_RİZ= |матч_AME_SAM= |матч_AME_TRA=2:1 |матч_BAŞ_ALA= |матч_BAŞ_AME= |матч_BAŞ_BEŞ= |матч_BAŞ_ÇOR= |матч_BAŞ_ERZ= |матч_BAŞ_EYÜ= |матч_BAŞ_FEN= |матч_BAŞ_GAL=2:3 |матч_BAŞ_GAZ=2:1 |матч_BAŞ_GEN=4:0 |матч_BAŞ_GÖZ= |матч_BAŞ_KAS=1:1 |матч_BAŞ_KOC=2:0 |матч_BAŞ_KON= |матч_BAŞ_RİZ= |матч_BAŞ_SAM=5:2 |матч_BAŞ_TRA= |матч_BEŞ_ALA= |матч_BEŞ_AME= |матч_BEŞ_BAŞ=2:0 |матч_BEŞ_ÇOR=6:2 |матч_BEŞ_ERZ=3:0 |матч_BEŞ_EYÜ=1:0 |матч_BEŞ_FEN= |матч_BEŞ_GAL= |матч_BEŞ_GAZ= |матч_BEŞ_GEN= |матч_BEŞ_GÖZ= |матч_BEŞ_KAS= |матч_BEŞ_KOC=2:1 |матч_BEŞ_KON= |матч_BEŞ_RİZ= |матч_BEŞ_SAM= |матч_BEŞ_TRA= |матч_ÇOR_ALA=1:2 |матч_ÇOR_AME= |матч_ÇOR_BAŞ= |матч_ÇOR_BEŞ= |матч_ÇOR_ERZ= |матч_ÇOR_EYÜ=3:0 |матч_ÇOR_FEN= |матч_ÇOR_GAL= |матч_ÇOR_GAZ= |матч_ÇOR_GEN= |матч_ÇOR_GÖZ= |матч_ÇOR_KAS=0:1 |матч_ÇOR_KOC= |матч_ÇOR_KON= |матч_ÇOR_RİZ=2:1 |матч_ÇOR_SAM= |матч_ÇOR_TRA= |матч_ERZ_ALA= |матч_ERZ_AME= |матч_ERZ_BAŞ= |матч_ERZ_BEŞ= |матч_ERZ_ÇOR=1:3 |матч_ERZ_EYÜ=2:0 |матч_ERZ_FEN= |матч_ERZ_GAL=0:4 |матч_ERZ_GAZ= |матч_ERZ_GEN= |матч_ERZ_GÖZ= |матч_ERZ_KAS= |матч_ERZ_KOC= |матч_ERZ_KON=1:0 |матч_ERZ_RİZ= |матч_ERZ_SAM=1:0 |матч_ERZ_TRA= |матч_EYÜ_ALA=2:1 |матч_EYÜ_AME= |матч_EYÜ_BAŞ= |матч_EYÜ_BEŞ= |матч_EYÜ_ÇOR= |матч_EYÜ_ERZ= |матч_EYÜ_FEN= |матч_EYÜ_GAL= |матч_EYÜ_GAZ=0:1 |матч_EYÜ_GEN= |матч_EYÜ_GÖZ=0:4 |матч_EYÜ_KAS=0:1 |матч_EYÜ_KOC= |матч_EYÜ_KON= |матч_EYÜ_RİZ=0:2 |матч_EYÜ_SAM= |матч_EYÜ_TRA= |матч_FEN_ALA=3:0 |матч_FEN_AME= |матч_FEN_BAŞ= |матч_FEN_BEŞ=1:2 |матч_FEN_ÇOR= |матч_FEN_ERZ= |матч_FEN_EYÜ=8:0 |матч_FEN_GAL= |матч_FEN_GAZ= |матч_FEN_GEN= |матч_FEN_GÖZ=1:2 |матч_FEN_KAS= |матч_FEN_KOC= |матч_FEN_KON=4:2 |матч_FEN_RİZ= |матч_FEN_SAM= |матч_FEN_TRA= |матч_GAL_ALA= |матч_GAL_AME= |матч_GAL_BAŞ= |матч_GAL_BEŞ= |матч_GAL_ÇOR=2:2 |матч_GAL_ERZ= |матч_GAL_EYÜ= |матч_GAL_FEN=2:1 |матч_GAL_GAZ= |матч_GAL_GEN= |матч_GAL_GÖZ=3:2 |матч_GAL_KAS=3:1 |матч_GAL_KOC=1:0 |матч_GAL_KON= |матч_GAL_RİZ= |матч_GAL_SAM= |матч_GAL_TRA= |матч_GAZ_ALA=1:1 |матч_GAZ_AME= |матч_GAZ_BAŞ= |матч_GAZ_BEŞ= |матч_GAZ_ÇOR=0:3 |матч_GAZ_ERZ=1:3 |матч_GAZ_EYÜ= |матч_GAZ_FEN=0:0 |матч_GAZ_GAL= |матч_GAZ_GEN= |матч_GAZ_GÖZ= |матч_GAZ_KAS= |матч_GAZ_KOC= |матч_GAZ_KON= |матч_GAZ_RİZ=1:2 |матч_GAZ_SAM= |матч_GAZ_TRA= |матч_GEN_ALA=5:0 |матч_GEN_AME=2:2 |матч_GEN_BAŞ= |матч_GEN_BEŞ= |матч_GEN_ÇOR= |матч_GEN_ERZ=1:1 |матч_GEN_EYÜ= |матч_GEN_FEN=2:1 |матч_GEN_GAL=0:1 |матч_GEN_GAZ= |матч_GEN_GÖZ= |матч_GEN_KAS=1:2 |матч_GEN_KOC= |матч_GEN_KON= |матч_GEN_RİZ= |матч_GEN_SAM= |матч_GEN_TRA= |матч_GÖZ_ALA= |матч_GÖZ_AME= |матч_GÖZ_BAŞ= |матч_GÖZ_BEŞ= |матч_GÖZ_ÇOR=2:0 |матч_GÖZ_ERZ= |матч_GÖZ_EYÜ= |матч_GÖZ_FEN= |матч_GÖZ_GAL= |матч_GÖZ_GAZ=2:4 |матч_GÖZ_GEN=0:1 |матч_GÖZ_KAS= |матч_GÖZ_KOC= |матч_GÖZ_KON= |матч_GÖZ_RİZ=2:2 |матч_GÖZ_SAM= |матч_GÖZ_TRA= |матч_KAS_ALA= |матч_KAS_AME=2:2 |матч_KAS_BAŞ= |матч_KAS_BEŞ=2:2 |матч_KAS_ÇOR= |матч_KAS_ERZ= |матч_KAS_EYÜ= |матч_KAS_FEN= |матч_KAS_GAL= |матч_KAS_GAZ= |матч_KAS_GEN= |матч_KAS_GÖZ= |матч_KAS_KOC= |матч_KAS_KON=0:0 |матч_KAS_RİZ= |матч_KAS_SAM=4:1 |матч_KAS_TRA=1:1 |матч_KOC_ALA= |матч_KOC_AME=2:0 |матч_KOC_BAŞ= |матч_KOC_BEŞ= |матч_KOC_ÇOR= |матч_KOC_ERZ= |матч_KOC_EYÜ= |матч_KOC_FEN= |матч_KOC_GAL= |матч_KOC_GAZ=2:0 |матч_KOC_GEN= |матч_KOC_GÖZ=1:2 |матч_KOC_KAS= |матч_KOC_KON= |матч_KOC_RİZ=0:0 |матч_KOC_SAM=1:0 |матч_KOC_TRA= |матч_KON_ALA= |матч_KON_AME= |матч_KON_BAŞ=0:0 |матч_KON_BEŞ= |матч_KON_ÇOR= |матч_KON_ERZ= |матч_KON_EYÜ= |матч_KON_FEN= |матч_KON_GAL=0:4 |матч_KON_GAZ= |матч_KON_GEN=2:0 |матч_KON_GÖZ= |матч_KON_KAS= |матч_KON_KOC=1:2 |матч_KON_RİZ=0:1 |матч_KON_SAM= |матч_KON_TRA=1:0 |матч_RİZ_ALA=0:1 |матч_RİZ_AME= |матч_RİZ_BAŞ= |матч_RİZ_BEŞ= |матч_RİZ_ÇOR= |матч_RİZ_ERZ= |матч_RİZ_EYÜ= |матч_RİZ_FEN=0:3 |матч_RİZ_GAL= |матч_RİZ_GAZ= |матч_RİZ_GEN= |матч_RİZ_GÖZ= |матч_RİZ_KAS= |матч_RİZ_KOC= |матч_RİZ_KON= |матч_RİZ_SAM=0:2 |матч_RİZ_TRA=3:4 |матч_SAM_ALA= |матч_SAM_AME=1:2 |матч_SAM_BAŞ= |матч_SAM_BEŞ= |матч_SAM_ÇOR=1:5 |матч_SAM_ERZ= |матч_SAM_EYÜ= |матч_SAM_FEN=0:2 |матч_SAM_GAL= |матч_SAM_GAZ= |матч_SAM_GEN= |матч_SAM_GÖZ=3:3 |матч_SAM_KAS= |матч_SAM_KOC= |матч_SAM_KON= |матч_SAM_RİZ= |матч_SAM_TRA=0:3 |матч_TRA_ALA= |матч_TRA_AME= |матч_TRA_BAŞ=2:1 |матч_TRA_BEŞ=2:0 |матч_TRA_ÇOR= |матч_TRA_ERZ= |матч_TRA_EYÜ= |матч_TRA_FEN= |матч_TRA_GAL=4:0 |матч_TRA_GAZ=2:0 |матч_TRA_GEN=5:0 |матч_TRA_GÖZ= |матч_TRA_KAS= |матч_TRA_KOC= |матч_TRA_KON= |матч_TRA_RİZ= |матч_TRA_SAM= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} gbxvv3ssu5t5vzoy2fzfd83d09vdma2 0 301318 2698416 2653065 2026-11-02T14:08:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698416 wikitext text/x-wiki [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|thumb|Павук у [[Магілёўскі этнаграфічны музэй|Магілёўскім этнаграфічным музэі]]]] [[Файл:Царскія вароты з саломкі.jpg|thumb|150пкс|Царскія вароты з саломкі.]] [[Файл:Belarusian_Straw_Bird.jpg|міні|200пкс|Беларуская саламяная цацка.]] '''Саломапляценьне'''&nbsp;— адно з самых старажытных [[Народныя рамёствы|народных рамёстваў]]. Чалавек здаўна навучыўся выкарыстоўваць салому метлюжковых. Саломапляценьне характэрна для ўсіх славянскіх і земляробчых народаў. Прыёмы [[Лазапляценьне|пляценьня]] з [[Салома|саломы]] здаўна вядомыя многім земляробчым народам. Патрэба ў рэчах, сплеценых з гэтага даступнага матэрыялу абумовіла тое, што з пакаленьня ў пакаленьне перадаваліся і ўдасканальваліся рамесныя і мастацкія традыцыі народнага саломапляценьня&nbsp;— аднаго з самых старажытных рамёстваў чалавецтва. Выкарыстаньне саломы метлюжковых расьлін для вырабу прадметаў хатняга ўжытку ставіцца да таго гістарычнага пэрыяду калі чалавекам было асвоена земляробства. == Саломапляценьне ў Беларусі == Лічыцца, што саломапляценьне ўзьнікла на тэрыторыі Беларусі на мяжы II—I тысячагодзьдзяў да нашай эры. Для пляценьня выкарыстоўвалі пераважна жытнюю салому: з усіх злакавых расьлінаў сьцябло жыта самае доўгае і трывалае. Салому зьбіралі рукамі, сушылі, потым, каб дадаць матэрыялу розныя адценьні, вымочвалі ў гарачай вадзе з дадаткам натуральных фарбавальнікаў: шалупіньня цыбулі, шышак, кары дрэў. З саломы рабілі аксэсуары, галаўныя ўборы, упрыгажэньні для дому, сэеніры, прадметы побыту, абярэгі. [[Файл:Сумесны выпуск Беларусі і Азербайджана. Народныя рамёствы. Саломапляценне. Таісія Агафоненка. Павук. 1979 (02).jpg|міні|зьлева|Павук, выраблены [[Таіса Агафоненка|Таісіяй Агафоненка]] ў 1979 годзе, на паштовай марцы Беларусі]] Адным з самых таямнічых саламяных абярэгаў зьяўляецца павук — ажурная падвесная канструкцыя з саламяных трубачак, якую вешалі ў чырвоны кут, над парогам, над дзіцячай калыскай і ў іншых месцах, якія лічыліся ўразьлівымі для злых сілаў. Павука плялі напярэдадні Каляд. Ён вісеў ў доме ўвесь год, абараняў сям’ю ад няшчасьцяў. Напрыканцы году абярэг спальвалі і на яго месца вешалі новы. Цягам стагодзьдзяў беларусы перадавалі традыцыі саломапляценьня з пакаленьня ў пакаленьне. Народныя майстры рупліва захоўвалі ўнікальныя прыёмы, навучалі рамяству сваіх пасьлядоўнікаў. На мяжы XVIII—XIX стагодзьдзяў на Палесьсі сфармавалася свая ўнікальная школа стварэньня царскіх брамаў — элемэнтаў саламяных іканастасаў, якія ставілі ў храмах. Залацістае адценьне саломы выглядала багата і сьвяточна, таму матэрыял добра пасаваў для афармленьня царкоўных інтэр’ераў. Палескія саламяныя іканастасы, датаваныя пачаткам XIX стагодзьдзя, можна ўбачыць у [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музэі]] і гісторыка-археалягічным музэі ў Гародні. Саломапляценьне атрымала пашырэньне ў другой палове XX стагодзьдзя. Саламяныя вырабы — капелюшы, вазы, скрыначкі, кошыкі, цукерніцы, дэкаратыўныя пано былі папулярныя як сярод сельскіх жыхароў, так і сярод гараджан. 1 сьнежня 2022 году прынята пастанову аб уключэньні намінацыі «Саломапляценьне Беларусі: мастацтва, рамяство, уменьні» ў Рэпрэзентатыўны [[сьпіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889|title= Straw weaving in Belarus, art, craft and skills|work=[[ЮНЭСКО]]|date=|accessdate=2022-12-04|lang=}}</ref><ref>[https://blr.belta.by/culture/view/salomapljatsenne-belarusi-ukljuchana-u-spis-nemateryjalnaj-kulturnaj-spadchyny-juneska-122311-2022/ belta.by]</ref>. == Тэхналёгіі == Існавалі чатыры асноўныя тэхнікі саломапляценьня: * сьпіральная — самая пашыраная, яе выкарыстоўвалі для вырабу вульляў, прадметаў мэблі, рэчаў для захоўвання прадуктаў, скрыняў для адзеньня; * аб’ёмныя пляцёнкі — гэту тэхніку выкарыстоўвалі для вытворчасьці дэкаратыўных прадметаў, а таксама для афармлення царкоўных інтэр’ераў; * простая; * плоская. Два апошнія тэхнікі выкарыстоўваліся для пляценьня кошыкаў, капелюшоў, невялікіх скрыначак. Інкрустацыя саломкай выкарыстоўвалася для ўпрыгожваньня скрыначак, велікодных яек. Для інкрустацыі матэрыял наразалі дробнымі геамэтрычнымі фігуркамі, наклейвалі на паверхню, потым пакрывалі лакам. == Папулярызацыя саломапляценьня == * 6 лістапада 2009 Нацбанк Беларусі ўвёў у абарот манэту [[Саломапляценьне (манэта)|Саломапляценьне]]. * беларуская пошта неаднаразова выпуськала сэрыі марак прысьвечаную саломапляценьню <gallery caption="Паштовыя маркі і манэты" widths="150" heights="150" class="center"> Сумесны выпуск Беларусі і Азербайджана. Народныя рамёствы. (02).jpg Сумесны выпуск Беларусі і Азербайджана. Народныя рамёствы. Саломапляценне. Таісія Агафоненка. Павук. 1979 (01).jpg Сумесны выпуск Беларусі і Азербайджана. Народныя рамёствы. Саломапляценне. Таісія Агафоненка. Павук. 1979 (02).jpg 2005. Stamp of Belarus 0612.jpg </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> 1993. Stamp of Belarus 0028.jpg 1993. Stamp of Belarus 0029.jpg 1993. Stamp of Belarus 0030.jpg 1993. Stamp of Belarus 0031.jpg 1183 (Nacyjanaĺnyja promysly).jpg </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Straw (silver) rv.gif Straw (silver) av.gif </gallery> == Выбітныя беларускія майстры саломапляценьня == * [[Таіса Агафоненка]] (1927—2023) * [[Кацярына Арцёменка]] (1925—1998) * [[Валянціна Ганчарова]] (н.1952) * [[Вера Гаўрылюк]] (1904—1986) * [[Натальля Дамянікава]] (н.1958) * [[Тамара Паўлоўская]] * [[Ларыса Лось]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|14|Саломка мастацкая|Сухута Я. М.|113}} * {{кніга|аўтар =Уладамірская В. В.|частка = |загаловак =Саломапляценне. Ілюстраваны майстар-клас|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн .|выдавецтва =Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год =2017|том = |старонкі = |старонак = 88|сэрыя = |isbn =978-985-11-0992-6|тыраж = }} == Вонкавыя ссылкі == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20260328230437/https://belarus.travel/news/straw-weaving-in-belarus Саломапляценьне ў Беларусі] * [https://dudutki.by/bel/object/1224/ Майстэрня саломапляцення] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы]] [[Катэгорыя:Саломапляценьне| ]] h3774579yzk4deo36yjy15j0mztzlg4 0 301912 2698506 2669771 2026-11-02T22:24:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698506 wikitext text/x-wiki {{пісьменьнік}} '''Сярж Мядзьведзеў''', таксама '''Сяржук Мядзьведзеў''', '''Серж Мядзьведзеў''' (нар. 1985) — беларускі перакладчык, паэт, праграміст. Навучаўся ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] і Перакладніцкай майстэрні. Сярод перакладаў — «[[Байцоўскі клюб (раман)|Байцоўскі клюб]]» [[Чак Паланюк|Чака Паланюка]], «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўніка краіны Оз]]» [[Фрэнк Баўм|Фрэнка Баўма]], «Дарога» [[Кормак Мак-Карці|Кормака Мак-Карці]], паасобныя творы [[Артур Конан Дойл|Артура Конан Дойла]], [[О. Генры]] і іншыя творы. == Узнагароды == * [[Дэбют (літаратурная прэмія)|Прэмія «Дэбют» імя Максіма Багдановіча]] за пераклад кнігі Чака Паланюка «Байцоўскі клюб» (2014) <ref>{{cite web| url =https://prajdzisvet.org/news/laureaty-premii-debjut-2014-katsjaryna-oaro.html | title =Лаўрэаты прэміі «Дэбют»-2014: Кацярына Оаро, Уладзь Лянкевіч, Кацярына Маціеўская і Сярж Мядзведзеў |publisher =prajdzisvet.org| accessdate = 2025-10-03}}</ref>. == Бібліяграфія == * Байцоўскі клюб / [[Чак Паланюк]]; пераклад з англ. С. Мядзьведзеў. — [[Вільня]] : [[Логвінаў]], 2018. — 444 с. — ISBN 978-609-95632-4-4 * Дарога / [[Кормак Макарці]]; пераклад з англ. С. Мядзьведзеў, рэд. [[Уладзімер Лянкевіч|У. Лянкевіча]]. — [[Варшава]] : [[Выдавецтва «Янушкевіч»]], 2022. — 256 с. — ISBN 9789857283200 * [[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]] / [[Лайман Фрэнк Баўм]]; пераклад з англ. С. Мядзьведзеў, малюнкі [[Кацярына Дубовік|К. Дубовік]]. — Мінск : [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]], 2023. — 223 с ISBN 978-985-458-349-5 == Вонкавыя спасылкі == * [https://litradio.by/fanateka/1276-syarzhuk-myadzvedze.html Профіль на Літрадыё]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Урывак з [https://web.archive.org/web/20160307052617/http://prajdzisvet.org/text/1209-charaunik-krainy-oz.html Чараўніка Краіны Оз (The Wonderful Wizard of Oz)] у перакладзе Сяржа Мядзьведзева на «ПрайдзіСвеце» == Крыніцы == {{крыніцы}} {{бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мядзьведзеў, Сярж}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ангельскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Эксьлібрыс»]] 0ofda4bbeg1wnmvu8ie4ne0bhveovzq 0 303878 2698549 2690324 2026-11-03T07:21:08Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698549 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Чарнякевіч}} {{навуковец}} '''Ціхан Чарнякевіч''' (нар. {{ДН|22|01|1986}}, [[Пінск]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[Літаратурная крытыка|літаратурны крытык]], [[пераклад]]чык і [[Паэзія|паэт]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся 22 студзеня 1986 году ў [[Пінск]]у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобрасьці]]. Скончыў [[факультэт беларускай філялёгіі і культуры БДПУ|факультэт беларускай філялёгіі і культуры]] [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту імя Максіма Танка]] па спэцыяльнасьці «Беларуская мова і літаратура. Журналістыка» (2008), магістратуру (2009) і асьпірантуру пры ім (2012). У 2003—2005 гадах быў навучэнцам [[Беларускі калегіюм|Беларускага калегіюму]] па спэцыяльнасьці «Філязофія. Літаратура» (курс [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]]). У 2008—2011 гадах − супрацоўнік газэты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (з 2010 года — рэдактар аддзелу крытыкі і бібліяграфіі). У 2011—2015 гадах працаваў рэдактарам аддзелу крытыкі часопіса «[[Маладосць]]»<ref>{{cite web| author =| date =2025| url =https://kamunikat.org/czarniakievicz-cichan| title =Ціхан Чарнякевіч| publisher =Kamunikat.org| accessdate =2025-02-13| archive-date =7 снежня 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20241207111321/https://kamunikat.org/czarniakievicz-cichan| url-status =dead}}</ref>. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтар|Беларускага ПЭН-цэнтру]] (з 2014 году). Калумніст [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы Радыё «Свабода»]] з 2015 году. У 2015—2021 гадах − прэс-сакратар [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] (з 2016 году − сябра СБП). Каардынатар Школы маладога пісьменьніка (з 2018 году). З 2023 году − прэс-сакратар [[Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў|Міжнароднага саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] і галоўны рэдактар праекта bellit.info<ref>{{cite web| author =| date =2025| ьrl = https://bellit.info/about| title = Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў|publisher =Белліт| accessdate = 2025-02-04 }}</ref>. == Прафэсійная дзейнасьць == Укладальнік бібліяграфічнага даведніка «Пераклады твораў замежнай літаратуры ў [[Крыніца (часопіс)|часопісе „Крыніца“]] (1988—2003)» (Менск, 2010)<ref>{{cite web| author =| date =2025| url =https://kamunikat.org/peraklady-tvoraw-zamezhnay-litaratury-w-chasopise-krynitsa-1988-2003-charnyakevich-tsikhan| title =Бібліяграфічны даведнік «Пераклады твораў замежнай літаратуры ў часопісе „Крыніца“ (1988—2003)» (Мінск, 2010| publisher =Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка «Камунікат.org»| accessdate =2025-02-13| archive-date =13 лютага 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250213155501/https://kamunikat.org/peraklady-tvoraw-zamezhnay-litaratury-w-chasopise-krynitsa-1988-2003-charnyakevich-tsikhan| url-status =dead}}</ref> і аўтар крытыка-біяграфічнага нарысу «Вандроўнік: кніга пра паэта [[Уладзімер Някляеў|Уладзімера Някляева]]» (Менск, 2016)<ref>{{cite web| author = | date = 2025| url = https://kamunikat.org/vandrownik-charnyakevich-tsikhan| title = Крытыка-біяграфічны нарыс «Вандроўнік: кніга пра паэта Уладзімера Някляева» (Мінск, 2016)| publisher = Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка «Камунікат.org»| accessdate = 2025-02-04| archive-date = 4 лютага 2025| archive-url = https://web.archive.org/web/20250204212719/https://kamunikat.org/vandrownik-charnyakevich-tsikhan| url-status = dead}}</ref>. Укладальнік і камэнтатар кніг «[[Максім Багдановіч]]: вядомы і невядомы» (Менск, 2011) і «[[Лявон Савёнак]] „Творы“» (Менск, 2012). Аўтар дасьледаваньня «Рэпрэзэнтацыя дыяспаральнай і міграцыйнай праблематыкі ў сучасным адукацыйным працэсе Беларусі (сярэдняя школа)» (Менск, 2018)<ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://zbsb.org/upload/iblock/9ea/9eae8febcf6664e605437bd40ee016e6.pdf| title = Даследаванне «Рэпрэзентацыя дыяспаральнай і міграцыйнай праблематыкі ў сучасным адукацыйным працэсе Беларусі (сярэдняя школа)» (Мінск, 2018)|publisher =ЗБС «Бацькаўшчына»| accessdate = 2025-02-04}}</ref>. Укладальнік і аўтар прадмовы выданьня «Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі» ([[Беласток]], 2025)<ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://bellit.info/roznaje/vyjshla-antalohija-litouskaj-paezii-prezjentacyja-13-ljutaha.html| title = «Выходзіць анталогія літоўскай паэзіі — прэзентацыя 13.02»|publisher = Bellit.info| accessdate = 2025-02-13}}</ref>. З 2007 году выступае як крытык і [[эсэ]]іст. Літаратурныя агляды і рэцэнзіі друкаваліся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[ARCHE Пачатак]]», «Маладосць», газэтах «Літаратура і мастацтва», «Літаратурная Беларусь», парталах «[[Будзьма беларусамі!]]», Радыё «Свабода» і іншых. Эсэістыка перакладалася на англійскую, нямецкую, польскую, славацкую, чэскую мовы. Перакладае з украінскай, летувіскай, польскай і англіельскай моў. Перакладчык (разам з [[Валер Стралко|Валерыем Стралко]]) на беларускую мову кнігі [[Сьвятлана Алексіевіч|Сьвятланы Алексіевіч]] «Час second-hand: (канец чырвонага чалавека)» (Менск, 2013). Перакладчык (разам з [[Марыя Мартысевіч|Марыяй Мартысевіч]] і [[Андрэй Хадановіч|Андрэем Хадановічам]]) на беларускую мову вершаў летувіскіх паэтаў для зборніка «<nowiki>Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі</nowiki>» (Беласток, 2025). Сярод перакладзеных аўтараў — Грэта Амбразайце, Давіле Багдонайце, Мантас Балакаўскас, Ліна Буйвідавічуце, Марус Бурокас, Даналдас Каёкас, Карнэліюс Плацяліс, Вітаўтас Станкус, Альвідас Шляпікас, Антанас Шымкус, Аўсьцея Якас, Антанас А. Янінас і Юргіта Яспаніце<ref>{{cite web| author =| date =2025| url =https://kamunikat.org/gorad-na-gary-charnyakevich-tsikhan-ukladanne-i-pradmova| title =«Горад на гары» (Беласток, 2025)| publisher =Kamunikat.org| accessdate =2025-02-13| archive-date =13 лютага 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250213155501/https://kamunikat.org/gorad-na-gary-charnyakevich-tsikhan-ukladanne-i-pradmova| url-status =dead}}</ref>. == Бібліяграфія == ; Кнігі * Чарнякевіч, Ц. Вандроўнік : кніга пра паэта Уладзімера Някляева / Ціхан Чарнякевіч. Менск : [[Лімарыус]], 2016. 206 с, [4] л. іл. ISBN 978-985-6968-54-2 ; Пераклады * Алексіевіч, С. Час second-hand : (канец чырвонага чалавека) / Сьвятлана Алексіевіч; [пераклад з расейскай мовы В. Стралко і Ц. Чарнякевіча]. Менск : [[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]], 2013. 383 с ISBN 978-985-562-096-0 * Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі / Уклад. і прадм. Ц. Чарнякевіча; рэд. М. Мартысевіч, А. Хадановіч. Беласток: Выдавецкае агенцтва «Экапрэс», 2025. 304 с ISBN 978-83-67471-31-2 ; Укладаньне і каментаваньне * Віцьбіч, Ю. Лшоно Габоо Бійрушалайм : даваенная проза / [[Юрка Віцьбіч]]; [укладаньне і прадмова [[Лявон Юрэвіч|Лявона Юрэвіча]]; каментары Ціхана Чарнякевіча] ; Міжнароднае грамадзкае аб’яднаньне «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]». Менск : [[Кнігазбор]], 2011. 229, [1] с. : партр. ISBN 978-985-7007-17-2 * Максім Багдановіч: вядомы і невядомы : крытыка-архіўны зборнік / [укладаньне і каментары Ц. В. Чарнякевіча; прадмова [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпы]]]. Менск : Літаратура і Мастацтва, 2011. 388, [3] с. ISBN 978985-6994-74-9 * Савёнак, Л. Творы / [[Лявон Савёнак]] [укладаньне: Ц. Чарнякевіч, Л. Юрэвіч; уступнае слова: Л. Юрэвіч, [[Вітаўт Кіпель|В. Кіпель]]; камэнтары Ц. Чарнякевіча]. Менск : Лімарыус, 2012. 350, [1] с., [4] л. іл. ISBN 978-985-6968-26-9 * [[Запісы БІНіМ|Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. Навукова-папулярны альманах аб беларускай эміграцыі. ZAPISY 35; [Editors of the issue: Tsikhan Charniakevich, Natalla Hardzijenka]. Belarusan Institute of Arts and Sciences: New York − Mіnsk, 2012. 544 c. * Кіпель, Я. Эпізоды / [[Яўхім Кіпель]]; [навуковае рэдагаваньне Н. Гардзіенкі і Л. Юрэвіча; прадмовы: [[Зьміцер Саўка|З. Саўка]], І. Урбановіч-Саўка, В. Кіпель; камэнтары: Ц. Чарнякевіч, [[Натальля Гардзіенка|Н. Гардзіенка]], А. Гардзіенка]. Выд. 2-е, дапрацаванае. Менск : Лімарыус, 2013. 386 с, [6] л. іл. ISBN 978985-6968-34-4 * Канчэўскі, І. Адвечным шляхам : эсэ, вершы / [[Ігнат Канчэўскі]]; [укладаньне Ц. Чарнякевіча].еінск : [[Зьміцер Колас]], 2021. 84, [3] с. ISBN 978985-23-0143-5 * Ільяшэвіч, X. Выбранае / [[Хведар Ільяшэвіч]] [укладаньне Натальлі Гардзіенкі, Ціхана Чарнякевіча, Лявона Юрэвіча; агульнае рэдагаваньне, камэнтары, паказьнік Наталлі Гардзіенкі]. Менск : Кнігазбор, 2021. 260 с : [8] c. іл. ISBN 978-985-883-024-3 * <nowiki>Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі</nowiki> / Уклад. і прадм. Ц. Чарнякевіча; рэд. М. Мартысевіч, А. Хадановіч. Беласток : Выдавецкае агенцтва «Экапрэс», 2025. 304 с ISBN 978-83-67471-31-2 * Вершы на волю. Паэзія турмы і выгнаньня / Уклад. Ц. Чарнякевіча. Беласток : Выдавецкае агенцтва «Экапрэс», 2025. 312 с ISBN 978-83-67471-33-6 == Прызнаньне і ўзнагароды == * Ляўрэат Кубку моладзевай паэзіі падчас [[Дні культуры Швэцыі ў Беларусі|Дзён культуры Швэцыі ў Беларусі]] (Пінск, 2003). * Ляўрэат літаратурнага конкурсу Беларускага ПЭН-цэнтру да 75-годдзя з дня нараджэньня [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]] (Менск, 2005). * Падзяка [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] за дасьледаваньні культурнай спадчыны беларускай эміграцыі (Нью-Ёрк, ЗША, 2019). == Удзел у журы літаратурных конкурсаў == * Запрошаны экспэрт [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца]] (2013). * Сябра журы [[Дэбют (літаратурная прэмія)|літаратурнай прэміі «Дэбют»]] за лепшы кніжны дэбют (2017). * Сябра журы [[Прэмія імя Натальлі Арсеньневай|літаратурнай прэміі імя Натальлі Арсеньневай]] за найлепшы зборнік паэзіі (2017). * Сябра журы [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] за лепшы пераклад (2019). * Сябра журы [[Прэмія Цёткі|літаратурнай прэміі імя Цёткі]] за лепшую дзіцячую кнігу (2021, 2022). * Сябра журы літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца за найлепшую кнігу прозы (2014, 2015, 2017, 2018, 2020, 2022, 2023). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://litradio.link/texts/carniakievic-mizh/ Вершы Ціхана Чарнякевіча на сайце Litradio] * [https://dziejaslou.by/carniak125/ Вершы Ціхана Чарнякевіча на сайце часопіса «Дзеяслоў»] * [https://web.archive.org/web/20260915131729/https://prajdzisvet.org/critics/13-charniakievich-tsikhan.html Ціхан Чарнякевіч на сайце часопіса «Прайдзісьвет»] * [http://nn.by/?c=ar&i=37109 Ціхан Чарнякевіч: «1990-я застаюцца не асэнсаванымі ў літаратуры»] * [https://www.svaboda.org/a/32689495.html Ціхан Чарнякевіч: «Знаходжу апірышча ў беларускай мове, а найбольш камфортна пачуваюся ў спазнаньні літоўскай літаратуры і культуры»] * [https://www.youtube.com/watch?v=OrDmmgEJsRU Ціхан Чарнякевіч у падкасьце «Каля літаратуры»: «Знайшоў Марціновіча з аўтографам, але не купіў»] * [https://open.spotify.com/episode/07cZpoCuAvQPwZMwLr0g3R Ціхан Чарнякевіч у падкасьце «Васьміног»: «Надзея Шнаркевіч — беларуская асветніца і рэдактарка»] * [https://www.youtube.com/watch?v=Oj4WSKqj4t8&t=2504s Лекцыя Ціхана Чарнякевіча «Трэнды сучаснай літаратуры: чаму беларускай кнізе складана прабіцца на заходні рынак» на канале Culture Makes] * [https://www.youtube.com/watch?v=FspK95ugUQg Курс лекцый Ціхана Чарнякевіча на Беларускім калегіюме: «Лекцыя 1. Як напісаны „Вянок“ Багдановіча»] * [https://www.youtube.com/watch?v=KyXF5TBHGfs Курс лекцый Ціхана Чарнякевіча на Беларускім калегіюме: «Лекцыя 2. Як напісаны „Вянок“ Багдановіча»] * [https://media-polesye.com/news/litaratar-z-pinsku-czihan-charnyakevich-emigravala-bolshaya-chastka-kreatyўnaga-klasa/ Літаратар зь Пінску Ціхан Чарнякевіч: «Эмігравала большая частка крэатыўнага класа»] * [https://budzma.org/news/tsikhan-charnyakevich-zakhavats-toe-nevyalikae-shto-mozhna.html Ціхан Чарнякевіч: «Што да мэтаў зьбіраньня, асноўная зь іх — захаваць тое невялікае, што можна яшчэ захаваць. Зьнішчана і так многае»] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чарнякевіч, Ціхан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінску]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] cftnafrtwm5adi04suesm96nu80rart 0 304171 2698412 2696491 2026-11-02T14:05:23Z Дамінік 64057 2698412 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Снавідавічы]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] lvu4xenjp1zlvpzx7nit2z1u4k42dqj 2698415 2698412 2026-11-02T14:07:53Z Дамінік 64057 2698415 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] 7kfhn7c67wzogsagjks579j14h759d5 2698440 2698415 2026-11-02T15:05:11Z Дамінік 64057 2698440 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Замыславічы]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] lf2585pnaq4inwlfwl2oq52hi1qnd4o 2698441 2698440 2026-11-02T15:10:58Z Дамінік 64057 2698441 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 10 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наздры́шча''' ({{мова-uk|Ноздри́ще}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Як вынікае зь ліста караля [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], датаванага 8 днём жніўня 1526 году, найраней паселішча згаданае яшчэ за часоў жыцьця кіеўскага намесьніка князя Сямёна Аляксандравіча{{заўвага|Князь Сямён Аляксандравіч (†3 сьнежня 1470 году), сын [[Алелька Ўладзімеравіч|Алелькі]], праўнук [[Альгерд]]а<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1}} С. 218</ref>.}}, г. зн. не пазьней 3 сьнежня 1470 году<ref>Lietuvos Metrika: knyga Nr. 14 (1524–1529) / parengė D. Antanavičius (tekstai lotynų kalba) ir L. Karalius. — Vilnius: LII leidykla, 2008. № 788 (690)</ref>: {{пачатак цытаты}}Жикгимо''нт''. Листъ до воеводы киевъского, пана А''н''дрея Немеровича и до иныхъ воево''д'' киевъски''х''. Жалова''л'' намъ земени''н'' вруцки''и'' на ''и''мя Василе''и'' Семашкови''ч'', што ''ж'' кн(я)зь Семе''н'' Алекса''н''дровичъ да''л'' деду его Я''ц''ку село в Овъруцкомъ повете на ''и''мя Ноздрышъ и ''з'' землями, и зъ озеры, и зъ бобровыми гоны, и со вси''м'' с тымъ, што к тому селу здавна прислухало. Какъ же и мы ему то листомъ нашимъ потверъдили, и тотъ листъ нашъ о''н'' пере''д'' нами вказывалъ. И твоя де''и'' м(и)л(о)''ст'' в томъ его име''н''и бобровыи гоны каза''л'' гонити, для чого жъ ему о''т'' твое''и'' м(и)л(о)сти кривъды ся великии деють; приказуючи, абы тыи бобры, которыи будуть на и''х'' земли погонили, ему поотъдавалъ, черезъ то ты''х'' зеремянъ въ его земли не казалъ гонити. Неха''и'' о''н'' тое име''н''е де''р''жить со вси''м'' водле листа кн(я)зя Семенова и нашого потве''р''жоного. П(и)са''н'' у Сохачеве, по''д'' ле''т'' 1526 авгус''т''(а) 9, инди''к''(тъ) 14. Го''р''носта''и''.{{канец цытаты}} [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Часткі Наздрышча паноў Паўшы і Івана Філосафа ў 1552 г.]] [[Файл:Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 г.png|значак|зьлева|150пкс|Сяло Наздрыскае А. Сынгура ў 1569 (1571) г.]] [[Файл:Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.png|значак|150пкс|Пабор з дымоў Ф. Сямашкі і Р. Яковіча ў Наздрышчы. 1571 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}} сказана, што з 1 дыму, г. зн. з паўслужбы{{заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.}} «''на Ноздрыши''» пана Паўшы падачкі ішло 5 вёдраў мёду і 4 грошы, з 3 дымоў (служба) «''на Ноздриши''» Івана Філосафа выбіралася 2 кадзі{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны. Яшчэ згаданае «''село на Ноздриши [панее] Василевое Семашковича''», жыхары якога нічога не плацілі, але мусілі рамантаваць дзьве замкавыя [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 453зв., 445зв., 454, 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 36, 47—48</ref>. [[Файл:Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.png|значак|зьлева|150пкс|Пабор з Наздрышча А. Сынгура ў 1581 г.]] [[Файл:Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.png|значак|150пкс|Пабор з Наздрышча Ф. Сямашкі. 1581 г.]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Наздрышча таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === З рэестру пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, вядома, што з 5 цяглых дымоў сяла Наздрыскага пана Андрэя Сынгура ў 1571 годзе атрымана па 12 грошаў; жыхары яшчэ 3 дымоў напярэдадні адыйшлі з маёнтку. Зямяне Філон Сямашка і Рыгор Яковіч, кожны з 1 дыму ў Наздрышчы, таксама выплацілі па 12 гр. [[падымнае|падымшчыны]]<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 466зв., 525; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 28</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што «ze wsi Nozdrysza» 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і 2 [[агароднікі|агароднікаў]] пана Андрэя Сынгура выбіралася адпаведна па 15 і 6 грошаў. Пан Філон «z Nozdrysza» Сямашка з 2 агароднікаў выплаціў па 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 890, 895; ŹD. T. XX. — S. 42, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Наздрышча апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] gfilrqpkepqzuabtfkd07e6i80cu8v5 0 304366 2698535 2697841 2026-11-03T06:37:16Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2698535 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі». З 4 дымоў у Копцевічах пані Агрэні Томкаўны Пасягоўскай, старосьціны асьцёрскай, выплачана па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492, 500</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год сяло Копцеўшчыну складаў 101 двор з 602 жыхарамі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] iobn5gdkr5uc5vdl4si7rfk63qvxgui 2698538 2698535 2026-11-03T06:53:54Z Дамінік 64057 2698538 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы Хведара Хамяка.]] [[Файл:Копцевічы і Колскае пані Пасягоўскай у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы Агрэні Пасягоўскай.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі». З 4 дымоў у Копцевічах пані Агрэні Томкаўны Пасягоўскай, старосьціны асьцёрскай, выплачана па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492, 500</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год сяло Копцеўшчыну складаў 101 двор з 602 жыхарамі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 3vebayeb24dwts2nq9pzrv5f9eyfbaa 2698539 2698538 2026-11-03T06:55:38Z Дамінік 64057 2698539 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы Хведара Хамяка.]] [[Файл:Копцевічы і Колскае пані Пасягоўскай у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы Агрэні Пасягоўскай.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі». З 4 дымоў у Копцевічах пані Агрэні Томкаўны Пасягоўскай, старосьціны асьцёрскай, выплачана па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492, 500</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год сяло Копцеўшчыну складаў 101 двор з 602 жыхарамі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] p3ctza67rt3j65bupogcmd909acmby3 2698540 2698539 2026-11-03T06:57:20Z Дамінік 64057 2698540 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы Хведара Хамяка.]] [[Файл:Копцевічы і Колскае пані Пасягоўскай у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы Агрэні Пасягоўскай.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі». З 4 дымоў у Копцевічах пані Агрэні Томкаўны Пасягоўскай, старосьціны асьцёрскай, выплачана па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492, 500</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год сяло Копцеўшчыну складаў 101 двор з 602 жыхарамі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] r16lqrr1fezslyo961uk896chue34om 0 304410 2698406 2697926 2026-11-02T13:42:59Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2698406 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ульянаўская |былыя назвы = Гарбарная, Ільлінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (21).jpg |подпіс = Менск, вуліца Ульянаўская |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Harbarnaja }} '''Вуліца Ульянаўская''' (''гістарычная назва'' — '''Гарбарная''', '''Ільлінская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне. Названа у гонар [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Ільліча Леніна]] (сапраўднае прозьвішча — ''Ульянаў'')<ref>https://citydog.io/post/9-ulic-pereimenovat/</ref>. Пачынаецца ад скрыжаваньня з [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|вуліцай Чырвонаармейскай]], перасякае вуліцы [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], праходзіць каля [[Плошча Аб’яднаных нацыяў (Менск)|плошчы Аб’яднаных нацыяў]], перасякае вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкую]], [[Вуліца Беларуская (Менск)|Беларускую]], [[Круглы завулак (Менск)|Круглы завулак]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] і заканчваецца на [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнай плошчы]]. Даўжыня — 1300 м. Нумарацыя дамоў — ад вуліцы [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскай]]. На Ульянаўскай вуліцы разьмешчаныя: [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі, будынкі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэту, 3-й гарадской клінічнай лякарні імя Я. У. Клумава і 6-й паліклінікі г. Менска. == Гісторыя == На пачатку XIX стагодзьдзя гэтая тэрыторыя знаходзілася за [[Земляны Вал|гарадскім земляным валам]]. Тут стаялі асобныя сядзібы і дамы, а ля сучаснага моста да вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкай]] цераз раку [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] працаваў вадзяны млын. На поўдзень разьмяшчалася працоўнае прадмесьце [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] з драўлянай забудовай і прадпрыемствамі. У [[1922]] годзе вуліцу перайменавалі ва Ульянаўскую. Сучасны напрамак вуліца атрымала ў [[1937]] годзе. Тады знеслі старыя драўляныя пабудовы ў раёне вакзала і праклалі трамвайную лінію. У склад вуліцы ўвайшоў участак былой Гарбарнай вуліцы (звязанай са скурным рамяством - ''гарбарствам''). Сучаснае архітэктурнае аблічча вуліца набыла ў пэрыяд аднаўленьня [[Менск]]у пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]]. У 1949–1953 гадах пры рэканструкцыі [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і цэнтральных магістраляў тут узвялі новыя капітальныя будынкі<ref>https://www.facebook.com/groups/minsk.interesting/posts/1087966676262065/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1927).jpg|Менск, прадмесьце Ляхаўка, былая гарбарня Суціна, 1927 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1931).jpg|Менск, Ляхаўка, гарбары за працай, гарбарня Суціна, 1931 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (13.08.1932).jpg|Менск, Ляхаўка, нацыялізаваная гарбарня Суціна, (13.08.1932) Miensk, Lachaŭskaja-Śvisłač. Менск, Ляхаўская-Сьвіслач (3.07.1941).jpg|Менск, Ляхаўская (Кастрычніцкая)-Гарбарная (Ульянаўская), узарваны мост цераз Сьвіслач, (3.07.1941) Miensk, Lachaŭka, Franciškanskaja-Harbarnaja. Менск, Ляхаўка, Францішканская-Гарбарная (1922-41).jpg|Скрыжаваньне былой Гарбарнай з Францішканскай (Леніна), 1922-41 гг. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Ulyanauskaya Street, Minsk.jpg|Пачатак вуліцы Ульянаўскай ад Чырвонаармейскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (13).jpg|Скрыжаваньне з Беларускай вуліцай Мінск. вул.Ульянаўская, 25 (01).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай, 25 Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (09).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (06).jpg|Стары драўляны будынак па Ульянаўскай Sviardlova street (Minsk) p11.jpg|Скрыжаваньне Ульянаўскай са Сьярдлова Трамвай № 2 Вул. Ульянаўская (05).jpg|Трамвай № 2 па Ульянаўскай Конференция "Нарочь-ГИС-2014" - panoramio (8).jpg|Канец вуліцы Ульянаўскай ля Прывакзальнае плошчы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] 9pjr3rn0fx33ijsy2xbsq8kkmdeccp3 0 304449 2698443 2698083 2026-11-02T15:38:57Z ~2026-58310-29 100997 2698443 wikitext text/x-wiki [[Файл:BumperCar.jpg|значак|Бамперныя машыны]] '''Бампер-кары''' або '''доджэмы''' — гэта агульная назва тыпу плоскага атракцыёна, які складаецца з некалькіх невялікіх электрычных машынак, якія сілкуюцца ад падлогі або столі і ўключаюцца і выключаюцца дыстанцыйна аператарам. qi44jp71k7xkf2wgj62a93njd5odud5 2698579 2698443 2026-11-03T08:20:31Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Бамперныя машыны]] у [[Бампэрныя машынкі]]: Памылка ў назове 2698443 wikitext text/x-wiki [[Файл:BumperCar.jpg|значак|Бамперныя машыны]] '''Бампер-кары''' або '''доджэмы''' — гэта агульная назва тыпу плоскага атракцыёна, які складаецца з некалькіх невялікіх электрычных машынак, якія сілкуюцца ад падлогі або столі і ўключаюцца і выключаюцца дыстанцыйна аператарам. qi44jp71k7xkf2wgj62a93njd5odud5 2698581 2698579 2026-11-03T08:23:52Z Dymitr 10914 артаграфія, стыль 2698581 wikitext text/x-wiki [[Файл:BumperCar.jpg|значак|Бампэрныя машынкі.]] '''Ба́мпэр-ка́ры''' ({{мова-en|bumper car}}) або '''до́джэмы''' ({{мова-en|dodgem|скарочана}}) — агульная назва тыпу [[атракцыён]]а, які ўяўляе сабою аўтадром зь некалькімі невялікімі электрычнымі самаходамі, якія сілкуюцца ад падлогі або столі і ўключаюцца і выключаюцца дыстанцыйна апэратарам. [[Катэгорыя:Атракцыёны]] 0uk1uvwjc1vv1dm93jezuvzrr13xu1f 0 304450 2698582 2698081 2026-11-03T08:30:11Z Dymitr 10914 пераробка 2698582 wikitext text/x-wiki [[Файл:Transperth Volgren CR228L bodied Volvo B7RLE.jpg|значак|[[Аўтобус]], распаўсюджаны від транспартнага сродку, які выкарыстоўваецца дзеля арганізацыі [[грамадзкі транспарт|грамадзкага транспарту]].]] '''Тра́нспартны сро́дак''' — тэхнічная прылада (машына) дзеля перамяшчэньня людзей і грузаў. У адрозьненьне ад грузападымальнай і пад’ёмна-транспартных прыладаў, транспартныя сродкі выкарыстоўваюць, як правіла, дзеля перавозкі на адносна далёкія адлегласьці. Транспартныя сродкі клясыфікуюцца паводле тыпу рухальнага мэханізму або спосабу руху на паверхні. [[Катэгорыя:Транспартныя сродкі| ]] eyzs5jk05n5ijxf944uaa1p8a5fimnp 0 304460 2698404 2698309 2026-11-02T13:35:33Z XHCKidx 11053 2698404 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Менску |назва = Фрунзэ |былыя назвы = Шпітальная |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Frunze street (Minsk) p16.jpg |подпіс = Менск, вуліца Фрунзэ |раён1 = Партызанскі |гістарычны раён = [[Стромкі Бераг]], [[Архірэйская Слабодка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Перамогі (станцыя мэтро)|Плошча Перамогі]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 26а, 39, 100 |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Špitalnaja }} '''Вуліца Фрунзэ''' (''гістарычна'' — '''Шпітальная''') — вуліца ў цэнтры [[Менск]]у, у [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім]] раёне. Пачынаецца ад [[Плошча Перамогі (Менск)|Плошчы Перамогі]], перасякае вуліцы [[Румянцава (Менск)|Румянцава]], [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковы]] і [[Завулак Бранявы (Менск)|Бранявы]] завулкі, скончваецца скрыжаваньнем з [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] вуліцай. Названа у гонар рэвалюцыянера, савецкага партыйнага дзеяча і першага начальніка народнай міліцыі Менску (утворанай пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]]) - [[Міхаіл Фрунзэ|Міхаіла Васільевіча Фрунзэ]]. На вуліцы разьмешчаны [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|парк імя Максіма Горкага]] і будынак [[Сьледчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Сьледчага камітэту Рэспублікі Беларусь]] (''Фрунзэ, 19'' - колішні [[Вайсковы шпіталь (Менск)|вайсковы шпіталь]]). == Гісторыя == Сваю назву ''Шпітальная'' вуліца атрымала ад комплексу будынкаў [[Вайсковы шпіталь (Менск)|вайсковага шпіталя]]. Для абслугоўваньня расейскіх войскаў, дыслакаваных у [[Менск]]у, у 1797 годзе адкрыўся першы ваенны шпіталь на 80 ложкаў. На той час ён лічыўся даволі буйным. Драўляныя будынкі, узведзеныя па праекце губернскага архітэктара Хведара Крамера, размяшчаліся за рысай места - на ўчастку ад правага берага [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] да сучаснай вуліцы [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]]<ref>https://medvestnik.by/dosug/gospital-naya-istoriya-naveyannaya-vremenem</ref>. У 1925 годзе вуліца перайменавана у гонар [[Міхаіл Фрунзэ|Міхаіла Васільевіча Фрунзэ]]<ref>https://planetabelarus.by/sights/zdanie-sledstvennogo-komiteta-belarusi/</ref>. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1836).jpg|Менск, праект вайсковага шпіталю, 1836 год Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1870).jpg|Менск, вайсковы шпіталь, 1870 год Miensk, Špitalnaja, Šulman. Менск, Шпітальная, Шульман (1897).jpg|Менск, вуліца Шпітальная, праект на пабудову драўлянага флігеля Н. Шульмана, 1897 год Miensk, Zacharaŭskaja-Špitalnaja, Niśnievič. Менск, Захараўская-Шпітальная, Нісьневіч (XX).jpg|Менск, рог вуліц Захараўскай і Шпітальнай. Дом Нісьневічаў, пачатак XX ст. Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (B. Hajdukievič, 1906).jpg|Менск, вуліца Шпітальная, плян спрэчнага зямельнага пляцу між Ф. Талкачом і Менскім Архірэйскім домам, 1906 год Miensk, Špitalnaja-Zacharaŭskaja. Менск, Шпітальная-Захараўская (1901-17).jpg|Менск, Шпітальная-Захараўская, 1901-17 гг. Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1909) (2).jpg|Менск, Шпітальная, Вайсковы шпіталь, 1909 год Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1910).jpg|Менск, Шпітальная, 1910 год Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (08.1920).jpg|Менск, вайсковы шпіталь, спалены палякамі, 08.1920 Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1924).jpg|Менск, вайсковы шпіталь, 1924 год Miensk, Zacharaŭskaja-Špitalnaja. Менск, Захараўская-Шпітальная (1941).jpg|Менск, вуліца Захараўская ля скрыжаваньня з Шпітальнай, 1941 год Miensk, Biełacarkoŭnaja-Špitalnaja. Менск, Белацаркоўная-Шпітальная (1943).jpg|Менск, рог вуліц Белацаркоўнай і Шпітальнай, 1943 год Miensk, Zacharaŭskaja-Špitalnaja. Менск, Захараўская-Шпітальная (1941-44).jpg|Менск, Захараўская-Шпітальная, 1941-44 гг. Miensk, Mieski Sad, Trek. Менск, Мескі Сад, Трэк (1.05.1943).jpg|Менск, [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Мескі Сад]] у бок вуліцы Шпітальнай. Трэк, удалечыні [[Вайсковы шпіталь (Менск)|Вайсковы шпіталь]], 1.05.1943 </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] if0y8yw1einpex2okuk7r261xmi0l27 0 304462 2698465 2698282 2026-11-02T19:01:38Z Ліцьвін 847 артаграфія 2698465 wikitext text/x-wiki {{славутасьць |Тып = Помнік архітэктуры |Назва = Вайсковы шпіталь |Выява = Frunze street (Minsk) p01.jpg |Подпіс выявы = Комплекс будынкаў вайсковага шпіталю у Менску |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[горад|Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Менск]] |Адрас = |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Клясыцызм]] |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XIX стагодзьдзе |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1836 |Канчатак будаўніцтва = 1840 |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = дзее |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Буды́нкі вайско́вага шпіталя́''' — збудаваньні першай паловы [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]] ў [[Менск]]у, помнікі архітэктуры [[клясыцызм]]у. Месьцяцца па [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|вуліцы Фрунзэ]], 19 (гістарычная назва вуліцы — ''Шпітальная''). == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1836).jpg|значак|Праект, 1836 г.]] Збудаваныя ў 1840 годзе, архітэктар — [[Казімер Хршчановіч]]. Першапачаткова ў комплекс уваходзілі лячэбны корпус, 2 [[Флігель|флігелі]] і гаспадарчыя пабудовы. Асаблівае значэньне будынак меў у часе [[Крымская вайна|Крымскай]] (1853—1856), [[Расейска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкай]] (1877—1878) і [[Першая сусьветная вайна|Першае сусьветнае войнаў]]. Пасьля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] тут размешчаныя казармы кавалерыйскага палка [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. У часе [[Другая сусьветная вайна|Другое сусьветнае вайны]] тут месьціўся нямецкі лязарэт. Пасьля вайны ў будынках разьмясьціўся штаб тылу [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай вайсковай акругі]] і ваенны суд<ref name="planieta"> {{cite web|url = https://planetabelarus.by/sights/zdanie-sledstvennogo-komiteta-belarusi/|title = Здание следственного комитета Беларуси|author = |authorlink = |date = |publisher = planetabelarus.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200109122000/https://planetabelarus.by/sights/zdanie-sledstvennogo-komiteta-belarusi/|archivedate = 9-1-2020|accessdate = 9-1-2020}}</ref>. У 2003 годзе будынак [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] перадалі [[Нацыянальны гістарычны музэй Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнаму гістарычнаму музею]], які паспеў на некалькі гадоў размясціць тут чатыры калекцыі з музейных фондаў, аднак у 2008 годзе пасля значнай рэстаўрацыі будынкі былі перададзеныя [[Сьледчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Сьледчаму камітэту]]<ref name="planieta"/>. == Архітэктура == Лячэбны корпус ёсьць трохпавярховым П-падобным у плане будынкам. Сымэтрычны паводле кампазыцыі галоўны [[фасад]] быў падзелены [[карніз]]ным поясам на 2 ярусы і завершаны [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]]. Рытм фасадаў стваралі прамавугольныя паўцыркульныя аконныя праёмы з простымі [[ліштва]]мі. Першапачатковая пляніроўка калідорная. Флігелі разьмешчаныя абапал лячэбнага корпуса. Двухпавярховыя прамавугольныя ў плане аб’ёмы. Галоўныя фасады завершаныя трохвугольнымі [[франтон]]амі. У 1940-я гады будынкі комплексу рэканструяваныя (архітэктар [[Валянцін Іванавіч Гусеў|Валянцін Гусеў]]). Галоўны фасад лячэбнага корпуса і бакавыя фасады флігеляў аформленыя калённымі [[порцік]]амі. Змененая планіроўка. З паўночнага ўсходу дабудаваны новы аб’ём. Бакавыя флігелі аб’яднаныя з цэнтральным корпусам двухпавярховымі ўстаўкамі. == Галерэя == <center><gallery caption="На старых здымках" widths="200" heights="200" perrow="4"> Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1870).jpg|1870-я Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1909) (2).jpg|Вуліца Шпітальная і вайсковы шпіталь. Пач. XX ст. Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1910).jpg|Пач. XX ст. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} m2dy0j9zyb0mhze6fhkwb3t5icd74il 2698466 2698465 2026-11-02T19:02:17Z Ліцьвін 847 артаграфія 2698466 wikitext text/x-wiki {{славутасьць |Тып = Помнік архітэктуры |Назва = Вайсковы шпіталь |Выява = Frunze street (Minsk) p01.jpg |Подпіс выявы = Комплекс будынкаў вайсковага шпіталю у Менску |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[горад|Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Менск]] |Адрас = |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Клясыцызм]] |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XIX стагодзьдзе |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1836 |Канчатак будаўніцтва = 1840 |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = дзее |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Буды́нкі вайско́вага шпіталя́''' — збудаваньні першай паловы [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]] ў [[Менск]]у, помнікі архітэктуры [[клясыцызм]]у. Месьцяцца па [[Вуліца Фрунзэ (Менск)|вуліцы Фрунзэ]], 19 (гістарычная назва вуліцы — ''Шпітальная''). == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1836).jpg|значак|Праект, 1836 г.]] Збудаваныя ў 1840 годзе, архітэктар — [[Казімер Хршчановіч]]. Першапачаткова ў комплекс уваходзілі лячэбны корпус, 2 [[Флігель|флігелі]] і гаспадарчыя пабудовы. Асаблівае значэньне будынак меў у часе [[Крымская вайна|Крымскай]] (1853—1856), [[Расейска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкай]] (1877—1878) і [[Першая сусьветная вайна|Першае сусьветнае войнаў]]. Пасьля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] тут размешчаныя казармы кавалерыйскага палка [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. У часе [[Другая сусьветная вайна|Другое сусьветнае вайны]] тут месьціўся нямецкі лязарэт. Пасьля вайны ў будынках разьмясьціўся штаб тылу [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай вайсковай акругі]] і ваенны суд<ref name="planieta"> {{cite web|url = https://planetabelarus.by/sights/zdanie-sledstvennogo-komiteta-belarusi/|title = Здание следственного комитета Беларуси|author = |authorlink = |date = |publisher = planetabelarus.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200109122000/https://planetabelarus.by/sights/zdanie-sledstvennogo-komiteta-belarusi/|archivedate = 9-1-2020|accessdate = 9-1-2020}}</ref>. У 2003 годзе будынак [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] перадалі [[Нацыянальны гістарычны музэй Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнаму гістарычнаму музэю]], які пасьпеў на некалькі гадоў разьмясьціць тут чатыры калекцыі з музэйных фондаў, аднак у 2008 годзе пасьля значнай рэстаўрацыі будынкі былі перададзеныя [[Сьледчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Сьледчаму камітэту]]<ref name="planieta"/>. == Архітэктура == Лячэбны корпус ёсьць трохпавярховым П-падобным у плане будынкам. Сымэтрычны паводле кампазыцыі галоўны [[фасад]] быў падзелены [[карніз]]ным поясам на 2 ярусы і завершаны [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]]. Рытм фасадаў стваралі прамавугольныя паўцыркульныя аконныя праёмы з простымі [[ліштва]]мі. Першапачатковая пляніроўка калідорная. Флігелі разьмешчаныя абапал лячэбнага корпуса. Двухпавярховыя прамавугольныя ў плане аб’ёмы. Галоўныя фасады завершаныя трохвугольнымі [[франтон]]амі. У 1940-я гады будынкі комплексу рэканструяваныя (архітэктар [[Валянцін Іванавіч Гусеў|Валянцін Гусеў]]). Галоўны фасад лячэбнага корпуса і бакавыя фасады флігеляў аформленыя калённымі [[порцік]]амі. Змененая планіроўка. З паўночнага ўсходу дабудаваны новы аб’ём. Бакавыя флігелі аб’яднаныя з цэнтральным корпусам двухпавярховымі ўстаўкамі. == Галерэя == <center><gallery caption="На старых здымках" widths="200" heights="200" perrow="4"> Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1870).jpg|1870-я Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1909) (2).jpg|Вуліца Шпітальная і вайсковы шпіталь. Пач. XX ст. Файл:Miensk, Špitalnaja. Менск, Шпітальная (1910).jpg|Пач. XX ст. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} hy7lsp06sabkynm8b8kya54wsl8ry3j 0 304468 2698392 2026-11-02T12:09:25Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Victor_Wembanyama?oldid=1383334056 2698392 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Вікто́р Вэмбаньяма́''' ({{мова-fr|Victor Wembanyama}}; {{Н}} 4 студзеня 2004 году) — францускі баскетбаліст, цэнтравы клюбу [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] «[[Сан-Антоніё Спэрз]]» і [[Мужчынская зборная Францыі па баскетболе|зборнай Францыі]]. Ён быў абраны пад агульным першым нумарам камандай «Спэрз» на [[драфт НБА 2023 году|драфце НБА 2023 году]] і ўважаецца адным з найлепшых маладых баскетбалістаў у гісторыі дзякуючы рэдкаму спалучэньню высокага росту, спрыту і майстэрства<ref>{{навіна|аўтар=Adi, Joseph|спасылка=https://www.cbssports.com/nba/news/ranking-the-20-best-nba-draft-prospects-since-lebron-victor-wembanyama-ad-zion-at-top-with-scoot-sliding-in/|загаловак=Ranking the 20 best NBA Draft prospects since LeBron: Victor Wembanyama, AD, Zion at top with Scoot sliding in|выдавец=CBS Sports|дата публікацыі=16.06.2023}}</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:Victor Wembanyama.jpg|значак|зьлева|Вэмбаньяма ў складзе АСВЭЛ у 2021 годзе.]] У сэзоне 2019—2020 гадоў Вэмбаньяма атрымаў свой першы прафэсійны досьвед у асноўнай камандзе «[[Нантэр-92 (баскетбольны клюб)|Нантэр-92]]» пад кіраўніцтвам галоўнага трэнэра [[Паскаль Данад’ё|Паскаля Данад’ё]]<ref>{{спасылка|аўтар=Jaquin, Alexandre|спасылка=https://rmcsport.bfmtv.com/basket/15-ans-2m18-des-mains-en-or-wembanyama-la-promesse-du-basket-francais_AV-201911200391.html|загаловак=15 ans, 2m18, des mains en or: Wembanyama, la promesse du basket français|выдавецтва=RMC Sport|дата публікацыі=20.11.2019|дата доступу=08.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20210304192958/https://rmcsport.bfmtv.com/basket/15-ans-2m18-des-mains-en-or-wembanyama-la-promesse-du-basket-francais_AV-201911200391.html|дата копіі=04.03.2021}}</ref>. У [[НБА 2020—2021 гадоў|сэзоне 2020—2021 гадоў]] гулец выступаў як за асноўную каманду клюбу, гэтак і за склад моладзевай дружыны. У кастрычніку ён зьявіўся ў вірусным відэа, дзе прадэманстраваў свае навычкі ў матчы фармату «два-на-два» супраць [[Рудзі Габэр]]а і [[Вэнсан Пуар’е|Вэнсана Пуар’е]]<ref>{{спасылка|аўтар=Faucha, Fernando|спасылка=https://as.com/baloncesto/2020/10/22/mas_baloncesto/1603354169_364517.html|загаловак=Victor Wembanyama, el gigante francés que tiene loca a la NBA|выдавецтва=Diario AS|дата публікацыі=22.10.2020|дата доступу=12.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230112022636/https://as.com/baloncesto/2020/10/22/mas_baloncesto/1603354169_364517.html|дата копіі=12.01.2023}}</ref>. 29 чэрвеня 2021 году Вэмбаньяма падпісаў трохгадовы кантракт з клюбу [[АСВЭЛ Вілярбан|АСВЭЛ]], які акрамя францускага чэмпіянату, таксама выступаў у [[Эўраліга|Эўралізе]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ldlcasvel.com/victor-wembanyama-a-choisi-ldlc-asvel/|загаловак=Victor Wembanyama chose LDLC ASVEL !!!|выдавецтва=ASVEL Basket|дата публікацыі=29.06.2021|дата доступу=05.07.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210629193718/https://ldlcasvel.com/victor-wembanyama-a-choisi-ldlc-asvel/|дата копіі=29.06.2021}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1223820/asvel-signs-mega-prospect-victor-wembanyama/|загаловак=ASVEL signs potential 2023 No. 1 pick Victor Wembanyama|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=29.06.2021|дата доступу=24.03.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230324165608/https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1223820/asvel-signs-mega-prospect-victor-wembanyama/|дата копіі=24.03.2023}}</ref>. На пачатку сэзону ён ня мог гуляць цягам месяца праз хваробу<ref>{{спасылка|аўтар=Rutard, Sacha|спасылка=https://www.basketeurope.com/livenews-fr/587546/victor-wembanyama-asvel-je-veux-etre-sur-a-chaque-fois-de-revenir-meilleur/|загаловак=Victor Wembanyama (ASVEL) : " Je veux être sûr, à chaque fois, de revenir meilleur "|выдавецтва=Basket Europe|дата публікацыі=11.02.2022|дата доступу=15.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230320143750/https://www.basketeurope.com/livenews-fr/587546/victor-wembanyama-asvel-je-veux-etre-sur-a-chaque-fois-de-revenir-meilleur/|дата копіі=20.03.2023}}</ref>. 1 кастрычніка баскетбаліст дэбютаваў у Эўралізе, зрабіўшы адзін блёк-шот за тры хвіліны гульні ў пераможным матчы супраць «[[Жальгірыс Коўна|Жальгірысу]]» (88:76)<ref>{{спасылка|аўтар=Askounis, Johnny|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1252252/asvel-beats-zalgiris-88-76-euroleague/|загаловак=Elie Okobo lights up Zalgiris, sends ASVEL to a convincing win|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=01.10.2021|дата доступу=14.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230114212815/https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1252252/asvel-beats-zalgiris-88-76-euroleague/|дата копіі=14.01.2023}}</ref>. Сэзон быў адзначаны вялікай колькасьцю траўмаў, але гэта не замінала гульцу выявіць свой талент. Вэмбаньяма другі год запар быў прызнаны найлепшым маладым гульцом францускай Про А лігі, у сярэднім зьбіраючы 9,4 пунктаў і робячы 5,1 падбораў за гульню ў чэмпіянаце<ref name="ohnona" >{{спасылка|аўтар=Ohnona, Yann|спасылка=https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Victor-wembanyama-va-quitter-l-asvel/1340917|загаловак=Victor Wembanyama va quitter l’Asvel|выдавецтва=L’Équipe|дата публікацыі=28.06.2022|дата доступу=15.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230628101031/https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Victor-wembanyama-va-quitter-l-asvel/1340917|дата копіі=28.06.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Philippe, Jeremy|спасылка=https://www.basketeurope.com/en/livenews-fr/595225/victor-wembanyama-named-best-young-player-in-betclic-elite-regular-season/|загаловак=Victor Wembanyama named best young player in Betclic Elite regular season|выдавецтва=Basket Europe|дата публікацыі=19.05.2022|дата доступу=15.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230115201153/https://www.basketeurope.com/en/livenews-fr/595225/victor-wembanyama-named-best-young-player-in-betclic-elite-regular-season/|дата копіі=15.01.2023}}</ref>. У Эўралізе ён у сярэднім зьбіраў 6,5 пунктаў і рабіў 3,8 падбораў за матч, а таксама заняў другое месца ў галасаваньні за ўзнагароду ўзыходзячай зоркі Эўралігі, саступіўшы толькі [[Рокас Якубайціс|Рокасу Якубайцісу]]<ref name="ohnona"/><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1344183/rokas-jokubaitis-named-rising-star-euroleague/|загаловак=Rokas Jokubaitis wins the Rising Star Trophy|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=11.05.2022|дата доступу=14.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230114212927/https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1344183/rokas-jokubaitis-named-rising-star-euroleague/|дата копіі=14.01.2023}}</ref>. У складзе АСВЭЛ ён стаў чэмпіёнам Францыі. 4 ліпеня 2022 году спартовец падпісаў двухгадовы кантракт з «[[Мэтрапалітан-92 Левалюа-Пэрэ|Мэтрапалітан-92]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.metropolitans92.com/fr/actualites/2022-07-04/victor-wembanya-signe-avec-les-metropolitans-92|загаловак=Victor Wembanya signe avec les Metropolitans 92 !|выдавецтва=Metropolitans 92|дата публікацыі=04.07.2022|дата доступу=27.11.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221231171231/https://www.metropolitans92.com/fr/actualites/2022-07-04/victor-wembanya-signe-avec-les-metropolitans-92|дата копіі=31.12.2022}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Zachari, Antigoni|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/proa/1365005/victor-wembanyama-joins-metropolitans-92-with-a-two-year-deal/|загаловак=Victor Wembanyama joins Metropolitans 92 with a two-year deal|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=04.07.2022|дата доступу=24.03.2023|копія=https://web.archive.org/web/20220704073215/https://www.eurohoops.net/en/proa/1365005/victor-wembanyama-joins-metropolitans-92-with-a-two-year-deal/|дата копіі=04.07.2022}}</ref>. 21 красавіка Вэмбаньяма выставіў сваю кандыдатуру на [[драфт НБА 2023 году]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/story/_/id/36255353/projected-top-pick-victor-wembanyama-submits-paperwork-nba-draft|загаловак=Projected top pick Victor Wembanyama officially declares for NBA draft|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=21.04.2023|дата доступу=21.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230628081333/https://www.espn.com/nba/story/_/id/36255353/projected-top-pick-victor-wembanyama-submits-paperwork-nba-draft|дата копіі=28.06.2023}}</ref>. А паводле вынікаў рэгулярнага сэзону Вэмбаньяма стаў наймаладзейшым гульцом у гісторыі, які атрымаў узнагароду найбольш каштоўнага гульца Про А. Таксама ён быў улучаны ў першую сымбалічную зборную лігі, а таксама атрымаў узнагароды як найлепшы абаронца, найлепшы бамбардзір, найлепшы малады гулец і найлепшы майстар блёк-шотаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/proa/1504432/victor-wembanyama-mvp-lnb-french-league-boulogne-levallois-metropolitans-92/|загаловак=Victor Wembanyama becomes the youngest LNB MVP ever|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=17.05.2023|дата доступу=21.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518122843/https://www.eurohoops.net/en/proa/1504432/victor-wembanyama-mvp-lnb-french-league-boulogne-levallois-metropolitans-92/|дата копіі=18.05.2023}}</ref>. [[Файл:Victor Wembanyama San Antonio Spurs 2025 NBA Cup (cropped).jpg|значак|зьлева|Баскетбаліст у 2025 годзе.]] 22 чэрвеня 2023 году Вэмбаньяма быў абраны «[[Сан-Антоніё Спэрз]]» пад першым агульным нумарам на драфце НБА 2023 году<ref>{{спасылка|аўтар=Mahoney, Brian|спасылка=https://www.nba.com/news/victor-wembanyama-is-the-no-1-pick-in-nba-draft|загаловак=Victor Wembanyama is the No. 1 pick in NBA Draft|выдавецтва=Associated Press|дата публікацыі=22.06.2023|дата доступу=22.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230630000843/https://www.nba.com/news/victor-wembanyama-is-the-no-1-pick-in-nba-draft|дата копіі=30.06.2023}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Ganguli, Tania; Nerkar, Santul|спасылка=https://www.nytimes.com/2023/06/22/sports/basketball/victor-wembanyama-spurs-nba-draft.html|загаловак=Victor Wembanyama Drafted No. 1 Overall by San Antonio Spurs|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=23.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230623001510/https://www.nytimes.com/2023/06/22/sports/basketball/victor-wembanyama-spurs-nba-draft.html|дата копіі=23.06.2023}}</ref><ref name=":2" >{{спасылка|спасылка=https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Victor-wembanyama-selectionne-par-les-san-antonio-spurs-avec-le-1er-choix-de-la-draft-nba/1404363|загаловак=Victor Wembanyama sélectionné par les San Antonio Spurs avec le 1er choix de la draft NBA|выдавецтва=L’Équipe|дата публікацыі=22.06.2023|дата доступу=23.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230703123647/https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Victor-wembanyama-selectionne-par-les-san-antonio-spurs-avec-le-1er-choix-de-la-draft-nba/1404363|дата копіі=03.07.2023}}</ref>. Ён стаў першым францускім баскетбалістам, якога абралі пад першым нумарам драфту<ref name=":2" /><ref name=":3" >{{спасылка|аўтар=Fumagalli, Davide|спасылка=https://www.eurosport.it/basket/nba/2022-2023/wembanyama-n.1-del-draft-2023-per-gli-spurs-charlotte-alla-2-preferisce-miller-a-henderson.-le-30-sc_sto9670037/story.shtml|загаловак=Wembanyama n.1 del Draft 2023 per gli Spurs, Charlotte alla 2 preferisce Miller a Henderson. Le 30 scelte del primo giro|выдавецтва=Eurosport|дата публікацыі=23.06.2023|дата доступу=23.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230713174203/https://www.eurosport.it/basket/nba/2022-2023/wembanyama-n.1-del-draft-2023-per-gli-spurs-charlotte-alla-2-preferisce-miller-a-henderson.-le-30-sc_sto9670037/story.shtml|дата копіі=13.07.2023}}</ref>, і толькі другім эўрапейцам у гісторыі, якому гэта ўдалося, пасьля [[Андрэа Барньяні]] ў 2006 годзе<ref name=":3" />. 25 кастрычніка баскетбаліт дэбютаваў у рэгулярным сэзоне, набраўшы 15 пунктаў, зрабіўшы 5 падбораў, 2 перадачы і 2 блёк-шоты ў матчы супраць «[[Далас Мавэрыкс]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Villas, Rexwell|спасылка=https://clutchpoints.com/mavs-news-luka-doncic-f-bomb-dereck-lively-epic-debut-spurs|загаловак='F**king amazing': Luka Doncic F-bomb slips after Dereck Lively II’s epic Mavs debut vs. Spurs|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=25.10.2023|дата доступу=25.10.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231026142938/https://clutchpoints.com/mavs-news-luka-doncic-f-bomb-dereck-lively-epic-debut-spurs|дата копіі=26.10.2023}}</ref>. 13 сьнежня ён паклаў на свой рахунак 30 пунктаў, 12 падбораў і 6 блёк-шотаў у матчы супраць «[[Лос-Анджэлес Лэйкерз]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Guzman, Matt|спасылка=https://www.si.com/nba/spurs/news/san-antonio-spurs-vs-los-angeles-lakers-anthony-davis-dominates-final-score-recap|загаловак=Anthony Davis, Victor Wembanyama Duke It Out As Los Angeles Lakers Survive San Antonio Spurs’ Late Comeback Bid|выданьне=Sports Illustrated|год=13.12.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231214040855/https://www.si.com/nba/spurs/news/san-antonio-spurs-vs-los-angeles-lakers-anthony-davis-dominates-final-score-recap|дата копіі=14.12.2023}}</ref>. 10 студзеня 2024 году ён аформіў свой першы трыпл-дабл у кар’еры ў матчы з «[[Дэтройт Пістанз]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/spurs-news-victor-wembanyama-avoids-giannis-antetokounmpo-like-drama-after-historic-triple-double|загаловак=Spurs’ Victor Wembanyama avoids Giannis-like drama after historic triple-double|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=10.01.2024|дата доступу=11.01.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240111103641/https://clutchpoints.com/spurs-news-victor-wembanyama-avoids-giannis-antetokounmpo-like-drama-after-historic-triple-double|дата копіі=11.01.2024}}</ref>. 29 сакавіка ён усталяваў на той момант асабісты рэкорд выніковасьці, назьбіраўшы 40 пунктаў, а таксама зрабіўшы 20 падбораў і 7 асыстаў у пераможным матчы супраць «[[Нью-Ёрк Нікс]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Barnes, Randall|спасылка=https://clutchpoints.com/spurs-news-victor-wembanyama-jalen-brunsons-insane-101-combined-points-has-fans-in-disbelief|загаловак=Victor Wembanyama, Jalen Brunson’s insane 101 combined points has fans in disbelief|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=29.03.2024|дата доступу=29.03.2024}}</ref>. Паводле вынікаў сэзону Вэмбаньяма быў улучаны ў першую зборную ўсіх абаронцаў НБА, стаўшы першым пачаткоўцам і наймаладзейшым гульцом у гісторыі лігі, які здолеў гэтага дасягнуць<ref>{{спасылка|аўтар=Ledesma, Hector|спасылка=https://clutchpoints.com/spurs-news-victor-wembanyama-extends-san-antonios-all-defensive-team-dominance-historic-honor|загаловак=Victor Wembanyama extends Spurs’ All-Defensive Team dominance with historic honor|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=21.05.2024|дата доступу=22.05.2024}}</ref>. 13 лістапада 2024 году Вэмбаньяма ўсталяваў новы рэкорд сваёй кар’еры, назьбіраўшы 50 пунктаў, у тым ліку рэкордныя для сябе восем трапных трохпунктавых кідкоў, у перамозе над «[[Вашынгтон Ўізардс]]» зь лікам 139:130. 30 студзеня 2025 году ён быў абраны ў якасьці запаснога гульца на Матч усіх зорак НБА 2025 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2025-nba-all-star-game-reserves|загаловак=Victor Wembanyama, Jaylen Brown highlight 2025 All-Star Game reserves|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=30.01.2025|дата доступу=02.02.2025}}</ref>. 12 лістапада француз зрабіў свой чацьверты трыпл-дабл у кар’еры, набраўшы 31 пункт, зрабіўшы 14 падбораў і 10 асыстаў, што не ўратавала тэхасцаў ад паразы ад «[[Голдэн Стэйт Ўорыярз]]» зь лікам 120:125. У веку 22 гадоў і 88 дзён ён стаў наймаладзейшым гульцом, які згуляў два матчы запар з паказьнікамі ня меньшымі за 40 пунктаў і 15 падбораў, а таксама адзіным гульцом за апошнія 50 гадоў, які ў двух сустрэчах запар зьбіраў як мінімум 40 пунктаў, рабіў 15 падбораў і 3 блёк-шоты. Паводле вынікаў сэзону 2025—2026 гадоў Вэмбаньяма быў прызнаны найлепшым абаронцам НБА. Ён стаў наймаладзейшым у гісторыі ўладальнікам гэтай узнагароды і першым гульцом у гісторыі лігі, які атрымаў яе аднагалосна<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/kia-nba-defensive-player-of-the-year-award-2025-26|загаловак=Spurs’ Victor Wembanyama named 2025-26 Kia NBA Defensive Player of the Year|выдавецтва=Tim Reynolds|дата доступу=20.04.2026}}</ref>. З клюбам ён дакрочыў да фіналу, але там прадстаўнікі Сан-Антоніё саступілі ў сэрыі «Нью-Ёрк Нікс». === Міжнародная === [[Файл:Victor Wembanyama, July 2024.jpg|значак|У складзе зборнай Францыі ў 2024 годзе.]] Вэмбаньяма быў улучаны ў папярэдні склад з 17 гульцоў нацыянальнай [[Мужчынская зборная Францыі па баскетболе|зборнай Францыі]] на [[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2022 году|Эўрабаскет-2022]], але прыкладна за месяц да пачатку турніру быў вымушаны адмовіцца ад удзелу праз траўму, атрыманую напрыканцы сэзону 2021—2022 гадоў<ref>{{спасылка|аўтар=Taylor, Cody|спасылка=https://therookiewire.usatoday.com/2022/07/30/france-victor-wembanyama-eurobasket-2022-injury/|загаловак=France’s Victor Wembanyama ruled out of EuroBasket 2022 due to injury|выдавецтва=The Rookie Wire|дата публікацыі=30.07.2022|дата доступу=15.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20220730203731/https://therookiewire.usatoday.com/2022/07/30/france-victor-wembanyama-eurobasket-2022-injury/|дата копіі=30.07.2022}}</ref>. У сваім дэбютным матчы за дарослую зборную, які адбыўся 11 лістапада 2022 году, ён назьбіраў 20 пунктаў і зрабіў 9 падбораў у пераможным матчы над [[Мужчынская зборная Летувы па баскетболе|зборнай Летувы]] зь лікам 90:65<ref>{{спасылка|спасылка=https://basketnews.com/news-180757-victor-wembanyama-debut-20-point-near-double-double-against-lithuania.html|загаловак=Victor Wembanyama debut: 20-point near double-double against Lithuania|выдавецтва=Basketnews|дата публікацыі=11.11.2022|дата доступу=15.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230226164549/https://basketnews.com/news-180757-victor-wembanyama-debut-20-point-near-double-double-against-lithuania.html|дата копіі=26.02.2023}}</ref>. Вэмбаньяма быў далучаны да складу зборнай на хатнія для Францыі [[летнія Алімпійскія гульні 2024 году]], якія ладзіліся ў ягоным родным [[Парыж]]ы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.lequipe.fr/Jo-2024-paris/Basket/Actualites/Victor-wembanyama-sur-les-jo-de-paris-la-medaille-d-or-est-tres-atteignable/1456044|загаловак=Victor Wembanyama, sur les JO de Paris: «La médaille d’or est très atteignable»|дата публікацыі=21.03.2024}}</ref>. Ён дапамог французам другі раз запар прабіцца ў фінал, пасьля перамог над [[Мужчынская зборная Канады па баскетболе|зборнай Канады]] ў чвэрцьфінале і [[Мужчынская зборная Нямеччыны па баскетболе|зборнай Нямеччыны]] ў паўфінале. У фінале іх супернікам сталі баскетбалісты [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]. У фінальным матчы Вэмбаньяма стаў самым выніковым гульцом сваёй каманды, набраўшы 26 пунктаў, аднак у заключнай чвэрці зборная ЗША здолела адарвацца ў ліку, і Францыя была вымушана задаволіцца срэбнымі мэдалямі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fiba.basketball/en/events/mens-olympic-basketball-tournament-paris-2024/news/its-stephs-world-currys-hot-shooting-gets-usa-another-gold|загаловак=It’s Steph’s world: Curry’s hot shooting gets USA another gold|выдавецтва=www.fiba.basketball|дата публікацыі=10.08.2024|дата доступу=11.08.2024}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вэмбаньяма, Віктор}} [[Катэгорыя:Францускія баскетбалісты]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]] f1yok1b4na8p9rsegi8bdgd6q9qplww 14 304469 2698399 2026-11-02T13:16:03Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698399 wikitext text/x-wiki ''У гэтую катэгорыю заносяцца баскетбалісты, якія выступаюць цяпер або выступалі ў мінулым за [[Нантэр-92 (баскетбольны клюб)|БК «Нантэр-92»]]'' [[Катэгорыя:Нантэр-92 (баскетбольны клюб)]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў Францыі|Нантэр-92]] 60huwpuq5viksjlsnkuupjl4zlce5g0 14 304470 2698400 2026-11-02T13:17:25Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698400 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў|Францыя]] [[Катэгорыя:Францускі баскетбол]] j9qm08lfrkwe1i92ekcp7ea5wgndnrf 14 304471 2698401 2026-11-02T13:19:25Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698401 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Віды спорту ў Францыі|Баскетбол]] [[Катэгорыя:Эўрапейскі баскетбол паводле краінаў]] b5kpa5gkppirlcir485hz1mg7e9ndq3 14 304472 2698402 2026-11-02T13:21:56Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698402 wikitext text/x-wiki ''У гэтую катэгорыю заносяцца баскетбалісты, якія выступаюць цяпер або выступалі ў мінулым за [[АСВЭЛ Вілярбан|БК АСВЭЛ Вілярбан]]'' [[Катэгорыя:АСВЭЛ Вілярбан]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў Францыі|АСВЭЛ]] ryvlxctwtf99i4ru27hewfu5pskqme9 14 304473 2698403 2026-11-02T13:24:38Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698403 wikitext text/x-wiki ''У гэтую катэгорыю заносяцца баскетбалісты, якія выступаюць цяпер або выступалі ў мінулым за [[Мэтрапалітан-92 Левалюа-Пэрэ|БК «Мэтрапалітан-92» Левалюа-Пэрэ]]'' [[Катэгорыя:Мэтрапалітан-92 Левалюа-Пэрэ]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў Францыі|Мэтрапалітан-92]] a8z5anr3hly7h79yub53tn6c9jm2lby 0 304474 2698407 2026-11-02T13:52:33Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Jalen_Brunson?oldid=1382317101 2698407 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Джэ́йлен Бра́нсан''' ({{мова-en|Jalen Brunson}}; {{Н}} 31 жніўня 1996 году) — амэрыканскі баскетбаліст, гульнёвы абаронца клюбу НБА «[[Нью-Ёрк Нікс]]» і [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]. Сын былога гульца НБА [[Рык Брансан|Рыка Брансана]]. == Кар’ера == === Клюбная === 21 чэрвеня 2018 году «[[Далас Мавэрыкс]]» абраў Брансана пад 33-м агульным нумарам на [[драфт НБА|драфце НБА]]. Ён стаў чацьвертым і апошнім прадстаўніком унівэрсытэту Віланова, абраным на [[драфт НБА 2018 году|драфце 2018 году]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://philadelphia.cbslocal.com/2018/06/21/nba-draft-villanovas-donte-divincenzo-mikal-bridges-selected-in-top-20/|загаловак=2018 NBA DRAFT: Villanova’s Mikal Bridges, Donte DiVincenzo, Omari Spellman, Jalen Brunson Get Picked|выдавецтва=CBS Philly|дата публікацыі=06.2018|дата доступу=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180622081431/https://philadelphia.cbslocal.com/2018/06/21/nba-draft-villanovas-donte-divincenzo-mikal-bridges-selected-in-top-20/|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mavs.com/mavericks-select-guard-jalen-brunson-with-33rd-overall-pick/|загаловак=Mavericks select guard Jalen Brunson with 33rd overall pick|выдавецтва=mavs.com|дата публікацыі=06.2018|дата доступу=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180623141208/https://www.mavs.com/mavericks-select-guard-jalen-brunson-with-33rd-overall-pick/|дата копіі=06.2018}}</ref>. Дэбютаваў у лізе 17 кастрычніка 2018 году, набраўшы 3 пункты, зрабіўшы падбор і перадачу ў матчы, які скончыўся паразай ад «[[Фінікс Санз]]» зь лікам 100:121<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/boxscore?gameId=401070216|загаловак=Booker's late onslaught lifts Suns past Mavs 121–100|выдавецтва=National Basketball Association|дата публікацыі=10.2018|дата доступу=10.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181018025058/http://www.espn.com/nba/boxscore?gameId=401070216|дата копіі=10.2018}}</ref>. Выйшаўшы ў стартавым складзе замест [[Лука Дончыч|Лукі Дончыча]] 22 лютага, Брансан назьбіраў на той момант рэкордныя для сябе 22 пункты ў матчы супраць «[[Дэнвэр Нагетс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071553|загаловак=Jokic helps Nuggets beat Mavs as Dončić sits with sore ankle|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.2019|дата доступу=02.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190227032814/http://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071553|дата копіі=02.2019}}</ref>. 12 сакавіка 2019 году ён палепшыў свой асабісты рэкорд, назьбіраўшы 34 пункты, а таксама зрабіўшы 5 падбораў, 4 асысты і перахоп у матчы супраць «[[Сан-Антоніё Спэрз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071684|загаловак=DeRozan, Aldridge lead Spurs past Mavericks 112–105|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2019|дата доступу=03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210513235048/https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071684|дата копіі=05.2021}}</ref>. У [[НБА 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] Брансан стаў гульцом стартавага складу і зноў завяршыў сэзон з найлепшымі ў кар’еры паказьнікамі паводле колькасьці пунктаў, падбораў і асыстаў. [[Файл:Jalen Brunson - 52977333593 (wide crop).jpg|значак|зьлева|Праход Брансана зь мячом.]] 2 чэрвеня 2022 году бацька Брансана быў прызначаны асыстэнтам галоўнага трэнэра «[[Нью-Ёрк Нікс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sny.tv/articles/knicks-rick-brunson-assistant-coach-hire|загаловак=Knicks finalizing Rick Brunson hire as assistant coach|выдавецтва=SportsNet New York|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220702060635/https://www.sny.tv/articles/knicks-rick-brunson-assistant-coach-hire|дата копіі=07.2022}}</ref>. 12 ліпеня гулец далучыўся да каманды, падпісаўшы зь «Нікс» чатырохгадовы кантракт на 104 мільёны даляраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/knicks/news/knicks-sign-jalen-brunson|загаловак=Knicks Sign Jalen Brunson|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=07.2022|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221108054128/https://www.nba.com/knicks/news/knicks-sign-jalen-brunson|дата копіі=11.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com.au/nba/story/_/id/34174978/sources-dallas-mavericks-informed-jalen-brunson-intends-sign-new-york-knicks|загаловак=Agents: New York Knicks, Jalen Brunson agree to 4-year, $104M deal|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=07.2022|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221108051952/https://www.espn.com.au/nba/story/_/id/34174978/sources-dallas-mavericks-informed-jalen-brunson-intends-sign-new-york-knicks|дата копіі=11.2022}}</ref>. 4 студзеня 2023 году ён назьбіраў 38 пунктаў, зрабіў 7 падбораў і 6 перадачаў у пераможным матчы над «Сан-Антоніё Спэрз» зь лікам 117:114<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-receives-lofty-gregg-popovich-praise-following-career-high-38-point-game-vs-spurs|загаловак=Knicks guard Jalen Brunson receives lofty Gregg Popovich praise following career-high 38-point game vs. Spurs|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2023|дата доступу=01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230117042143/https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-receives-lofty-gregg-popovich-praise-following-career-high-38-point-game-vs-spurs|дата копіі=01.2023}}</ref>. Празь пяць дзён гулец усталяваў на той момант новы асабісты рэкорд, назьбіраўшы 44 пункты ў паразе ад «[[Мілўокі Бакс]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-sounds-off-on-terrible-4th-quarter-amid-career-high-44-point-night-in-loss-vs-bucks|загаловак=Jalen Brunson sounds off on 'terrible' 4th quarter amid career-high 44-point night in Knicks' loss vs. Bucks|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2023|дата доступу=01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230116102606/https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-sounds-off-on-terrible-4th-quarter-amid-career-high-44-point-night-in-loss-vs-bucks|дата копіі=01.2023}}</ref>. 15 сьнежня 2023 году ён набраў рэкордныя на той час 50 пунктаў, рэалізаваўшы 17 з 23 кідкоў, у тым ліку ўсе дзевяць за тры пункты, а таксама запісаў на свой рахунак 9 асыстаў, 6 падбораў і 5 перахопаў у валявой перамозе над «Фінікс Санз»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401584961|загаловак=Brunson scores career-high 50, hits all nine of his 3-point shots as Knicks top Suns 139–122|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=12.2023|дата доступу=12.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231216175002/https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401584961|дата копіі=12.2023}}</ref>. Брансан стаў дзявятым гульцом у гісторыі клюбу, які назьбіраў 50 пунктаў у адным матчы. 1 лютага 2024 году ён упершыню ў сваёй кар’еры быў абраны запасным гульцом на Матч усіх зорак НБА 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/knicks-jalen-brunson-pours-in-30-in-tuesdays-win/|загаловак=Knicks' Jalen Brunson: Pours in 30 in Tuesday’s win|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=01.2024|дата доступу=01.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240126234411/https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/knicks-jalen-brunson-pours-in-30-in-tuesdays-win/|дата копіі=01.2024}}</ref>. 29 сакавіка ён усталяваў новы рэкорд кар’еры, набраўшы 61 пункт у паразе ад «Сан-Антоніё Спэрз» зь лікам 126:130 пасьля дадатковага часу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401585603|загаловак=Brunson becomes fourth Knicks player with consecutive 40-point games, leads New York past Kings|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2024|дата доступу=03.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240318021000/https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401585603|дата копіі=03.2024}}</ref>. 12 ліпеня 2024 году, роўна праз два гады пасьля падпісаньня кантракту зь «Нью-Ёрк Нікс», Брансан падпісаў новае чатырохгадовае падаўжэньне кантракту на 156,5 мільёнаў даляраў, разьлічанае да канца [[НБА 2028—2029 гадоў|сэзону 2028—2029 гадоў]]. 19 студзеня 2026 году Брансан трэці раз запар быў абраны на [[Матч усіх зорак НБА]], а таксама другі год запар трапіў у стартавы склад<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2026-all-star-starters|загаловак=Luka Dončić, Giannis Antetokounmpo lead 2026 All-Star starters|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. 30 студзеня ён набраў 26 пунктаў у пераможным матчы супраць «[[Портлэнд Трэйл Блэйзэрз]]» зь лікам 127:97 і дасягнуў адзнакі ў 10 тысячаў пунктаў за кар’еру<ref>{{спасылка|аўтар=Pereira, Richard|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-eclipses-10000-career-points-free-throw-blazers|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson eclipses 10,000 career points with effortless free throw vs. Blazers|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Hanslin, Tom|спасылка=https://sny.tv/articles/knicks-trail-blazers-takeaways-1-30-26|загаловак=Knicks extend win streak to five with 127–97 beatdown of Trail Blazers|выдавецтва=SNY|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. Баскетбаліст згуляў важную ролю ў плэй-оф 2026 году і асабліва фіналу НБА. У пятым матчы фінальнай сэрыі Брансан набраў 45 пунктаў і прывёў «Нікс» да перамогі 94:90 над «Сан-Антоніё Спэрз», што дазволіла нью-ёркцам перамагчы ў сэрыі 4–1 і заваяваць свой першы чэмпіёнскі тытул НБА за 53 гады. За пяць матчаў фіналу ён у сярэднім зьбіраў 32,6 пунктаў, рабіў 4,2 падборы, 4,6 перадачы і 2,0 перахопаў за гульню, рэалізуючы 42,1% кідкоў з гульні і 38,9% трохпунктавых кідкоў. Паводле вынікаў сэрыі ён быў прызнаны найбольш каштоўным гульцом фіналу НБА. Ягоныя 45 пунктаў сталі новым рэкордам франшызы для матчаў фіналу НБА і найлепшым вынікам любой гульні гэтай сэрыі. Брансан таксама далучыўся да [[Майкл Джордан|Майкла Джордана]] як адзін з двух гульнёвых абаронцаў у гісторыі лігі, якія набралі ня менш за 45 пунктаў у матчы, што прынесла камандзе чэмпіёнства<ref>{{спасылка|аўтар=Brown, Malik|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-wins-nba-finals-mvp-after-45-point-game-5-masterpiece|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson wins NBA Finals MVP after 45-point Game 5 masterpiece|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/jalen-brunson-wins-bill-russell-trophy-as-2026-nba-finals-mvp|загаловак=Jalen Brunson wins Bill Russell trophy as 2026 NBA Finals MVP|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Villas, Rexwell|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-michael-jordan-nba-finals-history-dominant-closeout-game-5|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson joins Michael Jordan in NBA Finals history with dominant closeout Game 5|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Magsino, Cholo Martin|спасылка=https://sportingnews.com/ca/nba/new-york-knicks/news/jalen-brunson-matches-michael-jordan-45-point-title-clincher/8916c822277e14f16b0a45cf|загаловак=Jalen Brunson matches Michael Jordan with 45-point performance in championship clincher|выдавецтва=The Sporting News|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref>. Набраўшы 45 з 94 пунктаў сваёй каманды, Брансан забясьпечыў 47,9% усіх пунктаў «Нікс» у вырашальным чэмпіёнскім матчы. === Міжнародная === Паводле паведамленьня Марка Стэйна ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] ад 4 чэрвеня 2023 году, на якое спасылалася [[CBS Sports]], Брансан стаў адным зь першых гульцоў, якія пацьвердзілі свой удзел у [[Чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2023 году|чэмпіянаце сьвету 2023 году]] ў складзе [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.twitter.com/TheSteinLine/status/1665483895242981377|загаловак=TheSteinLine status update|выдавецтва=Twitter|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231122134907/https://twitter.com/TheSteinLine/status/1665483895242981377|дата копіі=11.2023}}</ref> <ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/nba/news/usa-basketball-roster-for-2023-fiba-world-cup-mikal-bridges-jalen-brunson-more-among-reported-commitments/|загаловак=USA basketball roster for 2023 FIBA World Cup: Mikal Bridges, Jalen Brunson, more among reported commitments|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240110071939/https://www.cbssports.com/nba/news/usa-basketball-roster-for-2023-fiba-world-cup-mikal-bridges-jalen-brunson-more-among-reported-commitments/|дата копіі=01.2024}}</ref>. Канчатковы склад быў сфармаваны да 3 ліпеня<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.marca.com/en/basketball/2023/07/03/64a2cd10ca4741e1368b45a8.html|загаловак=United States to play the 2023 FIBA World Cup using a 'Dream Team' without superstars|выдавецтва=Marca|дата публікацыі=07.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231120221953/https://www.marca.com/en/basketball/2023/07/03/64a2cd10ca4741e1368b45a8.html|дата копіі=11.2023}}</ref> і складаўся з адносна маладасьведчаных гульцоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/usa-basketball-roster-2023-fiba-world-cup|загаловак=USA Basketball taking inexperienced roster to 2023 FIBA World Cup|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=08.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240114000522/https://www.nba.com/news/usa-basketball-roster-2023-fiba-world-cup|дата копіі=01.2024}}</ref>. Зборная заняла чацьвертае месца на турніры, але гэтага выніку хапіла, каб атрымаць месца на [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]], паколькі каманда ўвайшла ў лік дзьвюх найлепшых зборных амэрыканскага кантынэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/olympics/basketball/story/_/id/38151337/fiba-world-cup-2023-schedule-news-team-usa-roster|загаловак=FIBA World Cup 2023: Schedule, news, Team USA roster|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=09.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231120221426/https://www.espn.com/olympics/basketball/story/_/id/38151337/fiba-world-cup-2023-schedule-news-team-usa-roster|дата копіі=11.2023}}</ref>. Тым ня менш, гулец удзел у той Алімпіядзе ня браў. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{Самыя каштоўныя гульцы фіналаў НБА}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Брансан, Джэйлен}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты ЗША]] isd2bri0uzhj4nni3v5qgxh3sz96loo 2698410 2698407 2026-11-02T13:56:54Z Dymitr 10914 /* Клюбная */ [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] 2698410 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Джэ́йлен Бра́нсан''' ({{мова-en|Jalen Brunson}}; {{Н}} 31 жніўня 1996 году) — амэрыканскі баскетбаліст, гульнёвы абаронца клюбу НБА «[[Нью-Ёрк Нікс]]» і [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]. Сын былога гульца НБА [[Рык Брансан|Рыка Брансана]]. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:Cleveland Cavaliers vs. Dallas Mavericks (51176485323) (cropped).jpg|значак|зьлева|Брансан (у белым) у складзе «[[Далас Мавэрыкс]]».]] 21 чэрвеня 2018 году «[[Далас Мавэрыкс]]» абраў Брансана пад 33-м агульным нумарам на [[драфт НБА|драфце НБА]]. Ён стаў чацьвертым і апошнім прадстаўніком унівэрсытэту Віланова, абраным на [[драфт НБА 2018 году|драфце 2018 году]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://philadelphia.cbslocal.com/2018/06/21/nba-draft-villanovas-donte-divincenzo-mikal-bridges-selected-in-top-20/|загаловак=2018 NBA DRAFT: Villanova’s Mikal Bridges, Donte DiVincenzo, Omari Spellman, Jalen Brunson Get Picked|выдавецтва=CBS Philly|дата публікацыі=06.2018|дата доступу=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180622081431/https://philadelphia.cbslocal.com/2018/06/21/nba-draft-villanovas-donte-divincenzo-mikal-bridges-selected-in-top-20/|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mavs.com/mavericks-select-guard-jalen-brunson-with-33rd-overall-pick/|загаловак=Mavericks select guard Jalen Brunson with 33rd overall pick|выдавецтва=mavs.com|дата публікацыі=06.2018|дата доступу=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180623141208/https://www.mavs.com/mavericks-select-guard-jalen-brunson-with-33rd-overall-pick/|дата копіі=06.2018}}</ref>. Дэбютаваў у лізе 17 кастрычніка 2018 году, набраўшы 3 пункты, зрабіўшы падбор і перадачу ў матчы, які скончыўся паразай ад «[[Фінікс Санз]]» зь лікам 100:121<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/boxscore?gameId=401070216|загаловак=Booker's late onslaught lifts Suns past Mavs 121–100|выдавецтва=National Basketball Association|дата публікацыі=10.2018|дата доступу=10.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181018025058/http://www.espn.com/nba/boxscore?gameId=401070216|дата копіі=10.2018}}</ref>. Выйшаўшы ў стартавым складзе замест [[Лука Дончыч|Лукі Дончыча]] 22 лютага, Брансан назьбіраў на той момант рэкордныя для сябе 22 пункты ў матчы супраць «[[Дэнвэр Нагетс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071553|загаловак=Jokic helps Nuggets beat Mavs as Dončić sits with sore ankle|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.2019|дата доступу=02.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190227032814/http://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071553|дата копіі=02.2019}}</ref>. 12 сакавіка 2019 году ён палепшыў свой асабісты рэкорд, назьбіраўшы 34 пункты, а таксама зрабіўшы 5 падбораў, 4 асысты і перахоп у матчы супраць «[[Сан-Антоніё Спэрз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071684|загаловак=DeRozan, Aldridge lead Spurs past Mavericks 112–105|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2019|дата доступу=03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210513235048/https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071684|дата копіі=05.2021}}</ref>. У [[НБА 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] Брансан стаў гульцом стартавага складу і зноў завяршыў сэзон з найлепшымі ў кар’еры паказьнікамі паводле колькасьці пунктаў, падбораў і асыстаў. 2 чэрвеня 2022 году бацька Брансана быў прызначаны асыстэнтам галоўнага трэнэра «[[Нью-Ёрк Нікс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sny.tv/articles/knicks-rick-brunson-assistant-coach-hire|загаловак=Knicks finalizing Rick Brunson hire as assistant coach|выдавецтва=SportsNet New York|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220702060635/https://www.sny.tv/articles/knicks-rick-brunson-assistant-coach-hire|дата копіі=07.2022}}</ref>. 12 ліпеня гулец далучыўся да каманды, падпісаўшы зь «Нікс» чатырохгадовы кантракт на 104 мільёны даляраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/knicks/news/knicks-sign-jalen-brunson|загаловак=Knicks Sign Jalen Brunson|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=07.2022|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221108054128/https://www.nba.com/knicks/news/knicks-sign-jalen-brunson|дата копіі=11.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com.au/nba/story/_/id/34174978/sources-dallas-mavericks-informed-jalen-brunson-intends-sign-new-york-knicks|загаловак=Agents: New York Knicks, Jalen Brunson agree to 4-year, $104M deal|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=07.2022|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221108051952/https://www.espn.com.au/nba/story/_/id/34174978/sources-dallas-mavericks-informed-jalen-brunson-intends-sign-new-york-knicks|дата копіі=11.2022}}</ref>. 4 студзеня 2023 году ён назьбіраў 38 пунктаў, зрабіў 7 падбораў і 6 перадачаў у пераможным матчы над «Сан-Антоніё Спэрз» зь лікам 117:114<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-receives-lofty-gregg-popovich-praise-following-career-high-38-point-game-vs-spurs|загаловак=Knicks guard Jalen Brunson receives lofty Gregg Popovich praise following career-high 38-point game vs. Spurs|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2023|дата доступу=01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230117042143/https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-receives-lofty-gregg-popovich-praise-following-career-high-38-point-game-vs-spurs|дата копіі=01.2023}}</ref>. Празь пяць дзён гулец усталяваў на той момант новы асабісты рэкорд, назьбіраўшы 44 пункты ў паразе ад «[[Мілўокі Бакс]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-sounds-off-on-terrible-4th-quarter-amid-career-high-44-point-night-in-loss-vs-bucks|загаловак=Jalen Brunson sounds off on 'terrible' 4th quarter amid career-high 44-point night in Knicks’ loss vs. Bucks|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2023|дата доступу=01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230116102606/https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-sounds-off-on-terrible-4th-quarter-amid-career-high-44-point-night-in-loss-vs-bucks|дата копіі=01.2023}}</ref>. 15 сьнежня 2023 году ён набраў рэкордныя на той час 50 пунктаў, рэалізаваўшы 17 з 23 кідкоў, у тым ліку ўсе дзевяць за тры пункты, а таксама запісаў на свой рахунак 9 асыстаў, 6 падбораў і 5 перахопаў у валявой перамозе над «Фінікс Санз»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401584961|загаловак=Brunson scores career-high 50, hits all nine of his 3-point shots as Knicks top Suns 139–122|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=12.2023|дата доступу=12.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231216175002/https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401584961|дата копіі=12.2023}}</ref>. Брансан стаў дзявятым гульцом у гісторыі клюбу, які назьбіраў 50 пунктаў у адным матчы. 1 лютага 2024 году ён упершыню ў сваёй кар’еры быў абраны запасным гульцом на Матч усіх зорак НБА 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/knicks-jalen-brunson-pours-in-30-in-tuesdays-win/|загаловак=Knicks' Jalen Brunson: Pours in 30 in Tuesday’s win|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=01.2024|дата доступу=01.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240126234411/https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/knicks-jalen-brunson-pours-in-30-in-tuesdays-win/|дата копіі=01.2024}}</ref>. 29 сакавіка ён усталяваў новы рэкорд кар’еры, набраўшы 61 пункт у паразе ад «Сан-Антоніё Спэрз» зь лікам 126:130 пасьля дадатковага часу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401585603|загаловак=Brunson becomes fourth Knicks player with consecutive 40-point games, leads New York past Kings|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2024|дата доступу=03.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240318021000/https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401585603|дата копіі=03.2024}}</ref>. [[Файл:Jalen Brunson - 52977333593 (wide crop).jpg|значак|зьлева|Праход Брансана зь мячом.]] 12 ліпеня 2024 году, роўна праз два гады пасьля падпісаньня кантракту зь «Нью-Ёрк Нікс», Брансан падпісаў новае чатырохгадовае падаўжэньне кантракту на 156,5 мільёнаў даляраў, разьлічанае да канца [[НБА 2028—2029 гадоў|сэзону 2028—2029 гадоў]]. 19 студзеня 2026 году Брансан трэці раз запар быў абраны на [[Матч усіх зорак НБА]], а таксама другі год запар трапіў у стартавы склад<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2026-all-star-starters|загаловак=Luka Dončić, Giannis Antetokounmpo lead 2026 All-Star starters|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. 30 студзеня ён набраў 26 пунктаў у пераможным матчы супраць «[[Портлэнд Трэйл Блэйзэрз]]» зь лікам 127:97 і дасягнуў адзнакі ў 10 тысячаў пунктаў за кар’еру<ref>{{спасылка|аўтар=Pereira, Richard|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-eclipses-10000-career-points-free-throw-blazers|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson eclipses 10,000 career points with effortless free throw vs. Blazers|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Hanslin, Tom|спасылка=https://sny.tv/articles/knicks-trail-blazers-takeaways-1-30-26|загаловак=Knicks extend win streak to five with 127–97 beatdown of Trail Blazers|выдавецтва=SNY|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. Баскетбаліст згуляў важную ролю ў плэй-оф 2026 году і асабліва фіналу НБА. У пятым матчы фінальнай сэрыі Брансан набраў 45 пунктаў і прывёў «Нікс» да перамогі 94:90 над «Сан-Антоніё Спэрз», што дазволіла нью-ёркцам перамагчы ў сэрыі 4–1 і заваяваць свой першы чэмпіёнскі тытул НБА за 53 гады. За пяць матчаў фіналу ён у сярэднім зьбіраў 32,6 пунктаў, рабіў 4,2 падборы, 4,6 перадачы і 2,0 перахопаў за гульню, рэалізуючы 42,1% кідкоў з гульні і 38,9% трохпунктавых кідкоў. Паводле вынікаў сэрыі ён быў прызнаны найбольш каштоўным гульцом фіналу НБА. Ягоныя 45 пунктаў сталі новым рэкордам франшызы для матчаў фіналу НБА і найлепшым вынікам любой гульні гэтай сэрыі. Брансан таксама далучыўся да [[Майкл Джордан|Майкла Джордана]] як адзін з двух гульнёвых абаронцаў у гісторыі лігі, якія набралі ня менш за 45 пунктаў у матчы, што прынесла камандзе чэмпіёнства<ref>{{спасылка|аўтар=Brown, Malik|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-wins-nba-finals-mvp-after-45-point-game-5-masterpiece|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson wins NBA Finals MVP after 45-point Game 5 masterpiece|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/jalen-brunson-wins-bill-russell-trophy-as-2026-nba-finals-mvp|загаловак=Jalen Brunson wins Bill Russell trophy as 2026 NBA Finals MVP|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Villas, Rexwell|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-michael-jordan-nba-finals-history-dominant-closeout-game-5|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson joins Michael Jordan in NBA Finals history with dominant closeout Game 5|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Magsino, Cholo Martin|спасылка=https://sportingnews.com/ca/nba/new-york-knicks/news/jalen-brunson-matches-michael-jordan-45-point-title-clincher/8916c822277e14f16b0a45cf|загаловак=Jalen Brunson matches Michael Jordan with 45-point performance in championship clincher|выдавецтва=The Sporting News|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref>. Набраўшы 45 з 94 пунктаў сваёй каманды, Брансан забясьпечыў 47,9% усіх пунктаў «Нікс» у вырашальным чэмпіёнскім матчы. === Міжнародная === Паводле паведамленьня Марка Стэйна ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] ад 4 чэрвеня 2023 году, на якое спасылалася [[CBS Sports]], Брансан стаў адным зь першых гульцоў, якія пацьвердзілі свой удзел у [[Чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2023 году|чэмпіянаце сьвету 2023 году]] ў складзе [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.twitter.com/TheSteinLine/status/1665483895242981377|загаловак=TheSteinLine status update|выдавецтва=Twitter|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231122134907/https://twitter.com/TheSteinLine/status/1665483895242981377|дата копіі=11.2023}}</ref> <ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/nba/news/usa-basketball-roster-for-2023-fiba-world-cup-mikal-bridges-jalen-brunson-more-among-reported-commitments/|загаловак=USA basketball roster for 2023 FIBA World Cup: Mikal Bridges, Jalen Brunson, more among reported commitments|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240110071939/https://www.cbssports.com/nba/news/usa-basketball-roster-for-2023-fiba-world-cup-mikal-bridges-jalen-brunson-more-among-reported-commitments/|дата копіі=01.2024}}</ref>. Канчатковы склад быў сфармаваны да 3 ліпеня<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.marca.com/en/basketball/2023/07/03/64a2cd10ca4741e1368b45a8.html|загаловак=United States to play the 2023 FIBA World Cup using a 'Dream Team' without superstars|выдавецтва=Marca|дата публікацыі=07.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231120221953/https://www.marca.com/en/basketball/2023/07/03/64a2cd10ca4741e1368b45a8.html|дата копіі=11.2023}}</ref> і складаўся з адносна маладасьведчаных гульцоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/usa-basketball-roster-2023-fiba-world-cup|загаловак=USA Basketball taking inexperienced roster to 2023 FIBA World Cup|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=08.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240114000522/https://www.nba.com/news/usa-basketball-roster-2023-fiba-world-cup|дата копіі=01.2024}}</ref>. Зборная заняла чацьвертае месца на турніры, але гэтага выніку хапіла, каб атрымаць месца на [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]], паколькі каманда ўвайшла ў лік дзьвюх найлепшых зборных амэрыканскага кантынэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/olympics/basketball/story/_/id/38151337/fiba-world-cup-2023-schedule-news-team-usa-roster|загаловак=FIBA World Cup 2023: Schedule, news, Team USA roster|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=09.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231120221426/https://www.espn.com/olympics/basketball/story/_/id/38151337/fiba-world-cup-2023-schedule-news-team-usa-roster|дата копіі=11.2023}}</ref>. Тым ня менш, гулец удзел у той Алімпіядзе ня браў. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{Самыя каштоўныя гульцы фіналаў НБА}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Брансан, Джэйлен}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты ЗША]] ommjplpvtgbt9c6x081yo6wzw4ti28t 2698411 2698410 2026-11-02T13:57:19Z Dymitr 10914 /* Крыніцы */ стыль 2698411 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Джэ́йлен Бра́нсан''' ({{мова-en|Jalen Brunson}}; {{Н}} 31 жніўня 1996 году) — амэрыканскі баскетбаліст, гульнёвы абаронца клюбу НБА «[[Нью-Ёрк Нікс]]» і [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]. Сын былога гульца НБА [[Рык Брансан|Рыка Брансана]]. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:Cleveland Cavaliers vs. Dallas Mavericks (51176485323) (cropped).jpg|значак|зьлева|Брансан (у белым) у складзе «[[Далас Мавэрыкс]]».]] 21 чэрвеня 2018 году «[[Далас Мавэрыкс]]» абраў Брансана пад 33-м агульным нумарам на [[драфт НБА|драфце НБА]]. Ён стаў чацьвертым і апошнім прадстаўніком унівэрсытэту Віланова, абраным на [[драфт НБА 2018 году|драфце 2018 году]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://philadelphia.cbslocal.com/2018/06/21/nba-draft-villanovas-donte-divincenzo-mikal-bridges-selected-in-top-20/|загаловак=2018 NBA DRAFT: Villanova’s Mikal Bridges, Donte DiVincenzo, Omari Spellman, Jalen Brunson Get Picked|выдавецтва=CBS Philly|дата публікацыі=06.2018|дата доступу=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180622081431/https://philadelphia.cbslocal.com/2018/06/21/nba-draft-villanovas-donte-divincenzo-mikal-bridges-selected-in-top-20/|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mavs.com/mavericks-select-guard-jalen-brunson-with-33rd-overall-pick/|загаловак=Mavericks select guard Jalen Brunson with 33rd overall pick|выдавецтва=mavs.com|дата публікацыі=06.2018|дата доступу=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180623141208/https://www.mavs.com/mavericks-select-guard-jalen-brunson-with-33rd-overall-pick/|дата копіі=06.2018}}</ref>. Дэбютаваў у лізе 17 кастрычніка 2018 году, набраўшы 3 пункты, зрабіўшы падбор і перадачу ў матчы, які скончыўся паразай ад «[[Фінікс Санз]]» зь лікам 100:121<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/boxscore?gameId=401070216|загаловак=Booker's late onslaught lifts Suns past Mavs 121–100|выдавецтва=National Basketball Association|дата публікацыі=10.2018|дата доступу=10.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181018025058/http://www.espn.com/nba/boxscore?gameId=401070216|дата копіі=10.2018}}</ref>. Выйшаўшы ў стартавым складзе замест [[Лука Дончыч|Лукі Дончыча]] 22 лютага, Брансан назьбіраў на той момант рэкордныя для сябе 22 пункты ў матчы супраць «[[Дэнвэр Нагетс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071553|загаловак=Jokic helps Nuggets beat Mavs as Dončić sits with sore ankle|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=02.2019|дата доступу=02.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190227032814/http://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071553|дата копіі=02.2019}}</ref>. 12 сакавіка 2019 году ён палепшыў свой асабісты рэкорд, назьбіраўшы 34 пункты, а таксама зрабіўшы 5 падбораў, 4 асысты і перахоп у матчы супраць «[[Сан-Антоніё Спэрз]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071684|загаловак=DeRozan, Aldridge lead Spurs past Mavericks 112–105|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2019|дата доступу=03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210513235048/https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401071684|дата копіі=05.2021}}</ref>. У [[НБА 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] Брансан стаў гульцом стартавага складу і зноў завяршыў сэзон з найлепшымі ў кар’еры паказьнікамі паводле колькасьці пунктаў, падбораў і асыстаў. 2 чэрвеня 2022 году бацька Брансана быў прызначаны асыстэнтам галоўнага трэнэра «[[Нью-Ёрк Нікс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sny.tv/articles/knicks-rick-brunson-assistant-coach-hire|загаловак=Knicks finalizing Rick Brunson hire as assistant coach|выдавецтва=SportsNet New York|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220702060635/https://www.sny.tv/articles/knicks-rick-brunson-assistant-coach-hire|дата копіі=07.2022}}</ref>. 12 ліпеня гулец далучыўся да каманды, падпісаўшы зь «Нікс» чатырохгадовы кантракт на 104 мільёны даляраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/knicks/news/knicks-sign-jalen-brunson|загаловак=Knicks Sign Jalen Brunson|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=07.2022|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221108054128/https://www.nba.com/knicks/news/knicks-sign-jalen-brunson|дата копіі=11.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com.au/nba/story/_/id/34174978/sources-dallas-mavericks-informed-jalen-brunson-intends-sign-new-york-knicks|загаловак=Agents: New York Knicks, Jalen Brunson agree to 4-year, $104M deal|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=07.2022|дата доступу=07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221108051952/https://www.espn.com.au/nba/story/_/id/34174978/sources-dallas-mavericks-informed-jalen-brunson-intends-sign-new-york-knicks|дата копіі=11.2022}}</ref>. 4 студзеня 2023 году ён назьбіраў 38 пунктаў, зрабіў 7 падбораў і 6 перадачаў у пераможным матчы над «Сан-Антоніё Спэрз» зь лікам 117:114<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-receives-lofty-gregg-popovich-praise-following-career-high-38-point-game-vs-spurs|загаловак=Knicks guard Jalen Brunson receives lofty Gregg Popovich praise following career-high 38-point game vs. Spurs|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2023|дата доступу=01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230117042143/https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-receives-lofty-gregg-popovich-praise-following-career-high-38-point-game-vs-spurs|дата копіі=01.2023}}</ref>. Празь пяць дзён гулец усталяваў на той момант новы асабісты рэкорд, назьбіраўшы 44 пункты ў паразе ад «[[Мілўокі Бакс]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-sounds-off-on-terrible-4th-quarter-amid-career-high-44-point-night-in-loss-vs-bucks|загаловак=Jalen Brunson sounds off on 'terrible' 4th quarter amid career-high 44-point night in Knicks’ loss vs. Bucks|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2023|дата доступу=01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230116102606/https://clutchpoints.com/knicks-news-jalen-brunson-sounds-off-on-terrible-4th-quarter-amid-career-high-44-point-night-in-loss-vs-bucks|дата копіі=01.2023}}</ref>. 15 сьнежня 2023 году ён набраў рэкордныя на той час 50 пунктаў, рэалізаваўшы 17 з 23 кідкоў, у тым ліку ўсе дзевяць за тры пункты, а таксама запісаў на свой рахунак 9 асыстаў, 6 падбораў і 5 перахопаў у валявой перамозе над «Фінікс Санз»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401584961|загаловак=Brunson scores career-high 50, hits all nine of his 3-point shots as Knicks top Suns 139–122|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=12.2023|дата доступу=12.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231216175002/https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401584961|дата копіі=12.2023}}</ref>. Брансан стаў дзявятым гульцом у гісторыі клюбу, які назьбіраў 50 пунктаў у адным матчы. 1 лютага 2024 году ён упершыню ў сваёй кар’еры быў абраны запасным гульцом на Матч усіх зорак НБА 2024 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/knicks-jalen-brunson-pours-in-30-in-tuesdays-win/|загаловак=Knicks' Jalen Brunson: Pours in 30 in Tuesday’s win|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=01.2024|дата доступу=01.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240126234411/https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/knicks-jalen-brunson-pours-in-30-in-tuesdays-win/|дата копіі=01.2024}}</ref>. 29 сакавіка ён усталяваў новы рэкорд кар’еры, набраўшы 61 пункт у паразе ад «Сан-Антоніё Спэрз» зь лікам 126:130 пасьля дадатковага часу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401585603|загаловак=Brunson becomes fourth Knicks player with consecutive 40-point games, leads New York past Kings|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2024|дата доступу=03.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240318021000/https://www.espn.com/nba/recap/_/gameId/401585603|дата копіі=03.2024}}</ref>. [[Файл:Jalen Brunson - 52977333593 (wide crop).jpg|значак|зьлева|Праход Брансана зь мячом.]] 12 ліпеня 2024 году, роўна праз два гады пасьля падпісаньня кантракту зь «Нью-Ёрк Нікс», Брансан падпісаў новае чатырохгадовае падаўжэньне кантракту на 156,5 мільёнаў даляраў, разьлічанае да канца [[НБА 2028—2029 гадоў|сэзону 2028—2029 гадоў]]. 19 студзеня 2026 году Брансан трэці раз запар быў абраны на [[Матч усіх зорак НБА]], а таксама другі год запар трапіў у стартавы склад<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2026-all-star-starters|загаловак=Luka Dončić, Giannis Antetokounmpo lead 2026 All-Star starters|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. 30 студзеня ён набраў 26 пунктаў у пераможным матчы супраць «[[Портлэнд Трэйл Блэйзэрз]]» зь лікам 127:97 і дасягнуў адзнакі ў 10 тысячаў пунктаў за кар’еру<ref>{{спасылка|аўтар=Pereira, Richard|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-eclipses-10000-career-points-free-throw-blazers|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson eclipses 10,000 career points with effortless free throw vs. Blazers|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Hanslin, Tom|спасылка=https://sny.tv/articles/knicks-trail-blazers-takeaways-1-30-26|загаловак=Knicks extend win streak to five with 127–97 beatdown of Trail Blazers|выдавецтва=SNY|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. Баскетбаліст згуляў важную ролю ў плэй-оф 2026 году і асабліва фіналу НБА. У пятым матчы фінальнай сэрыі Брансан набраў 45 пунктаў і прывёў «Нікс» да перамогі 94:90 над «Сан-Антоніё Спэрз», што дазволіла нью-ёркцам перамагчы ў сэрыі 4–1 і заваяваць свой першы чэмпіёнскі тытул НБА за 53 гады. За пяць матчаў фіналу ён у сярэднім зьбіраў 32,6 пунктаў, рабіў 4,2 падборы, 4,6 перадачы і 2,0 перахопаў за гульню, рэалізуючы 42,1% кідкоў з гульні і 38,9% трохпунктавых кідкоў. Паводле вынікаў сэрыі ён быў прызнаны найбольш каштоўным гульцом фіналу НБА. Ягоныя 45 пунктаў сталі новым рэкордам франшызы для матчаў фіналу НБА і найлепшым вынікам любой гульні гэтай сэрыі. Брансан таксама далучыўся да [[Майкл Джордан|Майкла Джордана]] як адзін з двух гульнёвых абаронцаў у гісторыі лігі, якія набралі ня менш за 45 пунктаў у матчы, што прынесла камандзе чэмпіёнства<ref>{{спасылка|аўтар=Brown, Malik|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-wins-nba-finals-mvp-after-45-point-game-5-masterpiece|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson wins NBA Finals MVP after 45-point Game 5 masterpiece|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/jalen-brunson-wins-bill-russell-trophy-as-2026-nba-finals-mvp|загаловак=Jalen Brunson wins Bill Russell trophy as 2026 NBA Finals MVP|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Villas, Rexwell|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-jalen-brunson-michael-jordan-nba-finals-history-dominant-closeout-game-5|загаловак=Knicks’ Jalen Brunson joins Michael Jordan in NBA Finals history with dominant closeout Game 5|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Magsino, Cholo Martin|спасылка=https://sportingnews.com/ca/nba/new-york-knicks/news/jalen-brunson-matches-michael-jordan-45-point-title-clincher/8916c822277e14f16b0a45cf|загаловак=Jalen Brunson matches Michael Jordan with 45-point performance in championship clincher|выдавецтва=The Sporting News|дата публікацыі=06.2026|дата доступу=06.2026}}</ref>. Набраўшы 45 з 94 пунктаў сваёй каманды, Брансан забясьпечыў 47,9% усіх пунктаў «Нікс» у вырашальным чэмпіёнскім матчы. === Міжнародная === Паводле паведамленьня Марка Стэйна ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] ад 4 чэрвеня 2023 году, на якое спасылалася [[CBS Sports]], Брансан стаў адным зь першых гульцоў, якія пацьвердзілі свой удзел у [[Чэмпіянат сьвету па баскетболе сярод мужчынаў 2023 году|чэмпіянаце сьвету 2023 году]] ў складзе [[Мужчынская зборная ЗША па баскетболе|зборнай ЗША]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.twitter.com/TheSteinLine/status/1665483895242981377|загаловак=TheSteinLine status update|выдавецтва=Twitter|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231122134907/https://twitter.com/TheSteinLine/status/1665483895242981377|дата копіі=11.2023}}</ref> <ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbssports.com/nba/news/usa-basketball-roster-for-2023-fiba-world-cup-mikal-bridges-jalen-brunson-more-among-reported-commitments/|загаловак=USA basketball roster for 2023 FIBA World Cup: Mikal Bridges, Jalen Brunson, more among reported commitments|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240110071939/https://www.cbssports.com/nba/news/usa-basketball-roster-for-2023-fiba-world-cup-mikal-bridges-jalen-brunson-more-among-reported-commitments/|дата копіі=01.2024}}</ref>. Канчатковы склад быў сфармаваны да 3 ліпеня<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.marca.com/en/basketball/2023/07/03/64a2cd10ca4741e1368b45a8.html|загаловак=United States to play the 2023 FIBA World Cup using a 'Dream Team' without superstars|выдавецтва=Marca|дата публікацыі=07.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231120221953/https://www.marca.com/en/basketball/2023/07/03/64a2cd10ca4741e1368b45a8.html|дата копіі=11.2023}}</ref> і складаўся з адносна маладасьведчаных гульцоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/usa-basketball-roster-2023-fiba-world-cup|загаловак=USA Basketball taking inexperienced roster to 2023 FIBA World Cup|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=08.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240114000522/https://www.nba.com/news/usa-basketball-roster-2023-fiba-world-cup|дата копіі=01.2024}}</ref>. Зборная заняла чацьвертае месца на турніры, але гэтага выніку хапіла, каб атрымаць месца на [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]], паколькі каманда ўвайшла ў лік дзьвюх найлепшых зборных амэрыканскага кантынэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/olympics/basketball/story/_/id/38151337/fiba-world-cup-2023-schedule-news-team-usa-roster|загаловак=FIBA World Cup 2023: Schedule, news, Team USA roster|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=09.2023|дата доступу=11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231120221426/https://www.espn.com/olympics/basketball/story/_/id/38151337/fiba-world-cup-2023-schedule-news-team-usa-roster|дата копіі=11.2023}}</ref>. Тым ня менш, гулец удзел у той Алімпіядзе ня браў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{Самыя каштоўныя гульцы фіналаў НБА}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Брансан, Джэйлен}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты ЗША]] 8ucovqw6sawyujrh2oz8tqcakm1y1up 0 304475 2698408 2026-11-02T13:54:28Z XHCKidx 11053 Створаная старонка са зьместам „__NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Плошча Аб’яднаных нацый |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = 1995 |статус = |фота = RVgRjEwcEwl0D-hXilaGVlXHZBv60DIPUjQz9QbxHrk.jpg |подпіс = Плошча Аб’яднаных нацый, Менск |раён1...“ 2698408 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Плошча Аб’яднаных нацый |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = 1995 |статус = |фота = RVgRjEwcEwl0D-hXilaGVlXHZBv60DIPUjQz9QbxHrk.jpg |подпіс = Плошча Аб’яднаных нацый, Менск |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Першамайская (станцыя мэтро, Менск)|Першамайская]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = }} '''Плошча Аб'яднаных нацый''' — [[плошча]] ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а, знаходзіцца на вуліцы [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўская]]. Названа ў гонар [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]]. == Гісторыя == Сваю назву плошча атрымала ў [[1995]] годзе ў гонар 50-годдзя [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]]. У [[2010]] годзе ў рамках святкаваньня 65–х угодкаў з дня заснаваньня ААН на плошчы быў закладзены камень з памятнай шыльдай «Плошча Аб'яднаных Нацый» на беларускай і англійскай мовах. Планавалася стварэнне манумента для ўсталяваньня на плошчы пасля завяршэньня яе рэканструкцыі. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} k4xx9yi764yfbkftjv5kh6tk5p51ed2 2698409 2698408 2026-11-02T13:56:35Z XHCKidx 11053 2698409 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Плошча Аб’яднаных нацый |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = 1995 |статус = |фота = RVgRjEwcEwl0D-hXilaGVlXHZBv60DIPUjQz9QbxHrk.jpg |подпіс = Плошча Аб’яднаных нацый, Менск |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Першамайская (станцыя мэтро, Менск)|Першамайская]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = }} '''Плошча Аб'яднаных нацый''' — [[плошча]] ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а, знаходзіцца на вуліцы [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]. Названа ў гонар [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]]. == Гісторыя == Сваю назву плошча атрымала ў [[1995]] годзе ў гонар 50-годдзя [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]]. У [[2010]] годзе ў рамках святкаваньня 65–х угодкаў з дня заснаваньня ААН на плошчы быў закладзены камень з памятнай шыльдай «Плошча Аб'яднаных Нацый» на беларускай і англійскай мовах. Планавалася стварэнне манумента для ўсталяваньня на плошчы пасля завяршэньня яе рэканструкцыі. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} 1cq0mbhjc5w7v9fklbf5tm5eusoj5tu 2698467 2698409 2026-11-02T19:04:13Z Ліцьвін 847 артаграфія 2698467 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Плошча Аб’яднаных нацый |былыя назвы = |год заснаваньня вуліцы = 1995 |статус = |фота = RVgRjEwcEwl0D-hXilaGVlXHZBv60DIPUjQz9QbxHrk.jpg |подпіс = Плошча Аб’яднаных нацый, Менск |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Першамайская (станцыя мэтро, Менск)|Першамайская]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = }} '''Плошча Аб'яднаных нацыяў''' — [[плошча]] ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне [[Менск]]а, знаходзіцца на вуліцы [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]. Названа ў гонар [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб'яднаных Нацыяў]]. == Гісторыя == Сваю назву плошча атрымала ў 1995 годзе ў гонар 50-годдзя [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб'яднаных Нацыяў]]. У 2010 годзе ў рамках сьвяткаваньня 65–х угодкаў з дня заснаваньня ААН на плошчы быў закладзены камень з памятнай шыльдай «Плошча Аб'яднаных Нацыяў» на беларускай і ангельскай мовах. Плянавалася стварэньне манумэнта для ўсталяваньня на плошчы пасьля завяршэньня яе рэканструкцыі. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} dbqqa6q6rkyn77qacytqdvd5tnt0kov 0 304476 2698420 2026-11-02T14:17:19Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Rokas_Jokubaitis?oldid=1381963455 2698420 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Ро́кас Якуба́йціс''' ({{мова-lt|Rokas Jokubaitis}}; {{Н}} 19 лістапада 2000 году) — летувіскі баскетбаліст, гульнёвы абаронца нямецкага клюбу «[[Баварыя Мюнхэн (баскетбольны клюб)|Баварыя]]» і [[мужчынская зборная Летувы па баскетболе|зборнай Летувы]]. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:2022-03-22 ALBA Berlin gegen FC Barcelona Bàsquet (EuroLeague 2021-22) by Sandro Halank–028.jpg|значак|зьлева|Якубайціс у 2022 годзе.]] 5 траўня 2018 Якубайціс дэбютаваў за асноўную каманду «[[Жальгірыс Коўна|Жальгірысу]]» ў заключным матчы рэгулярнага чэмпіянату [[Летувіская баскетбольная ліга|Летувіскай баскетбольнай лігі]] супраць клюбу «[[Пена Жвайгждэс Посваль|Пена Жвайгждэс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.basketnews.lt/news-120403-jokubaicio-debiute-zalgiris-uzsitikrino-pirmaja-vieta-lkl-reguliariajame-sezone.html|загаловак=Jokubaičio debiute "Žalgiris" užsitikrino pirmąją vietą LKL reguliariajame sezone|выдавецтва=basketnews.lt|дата публікацыі=05.05.2018}}</ref>. 14 чэрвеня 2019 году ён падпісаў новы трохгадовы кантракт з клюбам<ref>{{спасылка|спасылка=https://zalgiris.lt/en/news/bc-zalgiris/83741/|загаловак=Zalgiris retains top Lithuanian prospect, Rokas Jokubaitis, on a multi-year deal|выдавецтва=Žalgiris|дата публікацыі=14.06.2019|дата доступу=23.07.2021}}</ref>. Сэзон 2020—2021 гадоў скончыў зь сярэднім паказьнікам у 7 пунктаў і рабіў 2,5 перадачаў за гульню ў [[Эўраліга|Эўралізе]]. 21 ліпеня 2021 году ён далучыўся паводле чатырохгадовага кантракту з «[[Барсэлёна (баскетбольны клюб)|Барсэлёнай]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fcbarcelona.com/en/basketball/first-team/news/2193566/rokas-jokubaitis-a-young-jewel-for-barca|загаловак=Rokas Jokubaitis, a young jewel for Barça|выдавецтва=FC Barcelona|дата публікацыі=21.07.2021|дата доступу=23.07.2021}}</ref>. Сэзон 2024—2025 гадоў згуляў у складзе ізраільскага «[[Макабі Тэль-Авіў (баскетбольны клюб)|Макабі]]» з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://maccabi.co.il/news.asp?id=16291&lang=en|загаловак=Maccabi signs Rokas Jokubaitis|выдавецтва=Maccabi.co.il|дата публікацыі=24.07.2024|дата доступу=24.07.2024}}</ref>. 12 жніўня 2025 году Якубайціс узгодніў кантракт з «[[Баварыя Мюнхэн (баскетбольны клюб)|Баварыяй]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://fcbayern.com/basketball/en/news/2025-26/08/signing-rokas-jokubaitis|загаловак=Bayern Basketball Signs Rokas Jokubaitis Until 2028|выдавецтва=fcbayern.com|дата доступу=10.2025}}</ref>. === Міжнародная === [[Файл:Rokas Jokubaitis by Augustas Didzgalvis.jpg|значак|зьлева|У складзе зборнай Летувы.]] 24 лютага 2020 году Якубайціс дэбютаваў за нацыянальную [[Мужчынская зборная Летувы па баскетболе|зборную Летувы]] ў матчы кваліфікацыі да [[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2022 году|Эўрабаскету-2022]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1020507/rokas-jokubaitis-earns-lithuania-call-up/|загаловак=Rokas Jokubaitis earns Lithuania call-up|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=10.02.2020|дата доступу=23.07.2021}}</ref>. У чэрвені і ліпені 2021 году ён выступаў на алімпійскім кваліфікацыйным турніры ФІБА ў [[Коўна|Коўне]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fiba.basketball/oqt/lithuania/2020/news/jokubaitis-these-are-do-or-die-games-for-lithuania|загаловак=Jokubaitis: These are do-or-die games for Lithuania|выдавецтва=FIBA|дата публікацыі=02.07.2021|дата доступу=23.07.2021}}</ref>. У верасьні 2025 году Якубайціс быў вымушаны прапусьціць астатнюю частку [[Чэмпіянат Эўропы па баскетболе сярод мужчынаў 2025 году|Эўрабаскету-2025]] у складзе зборнай пасьля таго, як атрымаў сур’ёзную траўму зьвязак. Праз гэта ён выбыў з гульні на шэсьць месяцаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1863300/rokas-jokubaitis-missing-the-rest-of-the-eurobasket-due-to-knee-injury/|загаловак=Rokas Jokubaitis missing the rest of the Eurobasket due to knee injury|выдавецтва=Eurohoops|дата публікацыі=02.09.2025|дата доступу=04.09.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/players/rokas-jokubaitis/007519/ Старонка] на EuroLeague. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Якубайціс, Рокас}} [[Катэгорыя:Летувіскія баскетбалісты]] asqj8uor5590mcav70y7etloub17b4g 0 304477 2698421 2026-11-02T14:17:32Z Дамінік 64057 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг...“ 2698421 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Наздрышча |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Наздрышча |Арыгінальная назва = Ноздрище |Лацінка = Nazdryšča |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = каля 1470 году |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідавічы''' ({{мова-uk|Сновидовичі}}) — даўняе сяло, а зараз пасёлак у [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідавічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 9wanm21n5cj7etqv8div4wkueskki5j 2698422 2698421 2026-11-02T14:20:45Z Дамінік 64057 2698422 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідавічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідавічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідавічы''' ({{мова-uk|Сновидовичі}}) — даўняе сяло, а зараз пасёлак у [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідавічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 6avj0nxq0owvrh854ro2kp9ii3teu72 2698424 2698422 2026-11-02T14:27:55Z Дамінік 64057 Дамінік перанёс старонку [[Снавідавічы]] у [[Снавідовічы]]: Абнаўленьне зьвестак 2698422 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідавічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідавічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідавічы''' ({{мова-uk|Сновидовичі}}) — даўняе сяло, а зараз пасёлак у [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідавічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 6avj0nxq0owvrh854ro2kp9ii3teu72 2698426 2698424 2026-11-02T14:30:52Z Дамінік 64057 2698426 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 14 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідовічы''' ({{мова-uk|Сновидовичі}}) — даўняе сяло, а зараз пасёлак у [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 5qqwgk74gsoxhj4xrqnp6syfy919pj9 2698431 2698426 2026-11-02T14:49:47Z Дамінік 64057 2698431 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Ровенская вобласьць|Ровенская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 43 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 23 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідовічы''' ({{мова-uk|Сновидовичі}}) — сяло ў [[Сарненскі раён|Сарненскім раёне]] [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] qvhnm3us6l4b1bz2zc81fxdbx5i7iot 2698436 2698431 2026-11-02T15:01:05Z Дамінік 64057 2698436 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Ровенская вобласьць|Ровенская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 43 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 23 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідовічы''' ({{мова-uk|Сновидовичі}}) — сяло ў Ракітнаўскай тэрытарыяльнай грамадзе [[Сарненскі раён|Сарненскага раёну]] [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 8nbjl9au9mn2rta5zudeh6t3ryr2ouf 2698449 2698436 2026-11-02T16:53:21Z Дамінік 64057 2698449 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Ровенская вобласьць|Ровенская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 43 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 23 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідо́вічы''' ({{мова-uk|Сновидо́вичі}}) — сяло ў Ракітнаўскай тэрытарыяльнай грамадзе [[Сарненскі раён|Сарненскага раёну]] [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] h9efezf4pyrvwr8kr4oousudiquqq5g 0 304478 2698425 2026-11-02T14:27:55Z Дамінік 64057 Дамінік перанёс старонку [[Снавідавічы]] у [[Снавідовічы]]: Абнаўленьне зьвестак 2698425 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Снавідовічы]] nc54dy52a3gb7oydny9zjiumkvkaac2 14 304479 2698427 2026-11-02T14:38:37Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698427 wikitext text/x-wiki ''У гэтую катэгорыю заносяцца баскетбалісты, якія выступаюць цяпер або выступалі ў мінулым за [[Баварыя Мюнхэн|БК «Баварыя» Мюнхэн]]'' [[Катэгорыя:Баварыя Мюнхэн]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў Нямеччыны|Баварыя]] szbdtw0m8b1k73j96hnj8ivl5l626xj 14 304480 2698429 2026-11-02T14:41:35Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698429 wikitext text/x-wiki ''У гэтую катэгорыю заносяцца баскетбалісты, якія выступаюць цяпер або выступалі ў мінулым за [[Макабі Тэль-Авіў (баскетбольны клюб)|БК «Макабі» Тэль-Авіў]]'' [[Катэгорыя:Макабі Тэль-Авіў (баскетбольны клюб)]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў Ізраілю|Макабі Тэль-Авіў]] 0lf3bguqj2c8fkw0lv1dszyg58e99tq 14 304481 2698430 2026-11-02T14:43:28Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698430 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Баскетбалісты паводле клюбаў|Ізраіль]] [[Катэгорыя:Ізраільскі баскетбол]] ex9dwkpteyt7w9oacqsah3x5tmb4i7p 0 304482 2698438 2026-11-02T15:02:23Z ~2026-58310-29 100997 Створаная старонка са зьместам „'''Аўтадылер''' — гэта бізнес, які прадае новыя або патрыманыя аўтамабілі ў рознічны гандаль на падставе дылерскага кантракту з аўтавытворцам або яго даччынай гандлёвай кампаніяй. Аўтадылеры таксама часта прадаюць запасныя часткі і па...“ 2698438 wikitext text/x-wiki '''Аўтадылер''' — гэта бізнес, які прадае новыя або патрыманыя аўтамабілі ў рознічны гандаль на падставе дылерскага кантракту з аўтавытворцам або яго даччынай гандлёвай кампаніяй. Аўтадылеры таксама часта прадаюць запасныя часткі і паслугі па тэхнічным абслугоўванні аўтамабіляў. r1c7oubicjosit39qeqrves2n2b744h 2698439 2698438 2026-11-02T15:03:16Z ~2026-58310-29 100997 2698439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suzuki Japan Car dealership Tokorozawa Saitama.jpg|значак|Аўтадылер.]] '''Аўтадылер''' — гэта бізнес, які прадае новыя або патрыманыя аўтамабілі ў рознічны гандаль на падставе дылерскага кантракту з аўтавытворцам або яго даччынай гандлёвай кампаніяй. Аўтадылеры таксама часта прадаюць запасныя часткі і паслугі па тэхнічным абслугоўванні аўтамабіляў. chfat2z9tnr1a01p1n429hhvk1od3yg 2698578 2698439 2026-11-03T08:15:51Z Dymitr 10914 артаграфія, стыль 2698578 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suzuki Japan Car dealership Tokorozawa Saitama.jpg|значак|Салён аўтадылера.]] '''Аўтадылер''' — кампанія, які прадае новыя або патрыманыя [[аўтамабіль|аўтамабілі]] ў раздробны гандаль на падставе дылерскага кантракту з аўтавытворцам або ягонай [[даччыная кампанія|даччынай]] гандлёвай кампаніяй. Аўтадылеры таксама часта прадаюць запасныя часткі і надаюць паслугі ў тэхнічным абслугоўваньні аўтамабіляў. [[Катэгорыя:Аўтадылерства]] ketpcdwkh8vwwksvwdgz8hgx1r8byvw 0 304483 2698442 2026-11-02T15:18:00Z Дамінік 64057 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг...“ 2698442 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Замы́славічы''' ({{мова-uk|Зами́словичі}}) — сяло ў Алеўскай меставай тэрытарыяльнай грамадз [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Замыславічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Замыславічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] m6hz2xbgc4egyi1jampf40ifhfyk3af 2698447 2698442 2026-11-02T16:44:27Z Дамінік 64057 2698447 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Замы́славічы''' ({{мова-uk|Зами́словичі}}) — сяло ў Алеўскай меставай тэрытарыяльнай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Замыславічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Замыславічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] srgwr7he9cy1uqtp9l03h72222ce8me 0 304484 2698459 2026-11-02T18:50:33Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Антанін_Пій?oldid=4848384 2698459 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Антанін Піюс''', поўнае імя '''Тытус Аўрэліюс Фульвус Баёніюс Арыюс Антанін Піюс''' ({{мова-la|Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus Pius}}), уладарскае імя '''Тытус Эліюс Адрыян Антанін''' (19 верасьня 86, [[Лянувіюм]] блізу [[Рым]]к — 7 сакавіка 161) — рымскі дзяржаўны дзяяч, [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|рымскі імпэратар]] у час паміж 138 і 161 гадамі. == Раньнія гады == Продкі Антаніна паходзілі з Нэмаўсу (сучасны [[Нім]]) у Паўднёвай [[Галія|Галіі]], але перасяліліся ў Рым па атрыманьні дзедам, а пазьней і бацькам (Тытусам Лівіюсам Фульвусам Антанінам), [[Консул Рымскай імпэрыі|консульскай]] пасады. Дзед нават атрымаў пасаду гарадзкога прэфэкта. Маці — Арыя Фадыла, дачка Арыюса Антаніна, таксама была паходжаньнем з Паўднёвай Галіі. Ейны бацькі таксама быў консулам. Мелі чуткі, што калі імпэратарам стаў [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрва]], Арыюс выказаў новаму ўладару спачуваньні. Маладыя гады Антанін жыў у [[Лёрыя|Лёрыі]] блізу Рыму. Пасьля раньняй сьмерці бацькі Антанінам апекаваліся абодва дзяды. Калі ён быў у веку 20 гадоў, ён ажаніўся з Ганнай Галерыяй Фаўстынай (Фаўстына Старэйшая), дачкой Марка Аніюса Вэра. Па службе квэстарам і [[прэтар]]ам, у 130 годзе Антанін Піюс стаў консулам. Неўзабаве імпэратар [[Адрыян]] прызначыў яго адным з чатырох [[Выязныя судзьдзі|выязных судзьдзяў]], якія вяршылі суд у Італіі, свае абавязкі Антанін выконваў у [[Этрурыя|Этрурыі]] і Умбрыі і гэтая дзейнасьць была для яго плённай нівай. Затым Антанін быў прызначаны праконсулам [[Азія (рымская правінцыя)|Азіі]] і набыў на гэтай пасадзе (133—136) выдатную рэпутацыю. Па вяртаньня ў Рым прызначаны сябрам адноўленага імпэратарскага сходу. == На імпэратарскім троне == === Пачатак уладарства === [[Файл:Aureus d'Antonin le Pieux.jpg|значак|зьлева|Выява Антаніна Піюса, выябітая на манэтах.]] Калі ў 138 годзе памёр [[Люцыюс Эліюс Цэзар]], прыёмны сын і спадчыньнік [[Адрыян]]а, той абраў пераемнікам Антаніна, які пасьля працяглых разважаньняў пагадзіўся. 25 лютага Антанін быў усыноўлены Адрыянам, атрымаў паўнамоцтвы [[трыбун]]а, а неўзабаве і вышэйшую адміністрацыйную пасаду (imperium). У ягоны гонар былі выбітыя манэты, на якіх ён менаваўся Тытусам Эліюсам Цэзарам Антанінам. Тым часам самому Антаніну было загадана ўсынавіць Марка Аўрэліюса і Люцыюса Вэра, якія адпаведна сталі ягонымі пераемнікамі. Пачаліся месяцы працяглай хваробы Адрыяна, калі Антанін ужо дэ-факта выконваў абавязкі кіраўніка імпэрыі. А па сьмерці Адрыяна натуральным і мірным шляхам Антанін заняў ягоную пасаду на стальцы. Уладарства Антаніна пачалося з пэўных цяжкасьцяў. Калі ён падаў просьбу абагаўленьня свайго папярэдніка і афіцыйнага прызнаньня ягоных учынкаў, [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнат]] выказаў нязгоду ў абодвух пытаньнях, памятаючы, што Адрыян скараціў паўнамоцтвы сэнатараў, а некаторых пакараў сьмерцю. Урэшце, з асьцярогі ўмяшальніцтва войска, сэнатары саступілі, але дамагліся адмены непапулярнага інстытута выязных судзьдзяў, якія дзейнічалі на тэрыторыі самой [[Італія|Італіі]]. Пазьней уважлівае стаўленьне Антаніна да сэнатараў дало яму прыхільнасьць зь іхнага боку, нават тых, хто лічыў сябе лепшым за імпэратара паходжаньнем і талентамі: урэшце яму надалі імя «Піюс» («Пабожны»), адзначыўшы тым пільнасьць выкананьня рэлігійнага і патрыятычнага абавязкаў. === Палітыка ў правінцыях === У 139 годзе Антанін, паводле завядзёнцы, узяў званьне [[Бацькі Айчыны]], хаця спачатку ад яго адмовіўся, і адначасна другі раз заняў пасаду консула. Пры гэтым ён яшчэ двойчы займаў гэту пасаду ў 140 і 145 гадах. ''[[Historia Augusta]]'' падкрэсьлівае міралюбны нораў Антаніна, і ягонае панаваньне сапраўды было мірным, хаця некаторыя правінцыі заставаліся неспакойнымі і сытуацыя на асобных межах складвалася няпроста. У паўночнай [[Рымская Брытанія|Брытаніі]] было здушанае паўстаньне мясцовых плямёнаў, тэрыторыя імпэрыі пашырылася на поўнач, быў узьведзены новы вал ([[Антанінаў вал]]), які цягнуўся ад [[Фэрт-оф-Форт]]у да ракі [[Клайд-оф-Форт]]у. Раней ад набегаў плямёнаў [[пікты|піктаў]] абараняў [[Адрыянаў вал]], які разьмяшчаўся на поўдзень. Складзены зь дзірвана Антанінаў мур стаяў на фундамэнце з камянёў шырынёю ў 14 футаў, узвышаючыся над глыбокім ровам. Гарнізон разьмяшчаўся ў малых [[форт]]ах, пабудаваных праз кожныя 2 мілі, у адрозьненьне ад буйнейшых фартоў Адрыянава вала, якія знаходзіліся далей адзін ад другога. Аднак у 154 годзе хваляваньні, завадатарамі якіх стала племя [[Брыганты|брыгантаў]], прывялі да тэрміновага адводу часткі рымскіх войскаў ад муру, таму некаторыя форты былі зьнішчаныя барбарамі-паўстанцамі. Імаверна гэтыя падзеі пераканалі Антаніна перасяліць большую частку насельніцтва зь мясцовасьці паміж дзьвюма валамі. Іх перавезьлі ў [[Германія (рымская правінцыя)|Германію]] і пасялілі на берагах [[Нэкар]]у з абавязкам у абароне мяжы побач. [[Файл:Roman Empire in 150 AD.png|значак|[[Рымская імпэрыя]] ў час кіраваньня Антаніна Піюса.]] Тым часам шырокія часткі [[Афрыка|Афрыкі]] цярпелі ад набегаў [[марадэрства|марадэраў]]. Большасьць зь іх уварвалася на тэрыторыю [[Нумідыя|Нумідыі]], у [[Маўрэтанія Цэзарэйская|Маўрэтаніі]] жа войскі былі кінутыя на шырокамаштабную карную апэрацыю, у выніку каля 150 маўраў-сэктантаў саслалі да далёкай заходняй мяжы краіны. Прыблізна праз чатыры гады прасоўваньне новых цяжкіх павіннасьцяў у Эгіпце спрычынілася да таго, што мясцовыя жыхары пачалі пакідаць родныя мясьціны. Усьлед падняўся мяцеж, які давялося здушаць; у 158 годзе таксама было здушанае паўстаньне ў [[Дакія|Дакіі]]. Пагроза паўстаньня была і ў [[Юдэя|Юдэі]], але Антанін Піюс своечасова зьмяніў (але не адмяніў цалкам) закон свайго папярэдніка, які забараняў рабіць [[абразаньне]] — імпэратар дазволіў рабіць абразаньне, але ня даў [[габрэі|габрэям]] права ператвараць гэта ў цырыманіяльны абрад. Тым самым, аднак, былі саслабленыя пазыцыі [[юдаізм]]у ў барацьбе з [[хрысьціянства]]м, якое працягвала імкліва пашырацца. Больш за тое, дзеля ўмацаваньня захадаў, якія забаранялі юдэям уваходзіць у [[Ерусалім]], абарончыя збудаваньні былі ўзмоцненыя. У вырашэньні любых канфліктаў, асабліва калі яны датычылі магутнага [[Парцянскае царства|Парцянскага царства]], Антанін выкарыстоўваў дыпляматычныя мэтады. Не зважаючы на ваенныя апэрацыі, уніканьне сур’ёзных ваенных катаклізмаў дазволіла Антаніну паменшыць прывілеі маракам і хаўрусьнікам, чые дзеці, народжаныя ў часы службы, аўтаматычна атрымлівалі рымскае грамадзянства. Выбарчае права надавалася ім толькі ў выпадку залучаньня іх у [[легіён|рымскія легіёны]]. Такім чынам, новы закон спрыяў рымскаму войску. == Палітыка ў межах Італіі == [[Файл:Antoninus Pius Hermitage.jpg|значак|зьлева|Мармуровая статуя Антаніна Піюса ў [[Эрмітаж]]ы.]] Антанін вельмі розьніўся ад папярэдніка і тым, што ягоныя інтарэсы датычылі найперш не правінцыяў, а ўласна Італіі, якую ён хацеў узмацніць і зноў зацьвердзіць як поўнаўладную дзяржаву рымскага сьвету. Біцьцё манэтаў ягоных часоў хаця і надавала ўвагу да правінцыяў (напрыклад, BRITANNIA аказалася прататыпам фігуры, якая гэтак і засталася на 50-пэнсавых манэтах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]), асабліва моцна выявілася гэтая зьмена ў шэрагу захадаў на [[Апэнінскі паўвостраў|Апэнінскім паўвостраве]]. На новых манэтах выяўлялі пераважна [[Порт|парты]], [[тэрмы]], [[Мост|масты]] і [[амфітэатар|амфітэатры]], а традыцыі шчодрых ахвяраваньняў, усчатыя імпэратарам [[Марк Ульпіюс Траян|Траянам]], мела разьвіцьцё ў праграме дапамогі дзяўчатам-сіротам Італіі, якіх называлі «Puellae Faustinianae» у імя жонкі імпэратара Фаўстыны Старэйшай, якая яна памерла ў 140 або 141 годзе. Хоць дабрадзейнасьць ейнага характару ў пазьнейшых апісаньнях падаецца як сумнеўная, яна была ня толькі абагаўлёная, ёй прысьвечана беспрэцэдэнтнай колькасьць памятных манэтаў і іншых ушанаваньняў. Сам Антанін ані разу не пакідаў межаў Італіі за ўвесь час свайго ўладарства. Ён атрымліваў асалоду ад жыцьця вясковага арыстакрата на сваёй віле ў [[Лянувія|Лянувіі]]. Рым таксама быў у межах ягонай увагі. Імпэратар ладзіў грандыёзныя раздачы грошаў і публічныя відовішчы, а ў гонар 900-годзьдзя [[Ромул і Рэм|заснаваньня Рыму]] выпусьціў вялізарную колькасьць памятных мэдальёнаў, патрыятычна ўслаўляючы легендарнае паходжаньне свайго народа. Курс Антаніна адносна Італіі і сталіцы быў ухвалены Сэнатам, зь якім імпэратар, пераадолеўшы хістаньні сярод сэнатараў, меў сяброўскія зносіны. У прыватнасьці, імпэратар адмяніў пакараньне нейкага Атыліюса Тыцыяна, які, меркавана, рыхтаваў змову супраць Антаніна Піюса. Адмена імпэратарам інстытута выязных судзьдзяў цалкам аднавіла кантроль Сэната над Італіяй. Аднак Антанін усьведамляў слабасьць Сэната і, не зважаючы на павагу, якую выказваў ягоным сябрам, абмеркаваньне важных пытаньняў ладзіў на [[Імпэратарская рада|імпэратарскай радзе]]. Чатыры прэфэкты прэторыя, якія зьмянілі адзін другога за час уладарства Антаніна, уваходзілі ў склад рады, і паказальна, што ўсе яны былі выдатнымі юрыстамі. Першы зь іх, [[Марк Гавіюс Максім]], займаў пасаду прэфэкта прэторыя 20 гадоў, тым часам як намесьнікі правінцыяў зрэдку трымаліся на сваіх месцах нават 10 гадоў. == Ацэнкі == [[Файл:Temple of Antoninus and Faustina (Roma).jpg|значак|Храм Антаніна і Фаўстыны на рымскім Форуме. Сёньня тут царква Сьвятаго Лярэнца.]] Уладарства Антаніна агулам было станоўчым, але непрагрэсіўным. За ім трываў працэс цэнтралізацыі, а рымскі сьвет быў далёка не паўсюдным, як сьцьвярджалі добразычліўцы. Да [[Панэгірык|панэгірыстаў]] Антаніна можна стасаваць грэцкага філёзафа [[Эліюс Арыстыд|Эліюса Арыстыда]], які быў пры двары як настаўнік юнага Марка Аўрэліюса. Зьвяртаючыся да Рыму эпохі Антаніна, ён абвяшчаў, што менавіта ён даказаў усеагульную праўду, што зямля ёсьць усім маці і ўсеагульнай айчынай. Ён казаў, што за Антанінам Піюсам і эліны, і неэліны, якія валодалі багацьцем ці ня мелі яго, маглі наўпрост падарожнічаць усюды. Гэтую ўрачыстую ацэнку эпохі Антаніна пацьвердзіў і гісторык [[Эдўард Гібан]], які пісаў у 1776 годзе, што калі любога чалавека запытаць адзначыць адрэзак сусьветнай гісторыі, цягам якога стан чалавецтва быў найбольш квітнеючым і шчасьлівым, ён без хістаньняў назаве час ад сьмерці [[Даміцыян]]а да ўзыходу на сталец [[Комад]]а, то бок і час уласна панаваньня Антаніна Піюса. Гэтая ацэнка пазбаўленая аб’ектыўнасьці, бо пэрыяд уладарства Марка Аўрэліюса адзначыўся чумой, шматлікімі сацыяльнымі бедзтвамі і войнамі. Тым ня менш, у эпоху Антаніна Піюса яшчэ болей распаўсюдзіліся застой, [[карупцыя]] і [[бюракратызм]], якія мацьней адчуліся ў пазьнейшы, нядбайны час існаваньня імпэрыі. Акрамя таго, гэтак званыя шчасьлівыя гады абмяжоўваліся толькі Італіяй, бо жыцьцё ў іншых падуладных правінцыях было значна горшым. Тым ня менш, асоба самога Антаніна ня раз ухвалялася сучасьнікамі. Гэтак заклікаў памятаць учынкі Антаніна ягоны пераемнік Марк Аўрэліюс. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii Антанін Піюс (рус)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015843/http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii |date=5 сакавіка 2016 }} {{Рымскія імпэратары}} 5e2jpze5vfqtkdw849lxj9xg1mi2tc2 2698460 2698459 2026-11-02T18:51:21Z Dymitr 10914 дададзеная [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] з дапамогай [[Вікіпэдыя:Прылады/HotCat|HotCat]] 2698460 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Антанін Піюс''', поўнае імя '''Тытус Аўрэліюс Фульвус Баёніюс Арыюс Антанін Піюс''' ({{мова-la|Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus Pius}}), уладарскае імя '''Тытус Эліюс Адрыян Антанін''' (19 верасьня 86, [[Лянувіюм]] блізу [[Рым]]к — 7 сакавіка 161) — рымскі дзяржаўны дзяяч, [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|рымскі імпэратар]] у час паміж 138 і 161 гадамі. == Раньнія гады == Продкі Антаніна паходзілі з Нэмаўсу (сучасны [[Нім]]) у Паўднёвай [[Галія|Галіі]], але перасяліліся ў Рым па атрыманьні дзедам, а пазьней і бацькам (Тытусам Лівіюсам Фульвусам Антанінам), [[Консул Рымскай імпэрыі|консульскай]] пасады. Дзед нават атрымаў пасаду гарадзкога прэфэкта. Маці — Арыя Фадыла, дачка Арыюса Антаніна, таксама была паходжаньнем з Паўднёвай Галіі. Ейны бацькі таксама быў консулам. Мелі чуткі, што калі імпэратарам стаў [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрва]], Арыюс выказаў новаму ўладару спачуваньні. Маладыя гады Антанін жыў у [[Лёрыя|Лёрыі]] блізу Рыму. Пасьля раньняй сьмерці бацькі Антанінам апекаваліся абодва дзяды. Калі ён быў у веку 20 гадоў, ён ажаніўся з Ганнай Галерыяй Фаўстынай (Фаўстына Старэйшая), дачкой Марка Аніюса Вэра. Па службе квэстарам і [[прэтар]]ам, у 130 годзе Антанін Піюс стаў консулам. Неўзабаве імпэратар [[Адрыян]] прызначыў яго адным з чатырох [[Выязныя судзьдзі|выязных судзьдзяў]], якія вяршылі суд у Італіі, свае абавязкі Антанін выконваў у [[Этрурыя|Этрурыі]] і Умбрыі і гэтая дзейнасьць была для яго плённай нівай. Затым Антанін быў прызначаны праконсулам [[Азія (рымская правінцыя)|Азіі]] і набыў на гэтай пасадзе (133—136) выдатную рэпутацыю. Па вяртаньня ў Рым прызначаны сябрам адноўленага імпэратарскага сходу. == На імпэратарскім троне == === Пачатак уладарства === [[Файл:Aureus d'Antonin le Pieux.jpg|значак|зьлева|Выява Антаніна Піюса, выябітая на манэтах.]] Калі ў 138 годзе памёр [[Люцыюс Эліюс Цэзар]], прыёмны сын і спадчыньнік [[Адрыян]]а, той абраў пераемнікам Антаніна, які пасьля працяглых разважаньняў пагадзіўся. 25 лютага Антанін быў усыноўлены Адрыянам, атрымаў паўнамоцтвы [[трыбун]]а, а неўзабаве і вышэйшую адміністрацыйную пасаду (imperium). У ягоны гонар былі выбітыя манэты, на якіх ён менаваўся Тытусам Эліюсам Цэзарам Антанінам. Тым часам самому Антаніну было загадана ўсынавіць Марка Аўрэліюса і Люцыюса Вэра, якія адпаведна сталі ягонымі пераемнікамі. Пачаліся месяцы працяглай хваробы Адрыяна, калі Антанін ужо дэ-факта выконваў абавязкі кіраўніка імпэрыі. А па сьмерці Адрыяна натуральным і мірным шляхам Антанін заняў ягоную пасаду на стальцы. Уладарства Антаніна пачалося з пэўных цяжкасьцяў. Калі ён падаў просьбу абагаўленьня свайго папярэдніка і афіцыйнага прызнаньня ягоных учынкаў, [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнат]] выказаў нязгоду ў абодвух пытаньнях, памятаючы, што Адрыян скараціў паўнамоцтвы сэнатараў, а некаторых пакараў сьмерцю. Урэшце, з асьцярогі ўмяшальніцтва войска, сэнатары саступілі, але дамагліся адмены непапулярнага інстытута выязных судзьдзяў, якія дзейнічалі на тэрыторыі самой [[Італія|Італіі]]. Пазьней уважлівае стаўленьне Антаніна да сэнатараў дало яму прыхільнасьць зь іхнага боку, нават тых, хто лічыў сябе лепшым за імпэратара паходжаньнем і талентамі: урэшце яму надалі імя «Піюс» («Пабожны»), адзначыўшы тым пільнасьць выкананьня рэлігійнага і патрыятычнага абавязкаў. === Палітыка ў правінцыях === У 139 годзе Антанін, паводле завядзёнцы, узяў званьне [[Бацькі Айчыны]], хаця спачатку ад яго адмовіўся, і адначасна другі раз заняў пасаду консула. Пры гэтым ён яшчэ двойчы займаў гэту пасаду ў 140 і 145 гадах. ''[[Historia Augusta]]'' падкрэсьлівае міралюбны нораў Антаніна, і ягонае панаваньне сапраўды было мірным, хаця некаторыя правінцыі заставаліся неспакойнымі і сытуацыя на асобных межах складвалася няпроста. У паўночнай [[Рымская Брытанія|Брытаніі]] было здушанае паўстаньне мясцовых плямёнаў, тэрыторыя імпэрыі пашырылася на поўнач, быў узьведзены новы вал ([[Антанінаў вал]]), які цягнуўся ад [[Фэрт-оф-Форт]]у да ракі [[Клайд-оф-Форт]]у. Раней ад набегаў плямёнаў [[пікты|піктаў]] абараняў [[Адрыянаў вал]], які разьмяшчаўся на поўдзень. Складзены зь дзірвана Антанінаў мур стаяў на фундамэнце з камянёў шырынёю ў 14 футаў, узвышаючыся над глыбокім ровам. Гарнізон разьмяшчаўся ў малых [[форт]]ах, пабудаваных праз кожныя 2 мілі, у адрозьненьне ад буйнейшых фартоў Адрыянава вала, якія знаходзіліся далей адзін ад другога. Аднак у 154 годзе хваляваньні, завадатарамі якіх стала племя [[Брыганты|брыгантаў]], прывялі да тэрміновага адводу часткі рымскіх войскаў ад муру, таму некаторыя форты былі зьнішчаныя барбарамі-паўстанцамі. Імаверна гэтыя падзеі пераканалі Антаніна перасяліць большую частку насельніцтва зь мясцовасьці паміж дзьвюма валамі. Іх перавезьлі ў [[Германія (рымская правінцыя)|Германію]] і пасялілі на берагах [[Нэкар]]у з абавязкам у абароне мяжы побач. [[Файл:Roman Empire in 150 AD.png|значак|[[Рымская імпэрыя]] ў час кіраваньня Антаніна Піюса.]] Тым часам шырокія часткі [[Афрыка|Афрыкі]] цярпелі ад набегаў [[марадэрства|марадэраў]]. Большасьць зь іх уварвалася на тэрыторыю [[Нумідыя|Нумідыі]], у [[Маўрэтанія Цэзарэйская|Маўрэтаніі]] жа войскі былі кінутыя на шырокамаштабную карную апэрацыю, у выніку каля 150 маўраў-сэктантаў саслалі да далёкай заходняй мяжы краіны. Прыблізна праз чатыры гады прасоўваньне новых цяжкіх павіннасьцяў у Эгіпце спрычынілася да таго, што мясцовыя жыхары пачалі пакідаць родныя мясьціны. Усьлед падняўся мяцеж, які давялося здушаць; у 158 годзе таксама было здушанае паўстаньне ў [[Дакія|Дакіі]]. Пагроза паўстаньня была і ў [[Юдэя|Юдэі]], але Антанін Піюс своечасова зьмяніў (але не адмяніў цалкам) закон свайго папярэдніка, які забараняў рабіць [[абразаньне]] — імпэратар дазволіў рабіць абразаньне, але ня даў [[габрэі|габрэям]] права ператвараць гэта ў цырыманіяльны абрад. Тым самым, аднак, былі саслабленыя пазыцыі [[юдаізм]]у ў барацьбе з [[хрысьціянства]]м, якое працягвала імкліва пашырацца. Больш за тое, дзеля ўмацаваньня захадаў, якія забаранялі юдэям уваходзіць у [[Ерусалім]], абарончыя збудаваньні былі ўзмоцненыя. У вырашэньні любых канфліктаў, асабліва калі яны датычылі магутнага [[Парцянскае царства|Парцянскага царства]], Антанін выкарыстоўваў дыпляматычныя мэтады. Не зважаючы на ваенныя апэрацыі, уніканьне сур’ёзных ваенных катаклізмаў дазволіла Антаніну паменшыць прывілеі маракам і хаўрусьнікам, чые дзеці, народжаныя ў часы службы, аўтаматычна атрымлівалі рымскае грамадзянства. Выбарчае права надавалася ім толькі ў выпадку залучаньня іх у [[легіён|рымскія легіёны]]. Такім чынам, новы закон спрыяў рымскаму войску. == Палітыка ў межах Італіі == [[Файл:Antoninus Pius Hermitage.jpg|значак|зьлева|Мармуровая статуя Антаніна Піюса ў [[Эрмітаж]]ы.]] Антанін вельмі розьніўся ад папярэдніка і тым, што ягоныя інтарэсы датычылі найперш не правінцыяў, а ўласна Італіі, якую ён хацеў узмацніць і зноў зацьвердзіць як поўнаўладную дзяржаву рымскага сьвету. Біцьцё манэтаў ягоных часоў хаця і надавала ўвагу да правінцыяў (напрыклад, BRITANNIA аказалася прататыпам фігуры, якая гэтак і засталася на 50-пэнсавых манэтах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]), асабліва моцна выявілася гэтая зьмена ў шэрагу захадаў на [[Апэнінскі паўвостраў|Апэнінскім паўвостраве]]. На новых манэтах выяўлялі пераважна [[Порт|парты]], [[тэрмы]], [[Мост|масты]] і [[амфітэатар|амфітэатры]], а традыцыі шчодрых ахвяраваньняў, усчатыя імпэратарам [[Марк Ульпіюс Траян|Траянам]], мела разьвіцьцё ў праграме дапамогі дзяўчатам-сіротам Італіі, якіх называлі «Puellae Faustinianae» у імя жонкі імпэратара Фаўстыны Старэйшай, якая яна памерла ў 140 або 141 годзе. Хоць дабрадзейнасьць ейнага характару ў пазьнейшых апісаньнях падаецца як сумнеўная, яна была ня толькі абагаўлёная, ёй прысьвечана беспрэцэдэнтнай колькасьць памятных манэтаў і іншых ушанаваньняў. Сам Антанін ані разу не пакідаў межаў Італіі за ўвесь час свайго ўладарства. Ён атрымліваў асалоду ад жыцьця вясковага арыстакрата на сваёй віле ў [[Лянувія|Лянувіі]]. Рым таксама быў у межах ягонай увагі. Імпэратар ладзіў грандыёзныя раздачы грошаў і публічныя відовішчы, а ў гонар 900-годзьдзя [[Ромул і Рэм|заснаваньня Рыму]] выпусьціў вялізарную колькасьць памятных мэдальёнаў, патрыятычна ўслаўляючы легендарнае паходжаньне свайго народа. Курс Антаніна адносна Італіі і сталіцы быў ухвалены Сэнатам, зь якім імпэратар, пераадолеўшы хістаньні сярод сэнатараў, меў сяброўскія зносіны. У прыватнасьці, імпэратар адмяніў пакараньне нейкага Атыліюса Тыцыяна, які, меркавана, рыхтаваў змову супраць Антаніна Піюса. Адмена імпэратарам інстытута выязных судзьдзяў цалкам аднавіла кантроль Сэната над Італіяй. Аднак Антанін усьведамляў слабасьць Сэната і, не зважаючы на павагу, якую выказваў ягоным сябрам, абмеркаваньне важных пытаньняў ладзіў на [[Імпэратарская рада|імпэратарскай радзе]]. Чатыры прэфэкты прэторыя, якія зьмянілі адзін другога за час уладарства Антаніна, уваходзілі ў склад рады, і паказальна, што ўсе яны былі выдатнымі юрыстамі. Першы зь іх, [[Марк Гавіюс Максім]], займаў пасаду прэфэкта прэторыя 20 гадоў, тым часам як намесьнікі правінцыяў зрэдку трымаліся на сваіх месцах нават 10 гадоў. == Ацэнкі == [[Файл:Temple of Antoninus and Faustina (Roma).jpg|значак|Храм Антаніна і Фаўстыны на рымскім Форуме. Сёньня тут царква Сьвятаго Лярэнца.]] Уладарства Антаніна агулам было станоўчым, але непрагрэсіўным. За ім трываў працэс цэнтралізацыі, а рымскі сьвет быў далёка не паўсюдным, як сьцьвярджалі добразычліўцы. Да [[Панэгірык|панэгірыстаў]] Антаніна можна стасаваць грэцкага філёзафа [[Эліюс Арыстыд|Эліюса Арыстыда]], які быў пры двары як настаўнік юнага Марка Аўрэліюса. Зьвяртаючыся да Рыму эпохі Антаніна, ён абвяшчаў, што менавіта ён даказаў усеагульную праўду, што зямля ёсьць усім маці і ўсеагульнай айчынай. Ён казаў, што за Антанінам Піюсам і эліны, і неэліны, якія валодалі багацьцем ці ня мелі яго, маглі наўпрост падарожнічаць усюды. Гэтую ўрачыстую ацэнку эпохі Антаніна пацьвердзіў і гісторык [[Эдўард Гібан]], які пісаў у 1776 годзе, што калі любога чалавека запытаць адзначыць адрэзак сусьветнай гісторыі, цягам якога стан чалавецтва быў найбольш квітнеючым і шчасьлівым, ён без хістаньняў назаве час ад сьмерці [[Даміцыян]]а да ўзыходу на сталец [[Комад]]а, то бок і час уласна панаваньня Антаніна Піюса. Гэтая ацэнка пазбаўленая аб’ектыўнасьці, бо пэрыяд уладарства Марка Аўрэліюса адзначыўся чумой, шматлікімі сацыяльнымі бедзтвамі і войнамі. Тым ня менш, у эпоху Антаніна Піюса яшчэ болей распаўсюдзіліся застой, [[карупцыя]] і [[бюракратызм]], якія мацьней адчуліся ў пазьнейшы, нядбайны час існаваньня імпэрыі. Акрамя таго, гэтак званыя шчасьлівыя гады абмяжоўваліся толькі Італіяй, бо жыцьцё ў іншых падуладных правінцыях было значна горшым. Тым ня менш, асоба самога Антаніна ня раз ухвалялася сучасьнікамі. Гэтак заклікаў памятаць учынкі Антаніна ягоны пераемнік Марк Аўрэліюс. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii Антанін Піюс (рус)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015843/http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii |date=5 сакавіка 2016 }} {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] 26t7dvmqihijj2zazzmcsxxoox6r3wc 2698470 2698460 2026-11-02T19:20:07Z Dymitr 10914 артаграфія 2698470 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Антанін Піюс''', поўнае імя '''Тытус Аўрэліюс Фульвус Баёніюс Арыюс Антанін Піюс''' ({{мова-la|Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus Pius}}), уладарскае імя '''Тытус Эліюс Адрыян Антанін''' (19 верасьня 86, [[Лянувіюм]] блізу [[Рым]]у — 7 сакавіка 161) — рымскі дзяржаўны дзяяч, [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|рымскі імпэратар]] у час паміж 138 і 161 гадамі. == Раньнія гады == Продкі Антаніна паходзілі з Нэмаўсу (сучасны [[Нім]]) у Паўднёвай [[Галія|Галіі]], але перасяліліся ў Рым па атрыманьні дзедам, а пазьней і бацькам (Тытусам Лівіюсам Фульвусам Антанінам), [[Консул Рымскай імпэрыі|консульскай]] пасады. Дзед нават атрымаў пасаду гарадзкога прэфэкта. Маці — Арыя Фадыла, дачка Арыюса Антаніна, таксама была паходжаньнем з Паўднёвай Галіі. Ейны бацькі таксама быў консулам. Мелі чуткі, што калі імпэратарам стаў [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрва]], Арыюс выказаў новаму ўладару спачуваньні. Маладыя гады Антанін жыў у [[Лёрыя|Лёрыі]] блізу Рыму. Пасьля раньняй сьмерці бацькі Антанінам апекаваліся абодва дзяды. Калі ён быў у веку 20 гадоў, ён ажаніўся з Ганнай Галерыяй Фаўстынай (Фаўстына Старэйшая), дачкой Марка Аніюса Вэра. Па службе квэстарам і [[прэтар]]ам, у 130 годзе Антанін Піюс стаў консулам. Неўзабаве імпэратар [[Адрыян]] прызначыў яго адным з чатырох [[Выязныя судзьдзі|выязных судзьдзяў]], якія вяршылі суд у Італіі, свае абавязкі Антанін выконваў у [[Этрурыя|Этрурыі]] і Умбрыі і гэтая дзейнасьць была для яго плённай нівай. Затым Антанін быў прызначаны праконсулам [[Азія (рымская правінцыя)|Азіі]] і набыў на гэтай пасадзе (133—136) выдатную рэпутацыю. Па вяртаньня ў Рым прызначаны сябрам адноўленага імпэратарскага сходу. == На імпэратарскім троне == === Пачатак уладарства === [[Файл:Aureus d'Antonin le Pieux.jpg|значак|зьлева|Выява Антаніна Піюса, выябітая на манэтах.]] Калі ў 138 годзе памёр [[Люцыюс Эліюс Цэзар]], прыёмны сын і спадчыньнік [[Адрыян]]а, той абраў пераемнікам Антаніна, які пасьля працяглых разважаньняў пагадзіўся. 25 лютага Антанін быў усыноўлены Адрыянам, атрымаў паўнамоцтвы [[трыбун]]а, а неўзабаве і вышэйшую адміністрацыйную пасаду (imperium). У ягоны гонар былі выбітыя манэты, на якіх ён менаваўся Тытусам Эліюсам Цэзарам Антанінам. Тым часам самому Антаніну было загадана ўсынавіць Марка Аўрэліюса і Люцыюса Вэра, якія адпаведна сталі ягонымі пераемнікамі. Пачаліся месяцы працяглай хваробы Адрыяна, калі Антанін ужо дэ-факта выконваў абавязкі кіраўніка імпэрыі. А па сьмерці Адрыяна натуральным і мірным шляхам Антанін заняў ягоную пасаду на стальцы. Уладарства Антаніна пачалося з пэўных цяжкасьцяў. Калі ён падаў просьбу абагаўленьня свайго папярэдніка і афіцыйнага прызнаньня ягоных учынкаў, [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнат]] выказаў нязгоду ў абодвух пытаньнях, памятаючы, што Адрыян скараціў паўнамоцтвы сэнатараў, а некаторых пакараў сьмерцю. Урэшце, з асьцярогі ўмяшальніцтва войска, сэнатары саступілі, але дамагліся адмены непапулярнага інстытута выязных судзьдзяў, якія дзейнічалі на тэрыторыі самой [[Італія|Італіі]]. Пазьней уважлівае стаўленьне Антаніна да сэнатараў дало яму прыхільнасьць зь іхнага боку, нават тых, хто лічыў сябе лепшым за імпэратара паходжаньнем і талентамі: урэшце яму надалі імя «Піюс» («Пабожны»), адзначыўшы тым пільнасьць выкананьня рэлігійнага і патрыятычнага абавязкаў. === Палітыка ў правінцыях === У 139 годзе Антанін, паводле завядзёнцы, узяў званьне [[Бацькі Айчыны]], хаця спачатку ад яго адмовіўся, і адначасна другі раз заняў пасаду консула. Пры гэтым ён яшчэ двойчы займаў гэту пасаду ў 140 і 145 гадах. ''[[Historia Augusta]]'' падкрэсьлівае міралюбны нораў Антаніна, і ягонае панаваньне сапраўды было мірным, хаця некаторыя правінцыі заставаліся неспакойнымі і сытуацыя на асобных межах складвалася няпроста. У паўночнай [[Рымская Брытанія|Брытаніі]] было здушанае паўстаньне мясцовых плямёнаў, тэрыторыя імпэрыі пашырылася на поўнач, быў узьведзены новы вал ([[Антанінаў вал]]), які цягнуўся ад [[Фэрт-оф-Форт]]у да ракі [[Клайд-оф-Форт]]у. Раней ад набегаў плямёнаў [[пікты|піктаў]] абараняў [[Адрыянаў вал]], які разьмяшчаўся на поўдзень. Складзены зь дзірвана Антанінаў мур стаяў на фундамэнце з камянёў шырынёю ў 14 футаў, узвышаючыся над глыбокім ровам. Гарнізон разьмяшчаўся ў малых [[форт]]ах, пабудаваных праз кожныя 2 мілі, у адрозьненьне ад буйнейшых фартоў Адрыянава вала, якія знаходзіліся далей адзін ад другога. Аднак у 154 годзе хваляваньні, завадатарамі якіх стала племя [[Брыганты|брыгантаў]], прывялі да тэрміновага адводу часткі рымскіх войскаў ад муру, таму некаторыя форты былі зьнішчаныя барбарамі-паўстанцамі. Імаверна гэтыя падзеі пераканалі Антаніна перасяліць большую частку насельніцтва зь мясцовасьці паміж дзьвюма валамі. Іх перавезьлі ў [[Германія (рымская правінцыя)|Германію]] і пасялілі на берагах [[Нэкар]]у з абавязкам у абароне мяжы побач. [[Файл:Roman Empire in 150 AD.png|значак|[[Рымская імпэрыя]] ў час кіраваньня Антаніна Піюса.]] Тым часам шырокія часткі [[Афрыка|Афрыкі]] цярпелі ад набегаў [[марадэрства|марадэраў]]. Большасьць зь іх уварвалася на тэрыторыю [[Нумідыя|Нумідыі]], у [[Маўрэтанія Цэзарэйская|Маўрэтаніі]] жа войскі былі кінутыя на шырокамаштабную карную апэрацыю, у выніку каля 150 маўраў-сэктантаў саслалі да далёкай заходняй мяжы краіны. Прыблізна праз чатыры гады прасоўваньне новых цяжкіх павіннасьцяў у Эгіпце спрычынілася да таго, што мясцовыя жыхары пачалі пакідаць родныя мясьціны. Усьлед падняўся мяцеж, які давялося здушаць; у 158 годзе таксама было здушанае паўстаньне ў [[Дакія|Дакіі]]. Пагроза паўстаньня была і ў [[Юдэя|Юдэі]], але Антанін Піюс своечасова зьмяніў (але не адмяніў цалкам) закон свайго папярэдніка, які забараняў рабіць [[абразаньне]] — імпэратар дазволіў рабіць абразаньне, але ня даў [[габрэі|габрэям]] права ператвараць гэта ў цырыманіяльны абрад. Тым самым, аднак, былі саслабленыя пазыцыі [[юдаізм]]у ў барацьбе з [[хрысьціянства]]м, якое працягвала імкліва пашырацца. Больш за тое, дзеля ўмацаваньня захадаў, якія забаранялі юдэям уваходзіць у [[Ерусалім]], абарончыя збудаваньні былі ўзмоцненыя. У вырашэньні любых канфліктаў, асабліва калі яны датычылі магутнага [[Парцянскае царства|Парцянскага царства]], Антанін выкарыстоўваў дыпляматычныя мэтады. Не зважаючы на ваенныя апэрацыі, уніканьне сур’ёзных ваенных катаклізмаў дазволіла Антаніну паменшыць прывілеі маракам і хаўрусьнікам, чые дзеці, народжаныя ў часы службы, аўтаматычна атрымлівалі рымскае грамадзянства. Выбарчае права надавалася ім толькі ў выпадку залучаньня іх у [[легіён|рымскія легіёны]]. Такім чынам, новы закон спрыяў рымскаму войску. == Палітыка ў межах Італіі == [[Файл:Antoninus Pius Hermitage.jpg|значак|зьлева|Мармуровая статуя Антаніна Піюса ў [[Эрмітаж]]ы.]] Антанін вельмі розьніўся ад папярэдніка і тым, што ягоныя інтарэсы датычылі найперш не правінцыяў, а ўласна Італіі, якую ён хацеў узмацніць і зноў зацьвердзіць як поўнаўладную дзяржаву рымскага сьвету. Біцьцё манэтаў ягоных часоў хаця і надавала ўвагу да правінцыяў (напрыклад, BRITANNIA аказалася прататыпам фігуры, якая гэтак і засталася на 50-пэнсавых манэтах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]), асабліва моцна выявілася гэтая зьмена ў шэрагу захадаў на [[Апэнінскі паўвостраў|Апэнінскім паўвостраве]]. На новых манэтах выяўлялі пераважна [[Порт|парты]], [[тэрмы]], [[Мост|масты]] і [[амфітэатар|амфітэатры]], а традыцыі шчодрых ахвяраваньняў, усчатыя імпэратарам [[Марк Ульпіюс Траян|Траянам]], мела разьвіцьцё ў праграме дапамогі дзяўчатам-сіротам Італіі, якіх называлі «Puellae Faustinianae» у імя жонкі імпэратара Фаўстыны Старэйшай, якая яна памерла ў 140 або 141 годзе. Хоць дабрадзейнасьць ейнага характару ў пазьнейшых апісаньнях падаецца як сумнеўная, яна была ня толькі абагаўлёная, ёй прысьвечана беспрэцэдэнтнай колькасьць памятных манэтаў і іншых ушанаваньняў. Сам Антанін ані разу не пакідаў межаў Італіі за ўвесь час свайго ўладарства. Ён атрымліваў асалоду ад жыцьця вясковага арыстакрата на сваёй віле ў [[Лянувія|Лянувіі]]. Рым таксама быў у межах ягонай увагі. Імпэратар ладзіў грандыёзныя раздачы грошаў і публічныя відовішчы, а ў гонар 900-годзьдзя [[Ромул і Рэм|заснаваньня Рыму]] выпусьціў вялізарную колькасьць памятных мэдальёнаў, патрыятычна ўслаўляючы легендарнае паходжаньне свайго народа. Курс Антаніна адносна Італіі і сталіцы быў ухвалены Сэнатам, зь якім імпэратар, пераадолеўшы хістаньні сярод сэнатараў, меў сяброўскія зносіны. У прыватнасьці, імпэратар адмяніў пакараньне нейкага Атыліюса Тыцыяна, які, меркавана, рыхтаваў змову супраць Антаніна Піюса. Адмена імпэратарам інстытута выязных судзьдзяў цалкам аднавіла кантроль Сэната над Італіяй. Аднак Антанін усьведамляў слабасьць Сэната і, не зважаючы на павагу, якую выказваў ягоным сябрам, абмеркаваньне важных пытаньняў ладзіў на [[Імпэратарская рада|імпэратарскай радзе]]. Чатыры прэфэкты прэторыя, якія зьмянілі адзін другога за час уладарства Антаніна, уваходзілі ў склад рады, і паказальна, што ўсе яны былі выдатнымі юрыстамі. Першы зь іх, [[Марк Гавіюс Максім]], займаў пасаду прэфэкта прэторыя 20 гадоў, тым часам як намесьнікі правінцыяў зрэдку трымаліся на сваіх месцах нават 10 гадоў. == Ацэнкі == [[Файл:Temple of Antoninus and Faustina (Roma).jpg|значак|Храм Антаніна і Фаўстыны на рымскім Форуме. Сёньня тут царква Сьвятаго Лярэнца.]] Уладарства Антаніна агулам было станоўчым, але непрагрэсіўным. За ім трываў працэс цэнтралізацыі, а рымскі сьвет быў далёка не паўсюдным, як сьцьвярджалі добразычліўцы. Да [[Панэгірык|панэгірыстаў]] Антаніна можна стасаваць грэцкага філёзафа [[Эліюс Арыстыд|Эліюса Арыстыда]], які быў пры двары як настаўнік юнага Марка Аўрэліюса. Зьвяртаючыся да Рыму эпохі Антаніна, ён абвяшчаў, што менавіта ён даказаў усеагульную праўду, што зямля ёсьць усім маці і ўсеагульнай айчынай. Ён казаў, што за Антанінам Піюсам і эліны, і неэліны, якія валодалі багацьцем ці ня мелі яго, маглі наўпрост падарожнічаць усюды. Гэтую ўрачыстую ацэнку эпохі Антаніна пацьвердзіў і гісторык [[Эдўард Гібан]], які пісаў у 1776 годзе, што калі любога чалавека запытаць адзначыць адрэзак сусьветнай гісторыі, цягам якога стан чалавецтва быў найбольш квітнеючым і шчасьлівым, ён без хістаньняў назаве час ад сьмерці [[Даміцыян]]а да ўзыходу на сталец [[Комад]]а, то бок і час уласна панаваньня Антаніна Піюса. Гэтая ацэнка пазбаўленая аб’ектыўнасьці, бо пэрыяд уладарства Марка Аўрэліюса адзначыўся чумой, шматлікімі сацыяльнымі бедзтвамі і войнамі. Тым ня менш, у эпоху Антаніна Піюса яшчэ болей распаўсюдзіліся застой, [[карупцыя]] і [[бюракратызм]], якія мацьней адчуліся ў пазьнейшы, нядбайны час існаваньня імпэрыі. Акрамя таго, гэтак званыя шчасьлівыя гады абмяжоўваліся толькі Італіяй, бо жыцьцё ў іншых падуладных правінцыях было значна горшым. Тым ня менш, асоба самога Антаніна ня раз ухвалялася сучасьнікамі. Гэтак заклікаў памятаць учынкі Антаніна ягоны пераемнік Марк Аўрэліюс. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii Антанін Піюс (рус)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015843/http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii |date=5 сакавіка 2016 }} {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] s1zsz0xv9zzglqigrqz3xw9kkzhl3nn 3 304485 2698464 2026-11-02T18:58:50Z Ліцьвін 847 Вітаем 2698464 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 14 304486 2698471 2026-11-02T19:22:10Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698471 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год|8|6}} ry31oq0d75iuqjw9baqyhwbhz3vbo6r 14 304487 2698472 2026-11-02T19:23:34Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698472 wikitext text/x-wiki {{Памерлі год|16|1}} 9r3ksipff92w1n0r55dgqm636pjvriz 0 304488 2698508 2026-11-02T22:27:04Z Nyuhn 84994 Nyuhn перанёс старонку [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] у [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] 2698508 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь]] b0pv1udkggm9xoveiidry7sdus7lbts 0 304489 2698575 2026-11-03T07:50:41Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Tyrese_Maxey?oldid=1381305742 2698575 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Та́йрыз Ма́ксі''' ({{мова-en|Tyrese Maxey}}; {{Н}} 4 лістапада 2000 году) — амэрыканскі баскетбаліст, гульнёвы абаронца клюбу [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] «[[Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз]]». Славіцца сваёй выключнай хуткасьцю, дрыблінгам і здольнасьцю выконваць трапныя кідкі<ref>{{спасылка|аўтар=Carlin, Ky|спасылка=https://sports.yahoo.com/articles/top-100-nba-player-ranking-144416595.html|загаловак=Top 100 NBA player ranking revealed for Sixers star Tyrese Maxey|выдавецтва=Yahoo Sports|дата публікацыі=20.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. == Кар’ера == Гулец быў абраны пад 21-м агульным нумарам [[драфт НБА 2020 году|драфту НБА 2020 году]] клюбам «[[Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз]]»<ref>{{навіна|аўтар=Pompey, Keith|спасылка=https://www.inquirer.com/sixers/philadelphia-sixers-nba-draft-tyrese-maxey-kentucky-al-horford-oklahoma-city-20201118.html|загаловак=Sixers select Tyrese Maxey with 21st overall pick, trade Al Horford and Josh Richardson for sharpshooters|выдавец=The Philadelphia Inquirer|дата публікацыі=11.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210127062210/https://www.inquirer.com/sixers/philadelphia-sixers-nba-draft-tyrese-maxey-kentucky-al-horford-oklahoma-city-20201118.html|дата копіі=01.2021}}</ref>. 3 сьнежня 2020 году Максі падпісаў з камандай кантракт пачаткоўца. Праз траўму зорак каманды [[Джоэл Эмбійд|Джоэла Эмбійда]] і [[Бэн Сыманз|Бэна Сыманза]], а таксама шэрагу станоўчых тэстаў на каранавірус у дружыне, філадэлфійцы здолелі выставіць на матч супраць «[[Дэнвэр Нагетс]]» 9 студзеня толькі мінімальна дапушчальныя восем гульцоў<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nba.com/news/joel-embiid-ben-simmons-injuries-ruled-out-for-short-handed-76ers-vs-nuggets|загаловак=Virus, injuries leave 76ers with 7 players against Nuggets|выдавец=National Hockey League|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210423201649/https://www.nba.com/news/joel-embiid-ben-simmons-injuries-ruled-out-for-short-handed-76ers-vs-nuggets|дата копіі=04.2021}}</ref>. Аслаблены склад дазволіў Максі ўпершыню выйсьці ў стартавым складзе ў НБА. Хоць «Нагетс» перамаглі зь лікам 115:103, Максі згуляў выдатны матч, бо за 44 хвіліны назьбіраў 39 пунктаў, рэалізаваўшы 18 з 33 кідкоў<ref>{{навіна|спасылка=https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401267293|загаловак=Denver tops short-handed 76ers hit with virus, injuries|выдавец=ESPN|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210112032647/https://www.espn.com/nba/recap?gameId=401267293|дата копіі=01.2021}}</ref>. Гэта быў найлепшы вынік для пачаткоўца ў дэбютным матчы ў стартавым складзе з 1970 году, а таксама найбольшая колькасьць пунктаў, назьбіраная навічком «Філадэлфіі Сэвэнці Сыксэрз» з часоў, калі [[Ален Айвэрсан]] набраў 40 пунктаў у матчы супраць «[[Вашынгтон Ўізардс|Вашынгтон Булетс]]» у 1997 годзе<ref>{{навіна|аўтар=Taylor, Cody|спасылка=https://therookiewire.usatoday.com/2021/01/09/tyrese-maxey-76ers-history-allen-iverson-highlights/|загаловак=Tyrese Maxey joined Allen Iverson in 76ers history after career game|выдавец=USA Today|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210420005013/https://therookiewire.usatoday.com/2021/01/09/tyrese-maxey-76ers-history-allen-iverson-highlights/|дата копіі=04.2021}}</ref>. [[Файл:Tyrese Maxey (51782280104) (cropped).jpg|значак|зьлева|Максі ў 2021 годзе.]] Максі завяршыў сэрыю плэй-оф 2022 году ў якасьці найлепшага снайпэра «Сэвэнці Сыксэрз», зьбіраючы ў сярэднім 20,2 пунктаў за гульню пры 45,6% трапнасьці кідкоў з гульні і 34,4% трапнасьці трохпунктавых<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.basketball-reference.com/playoffs/2022-nba-eastern-conference-semifinals-76ers-vs-heat.html|загаловак=2022 NBA Eastern Conference Semifinals – 76ers vs. Heat|выдавецтва=Basketball-Reference.com|дата доступу=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220603153858/https://www.basketball-reference.com/playoffs/2022-nba-eastern-conference-semifinals-76ers-vs-heat.html|дата копіі=06.2022}}</ref>. 28 кастрычніка 2022 году Максі ўсталяваў на той момант рэкорд кар’еры, назьбіраўшы 44 пункты пры рэалізацыі 15 з 20 кідкоў з гульні, у тым ліку ім было рэалізавана 9 з 12 трохпунткавых, што дапамагло перамагчы «[[Таронта Рэптарз]]» зь лікам 112:90. 12 лістапада 2023 году ён набраў рэкордныя на той момант 50 пунктаў, а таксама зрабіў 7 падбораў, 5 асыстаў і 3 блёк-шоты ў пераможным матчы супраць «[[Індыяна Пэйсэрз|Індыяны Пэйсэрз]]» зь лікам 137:126<ref>{{спасылка|аўтар=DiGiovanni, Sam|спасылка=https://clutchpoints.com/sixers-vs-pacers-instant-breakdown-joel-embiid-tyrese-haliburton|загаловак=Sixers-Pacers instant breakdown: Tyrese Maxey goes off on career-high night|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=11.2023|дата доступу=11.2023}}</ref>. 1 лютага 2024 году баскетбаліст упершыню ў кар’еры быў абраны запасным гульцом на Матч усіх зорак НБА 2024 году ад [[Усходняя канфэрэнцыя (НБА)|Усходняй канфэрэнцыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2024-nba-all-star-reserves-announced|загаловак=2024 NBA All-Star reserves announced|выдавецтва=NBA.com|дата доступу=02.02.2024}}</ref>. У той жа дзень ён абнавіў свой асабісты рэкорд, набраўшы 51 пункт у пераможным матчы супраць «[[Юта Джаз|Юты Джаз]]» зь лікам 127:124<ref>{{спасылка|аўтар=DiGiovanni, Sam|спасылка=https://clutchpoints.com/76ers-vs-jazz-instant-breakdown-tyrese-maxey|загаловак=76ers vs. Jazz instant breakdown: Tyrese Maxey scores career-high 51 in return|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=02.2024|дата доступу=02.2024}}</ref>. 23 красавіка Максі быў прызнаны найбольш прагрэсуючым гульцом НБА [[НБА 2023—2024 гадоў|сэзону 2023—2024 гадоў]], апярэдзіўшы ў галасаваньні [[Кобі Ўайт]]а і [[Алпэрэн Шэнгюн|Алпэрэна Шэнгюна]]<ref>{{спасылка|аўтар=Chiari, Mike|спасылка=https://bleacherreport.com/articles/10116715-76ers-tyrese-maxey-wins-2023-24-nba-most-improved-player-of-the-year-award|загаловак=76ers’ Tyrese Maxey Wins 2023–24 NBA Most Improved Player of the Year Award|выдавецтва=Bleacher Report|дата публікацыі=04.2024|дата доступу=04.2024}}</ref>. Гулец няблага праводзіў [[НБА 2024—2025 гадоў|сэзон 2024—2025 гадоў]], але ў красавіку атрымаў пашкоджаньне і выбыў да канца сэзону. 20 лістапада 2025 году спартовец абнавіў асабісты рэкорд, паклаўшы на рахунак 54 пункты, а таксама зрабіўшы 5 падбораў, 9 перадачаў, 3 перахопы і 3 блёк-шоты ў пераможным матчы супраць «[[Мілўокі Бакс]]» зь лікам 123:114 пасьля дадатковага часу. Ён стаў толькі другім гульцом у гісторыі франшызы, які здолеў набраць ня менш за 50 пунктаў і зрабіць 9 перадачаў у адным матчы, пасьля [[Ўілт Чэмбэрлен|Ўілта Чэмбэрлена]]<ref>{{спасылка|аўтар=Murphy, Matt|спасылка=https://www.nba.com/sixers/news/inside-tyrese-maxeys-career-high-54-point-game|загаловак=Inside Tyrese Maxey’s career-high 54-point game|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=11.2025|дата доступу=12.2025}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Grieb, Josh|спасылка=https://www.libertyballers.com/76ers-scores-results/81154/sixers-bucks-final-score-recap-tyrese-maxey-paul-george-vj-edgecombe|загаловак=Maxey drops career-high 54, Cardiac Sixers do it again with OT win over Bucks|выдавецтва=Liberty Ballers|дата публікацыі=20.11.2025|дата доступу=20.11.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://thesixersense.com/paul-george-legendary-comparison-tyrese-maxey-76ers-franchise|загаловак=Paul George’s legendary comparison proves Tyrese Maxey is 76ers’ franchise player|выдавецтва=TheSixerSense.com|дата доступу=20.11.2025}}</ref>. 19 студзеня 2026 году ён быў абраны на Матч усіх зорак НБА другі раз у кар’еры і ўпершыню трапіў у стартавы склад. Пры гэтым баскетбаліст атрымаў другую найбольшую колькасьць галасоў сярод гульцоў Усходняй канфэрэнцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2026-all-star-starters|загаловак=Luka Dončić, Giannis Antetokounmpo lead 2026 All-Star starters|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=01.2026|дата доступу=01.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Максі, Тайрыз}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты ЗША]] tjg42ocw5apfgrgpzb8e8ya87mkb8kd 0 304490 2698576 2026-11-03T08:02:35Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Scottie_Barnes?oldid=1383011005 2698576 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Ско́ці Барнз''' ({{мова-en|Scottie Barnes}}; {{Н}} 1 жніўня 2001 году) — амэрыканскі баскетбаліст, цяжкі форвард клюбу [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] «[[Таронта Рэптарз]]». Уважаецца за аднаго з найлепшых абаронцаў у лізе і вядомы сваёй унівэрсальнасьцю, здольнасьцю блякаваць кідкі супернікаў, а таксама здольнасьцю фармаваць гульню. == Кар’ера == [[Файл:Scottie Barnes Florida State.jpg|значак|зьлева|Барнз у быцьцё гульцом Флорыдзкага ўнівэрсытэту.]] «[[Таронта Рэптарз]]» абралі Барнза пад чацьвертым агульным нумарам на [[драфт НБА 2021 году|драфце НБА 2021 году]]. Да сярэдзіны сэзону аналітычны рэсурс FiveThirtyEight адзначаў, што Барнз пераўзыходзіць чаканьні і робіцца адным з ключавых гульцоў «Рэптарз». Згуляўшы 74 матчы, ён завяршыў сэзон зь сярэднімі паказьнікамі ў 15,3 пунктаў, 7,2 падбораў, 3,5 перадачаў, 1,1 перахопаў і 0,7 блёк-шотаў за гульню<ref>{{спасылка|аўтар=Bontemps, Tim|спасылка=https://www.espn.com/nba/story/_/id/33792649/toronto-raptors-forward-scottie-barnes-wins-nba-rookie-year|загаловак=Toronto Raptors' Scottie Barnes edges Cleveland Cavaliers’ Evan Mobley for NBA Rookie of the Year|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=23.04.2022|дата доступу=17.06.2026}}</ref>. У сваім другім сэзоне гулец атрымаў больш адказнасьці ў арганізацыі гульні, кантролі мяча і пачатку атак<ref>{{спасылка|аўтар=Loung, Steven|спасылка=https://www.sportsnet.ca/nba/article/barnes-trio-of-canadians-headline-players-to-watch-at-nbas-rising-stars-game/|загаловак=Barnes, trio of Canadians headline players to watch at NBA’s Rising Stars Game|выдавецтва=Sportsnet|дата публікацыі=17.02.2023|дата доступу=20.06.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Irving, Kyle|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/nba/news/raptors-scottie-barnes-nba-best-passing-forwards/ot96tvgufimllauk8lbxuwnd|загаловак=How Raptors’ Scottie Barnes is evolving into one of the NBA’s best passing forwards|выдавецтва=The Sporting News|дата публікацыі=17.02.2023|дата доступу=30.06.2026}}</ref>. 4 лістапада 2022 году ён аформіў свой першы трыпл-дабл у кар’еры, узяўшы 11 пунктаў, 11 падбораў і 10 асыстаў у матчы супраць «[[Далас Мавэрыкс]]» зь лікам 110:111<ref>{{навіна|спасылка=https://www.cbssports.com/fantasy/basketball/news/raptors-scottie-barnes-triple-double-despite-loss/|загаловак=Raptors’ Scottie Barnes: Triple-double despite loss|выдавец=CBS Sports|дата публікацыі=11.2022}}</ref>. Падчас матчу супраць «[[Голдэн Стэйт Ўорыярз]]» 1 сакавіка 2024 году Барнз атрымаў пералом пястковай косьці левай ручыцы<ref>{{спасылка|аўтар=Grange, Michael|спасылка=https://www.sportsnet.ca/nba/article/with-nothing-at-stake-for-raptors-broken-hand-likely-ends-barnes-season-early/|загаловак=With nothing at stake for Raptors, broken hand likely ends Barnes’ season early|выдавецтва=Sportsnet|дата публікацыі=02.03.2024|дата доступу=25.05.2026}}</ref>. Праз гэтую траўму ён прапусьціў апошнія 22 матчы сэзону, цягам якіх каманда страціла шанец на выхад у плэй-оф. 8 ліпеня 2024 году Барнз падпісаў з «Рэптарз» пяцігадовае падаўжэньне кантракту на 225 мільёнаў даляраў, якое магло бы вырасьці да 270 мільёнаў даляраў у выпадку выкананьня ўмоваў для гэтак званага «супэрмакс»-кантракту<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/raptors-scottie-barnes-max-extension#|загаловак=Raptors’ Scottie Barnes signs max extension with team|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=07.2024|дата доступу=07.2024}}</ref>. Гэтае падаўжэньне зрабіла яго найбольш высокааплатным гульцом у гісторыі франшызы<ref>{{спасылка|аўтар=Wimbish, Jasmyn|спасылка=https://www.cbssports.com/nba/news/scottie-barnes-contract-raptors-forward-becomes-highest-paid-player-in-team-history-with-new-deal-per-report/|загаловак=Scottie Barnes contract: Raptors forward becomes highest-paid player in team history with new deal, per report|выдавецтва=CBS Sports|дата публікацыі=24.06.2024|дата доступу=25.05.2026}}</ref>. 3 сьнежня 2024 году ён набраў рэкордныя на той момант 35 пунктаў, дадаўшы 9 падбораў і зрабіўшы 6 перадачаў у пераможным матчы супраць «[[Індыяна Пэйсэрз|Індыяны Пэйсэрз]]» зь лікам 122:111<ref>{{спасылка|аўтар=Pagaduan, Jedd|спасылка=https://clutchpoints.com/pacers-news-rick-carlisle-shares-huge-career-prediction-for-raptors-scottie-barnes|загаловак=Pacers’ Rick Carlisle shares huge career prediction for Raptors’ Scottie Barnes|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=12.2024|дата доступу=12.2024}}</ref>. 30 кастрычніка 2026 году баскетбаліст усталяваў новы асабісты рэкорд, назьбіраўшы 41 пункт, а таксама зрабіўшы 5 падбораў, 5 асыстаў і 2 перахопы ў матчы, які скончыўся паразай, ад «[[Арланда Мэджык]]» зь лікам 114:121<ref>{{спасылка|аўтар=Pereira, Richard|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/toronto-raptors/raptors-news-scottie-barnes-sets-new-career-high-loss-magic|загаловак=Raptors’ Scottie Barnes sets new career high in loss to Magic|выдавецтва=ClutchPoint|дата публікацыі=10.2026|дата доступу=10.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Nitsopoulos, Josh Elijah|спасылка=https://www.si.com/nba/raptors/onsi/raptors-fall-to-magic-despite-career-high-from-scottie-barnes|загаловак=Raptors Fall to Magic Despite Career-High From Scottie Barnes|выдавецтва=Sports Illustrated|дата публікацыі=10.2026|дата доступу=10.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Барнз, Скоці}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты ЗША]] lldpp8i6u9rkmhhpszoy1ajc92nzz7u 0 304491 2698577 2026-11-03T08:11:28Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Cooper_Flagg?oldid=1382882017 2698577 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Ку́пэр Флэг''' ({{мова-en|Cooper Flagg}}; {{Н}} 21 сьнежня 2006 году) — амэрыканскі баскетбаліст, лёгкі форвард клюбу [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] «[[Далас Мавэрыкс]]». Быў абраны пад агульным першым нумарам на [[драфт НБА 2025 году|драфце НБА 2025 году]] камандай «Далас Мавэрыкс», стаўшы найлепшым навічком паводле вынікаў дэбютнага сэзону. == Кар’ера == Флэг быў абраны пад першым агульным нумарам клюбам «[[Далас Мавэрыкс]]» на [[драфт НБА 2025 году|драфце НБА 2025 году]]<ref>{{спасылка|аўтар=MacMahon, Tim|спасылка=https://www.espn.com/nba/story/_/id/45585367|загаловак=Mavericks pick Cooper Flagg at No. 1 in 2025 NBA draft|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=06.2025|дата доступу=05.2026}}</ref>. Ён афіцыйна падпісаў кантракт з клюбам 2 ліпеня 2025 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mavs.com/flagg-signs/|загаловак=Mavericks make it official with Cooper Flagg|выдавецтва=mavs.com|дата публікацыі=07.2025|дата доступу=07.2025}}</ref>. 10 лістапада баскетбаліст паўтарыў дасягненьне [[Леброн Джэймз|Леброна Джэймза]] як наймаладзейшы гулец, які набраў ня менш за 25 пунктаў у матчы НБА ў веку 18 гадоў і 324 дні, калі запісаў на свой рахунак 26 пунктаў у гульні супраць «[[Мілўокі Бакс]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.sportingnews.com/us/nba/dallas-mavericks/news/mavs-cooper-flagg-ties-lebron-james-nba-scoring-record-exact-day/733386bbc284f22c8d88d1dd|загаловак=Mavs’ Cooper Flagg ties LeBron James’ young player NBA scoring record to the exact day|выдавецтва=The Sporting News|дата публікацыі=11.2025|дата доступу=11.2025}}</ref>. 3 красавіка Флэг усталяваў рэкорд кар’еры, назьбіраўшы 51 пункт у матчы супраць «[[Арланда Мэджык]]», які скончыўся паразай зь лікам 127:138. У выніку, у веку 19 гадоў і 103 дзён ён стаў наймаладзейшым гульцом у гісторыі лігі, які набраў 50 і больш пунктаў у адным матчы, скасаваўшы папярэдні рэкорд [[Брэндан Джэнінгс|Брэндана Джэнінгса]]. Гулец таксама стаў першым падлеткам у гісторыі НБА, які здолеў пакласьці на свой рахунак 50 і больш пунктаў у адной гульні<ref>{{спасылка|аўтар=Draves, Zachary|спасылка=https://clutchpoints.com/nba/dallas-mavericks/mavericks-news-cooper-flagg-history-50|загаловак=Cooper Flagg becomes 1st teenager in NBA history to score 50+|выдавецтва=ClutchPoints|дата публікацыі=04.2026|дата доступу=04.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Baer, Jack|спасылка=https://sports.yahoo.com/nba/article/cooper-flagg-becomes-youngest-player-in-nba-history-to-post-50-point-game-031336637.html|загаловак=Cooper Flagg becomes youngest player in NBA history to post 50-point game|выдавецтва=Yahoo Sports|дата публікацыі=04.2026|дата доступу=04.2026}}</ref>. 27 красавіка 2026 году было абвешчана, што Флэг стаў уладальнікам узнагароды навічка году НБА, а крыху менш чым празь месяц яго ўлучылі ў першую сымбалічную зборную пачаткоўцаў НБА<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/news/2025-26-all-rookie-teams-announced|загаловак=Cooper Flagg, Kon Knueppel headline 2025-26 Kia All-Rookie Teams|выдавецтва=NBA.com|дата публікацыі=05.2026|дата доступу=05.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{NBA}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Флэг, Купэр}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты ЗША]] jtbxkyju574rcfpg8rxcbfs5s9s2ewi 0 304492 2698580 2026-11-03T08:20:31Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Бамперныя машыны]] у [[Бампэрныя машынкі]]: Памылка ў назове 2698580 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Бампэрныя машынкі]] lozb1wzxkwganhi9dviiv6rdi6ds0bp 10 304493 2698595 2026-11-03T10:34:36Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Pez ballesta ondulado (Balistapus undulatus), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 45.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698595 wikitext text/x-wiki Pez ballesta ondulado (Balistapus undulatus), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 45.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> nh0llnzbf0tbnvc3vow1n68289kff37 10 304494 2698596 2026-11-03T10:35:12Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Two water mites dorsal and ventral view.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698596 wikitext text/x-wiki Two water mites dorsal and ventral view.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> b80bwqa3951bzlbhopa2awca1ed5n19 10 304495 2698597 2026-11-03T10:35:27Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Nebelfall am Simmelsberg.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698597 wikitext text/x-wiki Nebelfall am Simmelsberg.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> p2ghc6x5yckvk6hniqfrwgdtvxjepx0 10 304496 2698598 2026-11-03T10:35:44Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Dougga temple du capitole - vue de face.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698598 wikitext text/x-wiki Dougga temple du capitole - vue de face.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> 99gd1ffn36j3vy9bgl7387qdlczds8n 10 304497 2698599 2026-11-03T10:36:15Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Bloeiwijze van een herfstaster (Aster). 02-10-2026. (d.j.b) 01.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698599 wikitext text/x-wiki Bloeiwijze van een herfstaster (Aster). 02-10-2026. (d.j.b) 01.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> d333as800f1agmapwp8bqkgzbuyes6r 0 304498 2698600 2026-11-03T11:02:51Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Ганчароўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Ганчароўка |Лацінка = Hančaroŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Ганчароўкі |Герб = |Сьцяг...“ 2698600 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Ганчароўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Ганчароўка |Лацінка = Hančaroŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Ганчароўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 135 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248820016 |Выява = Hančaroŭka, Smaliavičy District (3).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 58 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 59 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ганчаро́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавету]]. == Гісторыя == Паводле перапісу [[1897]] году у паселішчы налічваецца 12 жыхароў. Яно адносіцца да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Барысаўскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У [[1908]] годзе тут жыве ўжо 22 жыхары а да [[1917]] году колькасьць насельніцтва павялічылася да 30 чалавек. Па стане на [[20 жніўня]] [[1924]] году Ганчароўка гэта хутар у ''Слабодзкім сельсавеце'' (11 гаспадарак, 67 жыхароў), які адносіцца да ''Смалявіцкага раёна'' ''Менскай акругі'', а з [[25 лютага]] [[1938]] году ''Менскай вобласьці''. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] з канца [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1941]] году да пачатку [[Ліпень|ліпеня]] [[1944]] году вёска акупіравана войскамі [[Нацысцкая Нямеччына|Нацысцкай Нямеччыны]]. З [[7 кастрычніка]] [[1950]] году Ганчароўка передадзена ў склад ''Забалоцкага сельсавету''. Паводле перанісу [[1959]] году кольскасьць насельніцтва склала 459 жыхароў. З [[25 сьнежня]] [[1962]] году вёска ў складзе [[Менскі раён|Менскага раёну]] а з [[6 студзеня]] [[1965]] году зноў у складзе ''Смалявіцкага раёну''. У [[1988]] годзе насельніцтва склала 240 жыхароў.<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 4510</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Arešniki}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] avy05u6wu3j5g1v88k6cd3slspoizxx