Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk Кобрынь 0 847 2698668 2559874 2026-11-03T20:11:16Z Brololwi 90834 2698668 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Кобрынь |Лацінка = Kobryń |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Кобрыня |Герб = Coat of Arms of Kobryn, Belarus.png |Сьцяг = Flag of Kobryn, Belarus.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1287 |Статус з = |Магдэбурскае права = 10 сьнежня 1589 |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Кобрынскі раён|Кобрынскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 30.5 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 53177 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 225301—225306, 225860 |СААТА = |Выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |Апісаньне выявы = У цэнтры места |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 13 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Ко́брынь''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на сутоках [[Мухавец|Мухаўцу]], [[Кобрынка|Кобрынкі]] і канала [[Бона (канал)|Боны]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 53 177 чалавек<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 52 км на ўсход ад [[Берасьце|Берасьця]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Берасьце]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Менск]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. Кобрынь — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Берасьцейскі павет|гістарычнай Берасьцейшчыны]], колішняя сталіца [[Кобрынскае княства|ўдзельнага княства]], старажытны [[Кобрынскі замак|замак]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі [[барока]] [[Кобрынскі Спаскі манастыр|манастыр Сьвятога Спаса]] і [[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|царква Сьвятога Мікалая]] ([[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|часткова зруйнаваная расейскімі ўладамі]] ў выніку [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудовы]]), [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Кобрынь)|царква Сьвятых Пятра і Паўла]] і [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[клясыцызм]]у і забудова гістарычнага Рынку, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў. == Назва == Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня [[тапонім]]у Кобрынь<ref>{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)|к}} С. 24.</ref>. На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва места ўтварылася ад імя зьніклага народу [[обры|обраў]], які паводле старажытных летапісаў насяляў Заходняе [[Палесьсе]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 164.</ref>. Згодна зь меркаваньнем І. Сташэўскага тапонім утварыўся праз засваеньне кельцкага імя Кобрунус<ref>Staszewski J. Słownik geograficzny. — Warszawa, 1959. S. 147.</ref>, тым часам А. Трубачоў адкідаў кельцкае паходжаньне як неабгрунтаванае і тлумачыў назву Кобрынь як вынік складаньня прэфіксу -к з стараславянскім -брьние ('бруд')<ref>Трубачев О. Н. Названия рек правобережной Украины. — М.: «Наука», 1968. С. 210.</ref>. У пісьмовых гістарычных крыніцах часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] места ўпамінаецца вылучна пад назвай ''Кобрынь'', гэтак жа яго называлі мясцовыя жыхары<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 163—164.</ref>. Цяперашняя [[наркамаўка|афіцыйная]] назва «Кобрын» — калькаваньне з [[расейская мова|расейскай мовы]]. == Гісторыя == === Раньнія часы === Першы пісьмовы ўпамін пра Кобрынь як уладаньне князёў ўладзімерска-валынскіх зьмяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 году: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} === Вялікае Княства Літоўскае === У пачатку XIV стагодзьдзя Кобрынь далучыўся да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 году ён знаходзіўся ў валоданьні [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. У XIV стагодзьдзі на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]у збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагодзьдзя<ref name="evkl">[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Кобрын // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 116.</ref>). У 1404 годзе места стала сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ў валоданьні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню ўпамінаецца [[Кобрынскі Спаскі манастыр|Спаскі манастыр]]. У 1-й палове XVI стагодзьдзя ў месьце збудавалі касьцёл<ref name="evkl"/>. У 1519 годзе Кобрынь стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павету]] [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага ваяводзтва]]. З 1532 году места знаходзілася ў валоданьні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і распачаліся мэліярацыйныя працы ([[Бона (канал)|канал каралевы Боны]])<ref name="evkl"/>. На 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыні было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Берасьцейская, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая<ref name="evkl117">[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Кобрын // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 117.</ref>; дзеялі касьцёл, 3 цэрквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva">{{Літаратура/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадзкія пасёлкі|к}}</ref>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў места страціла павятовы статус і ўвайшло ў склад [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага павету]] [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага ваяводзтва]]. {{Падвойная выява|справа|Kobrynski, Pahonia. Кобрынскі, Пагоня (1387).jpg|110|Kobryń. Кобрынь (1840).jpg|113|Пячатка князя кобрынскага Рамана з «[[Пагоня]]й» (1387) і [[Герб Кобрыня|мескі герб]] (1840)}} У 1586 годзе Кобрынь перайшоў да каралевы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі Боны Сфорцы і [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрозьнівалася актыўнасьцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 сьнежня 1589 году яна надала месту [[Магдэбурскае права]], а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява сьвятых Ганны і Марыі зь немаўлём Езусам на руках''»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}}</ref>. Ганна асабіста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём і вялікім князем [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасьцейская унія|Унію]]<ref name="Kniazieva"/>. У пачатку XVII стагодзьдзя ў Кобрыні было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў<ref name="evkl117"/>. На 1597 год места складалася з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесьця, налічвала 550 сядзібных пляцаў. У цэнтры быў Рынак з ратушай і 32 пляцамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор]]<ref name="evkl117"/>, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Кобрыню [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]: «''литвин… Мартишка з города с Кобрина''» (1609—1610 гады)<ref name="Мальцев-1960">Мальцев В. П. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVII/1600-1620/Zapisi_o_smerti_sidelcev/text.htm Записки о смерти «тюремных сидельцев» в смоленских тюрьмах в 1609—1610 гг.] // Исторический архив. № 5, 1960.</ref>. У другой палове XVII — пачатку XVIII стагодзьдзяў Кобрынь значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. З прычыны страты эканамічнага значэньня ў 1766 годзе яго перавялі ў стан [[мястэчка]]ў<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыцьцё Каралеўскага канала. На 1790 год у месьце было 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрынь зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павету]]. 14 верасьня 1794 году расейскія акупацыйныя войскі [[Аляксандар Сувораў|А. Суворава]] разьбілі пад [[Дывін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касьцюшка|Т. Касьцюшкі]] і занялі места. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Кобрынь апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стаў цэнтрам павету<ref name="esbe"/>. Імпэратрыца расейская [[Кацярына II]] падаравала колішняе магдэбурскае места Сувораву. У [[Вайна 1812 году|вайну 1812 году]] 27 ліпеня пад Кобрынем расейскія войскі [[Бітва пад Кобрынем (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. На 1817 год тут было 326 будынкаў, зь іх 4 камяніцы. У 1845 годзе месту даравалі новы, расейскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескае чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыні зьявілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар зьнішчыў траціну места. У пачатку ХХ ст. у Кобрыні было 25 камяніцаў і 1202 драўляных будынкаў, дзеялі 2 цэрквы, касьцёл, сынагога і некалькі юдэйскіх малітоўных школаў, працавалі павятовая вучэльня, прыходзкая вучэльня з жаночай зьменай, прыватная жаночая 1-клясная вучэльня, жыдоўская жаночая вучэльня і некалькі хедараў. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1915 годзе Кобрынь занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. <gallery caption="Старая графіка Кобрыня" widths=150 heights=150 class="center"> Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|[[Сядзіба (Кобрынь)|Меская сядзіба]], XIX ст. Kobryń, Bazylanski. Кобрынь, Базылянскі (N. Orda, 1866).jpg|[[Кобрынскі Спаскі манастыр|Спаскі манастыр]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Kobryń, Muchaviec. Кобрынь, Мухавец (N. Orda, 07.04.1864).jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Новы касьцёл]]. Н. Орда, 1864 г. Kobryń, Muchaviec. Кобрынь, Мухавец (N. Orda, 1864).jpg|Панарама места. Н. Орда, 1864 г. </gallery> === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Кобрынь абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Згодна з [[Рыская дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] Кобрынь апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]]. У 1939 годзе Кобрынь увайшоў у [[БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёну. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 23 чэрвеня 1941 да 20 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. <gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Kobryń, Bazylanskaja. Кобрынь, Базылянская (1930-39) (3).jpg|[[Кобрынскі Спаскі манастыр|Манастыр Сьвятога Спаса]], да 1939 г. Kobryń, Gubernijalnaja, Pietrapaŭłaŭskaja. Кобрынь, Губэрніяльная, Петрапаўлаўская (1899).jpg|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Кобрынь)|Царква Сьвятых Пятра і Паўла]], 1899 г. Kobryń, Mikolskaja. Кобрынь, Мікольская (1901-39).jpg|[[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|Мікольская царква]] па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]], {{nowrap|да 1939 г.}} Kobryń, Pinskaja, Uniebaŭziaćcia. Кобрынь, Пінская, Унебаўзяцьця (1916) (2).jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]], 1918 г. </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Kobryń, Zamkavy. Кобрынь, Замкавы (1935).jpg|Замкавы пляц. Банк, 1935 г. Kobryń, Rynak. Кобрынь, Рынак (1930-39).jpg|Рынак, да 1939 г. Kobryń, Gubernijalnaja. Кобрынь, Губэрніяльная (1899).jpg|Губэрніяльная вуліца, {{nowrap|1899 г.}} Kobryń, Babrujskaja. Кобрынь, Бабруйская (1930-39) (2).jpg|Бабруйская вуліца, 1930 г. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:53500 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51300 bar:2018 from:0 till:53177 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Кобрыня </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1817 год — 1427 чал., зь іх 899 юдэяў<ref name="sg"/>; 1848 год — 1673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7789 чал. (4405 муж. і 3384 жан.), у тым ліку 2876 праваслаўных, 473 каталікі, 4431 юдэй, 9 магамэтанаў<ref name="sg">Sulistrowski F. Kobryń // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/205 205].</ref>; 1897 год — 10&nbsp;355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагодзьдзе''': 1901 год — 8998 чал., зь іх паводле стану: мяшчанаў 6131, цэхавых 1389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнага стану 88, вайскоўцаў 238, сялянаў 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, юдэяў 6036, іншых веравызнаньняў 46<ref name="esbe">{{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>; 1907 год — 8754 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>; 1921 год — 8208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10&nbsp;101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя ўкраіназнаўства|том=3|старонкі=1058—1059|артыкул=Кобринь}}</ref>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}</ref>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.; 1996 год — 51,6 тыс. чал.<ref>[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]] Кобрын // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 218.</ref>; 1998 год — 51,9 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|8к}} С. 368.</ref> * '''XXI стагодзьдзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918174133/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 52 655 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 53 177 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === [[Файл:Himnazyja_horada_Kobryna.jpg|значак|Гімназыя горада Кобрына]] У Кобрыне працуюць: Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж, Кобрынскі дзяржаўны каледж сфэры абслугоўваньня, 8 сярэдніх школ, гімназыя, музычная й спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуюць 14 дзіцячых садоў. Найстарэйшай школай Кобрына лічыцца Сярэдняя школа № 1, карааніякай узыходзяць да жніўня 1910 году, калі ў будынку былога казённага віннага склада адкрылася 1-е Мужчынскае 2-х класнае вучылішча. На гэтай базе ў лістападзе 1915 году была заснавана першая легальная польская Сумесная школа, ператвораная ў 1917 годзе ў грамадзкую гімназыю. === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня. === Культура === Дзеюць 2 бібліятэкі, 2 кінатэатры, дом культуры. == Забудова == === Плян === Плян і забудова Кобрыня маюць шматвекавую гісторыю. Пры ўтоку рэчкі Кобрынкі ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасьці заклалі першае ўмацаваньне, на якім пазьней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII—XIX стагодзьдзяў цэнтар Кобрыня забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крамаў і майстэрань. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | 17 верасьня вуліца || '''Слушная''' вуліца <br> '''Базылянская''' вуліца || Кляштарная вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Беларуская вуліца || '''Рачная''' вуліца <br> '''Рэзьніцкая''' вуліца || Гразная вуліца (1864—1917) <br> Крывая вуліца (1921—1939) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Дзяржынскага вуліца || '''Уладаўская''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Ратненская''' вуліца || Славянская вуліца (1864—1917) <br> Лейбуша вуліца (1939—1941) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кастрычніцкая вуліца || '''Агародніцкая''' вуліца || Мяшчанская вуліца (1864—1917) <br> Кобрынская вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Леніна вуліца || '''Бабруйская''' вуліца || Юзэфа Пілсудзкага вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Матросава вуліца || '''Прачысьценская''' вуліца || Школьная вуліца (1921—1948) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Пінская''' вуліца || Усходняя вуліца (1915—1918) <br> 3 мая вуліца (1921—1939) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Берасьцейская''' вуліца <br> '''Ганчарская''' вуліца || Бэрнацкага вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Чаравачыцкая''' вуліца <br>'''Берасьцейская''' вуліца || Легіёнаў вуліца (1921—1934) <br> Браніслава Перацкага вуліца (1934—1939) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Свабоды плошча || '''Рынак''' пляц || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Суворава вуліца || '''Губэрніяльная''' вуліца || Сувораўская вуліца (1864—1917) <br> Рамуальда Траўгута вуліца (1921—1939) <br> Рэвалюцыйная вуліца (1944—1946) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || '''Балоцкая''' вуліца <br>'''Гарбарская''' вуліца || Заводзкая вуліца (1864—1912) <br> Петрапаўлаўская вуліца (1912—1917) <br> Польная вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Чырвонагвардзейская вуліца || '''Касьцельны''' завулак || |} З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Кобрыня да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліца Мікольская (яшчэ адна гістарычная назва — Астрамецкая) і пляц Замкавы. == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Кобрыня |- | * ААТ «Кобрынскі кансэрвавы завод» * ААТ «Кобрынь-Дызайн» * Філія «Кобрынскі хлебазавод» РУВП «Берасьцехлебпрам» * РУП «Кобрынская швацкая фірма „Лона“» * ААТ «Кобрынскі масларобна-сыраробны завод» * ААТ «Кобрынскі мясакамбінат» * РУВП «Кобрынскі інструмэнтальны завод „СІТОМО“» * ААТ «Кобрынаграмаш» * ІП «Прамысловы Альянс» * РУВП «Кобрынская прадзільна-ткацкая фабрыка „Ручайка“» * ААТ «Кобрынскі завод гідраўлічнага машынабудаваньня» * ДЛГУ «Кобрынскі досьледны лясгас» * ААТ «Кобрынь-тэкстыль» * ААТ «Кобрынскі хімік» * Сумеснае прадпрыемства СТАА «ПП Палесьсе» |} == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|значак|Адбудаваная [[Сядзіба (Кобрынь)|сядзіба]]]] === Інфраструктура === Кобрынь — цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Кобрынскі ваенна-гістарычны музэй імя Суворава (у адбудаванай сядзібе Губэрня), створаны за савецкім часам. Расейскі вайскавод Сувораў атрымаў места ў асабістую ўласнасьць па здушэньні [[паўстаньне 1794 году|паўстаньня за аднаўленьне незалежнасьці Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]]. * Гатэлі: «Беларусь», «Сувораў» === Славутасьці === [[Файл:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|значак|[[Кобрынская сынагога|Сынагога]]. Мастак А. Наліваеў]] * Забудова гістарычная (XVIII—XX стагодзьдзі; фрагмэнты) * [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] (мураваны, позьні [[клясыцызм]]), збудаваны ў 1843 годзе. Касьцёл зачынілі ў 1962 годзе, вярнулі каталіцкай парафіі ў 1989 годзе. * [[Кобрынскі Спаскі манастыр|Манастыр Сьвятога Спаса]] (XVIII ст.) * Могілкі: новыя хрысьціянскія, старыя хрысьціянскія, юдэйскія * Парк пры былой сядзібе Тызэнгаўзаў (1768) * Паштовая станцыя (XIX ст.) * [[Кобрынская сынагога|Сынагога]] (XIX ст.) * [[Сядзіба (Кобрынь)|Сядзіба]] (канец XVIII ст.) * [[Царква Аляксандра Неўскага (Кобрынь)|Царква Аляксандра Неўскага]] (1864—1868; [[мураўёўкі|мураўёўка]]) * [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Кобрынь)|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1862) * [[Царква Сьвятога Юрыя (Кобрынь)|Царква Сьвятога Юрыя]] (1889) * [[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|Царква Сьвятога Мікалая]] (драўляная, беларускае народнае дойлідзтва), збудаваная ў 1750-я гады, перанесеная ў Кобрынь у 1841 годзе<ref>{{Літаратура/БелЭн|8к}} С. 369.</ref>. Царкву зачынілі ў 1960-я гады, а сам будынак перадалі музэю. Зноў дзее як царква з 1986 году. === Страчаная спадчына === * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касьцёл (1513) == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Кобрыня" widths=150 heights=150 class="center"> Кобрын. Драўляная царква.jpg|[[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|Царква Сьвятога Мікалая]] Монастырь Святого Спаса в Кобрине.JPG|[[Кобрынскі Спаскі манастыр|Манастыр Сьвятога Спаса]] Кобрын. Касцёл.jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Касьцёл]] Кобрын. Царква. 2014.jpg|[[Царква Аляксандра Неўскага (Кобрынь)|Саборная царква]]-[[мураўёўкі|мураўёўка]] </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Kobryn after Dozhinki1.jpg|Забудова гістарычнай Пінскай вуліцы Kobryn after Dozhinki2.jpg|Дамы на гістарычнай Бабруйскай вуліцы Kobryn after Dozhinki3.JPG|Гістарычная Губэрніяльная вуліца KobrinBattle-3.JPG|Помнік Кобрынскай бітве 1812 г. </gallery> == Асобы == * [[Ошар Зарыцкі]] (1899—1986) — матэматык * [[Пётра Крачэўскі]] (1879—1928) — палітык, выкладнік і публіцыст, адзін з пачынальнікаў [[БНР]], дзяяч беларускай эміграцыі ў Коўне і Празе * [[Вітальд Туркевіч]] (1926—1993) — скульптар і графік == Глядзіце таксама == * [[Кобрынская пушча]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://radzima.org/be/gorad/kobryn.html Кобрынь], [[Radzima.org]] * [https://web.archive.org/web/20090827022321/http://webkobrin.by.ru/ «Віртуальны Кобрынь»] * [https://web.archive.org/web/20060115134403/http://www.plisco.pp.ru/friends/kobrin/kobrin_hist.html Гісторыя Кобрыню] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin Віртуальнае падарожжа па Кобрыні] {{Навігацыйная група |назоў = Кобрынь у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Кобрынскі раён |Берасьцейская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Берасьцейшчыны}} [[Катэгорыя:Кобрынь| ]] c2vim39skfa8py5y07i82nc95vxok5t 2698699 2698668 2026-11-03T22:43:29Z Brololwi 90834 2698699 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Кобрынь |Лацінка = Kobryń |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Кобрыня |Герб = Coat of Arms of Kobryn, Belarus.png |Сьцяг = Flag of Kobryn, Belarus.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1287 |Статус з = |Магдэбурскае права = 10 сьнежня 1589 |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Кобрынскі раён|Кобрынскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 30.5 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 53177 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 225301—225306, 225860 |СААТА = |Выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |Апісаньне выявы = У цэнтры места |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 13 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 21 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Ко́брынь''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на сутоках [[Мухавец|Мухаўцу]], [[Кобрынка|Кобрынкі]] і канала [[Бона (канал)|Боны]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 53 177 чалавек<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 52 км на ўсход ад [[Берасьце|Берасьця]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Берасьце]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Менск]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. Кобрынь — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Берасьцейскі павет|гістарычнай Берасьцейшчыны]], колішняя сталіца [[Кобрынскае княства|ўдзельнага княства]], старажытны [[Кобрынскі замак|замак]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі [[барока]] [[Кобрынскі Спаскі манастыр|манастыр Сьвятога Спаса]] і [[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|царква Сьвятога Мікалая]] ([[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|часткова зруйнаваная расейскімі ўладамі]] ў выніку [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудовы]]), [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Кобрынь)|царква Сьвятых Пятра і Паўла]] і [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[клясыцызм]]у і забудова гістарычнага Рынку, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў. == Назва == Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня [[тапонім]]у Кобрынь<ref>{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)|к}} С. 24.</ref>. На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва места ўтварылася ад імя зьніклага народу [[обры|обраў]], які паводле старажытных летапісаў насяляў Заходняе [[Палесьсе]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 164.</ref>. Згодна зь меркаваньнем І. Сташэўскага тапонім утварыўся праз засваеньне кельцкага імя Кобрунус<ref>Staszewski J. Słownik geograficzny. — Warszawa, 1959. S. 147.</ref>, тым часам А. Трубачоў адкідаў кельцкае паходжаньне як неабгрунтаванае і тлумачыў назву Кобрынь як вынік складаньня прэфіксу -к з стараславянскім -брьние ('бруд')<ref>Трубачев О. Н. Названия рек правобережной Украины. — М.: «Наука», 1968. С. 210.</ref>. У пісьмовых гістарычных крыніцах часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] места ўпамінаецца вылучна пад назвай ''Кобрынь'', гэтак жа яго называлі мясцовыя жыхары<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 163—164.</ref>. Цяперашняя [[наркамаўка|афіцыйная]] назва «Кобрын» — калькаваньне з [[расейская мова|расейскай мовы]]. == Гісторыя == === Раньнія часы === Першы пісьмовы ўпамін пра Кобрынь як уладаньне князёў ўладзімерска-валынскіх зьмяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 году: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} === Вялікае Княства Літоўскае === У пачатку XIV стагодзьдзя Кобрынь далучыўся да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 году ён знаходзіўся ў валоданьні [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. У XIV стагодзьдзі на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]у збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагодзьдзя<ref name="evkl">[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Кобрын // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 116.</ref>). У 1404 годзе места стала сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ў валоданьні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню ўпамінаецца [[Кобрынскі Спаскі манастыр|Спаскі манастыр]]. У 1-й палове XVI стагодзьдзя ў месьце збудавалі касьцёл<ref name="evkl"/>. У 1519 годзе Кобрынь стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павету]] [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага ваяводзтва]]. З 1532 году места знаходзілася ў валоданьні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і распачаліся мэліярацыйныя працы ([[Бона (канал)|канал каралевы Боны]])<ref name="evkl"/>. На 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыні было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Берасьцейская, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая<ref name="evkl117">[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Кобрын // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 117.</ref>; дзеялі касьцёл, 3 цэрквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva">{{Літаратура/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадзкія пасёлкі|к}}</ref>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў места страціла павятовы статус і ўвайшло ў склад [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага павету]] [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага ваяводзтва]]. {{Падвойная выява|справа|Kobrynski, Pahonia. Кобрынскі, Пагоня (1387).jpg|110|Kobryń. Кобрынь (1840).jpg|113|Пячатка князя кобрынскага Рамана з «[[Пагоня]]й» (1387) і [[Герб Кобрыня|мескі герб]] (1840)}} У 1586 годзе Кобрынь перайшоў да каралевы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі Боны Сфорцы і [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрозьнівалася актыўнасьцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 сьнежня 1589 году яна надала месту [[Магдэбурскае права]], а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява сьвятых Ганны і Марыі зь немаўлём Езусам на руках''»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}}</ref>. Ганна асабіста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём і вялікім князем [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасьцейская унія|Унію]]<ref name="Kniazieva"/>. У пачатку XVII стагодзьдзя ў Кобрыні было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў<ref name="evkl117"/>. На 1597 год места складалася з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесьця, налічвала 550 сядзібных пляцаў. У цэнтры быў Рынак з ратушай і 32 пляцамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор]]<ref name="evkl117"/>, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Кобрыню [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]: «''литвин… Мартишка з города с Кобрина''» (1609—1610 гады)<ref name="Мальцев-1960">Мальцев В. П. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVII/1600-1620/Zapisi_o_smerti_sidelcev/text.htm Записки о смерти «тюремных сидельцев» в смоленских тюрьмах в 1609—1610 гг.] // Исторический архив. № 5, 1960.</ref>. У другой палове XVII — пачатку XVIII стагодзьдзяў Кобрынь значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. З прычыны страты эканамічнага значэньня ў 1766 годзе яго перавялі ў стан [[мястэчка]]ў<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыцьцё Каралеўскага канала. На 1790 год у месьце было 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрынь зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павету]]. 14 верасьня 1794 году расейскія акупацыйныя войскі [[Аляксандар Сувораў|А. Суворава]] разьбілі пад [[Дывін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касьцюшка|Т. Касьцюшкі]] і занялі места. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Кобрынь апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стаў цэнтрам павету<ref name="esbe"/>. Імпэратрыца расейская [[Кацярына II]] падаравала колішняе магдэбурскае места Сувораву. У [[Вайна 1812 году|вайну 1812 году]] 27 ліпеня пад Кобрынем расейскія войскі [[Бітва пад Кобрынем (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. На 1817 год тут было 326 будынкаў, зь іх 4 камяніцы. У 1845 годзе месту даравалі новы, расейскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескае чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыні зьявілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар зьнішчыў траціну места. У пачатку ХХ ст. у Кобрыні было 25 камяніцаў і 1202 драўляных будынкаў, дзеялі 2 цэрквы, касьцёл, сынагога і некалькі юдэйскіх малітоўных школаў, працавалі павятовая вучэльня, прыходзкая вучэльня з жаночай зьменай, прыватная жаночая 1-клясная вучэльня, жыдоўская жаночая вучэльня і некалькі хедараў. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1915 годзе Кобрынь занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. <gallery caption="Старая графіка Кобрыня" widths=150 heights=150 class="center"> Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|[[Сядзіба (Кобрынь)|Меская сядзіба]], XIX ст. Kobryń, Bazylanski. Кобрынь, Базылянскі (N. Orda, 1866).jpg|[[Кобрынскі Спаскі манастыр|Спаскі манастыр]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Kobryń, Muchaviec. Кобрынь, Мухавец (N. Orda, 07.04.1864).jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Новы касьцёл]]. Н. Орда, 1864 г. Kobryń, Muchaviec. Кобрынь, Мухавец (N. Orda, 1864).jpg|Панарама места. Н. Орда, 1864 г. </gallery> === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Кобрынь абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Згодна з [[Рыская дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] Кобрынь апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]]. У 1939 годзе Кобрынь увайшоў у [[БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёну. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 23 чэрвеня 1941 да 20 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. <gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> Kobryń, Bazylanskaja. Кобрынь, Базылянская (1930-39) (3).jpg|[[Кобрынскі Спаскі манастыр|Манастыр Сьвятога Спаса]], да 1939 г. Kobryń, Gubernijalnaja, Pietrapaŭłaŭskaja. Кобрынь, Губэрніяльная, Петрапаўлаўская (1899).jpg|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Кобрынь)|Царква Сьвятых Пятра і Паўла]], 1899 г. Kobryń, Mikolskaja. Кобрынь, Мікольская (1901-39).jpg|[[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|Мікольская царква]] па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]], {{nowrap|да 1939 г.}} Kobryń, Pinskaja, Uniebaŭziaćcia. Кобрынь, Пінская, Унебаўзяцьця (1916) (2).jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]], 1918 г. </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Kobryń, Zamkavy. Кобрынь, Замкавы (1935).jpg|Замкавы пляц. Банк, 1935 г. Kobryń, Rynak. Кобрынь, Рынак (1930-39).jpg|Рынак, да 1939 г. Kobryń, Gubernijalnaja. Кобрынь, Губэрніяльная (1899).jpg|Губэрніяльная вуліца, {{nowrap|1899 г.}} Kobryń, Babrujskaja. Кобрынь, Бабруйская (1930-39) (2).jpg|Бабруйская вуліца, 1930 г. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:53500 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51300 bar:2018 from:0 till:53177 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Кобрыня </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1817 год — 1427 чал., зь іх 899 юдэяў<ref name="sg"/>; 1848 год — 1673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7789 чал. (4405 муж. і 3384 жан.), у тым ліку 2876 праваслаўных, 473 каталікі, 4431 юдэй, 9 магамэтанаў<ref name="sg">Sulistrowski F. Kobryń // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/205 205].</ref>; 1897 год — 10&nbsp;355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагодзьдзе''': 1901 год — 8998 чал., зь іх паводле стану: мяшчанаў 6131, цэхавых 1389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнага стану 88, вайскоўцаў 238, сялянаў 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, юдэяў 6036, іншых веравызнаньняў 46<ref name="esbe">{{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>; 1907 год — 8754 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>; 1921 год — 8208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10&nbsp;101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя ўкраіназнаўства|том=3|старонкі=1058—1059|артыкул=Кобринь}}</ref>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}</ref>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.; 1996 год — 51,6 тыс. чал.<ref>[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]] Кобрын // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 218.</ref>; 1998 год — 51,9 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|8к}} С. 368.</ref> * '''XXI стагодзьдзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918174133/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 52 655 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 53 177 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === [[Файл:Himnazyja_horada_Kobryna.jpg|значак|Гімназыя горада Кобрына]] У Кобрыне працуюць: Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж, Кобрынскі дзяржаўны каледж сфэры абслугоўваньня, 8 сярэдніх школ, гімназыя, музычная й спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуюць 14 дзіцячых садоў. Найстарэйшай школай Кобрына лічыцца Сярэдняя школа № 1, карааніякай узыходзяць да жніўня 1910 году, калі ў будынку былога казённага віннага склада адкрылася 1-е Мужчынскае 2-х класнае вучылішча. На гэтай базе ў лістападзе 1915 году была заснавана першая легальная польская Сумесная школа, ператвораная ў 1917 годзе ў грамадзкую гімназыю. === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня. === Культура === Дзеюць 2 бібліятэкі, 2 кінатэатры, дом культуры. == Забудова == === Плян === Плян і забудова Кобрыня маюць шматвекавую гісторыю. Пры ўтоку рэчкі Кобрынкі ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасьці заклалі першае ўмацаваньне, на якім пазьней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII—XIX стагодзьдзяў цэнтар Кобрыня забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крамаў і майстэрань. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | 17 верасьня вуліца || '''Слушная''' вуліца <br> '''Базылянская''' вуліца || Кляштарная вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Беларуская вуліца || '''Рачная''' вуліца <br> '''Рэзьніцкая''' вуліца || Гразная вуліца (1864—1917) <br> Крывая вуліца (1921—1939) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Дзяржынскага вуліца || '''Уладаўская''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Ратненская''' вуліца || Славянская вуліца (1864—1917) <br> Лейбуша вуліца (1939—1941) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кастрычніцкая вуліца || '''Агародніцкая''' вуліца || Мяшчанская вуліца (1864—1917) <br> Кобрынская вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Леніна вуліца || '''Бабруйская''' вуліца || Юзэфа Пілсудзкага вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Матросава вуліца || '''Прачысьценская''' вуліца || Школьная вуліца (1921—1948) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Пінская''' вуліца || Усходняя вуліца (1915—1918) <br> 3 мая вуліца (1921—1939) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Берасьцейская''' вуліца <br> '''Ганчарская''' вуліца || Бэрнацкага вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Чаравачыцкая''' вуліца <br>'''Берасьцейская''' вуліца || Легіёнаў вуліца (1921—1934) <br> Браніслава Перацкага вуліца (1934—1939) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Свабоды плошча || '''Рынак''' пляц || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Суворава вуліца || '''Губэрніяльная''' вуліца || Сувораўская вуліца (1864—1917) <br> Рамуальда Траўгута вуліца (1921—1939) <br> Рэвалюцыйная вуліца (1944—1946) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || '''Балоцкая''' вуліца <br>'''Гарбарская''' вуліца || Заводзкая вуліца (1864—1912) <br> Петрапаўлаўская вуліца (1912—1917) <br> Польная вуліца (1921—1939) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Чырвонагвардзейская вуліца || '''Касьцельны''' завулак || |} З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Кобрыня да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліца Мікольская (яшчэ адна гістарычная назва — Астрамецкая) і пляц Замкавы. == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Кобрыня |- | * ААТ «Кобрынскі кансэрвавы завод» * ААТ «Кобрынь-Дызайн» * Філія «Кобрынскі хлебазавод» РУВП «Берасьцехлебпрам» * РУП «Кобрынская швацкая фірма „Лона“» * ААТ «Кобрынскі масларобна-сыраробны завод» * ААТ «Кобрынскі мясакамбінат» * РУВП «Кобрынскі інструмэнтальны завод „СІТОМО“» * ААТ «Кобрынаграмаш» * ІП «Прамысловы Альянс» * РУВП «Кобрынская прадзільна-ткацкая фабрыка „Ручайка“» * ААТ «Кобрынскі завод гідраўлічнага машынабудаваньня» * ДЛГУ «Кобрынскі досьледны лясгас» * ААТ «Кобрынь-тэкстыль» * ААТ «Кобрынскі хімік» * Сумеснае прадпрыемства СТАА «ПП Палесьсе» |} == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|значак|Адбудаваная [[Сядзіба (Кобрынь)|сядзіба]]]] === Інфраструктура === Кобрынь — цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Кобрынскі ваенна-гістарычны музэй імя Суворава (у адбудаванай сядзібе Губэрня), створаны за савецкім часам. Расейскі вайскавод Сувораў атрымаў места ў асабістую ўласнасьць па здушэньні [[паўстаньне 1794 году|паўстаньня за аднаўленьне незалежнасьці Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]]. * Гатэлі: «Беларусь», «Сувораў» === Славутасьці === [[Файл:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|значак|[[Кобрынская сынагога|Сынагога]]. Мастак А. Наліваеў]] * Забудова гістарычная (XVIII—XX стагодзьдзі; фрагмэнты) * [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] (мураваны, позьні [[клясыцызм]]), збудаваны ў 1843 годзе. Касьцёл зачынілі ў 1962 годзе, вярнулі каталіцкай парафіі ў 1989 годзе. * [[Кобрынскі Спаскі манастыр|Манастыр Сьвятога Спаса]] (XVIII ст.) * Могілкі: новыя хрысьціянскія, старыя хрысьціянскія, юдэйскія * Парк пры былой сядзібе Тызэнгаўзаў (1768) * Паштовая станцыя (XIX ст.) * [[Кобрынская сынагога|Сынагога]] (XIX ст.) * [[Сядзіба (Кобрынь)|Сядзіба]] (канец XVIII ст.) * [[Царква Аляксандра Неўскага (Кобрынь)|Царква Аляксандра Неўскага]] (1864—1868; [[мураўёўкі|мураўёўка]]) * [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Кобрынь)|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1862) * [[Царква Сьвятога Юрыя (Кобрынь)|Царква Сьвятога Юрыя]] (1889) * [[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|Царква Сьвятога Мікалая]] (драўляная, беларускае народнае дойлідзтва), збудаваная ў 1750-я гады, перанесеная ў Кобрынь у 1841 годзе<ref>{{Літаратура/БелЭн|8к}} С. 369.</ref>. Царкву зачынілі ў 1960-я гады, а сам будынак перадалі музэю. Зноў дзее як царква з 1986 году. === Паркі === [[Файл:Парк_імя_Суворава.jpg|значак|Парк імя Суворава ў Кобрыне]] Парк заснаваны ў 1768 годзе па распараджэньні падзкарбія [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Княства Літоўскага]] [[Антоні Тызэнгаўз|Антонія Тызенгаўза]]. У 1795 годзе, пасьля трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], маёнтак Кобрынскі ключ разам з паркам быў падораны [[Кацярына II|Кацярынай ІІ]] [[Аляксандар Сувораў|Аляксандру Сувораву]]. У 1808 годзе маёнтак прададзены маёру Гельвігу, зь сярэдзіны XІX стагодзьдзя цэнтральная сядзіба належала [[Алесь Міцкевіч|Аляксандру Міцкевічу]] - брату польскага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. З 1948 гады - парк культуры й адпачынку ім. А.В.Суворава. Рашэньнем дзяржкамітэта [[Савет міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] па ахове прыроды ад 27 сьнежня 1963 году Кобрынскі парк зацьверджаны помнікам прыроды й садова-паркавага мастацтва. === Страчаная спадчына === * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касьцёл (1513) == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Кобрыня" widths=150 heights=150 class="center"> Кобрын. Драўляная царква.jpg|[[Царква Сьвятога Мікалая (Кобрынь)|Царква Сьвятога Мікалая]] Монастырь Святого Спаса в Кобрине.JPG|[[Кобрынскі Спаскі манастыр|Манастыр Сьвятога Спаса]] Кобрын. Касцёл.jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Кобрынь)|Касьцёл]] Кобрын. Царква. 2014.jpg|[[Царква Аляксандра Неўскага (Кобрынь)|Саборная царква]]-[[мураўёўкі|мураўёўка]] </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Kobryn after Dozhinki1.jpg|Забудова гістарычнай Пінскай вуліцы Kobryn after Dozhinki2.jpg|Дамы на гістарычнай Бабруйскай вуліцы Kobryn after Dozhinki3.JPG|Гістарычная Губэрніяльная вуліца KobrinBattle-3.JPG|Помнік Кобрынскай бітве 1812 г. </gallery> == Асобы == * [[Ошар Зарыцкі]] (1899—1986) — матэматык * [[Пётра Крачэўскі]] (1879—1928) — палітык, выкладнік і публіцыст, адзін з пачынальнікаў [[БНР]], дзяяч беларускай эміграцыі ў Коўне і Празе * [[Вітальд Туркевіч]] (1926—1993) — скульптар і графік == Глядзіце таксама == * [[Кобрынская пушча]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://radzima.org/be/gorad/kobryn.html Кобрынь], [[Radzima.org]] * [https://web.archive.org/web/20090827022321/http://webkobrin.by.ru/ «Віртуальны Кобрынь»] * [https://web.archive.org/web/20060115134403/http://www.plisco.pp.ru/friends/kobrin/kobrin_hist.html Гісторыя Кобрыню] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin Віртуальнае падарожжа па Кобрыні] {{Навігацыйная група |назоў = Кобрынь у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Кобрынскі раён |Берасьцейская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Берасьцейшчыны}} [[Катэгорыя:Кобрынь| ]] lco045kbwcaolc1bambj1l3gzspedff Алесь Разанаў 0 1405 2698713 2600377 2026-11-04T02:12:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698713 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Алесь Разанаў |Лацінка = Aleś Razanaŭ |Арыгінал імя = Алесь Сьцяпанавіч Разанаў |Памер = 250пкс |Апісаньне = Алесь Разанаў выступае ў Менску, сьнежань 2011 г. |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Гады актыўнасьці = 1961—2021 |Напрамак = |Жанр = [[паэзія]] |Мова2 = |Дэбют = 1961 год |Значныя творы = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |Палічка = https://knihi.com/Ales_Razanau/ |Сайт = }} {{Цёзкі}} '''Але́сь Раза́наў''' (5 сьнежня 1947 — 26 жніўня 2021<ref>{{Спасылка|загаловак = Памёр паэт Алесь Разанаў|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=277056|назва праекту = [[Наша Ніва]]|дата публікацыі = 26 жніўня 2021|дата доступу = 26 жніўня 2021}}</ref>) — беларускі паэт і перакладнік. Двойчы ляўрэат прэміі «Залаты апостраф» (2012, 2017). [[Міжнародная адзнака імя Давіда Бурлюка]]<ref>{{Спасылка|url=http://antipodes.org.au/fr_IAZ.html|загаловак=Фестиваль Антиподы - Международная Академия Зауми|мова=ru|дата=31 студзеня 2022}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і службоўцаў у вёсцы Сялец [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Бацька — Сьцяпан Разанаў, расеец, паходзіць з Тамбоўскай вобласьці, прыехаў з геадэзічнай экспэдыцыяй да вайны ў Беларусь, дзе й застаўся. У 1966 годзе Алесь Разанаў скончыў Сялецкую сярэднюю школу. У тым жа годзе паступіў на [[Філялягічны факультэт БДУ|філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]], паралельна працаваў ліцейшчыкам на Менскім заводзе ацяпляльнага абсталяваньня. У кастрычніку 1968 студэнты БДУ (сярод лідэраў студэнцкае групы былі Разанаў і [[Віктар Ярац]]) зьвярнуліся ў ЦК КПБ з патрабаваньнем вярнуць навучаньне на беларускай мове. Мясцовыя лідэры камуністычнае партыі праводзілі курс на татальную русіфікацыю беларускага грамадзтва; беларуская мова разглядалася як непатрэбная й любы выступ у ейную абарону расцэньваўся як нацыяналістычны выклік. Вось чаму справе студэнтаў-філёлягаў быў дадзены ход. На іх было павешана таўро нацыяналістаў, што само па сабе было страшным словам-праклёнам па тых часах. Але кіраўніцтва ЦК КПБ баялася грамадзкага рэзанансу, таму справе рашылі не надаваць палітычную афарбоўку — Разанава й Яраца папросту выключылі з унівэрсытэту. Дзякуючы падтрымцы [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Уладзімер Калесьнік|Уладзімера Калесьніка]], які на той час займаў пасаду загадчыка катэдры беларускае мовы й літаратуры ў Берасьцейскім пэдагагагічным інстытуце, ды рэктара БПІ [[Сяргей Гусак|Сяргея Гусака]], Разанаву пашчасьціла працягнуць вучобу на філялягічным факультэце Берасьцейскага пэдагагічнага інстытуту, які ён скончыў у 1970 годзе. У 1970—1971 гадах працаваў настаўнікам беларускае мовы й літаратуры ў Кругельскай сярэдняй школе Камянецкага раёну, дзе разам з вучнямі заснаваў літаратурны гурток. З 1972 году на прафэсійнай літаратурнай працы. Працаваў у «[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]]е» і «[[Родная прырода|Роднай прыродзе]]» (1972—1974), выдавецтве «[[Мастацкая літаратура]]» (1974—1986), часопісе «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]» (1994—1999). Віцэ-прэзыдэнт [[Беларускі ПЭН-цэнтар|Беларускага ПЭН-цэнтру]] (з 1989). У 2001 годзе жыў у [[Гановэр]]ы (Нямеччына), у 2003 годзе — у Грацы (Аўстрыя)<ref name="literaturfestival"/>. Пасьля жыў у Беларусі. [[Файл:Алесь Разанаў Ян Чыквін.jpg|міні|Зьлева направа: Алесь Разанаў і [[Ян Чыквін]]. [[Беларусь]], [[Менск]], 1994 год.]] Ягоныя творы перакладаліся на [[Ангельская мова|анґельскую мову]] амэрыканскай пісьменьніцай Джасьцін Ралей з [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 6 сакавіка 2012 | url = http://www.telegraf.by/by/home/showprint?newstaguri=amerikanskaya-pisatelnica-belorusskii-yazik-samii-krasivii-v-mire| загаловак = Амэрыканская пісьменьніца: беларуская мова самая прыгожая ў сьвеце| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Telegraf.by]]| дата = 7 сакавіка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Творчасьць == [[Файл:Творчая вечарына 1990 гады.jpg|міні|Творчая вечарына Яна Чыквіна. Зьлева направа: [[Адам Мальдзіс]], [[Галіна Тварановіч]], [[Анатоль Вярцінскі]], [[Ян Чыквін]], Ніна Іванова, Алесь Разанаў. [[Беларусь]], [[Менск]], 1997 год.]] Зборнікі паэзіі: * «''Адраджэньне''» (1970) (першапачатковы назоў — «''Адрачэньне''») * «''Назаўжды''» (1974) * «''Каардынаты быцьця''» (1976) * «''Шлях — 360''» (1981) * «''Вастрыё стралы''» (1988, [[Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы]]) * «''У горадзе валадарыць Рагвалод''» (1992) * «''Паляванне ў райскай даліне''» (1994, прэмія «Гліняны Вялес») * «''Гліна. Камень. Жалеза''» (2000) * «''Wortdichte''» (2003) ([[нямецкая мова|па-нямецку]], [[прэмія Гердэра]]<ref name="literaturfestival">{{Спасылка|url=https://www.literaturfestival.com/autoren/autoren-2007/ales-rasanau|загаловак=Ales Rasanau — internationales literaturfestival Berlin|мова=de|дата=31 студзеня 2022}}</ref>) * «''Кніга ўзнаўленняў''» (2005) * «''Лясная дарога: версэты''» (2005) * «''Каб мелі шчасце ўваскрасаць і лётаць: паэмы''» (2006) * «''Der Zweig zeigt dem Baum wohin er wachsen soll: gedichte''» (2006) * «''Дождж: возера ў акупунктуры: пункціры''» (2007) * «''Пчала пачала паломнічаць: вершаказы''» (2009) * «''Сума немагчымасцяў: зномы''» (2009) * «''Воплескі даланёю адною: пункціры''» (2010) * «''З апокрыфа ў канон: гутаркі, выступленні, нататкі''» (2010) * «''З Вяліміра Хлебнікава''» (2011, тэкст паралельна на беларускай і расейскай мовах) * «''І потым нанава пачаць: квантэмы, злёсы, вершы''» (2011) * «''Der Mond denkt, die Sonne sinnt: wortdichte''» (2011) * «''Падарунак хроснай маці''» (2013) * «''На гэтай зямлі = Auf dieser Erde: версэты''» (2015) * «''Галасы тое, што ёсць, шукаюць: пункціры''» (2016) * «''Францыск Скарына. Маем найбольшае самі: кніга перастварэнняў Алеся Разанава''» (2017) * «''Такая і гэтакі: талакуе з маланкай дождж: пункціры''» (2018) * «''Маланка жне, гром малоціць: вершаказы''» (2020) Рабіў пераклады зь [[летувіская мова|летувіскае]], [[баўгарская мова|баўгарскае]], [[сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкае]], [[ангельская мова|анґельскае]] ды іншых моваў. Сярод іх пераклад п’есы [[Ўільям Шэксьпір|Ўільяма Шэксьпіра]] «''Сон у Іванаву ноч''». Пераклаў на беларускую мову [[хоку]] [[Мацуо Басё]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121004135352/http://prajdzisvet.org/authors/206-razanau-alies.html Алесь Разанаў. Біяграфія]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=Івашчанка, А.|загаловак=Справа Разанава: як у 1968-м трое мінскіх студэнтаў кінулі выклік сістэме|выданьне=Наша гісторыя|нумар=5|год=2018|старонкі=36-39|ISSN=2617-2305}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка | аўтар =[[Андрэй Хадановіч]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =22 жніўня 2022 | url =https://www.youtube.com/watch?v=no5PR71mvqQ | копія = | дата копіі = | загаловак =Вялікі паэт Беларусі, які стварыў знакамітае яйка ў квадраце, новыя жанры і словы | фармат = | назва праекту =Хадановіч | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар =Купалаўцы. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =26 жніўня 2022 | url =https://www.youtube.com/watch?v=keO4p8fvCzU | копія = | дата копіі = | загаловак =Памяці Алеся Разанава | фармат = | назва праекту =Голас | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * [http://slounik.org/81282.html Біяграфія на Slounik.org] * [http://slounik.org/153703.html Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991). Даведнік], [[slounik.org]] === Тэксты === * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20080206164159/http://knihi.com/frahmenty/5razanaw.htm|загаловак=Слова пра спадчыну|дата копіі=6 лютага 2008|url=http://knihi.com/frahmenty/5razanaw.htm}} * [https://web.archive.org/web/20110116090657/http://vershy.ru/category/ales-razana%D1%9E Вершы на Вершах.ru] {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{Накід:Пісьменьнік}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Разанаў, Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Гліняны Вялес»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берасьцейскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Натальлі Арсеньневай]] g13c6wg5ug0g6k6mng6peh77uciky9v Ігар Бабкоў 0 1409 2698659 2679729 2026-11-03T19:23:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698659 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ігар Бабкоў |Арыгінал імя = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = Ігар Бабкоў выступае на лекцыі, прысьвечанай Рыгору Барадуліну (2014) |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Род дзейнасьці = [[паэт]], [[раманіст]], [[эсэ]]іст |Гады актыўнасьці = 1986 — дагэтуль |Напрамак = |Жанр = верш, раман, эсэ |Дэбют = 1986 |Значныя творы = «[[Адам Клакоцкі і ягоныя цені]]» |Прэміі = [[Гліняны Вялес|Прэмія Гліняны Вялес]] (1993),<br />[[Залатая літара]] (2005) |Палічка = |Сайт = {{Lj user|ihar-babkou}} Блог у LJ }} '''Ігар Бабкоў''' (нарадзіўся 2 чэрвеня 1964 году, [[Гомель]]) — [[Беларусь|беларускі]] паэт, філёзаф і куратар кніжнай сэрыі «Галярэя Б». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1964 годзе ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1986 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] (аддзяленьне [[філязофія|філязофіі]]) і тамсама асьпірантуру. Працуе ў інстытуце філязофіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] і займаецца сучаснай посткаляніяльнай тэорыяй і гісторыяй філязофіі. Выкладае ва ўнівэрсытэтах Менску й Вільні. Пры канцы 80-х быў сябрам літаратурных суполак «Бабілён» і «[[Тутэйшыя (літаб’яднаньне)|Тутэйшыя]]». Браў удзел у аднаўленьні газэты «[[Наша Ніва]]» на пачатку 90-х, быў адным з заснавальнікаў [[Беларускі Калегіюм|Беларускага калегіюму]], выдаваў і рэдагаваў часопіс «[[Фрагмэнты (часопіс)|Фрагмэнты]]». Апавяданьні, вершы й эсэ Ігара Бабкова перакладзены на польскую, украінскую, нямецкую, чэскую й вугорскую мовы. Зьяўляецца аўтарам тэкстаў да песень гурту «[[Новае Неба]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20110627154900/http://music.fromby.net/article/2325 Выбар Ігара Бабкова: Waria, MoZart і Ambasadar Krou]// «Тузін Гітоў», 1 лістапада 2010</ref>. == Творчасьць == Як адзначае Алесь Бельскі, галоўным тэматычным стрыжнем паэзіі І. Бабкова зьяўляецца тэма філязофіі быцьця. Паэт заглыбляецца ў агульначалавечыя і філязофскія пытаньні: сэнс існаваньня, душа і вечнасьць, сусьвет і зямны лёс, Бог і пошук духоўнага апірышча. Дасьледнік называе паэзію аўтара «суб’ектнадухоўнай плыньню думак і пачуцьцяў»<ref>Бельскі А. Сучасная беларуская літаратура: Станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.). — Мн. — 1997. — 255 с.</ref>. == Творы == * «Solus Rex» (1986) — паэзія * «Герой вайны за празрыстасьць» (1998) — паэзія * «[[Адам Клакоцкі і ягоныя цені]]» (2001; па-польску ў перакладзе Малгажаты Бухалік, 2008; 2-е выданьне па-беларуску — 2012) — раман * {{Кніга|назва=Філасофія Яна Снядэцкага|выдавецтва=Логвінаў|year=2002|url=https://knihi-online.com/filasofija-jana-sniadeckaha-ihar-babkou.html}} * «Каралеўства Беларусь. Вытлумачэньні ру[і]наў» (2005) — зборнік эсэ * «Засынаць, прачынацца, слухаць галасы рыб» (2009) — паэзія * «Хвілінка» (2014) == Узнагароды == * [[Гліняны Вялес]] (1993, зборнік «Solus Rex») * [[Залатая літара]] (2005, «Каралеўства Беларусь. Вытлумачэньні ру[і]наў») * Шорт-ліст прэміі «Angelus» (2009, раман «Адам Клакоцкі і ягоныя цені»)<ref>[https://web.archive.org/web/20160307115742/http://prajdzisvet.org/events/90-siarod-finalistau-premii-Angelus-ihar-babkou.html Сярод фіналістаў прэміі Angelus — Ігар Бабкоў]// «Прайдзісвет», 21 кастрычніка 2009</ref> * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Прэмія імя Ежы Гедройца]] (2014) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.svaboda.org/content/transcript/2198699.html У «Доме літаратара» Ігар Бабкоў і Ганна Серэхан]// «Радыё свабода», 25 кастрычніка 2010. * [https://web.archive.org/web/20160906182614/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3911 Герой вайны за празрыстасьць] — Мн.: Мастацкая літаратура, 1998 {{ISBN|985-6012-50-3}} {{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}} {{Прэмія імя Ежы Гедройца}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бабкоў, Ігар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Гліняны Вялес»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Ежы Гедройца]] natm9o0w90va10xlcrowlhmpe6c2hjn Янка Юхнавец 0 1985 2698633 2605449 2026-11-03T14:38:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698633 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Янка Юхнавец |Арыгінал імя = |Партрэт = Янка Юхнавец.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Іван Юхнавец |Псэўданімы = Янка Юхнавец, Я.Юхна, К.Юхневіч |Жанр = [[паэзія]], [[драма]], [[навэла]] |Дэбют = 1948 |Значныя творы = [[аповесьць]] «Яно» (1952), «Чорт і Сталін» |Прэміі = |Палічка = https://knihi.com/Janka_Juchnaviec/ |Сайт = }} '''Я́нка Юхнаве́ц''' (сапраўднае імя '''Іва́н Змі́трыкавіч Юхнаве́ц'''<ref>[https://web.archive.org/web/20210120010931/https://zbsb.org/news/persons/1009/ Янка Юхнавец (zbsb.org)]</ref>; псэўданімы: Я.Юхна, К.Юхневіч; крыптонім Я. Ю.; 21 лістапада 1921 — 6 студзеня 2004) — беларускі [[паэт]], [[пісьменьнік]], [[драматург]], [[мастак]], [[скульптар]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў вёсцы [[Забродак|Забродку]] пад [[Бягомль|Бягомлем]] (цяпер [[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]) у сялянскай сям’і. Да [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкае вайны]] скончыў сярэднюю школу. Бацькоў ды пяцярых малодшых братоў спалілі карнікі-[[летувісы]] ў гады вайны, сам Янка Юхнавец быў арыштаваны [[Служба бясьпекі (Трэці райх)|СД]] і вывезены ў [[Трэці Райх|Нямеччыну]] летам<ref name=":1">[https://librusec.pro/a/277344 Янка Юхнавец | Либрусек (librusec.pro)]{{Недаступная спасылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1944 году<ref name=":0">[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/pismenniki-paety-litaratary/yukhnavets-yanka Юхнавец Янка (vlib.by)] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У Нямеччыне вучыўся ў [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. Трапіў у лягеры перамешчаных асобаў ([[Рэгенсбург]], [[Міхельсдорф]], [[Розэнгайм]]), у якіх знаходзіўся ў 1945—1949 роках<ref name=":0" />. Жыў у [[Баварыя|Баварыі]], працаваў на сельскай гаспадарцы. Дэбютаваў у друку ў 1948 годзе (часопісы «[[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]]» і «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]»)<ref name=":1" />. У 1949 годзе скончыў Вольны ўнівэрсытэт у [[Мюнхэн]]е па спэцыяльнасьці заходнеэўрапейскае права. У гэтым жа годзе зьехаў у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], дзе працаваў у сфэры кампутарнага бізнэсу<ref name=":0" />. Большую частку жыцьця правёў у эміграцыі. У розныя часы належаў да грамадзкіх і царкоўных арганізацыяў: [[Беларуска-амэрыканскае задзіночаньне|Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня]] (БАЗА), [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]] (БАПЦ), да літаратурных суполак «[[Шыпшына (аб’яднаньне)|Шыпшына]]», «[[Сакавік (аб’яднаньне)|Сакавік]]» ([[Заходняя Нямеччына|Нямеччына]]), «[[Баявая Ўскалось]]» ([[Канада]]), «[[Конадні (аб’яднаньне)|Конадні]]» (ЗША). У сакавіку 2004 году [[Фундацыя Крэчэўскага|Фундацыяй Крэчэўскага]] заснаваная [[Літаратурная прэмія імя Янкі Юхнаўца]] з мэтаю ўшанаваньня памяці выбітнага пісьменьніка ды спрыяньня разьвіцьцю літаратуры, яна прысуджаецца ў дзень нараджэньня пісьменьніка — штогод 3 лістапада. == Творчасьць == У эміграцыі пачаў пісаць вершы ды прозу (першыя вершы апублікаваныя ў 1947 годзе ў часопісе «[[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]]» ды ў 1948 годзе ў часопісе «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]»). Аўтар апавяданьняў, [[Навэля|навэляў]], гістарычнай аповесьці-ўспамінаў «Яно». Не зазнаў уплыву беларускай савецкай літаратурнай традыцыі<ref name="янчыквінкрытыка">{{Кніга|аўтар = [[Ян Чыквін]]|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Па прызванні і абавязку: літаратурна-крытычныя артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = граф. Марэк Авечка|выданьне = |месца = [[Беласток]]|выдавецтва = [[Беластоцкі ўнівэрсытэт]]|год = 2005|том = |старонкі = 122—171|старонак = 236|сэрыя = |isbn = 83-7431-034-0|наклад = }}</ref>. === Зборнікі паэзіі === * «Шорах моўкнасьці» (Нью-Ёрк, 1955) * «Новая элегія» (Баварыя, 1964) * «Калюмбы» (Нью-Ёрк, 1967) * «Творы» (т.т. 1-3, Нью-Ёрк, 1989—1990) === Зборнікі твораў === * «Дань майго часу» (1993) * «Сны на чужыне» (Менск, сэрыя «Галасы беларускага замежжа» выд. Мастацкая літаратура, 1994) * Урачыстасьць у садзе. Драматычныя начыркі. (Нью-Ёрк, 1996) Творы аўтара за савецкім часам былі забароненыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{артыкул|аўтар =Янка Юхнавец. | частка = |загаловак =Вершы.|арыгінал = |спасылка =|адказны =Укладаньне, прадмова, біяграфічны даведнік: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыса Сачанкі]]|выданьне=Туга па радзіме. Паэзія беларускай эміграцыі|тып=анталёгія|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Мастацкая літаратура]]|год=1992|выпуск=|том=|нумар= | старонкі=480—541|isbn=5-340-01086-6}} == Літаратура == * Па прызванні і абавязку: літаратурна-крытычныя артыкулы / [[Ян Чыквін]]; граф. Марэк Авечка, — [[Беласток]], — [[Беластоцкі ўнівэрсытэт]], — 2005, — ст. 236, — ISBN 83-7431-034-0. == Вонкавыя спасылкі == * [http://slounik.org/81481.html Біяграфія Янкі Юхнаўца ў зборніку «Беларускія пісьменьнікі» (1917—1990)] на [[Slounik.org]] * [https://web.archive.org/web/20100811011227/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=292 Аповесьць «Яно»] // Каханы горад: Зборнік эміграцыйнае ваеннае прозы / Укл. Л. Юрэвіч. Мінск: [[Беларускі кнігазбор]], 2006. — 372 с — (Бібліятэка Бацькаўшчыны, кн. 9). {{ISBN|985-504-038-4}} * [https://web.archive.org/web/20080705150722/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/termapily/06/06_juchnaviec.htm Першая частка] аповесьці «Яно» // Часопіс «[[Тэрмапілы]]». [https://web.archive.org/web/20071211124709/http://kamunikat.org/download.php?item=3609-1.pdf №6], 2002 г. ISSN: 1506-6576 * [https://web.archive.org/web/20080704004729/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/termapily/08/02.htm Другая частка] аповесьці «Яно» // Часопіс «Тэрмапілы». [http://www.kamunikat.org/download.php?item=3613-1.pdf №8]{{Недаступная спасылка|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2004 г. * [https://web.archive.org/web/20080705161613/http://lib.zbsb.org/node/272 Сны на чужыне]. Менск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1994. {{ISBN|5-340-01255-7}} * [https://web.archive.org/web/20100810201553/http://arche.bymedia.net/2004-3/a-juch304.htm Верш «Гутаркі лесасека» (1962 г., Нью-Ёрк)]. Старонкі 181—182 // [[Архэ-Пачатак]]. №3 (32), 2004 г. ISSN 1392-9682 * [https://web.archive.org/web/20160729184640/http://kamunikat.org/drukavac_staronku.html%26refid%3D3975 Драмы] на «[[Камунікат|Камунікаце]]» * [http://www.bielarus.org/open.php?n=492&a=13 BIELARUS.org — №492 — Сьв. Памяці] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Юхнавец, Янка}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Трэцім Райху і яго акупаваных тэрыторыях]] [[Катэгорыя:Лягеры для перамешчаных асобаў]] [[Катэгорыя:Сябры Беларуска-амэрыканскага задзіночаньня]] [[Катэгорыя:Асобы Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Сябры Баявой Ускалосі]] 5oruwa70hwxiposskksobeias8uz5hl Італія 0 2978 2698676 2660810 2026-11-03T20:35:09Z Deminly 88990 Italija 2698676 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 2,972 трлн $ | Год падліку СУП ППЗ = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ = 12 | СУП ППЗ на чалавека = 50 126 $ | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = 33 | СУП намінал = 2,058 трлн $ | Год падліку СУП намінал = 2022 | Месца паводле СУП намінал = 9 | СУП намінал на чалавека = 34 777 $ | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 33 |Лацінка=Italija}} '''Іта́лія''' (афіц. Італья́нская Рэспу́бліка; {{мова-it|Repubblica Italiana|скарочана}}) — краіна ў [[Паўднёвая Эўропа|Паўднёвай Эўропе]], знаходзіцца на [[Апэнінскі паўвостраў|Апэнінскім паўвостраве]] і двух вялікіх астравох у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]: [[Сыцылія|Сыцыліі]] і [[Сардынія|Сардыніі]]. Мяжуе на поўначы з [[Аўстрыя]]й, [[Францыя]]й і [[Швайцарыя]]й. Незалежныя краіны [[Сан-Марына]] і [[Ватыкан]] ёсьць [[анкляў|анклявамі]] на італьянскай тэрыторыі. Сталіцай Італіі ёсьць горад [[Рым]]. Мадэрная Італія ўтварылася ў 1861 годзе, пад кіраўніцтвам караля [[Сардынскае каралеўства|Сардыніі]] [[Віктар Эмануіл ІІ|Віктара Эмануіла ІІ]]. Дагэтуль, Італія складалася з шматлікіх незалежных дзяржаваў, чый сэпаратызм і моц адлюстраваліся ў тэрытарыяльным падзеле Італіі на 20 рэгіёнаў. Восем зь іх знаходзяцца ў Паўночнай Італіі, як то [[Эмілія-Раманьня]], [[Фрыўлі-Вэнэцыя-Джулія]], [[Лігурыя]], [[Лямбардыя]], [[П’емонт]], [[Трэнтына-Альта Адыджэ]], [[Вальле-д’Аоста]] і [[Вэнэта]]. Шэсьць знаходзіцца ў Цэнтральнай частцы краіны, як то [[Абруцца]], [[Ляцыё]], [[Марке]], [[Малізэ]], [[Таскана]] і [[Умбрыя]]. Паўднёвая Італія складаецца з чатырох рэгіёнаў, да складу якіх улучаюцца [[Апулія]], [[Базыліката]], [[Калябрыя]] і [[Кампанія (рэгіён)|Кампанія]]. Да ліку астатніх двух рэгіёнаў далучыюць астравы [[Сыцылія]] і [[Сардынія]]. Італія знаходзіцца на сусьветнай гістарычнай арэне з часоў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] і сучасная Італія ёсьць індустрыяльна разьвітай краінай, адным зь лідэраў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Італія мае разьвітую эканоміку. Краіна займае дзявятае месца паводле намінальнага СУП у сьвеце і трэцяе ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Краіна мае восьмае паводле велічыні нацыянальнае багацьце і трэцяе паводле залатой рэзэрвы цэнтральнага банка. Італія займае высокія пазыцыі таксама паводле працягласьці і якасьці жыцьця<ref>[https://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf «The Economist Intelligence Unit’s quality-of-life index». The Economist.</ref>, ахове здароўя<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html «The World Health Organization’s ranking of the world’s health systems»]. Photius.</ref> і адукацыі. Краіна ёсьць вялікай дзяржавай, гуляючы значную ролю ў рэгіянальных і глябальных<ref>[https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight «Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight»]. McGill—Queen’s Press — MQUP. 17 January 2005. — С. 85. — ISBN 978-0-7735-2836-9.</ref> эканамічных, вайсковых, культурных і дыпляматычных справах. Італія ёсьць заснавальнікам і важным сябрам Эўрапейскага Зьвязу і сябрам шматлікіх міжнародных інстытуцыяў, у тым ліку [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]], [[Арганізацыя па бясьпецы і супрацоўніцтву ў Эўропе|Арганізацыі па бясьпецы і супрацоўніцтву ў Эўропе]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]], [[Групы сямі|G7]], [[Група дваццаці|G20]], [[Зьвяз Міжземнамор’я|Зьвязу Міжземнамор’я]], [[Лацінскі зьвяз|Лацінскага зьвязу]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]], [[Шэнгенская зона|Шэнгенскае зоны]] і многіх іншых. Італія доўгі час ёсьць сусьветным цэнтрам мастацтва, музыкі, літаратуры, філязофіі, навукі, тэхнікі і моды, а таксама робіць значны ўнёсак у розныя сфэры, як то кінэмагораф, кулінарыю, спорт, права і банкаўскую справу<ref>[https://web.archive.org/web/20120922063927/http://www.crvp.org/book/Series04/IV-5/chapter_vi.htm «The essence of Italian culture and the challenge of the global age»]. Council for Research in Values and philosophy.</ref>. Як адлюстраваньне ейнага культурнага багацьця, Італія мае найбольшую ў сьвеце колькасьць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнае спадчыны ЮНЭСКО]] і ёсьць пятай паводле наведвальнасьці краінай сьвету. == Назва == Існуе багата здагадак наконт этымалёгіі назвы «Italia», якія былі прапанаваны гісторыкамі й лінгвістамі<ref>Alberto Manco, Italia. Disegno storico-linguistico, 2009, Napoli, L'Orientale, {{ISBN|978-88-95044-62-0}}</ref>. Паводле аднога з найбольш распаўсюджаных тлумачэньняў, тэрмін ''Italia'' мае [[Грэцыя|грэцкае]] паходжаньне і з аскоцкае мовы ''Víteliú'' перакладаецца як «зямля цяляці»<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, «''Encyclopedia of Indo-European Culture''» (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref>. Бык быў сымбалем паўднёвых італьянскіх плямёнаў і ён часьцяком выкарыстоўваўся пад час [[самніцкія войны|самніцкіх войнаў]] як сымбаль непакорнасьці да Рыму і волі паўднёвай Італіі. Грэцкі гісторык [[Дыянісіюс Галікарнаскі]] зьвязваў назву з імём легендарнага караля [[сыкулы|сыкулаў]] і [[энотры|энотраў]] [[Італ]]ам, які таксама згадваўся [[Арыстотэль|Арыстотэлем]] і [[Туцыдыд]]ам. Назва ''Italia'' першапачаткова ўжывалася толькі да паўднёвай часцы паўвостраву, да сучаснай [[Калябрыя|Калябрыі]], паводле [[Антыёх Сыракускі|Антыёха Сыракускага]]. Але ў ягоныя часы слова [[Энотрыя]] і Італія былі сынонімамі, болей таго, імя ўжывалася да тэрыторыі [[Леўканія|Леўканіі]]. Грэкі паступова сталі ўжываць назву адносна да больш шырокай тэрыторыі, а потым і да ўсяго паўвостраву<ref>Pallottino, M., «''History of Earliest Italy''», trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, ст.50</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Італіі}} === Прагісторыя і старажытны Рым === [[Файл:Roman Empire Trajan 117AD.png|значак|зьлева|[[Рымская імпэрыя]] часоў найбуйнейшага росквіту за імпэратарам [[Марк Ульпіюс Траян|Траянам]].]] Раскопкі ў Італіі выявілі наяўнасьць сучаснага чалавека яшчэ ў пэрыяд [[палеаліт]]у, каля 200 000 гадоў таму<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-306-46463-2}}.</ref>. Італійскія плямёны дарымскай Італіі, як то [[умбрыйцы|ўмбрыйцы]], [[лаціняне]] (прашчуры рымлянаў), [[волскі]], [[самніты]], [[кельты]] і [[лігуры]], якія засялілі паўночную Італію, і многія іншыя пераважна [[індаэўрапейцы|індаэўрапейскія]] плямёны. Сярод асноўных гістарычных народаў не індаэўрапейскага паходжаньня вылучаюць [[этрускі|этрускаў]], [[элімцы|элімцаў]], [[сыкулы|сыкулаў]] і дагістарычных сардынцаў. Паміж XVII—XI стагодзьдзямі да н. э. грэкі [[Мікенская Грэцыя|мікенскай цывілізацыі]] ўсталявалі кантакты з Італіяй<ref>[https://web.archive.org/web/20090822030452/http://www.gla.ac.uk/departments/archaeology/research/projects/mycenaeansitaly/ The Mycenaeans and Italy: the archaeological and archaeometric ceramic evidence], University of Glasgow, Department of Archaeology</ref>, а ў VIII і VII стагодзьдзях да н. э. грэцкія калёніі былі створаны на ўзьбярэжжах [[Сыцылія|Сыцыліі]] і ў паўднёвай частцы італьянскага паўвострава, якія сталі вядомы пад назовам [[Вялікая Грэцыя]]. Таксама [[фінікійцы]] заснавалі калёніі на ўзьбярэжжы [[Сардынія|Сардыніі]] і Сыцыліі. [[Старажытны Рым]] быў спачатку невялікай сельскагаспадарчай суполкай заснаванай каля VIII стагодзьдзя да н. э., зь цягам часу мястэчка вырасла ў калясальную імпэрыю, якая ахоплівала ўсё [[Міжземнае мора]], у якой старажытныя грэцкая і рымская культуры былі аб’яднаны ў адну цывілізацыю. Гэтая цывілізацыя была настолькі ўплывовай, што ейныя адгалоскі існуюць у сучасным [[рымскае права|праве]], адміністрацыі, [[філязофія|філязофіі]] і [[мастацтва|мастацтве]], сфармаваўшы падставу лічыць, што заходняя цывілізацыя заснавана на рымскай. У павольным згасані з канца IV стагодзьдзя н. э., імпэрыя канчаткова разьбілася на дзьве часткі ў 395 годзе [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходнюю Рымскую імпэрыю]] і [[Бізантыйская імпэрыя|Усходнюю Рымскую імпэрыю]]. Заходняя частка, пад ціскам [[франкі|франкаў]], [[вандалы|вандалаў]], [[гуны|гунаў]], [[готы|готаў]] і іншых групаў насельніцтва з усходняй Эўропы, нарэшце, распалася, у выніку чаго італьянскі паўвостраў быў падзелены на мноства невялікіх незалежных каралеўстваў, якія ваявалі паміж сабой у бліжэйшыя 1300 гадоў. Усходняя частка засталася адзінай спадкаемцай рымскай дзяржавы. === Сярэднявечча === [[Файл:Iron Crown.JPG|значак|зьлева|[[Жалезная карона Лямбардыі]] ёсьць старажытным сымбалем італьянскіх каралёў.]] У VI стагодзьдзі бізантыйскі імпэратар [[Юстыніян I]] адваяваў Італію ў [[остготы|остготаў]], але ўварваньне новай хвалі германскіх плямёнаў [[лянгабарды|лянгабардаў]] у канцы таго ж стагодзьдзя, зьнізілі бізантыйскую прысутнасьць на апэнінскай паўвысьпе. [[каралеўства Лямбардыя|Лямбардзкае каралеўства]] паўночнай і цэнтральнай Італіі была пазьней далучана да імпэрыі франкаў [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]] у канцы VIII стагодзьдзя. Францкія каралі дапамаглі [[Папа рымскі|рымскім папам]] усталяваць уладу ў цэнтральнай Італіі, ад Рыма да [[Равэнна|Равэнны]]. Да XIII стагодзьдзя ў італьянскай палітыцы дамінавалі адносіны паміж нямецкімі імпэратарамі [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] і папамі рымскімі, таму большасьць італьянскіх дзяржаваў прытрымлівалася то аднаго то іншага боку. [[Файл:Naval Jack of Italy.svg|значак|180пкс|Гербы італьянскіх марскіх дзяржаваў.]] Менавіта ў гэты пэрыяд сфармаваліся такія інстытуты ўлады, як [[сіньярыя]] і сярэднявечная камуна. У анархічных умовах, якія часьцяком пераважалі ў сярэднявечных італьянскіх гарадах-дзяржавах, людзі шукалі моцнай улады, каб аднавіць парадак і супыніць бясконцыя ваенныя сутычкі мясцовай эліты. Спробы [[Бэрэнгар Фрыульскі|Бэрэнгара Фрыульскага]] і [[Ардуін Іврэйскі|Ардуіна Іврэйскага]] стварыць неззалежнае суцэльнае каралеўства Італія былі разгромлены Францкімі імпэратарамі. Нягледзячы на шматлікія разбуральныя войны, італьянскія гарады, асабліва на поўначы, хутка разьвіваліся і пазьней пераўтварыліся ў своеасаблівую зьяву, як то купецкую рэспубліку. У гэтых гарадах-дзяржавах [[алігархія|алігархічнай]] рэчаіснасьці дамінуючым была кляса [[купецтва]], пры гэтым існавала адносная свабода навуковай і творчай дзейнасьці. Выбітным сярод іх, на поўначы Італіі, быў [[Мілян]], які ў XII стагодзьдзі ачольваючы [[Лямбардзкая ліга|Лямбардзкую лігу]], разграміў разам з саюзнымі гарадамі-дзяржавамі нямецкага імпэратара [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха Барбаросу]], што прывяло да поўнай незалежнасьці большасьці паўночных і цэнтральных італьянскіх гарадоў. [[Файл:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|значак|зьлева|Вэнэцыянцкі падарожнік [[Марка Полё]].]] З IX стагодзьдзя на Сыцыліі існаваў [[Сыцылійскі эмірат|ісламскі эмірат]], пакуль у канцы XI стагодзьдзя [[нарманы]] яго не захапілі, разам з большасьцю лямбардзкіх і бізантыйскіх дзяржаваў паўднёвай частцы Італіі. Праз складаны шэраг падзеяў, на поўдні Італіі было створана адзінае каралеўства, якое кіравалася спачатку [[Гогенштаўфэны|Гогенштаўфэнамі]], потым [[Анжу]], а з XV стагодзьдзя, дынастыей [[Арагон]]у. На Сардыніі, былой бізантыйскай правінцыі, зьявіліся незалежныя дзяржавы, аднак большая частка вострава знаходзілася пад кантролем [[Генуя|Генуі]] альбо [[Піза|Пізы]], пакуль каралеўства Арагон заваявала востраў у XV стагодзьдзі. У пазьнейшыя часы на тэрыторыі Італіі былі існавалі шматлікія марскія рэспублікі, як то [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], [[Генуэская рэспубліка|Генуя]], [[Пізанская рэспубліка|Піза]] і [[Амальфі]]. Італьянскія рэспублікі займаліся гандлем на Ўсходзе, стваралі калёніі на ўзьбярэжжах [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Міжземнае мора|Міжземнага мораў]], зладжвалі кантакты зь Бізантыйскай імпэрыяй і ісламскім міжземнаморскім сьветам. Гэтыя марскія рэспублікі бралі таксама актыўны ўдзел у [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходах]], выкарыстоўваючы новыя палітычныя і гандлёвыя магчымасьці. Рэспублікі пашыраліся таксама за кошт суседніх італьянскіх гарадоў, як то [[Падуя]], [[Вэрона]], [[Бэргама]] і іншыя. У Міляне ў той час было створана [[Мілянскае герцагства]], якое займала тэрыторыю заходняй Лямбардыі. [[П’емонт]] увайшоў у склад Савойскага графства. [[Флярэнцыя]] ператварылася ў высока арганізаваны гандлёвы і фінансавы цэнтар, стаўшы на многія стагодзьдзі эўрапейскай сталіцай [[шоўк]]у, воўны, [[банк]]аў і ювэлірных вырабаў. Гэта прывяло да доўгага суперніцтва зь іншымі [[Таскана|тасканскімі]] дзяржавамі, як то [[Арэцца]], [[Люка]], [[Піза]] і [[Сіена]]. Італія гуляла прыкметную ролю ў культурым разьвіцьці Эўропы ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Акрамя рэлігійнай улады папы рымскага, Італія рэзыдэнцыя першага эўрапейскага ўнівэрсытэту, што адчыніўся ў [[Балёньня|Балёньні]]. Таксама шырока вядомы такія італьянскія рэлігійныя дзеячы як [[Бэнэдыкт Нурсійсі]], [[Сьвяты Францыск Асіскі]] і [[Тамаш Аквінскі|Сьвяты Тамаш Аквінскі]], а таксама італьянскія пісьменьнікі — [[Дантэ Аліг’еры]], [[Джаваньні Бакачча]] і [[Франчэска Пэтрарка]]. Школа [[Салерна]] дала магчымасьць усёй Эўропе далучыцца да ведаў ісламскай і бізантыйскай [[мэдыцына|мэдыцыны]], а кантакты паміж марскімі рэспублікамі і краінамі ісламскага міжземнамор’я прывялі да шырокага распаўсюджваньня [[Арабскія лічбы|арабскіх лічбаў]] у Заходняй Эўропе. === Эпоха Адраджэньня === [[Файл:Leonardo self.jpg|значак|Адзін з выбітных дзеячаў італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]] [[Леанарда да Вінчы]].]] Італія была месцам нараджэньня і сэрцам [[Адраджэньне|Адраджэньня]] ў 1400-х і 1500-х гадах. Італьянскае Адраджэнне азнаменавала пераход ад [[Сярэднявечча]] да сучаснага часу, калі Эўропа аднавілася ў эканамічным і культурным пляне ад крызісаў позьняга Сярэднявечча і ўступіла ў пэрыяд раньняга Новага часу. Італьянскія гарады тым часам сталі рэгіянальнымі дзяржавамі, якімі фактычна кіравалі князі, дэ-факта манархі. Такім чынам, эпоха [[Адраджэньне|Адраджэньня]] стала вынікам багацьця, назапашанага італьянскімі купецкімі гарадамі, у спалучэньні з заступніцтвам іхных дамінуючых сем’яў<ref>Strathern, Paul (2003). «The Medici: Godfathers of the Renaissance».</ref>. Італьянскае Адраджэньне зрабіла асноўны ўнёсак у эўрапейскі жывапіс і скульптуру таго часу і дасюль, дзякуючы працам такіх выбітных мастакоў, як то [[Леанарда да Вінчы]], [[Філіпа Брунэлескі]], [[Сандра Батычэльлі]], [[Мікелянджэлё]], [[Рафаэль]], [[Джота]], [[Данатэльлё]] і [[Тыцыян]]. Дамінуючымі ў архітэктуры сталі работы Філіпа Брунэлескі, [[Леон Батыста Альбэрці|Леона Батыста Альбэрці]], [[Андрэа Палядыё]] і [[Даната Брамантэ]]. Па сканчэньні заходняга расколу на карысьць Рыма паводле вынікаў [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] 1415—1417 гадоў новы папа [[Мартын V (папа рымскі)|Мартын V]] вярнуўся ў [[Папская дзяржава|Папскую дзяржаву]] пасьля трохгадовага падарожжа, якое закранула многія італьянскія гарады і аднавіла Італію як адзіны цэнтар заходняга [[хрысьціянства]]. Падчас гэтага падарожжа Банк Мэдычы стаў афіцыйнай крэдытнай установай Папства, а паміж Царквой і новымі палітычнымі дынастыямі паўвострава былі ўсталяваныя трывалія стасункі. [[Падзеньне Канстантынопалю]] прывяло да міграцыі грэцкіх навукоўцаў і тэкстаў у Італію, што спрыяла пераадкрыцьцю грэка-рымскага [[гуманізм]]у<ref>Har, Michael H. (1999). «History of Libraries in the Western World». Scarecrow Press Incorporate. ISBN 0-8108-3724-2.</ref><ref>Norwich, John Julius (1997). «A Short History of Byzantium». Knopf. ISBN 0-679-45088-2.</ref>. Гуманістычныя мысьляры, як то [[Фэдэрыка да Мантэфэльтра]] і папа [[Піюс II (папа рымскі)|Піюс II]], працавалі над стварэньнем ідэальных гарадоў, дзе чалавек ёсьць вымерам усіх рэчаў. У выніку былі закладзеныя гарады [[Урбіна|Ўрбіна]] і [[Піенца]]. [[Піка дэльля Мірандоля]] напісаў ''«[[Прамова аб годнасьці чалавека|Прамову аб годнасьці чалавека]]»'', якая лічыцца маніфэстам гуманізму эпохі Адраджэньня, у якой ён падкрэсьліваў важнасьць свабоды волі чалавека. Гісторык-гуманіст [[Леанарда Бруні]] быў першым, хто падзяліў гісторыю чалавецтва на тры пэрыяды: Антычнасьць, Сярэднявечча і Сучаснасьць<ref>Leonardo Bruni; James Hankins (9 October 2010). [https://web.archive.org/web/20130103172600/http://www.hup.harvard.edu/results-list.php?collection=1389 «History of the Florentine People»]. Vol. 1. Boston: Harvard University Press.</ref>. Другім наступствам падзеньня Канстантынопалю стаў пачатак эпохі адкрыцьцяў. Італьянскія дасьледнікі і мараплаўцы з дамінуючых марскіх рэспублік Італія, якія прагнулі знайсьці альтэрнатыўны шлях у [[Індыя|Індыю]], каб абыйсьці [[Асманская імпэрыя|Асманскую імпэрыю]], прапанавалі свае паслугі манархам атлянтычных краінаў і згудялі ключавую ролю на пачатку эпохі адкрыцьцяў і эўрапейскай калянізацыі Амэрыкі. Сярод іх найвыбітнэйшымі ёсьць [[Хрыстафор Калюмб]], [[Джон Кабат]] і [[Амэрыга Вэспуччы]]. Пасьля падзеньня Канстантынопалю войны ў Лямбардыі скончыліся, і паміж Вэнэцыяй, Нэапалем, Флярэнцыяй, Мілянам і Папскай дзяржавай быў складзены абарончы зьвяз, вядомы як [[Італійская ліга]]. [[Лярэнца Цудоўны Мэдычы]] быў найбуйнейшым флярэнтыйскім заступнікам эпохі Адраджэньня і прыхільнікам Італійскай лігі. Ліга, аднак, была зрынута, а па сканчэньні францускага ўварваньня шмаьлікія дзяржавы Паўночнай Італіі засталіся часткай [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], ускосна падпарадкаванай аўстрыйскім [[Габсбургі|Габсбургам]], а ўся Паўднёвая Італія, улучаючы Нэапаль, Сыцылію і Сардынію, а таксама Мілян знаходзіліся пад уладай гішпанскіх Габсбургаў. У сярэдзіне XVI стагодзьдзя папства заклала палітыку [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]], змагаючыся супраць распаўсюду ў Эўропе ідэям [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Італьянская эканоміка заняпала ў 1600-х і 1700-х гадах, паколькі паўвостраў быў выключаны з рынку гандлю рабамі. За часам войнаў кааліцыі паўночна-цэнтральная Італія была рэарганізаваная [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] у шэраг ляяльных [[Францыя|Францыі]] рэспублік, а затым у Каралеўства Італіі з пэрсанальнай уніяй з [[Француская імпэрыя|Францускай імпэрыяй]]. Паўднёвую Італію атрымаў ва ўладарыньне [[Ёахім Мюрат]], швагер Напалеона, які быў каранаваны як кароль Нэапалю. [[Венскі кангрэс]] 1814 году аднавіў становішча канца XVIII стагоддзя, але ідэалы францускай рэвалюцыі працягвалі лунаць у паветры, і неўзабаве яны зноў узьніклі падчас палітычных узрушэньняў першай паловы XIX стагодзьдзя. Нараджэньне Каралеўства Італія стала вынікам намаганьняў італьянскіх нацыяналістаў і манархістаў, ляяльных [[Савойская дынастыя|Савойскага дому]], стварыць аб’яднанае каралеўства, якое ахоплівае ўсе Апэніны. === Аб’яднаньне === {{Асноўны артыкул|Рысарджымэнта}} [[Файл:Italian-unification.gif|значак|зьлева|Анімацыйная мапа аб’яднаньня Італіі ў пэрыяд з 1829 па 1871 гады.]] Гэтак, па Венскім кангрэсе ў 1815 годзе зьявіўся палітычны і грамадзкі рух Італіі за аб’яднаньне, вядомы як [[Рысарджымэнта]], каб зьвязаць усе рэгіёны і стварыць аб’яднаную Італію, вызваліўшы яе ад замежнага кантролю. Актыўным радыкальным дзеячам быў патрыятычны журналіст [[Джузэпэ Мацыні]], сябра патаемнага рэвалюцыйнага таварыства карбанарыяў і заснавальнік уплывовага палітычнага руху «[[Маладая Італія]]» пачатку 1830-х гадоў. Вядомым сябрам «Маладой Італіі» быў рэвалюцыянэр і генэрал [[Джузэпэ Гарыбальдзі]], вядомы сваімі надзвычай адданымі пасьлядоўнікамі<ref>Denis Mack Smith (1997). «Modern Italy: A Political History». University of Michigan Press. — С. 15.</ref>, які ачоліў італьянскую рэспубліканскую кампанію да аб’яднаньня ў Паўднёвай Італіі. 17 сакавіка 1861 году ўрад Сардыніі абвесьціў аб стварэньні аб’яднанага Італьянскага каралеўства<ref>[https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day «Everything you need to know about March 17th, Ital’s Unity Day»]. The Local.</ref>. Тады [[Віктар Эмануіл II]] стаў першым каралём аб’яднанай Італіі, а сталіца была перанесеная з Турына ў Флярэнцыю. У хуткім часе Італія здолела вярнуць кантроль над Вэнэцыяй, а пасьля катастрафічнай для ўраду ў Парыжы [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] францускія гарнізоны пакінулі Рым, што спрыяла захопу Італіяй Папскай дзяржавы. Сталіцу італьянскі кароль перанёс у Рым. [[Файл:VictorEmmanuel2.jpg|значак|Кароль аб’яднанае краіны [[Віктар Эмануіл II]].]] Новае Каралеўства Італія атрымала статус вялікай дзяржавы. Канстытуцыйны закон [[Каралеўства Сардынія|Каралеўства Сардыніі]] пашырыўся на ўсю Італіі, гарантаваўшы асноўныя свабоды новай дзяржавы, але выбарчыя законы не дазвалялі галасаваць немаёмным і неадукаваным клясам. Кіраваньне новага каралеўства адбывалася згодна з прынцыпамі парлямэнцкай канстытуцыйнай манархіі, дзе дамінавалі лібэральныя сілы. Паколькі толькі фактычна гарады Паўночнай Італіі хутка [[індустрыялізацыя|індустрыялізавалася]], а поўдзень і сельскія рэгіёны поўначы заставаліся неразьвітымі і перанаселенымі, гэта прымушала мільёны людзей міграваць за мяжу. Італьянская сацыялістычная партыя стала павялічвала свой уплыў, кідаючы выклік традыцыйным лібэральным і кансэрватыўным колам. Пачынаючы з апошніх двух дзесяцігодзьдзяў XIX стагодзьдзя, Італія ператварылася ў каляніяльную дзяржаву, захапіўшы [[Эрытрэя|Эрытрэю]], [[Самалі]], [[Трыпалітанія|Трыпалітанію]], [[Кірэнаіка|Кірэнаіку]], і частку [[Эгейскія астравы|Эгейскіх астравоў]]. Італія, якая намінальна знаходзілася ў [[Траісты зьвяз|Траістым зьвязе]] зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] і [[Аўстра-Вугоршчына]]й, у 1915 годзе далучылася да [[Антанта|Антанты]] ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]], бо атрымала абяцаньне істотных тэрытарыяльных здабыткаў, якія ўключалі [[Аўстрыйскае Прымор’е]] і [[Далмацыя|Далмацыю]]. [[Файл:Altar della Patria September 2015-1.jpg|значак|зьлева|Помнік Віктару Эмануілу II у Рыме.]] Сацыялістычная агітацыя па Першай сусьветнай вайне, інсьпіраваная [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|расейскай рэвалюцыяй]], прывялі да рэпрэсіяў сацыялістаў па ўсёй Італіі. Лібэральныя колы, баючыся рэвалюцыі савецкага ўзору, пачалі падтрымліваць невялікую нацыянал-фашысцкую партыю на чале з [[Бэніта Мусаліні]]. У кастрычніку 1922 году чорнакашульнікі [[Нацыянальная фашысцкая партыя|Нацыянальнай фашысцкай партыі]] спрабавалі правесьці масавую дэманстрацыю і пераварот пад назвай «[[Марш на Рым]]», але ў апошнюю хвіліну кароль Віктар Эмануіл III адмовіўся абвесьціць стан аблогі і прызначыў Мусаліні прэм’ер-міністрам краіны. То бок, перадача палітычнай улады фашыстам адбылася без узброенага канфлікту<ref>Lyttelton, Adrian (2008). «The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919—1929». New York. Routledge. — С. 75—77. — ISBN 978-0-415-55394-0.</ref><ref>[https://www.britannica.com/event/March-on-Rome «March on Rome»]. Encyclopedia Britannica.</ref>. На працягу наступных некалькіх гадоў Мусаліні забараніў усе палітычныя партыі і абмежаваў асабістыя свабоды, утварыўшы такім чынам дыктатуру. Гэтыя дзеяньні ў канчатковым выніку натхнілі падобныя дыктатуры на такія ж меры. Італьянскі фашызм, базуючыся на італьянскім нацыяналізьме і імперыялізьме і, у прыватнасьці, імкнуўся скончыць, як ён лічыў, аб’яднаньне Італіі. Погляды фашыстаў былі скіраваныя на Далмацыю, [[Керкіра|Корфу]], [[Мальта|Мальту]], [[Корсыка|Корсыку]], [[Савоя|Савою]] і на італьянамоўную частку Швайцарыі. На атрыманых паводле вынікаў Першай сусьветнай вайны тэрыторыях італьянскі ўрад праводзіў палітыку італьянізацыі насельніцтва, забараняючы мясцовыя мовы, школы, палітычныя партыі і культурныя ўстановы. Мусаліні абяцаў вярнуць Італію да ліку вялікую дзяржаву Эўропы, выбудаваўшы «Новую Рымскую імпэрыю»<ref>Stephen J. Lee (2008). [https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157 «European Dictatorships, 1918—1945»]. Routledge. — С. 157—158. — ISBN 978-0-415-45484-1.</ref> і трымаючы ўладу над усім Міжземным морам. З гэтае прычыне фашысцкі рэжым займаўся інтэрвэнцыйнай вонкавай палітыкай. У 1923 годзе грэцкі востраў Корфу быў ненадоўга акупаваны Італіяй пасьля забойства генэрала [[Энрыка Тэліні|Тэліні]]. У 1925 годзе Італія прымусіла [[Альбанія|Альбанію]] стаць дэ-факта пратэктаратам Італіі. У 1935 годзе Мусаліні ўварваўся ў [[Этыёпія|Этыёпію]] і заснаваў [[Італьянская Ўсходняя Афрыка|Італьянскую Ўсходнюю Афрыку]], што прывяло да міжнароднага выгнаньня краіны і выхаду Італіі зь [[Ліга народаў|Лігі народаў]]. Італія аб’ядналася з [[Трэці Райх|нацысцкай Нямеччынай]] і [[Японія|Японскай імпэрыяй]] і моцна падтрымала [[Франсіска Франка]] ў [[грамадзянская вайна ў Гішпаніі|грамадзянскай вайне ў Гішпаніі]]. У 1939 годзе Італія афіцыйна анэксавала Альбанію, а праз год 10 чэрвеня 1940 году ўступіла ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] на баку Трэцяга Райху. У ліпені 1943 году пачалося ўварваньне хаўрусьнікаў на Сыцылію, што прывяло да краху фашысцкага рэжыму і зрынаньня Мусаліні. === Сучасная рэспубліка === [[Файл:Alcide de Gasperi 2.jpg|значак|Першы прэм’ер-міністар паваеннае Італіі [[Альчыдэ дэ Гаспэры]].]] Італія стала рэспублікай па рэфэрэндуме<ref>[https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test «Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06»]. Universal Newsreel. 1946.</ref>, які быў зладжаны 2 чэрвеня 1946 году. Гэта быў першы раз, калі італьянскія жанчыны мелі права голасу на выбарах нацыянальныага ўзроўню<ref>[https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946/ «La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa»]. Il Post.</ref>. Сын Віктара Эмануіла III, [[Умбэрта II]], быў вымушаны адмовіцца ад пасаду і быў высланы з краіны. Рэспубліканская канстытуцыя была зацьверджаная 1 студзеня 1948 году. У адпаведнасьці зь мірным дагаворам з Італіяй 1947 году [[Істрыя]], [[Кварнэр]] і большая частка рэгіёну [[Вэнэцыя-Джулія]], а таксама далмацінскі горад [[Задар]], былі далучаныя да [[Югаславія|Югаславіі]]. Гэта выклікала масавы зыход італьянскага насельніцтва з Далмацыі ў Італію. Пазьней Вольная тэрыторыя [[Трыест]]а была падзеленая паміж дзьвюма дзяржавамі. Італія таксама страціла ўсе свае каляніяльныя ўладаньні, фармальна паклаўшы канец Італьянскай імпэрыі. Засьцярогі наконт магчымага захопу ўлады камуністамі ўсё ж такі выявіліся беспадстаўнымі, бо на першых выбарах 18 красавіка 1948 году [[Хрысьціянска-дэмакратычная партыя (Італія)|хрысьціянскія дэмакраты]], ачоленыя [[Альчыда дэ Гаспэры]], здабылі ўпэўненую перамогу<ref>Lawrence S. Kaplan; Morris Honick (2007). [https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC «NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance»]. Rowman & Littlefield. — С. 52—55. — ISBN 978-0-7425-3917-4.</ref><ref>Robert Ventresca (2004). «From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948». University of Toronto Press. — С. 236—237.</ref>. У выніку ў 1949 годзе Італія стала сябрам [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]. [[плян Маршала|Маршалавы плян]] дапамог адрадзіць італьянскую эканоміку, якая да канца 1960-х гадоў перажыла пэрыяд устойлівага эканамічнага росту. У 1957 годзе Італія сталася сябрам-заснавальнікам [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці]], якая ў 1993 годзе была пераўтвораная ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. Падчас эўрапейскага міграцыйнага крызісу 2010-х гадоў Італія сталася пунктам прызначэньня для большасьці асобаў, якія шукалі прытулку ў ЭЗ. Гэтак з 2013 па 2018 гады краіна прыняла больш за 700 тысяч мігрантаў і ўцекачоў<ref>[https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants «What will Italy’s new government mean for migrants?»]. The Local.</ref> у асноўным з [[Афрыка|Афрыкі]] на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]]<ref>[https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD «African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals»]. Reuters.</ref>, што выклікала павелічэньне нагрузкі на дзяржаўны скарб і ўсплёск падтрымкі ўльтраправых або эўраскептычных палітычных партыяў<ref>[https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts «Italy starts to show the strains of migrant influx»]. The Local.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini/ «Italy’s far right jolts back from dead»]. Politico.</ref>. [[Парлямэнцкія выбары ў Італіі 2018 году|Усеагульныя выбары 2018 году]] характарызаваліся моцнай падтрымкай папулісцкіх партыяў [[Рух пяці зорак|Руху пяці зорак]] і [[Ліга Поўначы|Лігі Поўначы]], а прафэсар [[Джузэпэ Контэ]] стаў прэм’ер-міністрам ад папулісцкай кааліцыі паміж гэтымі дзьвюма партыямі<ref>[https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html «Opinion — The Populists Take Rome»]. New York Times.</ref>. У 2020 годзе Італія моцна пацярпела ад [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]]. З сакавіка па травень урад Контэ ўвёў агульнанацыянальнае закрыцьцё як захад да абмежаваньня распаўсюду хваробы<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-51810673 «Coronavirus: Italy extends emergency measures nationwide»]. BBC News.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/mar/10/from-confidence-to-quarantine-how-coronavirus-swept-italy «From confidence to quarantine: how coronavirus swept Italy»]. The Guardian.</ref>. На наступную зіму былі ўхваленыя дадатковыя абмежаваньні<ref>[https://www.repubblica.it/politica/2020/10/25/news/coronavirus_nuovo_dpcm_conte_firma_ristoranti_aperti_domenica-271793108/?ref=RHTP-BH-I271771521-P2-S1-T1 «Coronavirus, Conte firma il nuovo Dpcm: in semi-lockdown per un mese. Stop a bar e ristoranti alle 18 ma aperti la domenica»]. La Repubblica.</ref>. Такія захады прывялі да грамадзкага незадаволеньня, бо ўзровень сьмертнасьці і эканамічны стан мелі незадавальняльныя паказьнікі. У лютым 2021 году, пасьля ўрадавага крызісу, Контэ быў вымушаны сысьці ў адстаўку, а ўрад ачоліў былы прэзыдэнт Эўрапейскага цэнтральнага банку [[Марыё Драгі]], які сфармаваў урад нацыянальнага адзінства<ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday «Mario Draghi’s new government to be sworn in on Saturday»]. The Guardian.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Італіі}} [[Файл:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|значак|зьлева|Гара [[Манблян]], якая стаіць на француска-італьянскай мяжы, уважаецца за найвышэйшы пункт [[Эўропа|Эўропы]].]] Італія цягнецца з паўночных [[Альпы|Альпаў]], амаль да ўзьбрэжжа Паўночнай Афрыкі, ствараючы, такім чынам лінію, даўжынёй у 1100 км. Італію атачаюць [[Лігурыйскае мора|Лігурыйскае]] і [[Тырэнскае мора]] на захадзе, [[Іянічнае мора]] на поўдні і [[Адрыятычнае мора]] на ўсходзе. У нацыянальную тэрыторыю Італіі ўваходзяць два вялікія астравы, як то [[Сардынія]] і [[Сыцылія]], а таксама мноства маленькіх астравоў, як то [[Капры]], [[Іхія]], [[Эльба (востраў)|Эльба]], [[Ліпарскія астравы]], [[Пэнтэлерыя]], [[Ліноза]], [[Лямп’ёнэ]] і [[Лямпэдуза]]. Паводле пагадненьня зь [[Югаславія]]й па вайне ў склад Італіі ўвайшоў [[Трыест]] з рэгіёнам [[Істрыя]]. На тэрыторыі самой Італіі існуюць два невялікіх незалежных анклявы — [[Ватыкан]] і [[Сан-Марына]]. Італія мяжуе на захадзе з [[Францыя]]й, на поўначы з [[Швайцарыя]]й і [[Аўстрыя]]й, на ўсходзе з [[Славенія]]й. === Клімат === [[Файл:Italy Köppen.svg|значак|Кліматычная мапа Італіі.]] На клімат Італіі ўплываюць наўянасьць выхаду да мораў, якія атачаюць краіну з усіх бакоў, акрамя поўначы, і якія ўяўляюць сабою рэзэрвуар цяпла і вільготнасьці. У паўднёвым мерным поясе яны вызначаюць міжземнаморскі клімат зь некаторымі мясцовымі адрозьненьнямі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|загаловак=Che cosa significa clima temperato e cosa significa clima continentale|копія=https://web.archive.org/web/20220308180036/https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|дата копіі=08.03.2022}}</ref>. Праз падоўжанасьці паўвострава і пераважна гарыстай поўначы клімат вельмі разнастайны. У большасьці нутраных паўночных і цэнтральных рэгіёнаў клімат вагаецца ад вільготнага субтрапічнага да вільготнага кантынэнтальнага і акіянічнага. Даліна ракі По пераважна вільготная субтрапічная, з прахалоднай зімой і гарачым летам<ref>Rigutti, Adriana (2009). «Meteorologia». Giunti. — С. 95.</ref><ref>Blair, Thomas A. «Climatology: General and Regional». Prentice Hall. — С. 131—132.</ref>. Прыбярэжныя раёны [[Лігурыя|Лігурыі]], [[Таскана|Тасканы]] і большай часткі поўдня агулам адпавядаюць міжземнаморскаму кліматычнаму клімату, згодна з [[Клясыфікацыя клімату Кёпэна|клясыфікацыяй Кёпэна]]. Умовы на ўзьбярэжжы адрозьніваюцца ад умоваў у нутраных раёнах, асабліва зімой, калі на большых вышынях зімы звычайна халодныя, вільготныя і часта сьнежныя. У прыбярэжных раёнах мяккая зіма і гарачае ды звычайна сухое лета, а ў нізінных далінах лета гарачае. Зімовыя тэмпэратуры вар’ююцца ад 0 °C у Альпах да 12 °C на [[Сыцылія|Сыцыліі]]. Такім чынам, сярэдняя летняя тэмпэратура вагаецца ад 20 °C да больш чым 25 °C. Зімы могуць моцна розьніцца, то бок на поўначы назіраюцца працяглыя халодныя, туманныя і сьнежныя пэрыяды, а на поўдні звычайна больш мяккія і сонечныя ўмовы. Лета сьпякотнае ва ўсёй краіне, за выключэньнем высакагорных раёнаў, асабліва на поўдні. У паўночных і цэнтральных раёнах зь вясны па восень могуць узьнікаць моцныя навальніцы<ref>{{спасылка|спасылка=http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|загаловак=Climate Atlas of Italy|выдавецтва=Network of the Air Force Meteorological Service|копія=https://web.archive.org/web/20121114223307/http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|дата копіі=14.11.2012}}</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:C. l. italicus in MNP.jpg|значак|зьлева|[[Італьянскі воўк]] уважаецца за нацыянальную жывёлу краіны.]] Разнастайная геаграфія Італіі, у тым ліку горныя сыстэмы [[Альпы|Альпаў]] і [[Апэніны|Апэнінаў]], а таксама лясы цэнтральнай Італіі і хмызьнякі [[гарыга]] і [[маквіс]] на поўдні Італіі, спрыяе разнастайнасьці асяродзьдзяў пражываньня. Паколькі паўвостраў месьціцца ў цэнтры [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], утвараючы калідор паміж [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай Эўропай]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкай]], і маючы 8 тысяч км берагавой лініі, арэалы жывёлаў Італіі таксама пашыраныя на [[Балканскі паўвостраў|Балканы]], [[Эўразія|Эўразію]] і [[Блізкі Ўсход]]. Італія, верагодна, мае найвышэйшы ўзровень біяразнастайнасьці фаўны ў Эўропе. У ёй зарэгістравана больш за 57 тысяч відаў, што складае больш за траціну ўсёй эўрапейскай фаўны<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|загаловак=Italy’s Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity|выдавецтва=Italian Ministry for the Environment, Land and Sea|копія=https://web.archive.org/web/20150518094031/http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|дата копіі=18.05.2015}}</ref>, і найвышэйшы ўзровень біяразнастайнасьці відаў жывёлаў і расьлінаў у ЭЗ<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbd.int/countries/profile/?country=it|загаловак=Italy — Main Details|выдавецтва=Convention on Biological Diversity|копія=https://web.archive.org/web/20120512013114/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=it|дата копіі=12.05.2012}}</ref>. Італьянская фаўна ўлучае 4777 эндэмічных відаў жывёлаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|загаловак=Checklist E Distribuzione Della Fauna Italiana|копія=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|дата копіі=09.01.2023}}</ref>, сярод якіх [[сардынскі вухан]], [[сардынскі алень]], [[акулярная салямандра]], {{Таксон-bellat|||Speleomantes genei}}, [[італьянскі трытон]], [[італьянская жаба]], [[жоўтабрухая жарлянка]], {{Таксон-bellat|||Podarcis siculus}} і {{Таксон-bellat|||Emys trinacris}}. Тут налічваецца 119 відаў сысуноў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|загаловак=Mammiferi d’Italia — Ministero della Transizione Ecologica|копія=https://web.archive.org/web/20220529064555/https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|дата копіі=29.05.2022}}</ref>, 550 відаў птушак<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|загаловак=Uccelli|копія=https://web.archive.org/web/20220311153732/https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|дата копіі=11.03.2022}}</ref>, 69 відаў паўзуноў<ref>{{спасылка|спасылка=https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|загаловак=Distribution: italy|выдавецтва=The Reptile Database|копія=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|дата копіі=09.01.2023}}</ref>, 39 відаў земнаводных<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|загаловак=Quali sono gli anfibi autoctoni?|копія=https://web.archive.org/web/20220319075835/http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|дата копіі=19.03.2022}}</ref>, 623 віды рыбаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|загаловак=All fishes reported from Italy|копія=https://web.archive.org/web/20240116110724/http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|дата копіі=16.01.2024}}</ref>, і {{Лік|56213}} відаў бесхрыбетных, зь якіх {{Лік|37303}} стасуюцца да вусякоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|загаловак=Dove operiamo|копія=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|дата копіі=09.01.2023}}</ref>. Традыцыйна лічылася, што флёра Італіі налічвае блізу 5500 відаў [[судзінкавыя расьліны|судзінкавых расьлінаў]]<ref>Pignatti, S. (1982). «Flora d’Italia». Edagricole, Bologna, vol. 1—3.</ref>. Аднак на 2005 год у банку зьвестак італьянскай судзінкавай флёры зарэгістравана 6759 відаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%20al,%20bioidentify.pdf|загаловак=Riccardo Guarino, Sabina Addamiano, Marco La Rosa, Sandro Pignatti ''Flora Italiana Digitale'': an interactive identification tool for the Flora of Italy|копія=https://web.archive.org/web/20161226162840/https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%20al%2C%20bioidentify.pdf|дата копіі=26.12.2016}}</ref>. У Італіі налічваецца 1371 эндэмічны від і падвід расьлінаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|загаловак=An inventory of vascular plants endemic to Italy|копія=https://web.archive.org/web/20200624045915/https://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|дата копіі=24.06.2020}}</ref>, сярод якіх [[ельніца сыцылійская]], {{Таксон-bellat|||Aquilegia barbaricina}}, {{Таксон-bellat|||Calendula maritima}}, {{Таксон-bellat|||Santolina pinnata}} і {{Таксон-bellat|||Viola ucriana}}. Італія ўхваліла Бэрнскую канвенцыю аб ахове дзікай прыроды Эўропы і прыродных асяродзьдзяў пражываньня і Дырэктыву аб асяродзьдзях пражываньня. У Італіі шмат батанічных і гістарычных садоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|загаловак=I parchi fioriti e gli orti botanici più belli d’Italia|дата публікацыі=07.2016|копія=https://web.archive.org/web/20230109172952/https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|дата копіі=09.01.2023}}</ref>. [[Італьянскі сад]] стылістычна базуецца на сымэтрыі, восевай геамэтрыі і прынцыпах уладкаваньня ў прыродзе. Ён паўплываў на гісторыю [[садоўніцтва]], асабліва ўладкаваньня [[рэгулярны парк|францускіх]] і [[ангельскі сад|ангельскіх садоў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|загаловак=Alla scoperta delle meraviglie del giardino all’italiana|дата публікацыі=11.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|дата копіі=09.01.2023}}</ref>. На сучасныя італьянскія сады паўплывалі рымскія і італьянскія сады эпохі Адраджэньня. Нацыянальнай жывёлай краіны ўважаецца [[італьянскі воўк]]<ref>{{спасылка|аўтар=Sheri Foster|спасылка=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|загаловак=What is Italy national animal?|выдавецтва=Yourtrip.com|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|дата копіі=09.01.2023}}</ref>, а нацыянальным дрэвам — [[сунічнік буйнаплодны]]<ref name="altovastese">{{спасылка|спасылка=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|загаловак=Il corbezzolo simbolo dell’Unità d’Italia. Una specie che resiste agli incendi|дата публікацыі=03.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|дата копіі=05.02.2016}}</ref>. Прычыны палягаюць на тым, што італьянскі воўк, які жыве ў Апэнінскіх гарах і Заходніх Альпах, займае важнае месца ў лацінскай і італьянскай культурах, як то згадваецца ў легендзе пра заснаваньне [[Рым]]у<ref>{{кніга|прозьвішча=Livy|загаловак=The history of Rome|выдавецтва=Printed for A. Strahan|год=1797}}</ref>, а зялёныя лісьце, белыя кветкі і чырвоныя ягады сунічнага дрэва, родам зь Міжземнамор’я, нагадваюць колеры сьцяга<ref name="altovastese"/>. Нацыянальнай птушкай ёсьць [[італьянскі верабей]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|загаловак=Passero Italiano: L’uccello nazionale d'Italia|выдавецтва=Conca Ternana Oggi|дата публікацыі=18.12.2022|копія=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|дата копіі=22.08.2024}}</ref>. === Навакольнае асяродзьдзе === [[Файл:National and Regional Parks of Italy.svg|значак|Нацыянальныя і рэгіянальныя паркі Італіі.]] Пасьля хуткага прамысловага росту Італія не сьпяшалася разьвязваць свае экалягічныя праблемы. Пасьля пэўных паляпшэньняў Італія апынулася ў 2010 годзе на 84-м радку ў сьвеце паводле экалягічнай устойлівасьці<ref>{{спасылка|спасылка=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|загаловак=Italy – Environment|выдавецтва=Dev.prenhall.com|копія=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|дата копіі=01.07.2009}}</ref>. Агульная плошча, якая ахоўваецца нацыянальнымі паркамі, рэгіянальнымі паркамі і прыроднымі запаведнікамі, пакрывае блізу 11% тэрыторыі Італіі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|загаловак=Regione e aree protette|копія=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|дата копіі=11.01.2022}}</ref>, а 12% узьбярэжжа Італіі знаходзіцца пад аховай<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|загаловак=Le aree protette in Italia|копія=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|дата копіі=02.03.2022}}</ref>. Італія была адным зь вядучых сусьветных вытворцаў [[аднаўляльная энэргія|аднаўляльнай энэргіі]], у 2010 годзе заняўшы чацьвертае месца паводле велічыні ўсталяванай магутнасьці [[сонечная энэргія|сонечнай энэргіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|загаловак=Renewables 2010 Global Status Report|выдавецтва=REN21|дата публікацыі=15.07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|дата копіі=20.08.2011}}</ref> і шостае месца паводле велічыні магутнасьці ветраэнэргетыкі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|загаловак=World Wind Energy Report 2010|выдавецтва=World Wind Energy Association|дата публікацыі=02.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|дата копіі=04.09.2011}}</ref>. Аднаўляльныя крыніцы энэргіі забясьпечвалі прыблізна 37% спажываньня энэргіі Італіі ў 2020 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|загаловак=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English|выдавецтва=ANSA.it|дата публікацыі=25.05.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|дата копіі=23.10.2021}}</ref>. Краіна раней эксплюатавала [[ядзерны рэактар|ядзерныя рэактары]] паміж 1963 і 1990 гадамі, але пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і рэфэрэндумаў ядзерная праграма была спыненая, але гэтая пастанова была адмененая ўрадам у 2008 годзе, і плянавалася пабудаваць да чатырох атамных электрастанцыяў. Гэта пастанова, у сваю чаргу, была скасаваная рэфэрэндумам пасьля [[Аварыя на АЭС Фукусіма I|аварыі на Фукусіме]]<ref>{{спасылка|аўтар=Duncan Kennedy|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|загаловак=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=14.06.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|дата копіі=12.06.2011}}</ref>. Забруджваньне паветра застаецца сур’ёзным, асабліва на прамыслова разьвітой поўначы. Італія ёсьць дванаццатай краінай паводле велічыні выкідаў вуглякіслага газу. Інтэнсіўны рух і заторы ў буйных гарадах працягваюць ствараць праблемы для навакольнага асяродзьдзя і здароўя, нават не зважаючы на тое, што ўзровень смогу зьнізіўся у параўнаньні з 1970-мі і 1980-мі гадамі, прычым смог робіцца ўсё больш рэдкай зьявай, а ўзровень [[дыяксыд серкі|дыяксыду серкі]] зьніжаецца<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.euro.who.int/en/home|загаловак=Environment and Health in Italy – Executive Summary|выдавецтва=World Health Organization|копія=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|дата копіі=03.03.2010}}</ref>. Высечка лясоў, незаконнае будаўніцтва і дрэнная палітыка землекарыстаньня прывялі да значнай эрозіі ў горных раёнах Італіі, што ў сваю чаргу справакавала экалягічныя катастрофы, як то паводка на плаціне Ваёнт у 1963 годзе, Сарно ў 1998 годзе<ref>{{навіна|аўтар=Nick Squires|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|загаловак=Sicily mudslide leaves scores dead|выдавец=The Daily Telegraph|дата публікацыі=02.10.2009|копія=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|дата копіі=06.10.2009}}</ref> і апоўзьні ў [[Мэсына|Мэсыне]] ў 2009 годзе. == Палітыка == [[Файл:Camera dei deputati Aula Palazzo Montecitorio Roma.jpg|значак|зьлева|Паседжаньне [[Палата дэпутатаў (Італія)|Палаты дэпутатаў]], якая ёсьць ніжняй палатай італьянскага парлямэнту.]] На рэфэрэндуме 2 ліпеня 1946 году, [[італьянцы]] адмовіліся ад манархіі і краіна стала рэспублікай. Канстытуцыя Італьянскай рэспублікі прымалася з 22 сьнежня 1947 году і канчаткова была прынятая 1 студзеня 1948 году. === Дзяржаўны лад === Паводле Канстытуцыі, заканадаўчая ўлада ёсьць падпарадкаванай 630 сябрам парлямэнту і 315 сябрам сэнату. Прэзыдэнт рэспублікі абіраецца на сямігадовы тэрмін шляхам галасаваньня на чарговай сэсіі парлямэнту і трох дэлегатаў ад розных рэгіёнаў краіны. Выканаўчая ўлада падпарадкоўваецца кабінэту міністраў, які фармаваўся з партыяў парлямэнту, на чале з прэм’ер-міністрам, які фармальна падпарадкоўваецца прэзыдэнту краіны. У 20 рэгіёнах краіны абіраецца свой урад, які выконвае ўладу на мясцовым узроўні, а яшчэ пяць рэгіёнаў, як то [[Фрыўлі-Вэнэцыя-Джулія]], [[Сардынія]], [[Сыцылія]], [[Трэнтына-Альта Адыджэ]] і [[Вальле-д’Аоста]] маюць спэцыяльны аўтаномны статус згодна з Канстытуцыяй. Асноўнай палітычнай партыяй у Італіі ёсьць [[Хрысьціянска-дэмакратычная партыя (Італія)|Хрысьціянска-дэмакратычная партыя]], якая была створана ў 1945 годзе. Іншымі значнымі партыямі ёсьць [[Дэмакратычная партыя левых сілаў]] (альбо Камуністы за рэформы) і [[Сацыялістычная партыя (Італія)|Сацыялістычная партыя]]. Значную папулярнасьць на поўначы набыла вультраправая партыя [[Ліга Поўначы]]. Маленькімі партыямі ў Італіі ёсьць Сацыяльная дэмакратычная партыя, Рэспубліканская партыя, Лібэральная партыя і нэафашысцкая партыя Італьянскі сацыяльны рух. === Замежная === [[Файл:G7 Taormina family photo 2017-05-26.jpg|значак|Лідэры [[групы сямі|G7]] на групавым фота падчас чарговага саміту.]] Італія ёсьць сябрам-заснавальнікам [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці]], цяпер Эўрапейскага Зьвязу, і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]. Італія была прынятая ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыю Аб’яднаных Нацыяў]] у 1955 годзе, і яна ёсьць сябрам шырокага кола міжнародных арганізацыяў. Італія падтрымлівае шматбаковую міжнародную палітыку і дзейнасьць ААН у галіне міжнароднай бясьпекі. Гэтак станам на 2013 год Італія мела 5296 вайскоўцаў, разгорнутых за мяжой, якія ўдзельнічалі ў місіях ААН і НАТО ў 25 краінах сьвету<ref>[http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf «Missioni/Attivit Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 — Situazione AL 11 December 2013»]. Italian Ministry of Defence.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя дачыненьні ўрады ўсталявалі 13 красавіка 1992 году. У тым жа годзе ў [[Менск]]у адчынілася амбасада Італіі, а ў Рыме пачало працаваць консульства Беларусі. У 1993 годзе консульства пераўтварылі ў амбасаду. У красавіку 1994 году ў Італіі пабываў з афіцыйным візытам старшыня ўраду Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]]. У Рыме бакі падпісалі сумесную дэклярацыю аб асновах эканамічных дачыненьняў. У траўні 2004 году ў Італіі пабываў старшыня ўраду Беларусі [[Сяргей Сідорскі]]. У якасьці дабрачыннасьці італьянцы забясьпечылі мэдычным абсталяваньнем лякарні ў Менску, [[Гомель|Гомелі]], [[Столін]]е і [[Мазыр]]ы, а таксама прымаюць на лячэньне і адпачынак дзяцей з зонаў, якія былі радыяактыўна забруджаныя. У 2007 годзе ўрады падпісалі адмысловае пагадненьне датычна паездак дзяцей. У тым жа годзе ў Італію для аздараўленьня было вывезена 21,5 тысяч беларускіх дзяцей, а ў 2008 годзе іхная колькасьць склала 19,7 тысяч. Італьянскія дабрачынныя арганізацыі накіроўваюць у Беларусь грузы з дапамогай і мэдыкамэнтамі, ажыцьцяўляюць рамонт дзіцячых прытулкаў, будуюць паліклінікі і ажыцьцяўляюць прафэсійнае навучаньне дзяцей-сірацінаў і дзяцей з адхіленьнямі псыхічнага разьвіцьця. У гандлі з Італіяй Беларусь устойліва захоўвае адмоўнае сальда. У 2008 годзе ў Беларусі дзейнічала 81 (48 сумесных і 33 замежныя) прадпрыемства з удзелам італьянскага капіталу, што пераважна засяродзіўся ў тэкстыльнай і мэблевай вытворчасьці. У красавіку 2009 году Аляксандар Лукашэнка сустрэўся ў Рыме са старшынём італьянскага ўраду [[Сыльвіё Бэрлюсконі]]. Напрыканцы лістапада 2009 году спадар Бэрлюсконі наведаў Менск і правёў перамовы з кіраўніцтвам краіны. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Італіі}} Тэрыторыя Італіі падзеленая на 20 [[рэгіён]]аў, 5 зь якіх маюць асаблівы статус. Рэгіёны ў сваю чаргу падзяляюцца на 109 [[правінцыя]]ў. {| class="wikitable" |- ! Рэгіён !! Сталіца !! Насельніцтва (2021) |- | [[Файл:Flag of Abruzzo.svg|25пкс]] [[Абруцца]] || [[Аквіля]] || {{Лік|1285256}} |- | [[Файл:Flag of Apulia.svg|25пкс]] [[Апулія]] || [[Бары (Італія)|Бары]] || {{Лік|3926931}} |- | [[Файл:Flag of Basilicata.svg|25пкс]] [[Базыліката]] || [[Патэнца]] || {{Лік|547579}} |- | [[Файл:Flag of Valle d'Aosta.svg|25пкс]] [[Вальле-д’Аоста]] || [[Аоста]] || {{Лік|123895}} |- | [[Файл:Flag of Veneto.svg|25пкс]] [[Вэнэта]] || [[Вэнэцыя]] || {{Лік|4852453}} |- | [[Файл:Flag of Calabria.svg|25пкс]] [[Калябрыя]] || [[Катандзара]] || {{Лік|1877728}} |- | [[Файл:Flag of Campania.svg|25пкс]] [[Кампанія (рэгіён)|Кампанія]] || [[Нэапаль]] || {{Лік|5679759}} |- | [[Файл:Flag of Liguria.svg|25пкс]] [[Лігурыя]] || [[Генуя]] || {{Лік|1509805}} |- | [[Файл:Flag of Lombardy.svg|25пкс]] [[Лямбардыя]] || [[Мілян]] || {{Лік|9966992}} |- | [[Файл:Flag of Lazio.svg|25пкс]] [[Ляцыё]] || [[Рым]] || {{Лік|5720796}} |- | [[Файл:Flag of Molise.svg|25пкс]] [[Малізэ]] || [[Кампабаса]] || {{Лік|296547}} |- | [[Файл:Flag of Marche.svg|25пкс]] [[Марке]] || [[Анкона]] || {{Лік|1501406}} |- | [[Файл:Flag of Piedmont.svg|25пкс]] [[П’емонт]] || [[Турын]] || {{Лік|4273210}} |- | [[Файл:Flag of Sardinia, Italy.svg|25пкс]] [[Сардынія]] || [[Кальяры]] || {{Лік|1598225}} |- | [[Файл:Flag of Sicily.svg|25пкс]] [[Сыцылія]] || [[Палерма]] || {{Лік|4840876}} |- | [[Файл:Flag of Tuscany.svg|25пкс]] [[Таскана]] || [[Флярэнцыя]] || {{Лік|3668333}} |- | [[Файл:Flag of Trentino-South Tyrol.svg|25пкс]] [[Трэнтына-Альта Адыджэ]] || [[Трэнта]] і [[Бальцана]] || {{Лік|1078460}} |- | [[Файл:Flag of Umbria.svg|25пкс]] [[Умбрыя]] || [[Пэруджа]] || {{Лік|865013}} |- | [[Файл:Flag of Friuli-Venezia Giulia.svg|25пкс]] [[Фрыўлі-Вэнэцыя-Джулія]] || [[Трыест]] || {{Лік|1198753}} |- | [[Файл:Flag of Emilia-Romagna (de facto).svg|25пкс]] [[Эмілія-Раманьня]] || [[Балёньня]] || {{Лік|4445549}} |} == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Італіі}} [[Файл:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|значак|зьлева|[[Мілян]] ёсьць эканамічным цэнтрам Італіі, маючы моцную фінансавую галіну і разьвітую індустрыю моды.]] Італія мае разьвітую<ref>[https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx «Select Country or Country Groups»]. IMF.</ref> рынкавую зьмяшаную эканоміку, займаючы трэцяе месца ў [[Эўразона|Эўразоне]] і восьмае ў сьвеце<ref>[http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf «Gross domestic product (2015)»]. The World Bank: World Development Indicators database.</ref>. Край лічыцца адным з самых прамыслова разьвітых, займаючы вядучыя ролі ў сусьветным гандлі і экспарце<ref>Sensenbrenner, Frank; Arcelli, Angelo Federico. [https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html «Italy’s Economy Is Much Stronger Than It Seems»]. The Huffington Post.</ref><ref>Dadush, Uri. [http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1 «Is the Italian Economy on the Mend?»]. Carnegie Europe.</ref>. Краіна добра вядомая сваім творчым і інавацыйным бізнэсам<ref>[https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf «The Global Creativity Index 2011»]. Martin Prosperity Institute.</ref>, вялікім і канкурэнтаздольным сельскагаспадарчым сэктарам<ref>Aksoy, M. Ataman; Ng, Francis. [https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1 «The Evolution of Agricultural Trade Flows»]. The World Bank.</ref><ref>Pisa, Nick (12 June 2011). [https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html «Italy overtakes France to become world’s largest wine producer»]. The Telegraph.</ref>. Тутака вырабляюць якасныя аўтамабілі, машыны, прадукты харчаваньня, дызайн і тавары індустрыі [[мода|моды]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf «Automotive Market Sector Profile — Italy»]. The Canadian Trade Commissioner Service.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf «Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013—2014»]. Food Drink Europe.</ref>. Адметнасьцю Італіі ёсьць тое, што ў ейнай эканоміцы ў меншай колькасьці прадстаўленыя сусьветныя транснацыянальныя карпарацыі, у параўнаньні зь іншымі эканомікамі супастаўнага памеру, але маецца вялікая колькасьць дынамічных малых і сярэдніх прадпрыемстваў, якія, як вядома, згрупаваныя ў некалькіх прамысловых рэгіёнах, фармуючы падмурак італьянскай прамысловасьці. Гэта прывяло да стварэньня сэктару вытворчасьці, часта арыентаванага на экспарт нішавых рынкаў і прадметаў раскошы, і калі з аднаго боку ён менш здольны канкураваць паводле колькасьці, то зь іншага боку больш здольны да супрацьстаяньня ў канкурэнцыі з [[Кітай|Кітаем]] ды іншымі азіяцкімі эканомікамі праз больш высокую якасьць прадукцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html «Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth»]. The World Bank.</ref>. Італія была дзясятым паводле велічыні экспартэрам у сьвеце ў 2019 годзе. Найбольш цесныя гандлёвыя сувязі краіна мае зь іншымі краінамі [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Гэтак на долю [[Нямеччына|Нямеччыны]] (12%) і [[Францыя|Францыі]] (11%) прыпадала амаль чвэрць усяго італьянскага экспарту на 2019 год. Трэцім паводле велічыні партнэрам, пасьля вышэй узгаданных дзяржаваў, былі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (10%). Італія ёсьць часткай Эўразоны і мае выхад на агульны рынак ЭЗ з больш чым 500 млн спажыўцоў. [[Файл:Lamborghini Gallardo LP560-4 - 009.jpg|значак|Люксавы італьянскі спартова самаход [[Лямбаргіні Гальярда]].]] Аўтамабільная прамысловасьць Італіі мае доўгую гісторыю і слаўныя традыцыі, скаладаючы значную частку вытворчага сэктару. Гэтак, у 2015 годзе налічвалася больш за 144 тысячаў прадпрыемстаў і амаль 485 тысяч працаўнікаў<ref>[https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html «Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato»]. Adnkronos.</ref>, якія працавалі ў гэтым сэктары, фармуючы 8,5% ад італьянскага СУП<ref>[https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy «Country Profiles — Italy»]. This Connect.</ref>. Карпарацыя [[Стэлянтыс]] на сёньня ёсьць пятым паводле велічыні вытворцам аўтамабіляў у сьвеце<ref>[https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking/ «Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses»]. Focus2Move.</ref>. Італія можа пахваліцца шырокім асартымэнтам вядомых прадуктаў, ад кампактных гарадзкіх аўтамабіляў гэтак да раскошных супэркараў, як то [[Мазэраці]], [[Лямбаргіні]] і [[Фэрары]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160202035054/http://brandfinance.com/news/ferrari--the-worlds-most-powerful-brand/ «Ferrari — The World’s Most Powerful Brand»]. Brand Finance. </ref>. Банк [[Монтэ дэі Паскі]] ёсьць найстарэйшым банкам у сьвеце, які бесьперапынна працуе, а таксама чацьвертым паводле велічыні камэрцыйным банкам Італіі<ref>[https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank «Italy’s fourth-biggest bank returns to the stockmarket»]. The Economist.</ref>. Італія мае моцны каапэратыўны сэктар, з найбольшай доляй насельніцтва (4,5%) у каапэратывах у ЭЗ<ref>[https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf «The Power of Cooperation — Cooperatives Europe key statistics 2015»]. Cooperatives Europe.</ref>. У раёне [[Валь-д’Агры]] ў правінцыі [[Базыліката]] знаходзіцца найбуйнейшае ў Эўропе радовішча вуглевадародаў на сухазем’і<ref>[https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html «In Val d’Agri with Upstream activities»]. Eni.</ref>. Апошнімі гадамі былі выяўлены мерныя запасы [[прыродны газ|прыроднага газу]], галоўным чынам у даліне ракі [[По (рака ў Італіі)|По]] і на [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]], што ёсьць найважнейшымі мінэральнымі рэсурсамі краіны. Італія ёсьць адным зь вядучых у сьвеце вытворцаў [[пэмза|пэмзы]], [[пуцаляна|пуцаляны]] і [[палявы шпат|палявога шпату]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986 «Italy, the economy: Resources and power»]. Encyclopædia Britannica.</ref>. Таксама здабываецца [[мармур]], асабліва вядомым ёсьць белы [[карарскі мармур]], паклады якога месьцяцца ў [[Таскана|Таскане]]. Італія моцна пацярпела ад [[сусьветны фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў|фінансавага крызісу 2007—2008 гадоў]], які выявіў і пагоршыў структурныя праблемы краіны<ref>Orsi, Roberto (23 April 2013). [https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy/ «The Quiet Collapse of the Italian Economy»]. The London School of Economics.</ref>. Фактычна, пасьля моцнага росту СУП на 5—6% у год з 1950-х да пачатку 1970-х гадоў<ref>Nicholas Crafts, Gianni Toniolo (1996). «Economic growth in Europe since 1945». Cambridge University Press. — С. 428. — ISBN 978-0-521-49627-8.</ref> і прагрэсіўнага запаволеньня ў 1980-х і 1990-х гадах, краіна практычна зьведала [[стагнацыя|стагнацыю]] ў 2000-х гадах<ref>[https://web.archive.org/web/20141123234145/http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics «„Secular stagnation“ in graphics»]. The Economist.</ref>. На чэрвень 2012 году [[дзяржаўны доўг]] Італіі быў 4-м па велічыні ў сьвеце і складаў 1,9 трлн эўра<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=У Эўропы ня хопіць грошай для выратаваньня яшчэ адной краіны|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=99273|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=28 чэрвеня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-06-28 123 (27238)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/99272/28cher-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref> (118% [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] Італіі). Палітычныя намаганьні па аднаўленьні росту з дапамогай масавых дзяржаўных выдаткаў у выніку прывялі да сур’ёзнага росту дзяржаўнага доўгу, які склаў больш за 131,8% СУП у 2017 годзе, больш на той час было толькі ў [[Грэцыя|Грэцыі]] ва ўсім ЭЗ<ref>[https://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF «Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28»]. Eurostat.</ref>. Асноўным фактарам сацыяльна-эканамічнай слабасьці краю ёсьць разрыў паміж поўначу і поўднем дзяржавы<ref>[https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831 «Oh for a new risorgimento»]. The Economist.</ref>. Гэтак, паміж рэгіёнамі існуе значная розьніца ў статыстычных прыбытках, пры тым, гэта тычыцца ня толькі гораду, але і вёсак<ref> [https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia «Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia»]. La Stampa.</ref>. Самая заможная правінцыя, [[Трэнтына-Альта Адыджэ]] зарабляе 152% ад нацыянальнага СУП на душу насельніцтва, у той час як самы бедны рэгіён [[Калябрыя]] генэруе ўласны СУП толькі 61% ад нацыянальнага паказьніку<ref>[https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf «GDP per capita at regional level»]. Istat.</ref>. У 2012 годзе ў Італіі прадалі 1,6 млн [[ровар]]аў, што ўпершыню за 50 гадоў перавысіла лік прададзеных аўтамабіляў (1,4 млн)<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=У Эўропе продажы вэлясыпэдаў перавысілі продажы аўтамабіляў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131205/1386217480-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=Зьвязда|тып=|год=5 сьнежня 2013|нумар=[http://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-229-27594-ot-05122013 229 (27594)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/12/1386217318_1.pdf 1]|issn=}}</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|значак|зьлева|Разьмеркаваньне насельніцтва Італіі на 2011 год.]] Італія — гэта краіна з адным з найбольш высокіх паказчыкаў шчыльнасьці насельніцтва ў [[Эўропа|Эўропе]]. Найбольш высокая шчыльнасьць складае 200 чалавек на 1 км². у Паўночна-Італьянскай раўніне, узьбярэжжы [[Лігурыя|Лігурыі]], паўночнай [[Таскана|Таскане]]. Прырост насельніцтва ў Італіі мае тэндэнцыі да скарачэньня. У 1970 годзе прырост склаў 4,4 %, а ў 1990 годзе — ужо 0,5 %. Каля ¾ насельніцтва жывуць у местах. Па стане на 31 ліпеня 2013 году найбуйнейшымі зь іх зьяўляюцца [[Рым]] (2650 тыс. жых.), [[Мілян]] (1316 тыс.), [[Нэапаль]] (958 тыс.), [[Турын]] (895 тыс.), [[Палерма]] (654 тыс.), [[Генуя]] (597 тыс.), [[Балёньня]] (384 тыс.), [[Флярэнцыя]] (367 тыс.), [[Бары (Італія)|Бары]] (312 тыс.), [[Катанія]] (290 тыс.), [[Вэнэцыя]] (263 тыс.) і [[Вэрона]] (259 тыс.). Эміграцыя моцна паўплывала на італьянскую папуляцыю. З 1861 па 1965 год 26,5 млн італьянцаў эмігравалі, большая частка ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]], [[Аргентына|Аргентыну]] і [[Бразылія|Бразылію]] і толькі 6 млн вярнуліся. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], мноства зьяжджала на працу ў іншыя эўрапейскія краіны, галоўным чынам у заходнюю [[Нямеччына|Нямеччыну]] і [[Швайцарыя|Швайцарыю]] і толькі 25 % вярнуліся. З 1980-х гг. эміграцыя спынілася і Італія сама пачала прымаць эмігрантаў, галоўным чынам з Паўночнай Афрыцы, Альбаніі і Югаславіі, а пасьля краху камуністычных рэжымаў Усходняй Эўропы, пачаўся прыток з краінаў Усходняй Эўропы. Італьянцы этнічна не зьяўляюцца гамагеннымі, што было выклікана працяглай гісторыі падзеленасьці і міграцыі, і мноства псыхічных тыпаў прэзэнтуе папуляцыю. Мноства людзей размаўляе не на літаратурнай [[італьянская мова|італьянскай мове]], а на [[дыялект]]ах альбо неітальянскіх мовах. Гэтыя дыялекты і мовы залежаць ад рэгіёну і найбольш абасобленнай раманскай мовай зьяўляецца мова [[Сардынія|Сардыніі]], якая бліжэй за ўсіх да [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і на якой размаўляе 1,2 мільёна жыхароў Сардыніі. Фрыўльская, альбо [[рэтараманская мова]], на якой размаўляе 520 000 чалавек у паўночна-заходнім рэгіёне Фрыўліі; [[Лядына]], рэтараманская мова, на якой размаўляюць у гарах [[Трэнтына-Альта-Адыджэ]]. Цалкам неітальянскай группай зьяўляюцца 260 000 германа-італьянцаў, якія жывуць у Трэнтына-Альта-Адыджэ (былы аўстрыйскі Паўднёвы Тыроль) і размаўляюць на паўднёва-нямецкім дыялекце [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ды [[Баварыя|Баварыі]]. Таксама італьянскія славяне, колькасьцю 53 000 чалавек, якія жывуць у рэгіёне [[Фрыўлія|Фрыўліі]] і [[Вэнэцыя-Джулія|Вэнэцыі-Джуліі]]. Ізаляванымі групамі зьяўляюцца грэцкія камунны, якія пражываюць часткова ў [[Апулія|Апуліі]], часткова ў [[Калябрыя|Калябрыі]] (на поўдні краіны); альбанскія калёніі ў [[Сыцылія|Сыцыліі]] і [[Калябрыя|Калябрыі]]; сэрба-харваты ў [[Малізэ]]; і франкамоўныя группы ў Аосьце, на поўначы краіны. Амаль 90% італьянцаў зьяўляецца Рыма-каталікамі. Каталіцтва было прызнана афіцыйнай рэлігіяй Італіі па Лятэранскіх каншахтах, паміж [[Ватыкан]]ам і Італіяй 11 лютага 1929 году і гэты легальны статус быў адменены толькі ў 1984 годзе. [[Пратэстантызм|Пратэстанты]] жывуць невялікімі суполкамі і складаюць прыкладна каля 180 000 чалавек, колькасьць [[габрэі|габрэяў]] складае прыкладна 35 000. Таксама дзейнічае [[Праваслаўная царква Італіі]]. === Ахова здароўя === Сыстэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] ў Італіі ёсьць платнаяй, але якасьць мэдычнай дапамогі залежыць ад рэгіёну. Мноства шпіталяў трымаюць разнастайныя Каталіцкія Ордэны. Узровень сьмяротнасьці пайшоў долу пачынаючы з 1970-х гадоў і цяпер ён амаль дасягнуў сярэднеэўрапейскага ўзроўню. == Адукацыя і культура == Італьянская адукацыя вольная і дзеці вучацца з 6 да 14 гадоў. Дзеці паміж 11 і 14 гадамі паступаюць у сярэднюю школу, якая зьяўляецца градаванай і могуць скончыць яе ў клясычнай навуковай школе, школе трэніроўкі выкладчыкаў, альбо разнастайныя тэхнічныя школы, дзе рыхтуюць студэнтаў для якой-небудзь прафэсіі. Толькі невялічкая частка вучняў ідзе вучыцца ва ўнівэрсытэты. Галоўныя ўнівэрсытэты Італіі знаходзяцца ў [[Рым]]е, [[Нэапаль|Нэапалі]], [[Мілян]]е, Балёньні, [[Турын]]е і [[Палерма]]. У г. Дуіно (камуна Дуіно-Аўрысіна, правінцыя Трыест, рэгіён Фрыўлі-Вэнэцыя-Джулія) дзейнічае Адрыятычны [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледж міжнароднай супольнасьці]]. Італьянская адукацыя зьдзейсьніла вялікі прагрэсс у ХХ ст. У 1930-я гады толькі 20 % насельніцтва ведалі грамату. Сёньня не[[пісьменнасьць]] цалкам ліквідаваная на поўначы краіны, але на поўдні адукацыйная сыстэма працягвае пакутаваць ад недахопу фінансаваньня і недахопаў самой сыстэмы і нягледзячы на прадпрымаемыя ўрадам крокі, адукацыйная сыстэма ўсё яшчэ моцна залежыць ад кожнага асобнага рэгіёну. === Культурныя інстытуты === Акадэміі моцна паўплывалі на інтэлектуальнае жыцьцё ў Італіі. Адной з найзначнейшых застаёцца Акадэмія дэі Лінцэі, заснаваная ў 1603 годзе ў [[Рым]]е. Нацыянальная Акадэмія Сьвятога Лукі па мастацтвам, заснаваная ў ХІV ст. Флярэнтыйская Акадэмія Нацыянале дэля Круска (1582) навучае псыхалёгіі, лексыкаграфіі і граматыцы. Нацыянаяльная Акадэмія Сьвятой Чычыліі па музыке, заснавана ў Рыме ў 1566 годзе. Галоўным інстытутам па матэматыцы, [[фізыка|фізыцы]] і натуральным навукам, зьяўляецца Нацыянальны Дасьледчы Камітэт Італіі, заснаваны ў 1923 годзе. Галоўнай бібліятэкай зьяўляецца Нацыянальная Цэнтральная Бібліятэка, заснаваная ў 1747 годзе ў Флярэнцыі, фонд якой складаецца з 4 млн кнігаў. Рымская Віктара Эмануіла ІІ Нацыянальная цэнтральная бібліятэка з 2,8 млн дакумэнтаў і Цэнтральны дзяржаўны архіў са 120 000 дакумэнтаў. Большасьць музэяў і галерэяў мастацтва знаходзіцца ў вялікіх местах. Найбольш знакамітымі зьяўляюцца Палац Піцьці, Уфіццы, і Нацыянальны Музэй у Флярэнцыі. Таксама знакамітыя Галерэя Баргезе, Віла Джулія, Капіталійскі Музэй, і Нацыянальная Галерэя сучаснага мастацтва ў Рыме; Акадэмія ў Вэнэцыі. «Унівэрсытэта Італьяна пэр Страньеры», пабудаваны ў 1925 годзе ў Пэруджыі выкладае курсы па гісторыі Італіі, італьянскай культуры і італьянскую мову для іншаземных студэнтаў. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.italia.gov.it Афіцыйная старонка ўраду Італіі] {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] n18u7fp3xfpq4lq1xf9hy8fmym0zc7k Анатоль Франс 0 4097 2698724 2172018 2026-11-04T06:13:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698724 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Анатоль Франс | Арыгінал імя = Jacques Anatole François Thibault | Жанчына = | Партрэт = Anatole_FranceA.jpg | Памер = 250пкс | Апісаньне = | Імя пры нараджэньні = | Псэўданімы = | Месца нараджэньня = [[Парыж]], [[Францыя]] | Месца сьмерці = [[Францыя]] | Грамадзянства = | Род дзейнасьці = [[раманіст]] і [[літаратурны крытык]] | Гады актыўнасьці = | Напрамак = | Жанр = | Дэбют = томік [[верш]]аў у стылі [[парнаская школа|парнаскай школы]] «''L’Etui de Nacre''» | Значныя творы = | Прэміі = [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры]], 1921 | Палічка = | Сайт = }} '''Анато́ль Франс''' ({{мова-fr|Anatole France}}, сапраўднае імя ''Jacques Anatole François Thibault'') (16 красавіка 1844 — 12 кастрычніка 1924) — францускі раманіст і літаратурны крытык, ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] за 1921 год. [[Дэбют]]ам Анатоля Франса стаў томік [[верш]]аў у стылі [[парнаская школа|парнаскай школы]] «''L’Etui de Nacre''» і антычная [[драма]] ў вершах, «''Les Noces Corinthiennes''»; потым літаратар пісаў невялікія [[апавяданьне|апавяданьні]], [[аповесьць|аповесьці]], псыхалягічныя і сацыяльныя [[раман]]ы, крытычныя [[нарыс]]ы, газэтныя 'ронікі (доўгі час Франс быў штатным [[храніст]]ам у францускай газэце «''Temps''»). == Выбраныя цытаты == * «Іронія — гэта апошняя фаза расчараваньня». * «Выпадак — гэта псэўданім Бога, які не жадае пад чымсьці асабіста падпісацца». [[Файл:Anatole France.jpg|міні|зьлева|150пкс|Анатоль Франс]] == Творы == * «Чырвоная лілія», ''Le lys rouge'' * «Гісторыі сучаснасьці», ''Histoire contemporaine'' * «На белай скале», ''Sur la pierre blanche'' * «Жыцьцё Жанны д'Арк», ''Vie de Jeanne d'Arc'' * «Сад Эпікура», ''Le Jardin d'Épicure'' == Беларускія пераклады == * Богі прагнуць. Мн., 1940. * Крэнкебіль. ''(2-выданьне)'', Мн., 1940. На беларускую мову асобныя творы пераклалі А. Жукоўскі, [[Міхась Блісьцінаў|М. Блісьцінаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{wikiquote|Анатоль Франс}} * [https://web.archive.org/web/20201031153305/http://prajdzisvet.org/text/649-dachka-lilit.html Дачка Ліліт] {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры 1901-1925}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Франс, Анатоль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1844 годзе]] [[Катэгорыя:Францускія літаратары]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1924 годзе]] p6yx665f07jtejlfs6rv2rqv66hi9sy Харватыя 0 4242 2698671 2698059 2026-11-03T20:29:19Z Deminly 88990 Charvatyja 2698671 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 163 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=960,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «Report for Selected Countries and Subjects»]. IMF.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 42 530 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 78 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2023 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 20 537 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = |Лацінка=Charvatyja}} '''Рэспу́бліка Харва́тыя''' альбо '''Харва́тыя''' ({{мова-hr|Republika Hrvatska}}) — краіна на паўднёвым усходзе Эўропы. Мяжуе з [[Славенія]]й і [[Вугоршчына]]й на поўначы, [[Сэрбія]]й, [[Чарнагорыя]]й ды [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] на ўсходзе. На захадзе мае выхад да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Краіна паводле форме кіраваньня ёсьць [[рэспубліка]]й з парлямэнцкай лібэральнай [[дэмакратыя]]й. З 2009 году Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 ліпеня 2013 году яна стала 28–й краінай [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Харваты прыбылі на тэрыторю сучаснае краіны ў канцы VI стагодзьдзя. Да VII стагодзьдзя яны ўтварылі два герцагствы. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], а першым каралём Харватыі ў 925 годзе стаў [[Томіслаў]]. За часам крызы пераемнасьці Харватыя ўтварыла асабістую унію з [[Вугоршчына|Вугоршчынай]] у 1102 годзе. У 1527 годзе, сутыкнуўшыся з Асманскай навалай, [[Харвацкі сабар]] абраў аўстрыйскага кіраўніка [[Фэрдынанд I Габсбург|Фэрдынанда I]] на пасад дзяржавы. Пасьля Першай сусьветнай вайны краіна ўваходзіла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], а потым [[Каралеўства Югаславія]]. З сканчэньнем Другой сусьветнай вайны агульнай дзяржавай, якая больш ня была каралеўствам, стаў [[Ёсіп Броз Ціта]]. Толькі ў 1990-я гады Харватыя здолела здабыць незалежнасьць. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Харватыі}} === Старажытнасьць === Тэрыторыя, вядомая сёньня як Харватыя, была заселеная яшчэ ў дагістарычны час. Закамянеласьці часоў [[неандэртальцы|неандэртальцаў]], якія датуюцца сярэднім [[палеаліт]]ам, былі знойдзеныя ў паўночнай частцы краіны<ref>Salopek, Igor (2010). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=95232 «Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information»]. Acta Medico-Historica Adriatica. Hrvatsko znanstveno društvo za povijest zdravstvene kulture. 8 (2): 197—202. [[:PMID:21682056]]. </ref>. Значна пазьней гэты рэгіён засялілі [[ілірыйцы]] і [[лібурны]], а першыя грэцкія калёніі былі заснаваныя на астравах [[Хвар (востраў)|Хвар]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|114}}, [[Корчула]] і [[Віс (востраў)|Віс]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|115}}. У 9 годзе нашай эры тэрыторыя сучаснай Харватыі ўвайшла ў склад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Імпэратар [[Дыяклетыян]] быў ураджэнцам рэгіёну. Менавіта ён загадаў пабудаваць вялікі палац у [[Спліт|Спліце]], дзе жыў пасьля адрачэньня ад трону ў 305 годзе<ref>Gibbon, Edward; John Bagnell Bury; Boorstin, Daniel J. (1995). [https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C «The Decline and Fall of the Roman Empire»]. New York: Modern Library. — С. 335. — ISBN 978-0-679-60148-7.</ref>. === Пачатак Сярэднявечча === [[Файл:Oton Ivekovic, Krunidba kralja Tomislava.jpg|значак|зьлева|Каранацыя караля [[Томіслаў|Томіслава]] працы [[Отан Івекавіч|Отана Івекавіча]].]] На працягу V стагодзьдзя апошні фактычны імпэратар [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходняй Рымскай імпэрыі]] [[Юліюс Нэпас]] кіраваў невялікім каралеўствам у роднай [[Далмацыя|Далмацыі]] пасьля ўцёкаў з Італіі ў 475 годзе<ref>J. B. Bury (1923). [https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft «History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian»]. Macmillan Publishers. — С. 408.</ref>. Пэрыяд заняпаду былой імпэрыі скончыўся ўварваньнямі [[авары|авараў]] і [[харваты|харватаў]] у канцы VI і першай палове VII стагодзьдзя і руйнаваньнем амаль усіх рымскіх гарадоў. Ацалелыя рымляне адступілі ў больш спрыяльныя месцы на ўзьбярэжжы, астравы і ў горы. Горад [[Дуброўнік]] быў закладзены такімі выжылымі жыхарамі [[Эпідаўр]]у<ref>Paton, Andrew Archibald (1861). [https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ «Researches on the Danube and the Adriatic»]. Trübner. — С. 218—219.</ref>. У рэшце рэшт было ўтворанае герцагства Харватыя, якім кіраваў [[Борна (князь)|Борна]], як пацьвярджаюць кронікі [[Эйнгард]]а, пачынаючы з 818 году. Паводле запісаў выяўляецца, што харвацкая дзяржава было ў васальнай залежнасьці ад [[Франская дзяржава|Франкіі]] на той час{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|157—160}}. На поўнач ад герцагства існавала княства [[Ніжняя Панонія]], якім у той час кіраваў князь [[Людавіт Пасаўскі|Людавіт]]. Ягоныя землі займалі тэрыторыі паміж рэкамі [[Драва]] і [[Сава (рака)|Сава]]. Гэтае ўтварэньне на працягу доўгай часткі гісторыі было цесна зьвязанае з харватамі і Харватыяй{{Зноска|Budak|2018|Budak|178—185}}. Паводле розных крыніцаў [[хрысьціянства|хрысьціянізацыя]] харватаў адбылася ў VII альбо IX стагодзьдзях<ref>Ivandija, Antun (1968). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=64623 «Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima»]. Bogoslovska Smotra. University of Zagreb, Catholic Faculty of Theology. 37 (3—4): 440—444. ISSN 0352-3101.</ref>. Франскае панаваньне скончылася за часам панаваньня [[Міслаў|Міслава]]{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|169—170}} альбо ягонага пераемніка [[Трпімір I|Трпіміра I]]{{Зноска|Budak|2018|Budak|106}}. Карэнная харвацкая каралеўская дынастыя была заснаваная герцагам Трпімірам I у сярэдзіне IX стагоддзя, які разграміў бізантыйскія і баўгарскія войскі<ref>Brković, Milko (2001). [https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 «Diplomatička analiza papinskih pisama druge polovice IX. stoljeća destinatarima u Hrvatskoj»]. Radovi. Zadar: HAZU (43): 29—44.</ref>. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], які атрымаў папскае прызнаньне ад папы [[Ян VIII (папа рымскі)|Яна VIII]] 7 чэрвеня 879 году{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|195—198}}. === Унія з Вугоршчынай і Габсбурская манархія === Неўзабаве [[Харвацкае каралеўства]] стала адной з наймацнейшых дзяржаваў рэгіёну, але ў 1102 годзе ў выніку дынастычнага крызісу краіна трапіла ў залежнасьць ад [[Вугоршчына|Вугорскага Каралеўства]]. У сярэдзіне XV стагодзьдзя вугорскі ўплыў на поўначы краіны зьмяніўся турэцкім, у той час як Далмацыя трапіла пад кантроль [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]]. Пры гэтым [[Дуброўніцкая рэспубліка]] заставалася ў асноўным незалежнай. [[Файл:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|значак|зьлева|Бан [[Ёсіп Елачыч]] на паседжаньні [[Харвацкі сабар|Харвацкага сабара]].]] У 1526 годзе Харватыя ўклала зьвяз з імпэрыяй [[Габсбурская манархія|Габсбургаў]] дзеля процідзеяньня [[Асманская імпэрыя|асманскай]] экспансіі. Асманскае прасоўваньне ў Харватыі працягвалася ажно да [[бітва пры Сісаку|бітвы пры Сісаку]] ў 1593 годзе, першай рашучай перамогі, пасьля якой межы стабілізаваліся{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Падчас [[Вялікая турэцкая вайна|Вялікай турэцкай вайны]] 1683—1698 гадоў [[Славонія]] была павернутая, але заходняя [[Босьнія]], якая была часткай Харватыі да асманскай навалы, заставалася па-за кантролем Харватыі{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Сучасная мяжа паміж Харватыяй і [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] ёсьць вынікам вайны тых часоў. Войны з Асманскай імпэрыяй выклікалі дэмаграфічныя зьмены. У XVI стагодзьдзі харваты з заходняй і паўночнай Босьніі, [[Ліка|Лікі]], [[Крбава|Крбавы]], міжрэчча [[Уна (прыток Савы)|Уны]] і [[Купа (рака)|Купы]], і асабліва з заходняй Славоніі, перасяляліся бліжэй да Аўстрыі. Сучасныя бургенляндзкія харваты ёсьць прамымі нашчадкамі тых засяленцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr «Povijest Gradišćanskih Hrvatov»]. Croatian Cultural Association in Burgenland.</ref>. Каб замяніць насельніцтва, якое бегла, Габсбургі заахвочвалі басьнійцаў несьці вайсковую службу на тэрыторыі [[Вайсковая мяжа|Вайсковай мяжы]]. На пачатку XVIII стагодзьдзя імпэратар Аўстрыйскай імпэрыі паабяцаў паважаць усе прывілеі і палітычныя правы каралеўства Харватыі, якая на той час была часткай імпэрыі, а каралева [[Марыя Тэрэзія]] зрабіла значны ўнёсак, калі ўсталявала абавязковую адукацыю на харвацкіх землях. У пэрыяд з 1797 да 1815 году [[Істрыя]], [[Далмацыя]] і [[Дуброўнік]] увайшлі ў склад Аўстрыйскай імпэрыі, такім чынам каралеўства Харватыі і ўзьбярэжная Харватыя былі аб’яднаныя пад адной каронай. 1830-я і 1840-я гады характарызаваліся рамантычным нацыяналізмам, які натхніў на харвацкае нацыянальнае адраджэньне, палітычную і культурную кампанію, якая выступала за адзінства паўднёвых славянаў у межах імпэрыі. Адной з асноўных мэтаў было стварэньне стандартнай мовы ў процівагу [[вугорская мова|вугорскай мове]]<ref>Stančić, Nikša (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=80164 «Hrvatski narodni preporod — ciljevi i ostvarenja»]. Cris: Časopis Povijesnog društva Križevci. 10 (1): 6—17. — ISSN 1332-2567.</ref>. За часам [[Вугорская рэвалюцыя 1848 году|Вугорскай рэвалюцыі 1848 году]] Харватыя выступіла на баку Аўстрыі. Бан [[Ёсіп Елачыч]] дапамог перамагчы вугорцаў у 1849 годзе і распачаў палітыку [[германізацыя|германізацыі]]<ref>Čuvalo, Ante (2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=77559 «Josip Jelačić — Ban of Croatia»]. Review of Croatian History. Croatian Institute of History. 4 (1): 13—27. — ISSN 1845-4380.</ref>. Па рэарганізацыі Аўстрыйскай імпэрыі ў [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыну]], Харватыя і Славонія былі аб’яднаныя і далучыліся да вугорскай частцы імпэрыі, у той час як Далмацыя засталася пад аўстрыйскай каронай. Горад [[Рыека]] атрымаў асобны статус. Па заваёве Босьніі і Герцагаваны Вайсковая мяжа была ліквідаваная, а ейныя харвацкія і славонскія часткі далучаныя да Харватыі ў 1881 годзе{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. === Югаславія === [[Файл:Radic govori na skupstini.jpg|значак|зьлева|[[Сьцепан Радыч]] на асамблеі ў [[Дуброўнік]]у ў 1928 годзе.]] Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1918 годзе Харватыя ўвайшла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], дарма што Істрыя, [[Рыека]] і [[Задар]] знаходзіліся пад уладай [[Італія|Італіі]]. У 1921 годзе паводле [[Відаўданская канстытуцыя|Відаўданскай канстытуцыі]] аб’яднаная дзяржава славянаў была ухваленая за ўнітарную дзяржавы таму харвацкая аўтаномія, якая існавала стагодзьдзі была ліквідаваная, а Харвацкі сабар не зьбіраўся на паседжаньні да 1940-х гадоў<ref name="Scrinia">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31497 «Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine»]. Scrinia Slavonica.</ref>. Гэтая канстытуцыя выклікала супраціў, які падтрымала папулярная [[Харвацкая сялянская партыя]] на чале зь [[Сьцепан Радыч|Сьцепанам Радычам]]<ref name="Scrinia"/>. Палітычная становішча яшчэ больш пагоршылася, калі Радыч быў забіты ў Народнай скупшчыне ў 1928 годзе, што прывяло да таго, што кароль [[Аляксандар I Карагеоргіевіч|Аляксандар I]] усталяваў дыктатуру ў студзені 1929 года<ref>Begonja, Zlatko (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=74560 «Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine»]. Radovi Zavoda Za Povijesne Znanosti HAZU U Zadru. Croatian Academy of Sciences and Arts (51): 203—218. — ISSN 1330-0474.</ref>. У тым жа годзе ён пераназваў дзяржаву ў [[Каралеўства Югаславія]]. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] пад кіраўніцтвам [[Антэ Павэліч]]а была створаная пранямецкая [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] ([[усташы]]). Пад націскам [[камунізм|камуністычна]] настроеных партызанскіх аддзелаў [[Ёсіп Броз Ціта|Ёсіпа Броза Ціта]] рэжым Павэліча быў зрынуты і ўтвораная [[Сацыялістычная Фэдэрацыйная Рэспубліка Югаславія]], або СФРЮ, у склад якой увайшлі шэсьць фэдэрацыйных рэспублік: [[Сэрбія]], Харватыя, [[Славенія]], [[Паўночная Македонія|Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Босьнія і Герцагавіна]]. [[Файл:Nixontito19712.jpg|значак|[[Ёсіп Броз Ціта]] (другі зьлева) кіраваў Югаславіяй ад 1944 па 1980 год.]] У 1967 годзе харвацкія пісьменьнікі і лінгвісты апублікавалі [[Дэклярацыя аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы|Дэклярацыю аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы]] з патрабаваньнем роўнага стаўленьня да сваёй мовы разам зь іншымі мовамі дзяржавы<ref>Šute, Ivica (1999). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=76413&lang=en «Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika — Građa za povijest Deklaracije»]. Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest. 31 (1): 317—318. — ISSN 0353-295X.</ref>. Дэклярацыя спрыяла нацыянальнаму руху, які дамагаўся пашырэньня грамадзянскіх правоў і пераразьмеркаваньня югаслаўскай эканомікі, кульмінацыяй якога стала [[Харвацкая вясна]] 1971 году, якая была здушаная югаслаўскім кіраўніцтвам<ref>Vurušić, Vlado (6.08.2009). [https://web.archive.org/web/20120806045846/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ «Heroina Hrvatskog proljeća»]. Jutarnji list.</ref>. Тым ня менш, [[Канстытуцыя Югаславіі 1974 году]] надала фэдэральным адзінкам большую аўтаномію, таму фактычна Харвацкая вясна дасягнула сваёй мэты. Да таго ж гэтая канстытуцыя забясьпечыла юрыдычны падмурак незалежнасьці фэдэратыўных складнікаў пазьней<ref>Rich, Roland (1993). [https://web.archive.org/web/20210719043217/http://www.ejil.org/article.php?article=1207&issue=67 «Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union»]. European Journal of International Law. 4 (1): 36—65. [[doi]]:[https://doi.org/10.1093%2Foxfordjournals.ejil.a035834 10.1093/oxfordjournals.ejil.a035834].</ref>. Па сьмерці Ціта ў 1980 годзе палітычная сытуацыя ў Югаславіі пагоршылася. Нацыянальную напружанасьць узмацнілі [[Мэмарандум Сэрбскай акадэміі навук і мастацтваў]] 1986 году і гэтак званая [[Бюрактатычная рэвалюцыя]] 1989 годзе ў [[Ваяводзіна|Ваяводзіне]], [[Косава|Косаве]] і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|433}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121106113747/http://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html «Leaders of a Republic in Yugoslavia Resign»]. The New York Times.</ref>. У студзені 1990 году камуністычная партыя падзялілася паводле нацыянальнай прыкметы, і харвацкая фракцыя запатрабавала большая свабоды ў рамках фэдэрацыі<ref>Pauković, Davor (1.06.2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=55640 «Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada»]. Časopis za Suvremenu Povijest. Centar za politološka istraživanja. 1 (1): 21—33. — ISSN 1847-2397.</ref>. У тым жа годзе ў Харватыі адбыліся першыя шматпартыйныя выбары, у выніку чаго перамога [[Франьё Туджман]]а абвастрыла нацыянальную напружанасьць<ref>Magas, Branka (13.12.1999). [https://web.archive.org/web/20121110024351/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html «Obituary: Franjo Tudjman»]. The Independent.</ref>. === Па здабыцьці незалежнасьці === У 1991 годзе Харватыя абвесьціла незалежнасьць, прызнаную міжнароднай супольнасьцю ў 1991—1992 гадах, пачалася [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайна за незалежнасьць]], якая доўжылася да канца 1995 году. Абвяшчэньне незалежнасьці Харватыяй і [[Славенія]]й сталася пачаткам распаду СФРЮ. Канчаткова цэласнасьць краіны была адноўленая ў 1998 годзе. Большасьць крыніцаў ацэньвае колькасьць загінулых у вайне каля 20 тысяч чалавек<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm «Presidents apologise over Croatian war»]. BBC News.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120802074603/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/11/20/feature-01 «Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ»]. SETimes.</ref>. Першым [[прэзыдэнт]]ам новай незалежнай Харватыі быў [[Франьё Туджман]]. Пэрыяд пасьля 2000 году характарызуецца дэмакратызацыяй, эканамічным ростам, структурнымі і сацыяльнымі рэформамі, але ў той жа час існаваньнем беспрацоўя, карупцыі і неэфэктыўнасьці дзяржаўнага кіраваньня<ref>Puljiz, Vlado; Bežovan, Gojko; Matković, Teo; Šućur, dr Zoran; Zrinščak, Siniša (2008). [https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&q=hrvatska+nakon+2000&pg=PA43 «Socijalna politika Hrvatske»]. Zagreb: Pravni fakultet u Zagrebu. — С. 43—52. — ISBN 978-953-97320-9-5.</ref>. У лістападзе 2000 году і сакавіку 2001 году парлямэнт зрабіў праўкі ў канстытуцыю, змяніўшы былую дзьвюхпалатную структуру да гістарычнай аднапалатную формы і скараціўшы паўнамоцтвы прэзыдэнта<ref>[https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 «History and Development of Croatian Constitutional Judicature»]. Constitutional Court of the Republic of Croatia.</ref>. Харватыя далучылася да праграмы [[Партнэрства дзеля міру]] 25 траўня 2000 году<ref>[https://web.archive.org/web/20180714193518/http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 «Partnerstvo za mir»]. Hrvatska enciklopedija.</ref> і стала сябрам [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] 30 лістапада 2000 году. 29 кастрычніка 2001 году Харватыя склала Пагадненьне аб стабілізацыі і асацыяцыі з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязам]]<ref>[https://www.jutarnji.hr/arhiva/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu/3756672/ «Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU»]. Jutarnji List.</ref>, і зрабіла афіцыйную заяўку на далучэньне да ЭЗ у 2003 годзе, атрымаўшы статус краіны-кандыдата ў 2004 годзе. Перамовы аб далучэньні адбыліся ў 2005 годзе<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html «Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU!»]. Dnevnik.</ref>. 1 красавіка 2009 году Харватыя далучылася да [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html «Hrvatska postala članica NATO saveza»]. Dnevnik.</ref>. Хваля антыўрадавых пратэстаў у пачатку 2011 году выявіла агульную незадаволенасьць палітыкай і эканомікай<ref>[https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb «Et tu, Zagreb?»]. The Economist.</ref>. На наступны год большасьць грамадзянаў краіны выказалася на рэфэрэндуме за далучэньне да ЭЗ, што афіцыйна адбылося 1 ліпеня 2013 году<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-23118035 «Croatia celebrates on joining EU»]. BBC News.</ref>. У 2013 годзе адбыўся [[Рэфэрэндум у Харватыі 2013 году|рэфэндум аб пажыцьцёвым шлюбе мужчыны і жанчыны]]. == Геаграфія == [[Файл:Croatia topo.jpg|значак|зьлева|Тапаграфічная мапа Харватыі.]] Тэрыторыя краіны мае выгнутую форму і ахоплівае {{Лік|56594}} км². Адзін з бакоў, утвараемы рэкамі [[Мура]], [[Драва]] і [[Дунай]] на поўначы і [[Сава (рака)|Сава]] на поўдні, цягнецца на ўсход да [[Сэрбія|Сэрбіі]]. Другі бок, абмежаваны [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]] і заходнімі сьцягамі [[Дынарскае сугор’е|Дынарскіх Альпаў]], цягнецца па поўдзень да [[Каторская бухта|Каторскай бухты]]. Гістарычны край Славонія пераважна раўнінны. Ён месьціцца паміж рэкамі Драва, Дунай і Сава (зьяўляецца часткай [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]]). Дунай, другая паводле даўжыні рака Эўропы, працякае праз горад [[Вукавар]] на скрайнім усходзе і ўтварае натуральную мяжу з сэрбскай [[Ваяводзіна]]й. На паўднёвы-захад ад Славоніі месьціцца горны ланцуг выпняковых Дынарскіх Альпаў, выцягнуты ўздоўж узьбярэжжа Адрыятычнага мора. Найвышэйшым пунктам краіны ёсьць гара [[Цынцар]], якая сягае да {{Лік|2085}} мэтраў. У Істрыі так жа сама пераважае раўнінны рэльеф. Здараюцца [[землятрус]]ы. Берагавая лінія Адрыятычнага мора значна перарэзаная. Уздоўж берагоў маюцца шмат скалістых астраўкоў, якіх налічваецца ажно {{Лік|1185}}, пры гэтым толькі 48 зь іх маюць сталае насельніцтва. Найвялікшымі з астравоў ёсьць [[Црэс]] і [[Крк]], кожны зь якіх маюць плошчу блізу 405 км². Частка тэрыторыі на скрайнім поўдні ў навакольлях [[Дуброўнік]]у практычна ёсьць эксклавам. Гэты рэгіён зьвязаны з астатняй часткай тэрытарыяльнымі водамі, але аддзелены невялічкай берагавой паласой, якая належыць [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіны]]. [[Пэлешацкі мост]] лучыць гэты эксклаў з астатняй часткай Харватыі. Галоўныя рэкі — Сава, Драва, Дунай і Купа. Найвялікшае возера — [[Уранска|Ўранска]]. Азёры славяцца сваімі адметнымі колерамі, пачынаючы ад блакітнаватага да мятна зялёнага, шэрага ці сіняга<ref>[https://web.archive.org/web/20120701184734/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe «The best national parks of Europe»]. BBC.</ref>. === Клімат === У Славоніі і Малай Харватыі пераважае мерна-кантынэнтальны [[клімат]] зь цёплым летам ад +20°С да +23°С і прахалоднай зімой ад -1°С да +3°С. Самымі халоднымі часткамі Харватыі ёсьць рэгіёны [[Ліка]] і [[Горскі Котар]] зь сьнежным кліматам на вышынях вышэй 1200 мэтраў. У Далмацыі і Істрыі маецца іншы міжземнаморскі субтрапічны клімат зь цёплым амаль без дажджоў летам (+25°С) і мяккай даждлівай зімой (+8°С). Узімку пераважае халодны паўночна-ўсходні вецер бура. У Дынарскіх Альпах клімат горны, зь мерным цёплым летам, мерна халоднай зімой і шматлікімі ападкамі. На ўсходзе і поўначы выпадае каля 700—1000 мм, на Адрыятычным узьбярэжжы — 800—1500 мм ападкаў штогод. Найменшыя ападкі былі зафіксаваныя на астравах і ўсходняй частцы Славоніі. Аднак у апошнім выпадку дождж падае звычайна ў [[вэгетацыйны сэзон]]. Максымальны ўзровень ападкаў назіраецца ў горных сьцягу [[Дынара]] і ў Горскім Котары<ref>Ostroški, Ljiljana, ed. (2015). [https://web.archive.org/web/20160428052926/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2015/sljh2015.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2015»]. Statistical Yearbook of the Republic of Croatia. Vol. 47. — С. 42.</ref>. Найніжэйшая рэкордная тэмпэратура складала −35,5 °C і была зафіксаваная 3 лютага 1919 году ў [[Чакавец|Чакаўцы]], а самая высокая тэмпэратура сягала +42,8 °C. Яе зафіксавалі 4 жніўня 1981 году ў [[Плочэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 «Najviša izmjerena temperatura zraka u Hrvatskoj za razdoblje od kada postoje meteorološka motrenja»]. Klima.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Dugi otok island.jpg|значак|[[Тэлашчыца|Тэлашчыцкі нацыянальны парк]] — адзін з 444 ахоўных аб’екта ў Харватыі.]] Харватую насяляюць каля 37 тысячаў вядомых відаў расьлінаў і жывёлаў, але іхняя фактычная колькасьць ацэньваецца ад 50 тысячаў да 100 тысячаў<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture.</ref>. Больш за тысячу відаў эндэмічныя, асабліва ў горных рэгіёнах і астравах. З усіх відаў 1131 від знаходзяцца пад абаронай дзяржавы<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture. — ISBN 953-7169-20-0.</ref>. У паўночнай частцы краіны пераважаюць [[дуб]]овыя і [[ліпа]]выя лясы; у Славоніі — лесастэпы і [[стэп]]ы; на Адрыятычным узьбярэжжы і астравах — субтрапічная расьліннасьць; у гарах — дубова-[[граб]]авыя, [[бук]]авыя і [[Хвоя звычайная|хвойныя]] лясы. Апрацоўваемыя землі займаюць каля 25% тэрыторыі краіны, пасьвішчы — 22%. У лясах жывуць [[воўк]]і, [[Мядзьведзь буры|мядзьведзі]], [[алень|алені]], [[казуля|казулі]], [[дзік]]і, [[ліса|лісы]], [[фазан]]ы, [[дзікая качка|дзікія качкі]]. Лес ахоплівае амаль 44% харвацкай зямлі. Харватыя мае 444 ахоўныя тэрыторыі, якія ахопліваюць 9% краіны. Сюды ўваходзяць восем нацыянальных паркаў, два рэзэрвацыі і дзесяць прыродных паркаў. Самы вядомы ахоўны раён і найстарэйшы нацыянальны парк у Харватыі — [[Плітвіцкія азёры]], якія нават улучаны ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Усе адмысловыя рэзэрвацыя, нацыянальныя і прыродныя паркі кіруюцца і абароняюцца цэнтральным урадам, у той час як іншыя ахоўныя рэгіёны знаходзяцца пад абаронай адміністрацыяў жупаніяй. == Палітыка == === Дзяржаўны лад === [[Файл:St. Mark's Square (13023806233).jpg|значак|зьлева|[[Банскія двары]] ёсьць месцам паседжаньняў ураду краіны.]] Харватыя — унітарная канстытуцыйная [[рэспубліка]], якая карыстае [[парлямэнт|парлямэнцкую]] сыстэму. Як у вялікай колькасьці іншых дзяржаваў у Харватыі існуе падзел на заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады<ref name="vlada">[https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure «Political Structure»]. Government of Croatia.</ref>. Прэзыдэнт Харватыі ёсьць кіраўніком дзяржавы, які непасрэдна абіраецца на пяцігадовы тэрмін і абмежаваны канстытуцыяй дзьвюма кадэнцыямі. У дадатак да таго, што прэзыдэнт выконвае абавязкі вайскаводу ўзброеных сілаў, ён абавязаны прызначыць прэм’ер-міністра поруч з парлямэнтам і мае пэўны ўплыў на замежную палітыку<ref name="vlada"/>. Заканадаўчую ўладу мае аднапалатны парлямэнт званы [[Харвацкі сабар]]. Колькасьць дэпутатаў можа вагацца ад 100 да 160. Абіраюцца ўсеагульным народным галасаваньнем на тэрміну у чатыры гады. Заканадаўчыя паседжаньні ладзяцца з 15 студзеня па 15 ліпеня на пачатку год і з 15 верасьня па 15 сьнежня напрыканцы году<ref>[https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 «About the Parliament»]. Sabor.</ref>. Дзьвюма найбуйнейшымі палітычнымі партыямі краіны ёсьць [[Харвацкая дэмакратычная садружнасьць]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Харватыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 «Members of the 6th Parliament»]. Sabor.</ref>. Харватыя мае сыстэму [[кантынэнтальнае права|кантынэнтальнага права]], паводле якой крыніцай закону ў першую чаргу ёсьць пісьмовыя статуты, і судзьдзі служаць рэалізатарамі, а не стваральнікамі права. На яе на разьвіцьцё ў значнай ступені паўплывалі нямецкія і аўстрыйскія прававыя сыстэмы. Харвацкі закон падзелены на дзьве асноўныя сфэры — прыватнае і дзяржаўнае заканадаўства. Да таго, як былі скончаныя перамовы аб уступленьні ў [[Эўрапейскі Зьвяз]], заканадаўства краіны было цалкам гарманізавана з законамі эўрапейскае супольнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 «Overview of EU–Croatia relations»]. Delegation of the European Union to the Republic of Croatia.</ref>. Галоўнымі судамі ў краю ёсьць Канстытуцыйны суд, які кантралюе адпаведнасьць законаў канстытуцыі, а таксама Вярхоўны суд, які ёсьць галоўным апэляцыйным судом. Маюццца таксама адміністрацыйныя, акруговыя, гарадзкія суды, які разглядаюць справы ў адпаведных сфэрах і тэрыторыях<ref>[https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx «Ustavne odredbe»]. Vrhovni sud Republike Hrvatske.</ref>. === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Visita del presidente del Gobierno Pedro Sánchez a Croacia en 2021 (1).jpg|значак|зьлева|Ганаровая варта сустракае прэм’ер-міністра Харватыі [[Андрай Пленкавіч|Андрая Пленкавіча]] і ягонага гішпанскага калегу [[Пэдра Санчэс]]а.]] Харватыя мае дыпляматычныя дачыненьні з 194 краінамі, маючы 57 амбасадаў, 30 консульстваў і 8 сталых дыпляматычных місіяў. У дадатак да гэтага ў самой Харватыі працуюць 56 замежных амбасадаў і 67 консульстваў, а таксама маюцца сядзібы міжнародных арганізацыяў, як то [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця|Эўрапейскага банку рэканструкцыі і разьвіцьця]], [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі|Міжнароднай арганізацыі па міграцыі]], [[Арганізацыя па бясьпецы і супрацы ў Эўропе|Арганізацыі па бясьпецы і супрацы ў Эўропе]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], [[Сусьветная арганізацыя здароўя|Сусьветнай арганізацыі здароўя]], [[Міжнародны крымінальны трыбунал для былой Югаславіі|Міжнароднага крымінальнага трыбуналу для былой Югаславіі]], [[Праграма разьвіцьця ААН|Праграмы разьвіцьця ААН]], [[Управа Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў|Управы Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў]] і [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЭФ]]. Заяўленыя мэты харвацкай замежнай палітыкі ўключаюць пашырэньне дачыненьняў з суседнімі краінамі, распрацоўку міжнароднага супрацоўніцтва і прасоўваньне харвацкай эканомікі і самой Харватыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120127073846/http://un.mfa.hr/?mh=151&mv=840 «Foreign Policy Aims»]. Ministry of Foreign Affairs and European Integration</ref>. З 2013 году Харватыя ёсьць сябрам [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Паводле стану на 2021 год Харватыя ўсё яшчэ мела нявырашаныя памежныя спрэчкі з [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]], [[Чарнагорыя]]й, [[Сэрбія]]й і [[Славенія]]й<ref>[https://web.archive.org/web/20190327101217/https://www.total-croatia-news.com/politics/16084-overview-of-croatia-s-border-disputes-with-bij-montenegro-serbia-slovenia-liberland «Overview of Croatia’s Border Disputes with BiH, Montenegro, Serbia, Slovenia, Liberland»]. Total Croatia News.</ref>. Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыю Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>Steven Lee Myers (5.04.2008). [https://www.nytimes.com/2008/04/05/world/europe/05cnd-prexy.html «Bush Champions Expansive Mission for NATO»]. The New York Times.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7977332.stm «Nato welcomes Albania and Croatia»]. BBC News.</ref>. 1 студзеня 2023 году Харватыя адначасова далучылася да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]] і [[эўразона|эўразоны]]<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-64144309 «Croatia begins new euro and Schengen zone era»]. BBC News.</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === [[Файл:Castle of Varazdin (17).jpg|значак|[[Вараждзін]] быў сталіцай Харватыі з 1767 па 1776 гады. На выяве [[Вараждзінскі замак]], які ўлучаны да [[Сьпіс аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў Харватыі|сьпісу аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]].]] Харватыя ўпершыню была падзеленая на паветы яшчэ ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]<ref>Mandić, Oleg (1952). [https://web.archive.org/web/20190808023945/http://www.historiografija.hr/hz/1952/HZ_5_11_MANDIC.pdf «O nekim pitanjima društvenog uređenja Hrvatske u srednjem vijeku»]. Historijski Zbornik. Školska knjiga. 5 (1–2): 131–138.</ref>. Падзелы зьмяняліся зь цягам часу, адлюстроўваюць страты тэрыторыяў праз [[Асманская імпэрыя|асманскую]] навалу і наступнае вызваленьне тэрыторыяў. Адбітак таксама рабілі і зьмены палітычнага статусу [[Далмацыя|Далмацыі]], [[Дуброўнік]]а і [[Істрыя|Істрыі]]. Традыцыйны падзел краіны быў адменены ў 1920-х гадах, калі ў [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў|Каралеўстве сэрбаў, харватаў і славенцаў]] і ягоным наступніку [[Каралеўства Югаславія|Каралеўстве Югаславіі]] быў створаны свой уласны падзел на вобласьці{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|429}}. За камуністычным часам адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краю быў перагледжаны. Папярэднія рэгіёны былі скасаваныя, а краіна была падзеленая амаль на сто грамадаў. Паводле стану на 1992 год, Харватыя падзялялася на 20 [[жупанія]]ў і сталічны рэгіён [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбу]], апошні мае фактычна падвоены статус жупаніі і гораду. З тых часоў колькасьць жупаніяў і іхны склад не зьмяняўся, але межы рэгіёнаў некалькі разоў пераглядаліся. Апошнім разам граніцы між жупаніямі пераглядаліся ў 2006 годзе. {| class="sortable wikitable" cellspacing="2" style="margin-top:7px; margin-right:0; background:none; text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! <!--style="width:120/75/75/85px"--> [[Жупанія]] !! Сталіца !! Плошча (км²)!! Насельніцтва |- | [[Белаварска-Білагорская жупанія|Белавар-Білагора]] || [[Белавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2652|| style="text-align:right;padding-right:2px"|119,743 |- | [[Бродзка-Пасаўская жупанія|Брод-Пасавіна]] || [[Славонскі-Брод]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2043|| style="text-align:right;padding-right:2px"|158,559 |- | [[Дуброўніцка-Нерэтванская жупанія|Дуброўнік-Нерэтва]] || [[Дуброўнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1783|| style="text-align:right;padding-right:2px"|122,783 |- | [[Істрыйская жупанія|Істрыя]] || [[Пазін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2820|| style="text-align:right;padding-right:2px"|208,440 |- | [[Карлавацкая жупанія|Карлавац]] || [[Карлавац]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3622|| style="text-align:right;padding-right:2px"|128,749 |- | [[Капрыўніцка-Крыжэвацкая жупанія|Капрыўніца-Кружэўцы]] || [[Капрыўніца]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|1746|| style="text-align:right;padding-right:2px"|115,582 |- | [[Крапінска-Загорская жупанія|Крапіна-Загор’е]] || [[Крапіна]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1224|| style="text-align:right;padding-right:2px"|133,064 |- | [[Ліцка-Сенская жупанія|Ліка-Сенж]] || [[Госьпіч]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|5350|| style="text-align:right;padding-right:2px"|51,022 |- | [[Меджымурская жупанія|Медымур’е]] || [[Чакавец]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|730|| style="text-align:right;padding-right:2px"|114,414 |- | [[Осіецка-Баранская жупанія|Осіек-Баранья]] || [[Осіек]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4152|| style="text-align:right;padding-right:2px"|304,899 |- | [[Пожэска-Славонская жупанія|Пожэга-Славонія]] || [[Пожэга]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1845|| style="text-align:right;padding-right:2px"|78,031 |- | [[Прыморска-Горанская жупанія|Прымор’е-Горскі Котар]] || [[Рыека]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3582|| style="text-align:right;padding-right:2px"|296,123 |- | [[Шыбэнска-Кнінская жупанія|Шыбэнік-Кнін]] || [[Шыбэнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2939|| style="text-align:right;padding-right:2px"|109,320 |- | [[Сісацка-Маславінская жупанія|Сісак-Маславіна]] || [[Сісак]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|4463|| style="text-align:right;padding-right:2px"|172,977 |- | [[Спліцка-Далмацінская жупанія|Спліт-Далмацыя]] || [[Спліт]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4534|| style="text-align:right;padding-right:2px"|455,242 |- | [[Вараждзінская жупанія|Вараждзін]] || [[Вараждзін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1261|| style="text-align:right;padding-right:2px"|176,046 |- | [[Віравіціцка-Падраўская жупанія|Віравіціца-Падравіна]] || [[Віравіціца]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2068|| style="text-align:right;padding-right:2px"|84,586 |- | [[Вукаварска-Срэмская жупанія|Вукавар-Сырмія]] || [[Вукавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2448|| style="text-align:right;padding-right:2px"|180,117 |- | [[Задарская жупанія]] || [[Задар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3642|| style="text-align:right;padding-right:2px"|170,398 |- | [[Заграбская жупанія]] || [[Заграб]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3078|| style="text-align:right;padding-right:2px"|317,642 |- | [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбская сталічная акруга]] || [[Заграб]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|641|| style="text-align:right;padding-right:2px"|792,875 |} == Насельніцтва == [[Файл:Religious belief in Croatia, 2011.svg|значак|Паказьнікі колькасьці вернікаў паводле жупаніяў.]] Паводле ацэнак на 2019 год колькасьць насельніцтва ў Харватыі складала 4,13 млн чалавек, дзякуючы чаму краіна займала 127-е месца ў сьвеце паводле згаданага паказьніка. У той жа час паводле шчыльнасьці насельніцтва Харватыя адная з самых маланаселеных дзяржаваў Эўропы, маючы 72,9 жыхароў на квадратны кілямэтар тэрыторыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/CroInFig/croinfig_2018.pdf «Croatia in Figures»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Агульная працягласьць жыцьця на 2018 год складала 76,3 гадоў. Агульны ўзровень нараджальнасьці сягае 1,41 дзяцей на жанчыны, стаючыся адной з найменшых у сьвеце, што значна ніжэйшы за ўзровень замяшчэньня ў 2,1. Пры гэтым у 1885 годзе гэты паказьнік складаў 6,18 дзяцей<ref>Roser, Max (2014). [https://web.archive.org/web/20180807185806/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=AUT «Total Fertility Rate around the world over the last two centuries»]. Our World in Data. Gapminder Foundation.</ref>. Сьмяротнасьць усё яшчэ перавышае нараджальнасьць з 1991 году<ref name="Statistics">[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2010/SLJH2010.pdf «2010 — Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. У выніку Харватыя мае адно з самых найстарэйшых насельніцтваў у сьвеце, маючы сярэдні узрост 43,3 гады. Насельніцтва няўхільна павялічвалася з 2,1 мільёнаў у 1857 годзе да 1991 году, калі ягоная колькасьць дасягнула максымума у 4,7 мільёнаў чалавек<ref name="Statistics"/>. Зьніжэньне колькасьці насельніцтва павялічылася як вынік [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайны за незалежнасьць]]. Гэтак у 1991 годзе каля 400 тысяч чалавек беглі з сваіх дамоў праз ваенные дзеяньні і гвалт<ref>[https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm «Summary of judgement for Milan Martić»]. United Nations.</ref>. Паводле справаздачы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] 2013 года, 17,6% насельніцтва Харватыі былі імігрантамі<ref>[https://web.archive.org/web/20230107123721/https://esa.un.org/unmigration/TIMSA2013/migrantstocks2013.htm «International Migration and Development»]. UN.</ref>. Паводле зьвестак 2021 году пераважную большасьць фармавалі [[харваты]] (91,6%). Наступнымі этнічнымі грамадамі былі [[сэрбы]] (3,2%), [[басьнійцы]] (0,62%), [[цыганы]] (0,46%) ды іншыя. Прыблізна 4 мільёны харватаў жывуць па-за мяжой<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-fenomen-vise-hrvata-zivi-u-inozemstvu-nego-u-domovini---465670.html «U Hrvatskoj je loše i preporučam svakom mladom čovjeku da ode u Njemačku»]. Dnevnik.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Šibenik, Katedrala sv. Jakova - sjeveroistok.jpg|значак|Відарыс [[Шыбэніцкая катэдра|Шыбэніцкай катэдры]].]] Харватыя ня мае афіцыйнай рэлігіі, бо паводле канстытуцыі грамадзянам гарантуецца свабода рэлігіі. Усе рэлігійныя грамады роўныя перад законам, а духоўная сфэра аддзеленая ад дзяржавы. Паводле перапісу 2011 году 91,36% харватаў ідэнтыфікуюць сябе [[хрысьціянства|хрысьціянскімі]] вернікамі. Зь іх найвялікшую групу складаюць [[каталіцтва|каталікі]], на якіх прыпадае 86,28% насельніцтва. Маюцца дэнамінацыі [[праваслаўная царква|праваслаўных]] (4,44%) і [[пратэстанцтва|пратэстантаў]] (0,34%). Найбольшай рэлігіяй пасьля хрысьціянства ў краіне ёсьць [[іслам]] (1,47%). Яшчэ 4,57% адзначылі што ня маюць рэлігійнай прыналежнасьці. Паводле апытанцы Эўрабаромэтру, якая ладзілася ў 2010 годзе, 69% насельніцтва лічаць, што Бог існуе<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf «Special Eurobarometer 341, Biotechnology»]. — С. 209.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:University of Zagreb.jpg|значак|зьлева|Адзін з кампусаў [[Заграбскі ўнівэрсытэт|Заграбскага ўнівэрсытэту]].]] Краіна мае выдатны ўзровень [[пісьменнасьць|пісьменнасьці]], то бок 99,2% насельніцтва маюць ўмеласьць чытаць і пісаць<ref>[https://web.archive.org/web/20160629133830/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/results/htm/e01_01_33/E01_01_33.html «Population aged 10 and over by sex and illiterates by age, 2011 census»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Пачатковая адукацыя ў Харватыі пачынаецца з шасьці ці сямі гадоў. Дзеці мусяць адвучыцца ў васьмі клясах. Сярэдняя адукацыя забясьпечваецца [[гімназія]]мі і прафэсійнымі школамі. Паводле стану на 2019 год, у дзяржаве працавалі 2103 пачатковыя школы і 738 сярэдніх школаў, якія забясьпечвалі розныя формы сярэдняй адукацыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/StatInfo/pdf/StatInfo2020.pdf «Statističke informacije 2020»]. Državni zavod za statistiku. 2019. — С. 33.</ref>. Пачатковая і сярэдняя адукацыя дасяжная на мовах вызнаных меншасьцяў, то бок заняткі могуць ладзяцца на чэскай, нямецкай, вугорскай, італьянскай і сэрбскай мовах<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Croatia#CITEREF2017_Statistical_Yearbook_of_the_Republic_of_Croatia «2017 Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. — С. 488.</ref>. Таксама ў краіне ёсьць мажлівасьць атрымаць музычную адукацыю і навучыцца мастацтву. Харватыя мае восем дзяржаўных і два прыватныя ўнівэрсытэты<ref name="iro">[https://web.archive.org/web/20170306211642/http://www.iro.hr/hr/informiranje-i-savjetovanje-o-visokom-obrazovanju/studiranje-u-hrvatskoj/pregled-institucija/ «Pregled institucija»]. Institut za razvoj obrazovanja.</ref>. Найстарэйшым ёсьць [[Задарскі ўнівэрсытэт]], які паўстаў яшчэ ў 1396 годзе і працаваў да 1807 году. Пасьля доўгага часу адсутнасьці спадкаемца ўнівэрсытэту быў створаны нанова ў 2002 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20150615023030/http://www.unizd.hr/Onama/tabid/55/Default.aspx «O nama»]. Sveučilište u Zadru.</ref>. Самым жа старажытным бесьперапынна дзейным унівэрсытэтам краіны ёсьць сталічны [[Заграбскі ўнівэрсытэт]], закладзены ў 1669 годзе. Ён жа ёсьць найстарэйшым дзейным унівэрсытэтам усёй паўднёва-ўсходняй Эўропы<ref>[http://www.unizg.hr/homepage/about-university/history/ «University of Zagreb 1699—2005»]. University of Zagreb.</ref>. У краіне налічваюцца 15 політэхнічных установаў, зь якіх дзьве прыватныя, а таксама маюцца 30 найвышэйшых навучальных інстытуцыяў, зь якіх 27 ёсьць прыватнымі<ref name="iro"/>. Усяго ў Харватыі працуюць 55 інстытутаў найвышэйшай адукацыі, дзе навучаліся больш за 157 тысячаў студэнтаў<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2016/sljh2016.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2016»]. Statistički Ljetopis Republike Hrvatske.</ref>. У дзяржаве дзеюць 205 кампаніяў, дзяржаўных установаў і некамэрцыйных арганізацыяў, якія займаюцца навуковымі дасьледаваньні і тэхналягічныя распрацоўкі. Гэтак агулам на гэтую сфэру ў 2008 годзе было выдаткавана 400 млн эўра. == Эканоміка == [[Файл:Brodosplit - juice carrier.JPG|значак|зьлева|Караблебудаўніцтва заўсёды было адной з значных галінаў прамысловасьці Харватыі.]] Харватыя мае разьвітую рынкавую [[Эканоміка|эканоміку]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income «Country and Lending Groups»]. World Bank.</ref>. Зьвесткі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] сьведчаць пра тое, што [[СУП]] краіны склаў у 2011 годзе 80,3 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў]], ці 18 191 даляраў на чалавека. Агенцтва Эўрастат сьведчыць, што ў 2010 годзе ў Харватыі СУП на чалавека складае каля 61% ад сярэдняга значэньня па [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Сярэдні заробак ў краіне склаў у ліпені 2012 году 5492 куны (912 даляраў) за месяц, а [[Міжнародная прафсаюзная арганізацыя]] ацэньвае беспрацоўе ў Харватыі на ўзроўні 9,1%. У 2010 годзе большая частка эканомікі краіны складаецца з сэктара паслугаў (66%), [[прамысловасьць]] складае 27,2%, [[сельская гаспадарка]] — 6,8%. Прамысловасьць у асноўным прадстаўленая караблебудаўніцтвам, пераапрацоўкай ежы, фармацэўтыкай, інфармацыйнымі тэхналёгіямі, біяхіміяй і дрэваапрацоўкай. У 2010 годзе харвацкі экспарт склаў 64,9 млрд кунаў (8,65 млрд эўра), а імпарт 110,3 млрд кунаў (14,7 млрд эўра). Самым буйным зьнешнегандлёвы партнэрам краіны зьяўляецца Эўрапейскі Зьвяз, асабліва [[Нямеччына]], [[Італія]] і [[Славенія]]. [[Файл:1 dubrovnik pano - edit1.jpg|значак|[[Дуброўнік]] адзін з самых папулярных турыстычных гарадоў краіны.]] Прыватызацыя і разьвіцьцё эканомікі краіны пачалося з фармаваньня новага ўраду Харватыі, і канчаткам грамадзянскай вайны 1991 году. Наступствам вайны стала значнае разбурэньне інфраструктуры, асабліва турыстычнай галіны. У 1993 годзе, у параўнаньні з 1989 годам СУП краіны скараціўся на 40,5%. У наш час каля 40% валавага прыбытку Харватыі забясьпечваюць прадпрыемствы дзяржаўнай уласнасьці. Значнай праблемай застаецца карупцыйнасьць дзяржаўнай сыстэмы кіраваньня. У 2011 годзе Харватыя заняла 66 месца па ўзроўні карупцыі. Іншай буйной праблемай эканомікі краіны зьяўляецца буйныя замежныя запазычанасьці, якія складаюць на чэрвень 2020 году блізу 85,3% СУП краіны<ref>[https://novac.jutarnji.hr/novac/aktualno/javni-dug-dosegnuo-rekord-njegov-udjel-u-bdp-u-narastao-na-85-3-posto-15025143 «Javni dug dosegnuo rekord: njegov udjel u BDP-u narastao na 85,3 posto»]. Novac.</ref>. === Турызм === [[Турызм]] дамінуе ў харвацкім сэктары паслугаў і складае да 20% СУП. Паводле ацэнак, прыбытак ад турызму за 2019 год склаў 10,5 млрд эўра<ref>[https://www.vecernji.hr/vijesti/hrvatsku-posjetilo-68-milijuna-gostiju-otkrivamo-kolika-ce-ove-godine-biti-zarada-od-turizma-1428221 «Hrvatsku posjetilo 6,8 milijuna gostiju, otkrivamo kolika će biti zarada od turizma»]. Vecernji.</ref>. Турызм у сваю чаргу выступае як лякаматыў для некаторых іншых сфэрах, як то ён павелічвае раздробны гандаль, а таксама павелічвае сэзонную занятасьць насельніцтва. Турыстычная індустрыя хутка вырасла. Колькасьць турыстаў павялічылася ў чатыры разы пасьля здабыцьця незалежнасьці, сягнуўшы да паказьніку ў 11 млн наведвальнікаў штогод. Звычайна на курорты Харватыі прыязжаюць адпачываць грамадзяне [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Славенія|Славеніі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. На 2019 год у сярэднім турысты ў Харватыі бавілі час 4,7 дзён<ref>[https://web.archive.org/web/20210817055129/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/04-03-02_01_2019.htm «DOLASCI i NOĆENJA TURISTA u 2019»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Большая частка турыстычнага бізнэсу канцэнтруюцца ўздоўж узьбярэжжа. Лічыцца, што [[Апатыя (горад)|Апатыя]] стала першым курортным горадам. Упершыню места набыло папулярнасьць у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Да 1890-х гадоў горад стаў адным з найбуйнейшых эўрапейскіх курортаў<ref>[https://web.archive.org/web/20120429102936/http://www.opatija-tourism.hr/en/Home.aspx?PageID=5 «History of Opatija»]. Opatija Tourist Board.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс харвацкіх літаратараў]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Аксёнова Л.А., Жидков М.П., Кайданова О.В., Конюшков Б.Д. Котляков В.М. Люри Д.И., Стрелецкий В.Н., Тархов В.А., Уткин А.И., Хропов А.Г.|частка = |загаловак = Страны мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = ОЛМА|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-5-373-02764-9|тыраж = }} * {{Кніга |аўтар = Budak, Neven |частка = |загаловак = Hrvatska povijest od 550. do 1100 |арыгінал = |спасылка = http://www.leykam-international.hr/publikacija.php?id=167 |выданьне = |месца = |выдавецтва = Leykam international |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-340-061-7 |ref = Budak }} * {{Кніга |аўтар = Frucht, Richard C. |частка = |загаловак = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C |выданьне = |месца = |выдавецтва = ABC-CLIO |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-1-57607-800-6 |ref = Frucht }} * {{Кніга |аўтар = Mužić, Ivan |частка = |загаловак = Hrvatska povijest devetoga stoljeća |арыгінал = |спасылка = https://web.archive.org/web/20190808024028/http://www.muzic-ivan.info/hrvatska_povijest.pdf |выданьне = |месца = |выдавецтва = Naklada Bošković |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-263-034-3 |ref = Mužić }} * {{Кніга |аўтар = Wilkes, John |частка = |загаловак = The Illyrians |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |выданьне = |месца = Oxford |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 1995 |том = |старонкі = |старонак = 376 |isbn = 978-0-631-19807-9 |ref = Wilkes }} == Вонкавыя спасылкі == * {{Curlie|Regional/Europe/Croatia}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} bsj2c2dudmvz788abe9e3ncxpvnqyo8 Ян Чачот 0 5044 2698629 2670405 2026-11-03T14:21:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698629 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ян Чачот |Лацінка = Jan Čačot |Партрэт = Czeczot jan.jpg |Памер = |Апісаньне = Гравюра Ф. Г. Рэбэрга (малюнак Ю. Палькоўскага) |Імя пры нараджэньні = Ян Антоні Чачот |Герб = Ostoja_herb.svg |Подпіс гербу = Герб «[[Астоя (герб)|Астоя]]» |Псэўданімы = Tłumacz Piosnek<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19884.html Чачот Ян Антоні] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref> |Месца нараджэньня = в. [[Малюшычы]], [[Наваградзкі павет (Менская губэрня)|Наваградзкі павет]], [[Гарадзенская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] |Месца сьмерці = [[Друскенікі]], [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскі павет]], [[Гарадзенская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] |Род = [[Чачоты]] |Бацька = Тадэвуш Чачот |Маці = Клара з Гаціскіх |Жонка = |Дзеці = |Рэлігія = [[Каталіцтва|рыма-каталік]] |Рэгаліі = |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = паэт, фальклярыст і драматург |Гады актыўнасьці = |Напрамак = [[рамантызм]] |Мова = беларуская |Мова2 = польская |Жанр = верш, баляда, песьня |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Палічка = http://knihi.com/Jan_Cacot/ |Камунікат = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=23426 |Сайт = |Дата нараджэньня=[[17 ліпеня]] [[1796]]}} '''Ян Анто́ні Чачо́т''' ({{мова-pl|Jan Czeczot|скарочана}}; 6 (17) ліпеня 1796<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Таямніцы Яна Чачота|нумар=26 (1517)|аўтар=[[Зьміцер Юркевіч|Юркевіч, Зьм]].|мова=be|год=26.06.2021 - 03.07.2021|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=18188|выданьне=[[Культура (газэта)|Культура]]}}</ref>, в. [[Малюшычы]], [[Наваградзкі павет (Менская губэрня)|Наваградзкі павет]] — 23 жніўня 1847, мястэчка [[Ротніца]], цяпер уваходзіць у склад [[Друскенікі|Друскенікаў]], [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскі павет]]) — [[паэт]]-[[рамантызм|рамантык]], [[таварыства філяматаў|філямат]], [[філярэт]], [[фальклярыст]], [[этнограф]] і [[драматург]]; сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]; адзін з найбуйнейшых дзеячоў беларуска-польскага фальклёрна-літаратурнага сумежжа XIX стагодзьдзя. Паэт сабраў каля тысячы аўтэнтычных беларускіх народных песень і выдаў іх у шасьці зборніках «Сялянскіх песень…» у перакладзе на польскую мову, восьмую частку зь якіх апублікаваў у беларускім арыгінале<ref name=bel192/> {{Глн|{{§|#Фальклёр}}}}. У сваёй прадмове да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны» 1846 году ён зрабіў нарыс граматычных асаблівасьцяў [[беларуская мова|беларускай мовы]] і ўпершыню паставіў пытаньне аб прынцыпах будучага «крывіцкага» правапісу<ref name=mova55/> {{Глн|{{§|#Мовазнаўчая дзейнасьць}}}}. У сваёй баляднай творчасьці Янам Чачотам было адлюстравана дванаццаць паданьняў і народных казак, а таксама дзесяць матываў з народных вераваньняў і звычаяў<ref name=asdas1/> {{Глн|{{§|#Баляды}}}}. Пазьнейшыя зьбіральнікі народнай творчасьці ([[Адам Кіркор|А. Кіркор]], [[Іван Насовіч|І. Насовіч]], [[Павал Шэйн|П. Шэйн]]) у сваіх зборніках актыўна публікавалі запісаны Я. Чачотам фальклёрны матэрыял, пры гэтым не заўсёды пазначаючы крыніцу вынятых тэкстаў<ref>{{артыкул|аўтар=[[Яўхім Карскі|Карскі, Я.]]|загаловак=Стары беларускі пісьменьнік і этнограф Ян Чачот|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Беларусь|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1919|выпуск=|том=|нумар=18 ліст.|старонкі=2—3|isbn=}}</ref>. Яго руплівая дзейнасьць па зьбіраньні беларускага [[фальклёр]]у і спробы ўнармаваньня беларускай граматыкі, паводле польскіх і беларускіх дасьледнікаў, зьяўляецца досьвіткам беларускага нацыянальнага адраджэньня<ref>Z Mickiewiczem pod rękę czyli Życie i twórczość Jana Czeczota / Stanisław Świrko. Warszawa : 1989</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = |загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 5|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>. У пераважнай бальшыні выпадкаў паэт называе [[беларуская мова|беларускую мову]] «славянакрывіцкай мовай» альбо «крывіцкім дыялектам»<ref name=mova54/>. Ужываньне Я. Чачотам у мастацкіх творах выразаў «[[Белая Русь]]» і «[[беларуская мова|па-руску]] пяём» заўважыў яшчэ беларускі мовазнавец [[Леў Цьвяткоў]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Леў Цьвяткоў|Цьвяткоў, Л.]]|загаловак=Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднання маладых пісьменнікаў у Вільні, больш чымся за сталецце перад нашаю эпохаю)|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=1—2|старонкі=60–70; 76–88|isbn=}}</ref>. Вершы паэта актыўна ставіліся на музыку яго сучасьнікам [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]]: агулам на арыгінальныя тэксты і пераклады вусна-паэтычных твораў Я. Чачота кампазытар напісаў 22 песьні — болей, чым на словы кожнага іншага аўтара<ref name=myzs>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімер Мархель|Мархель, Ул.]], [[Віктар Скорабагатаў|Скорабагатаў, В.]]|загаловак=З «Хатняга спеўніка». Станіслаў Манюшка і Ян Чачот|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1996|выпуск=|том=|нумар=12|старонкі=141|isbn=}}</ref>. == Сям’я == Паводле дваранскіх справаў Данілевічаў-Чачотаў (герб «[[Астоя (герб)|Астоя]]») і Дахноўскіх-Гаціскіх (герб «[[Рох|Рох ІІІ]]»), абодва роды перасяліліся ў [[Наваградзкае ваяводзтва]] са [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчыны]]<ref name=":1" />. Роды гэтыя зьвязваліся і да бацькоў паэта. [[7 верасьня]] [[1794]] году будучыя бацькі пісьменьніка, Тадэвуша Чачот і Клара з Гаціскіх, ажаніліся ў [[Царква Аляксандра Неўскага (Сталовічы)|касьцёле Сьвятога Яна Хрысьціцеля]] ([[Сталовічы]])<ref name=":1" />. Маці была дачкой наваградзкага ротмістра Антона Гаціскага<ref name=":1" />. У арандаваным Чачотамі фальварку ў 1795 — 1796 гадах лічыўся 51 падданы (19 мужчын і 32 жанчыны)<ref name=":1" />. == Жыцьцяпіс == === Дзяцінства === [[Файл:Navahradak, Rynak-Słonimskaja. Наваградак, Рынак-Слонімская (1889).jpg|міні|зьлева|Кляштар дамініканаў і павятовая школа, дзе навучаўся Ян Чачот]] [[Файл:Varonča, Śviatoj Hanny. Варонча, Сьвятой Ганны (1878).jpg|міні|[[Касьцёл Сьвятой Ганны (Варонча)|Касьцёл Сьвятой Ганны]] ў [[Варонча|Варончы]], дзе быў ахрышчаны Ян Чачот]] [[Файл:Zadźvieja, Čačot. Задзьвея, Чачот (T. Boretti, 1900).jpg|міні|Маёнтак [[Чачоты|Чачотаў]] у [[Задзьвея|Задзьвеі]]]] Нарадзіўся 17 ліпеня 1796 году ў вёсцы [[Малюшычы]] ў сям’і безьзямельнага шляхціча Тадэвуша Чачота і Клары з Гаціскіх<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Таямніцы Яна Чачота|нумар=28 (1519)|аўтар=[[Зьміцер Юркевіч|Юркевіч, Зьм]].|мова=be|год=09.07.2021 - 17.07.2021|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=18223|выданьне=[[Культура (газэта)|Культура]]}}</ref>. Быў ахрышчаны двойчы — спачатку, [[17 ліпеня|6 (17) ліпеня]], яго ахрысьціў вадой уніяцкі сьвятар у [[Малюшычы|Малюшычах]], а потым, 19 ліпеня, ксёндз дапоўніў хрост алеям у [[Касьцёл Сьвятой Ганны (Варонча)|парахвіяльным касьцёле]] ([[Варонча]])<ref name=":0" />. Тамсама каталіцкі сьвятар даў яму другое імя Антоні<ref name=art16>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1995|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=16|isbn=}}</ref>. З Малюшычаў Чачоты, якія арандавалі там фальварак, празь нейкі час перабраліся пад [[Баранавічы]] ў маёнтак [[Новая Мыш|Новую Мыш]], дзе бацька Яна становіцца аканомам часткі графства Новае Мышы, якая з 1777 году належала апошняму наваградзкаму ваяводзе [[Юзэф Несялоўскі|Юзафу Несялоўскаму]]<ref name=":1" />. Адсюль, недзе ў 1809 годзе, Ян Чачот перабраўся ў павятовы горад [[Наваградак]], дзе ў 1809—1815 гадох вучыўся ў [[Ордэн дамініканаў|дамініканскай]] школе. Тут ён моцна пасябраваў з сваім аднаклясьнікам [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Пра гэты пэрыяд іхняга сяброўства ўспамінаў [[Ігнат Дамейка]] ў працы «O młodości Mickiewicza»: {{Цытата|Два нашыя студэнты Наваградзкай школы з гадоў малества добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны роднай паэзіі…<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = |загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 8|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>}} [[Вінцэсь Каратынскі]], азнаёміўшыся з школьнымі кнігамі, якія захоўваліся ў Наваградзкай гімназіі, пісаў: {{Цытата|Зь пераходам Міцкевіча ў чацьвертую клясу, пачалі падавацца рапарты аб выдатніках. З таго часу імя Адама побач з імем Яна Чачота заўсёды на тых ганаровых старонках фігуравала<ref>{{Кніга|аўтар = [[Вінцэсь Каратынскі|Каратынскі, В.]]|частка = |загаловак = Творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выд., дап.|месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = 223|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>.}} === Віленскі ўнівэрсытэт === [[Файл:Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|міні|Дзядзінец [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] і [[Касьцёл Сьвятога Яна (Вільня)|Касьцёл Сьвятога Яна]]. Тут у 1816—1817 гадох навучаўся Ян Чачот]] Увосені 1815 году выехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе ў 1816 годзе паступіў на факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] і празь фінансавыя цяжкасьці правучыўся толькі адзін год. Каб зарабіць на хлеб, спачатку меў невялікі заробак за паслугі віленскім адвакатам<ref name=art16/>, а потым уладкаваўся пісарам у Радзівілаўскую пракураторыю, створаную на загад імпэратара Аляксандра I у лютым 1814 году для ўпарадкаваньня спадчыны апошняга прадстаўніка нясьвіскай галіны [[Радзівілы|Радзівілаў]] [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]]. У кола Чачотавых абавязкаў па службе ўваходзіла ўпарадкаваньне і капіяваньне спадчынных дакумэнтаў. У сувязі з гэтым даводзілася выяжджаць у [[Наваградак]], [[Менск]], [[Варшава|Варшаву]] і іншыя гарады. Нягледзячы на вялікую занятасьць, працягваў наведваць вольным слухачом асобныя лекцыі [[Іяхім Лялевель|Іяхіма Лялевеля]] і [[Ігнат Даніловіч|Ігната Даніловіча]]: вывучаў літаратуру, гісторыю, мовы і асабліва права, імкнучыся стаць адвакатам<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = |загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 9|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>. Праўнаму ўдасканаленьню садзейнічала вывучэньне [[Статут ВКЛ 1588 году|Статута Вялікага Княства Літоўскага]], які для паэта стаў «лёсу вытокам»<ref name=stan35>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданьне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 35|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. У лісьце да [[Ануфры Петрашкевіч|Ануфрыя Петрашкевіча]] ён адзначаў: {{Цытата|Так я заглыблены ў Статут, што калі з Жэготам пачынаем сьпяваць, то ён з кнігі нямецкай, а я з «Статуту» што-небудзь сьпяваю<ref name=art17>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1995|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=17|isbn=}}</ref>.}} 16 красавіка 1818 году паводле выдатнай рэкамэндацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў надоечы створанае [[Таварыства філяматаў]]<ref name=knihazbor>{{Кніга|аўтар = [[Кастусь Цьвірка|Цьвірка К.]]|частка = Паданне пра філаматаў, або Доля аднаго пакалення|загаловак = Філаматы і філарэты|арыгінал = |спасылка = http://bk.knihi.com/filamaty/filamaty0.html|адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цьвірка|К. Цьвіркі]],|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1998|том = |старонкі = 8—13|старонак = 400|сэрыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |наклад = }}</ref>, дзе прымае чынны ўдзел на філямацкіх паседжаньнях з сваімі творамі, з разглядам творчасьці сяброў, з навуковымі паведамленьнямі і аглядамі варшаўскага друку<ref name=art17/>. Карыстаўся вялікаю павагаю сяброў за вясёлыя песьні і вершы, якія ён пісаў «на народнай гаворцы» да ўсіх сходак і вечарынак Таварыства. Паводле «Польскага слоўніка біяграфічнага», спэцыяльнасьцю Яна Чачота былі «беларускія песьні, якія ён складаў на падзеі дня па ўзору народных песень»<ref>Polski Słownik Biograficzny. — W-wa, 1938, t. 4 — S. 316—317</ref>. Рытуальнаю, напрыклад, стала песьня на беларускія словы Яна Чачота «Што мы вашэці скажам…», якую філяматы сьпявалі на кожнай урачыстасьці<ref name=knihazbor/>. Як адзначае польскі літаратуразнаўца Станіслаў Сьвірка ў кнізе «З кола філямацкага перадрамантызму»: {{Цытата|Наймацней адбіваліся ў жыцьці філяматаў песенная творчасьць якраз Чачота. Не было імянінаў, маёўкі ці сяброўскага сходу, якога б Янак (альбо Ян з Мышы — як яго таксама звалі) не аздобіў сваімі сардэчнымі «песенькамі», як заўсёды, патрыятычнымі, народнымі па сваім духу, нярэдка напісанымі на матыў песьні беларускага люду…<ref>{{Кніга|аўтар = Świrko S.|частка = |загаловак = Z kręgu filomackiego preromantyzmu|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва = |год = 1972 |том = |старонкі = 222|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>}} На паэтычным турніры 21 сьнежня 1818 году Ян Чачот быў прызнаны трэцім паэтам пасьля [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан|Тамаша Зана]]<ref>Зміцер Яцкевіч. [https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Радавод Яна Чачота] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 10</ref>. З утварэньнем Таварыства філярэтаў быў абраны кіраўніком найбольш важнага Блакітнага аддзелу (саюзу) — літаратурнага. Тут ён вельмі актыўна ўзяўся за выхаваньне літаратурнай моладзі, зь вялікай патрабавальнасьцю ставячыся да яе творчасьці, за што маладыя літаратары жартам празвалі яго «[[Мэнтар]]ам». Узяў пад асабістую апеку [[Антоні Эдвард Адынец|Антонія Эдварда Адынца]]<ref name=m7>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=7|isbn=}}</ref>. У 1819 годзе паводле хронікі [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]] і [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] напісаў лібрэта опэры «[[Малгажата з Зэмбаціна]]». У яго межах Ян Чачот распавёў эпізод вяртаньня з вайны рыцара Мікалая якраз у той момант, калі яго адданая жонка Малгажата можа стаць ахвяраю інтрыгаў спакусьніка Шчэпана і яе служанкі Эвы. Адам Міцкевіч лічыў гэтае лібрэта творчай удачай сябра, даваў высокую ацэнку музычнасьці верша ў пачатковых арыях<ref name="bel187">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 187</ref>. У 1820 годзе распачаў актыўнае вывучэньне [[нямецкая мова|нямецкай мовы]], што, аднак, не паўплывала на яго паэзію і скончылася перакладам некалькіх нямецкіх вершаў<ref name=stan35/>. Выступаў у якасьці рэдактара і карэктара першага паэтычнага зборніка Адама Міцкевіча, калі той знаходзіўся ў [[Коўна|Коўне]]. Клапаціўся аб яго выданьні ў [[Вільня|Вільні]]<ref name=main1>{{Кніга|аўтар = [[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|частка = Яркая зорка беларускага адраджэння|загаловак = Чачот Ян. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = http://bk.knihi.com/cacot/cacot0.html|адказны = |выданьне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |наклад = }}</ref>. У 1823 годзе арганізаваў паэтычны клюб «Касталія», куды ўваходзілі будучы зьбіральнік і перакладчык летувіскіх песень [[Эмэрык Станевіч]], паэт і перакладчык [[Юльян Корсак]] і іншыя. === Арышт і высылка === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|міні|Касьцёл Божага Ўшэсьця ў Вільні, дзе ў 1823—1824 быў зьняволены Ян Чачот]] Па справе віленскіх згуртаваньняў моладзі арыштаваны 10 кастрычніка 1823 году і зьняволены ў колішнім касьцёле місіянэраў, дзе яго пратрымалі да 22 кастрычніка 1824 году. У часе арышту ўжо сабраў значную колькасьць народных песень, якія ўвайшлі ў яго рукапісны зборнік «Песенькі і іншыя творы», складзены ў турме паміж допытамі і перададзены на захаваньне безнайдзена каханай ім Зосі Малеўскай, сястры філямата [[Францішак Малеўскі|Францішка Малеўскага]]<ref name="bel185">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 185</ref>. У рукапісны зборнік акрамя песень уваходзілі таксама элегіі (г. зв. трэны). У паказаньні ад 10 кастрычніка 1824 году Ян Чачот падаў наступныя біяграфічныя зьвесткі: {{Цытата|Завуць мяне Ян Чачот, узрост мой — 27-ы год. Паходжаньня шляхецкага, доказы на гэта ёсьць у фаміліі, ведаю, што ёсьць радавод, у якім я зьмешчаны. Родам з Гарадзенскай губэрні Наваградзкага павету. Маёнтку ня маю, служу ў Радзівілаўскай камісіі пры кантролі і з гэтай пасады ўтрымліваюся. Вучыўся ў школе айцоў дамініканаў у Наваградку. Пасьля прыбыцьця ў Вільню паведаў у 1816 г. унівэрсытэт, таксама і пазьней у 1817 г., наколькі мне дазваляла мая служба пры адвакаце Турскім; у 1818 г., паступіўшы ў камісію, спыніў свае навукі і ня маю ніводнай навуковай ступені і званьня<ref>{{Кніга|аўтар = [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]|частка = |загаловак = Ад Чачота да Багушэвіча. Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданне|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|том = |старонкі = 226|старонак = |сэрыя = |isbn = 985-08-0544-7|наклад = }}</ref>.}} Яна Чачота абвінавачвалі «в чтении на собраниях филаретов дерзких и ругательством против россиян наполненных стихов и в произнесении приветствий и речей, противных верности к Российскому Престолу»<ref name=car419/>. Каб адвесьці пагрозу ад арыштаваных таварышаў, браў на допытах віну на сябе, за што разам з [[Тамаш Зан|Тамашам Занам]] і Адама Сузіным панёс самае суровае пакараньне — дзесяцігадовае выгнаньне ў глыбіні Расеі. Па абвяшчэньні выраку спачатку адбываў шасьцімесячнае пакараньне ў крэпасьці Кізіл, перакладаў [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]] (пераклад выйшаў у Вільні, 1830). Адсюль яго ў траўні 1825 перавялі ва [[Уфа|Ўфу]]. Уфімскі пэрыяд жыцьця Яна Чачота малавядомы, і асноўнаю крыніцаю зьяўляюцца матэрыялы паліцэйскага нагляду: даносы, даклады і інфармацыі<ref name=kah56>{{Кніга|аўтар = Каханоўскі, Г.|частка = Уральская ссылка Яна Чачота|загаловак = Адчыніся, таямніца часу: Гіст.-літ. нарысы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1984|том = |старонкі = 56—58|старонак = 199|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1827 паступіў на дзяржаўную службу канцылярыстам у бюро мясцовага губэрнатара. Паэту таксама дазволілі жыць на кватэры ў заможніх гаспадароў і вучыць іх дзяцей. Атрымліваў на жыцьцё 50 капеек сутачных<ref name=kah56/>. У вольны ад гувэрнэрскіх заняткаў час займаўся вывучэньнем замежных моваў. Беларускі гісторык Валянцін Грыцкевіч знайшоў у Цэнтральным дзяржаўным архіве Башкірыі, у фондзе Арэнбурскага грамадзянскага губэрнатара за 1824—1830 гады, наступны запіс: {{Цытата|Студэнт Іван Фадзееў сын Чачот — перайменаваны ў канцылярыста ў мінулым 1828 годзе ліпеня з 14 дня, знаходзіцца на кватэры і працягвае служэньне ў канцылярыі пана Арэнбурскага губэрнатара, займаецца пісьмаводзтвам і ад казны ўжо ніякага жалаваньня ня мае, а атрымлівае адпаведна працы грошы<ref name=kam79>{{Кніга|аўтар = [[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|частка = Абарваная песьня Яна з Мышы: Шляхі паэтаў XIX ст.|загаловак = Камяні тых сядзібаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2004|том = |старонкі = 79|старонак = 300|сэрыя = |isbn = 985-02-0709-4|наклад = }}</ref>.}} У 1830 годзе змог пераехаць у [[Масква|Маскву]]. З 1831 па 1833 працуе ў [[Цьвер|Цьвяры]] і Таржку. У Цьвяры захапіўся зьбіраньнем мясцовых этнаграфічных і фальклёрных матэрыялаў, якія пасылаў свайму сябру-філямату манголазнаўцу [[Юзэф Кавалеўскі|Юзэфу Кавалеўскаму]] ў Казань, куды той быў сасланы. Гэтыя матэрыялы загінулі ў часе [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863 году]] ў варшаўскай кватэры Кавалеўскага, які к гэтаму часу вярнуўся ў Польшчу. Пазьней Кавалеўскі пісаў навукоўцу-ўсходазнаўцу У. У. Грыгор’еву: {{Цытата|…І гэта стос пісьмаў (Чачота), каля 200 аркушаў, у часе разгрому маёй маёмасьці ў Варшаве зьнік бязь вестак. Цяжка, цяжка аб гэтым пісаць<ref name=kam79/>.}} У 1833 яму дазволілі вярнуцца на Беларусь, у мястэчка [[Лепель]], дзе ён уладкоўваецца канцылярыстам у дырэкцыі Бярэзінскага канала, якая месьцілася ў [[Лепель]]скім павеце. За добрую службу атрымлівае чын губэрнскага сакратара<ref name=kam11>Зміцер Яцкевіч. [https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Радавод Яна Чачота] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 11</ref>. У Лепелі Ян Чачот заняўся зборам народных песень, якія потым увайшлі ў яго зборнікі. Толькі ў 1839 годзе «государь император высочайше повелеть соизволил» адпусьціць Яна Чачота дамоў, на Наваградчыну, і зьняць зь яго паліцэйскі нагляд<ref name=art17/>. === Па вяртаньні === [[Файл:Jan Čačot. Ян Чачот (1847).jpg|міні|Ян Чачот за некалькі дзён да сьмерці. Мастак Р. Вільчынскі. Унізе надпіс:<br />«''Ян Чачот, народжаны ў 1794 г. — памёр у Друскеніках 11 жніўня г[оду] г[этага] 1847 — пахаваны ў Ротніцы''»]] [[Файл:Ratnica-Czeczot, Napaleon Orda.jpg|міні|Магіла Яна Чачота ў Ротніцы на акварэлі [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1860-я]] [[Файл:Ratnica-Czeczot 1.JPG|міні|Магіла Яна Чачота ў Ротніцы (цяпер частка [[Друскенікі|Друскенік]])]] Па вяртаньні пераяжджае ў [[Шчорсы]], дзе ўладкоўваецца на пасаду [[бібліятэкар]]а да апекуна [[філямат]]аў і [[філярэт]]аў [[граф]]а Адама Храптовіча<ref name=art17/>. Тут ён беспасьпяхова спрабуе зацьвердзіць у дваранстве сваю галіну роду Чачотаў<ref name=kam11/>. Таксама актыўна займаецца зьбіраньнем і публікацыяй беларускага фальклёру. Пасьля сьмерці гаспадара Шчорсаў (1844) разьлічваў на службу ў бібліятэцы ў [[Лагойск]]у, але [[Канстантын Тышкевіч]] не адгукнуўся на яго прапанову<ref name="bel180">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 180</ref>. Пазьней жыў у сваіх сяброў на Наваградчыне — спачатку ў Вяржбоўскіх у [[Далматаўшчына|Далматаўшчыне]] (разам з [[Тамаш Зан|Тамашам Занам]]<ref>{{Кніга|аўтар = Мароз У.|частка = Філамат Тамаш Зан|загаловак = За брамай забытых мелодый: эсэ, вершы, мініяцюры|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уладзімір Мароз; маст. А. А. глекаў, У. В. Мароз|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 2004|том = |старонкі = 97|старонак = 254|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>), потым у [[Рафал Сьлізень|Рафала Сьлізеня]] ў [[Вольна]]й і [[Бартнікі (Берасьцейская вобласьць)|Бартніках]], займаўся выданьнем у Вільні сабраных ім твораў беларускага фальклёру. У надзеі паправіць сваё надломленае здароўе ўвесну 1847 выехаў у [[Друскенікі]] «на воды», дзе ў жніўні зь ім здарыўся паралюш. Але лекаваньне не дало чаканага выніку, і 23 жніўня 1847 году Ян Чачот памёр у суседняй з Друскенікамі вёсцы Ротніца, дзе і быў пахаваны паблізу касьцёла. Празь дзесяць гадоў пасьля пахаваньня намаганьнямі гарадзенца Заторскага над магілай Чачота быў пастаўлены помнік, на якім адбілі эпітафію [[Антоні Эдвард Адынец|Антонія Эдварда Адынца]]. [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які быў пры хворым у апошнія хвіліны, пісаў: {{Цытата|Бедны, як [[Жан-Жак Русо|Ж.-Ж. Русо]], і горды, як ён, сваёй беднасьцю, Чачот скончыў свае дні ў маленькай хатцы, у нястачы, пра якую амаль не здагадваўся<ref name=bel180/>}} [[Адам Міцкевіч]], са спазьненьнем даведаўшыся пра сьмерць свайго сябра, пісаў 26 чэрвеня 1853 году [[Ігнат Дамейка|Ігнату Дамейку]] з [[Парыж]]у ў [[Чылі]]: {{Цытата|Дарагі Ігнат, вось што-кольвек пра нашых былых сяброў і мінулыя часы. З двух канцоў зямлі, якія аддалілі нас адзін ад аднаго, мы бачым па-рознаму цяперашнія часы, у мінулым жа мы сустракаемся па-ранейшаму. Ня ведаю, ці вядома табе, што ад нас пайшоў твой ранейшы таварыш, а мой стары друг (зь першае клясы) Ян Чачот. Дзень яго сьмерці нам невядомы. Мы даведаліся толькі, што ён памёр. Прыблізна ў той час, калі ён памёр, мне ўсё сьнілася пра яго адно і тое ж: што ён прыехаў у Парыж, а я з-за нейкіх перашкод не магу зь ім пабачыцца. Гэта мучыла мяне ў сьне, і я прачынаўся сумны. Мне доўга не хацелася верыць весткам пра яго сьмерць, якія ў нас так цяжка праверыць. Цяпер я ведаю пэўна, што ён памёр. Доўгія гады і многія ўспаміны зьвязвалі мяне зь ім. Перад сьмерцю ён выдаў беларускія песьні, і яны там мелі вялікую прыхільнасьць…<ref name=main1/>}} == Постаць == Блізкі сябра Яна Чачота [[Ігнат Дамейка]] наступным чынам апісваў зьнешнасьць свайго таварыша: {{Цытата|Зь дзяцінства Чачот быў паэтам, як Адам, і хоць яны былі нібы зьвязаныя адной душой, значна адрозьніваліся зьнешнасьцю, характарам, як гэта кажуць, тэмпэрамэнтам... Чачот адзіны, можа, каму дазволена было бурчаць на Адама, дакараць яго і рабіць яму заўвагі. Нават у зьнешнасьці яго заўважаўся дзіўна лагодны, рахманы характар. Нізкі, круглатвары, як паблажлівы да ўсіх, так патрабавальны да сябе і Адама, ён быў сапраўдным увасабленьнем чуласьці і любові да бліжняга…<ref>{{артыкул|аўтар=Domejko J.|загаловак=List do Br. Zaleskiego|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Pzegląd Lwowski|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1872|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=37—38|isbn=}}</ref> Жывы, душэўны, вясёлы, таварыскі з усімі, просты і аднолькавы непасрэдна, нават бесцырымонны як да маладзейшых за сябе, так і да паважных вучоных людзей; любіў сьпяваць, чула адгукаўся на розныя падзеі, хутка мог успыхнуць ад гневу і гэтак жа хутка астыць, дараваць людзям за нейкую крыўду, асабліва паблажлівы быў да сьціплых і гаротных, меў напраўдзе сялянскую натуру, прытым слыў ён пабожным католікам. Заўсёды гатовы быў служыць нам, але часта і бурчаў, ня змоўчваў, калі бачыў у нас нешта кепскае, бо хацеў, каб яго сябры, і перш за ўсё Адам, былі бездакорныя ва ўсім<ref name=car419>{{Кніга|аўтар = [[Вітаўт Чаропка|Чаропка, В.]]|частка = Адданы народнай паэзіі|загаловак = Лёсы ў гісторыі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Беларусь|год = 2005|том = |старонкі = 419|старонак = 559|сэрыя = |isbn = 985-01-0601-8|наклад = }}</ref>.}} == Творчасьць == === Вершы і песьні === Першыя вядомыя літаратурныя творы Яна Чачота зьявіліся недзе каля 1818 году і, так ці інакш, былі зьвязаныя зь філямацкім жыцьцём. Песьні і вершы з нагоды студэнцкіх урачыстасьцяў пісаліся на гатовы матыў ужо вядомых яму беларускіх народных песень<ref name=art18>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1995|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=18|isbn=}}</ref>. Такім чынам узьніклі вельмі папулярныя сярод філямацкага кола песенныя творы «Што старыя за вар’яты», «Прэч, прэч, сум, нудоты…», «Сем дзён малаціла, шастак зарабіла…», «Ой валы ж мае да палавыя», «Бяду сабе купіла да за свае грошы», «Як ня бачу Петруся, то я зь ветру валюся» і інш. У прыпісах да гэтых твораў Ян Чачот пазначаў зыходную назву народнае песьні альбо тлумачыў, што песьня напісаная на матыў «крывічанаў»<ref name=art18/>. Паводле Ірыны Бароўскай, Ян Чачот сфармуляваў асноўныя законы і прынцыпы, згодна зь якімі і павінна была зьявіцца і разьвівацца нацыянальная прафэсійная песьня<ref>{{артыкул|аўтар=Бароўская, І.|загаловак=«Плакала бярозка ды гаварыла…» Песенная лірыка Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=10|старонкі=25—27|isbn=}}</ref>. Надзвычай высокай папулярнасьцю сярод філяматаў карысталіся тыя творы Яна Чачота, якія былі напісаныя па-беларуску<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = |загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 13|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>. Першыя зь беларускіх твораў паэта, якія дайшлі да нас, адносяцца да 1819 году. Гэта паэтычная сцэнка (паводле іншых зьвестак — драматычная паэма<ref name=main1/>), прымеркаваная да 7 сакавіка 1819 году — як своеасаблівае віншаваньне з імянінамі старшыні Таварыства філяматаў Юзэфа Яжоўскага, родам з Украіны. Умоўна гэты твор названы «[[Яжовыя]]». Папулярная сярод моладзі была таксама і песьня «[[Да пакіньце горла драць]]», напісаная да ўгодкаў філямата Дзянісія Хлявінскага<ref name=art19>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1995|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=19|isbn=}}</ref>. Пра посьпех гэтае песьні Ян Чачот пазьней распавёў у лісьце да Адама Міцкевіча 16 лістапада 1819 году: {{Цытата|На імяніны Дзіянісія я напісаў некалькі мужыцкіх песень, сярод якіх апошняя «Да пакіньце горла драць» найбольш прыйшлася даспадобы [[Тамаш Зан|Тамашу]], ён прыдумаў да яе, як я ўжо казаў, матыў і лез зь ёй да ўсіх, як цыган на кірмашы. А раз спадабалася песьня, я мусіў напісаць вершы і для [[Францішак Малеўскі|Яроша]] і той самы верш «Да пакіньце горла драць» перарабіць для яго. І ня толькі гэтыя, але і «Што ж мы вашэці скажам», разахвочаныя, сьпявалі. Словам, на імянінах і чыталі, і сьпявалі...<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = |загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 242|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>}} Ведаючы пра асаблівую цікавасьць Адама Міцкевіча да твораў на беларускай мове<ref name=art20>{{Артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1995|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=20|isbn=}}</ref>, Ян Чачот у гонар аднаго з прыездаў апошняга з [[Коўна]] напісаў верш «Едзеш, міленькі Адам», які быў прачытаны на імяніннай урачыстасьці Міцкевіча і Зана 24 сьнежня 1819 году<ref name=stan40>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданьне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 40|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. Некаторыя беларускія творы Яна Чачота не дайшлі да сёньняшняга дня. Так, напрыклад, [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Падарожжа ў XIX стагоддзе» (1969) адзначае, што ў Яна Чачота была п’еса, прысьвечаная Адаму Міцкевічу, напісаная для тэатру<ref name=art20/>. З «Матэрыялаў да гісторыі таварыства філяматаў» вядома, што на навуковым паседжаньні 12 сьнежня 1818 году паэт чытаў верш «Купало», які аднагалосны ўхвалілі, а на паседжаньні 23 сьнежня таго самага году Адам Міцкевіч чытаў «Крытыку „Купалы“ Чачота»<ref>{{Кніга|аўтар = Szpotański S., Pietraszkiewiczówna S.|частка = |загаловак = Materjały do historji Towarzystwa Filomatów|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Kraków|выдавецтва = |год = 1920 |том = 1|старонкі = 232|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. [[Файл:Pieśni ziemianina przez tłumacza Piosnek wieśniaczych z nad Niemna i Dźwiny 1846.jpg|міні|«Песьні дзедзіча» Яна Чачота, 1846, Вільня]] У часе зьняволеньня па справе віленскіх згуртаваньняў моладзі Ян Чачот напісаў шмат песень сваёй каханай Зосі Малеўскай, якая пазьней выконвала іх пад фартэпіяна<ref name=main1/>. У 1845 годзе ў альманаху «Рубон» разьмясьцілі паэтычны цыкль Яна Чачота пад назваю «Песенькі», складзены з адзінаццаці вершаваных твораў. Вершы «Яна далёка», «Раскоша», «Малацьбіты», «Адмаўленьне», «Клетка» і «Прасьнічка» выяўляюць яскравыя лірычныя тэмы, якія, на думку Ўладзімера Мархеля, натхняліся безнадзейным каханьнем паэта да Зосі Малеўскай<ref name="bel193">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 193</ref>. Таксама захаваўся верш Яна Чачота на францускай мове «La retour à la chapell» («Вяртаньне да капліцы») — успамін аб гадох дзяцінства і юнацтва, аб страчаных сябрах і маладых марах<ref>{{Кніга|аўтар = [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]|частка = |загаловак = Ад Чачота да Багушэвіча. Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданне|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|том = |старонкі = 50|старонак = |сэрыя = |isbn = 985-08-0544-7|наклад = }}</ref>. У 1846 годзе выдаў зборнік песень асьветніцка-павучальнага характару на польскай мове «Песьні дзедзіча» ({{мова-pl|Pieśni ziemianina|скарочана}}). Варта адзначыць, што ня ўсе польскамоўныя вершы Яна Чачота зьяўляюцца на цяперашні момант перакладзенымі. У вершы «Na śmierć szpaka» Ян Чачот называе свой край «Белай Русьсю»: «Sława nauk po Białej tak błaka sie Rusi» (радок 77). У вершы «Duma nad mogiłami Francuzow» паэт апісвае вайскоўцаў з арміі Напалеона, як абаронцаў вольнасьці беларускага краю<ref>''[[Леў Цьвяткоў|Цьвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 63</ref>. У вершы «Тыртэй» аўтар услаўляе спартанцаў, як барацьбітоў за нацыянальную свабоду. У сцэнічным творы Я. Чачота «[[Апалён на калядаваньні]]» яскрава выяўляецца матыў антыклерыкалізму, уласьцівы і іншым філяматам. У даным творы вуснамі музы Каліёпы аўтар гаворыць наступнае: «Я ўжо абміну крыжовыя паходы, да якіх намаўлялі манахі, наварачваньне бяздольных інкаў цаною праліцьця крыві… Цэлы сьвет, як студэнт пад паказкаю [[Ігнацы Ляёля|Ляёлі]], стагнаў, бядак… шмат вякоў пражыў сьвет, пакуль даведаўся аб мэце рэлігіі» (радкі 111—116)<ref>''[[Леў Цьвяткоў|Цьвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 64</ref>. Моцным антыклерыкальным патасам прасякнуты і верш-пахвала ксяндзу Дзянісу Хлявінскаму «Powieść o miodzie w bodze welebnego księdza Dyonizego»: {{Цытата|Шкада, што ты зусім ня дбаеш, не зварачваеш увагі на злы прыклад, які падаеш… Калі тваім брухам расьпёртая карэта бяскарна ламае брук, выбіваючы іскры, ты лётаеш увесь чырвоны, як быццам тая камэта, а адзаду, як хвост, цягнуцца за табою гайдукі. Ты блісьнеш сярод дому, дзе юрлівая дэвотка сьпяшаецца атрымаць пацалункі, якія толькі што набылі сьвятасьць, і зь ветлівым прысяданьнем сустракае цябе на месцы свайго мужа, бо ты ня грэбуеш гэткімі падламі||{{Артыкул|аўтар = [[Леў Цьвяткоў|Цьвяткоў, Л.]]|загаловак = Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю)|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = Маладняк|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1927|выпуск = |том = |нумар = 1|старонкі = 65|isbn = }}}} [[Леў Цьвяткоў]], аналізуючы вершы Я. Чачота пад агульнаю назваю «Jaroszowe», сьцьвярджае, што тут мы знаходзім спрэчку паміж сьвятымі Францішкам і Геранімам з узаемнымі абвінавачваньнямі такога гатунку, што «я не адважваюся ўмясьціць гэтыя прыклады ў мой артыкул»<ref>''[[Леў Цьвяткоў|Цьвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 66</ref>. ==== Супрацоўніцтва з Станіславам Манюшкам ==== Верш «[[Прасьнічка]]» з «рубонаўскага» цыклю асабліва ўпадабаў [[Станіслаў Манюшка]] і неўзабаве паклаў яго на музыку, зьмясьціўшы ў трэцім «Хатнім сьпеўніку» (1851). У тым жа «Сьпеўніку» была зьмешчаная песьня «Салоўка», напісаная на Чачотаў пераклад зь беларускай народнай песьні. У другі «Хатні сьпеўнік» (1845) Манюшка ўключыў адну песьню на словы Чачота — «Кум і кума», у чацьвёрты (1855) — першы варыянт «Вандроўнай пташкі». Другая музычная вэрсія на гэты тэкст трапіла ў пяты «Хатні сьпеўнік» (1858), у які ўвайшлі яшчэ 12 песьняў, напісаных на Чачотавы насьледаваньні і пераклады беларускага мэлясу<ref name="myzs"/>. Усяго на арыгінальныя тэксты і пераклады вусна-паэтычных твораў Я. Чачота Станіслаў Манюшка напісаў 22 песьні, болей, чым на словы кожнага іншага аўтара, напрыклад [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ці [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлі]]<ref name="myzs"/>. === Баляды === Зь літаратурнай спадчыны Яна Чачота вялікую цікавасьць маюць баляды, напісаныя ім у 1818—1819 гадох. Да нас дайшлі восем паэтавых балядаў («[[Бекеш]]», «[[Наваградзкі замак (баляда)|Наваградзкі замак]]», «[[Калдычэўскі шчупак]]», «[[Падземны звон на горцы ў Пазяневічах]]», «Радзівіл, або заснаваньне Вільні», «Узногі», «Мышанка», «[[Сьвіцязь (Ян Чачот)|Сьвіцязь]]») і ўсе яны напісаныя паводле беларускіх народных паданьняў<ref name=art21>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1995|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=21|isbn=}}</ref>. Як адзначае польскі дасьледнік літаратуры Станіслаў Сьвірка, Янам Чачотам было адлюстравана дванаццаць паданьняў і народных казак, а таксама дзесяць матываў з народных вераваньняў і звычаяў. Паводле яго словаў, як народныя паданьні, так і матывы пададзены аўтарам зь вялікаю дакладнасьцю<ref name=asdas1>Stanislaw Swirko. Z kregu filomackiego preromantyzmy. — S. 53</ref>. На думку Ўладзімера Мархеля, агульная асаблівасьць балядаў паэта заключалася ў тым, што ў іх спалучаліся два пачаткі — [[асьветніцтва|асьветніцка]]-рацыяналістычны і [[рамантызм|рамантычны]]<ref name=flok54>Уладзімер Мархель. [https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Станаўленне Яна Чачота як паэта і фалькларыста] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 34</ref>. Тым ня менш, дасьледнік польскай літаратуры Станіслаў Станкевіч адзначае, што: {{Цытата|Баляды — самыя слабыя творы Чачота. Грашаць яны як недасканалаю кампазыцыяй, так і хібамі тэхнікі стылю — цяжкага і нязграбнага. Бракуе ім выразнасьці ды кампактнасьці, яны залішне доўгія, «Сьвіцязь», напрыклад, мае 560 радкоў. Чачоту… на ніве баляды бракавала эпічнага чуцьця, і ён ня мог зраўняцца зь лепшымі балядамі Зана. Аднак, нягледзячы на значныя мастацкія хібы, Чачотавыя баляды вельмі цікавыя, бо ў іх выяўляюцца на поўную моц шчырыя і непасрэдныя адносіны паэта да фальклёру<ref name=stan51>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданьне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 51|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>.}} Будучы паводле зьместу творамі баляднага жанру, яны цярпелі жанравыя страты праз павучальныя ўпляценьні ў вершаваны аповед, гэтаксама як і ад таго, што народныя паданьні ўзнаўляліся ў іх максымальна дакладна праз спрошчана-гутарковы стыль і перанасычэньне падзеяў побытавымі рэаліямі<ref name=bel180 />. Як адзначае Ўладзімер Мархель, баляды Яна Чачота несьлі ў сабе відавочныя рысы гавэнды — жанру, які пашырыўся ў польскай літаратуры як адменьнік вершаванага аповеду і знайшоў разьвіцьцё ў форме «народнай гутаркі» ў творчасьці [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлі]] і быліцы — у [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча]]. Зрэшты, польскія дасьледнікі, як адзначае перакладчык паэзіі філяматаў [[Кастусь Цьвірка]], да галоўных недахопаў балядаў Я. Чачота прылічаюць рыхласьць кампазыцыі, зацягнутасьць, а таксама сьляпое прытрымліваньне фальклёрнае асновы і карыстаньне гутарковаю моваю, «засьмечанаю» шматлікімі «правінцыялізмамі» і «дыялектызмамі»<ref name=art21/>. Упершыню баляды Яна Чачота былі апублікаваныя ў 1886—1889 гадох Янам Рыхтэрам пад тытулам «Ян Чачот і ягоныя нязнаныя вершаваныя творы». Ян Рыхтэр натрапіў у паперах аднаго зь сяброў паэта — гаспадара маёнтка Цешаўля Наваградзкага павету Адольфа Кабылінскага — на рукапісны сшытак з Чачотавымі балядамі. Пазьней сшытак выпаў з-пад увагі дасьледнікаў і лічыўся страчаным. Другі раз яго знайшоў у 1953 годзе Чэслаў Згажэльскі. Як выявілася, перададзены ў [[Асалінэюм|бібліятэку Асалінскіх]] у [[Львоў|Львове]], сшытак быў няправільна зарэгістраваны і згубіўся ў папяровых сэкцыях. Толькі ў 1972 годзе ўсе восем вышэйзгаданых балядаў былі апублікаваныя Станіславам Сьвіркам у кнізе «З кола філямацкага перадрамантызму»<ref name=art21/>. Чачотавым балядам належыць вельмі сьціплае месца ў разьвіцьці гэтага літаратурнага жанру ў Польшчы з прычыны іхняга нізкага мастацкага ўзроўню, аднак, як адзначае Станіслаў Сьвірка, яны, у шэрагу з паэтавымі песьнямі, «былі галоўным імпульсам, які падштурхнуў Міцкевіча ў кірунку народнасьці…»<ref>Ludowość u Mickiewicza. — W-wa, 1958.— S. 115</ref> === Фальклёр === [[Файл:Piosnki wieśniacze znad Dźwiny. Wilno, 1840..jpg|міні|«Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзьвіны…», Вільня, 1846]] Ян Чачот сабраў каля тысячы аўтэнтычных народных песень і выдаў іх у шасьці зборніках<ref name=zbir>{{артыкул|аўтар=Русаковіч, Н.|загаловак=Адраджэнцы, збіральнікі народнай песні Ян Чачот і Аляксандр Пушкін|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2008|выпуск=|том=|нумар=9|старонкі=11—12|isbn=}}</ref>. Па вяртаньні з высылкі, наладзіўшы кантакты з памочніцамі-карэспандэнткамі і ў выніку назапасіўшы багаты фальклёрны матэрыял, Ян Чачот падрыхтаваў іх да друку пад агульнаю назваю «Сялянскія песьні…». У сваіх выданьнях паэт вызначаў канкрэтную асьветніцкую задачу: выклікаць у пануючых клясаў і адукаванай публікі роднага краю цікавасьць да духоўнага жыцьця сялянства, зьвярнуць увагу на маральна-этычную зьмястоўнасьць і эстэтычную каштоўнасьць сялянскай песьнятворчасьці, прывіць ім павагу да здабыткаў народнае культуры<ref name="bel1889">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура : другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 188—189</ref>. У прадмове да свайго зборніка ён заклікаў недакладна пачаць зьбіраньне беларускага фальклёру: {{Цытата|…будуць некалі, праз колькі вякоў пасьля нас, шкадаваць і заслужана папракаць сёньняшнія часы, калі мы не зьбярэм рупліва гэтых помнікаў і не перададзім нашчадкам<ref name=zbir/>.}} У першых зборніках Ян Чачот публікаваў «крывіцкія» песьні ў перакладах на польскую мову, аднак у выданьні «Сялянскія песьні з-над Нёмана і Дзьвіны» 1844 году ён апублікаваў дзевятнаццаць арыгінальных беларускіх песень «з тэкстам арыгіналу». Працягам працэсу збліжэньня Яна Чачота зь беларускім словам стаў апошні зборнік «Сялянскіх песень…», выдадзены ў 1846 годзе. У яго ўвайшлі арыгінальныя валачобныя, вясеньнія, купальскія, калядныя, дажынкавыя ці летнія, вясельныя, хрэсьбінныя і іншыя беларускія народныя песьні. Да таго ж тут быў зьмешчаны верш «Да мілых мужычкоў», напісаныя Чачотам па-беларуску<ref name=bel1889/>. Паводле А. А. Крывіцкага, запісы песень у апошніх двух зборніках маюць важнае дыялекталягічнае значэньне таму, што яны адлюстроўваюць два тыпы беларускіх гаворак: гаворкі паўночнае часткі Беларусі, пераважна навакольля [[Лепель|Лепеля]] («з-над Дзьвіны», частка паўночна-ўсходняга дыялекту беларускай мовы), і гаворкі ваколіцаў [[Наваградак|Наваградка]], [[Ліда|Ліды]] і інш. («з-над Нёмна», частка паўднёва-заходняга дыялекту). У іх досыць шырока і ў асноўным дакладна ракрываюцца асаблівасьці гаворак абодвух тыпаў, а таксама і іх адрозьненьні<ref name=sadd1>{{Кніга|аўтар = Крывіцкі А. А.|частка = Ян Чачот, першыя нататкі пра беларускія гаворкі|загаловак = Дыялекталогія беларускай мовы|арыгінал = |спасылка = |адказны = А. А. Крывіцкі|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 2003|том = |старонкі = 50—52|старонак = 294|сэрыя = |isbn = 985-06-0825-0|наклад = }}</ref>. Варта адзначыць, што для перадачы гука [ў] у запісах Я. Чачота ўжываецца асобная літара — «ú»<ref name=sadd1/>. Фальклярыстычна-вэрсыфікацыйная праца Яна Чачота мела даволі шырокі рэзананс сярод перадавой грамадзкасьці. Зборнікі «Сялянскіх песень…», якія выдаваліся ім на працягу дзевяці гадоў (1837—1846), выклікалі зацікаўленыя водгукі ў пэрыядычным друку. Сучасьнікі паэта прыхільна ставіліся да яго дзейнасьці, аднак вынікі яе ўспрымалі і ацэньвалі па-рознаму<ref name="bel192">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 192</ref>. Вядомы крытык, ідэоляг «[[Tygodnik Petersburski|Tygodnika Petersburskiego]]» [[Міхал Грабоўскі|М. Грабоўскі]] каштоўнасьць «Сялянскіх песень…» бачыў у тым, што паэзія адной з «правінцыйных гаворак» зьведзеная ў іх «да нацыянальнай мовы». Паэт-фальклярыст Ігнат Храпавіцкі расцэньваў фальклярыстычна-вэрсыфікацыйную працу Чачота як зьяву, скіраваную на ўнутракраёвыя культурныя патрэбы, а не як правінцыйны элемэнт асваеньня беларускана фальклёру польскай літаратурай. І. Храпавіцкі, у прыватнасьці, падкрэсьліваў: {{Цытата|Шаноўны перакладнік выдадзеных колькі гадоў таму ў Завадзкіх «Песенек люду з-над Дзьвіны» паказаў прыклад, які павінен быў бы знайсьці пасьлядоўнікаў. Яго малы томік робіць самае прыемнае ўражаньне на тых, каму не чужая гэтая зямля, так добра ў ім адлюстраваная, што ніводная гучная апісальная паэмы ня можа зраўняцца з гэтым сьціплым зборнікам песень…<ref name=bel192/>}} Творчасьць Яна Чачота на ніве беларуска-польскага фальклёрна-літаратурнага сумежжа ўспрымалася сучасьнікамі пераважна як таленавітае перайманьне, насьледваньне і майстэрскі, дакладны пераклад беларускіх народных песень, прытым з разуменьнем і прыманьнем іхнае рэгіянальнае асаблівасьці, але галоўным чынам у кантэксьце польскай літаратуры<ref name=bel192/>. Зьмясьціўшы арыгінальныя тэксты беларускіх вусна-паэтычных твораў у трэцім і пятым зборніках, паэт-фальклярыст выдаў па-беларуску ўсяго восьмую частку ад тысячы сабраных і перакладзеных ім на польскую мову песень<ref name=bel192/>. Беларускі паэт [[Максім Багдановіч]] у сваім артыкуле «Белорусское возрождение» прылічыў Яна Чачота да пачынальнікаў новай беларускай літаратуры: {{Цытата|Более ценен вклад в белорусскую литературу, сделанный Яном Чечотом… Искренний демократ, горячо любивший белорусский народ, он собирал и издавал произведения народного творчества, писал по-белорусски морализующего характера брошюрки (они, однако, не были напечатаны), а в сборнике «Piosńki wieśniacze» 1844 г. поместил десятка три своих белорусских стихотворений. Стиль был выдержан Чечотом столь удачно, что эти пьески неоднократно перепечатывались разными этнографами в качестве чисто народных<ref>Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 266—267</ref>.}} === Мовазнаўчая дзейнасьць === Ян Чачот меў магчымасьць грунтоўна азнаёміцца з двума асноўнымі масівамі беларускіх гаворак: паўночна-ўсходнім дыялектам альбо надзьдзьвінскай гаворкай (праца на Лепельшчыне) і паўднёва-заходнім альбо наднёманскай гаворкай (дзяцінства на Наваградчыне). У сваёй лексыкаграфічнай працы «Некаторыя крывіцкія ідыёмы (уласнаназвы) з Наваградзкага павета» і ў прадмовах да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны» беларускую мову, у пераважнай бальшыні выпадкаў, паэт называе «крывіцкім дыялектам»<ref name=mova54>Іван Крамко. [https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Спадчына Яна Чачота як выток беларускага мовазнаўства] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 54</ref> альбо «славянакрывіцкай мовай»<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = Прадмова да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны»|загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 178|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>. Такім чынам, Я. Чачот працягвае традыцыю ўжываньня тэрміна «крывіцкі» ў дачыненьні да насельніцтва Беларусі. Разумеючы ўсю сукупнасьць беларускіх гаворак як адно цэлае, часам раўназначна ўжывае тэрмін «язык» і «мова»<ref name=mova54/> і ставіць «крывіцкі дыялект» нароўні з польскім, рускім і ўкраінскім: {{Цытата|Дыялект крывіцкі зьяўляецца сярэднім паміж польскім, рускім і ўкраінскім. Украінскі, або палянскі, па сваёй будове і мэлядычнасьці больш падобны да польскага, а крывіцкі да рускага<ref name=mova54/>.}} Да агульнабеларускіх фанэтычных рысаў ён адносіць аканьне (''агонь'', ''акном''), [[дзеканьне]] і цеканьне (''дзень'', ''ціхі''), пераход «л» і «в» у «[[ў]]» (''даў'', ''у сяле''), наяўнасьць прыстаўных зычных (''восень'', ''вуліца''), нехарактэрнасьць жывым беларускім гаворкам гука ф (''ахвіцэр'', ''хваліварок'') і ґ выбухнога (''гарбуз''), асыміляцыйнае азванчэньне і аглушэньне (''зьбіты'', ''с табою''), падваеньне зычных (''вецьце'', ''каменьне'') і некаторыя інш<ref name=mova55>Іван Крамко. [https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Спадчына Яна Чачота як выток беларускага мовазнаўства] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 55</ref>. З марфалягічных рысаў адзначыў варыянтнасьць канчаткаў творнага склону (''маткаю'', ''-ай''), роднага склону займеньнікаў і прыметнікаў (''мае -ей'', ''міленькае -ай''), адсутнасьць часьціцы «сь», прыслоўі на ''-учы(ючы)''. Адзначыў дыялектнае разьмежаваньне канчаткаў дзеясловаў першай асобы множнага ліку (''робім'' — ''робімо''), дысыміляцыйны характар аканьня і яканьня ў надзьдзьвінскім дыялекце (''вісна'', ''паночык'') і закрытасьць націскных галосных у наднёманскім дыялекце (''дзяўке'', ''панэ''), ужываньне парнага ліку і даўномінулага часу ў наднёманскім — ''дзьве назе'', ''быў зрабіў'' і інш<ref name=mova55/>. Ян Чачот упершыню паставіў пытаньне аб прынцыпах будучага «крывіцкага» правапісу. Ён зазначае, што цяжкасьць заключаецца ў немагчымасьці прымірыць вымаўленьне і этымалёгію: {{Цытата|І хоць той правапіс самы дасканалы, у якім як вымаўляюць, так і пішуць, аднак паколькі немагчыма, каб які-небудзь з правапісаў прыйшоў да гэтай дасканаласьці, то чым болей будучы граматыст ашчаджаць вымаўленьне на пісьме і бліжэй да яго стасавацца, тым большая будзе як яго праца, так і заслуга<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = Прадмова да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны»|загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|том = |старонкі = 187|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}</ref>}} Тым ня менш, у сваіх беларускіх творах паэт карыстаўся адмысловым правілам: галосныя — адпаведна вымаўленьню, зычныя — згодна з этымалёгіяй. Гэты прынцып выкарысталі пазьнейшыя нармалізатары беларускай мовы, у прыватнасьці, [[Браніслаў Тарашкевіч]] у сваёй «[[Беларуская граматыка для школ (1918)|Беларускай граматыцы для школ]]»<ref name=mova56>Іван Крамко. [https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Спадчына Яна Чачота як выток беларускага мовазнаўства] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 56</ref>. Сваёй дзейнасьцю Ян Чачот заклаў падмурак практычнай лексыкаграфіі беларускай мовы. У зборніку «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны» 1846 году ён зьмяшчае адразу тры тыпы слоўнікаў: першы — невялікі (на 200 рэестравых словаў) «Слоўнік крывіцкіх словаў» ({{мова-pl|Słownik wyrazów krewickich, mniej zrozumiałych, w tych się piosnkach znajdujących z tłumaczeniem}}), дзе беларускія словы перакладаюцца на польскія; другі — тлумачальны «Некаторыя крывіцкія ідыёмы…» ({{мова-pl|Niektóre idiotyzmy (własnonazwy) krewickie…}}), дзе падаецца разгорнутае апісаньне больш за 200 адметных беларускіх словаў, часам з параўнаньнямі зь іншымі мовамі; трэці слоўнік — фразэалягічны «Крывіцкія прыказкі і прымаўкі» ({{мова-pl|Przysłowa Krewickie}}), у якім прыводзіцца 130 беларускіх пагаворак у перакладзе на польскую мову або з тлумачэньнем; асобна даюцца «Прыказкі і прымаўкі, прыстасаваныя да сьвят» (15 адзінак) і «Адметныя выразы і параўнанні, якія можна аднесьці і да прымавак» (40 адзінак)<ref name=mova56/>. Мовазнаўчая дзейнасьць Яна Чачота не засталася незаўважанаю для пазьнейшых рупліўцаў беларускае мовы. Так, у 1855 годзе паэт і драматург [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў артыкуле «Працы Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча» зазначыў: {{Цытата|Няшмат можна налічыць гэтых працаўнікоў добрай і разумнай волі. Р. Зянькевіч сабраў і перанёс на паперу песенькі пінскага люду, высакароднай памяці Ян Чачот, робячы тое ж самае для люду з-над Нёмана і Дзьвіны, у сваёй прадмове накідаў навуковы фундамэнт граматыкі крывіцкага дыялекту<ref>{{Кніга|аўтар = Сыракомля, У.|частка = |загаловак = Выбраныя творы / Уладзіслаў Сыракомля|арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад., прадм., камент. [[Кастусь Цьвірка|К. Цвіркі]]|выданьне = |месца = [[Мінск]]|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2011|том = |старонкі = 557|старонак = 584|сэрыя = «Беларускі кнігазбор»: Серыя I. Мастацкая літаратура|isbn = 978-985-08-1260-5|наклад = }}</ref>.}} Заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства [[Яўхім Карскі]] высока ацэньваў мовазнаўчы матэрыял Яна Чачота: {{Цытата|Характеристика белорусского наречия сделана значительно обстоятельнее, нежели у Шафарика… Вообще в этом {{Падказка|томике|«Сялянскія песьні з-над Нёмана і Дзьвіны», Вільня, 1846}} очень много ценных сведений, не утративших своего значения до сих пор<ref name=mova54/>.}} === Публіцыстыка === Ян Чачот таксама выявіў сябе ў якасьці публіцыста і глыбокага мысьляра. У архіве філяматаў захаваўся тэкст ягонае прамовы на паседжаньні таварыства 7 траўня 1821 году «Пра будучае прызначэньне Таварыства філяматаў, пра варыянты яго сёньняшняй будовы, пра тое, наколькі адпавядаюць яны нашым мэтам», а таксама артыкулы «Думкі для ніжэйшай клясы» і «Думкі, якія павінна пашыраць вышэйшая кляса». У гэтых працах аўтар разважаў над тым, як пашырыць гуманістычныя ідэі філяматаў у асяродзьдзі суайчыньнікаў, а таксама ў ідэалістычна-рамантычным духу фармуляваў стрыжнёвыя паняцьці філямацкага гуманізму: што такое шчасьце, хто такі сапраўдны грамадзянін, дзеля чаго мусіць існаваць рэлігія, якую шкоду грамадзтву нясуць маральная распушчанасьць, празьмернасьць і раскоша, якую карысьць даюць ашчаднасьць, працавітасьць, якім чынам можна пашырыць асьвету ў родным краі, якія навукі найбольш патрэбныя гэтаму краю і якія існуюць шляхі паляпшэньня хатняга выхаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=[[Лявон Баршчэўскі|Баршчэўскі, Л.]], [[Пятро Васючэнка|Васючэнка, П.]], Тычына, М.|загаловак=Рамантызм у літаратуры|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=10|старонкі=39—41|isbn=}}</ref>. === Моўныя адметы === Польская мова Яна Чачота ў паэтычных творах і карэспандэнцыі паэта зазнала моцны ўплыў народнае гаворкі Наваградчыны, тым самым набыўшы яскравы рэгіянальны лексычны закрас, што выявілася ў вялікай колькасьці правінцыяналізмаў і зваротаў<ref name=stan58>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданьне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 58|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. Як адзначае Станіслаў Станкевіч, паэт сьвядома не пазьбягаў уплыву на сваю творчасьць мясцовага фальклёру<ref name=stan63>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданьне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 63|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6 }}</ref>. == Выданьні == Пры жыцьці Яна Чачота зьявіліся наступныя яго кнігі (усе друкаваліся ў [[Вільня|Вільні]]): * «Сялянскія песенькі з-над Нёмана» (1837); * «Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзьвіны» (1839); * «Сялянскія песенькі з-над Дзьвіны» (1840); * «Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзьвіны, з дадаткам арыгінальных на славяна-крывіцкай мове» (1844); * «Сялянскія песенькі з-над Нёмана, Дняпра і Днястра» (1845); * «Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзьвіны, некаторы прыказкі на славяна-крывіцкай мове і яе самабытныя словы, з назіраньнямі над гэтай мовай» (1846); * «Маральныя аповесьці для дзяўчат, з францускай мовы і ўласныя» (1845); * «Песьні дзедзіча» (1846); — вершы асьветніцка-павучальнага характару на польскай мове, зьвернутыя да шляхты * «Дасьледваньне аб паэме Ю. Крашэўскага „Баі Вітаўта“ (1846; папярэдне друкавалася ў часопісе [[Tygodnik Petersburski]]») == Ушанаваньне памяці == У 1897 годзе [[Францішак Багушэвіч]] напісаў [[Польская мова|па-польску]] верш «Прэч бутэлькі, люлькі, карты!...», дзе зазначыў:<ref name=":0" /> {{Цытата|Знаць Чачота ўсе павінны,<br />І пра Зана дабрачыннасць,<br />Пра Касцюшку і Манюшку<br />І пра песняроў…}} Напрыканцы 1956 году славіст [[Леў Мірачыцкі]], будучы родам з Наваградчыны, напісаў артыкул «Ён любіў і цаніў творчасць свайго народа», у якім зьвярнуўся да жыхароў сваёй малой радзімы, каб яны адзначалі ў 1957 годзе 110-ыя ўгодкі са сьмерці Яна Чачота<ref name=":0" />. У гонар Яна Чачота ў менскім раёне [[Брылевічы]] названая [[Вуліца Яна Чачота (Менск)|вуліца]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110929171141/http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Менску зьявіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага // ][[Наша Ніва]], 2 ліпеня 2007 г.</ref><ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2505 Решение 4-й сессии Минского городского Совета депутатов 25-го созыва №58 от 29.06.2007 «Аб прысваенні назваў новым вуліцам г. Мінска і перайменаванні вуліцы Свабоды»]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Імя паэта носіць таксама адна з вуліцаў [[Варшава|Варшавы]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Мікола Хаўстовіч]]|загаловак=Варшава беларуская|арыгінал=|спасылка=http://old.arche.by/by/26/40/2370/%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.htm|аўтар выданьня=|выданьне=[[ARCHE Пачатак]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2010|выпуск=|том=|нумар=4|старонкі=|isbn=}}</ref>. У 1996 годзе ў [[Новая Мыш|Новай Мышы]] з ініцыятывы краязнаўца Міхася Берната быў усталяваны бюст паэта<ref>{{Кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 111|старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 ліпеня 2010| url = http://pyx.by/bel/naviny/ruh/124/| загаловак = Баранавічы адзначылі 190-я ўгодкі таварыства філаматаў| фармат = | назва праекту = | выдавец = Рух за свабоду| дата = 6 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Таксама ў гонар паэта ўсталяваны помнік у [[Карэлічы|Карэлічах]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Алесь Гізун| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 24 лютага 2010| url = http://www.intex-press.by/ru/791/1/3355/| загаловак = Неўміручыя Карэлічы| фармат = | назва праекту = | выдавец = Intex-press| дата = 6 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref> і памятная шыльда ва ўрочышчы Рэпіхава<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.radzima.org/be/fota/22700.html| загаловак = Прысядзібны парк пры былой сядзібе Патоцкіх. Урочышча Рэпіхава. Табліца Яну Чачоту| фармат = | назва праекту = [[Радзіма майго духу]]| выдавец = | дата = 6 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{Вікікрыніцы|Category:Ян Чачот|Ян Чачот}} * [[Кастусь Цьвірка|Цьвірка К.]] [https://web.archive.org/web/20041209123744/http://bk.knihi.com/cacot/cacot0.html Яркая зорка беларускага адраджэньня] // Ян Чачот. Выбраныя творы. — Менск: МФ «Беларускі кнігазбор», 1996. {{ISBN|985-6318-06-8}}. * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Філаматы і філарэты |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладаньне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі й камэнты [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год = 1998 |том = |старонкі = 135—196 |старонак = 400 |сэрыя = Серыя І. Мастацкая Літаратура |isbn = 985-6318-21-1|наклад = 10100}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19884.html Чачот Ян Антоні]{{Недаступная спасылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * Шумская І. Ян Чачот. Руплівы філамат. — {{Менск (Мн.)}}: «Харвест», 2013. {{ISBN|978-985-20-0223-3}}. * [https://web.archive.org/web/20120118043122/http://kamunikat.org/k_historyja.html?pub_start=1320&pubid=777 Ян Чачот, Ігнат Дамейка, сябры і паплечнікі Адама Міцкевіча] // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — {{Менск (Мн.)}}: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. {{ISBN|985-6419-11-5}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Ян Чачот|Яна Чачота}} * [https://web.archive.org/web/20050901164649/http://bk.knihi.com/cacot/ Беларускі Кнігазбор — Ян Чачот. Выбраныя творы] * [http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html Чачот, Ян. Наваградскі замак.] — [[Мінск]] : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1989. — 327 с. * [https://web.archive.org/web/20221213154419/http://prajdzisvet.org/kit/89-ajchyna-navuka-tsnota.html Айчына, навука, цнота... Песні філаматаў і філарэтаў] у перакладзе [[Ганна Янкута|Ганны Янкуты]] {{Творы Яна Чачота}} {{Філяматы}} {{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Абраны артыкул}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чачот, Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзкім павеце Расейскай імпэрыі]] [[Катэгорыя:Ян Чачот| ]] [[Катэгорыя:Асобы Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]] [[Катэгорыя:Беларускія этнографы]] [[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Польскія драматургі]] [[Катэгорыя:Польскія мэмуарысты]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Мэмуарысты]] [[Катэгорыя:Філяматы]] [[Катэгорыя:Філярэты]] [[Катэгорыя:Літаратары рамантызму]] [[Катэгорыя:Чачоты]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Друскеніках]] dh52n5esb8q7vabvd2c04mdlltvzo4n Казімер Семяновіч 0 5601 2698686 2657504 2026-11-03T21:22:22Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне пераклады 2698686 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} {{Шляхціч |Імя = Казімер Семяновіч |Лацінка = Kazimier Siemianovič |Поўнае імя = |Партрэт = Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg |Шырыня партрэту = |Подпіс партрэту = Казімер Семяновіч |Герб = POL COA Ostoja średniowieczna.svg |Шырыня гербу = |Подпіс гербу = Герб [[Астоя (герб)|Астоя]] |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне пэрыяду = |Папярэднік = |Наступнік = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = |Месца нараджэньня = |Памёр = |Месца сьмерці = |Род = [[Семяновічы]] |Бацька = |Маці = |Жонка = |Дзеці = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Казі́мер Семяно́віч''' (16 студзеня 1600<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Дзьве даты: 16 студзеня|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=51079|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=16 студзеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-01-16 7 (26615)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/51088/16stu-8.indd.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref> — па 1651) — навуковец зь [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], інжынэр і тэарэтык [[артылерыя|артылерыі]], мысьляр-гуманіст. Вынаходнік шматступеневае ракеты<ref>[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Хто вынайшаў шматступеневую ракету? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 44.</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады === Паходзіў з роду дробных князёў [[Семяновічы|Семяновічаў]], якія ў XIV—XVI стагодзьдзях валодалі землямі на [[Віцебск|Віцебшчыне]]<ref>{{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 286.</ref><ref>[[Аляксандар Бельскі|Бельскі А.]], [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Вялікае мастацтва артылерыі: Казімір Семяновіч. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992. С. 8.</ref>. Навучаўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Удзельнік [[Смаленская вайна|вайны з Маскоўскай дзяржавай]] (1632—1634) і аблогі гораду [[Белы|Белага]] (сакавік — травень 1634), удзельнік бітвы 30 студзеня 1644 году войскаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з [[татары|татарамі]] пад [[Ахматаў|Ахматавам]], дзе быў сьведкам дзеяньня татарскіх [[фаервэрк]]аў. === Жыцьцё за мяжой === Выехаўшы ў [[Нідэрлянды]], у 1645 годзе браў чынны ўдзел у аблогах розных гарадоў войскамі [[Фрыдрых Генрых Аранскі|Фрыдрыха Генрыха Аранскага]]. У Нідэрляндах атрымаў магчымасьць пазнаёміцца з багатай эўрапейскай літаратурай пра [[артылерыя|артылерыю]], [[піратэхніка|піратэхніку]], з кнігамі па гісторыі і культуры. Назапасіўшы практычны досьвед, распачаў свае ўласныя досьледы з мэтай спасьцігнуць «''таямніцы парахавых сіл''», авалодаць майстэрствам артылерыі і піратэхнікі. Настойліва вывучаў [[мэханіка|мэханіку]], [[гідраўліка|гідраўліку]], [[пнэўматыка|пнэўматыку]], грамадзянскую і ваенную [[архітэктура|архітэктуру]], а таксама [[фізыка|фізыку]], [[хімія|хімію]], [[матэматыка|матэматыку]], асвоіў такія важныя [[рамёствы]], як разьба па дрэве і мэтале, адліўка гармат з мэталаў і іншыя. Ёсьць падставы меркаваць, што кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Уладзіслаў IV]] апекаваў таленавітага фаервэркера і даваў патрэбныя сродкі, каб К. Семяновіч меў магчымасьць вывучаць зброю ў эўрапейскіх арсэналах. === Кар’ера на радзіме === У 1646 годзе кароль адклікаў Казімера Семяновіча зь Нідэрляндаў і прызначыў яго інжынэрам у кароннай артылерыі. У 1648 годзе атрымаў пасаду намесьніка начальніка артылерыі Каралеўства Польскага і разам з 12 гарматнікамі выяжджаў на вайну з [[казакі|казакамі]]. З уласнай ініцыятывы, а часта і за свой кошт праводзіў экспэрымэнты ў вонкавай і ўнутранай [[балістыка|балістыцы]], рабіў шматлікія запускі [[ракета|ракет]]. Пасьля паразы польскага войска пад Піляўцамі выйшаў у адстаўку ў званьні генэрал-леўтэнанта кароннай артылерыі і атрымаў дазвол зноў выехаць у Нідэрлянды. === Навуковая дзейнасьць за мяжой === [[Файл:Artis Magnae Artilleriae german title.jpg|thumb|Тытульны аркуш трэцяга выданьня «Вялікага мастацтва артылерыі», выдадзенага на нямецкай мове ў 1676 годзе ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ў перакладзе Томаса Бэрэна.]] У 1650 годзе ў [[Амстэрдам]]е пры маральнай і фінансавай падтрымцы эрцгерцага [[Леапольд-Вільгельм Габсбурґ|Леапольда-Вільгельма Габсбурґа]] выдаў на [[лаціна|лаціне]] трактат «''Вялікае мастацтва артылерыі, частка першая''». У 1651 годзе гэтую кнігу перавыдалі на [[француская мова|францускай мове]] з прадмовай аўтара, прысьвечанай Вільгельму Фрыдрыху — начальніку артылерыі Рэспублікі Задзіночаных правінцыяў (такая тады была афіцыйная назва [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]). Гэтая прадмова да нашага часу застаецца апошнім дакумэнтальным сьведчаньнем жыцьця Казімера Семяновіча. Існуюць розныя вэрсіі пра прычыны яго сьмерці, адной зь якіх (паводле А. Штэрнфэльда) магло быць забойства рамесьнікамі-піратэхнікамі за тое, што ў кнізе ён выдаў сакрэты і таямніцы свайго майстэрства. Трактат Казімера Семяновіча перакладаўся на [[нямецкая мова|нямецкую]], [[ангельская мова|ангельскую]], [[галяндзкая мова|галяндзкую]], [[дацкая мова|дацкую]] і іншыя мовы. Паўтара стагодзьдзя ён быў адной з найважнейшых у Эўропе навуковых працаў па артылерыі і піратэхніцы<ref>Семяновіч Казімір // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 563.</ref>. Падрыхтаваў да друку і другую частку сваёй працы, аднак выдаць яе не пасьпеў; захаваліся толькі зьвесткі пра існаваньне такога рукапісу ў бібліятэцы Артылерыйскага музэю ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У бібліятэцы [[Варшаўскі ліцэй|Варшаўскага ліцэя]] (паводле сьведчаньня гісторыка польскай літаратуры [[Фэлікс Бянтоўскі|Фэлікса Бянтоўскага]]) знаходзіўся бюст К. Семяновіча, на якім той меў ордэнскую стужку і ордэн Зоркі на грудзях. Мяркуюць, што гэтым ордэнам навукоўца ўзнагародзілі галяндцы за ягоную выдатную працу «''Вялікае мастацтва артылерыі''», а магчыма, і за ўдзел у аблозе гораду [[Гульст]]а. <gallery caption="«Вялікае мастацтва артылерыі»" widths=150 heights=150 class="center"> Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima.jpg|Тытульны аркуш Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (1).jpg|Ілюстрацыя Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (2).jpg|Ілюстрацыя Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (3).jpg|Ілюстрацыя </gallery> == Філязофскія погляды. Навуковая праца == === Філязофскія погляды. Спасылкі на іншых навукоўцаў === У сваім сьветапоглядзе на [[сусьвет]] Казімер Семяновіч у асноўным прытрымліваўся канцэпцыі [[Арыстотэль|Арыстотэля]], сьведчаньнем чаго зьяўляюцца тыя месцы ў творы «''Вялікае мастацтва артылерыі''», дзе ён пераходзіў ад апісаньня эмпірычных вынікаў да іх інтэрпрэтацыі ці да агульных сьветапоглядных пытаньняў. Таксама добра ведаў вучэньне старажытнагрэцкіх філёзафаў пра натуральныя і вымушаныя рухі, і тагачасную канцэпцыю «[[імпэтус]]у» — руху цела пад націскам іншага цела-рухача. Зьвяртае на сябе ўвагу высокі ўзровень агульнай культуры К. Семяновіча, які добра ведаў і антычную літаратуру, і сучасныя яму тэхнічныя дасягненьні, і працы тагачасных эўрапейскіх аўтараў, што выдаваліся на нямецкай, грэцкай, лацінскай і інш. мовах. Польскі гісторык Г. Новак падлічыў, што ў кнізе беларускага навукоўца цытуюцца больш за 200 аўтараў, выкарыстана каля 260 твораў, пераважна старажытныя трактаты, каля 40% складаюць кнігі эпохі [[Рэнэсанс]]у і Новага часу; шырока выкарыстаны творы [[Плятон]]а, [[Арыстотэль|Арыстотэля]], [[Сэнэка|Сэнэкі]], [[Эўклід]]а, [[Архімэд]]а, [[Апалён з Пэрґама|Апалёна з Пэрґама]], знакамітых сярэднявечных дасьледнікаў, мэдычная і прыродазнаўчая літаратура, выданьні па земляробстве, хіміі, тэхніцы, гісторыі. Але галоўнай адзнакай шматграннай дасьледніцкай дзейнасьці і творчых пошукаў К. Семяновіча было пачуцьцё чалавечай годнасьці і прыналежнасьці да роднай зямлі, глыбокае веданьне яе жыцьцёвых патрэб і інтарэсаў. Асноўную мэту выданьня кнігі ён бачыў у тым, каб зрабіць паслугу сваей радзіме і сваім суайчыньнікам, «''якія заўседы выяўлялі вялікую схільнасьць да гэтай навукі і якія цанілі яе болей, чым іншыя галіны вайсковай навукі''». Згадку пра дарагую яму айчыну можна знайсьці і ў апісаньні роднай прыроды, народных традыцыяў і сьвятаў, і ў звыклых назвах прадметаў, у старабеларускіх мерах вагі, вадкіх і сыпкіх рэчываў. === Праца ў кантэксьце сучаснасьці === [[Файл:Siemenowicz rocket.png|міні|100пкс|Шматступенчатая ракета з ''Artis Magnae Artilleriae pars prima'']] У творчасьці Казімера Семяновіча адлюстраваліся цяжкасьці і супярэчнасьці станаўленьня досьледнага прыродазнаўства ў XVII стагодзьдзі, традыцыі, што зьвязвалі яго час зь [[сярэднявечча]]м і ў той жа час характарызуюць яго як навукоўца Новага часу. Уважлівасьць пры правядзеньні досьледаў і назіральнасьць дазволілі яму прадбачыць мэханічныя заканамернасьці, умела выкарыстоўваць найноўшыя дасягненьні тагачаснай навукі і тэхнікі. Крытыкуючы розныя перажыткі ў артылерыйскай справе і тых яе прадстаўнікоў, якія «''адхрышчваюцца ад тэорыі і прынцыпаў цудоўнай матэматыкі''» і лічаць ганьбай для піратэхніка-практыка выкарыстаньне тэарэм [[Архімэд]]а, [[Эўклід]]а ці іншых славутых навукоўцаў, К. Семяновіч пісаў {{Цытата|Менавіта тут крыніца гэтай новай навукі — „псэўдамэханікі“, невядомай у мінулых стагодзьдзях. Балюча мне толькі за тое, што ўзвышаная навука піратэхнікі ня толькі зьняважана тымі, хто яе выкарыстоўвае (кажу тут пра гэтых практыкаў без практыкі) і хто адабраў у яе былую славу і прыгажосьць, якую ёй надалі яе першыя адкрывальнікі. Балюча мне, што гэтую навуку адарвалі ад правільнай асновы — матэматыкі і запіхнулі паміж звычайнымі рамёствамі}} Выказваў пажаданьне, каб быў прыняты спэцыяльны закон, паводле якога спэцыялісты-піратэхнікі не дапускаліся б да работы бязь веданьня асноваў дакладных і прыродазнаўчых навук. === База дасьледаваньняў. Навуковая спадчына === Казімер Семяновіч дамогся рэальных посьпехаў менавіта таму, што яго высновы грунтаваліся не на агульнафілязофскіх рэчах пра праблемы руху, а на тэарэтычнай і матэматычнай інтэрпрэтацыі атрыманых ім досьледных зьвестак. У гэтым дачыненьні характэрнымі зьяўляюцца вынікі праведзеных ім досьледаў па стральбе з гармат, зараджаных двума ядрамі, на аснове якіх ён фармулюе закон абсалютнага няпругкага сутыкненьня аднолькавых па велічыні, форме і рэчывах целаў: «''У цэлым жа'', — піша ён , — ''ніякі рух не зьнікае, а толькі ад аднаго прадмета пераходзіць да другога. Таму адно і другое целы будуць рухацца адначасова, аднак у два разы павольней, чым да гэтага''». Амаль за 35 гадоў да ўвядзення [[Карл Ляйбніц|Ляйбніцам]] паняцьця «[[Кінэтычная энэргія|кінэтычнай энэргіі]]», зыходзячы з назіраньняў за работай майстраў-ракетнікаў пры запаўненьні порахам ракеты, Семяновіч прыйшоў да высновы, што пры аднолькавай вуглавой хуткасьці лінейная хуткасьць молата прапарцыянальна да квадрату даўжыні ручкі першай ступені вагі. Сустракаюцца ў яго кнізе і тыпова [[Схалястыка|схалястычныя]] разважаньні, асабліва ў спробах тлумачэньня зьяваў і працэсаў, разуменьне якіх ляжала далёка па-за межамі тагачаснай навукі. Але ад большасьці сваіх сучасьнікаў і папярэднікаў Казімера Семяновіча адрозьнівала пасьлядоўная апора на досьлед, [[экспэрымэнт]] пры вывучэньні і тлумачэньні зьяваў, за якімі вядзецца назіраньне. Так падыходзіў ён і да выкладаньня тэарэтычных палажэньняў і мэтадаў вызначэньня калібру гармат, радыюсаў і вагі ядраў у залежнасьці ад матэрыялаў, да раскрыцьця хіміі і тэхналёгіі вырабу розных гатункаў [[порах]]у, спосабаў праверкі яго баявых якасьцяў і захоўваньня. Глыбока аналізаваў мэтады разьліку разнастайных тыпаў [[Ракета|ракет]], што выкарыстоўваліся і ў вайсковай справе, і на цывільныя патрэбы. Даў апісаньне канструкцыяў і спосабаў вырабу некалькіх дзясяткаў тыпаў ракет, у тым ліку ракет з хвастатымі стабілізатарамі-крыламі, ракет, якія запускаліся са спэцыяльных станкоў і інш. Асабліва цікавыя для сучасных гісторыкаў навукі і тэхнікі зьвесткі пра састаўныя (вязкі ракет) і шматступенныя ракеты. Некаторыя з апісаных К. Семяновічам ракет былі вядомыя зь літаратурных крыніц, многія, у тым ліку і шматступенныя ракеты, прапанаваныя ўпершыню. Да вывучэньня канструяваньня розных тыпаў ракет падыходзіў гэтак сама, як і да іншых пытаньняў, што разглядаліся ў кнізе, — не як рамесьнік, а як навуковец-прыродазнавец, экспэрымэнтатар і практык. Погляды К. Семяновіча на прычыны руху ракеты, паводле яго сьведчаньняў, мусілі быць выкладзеныя ў другой, страчанай частцы кнігі «''Вялікае мастацтва артылерыі''». Тут ён меркаваў зрабіць экскурс у гісторыю старажытнай ваеннай тэхнікі, сучасных яму сухапутных і марскіх гармат, апісаць працэс іх абслугоўваньня, выкарыстаньня і спосабы абароны ад нападу супраціўніка, архітэктурныя формы і тэхналёгію пабудовы артылерыйскай тэхнікі. Згадваў ён і пра намер прысьвяціць спэцыяльны разьдзел свайму новаму вынаходзтву, «''у якім зьмяшчаюцца ўсе нашы веды''» і якое «''перасягае шмат якія іншыя прыстасаваньні і замяняе іх усе''». Мяркуючы з усяго, Казімер Семяновіч вынайшоў аптычна-мэханічную прыладу накшталт [[нівэлір]]а, [[Бусоль|бусолі]] ці [[Кіпрэгель|кіпрэгеля]] ўнівэрсальнага характару. Ён меўся таксама разабраць шмат якія [[Геамэтрыя|геамэтрычныя]] праблемы, [[Астраномія|астранамічныя]] і [[Геаграфія|геаграфічныя]] пытанні. «''Як толькі ўсё гэта'', — пісаў навуковец, — ''у адпаведных месцах дойдзе да сьвядомасьці кожнага, тады адбудзецца вера ў мае словы''». [[Файл:Kazimier Siemianovič stamp.jpg|300пкс|міні|Казімер Семяновіч. Марка [[Белпошта|Белпошты]] (1995)]] Навуковыя працы і экспэрымэнты К. Семяновіча на многія гады перадвызначылі шляхі разьвіцьця эўрапейскай артылерыі, былі зь вялікай цікавасьцю і ўвагай сустрэтыя ў Эўропе. А яго гуманістычны сьветапогляд, рашучае адмаўленьне войнаў як найвялікшага няшчасьця для чалавецтва служылі ўзорам высокай маральнасьці і грамадзянскай адказнасьці для многіх пакаленьняў дасьледнікаў і навукоўцаў. == Памяць == У 1995 годзе [[Белпошта]] выдала адмысловую марку, прысьвечаную Казімеру Семяновічу. == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Казімір Семяновіч. |частка = |загаловак = Вялікае мастацтва артылерыі Казіміра Семяновіча|арыгінал = The great art of artillery of Casimir Simienowicz|спасылка = |адказны = уступныя артыкулы, навукова-даведачны апарат, укладаньне: [[Піліп Падбярозкін|П. Д. Падбярозкін]], [[Вадзім Урублеўскі|В. В. Урублеўскі]] |выданьне = Факсымільнае навуковае выданьне на аснове лёнданскага экзэмпляра 1729 году |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 575 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3110-1|наклад = 400}} === Пераклады === * {{Кніга|аўтар = Казимир Семенович. |частка = |загаловак = Великое искусство артиллерии |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з лацінскай мовы на расейскую мову, прадмову й заўвагі [[Філіп Падбярозкін|Ф. Д. Падбярозкіна]]; рэдкалегія: С. С. Юрэцкі (галоўны рэдактар) і інш |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2026 |том = |старонкі = |старонак = 487 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3456-0|наклад = 487}}<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Філіп Падбярозкін]]. Вядучая [[Ганна Дзягель]].| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 лістапада | url = https://www.youtube.com/watch?v=U5tORIf4rgI| копія = | дата копіі = | загаловак = Казімір Семяновіч «Вялікае мастацтва артылерыі»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Так склалася гістарычна]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * [[Аляксандар Бельскі|Бельскі А.]], [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] [http://knihi.com/Alaksandar_Bielski/Vialikaje_mastactva_artyleryi_Kazimir_Siemianovic,_1600_-_pasla_1651.html Вялікае мастацтва артылерыі]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992. {{ISBN|5-343-00881-X}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * Цярохін С. Трактат аб артылерыі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. № 3, 1973. * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160303195938/http://asoby.belinter.net/cont.php?x=ks Гісторыя Беларусі. Асобы. Казімір Семяновіч] * [https://web.archive.org/web/20101216203033/http://mod.mil.by/61kbwo_by.html Развіццё КБВА ў гады «Халоднай вайны»] на сайце Міністэрства абароны Беларусі * [https://web.archive.org/web/20050914231539/http://president.gov.by/rus/map2/cult/dz/sem.html Культурныя дзеячы Беларусі. Казімер Семяновіч] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Семяновіч, Казімер}} [[Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубровенскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 гадоў]] ce4mva79d7zbj1m4gh24o68y4mgqqio 2698688 2698686 2026-11-03T21:40:54Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне пераклады 2698688 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} {{Шляхціч |Імя = Казімер Семяновіч |Лацінка = Kazimier Siemianovič |Поўнае імя = |Партрэт = Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg |Шырыня партрэту = |Подпіс партрэту = Казімер Семяновіч |Герб = POL COA Ostoja średniowieczna.svg |Шырыня гербу = |Подпіс гербу = Герб [[Астоя (герб)|Астоя]] |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне пэрыяду = |Папярэднік = |Наступнік = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = |Месца нараджэньня = |Памёр = |Месца сьмерці = |Род = [[Семяновічы]] |Бацька = |Маці = |Жонка = |Дзеці = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Казі́мер Семяно́віч''' (16 студзеня 1600<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Дзьве даты: 16 студзеня|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=51079|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=16 студзеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-01-16 7 (26615)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/51088/16stu-8.indd.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref> — па 1651) — навуковец зь [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], інжынэр і тэарэтык [[артылерыя|артылерыі]], мысьляр-гуманіст. Вынаходнік шматступеневае ракеты<ref>[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Хто вынайшаў шматступеневую ракету? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 44.</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады === Паходзіў з роду дробных князёў [[Семяновічы|Семяновічаў]], якія ў XIV—XVI стагодзьдзях валодалі землямі на [[Віцебск|Віцебшчыне]]<ref>{{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 286.</ref><ref>[[Аляксандар Бельскі|Бельскі А.]], [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Вялікае мастацтва артылерыі: Казімір Семяновіч. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992. С. 8.</ref>. Навучаўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Удзельнік [[Смаленская вайна|вайны з Маскоўскай дзяржавай]] (1632—1634) і аблогі гораду [[Белы|Белага]] (сакавік — травень 1634), удзельнік бітвы 30 студзеня 1644 году войскаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з [[татары|татарамі]] пад [[Ахматаў|Ахматавам]], дзе быў сьведкам дзеяньня татарскіх [[фаервэрк]]аў. === Жыцьцё за мяжой === Выехаўшы ў [[Нідэрлянды]], у 1645 годзе браў чынны ўдзел у аблогах розных гарадоў войскамі [[Фрыдрых Генрых Аранскі|Фрыдрыха Генрыха Аранскага]]. У Нідэрляндах атрымаў магчымасьць пазнаёміцца з багатай эўрапейскай літаратурай пра [[артылерыя|артылерыю]], [[піратэхніка|піратэхніку]], з кнігамі па гісторыі і культуры. Назапасіўшы практычны досьвед, распачаў свае ўласныя досьледы з мэтай спасьцігнуць «''таямніцы парахавых сіл''», авалодаць майстэрствам артылерыі і піратэхнікі. Настойліва вывучаў [[мэханіка|мэханіку]], [[гідраўліка|гідраўліку]], [[пнэўматыка|пнэўматыку]], грамадзянскую і ваенную [[архітэктура|архітэктуру]], а таксама [[фізыка|фізыку]], [[хімія|хімію]], [[матэматыка|матэматыку]], асвоіў такія важныя [[рамёствы]], як разьба па дрэве і мэтале, адліўка гармат з мэталаў і іншыя. Ёсьць падставы меркаваць, што кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Уладзіслаў IV]] апекаваў таленавітага фаервэркера і даваў патрэбныя сродкі, каб К. Семяновіч меў магчымасьць вывучаць зброю ў эўрапейскіх арсэналах. === Кар’ера на радзіме === У 1646 годзе кароль адклікаў Казімера Семяновіча зь Нідэрляндаў і прызначыў яго інжынэрам у кароннай артылерыі. У 1648 годзе атрымаў пасаду намесьніка начальніка артылерыі Каралеўства Польскага і разам з 12 гарматнікамі выяжджаў на вайну з [[казакі|казакамі]]. З уласнай ініцыятывы, а часта і за свой кошт праводзіў экспэрымэнты ў вонкавай і ўнутранай [[балістыка|балістыцы]], рабіў шматлікія запускі [[ракета|ракет]]. Пасьля паразы польскага войска пад Піляўцамі выйшаў у адстаўку ў званьні генэрал-леўтэнанта кароннай артылерыі і атрымаў дазвол зноў выехаць у Нідэрлянды. === Навуковая дзейнасьць за мяжой === [[Файл:Artis Magnae Artilleriae german title.jpg|thumb|Тытульны аркуш трэцяга выданьня «Вялікага мастацтва артылерыі», выдадзенага на нямецкай мове ў 1676 годзе ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ў перакладзе Томаса Бэрэна.]] У 1650 годзе ў [[Амстэрдам]]е пры маральнай і фінансавай падтрымцы эрцгерцага [[Леапольд-Вільгельм Габсбурґ|Леапольда-Вільгельма Габсбурґа]] выдаў на [[лаціна|лаціне]] трактат «''Вялікае мастацтва артылерыі, частка першая''». У 1651 годзе гэтую кнігу перавыдалі на [[француская мова|францускай мове]] з прадмовай аўтара, прысьвечанай Вільгельму Фрыдрыху — начальніку артылерыі Рэспублікі Задзіночаных правінцыяў (такая тады была афіцыйная назва [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]). Гэтая прадмова да нашага часу застаецца апошнім дакумэнтальным сьведчаньнем жыцьця Казімера Семяновіча. Існуюць розныя вэрсіі пра прычыны яго сьмерці, адной зь якіх (паводле А. Штэрнфэльда) магло быць забойства рамесьнікамі-піратэхнікамі за тое, што ў кнізе ён выдаў сакрэты і таямніцы свайго майстэрства. Трактат Казімера Семяновіча перакладаўся на [[нямецкая мова|нямецкую]], [[ангельская мова|ангельскую]], [[галяндзкая мова|галяндзкую]], [[дацкая мова|дацкую]] і іншыя мовы. Паўтара стагодзьдзя ён быў адной з найважнейшых у Эўропе навуковых працаў па артылерыі і піратэхніцы<ref>Семяновіч Казімір // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 563.</ref>. Падрыхтаваў да друку і другую частку сваёй працы, аднак выдаць яе не пасьпеў; захаваліся толькі зьвесткі пра існаваньне такога рукапісу ў бібліятэцы Артылерыйскага музэю ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У бібліятэцы [[Варшаўскі ліцэй|Варшаўскага ліцэя]] (паводле сьведчаньня гісторыка польскай літаратуры [[Фэлікс Бянтоўскі|Фэлікса Бянтоўскага]]) знаходзіўся бюст К. Семяновіча, на якім той меў ордэнскую стужку і ордэн Зоркі на грудзях. Мяркуюць, што гэтым ордэнам навукоўца ўзнагародзілі галяндцы за ягоную выдатную працу «''Вялікае мастацтва артылерыі''», а магчыма, і за ўдзел у аблозе гораду [[Гульст]]а. <gallery caption="«Вялікае мастацтва артылерыі»" widths=150 heights=150 class="center"> Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima.jpg|Тытульны аркуш Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (1).jpg|Ілюстрацыя Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (2).jpg|Ілюстрацыя Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (3).jpg|Ілюстрацыя </gallery> == Філязофскія погляды. Навуковая праца == === Філязофскія погляды. Спасылкі на іншых навукоўцаў === У сваім сьветапоглядзе на [[сусьвет]] Казімер Семяновіч у асноўным прытрымліваўся канцэпцыі [[Арыстотэль|Арыстотэля]], сьведчаньнем чаго зьяўляюцца тыя месцы ў творы «''Вялікае мастацтва артылерыі''», дзе ён пераходзіў ад апісаньня эмпірычных вынікаў да іх інтэрпрэтацыі ці да агульных сьветапоглядных пытаньняў. Таксама добра ведаў вучэньне старажытнагрэцкіх філёзафаў пра натуральныя і вымушаныя рухі, і тагачасную канцэпцыю «[[імпэтус]]у» — руху цела пад націскам іншага цела-рухача. Зьвяртае на сябе ўвагу высокі ўзровень агульнай культуры К. Семяновіча, які добра ведаў і антычную літаратуру, і сучасныя яму тэхнічныя дасягненьні, і працы тагачасных эўрапейскіх аўтараў, што выдаваліся на нямецкай, грэцкай, лацінскай і інш. мовах. Польскі гісторык Г. Новак падлічыў, што ў кнізе беларускага навукоўца цытуюцца больш за 200 аўтараў, выкарыстана каля 260 твораў, пераважна старажытныя трактаты, каля 40% складаюць кнігі эпохі [[Рэнэсанс]]у і Новага часу; шырока выкарыстаны творы [[Плятон]]а, [[Арыстотэль|Арыстотэля]], [[Сэнэка|Сэнэкі]], [[Эўклід]]а, [[Архімэд]]а, [[Апалён з Пэрґама|Апалёна з Пэрґама]], знакамітых сярэднявечных дасьледнікаў, мэдычная і прыродазнаўчая літаратура, выданьні па земляробстве, хіміі, тэхніцы, гісторыі. Але галоўнай адзнакай шматграннай дасьледніцкай дзейнасьці і творчых пошукаў К. Семяновіча было пачуцьцё чалавечай годнасьці і прыналежнасьці да роднай зямлі, глыбокае веданьне яе жыцьцёвых патрэб і інтарэсаў. Асноўную мэту выданьня кнігі ён бачыў у тым, каб зрабіць паслугу сваей радзіме і сваім суайчыньнікам, «''якія заўседы выяўлялі вялікую схільнасьць да гэтай навукі і якія цанілі яе болей, чым іншыя галіны вайсковай навукі''». Згадку пра дарагую яму айчыну можна знайсьці і ў апісаньні роднай прыроды, народных традыцыяў і сьвятаў, і ў звыклых назвах прадметаў, у старабеларускіх мерах вагі, вадкіх і сыпкіх рэчываў. === Праца ў кантэксьце сучаснасьці === [[Файл:Siemenowicz rocket.png|міні|100пкс|Шматступенчатая ракета з ''Artis Magnae Artilleriae pars prima'']] У творчасьці Казімера Семяновіча адлюстраваліся цяжкасьці і супярэчнасьці станаўленьня досьледнага прыродазнаўства ў XVII стагодзьдзі, традыцыі, што зьвязвалі яго час зь [[сярэднявечча]]м і ў той жа час характарызуюць яго як навукоўца Новага часу. Уважлівасьць пры правядзеньні досьледаў і назіральнасьць дазволілі яму прадбачыць мэханічныя заканамернасьці, умела выкарыстоўваць найноўшыя дасягненьні тагачаснай навукі і тэхнікі. Крытыкуючы розныя перажыткі ў артылерыйскай справе і тых яе прадстаўнікоў, якія «''адхрышчваюцца ад тэорыі і прынцыпаў цудоўнай матэматыкі''» і лічаць ганьбай для піратэхніка-практыка выкарыстаньне тэарэм [[Архімэд]]а, [[Эўклід]]а ці іншых славутых навукоўцаў, К. Семяновіч пісаў {{Цытата|Менавіта тут крыніца гэтай новай навукі — „псэўдамэханікі“, невядомай у мінулых стагодзьдзях. Балюча мне толькі за тое, што ўзвышаная навука піратэхнікі ня толькі зьняважана тымі, хто яе выкарыстоўвае (кажу тут пра гэтых практыкаў без практыкі) і хто адабраў у яе былую славу і прыгажосьць, якую ёй надалі яе першыя адкрывальнікі. Балюча мне, што гэтую навуку адарвалі ад правільнай асновы — матэматыкі і запіхнулі паміж звычайнымі рамёствамі}} Выказваў пажаданьне, каб быў прыняты спэцыяльны закон, паводле якога спэцыялісты-піратэхнікі не дапускаліся б да работы бязь веданьня асноваў дакладных і прыродазнаўчых навук. === База дасьледаваньняў. Навуковая спадчына === Казімер Семяновіч дамогся рэальных посьпехаў менавіта таму, што яго высновы грунтаваліся не на агульнафілязофскіх рэчах пра праблемы руху, а на тэарэтычнай і матэматычнай інтэрпрэтацыі атрыманых ім досьледных зьвестак. У гэтым дачыненьні характэрнымі зьяўляюцца вынікі праведзеных ім досьледаў па стральбе з гармат, зараджаных двума ядрамі, на аснове якіх ён фармулюе закон абсалютнага няпругкага сутыкненьня аднолькавых па велічыні, форме і рэчывах целаў: «''У цэлым жа'', — піша ён , — ''ніякі рух не зьнікае, а толькі ад аднаго прадмета пераходзіць да другога. Таму адно і другое целы будуць рухацца адначасова, аднак у два разы павольней, чым да гэтага''». Амаль за 35 гадоў да ўвядзення [[Карл Ляйбніц|Ляйбніцам]] паняцьця «[[Кінэтычная энэргія|кінэтычнай энэргіі]]», зыходзячы з назіраньняў за работай майстраў-ракетнікаў пры запаўненьні порахам ракеты, Семяновіч прыйшоў да высновы, што пры аднолькавай вуглавой хуткасьці лінейная хуткасьць молата прапарцыянальна да квадрату даўжыні ручкі першай ступені вагі. Сустракаюцца ў яго кнізе і тыпова [[Схалястыка|схалястычныя]] разважаньні, асабліва ў спробах тлумачэньня зьяваў і працэсаў, разуменьне якіх ляжала далёка па-за межамі тагачаснай навукі. Але ад большасьці сваіх сучасьнікаў і папярэднікаў Казімера Семяновіча адрозьнівала пасьлядоўная апора на досьлед, [[экспэрымэнт]] пры вывучэньні і тлумачэньні зьяваў, за якімі вядзецца назіраньне. Так падыходзіў ён і да выкладаньня тэарэтычных палажэньняў і мэтадаў вызначэньня калібру гармат, радыюсаў і вагі ядраў у залежнасьці ад матэрыялаў, да раскрыцьця хіміі і тэхналёгіі вырабу розных гатункаў [[порах]]у, спосабаў праверкі яго баявых якасьцяў і захоўваньня. Глыбока аналізаваў мэтады разьліку разнастайных тыпаў [[Ракета|ракет]], што выкарыстоўваліся і ў вайсковай справе, і на цывільныя патрэбы. Даў апісаньне канструкцыяў і спосабаў вырабу некалькіх дзясяткаў тыпаў ракет, у тым ліку ракет з хвастатымі стабілізатарамі-крыламі, ракет, якія запускаліся са спэцыяльных станкоў і інш. Асабліва цікавыя для сучасных гісторыкаў навукі і тэхнікі зьвесткі пра састаўныя (вязкі ракет) і шматступенныя ракеты. Некаторыя з апісаных К. Семяновічам ракет былі вядомыя зь літаратурных крыніц, многія, у тым ліку і шматступенныя ракеты, прапанаваныя ўпершыню. Да вывучэньня канструяваньня розных тыпаў ракет падыходзіў гэтак сама, як і да іншых пытаньняў, што разглядаліся ў кнізе, — не як рамесьнік, а як навуковец-прыродазнавец, экспэрымэнтатар і практык. Погляды К. Семяновіча на прычыны руху ракеты, паводле яго сьведчаньняў, мусілі быць выкладзеныя ў другой, страчанай частцы кнігі «''Вялікае мастацтва артылерыі''». Тут ён меркаваў зрабіць экскурс у гісторыю старажытнай ваеннай тэхнікі, сучасных яму сухапутных і марскіх гармат, апісаць працэс іх абслугоўваньня, выкарыстаньня і спосабы абароны ад нападу супраціўніка, архітэктурныя формы і тэхналёгію пабудовы артылерыйскай тэхнікі. Згадваў ён і пра намер прысьвяціць спэцыяльны разьдзел свайму новаму вынаходзтву, «''у якім зьмяшчаюцца ўсе нашы веды''» і якое «''перасягае шмат якія іншыя прыстасаваньні і замяняе іх усе''». Мяркуючы з усяго, Казімер Семяновіч вынайшоў аптычна-мэханічную прыладу накшталт [[нівэлір]]а, [[Бусоль|бусолі]] ці [[Кіпрэгель|кіпрэгеля]] ўнівэрсальнага характару. Ён меўся таксама разабраць шмат якія [[Геамэтрыя|геамэтрычныя]] праблемы, [[Астраномія|астранамічныя]] і [[Геаграфія|геаграфічныя]] пытанні. «''Як толькі ўсё гэта'', — пісаў навуковец, — ''у адпаведных месцах дойдзе да сьвядомасьці кожнага, тады адбудзецца вера ў мае словы''». [[Файл:Kazimier Siemianovič stamp.jpg|300пкс|міні|Казімер Семяновіч. Марка [[Белпошта|Белпошты]] (1995)]] Навуковыя працы і экспэрымэнты К. Семяновіча на многія гады перадвызначылі шляхі разьвіцьця эўрапейскай артылерыі, былі зь вялікай цікавасьцю і ўвагай сустрэтыя ў Эўропе. А яго гуманістычны сьветапогляд, рашучае адмаўленьне войнаў як найвялікшага няшчасьця для чалавецтва служылі ўзорам высокай маральнасьці і грамадзянскай адказнасьці для многіх пакаленьняў дасьледнікаў і навукоўцаў. == Памяць == У 1995 годзе [[Белпошта]] выдала адмысловую марку, прысьвечаную Казімеру Семяновічу. == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Казімір Семяновіч. |частка = |загаловак = Вялікае мастацтва артылерыі Казіміра Семяновіча|арыгінал = The great art of artillery of Casimir Simienowicz|спасылка = |адказны = уступныя артыкулы, навукова-даведачны апарат, укладаньне: [[Піліп Падбярозкін|П. Д. Падбярозкін]], [[Вадзім Урублеўскі|В. В. Урублеўскі]] |выданьне = Факсымільнае навуковае выданьне на аснове лёнданскага экзэмпляра 1729 году |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 575 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3110-1|наклад = 400}} === Сучасныя пераклады === * {{Кніга|аўтар = Kazimierz Siemienowicz. |частка = |загаловак = Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza. |арыгінал = Artis magnae artilleriae pars prima |спасылка = |адказны = Tekst łaciński do druku przygotował oraz tłumaczenia na jęz. polski dokonał Rudolf Niemiec. Redakcję naukową tekstu łacińskiego i tłumaczenia przeprowadził oraz wstęp i komentarz opracował Tadeusz Nowak |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej |год = 1963 |том = |старонкі = |старонак = 769 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Казимир Семенович. |частка = |загаловак = Великое искусство артиллерии |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з лацінскай мовы на расейскую мову, прадмову й заўвагі [[Філіп Падбярозкін|Ф. Д. Падбярозкіна]]; рэдкалегія: С. С. Юрэцкі (галоўны рэдактар) і інш |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2026 |том = |старонкі = |старонак = 487 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3456-0|наклад = 487}}<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Філіп Падбярозкін]]. Вядучая [[Ганна Дзягель]].| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 лістапада | url = https://www.youtube.com/watch?v=U5tORIf4rgI| копія = | дата копіі = | загаловак = Казімір Семяновіч «Вялікае мастацтва артылерыі»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Так склалася гістарычна]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * [[Аляксандар Бельскі|Бельскі А.]], [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] [http://knihi.com/Alaksandar_Bielski/Vialikaje_mastactva_artyleryi_Kazimir_Siemianovic,_1600_-_pasla_1651.html Вялікае мастацтва артылерыі]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992. {{ISBN|5-343-00881-X}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * Цярохін С. Трактат аб артылерыі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. № 3, 1973. * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160303195938/http://asoby.belinter.net/cont.php?x=ks Гісторыя Беларусі. Асобы. Казімір Семяновіч] * [https://web.archive.org/web/20101216203033/http://mod.mil.by/61kbwo_by.html Развіццё КБВА ў гады «Халоднай вайны»] на сайце Міністэрства абароны Беларусі * [https://web.archive.org/web/20050914231539/http://president.gov.by/rus/map2/cult/dz/sem.html Культурныя дзеячы Беларусі. Казімер Семяновіч] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Семяновіч, Казімер}} [[Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубровенскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 гадоў]] nei2rwpgbqqi4o3wznfqu0a3kadlv1r 2698690 2698688 2026-11-03T21:43:48Z SergeiSEE 38150 2698690 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} {{Шляхціч |Імя = Казімер Семяновіч |Лацінка = Kazimier Siemianovič |Поўнае імя = |Партрэт = Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg |Шырыня партрэту = |Подпіс партрэту = Казімер Семяновіч |Герб = POL COA Ostoja średniowieczna.svg |Шырыня гербу = |Подпіс гербу = Герб [[Астоя (герб)|Астоя]] |Пасады = |Пачатак пэрыяду = |Заканчэньне пэрыяду = |Папярэднік = |Наступнік = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = |Месца нараджэньня = |Памёр = |Месца сьмерці = |Род = [[Семяновічы]] |Бацька = |Маці = |Жонка = |Дзеці = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Казі́мер Семяно́віч''' (16 студзеня 1600<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Дзьве даты: 16 студзеня|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=51079|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=16 студзеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-01-16 7 (26615)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/51088/16stu-8.indd.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref> — па 1651) — навуковец зь [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], інжынэр і тэарэтык [[артылерыя|артылерыі]], мысьляр-гуманіст. Вынаходнік шматступеневае ракеты<ref>[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Хто вынайшаў шматступеневую ракету? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 44.</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады === Паходзіў з роду дробных князёў [[Семяновічы|Семяновічаў]], якія ў XIV—XVI стагодзьдзях валодалі землямі на [[Віцебск|Віцебшчыне]]<ref>{{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 286.</ref><ref>[[Аляксандар Бельскі|Бельскі А.]], [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Вялікае мастацтва артылерыі: Казімір Семяновіч. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992. С. 8.</ref>. Навучаўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Удзельнік [[Смаленская вайна|вайны з Маскоўскай дзяржавай]] (1632—1634) і аблогі гораду [[Белы|Белага]] (сакавік — травень 1634), удзельнік бітвы 30 студзеня 1644 году войскаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з [[татары|татарамі]] пад [[Ахматаў|Ахматавам]], дзе быў сьведкам дзеяньня татарскіх [[фаервэрк]]аў. === Жыцьцё за мяжой === Выехаўшы ў [[Нідэрлянды]], у 1645 годзе браў чынны ўдзел у аблогах розных гарадоў войскамі [[Фрыдрых Генрых Аранскі|Фрыдрыха Генрыха Аранскага]]. У Нідэрляндах атрымаў магчымасьць пазнаёміцца з багатай эўрапейскай літаратурай пра [[артылерыя|артылерыю]], [[піратэхніка|піратэхніку]], з кнігамі па гісторыі і культуры. Назапасіўшы практычны досьвед, распачаў свае ўласныя досьледы з мэтай спасьцігнуць «''таямніцы парахавых сіл''», авалодаць майстэрствам артылерыі і піратэхнікі. Настойліва вывучаў [[мэханіка|мэханіку]], [[гідраўліка|гідраўліку]], [[пнэўматыка|пнэўматыку]], грамадзянскую і ваенную [[архітэктура|архітэктуру]], а таксама [[фізыка|фізыку]], [[хімія|хімію]], [[матэматыка|матэматыку]], асвоіў такія важныя [[рамёствы]], як разьба па дрэве і мэтале, адліўка гармат з мэталаў і іншыя. Ёсьць падставы меркаваць, што кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Уладзіслаў IV]] апекаваў таленавітага фаервэркера і даваў патрэбныя сродкі, каб К. Семяновіч меў магчымасьць вывучаць зброю ў эўрапейскіх арсэналах. === Кар’ера на радзіме === У 1646 годзе кароль адклікаў Казімера Семяновіча зь Нідэрляндаў і прызначыў яго інжынэрам у кароннай артылерыі. У 1648 годзе атрымаў пасаду намесьніка начальніка артылерыі Каралеўства Польскага і разам з 12 гарматнікамі выяжджаў на вайну з [[казакі|казакамі]]. З уласнай ініцыятывы, а часта і за свой кошт праводзіў экспэрымэнты ў вонкавай і ўнутранай [[балістыка|балістыцы]], рабіў шматлікія запускі [[ракета|ракет]]. Пасьля паразы польскага войска пад Піляўцамі выйшаў у адстаўку ў званьні генэрал-леўтэнанта кароннай артылерыі і атрымаў дазвол зноў выехаць у Нідэрлянды. === Навуковая дзейнасьць за мяжой === [[Файл:Artis Magnae Artilleriae german title.jpg|thumb|Тытульны аркуш трэцяга выданьня «Вялікага мастацтва артылерыі», выдадзенага на нямецкай мове ў 1676 годзе ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ў перакладзе Томаса Бэрэна.]] У 1650 годзе ў [[Амстэрдам]]е пры маральнай і фінансавай падтрымцы эрцгерцага [[Леапольд-Вільгельм Габсбурґ|Леапольда-Вільгельма Габсбурґа]] выдаў на [[лаціна|лаціне]] трактат «''Вялікае мастацтва артылерыі, частка першая''». У 1651 годзе гэтую кнігу перавыдалі на [[француская мова|францускай мове]] з прадмовай аўтара, прысьвечанай Вільгельму Фрыдрыху — начальніку артылерыі Рэспублікі Задзіночаных правінцыяў (такая тады была афіцыйная назва [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]). Гэтая прадмова да нашага часу застаецца апошнім дакумэнтальным сьведчаньнем жыцьця Казімера Семяновіча. Існуюць розныя вэрсіі пра прычыны яго сьмерці, адной зь якіх (паводле А. Штэрнфэльда) магло быць забойства рамесьнікамі-піратэхнікамі за тое, што ў кнізе ён выдаў сакрэты і таямніцы свайго майстэрства. Трактат Казімера Семяновіча перакладаўся на [[нямецкая мова|нямецкую]], [[ангельская мова|ангельскую]], [[галяндзкая мова|галяндзкую]], [[дацкая мова|дацкую]] і іншыя мовы. Паўтара стагодзьдзя ён быў адной з найважнейшых у Эўропе навуковых працаў па артылерыі і піратэхніцы<ref>Семяновіч Казімір // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 563.</ref>. Падрыхтаваў да друку і другую частку сваёй працы, аднак выдаць яе не пасьпеў; захаваліся толькі зьвесткі пра існаваньне такога рукапісу ў бібліятэцы Артылерыйскага музэю ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У бібліятэцы [[Варшаўскі ліцэй|Варшаўскага ліцэя]] (паводле сьведчаньня гісторыка польскай літаратуры [[Фэлікс Бянтоўскі|Фэлікса Бянтоўскага]]) знаходзіўся бюст К. Семяновіча, на якім той меў ордэнскую стужку і ордэн Зоркі на грудзях. Мяркуюць, што гэтым ордэнам навукоўца ўзнагародзілі галяндцы за ягоную выдатную працу «''Вялікае мастацтва артылерыі''», а магчыма, і за ўдзел у аблозе гораду [[Гульст]]а. <gallery caption="«Вялікае мастацтва артылерыі»" widths=150 heights=150 class="center"> Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima.jpg|Тытульны аркуш Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (1).jpg|Ілюстрацыя Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (2).jpg|Ілюстрацыя Kazimier Siemianovič - Казімер Семяновіч. Artis magnae artileriae pars prima (3).jpg|Ілюстрацыя </gallery> == Філязофскія погляды. Навуковая праца == === Філязофскія погляды. Спасылкі на іншых навукоўцаў === У сваім сьветапоглядзе на [[сусьвет]] Казімер Семяновіч у асноўным прытрымліваўся канцэпцыі [[Арыстотэль|Арыстотэля]], сьведчаньнем чаго зьяўляюцца тыя месцы ў творы «''Вялікае мастацтва артылерыі''», дзе ён пераходзіў ад апісаньня эмпірычных вынікаў да іх інтэрпрэтацыі ці да агульных сьветапоглядных пытаньняў. Таксама добра ведаў вучэньне старажытнагрэцкіх філёзафаў пра натуральныя і вымушаныя рухі, і тагачасную канцэпцыю «[[імпэтус]]у» — руху цела пад націскам іншага цела-рухача. Зьвяртае на сябе ўвагу высокі ўзровень агульнай культуры К. Семяновіча, які добра ведаў і антычную літаратуру, і сучасныя яму тэхнічныя дасягненьні, і працы тагачасных эўрапейскіх аўтараў, што выдаваліся на нямецкай, грэцкай, лацінскай і інш. мовах. Польскі гісторык Г. Новак падлічыў, што ў кнізе беларускага навукоўца цытуюцца больш за 200 аўтараў, выкарыстана каля 260 твораў, пераважна старажытныя трактаты, каля 40% складаюць кнігі эпохі [[Рэнэсанс]]у і Новага часу; шырока выкарыстаны творы [[Плятон]]а, [[Арыстотэль|Арыстотэля]], [[Сэнэка|Сэнэкі]], [[Эўклід]]а, [[Архімэд]]а, [[Апалён з Пэрґама|Апалёна з Пэрґама]], знакамітых сярэднявечных дасьледнікаў, мэдычная і прыродазнаўчая літаратура, выданьні па земляробстве, хіміі, тэхніцы, гісторыі. Але галоўнай адзнакай шматграннай дасьледніцкай дзейнасьці і творчых пошукаў К. Семяновіча было пачуцьцё чалавечай годнасьці і прыналежнасьці да роднай зямлі, глыбокае веданьне яе жыцьцёвых патрэб і інтарэсаў. Асноўную мэту выданьня кнігі ён бачыў у тым, каб зрабіць паслугу сваей радзіме і сваім суайчыньнікам, «''якія заўседы выяўлялі вялікую схільнасьць да гэтай навукі і якія цанілі яе болей, чым іншыя галіны вайсковай навукі''». Згадку пра дарагую яму айчыну можна знайсьці і ў апісаньні роднай прыроды, народных традыцыяў і сьвятаў, і ў звыклых назвах прадметаў, у старабеларускіх мерах вагі, вадкіх і сыпкіх рэчываў. === Праца ў кантэксьце сучаснасьці === [[Файл:Siemenowicz rocket.png|міні|100пкс|Шматступенчатая ракета з ''Artis Magnae Artilleriae pars prima'']] У творчасьці Казімера Семяновіча адлюстраваліся цяжкасьці і супярэчнасьці станаўленьня досьледнага прыродазнаўства ў XVII стагодзьдзі, традыцыі, што зьвязвалі яго час зь [[сярэднявечча]]м і ў той жа час характарызуюць яго як навукоўца Новага часу. Уважлівасьць пры правядзеньні досьледаў і назіральнасьць дазволілі яму прадбачыць мэханічныя заканамернасьці, умела выкарыстоўваць найноўшыя дасягненьні тагачаснай навукі і тэхнікі. Крытыкуючы розныя перажыткі ў артылерыйскай справе і тых яе прадстаўнікоў, якія «''адхрышчваюцца ад тэорыі і прынцыпаў цудоўнай матэматыкі''» і лічаць ганьбай для піратэхніка-практыка выкарыстаньне тэарэм [[Архімэд]]а, [[Эўклід]]а ці іншых славутых навукоўцаў, К. Семяновіч пісаў {{Цытата|Менавіта тут крыніца гэтай новай навукі — „псэўдамэханікі“, невядомай у мінулых стагодзьдзях. Балюча мне толькі за тое, што ўзвышаная навука піратэхнікі ня толькі зьняважана тымі, хто яе выкарыстоўвае (кажу тут пра гэтых практыкаў без практыкі) і хто адабраў у яе былую славу і прыгажосьць, якую ёй надалі яе першыя адкрывальнікі. Балюча мне, што гэтую навуку адарвалі ад правільнай асновы — матэматыкі і запіхнулі паміж звычайнымі рамёствамі}} Выказваў пажаданьне, каб быў прыняты спэцыяльны закон, паводле якога спэцыялісты-піратэхнікі не дапускаліся б да работы бязь веданьня асноваў дакладных і прыродазнаўчых навук. === База дасьледаваньняў. Навуковая спадчына === Казімер Семяновіч дамогся рэальных посьпехаў менавіта таму, што яго высновы грунтаваліся не на агульнафілязофскіх рэчах пра праблемы руху, а на тэарэтычнай і матэматычнай інтэрпрэтацыі атрыманых ім досьледных зьвестак. У гэтым дачыненьні характэрнымі зьяўляюцца вынікі праведзеных ім досьледаў па стральбе з гармат, зараджаных двума ядрамі, на аснове якіх ён фармулюе закон абсалютнага няпругкага сутыкненьня аднолькавых па велічыні, форме і рэчывах целаў: «''У цэлым жа'', — піша ён , — ''ніякі рух не зьнікае, а толькі ад аднаго прадмета пераходзіць да другога. Таму адно і другое целы будуць рухацца адначасова, аднак у два разы павольней, чым да гэтага''». Амаль за 35 гадоў да ўвядзення [[Карл Ляйбніц|Ляйбніцам]] паняцьця «[[Кінэтычная энэргія|кінэтычнай энэргіі]]», зыходзячы з назіраньняў за работай майстраў-ракетнікаў пры запаўненьні порахам ракеты, Семяновіч прыйшоў да высновы, што пры аднолькавай вуглавой хуткасьці лінейная хуткасьць молата прапарцыянальна да квадрату даўжыні ручкі першай ступені вагі. Сустракаюцца ў яго кнізе і тыпова [[Схалястыка|схалястычныя]] разважаньні, асабліва ў спробах тлумачэньня зьяваў і працэсаў, разуменьне якіх ляжала далёка па-за межамі тагачаснай навукі. Але ад большасьці сваіх сучасьнікаў і папярэднікаў Казімера Семяновіча адрозьнівала пасьлядоўная апора на досьлед, [[экспэрымэнт]] пры вывучэньні і тлумачэньні зьяваў, за якімі вядзецца назіраньне. Так падыходзіў ён і да выкладаньня тэарэтычных палажэньняў і мэтадаў вызначэньня калібру гармат, радыюсаў і вагі ядраў у залежнасьці ад матэрыялаў, да раскрыцьця хіміі і тэхналёгіі вырабу розных гатункаў [[порах]]у, спосабаў праверкі яго баявых якасьцяў і захоўваньня. Глыбока аналізаваў мэтады разьліку разнастайных тыпаў [[Ракета|ракет]], што выкарыстоўваліся і ў вайсковай справе, і на цывільныя патрэбы. Даў апісаньне канструкцыяў і спосабаў вырабу некалькіх дзясяткаў тыпаў ракет, у тым ліку ракет з хвастатымі стабілізатарамі-крыламі, ракет, якія запускаліся са спэцыяльных станкоў і інш. Асабліва цікавыя для сучасных гісторыкаў навукі і тэхнікі зьвесткі пра састаўныя (вязкі ракет) і шматступенныя ракеты. Некаторыя з апісаных К. Семяновічам ракет былі вядомыя зь літаратурных крыніц, многія, у тым ліку і шматступенныя ракеты, прапанаваныя ўпершыню. Да вывучэньня канструяваньня розных тыпаў ракет падыходзіў гэтак сама, як і да іншых пытаньняў, што разглядаліся ў кнізе, — не як рамесьнік, а як навуковец-прыродазнавец, экспэрымэнтатар і практык. Погляды К. Семяновіча на прычыны руху ракеты, паводле яго сьведчаньняў, мусілі быць выкладзеныя ў другой, страчанай частцы кнігі «''Вялікае мастацтва артылерыі''». Тут ён меркаваў зрабіць экскурс у гісторыю старажытнай ваеннай тэхнікі, сучасных яму сухапутных і марскіх гармат, апісаць працэс іх абслугоўваньня, выкарыстаньня і спосабы абароны ад нападу супраціўніка, архітэктурныя формы і тэхналёгію пабудовы артылерыйскай тэхнікі. Згадваў ён і пра намер прысьвяціць спэцыяльны разьдзел свайму новаму вынаходзтву, «''у якім зьмяшчаюцца ўсе нашы веды''» і якое «''перасягае шмат якія іншыя прыстасаваньні і замяняе іх усе''». Мяркуючы з усяго, Казімер Семяновіч вынайшоў аптычна-мэханічную прыладу накшталт [[нівэлір]]а, [[Бусоль|бусолі]] ці [[Кіпрэгель|кіпрэгеля]] ўнівэрсальнага характару. Ён меўся таксама разабраць шмат якія [[Геамэтрыя|геамэтрычныя]] праблемы, [[Астраномія|астранамічныя]] і [[Геаграфія|геаграфічныя]] пытанні. «''Як толькі ўсё гэта'', — пісаў навуковец, — ''у адпаведных месцах дойдзе да сьвядомасьці кожнага, тады адбудзецца вера ў мае словы''». [[Файл:Kazimier Siemianovič stamp.jpg|300пкс|міні|Казімер Семяновіч. Марка [[Белпошта|Белпошты]] (1995)]] Навуковыя працы і экспэрымэнты К. Семяновіча на многія гады перадвызначылі шляхі разьвіцьця эўрапейскай артылерыі, былі зь вялікай цікавасьцю і ўвагай сустрэтыя ў Эўропе. А яго гуманістычны сьветапогляд, рашучае адмаўленьне войнаў як найвялікшага няшчасьця для чалавецтва служылі ўзорам высокай маральнасьці і грамадзянскай адказнасьці для многіх пакаленьняў дасьледнікаў і навукоўцаў. == Памяць == У 1995 годзе [[Белпошта]] выдала адмысловую марку, прысьвечаную Казімеру Семяновічу. == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Казімір Семяновіч. |частка = |загаловак = Вялікае мастацтва артылерыі Казіміра Семяновіча|арыгінал = The great art of artillery of Casimir Simienowicz|спасылка = |адказны = уступныя артыкулы, навукова-даведачны апарат, укладаньне: [[Піліп Падбярозкін|П. Д. Падбярозкін]], [[Вадзім Урублеўскі|В. В. Урублеўскі]] |выданьне = Факсымільнае навуковае выданьне на аснове лёнданскага экзэмпляра 1729 году |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 575 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3110-1|наклад = 400}} === Сучасныя пераклады === * {{Кніга|аўтар = Kazimierz Siemienowicz. |частка = |загаловак = Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza. |арыгінал = Artis magnae artilleriae pars prima |спасылка = |адказны = Tekst łaciński do druku przygotował oraz tłumaczenia na jęz. polski dokonał Rudolf Niemiec. Redakcję naukową tekstu łacińskiego i tłumaczenia przeprowadził oraz wstęp i komentarz opracował Tadeusz Nowak |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej |год = 1963 |том = |старонкі = |старонак = 769 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Казимир Семенович. |частка = |загаловак = Великое искусство артиллерии |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з лацінскай мовы на расейскую мову, прадмову й заўвагі [[Філіп Падбярозкін|Ф. Д. Падбярозкіна]]; рэдкалегія: С. С. Юрэцкі (галоўны рэдактар) і інш |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2026 |том = |старонкі = |старонак = 487 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3456-0|наклад = 487}}<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Філіп Падбярозкін]]. Вядучая [[Ганна Дзягель]].| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 лістапада 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=U5tORIf4rgI| копія = | дата копіі = | загаловак = Казімір Семяновіч «Вялікае мастацтва артылерыі»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Так склалася гістарычна]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * [[Аляксандар Бельскі|Бельскі А.]], [[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] [http://knihi.com/Alaksandar_Bielski/Vialikaje_mastactva_artyleryi_Kazimir_Siemianovic,_1600_-_pasla_1651.html Вялікае мастацтва артылерыі]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992. {{ISBN|5-343-00881-X}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * Цярохін С. Трактат аб артылерыі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. № 3, 1973. * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160303195938/http://asoby.belinter.net/cont.php?x=ks Гісторыя Беларусі. Асобы. Казімір Семяновіч] * [https://web.archive.org/web/20101216203033/http://mod.mil.by/61kbwo_by.html Развіццё КБВА ў гады «Халоднай вайны»] на сайце Міністэрства абароны Беларусі * [https://web.archive.org/web/20050914231539/http://president.gov.by/rus/map2/cult/dz/sem.html Культурныя дзеячы Беларусі. Казімер Семяновіч] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Семяновіч, Казімер}} [[Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубровенскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 гадоў]] 0z08jrw7wiiy631uq0lwtsdtsjz9vy8 Акутагава Р’юнаскэ 0 5882 2698704 2594828 2026-11-04T01:06:57Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698704 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Акутаґава Р'юнаскэ |Арыгінал імя = 芥川 龍之介 |Жанчына = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Месца нараджэньня = [[Токіё]], [[Японія]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = пісьменьнік |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Мова = японская |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''Акутаґа́ва Р'ю́наскэ''' ({{мова-ja|芥川 龍之介}}; 1 сакавіка 1892 — 24 ліпеня 1927) — японскі паэт і пісьменьнік. Акрамя [[лірыка|лірыкі]] і [[эсэ]], аўтарам было створана каля 150 кароткіх гісторыяў, [[апавяданьне|апавяданьняў]] і [[навэля|навэл]]. Самая значная і знакамітая літаратурная прэмія [[Японія|Японіі]], прэмія Акутакава, носіць яго імя. == Біяграфія == Акутаґава нарадзіўся ў сям’і малочніка Ташыза Макіна ў [[Токіё]]. Яго маці, Фуку Нііхара, неўзабаве пасьля нараджэньня сына псыхічна захварэла і Акутаґава быў адаптаваны яго дзядзькам. Першыя друкаваныя выданьні аўтара зьявіліся з 1912 па 1916 гады, у час яго студэнцтва ў [[Такійскі ўнівэрсытэт|Такійскім імпэратарскім унівэрсытэце]]. Пасьля вучобы Акутаґава прапрацаваў 3 гады настаўнікам [[ангельская мова|ангельскай мовы]], а затым пачаў працаваць у газэце «Осака Майнішы». Яшчэ будучы студэнтам, Акутаґава марыў аб стварэньні сям’і зь Яёй Яшыдай, якую ён кахаў яшчэ зь дзяцінства, але яго блізкія адмовілі яму ў гэтым. У 1916 годзе ў яго жыцьці зьявілася другая жанчына — Фумі Цукамота, зь якой ён ажаніўся ў 1918 годзе. У гэтым шлюбе зьявіліся на сьвет трое дзяцей: Хірошы (1920), Такашы (1922) і Ясушы (1925). У 1919 годзе стан здароўя Акутаґава значна пагоршыўся. Паралельна да гэтага ў творах аўтара значна павялічыўся [[рэалізм (літаратура)|рэалізм]] і крытыка [[грамадзтва]]. У дадатак да сваёй хваробы Акутаґава перажыў таксама і растленьне грамадзтва, якое рухалася шляхам да [[экспансія|экспансійнай]] вайны. У 1927 годзе жыцьцё аўтара скончылася [[самагубства]]м, пасьля [[перадазіроўка|перадазіроўкі]] [[веранал]]ам. У 1954 годзе кароткія апавяданьні Акутаґавы «Рашамон» (''Rashōmon''; 1915) і «У чашчы» (1921) былі экранізаваныя вядомым японскім рэжысэрам [[Акіра Курасава]] пад першай назвай. == Творы == * 1919: Mōri-sensei (''Прафэсар Моры'') * 1922: Niwa (''Сад'') У беларускім перакладзе: * Брама Расё; Нос; Павуцінкі (перакладчык — У. Шатон) // Далягляды. Менск., 1990. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070519183839/http://lib.na.by/foreign/japanese/akutagawa/index.shtml Творы ў беларускім перакладзе ў Беларускай Электроннай Бібліятэцы] * [https://web.archive.org/web/20210103032540/http://prajdzisvet.org/text/289-kapy.html Руноскэ Акутаґава. Капы. Аповесць] {{Накід:Пісьменьнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рунаскэ, Акутагава}} [[Катэгорыя:Японскія літаратары]] [[Катэгорыя:Літаратары-самагубцы]] ndmf90w69s1eto7ij8iiy4r7ircgx6o Фінляндыя 0 7325 2698673 2609671 2026-11-03T20:31:56Z Deminly 88990 Finlandyja 2698673 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Фінляндыя |НазваЎРоднымСклоне = Фінляндыі |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-fi||скарочана}} Suomen tasavalta<br/>{{мова-sv||скарочана}} Republiken Finland |Сьцяг = Flag of Finland.svg |Герб = Coat of arms of Finland.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = EU-Finland.svg |АфіцыйнаяМова = [[фінская мова|фінская]], [[швэдзкая мова|швэдзкая]] |Сталіца = [[Хэльсынкі]] |НайбуйнейшыГорад = [[Хэльсынкі]] |ТыпУраду = [[Рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Саўлі Нійнісьцё]]<br />[[Сана Мірэла Марын]] |Плошча = 338 424 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 64-е |АдсотакВады = 10% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 114-е |Насельніцтва = 5 450 614<ref>[http://www.stat.fi/til/vrm_en.html]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 16 |ГодАцэнкіСУП = 2010 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 52 |СУП = $185,979 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $34 585 |Валюта = [[Эўра]] |КодВалюты = EUR |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]<br/>6 сьнежня 1917<br/>4 студзеня 1918 |ДзяржаўныГімн = Maamme/Vårt land |АўтамабільныЗнак = |ДамэнВерхнягаЎзроўню = fi |ТэлефонныКод = 358 |Дадаткі = |Лацінка=Finlandyja}} [[Файл:Koli National Park in Northern Karelia.jpg|thumb|]] '''Фінля́ндыя''' (Фі́ншчына<ref>{{Кніга|загаловак=[[Шляхам жыцьця (зборнік)|Шляхам жыцьця]]|год=1913|аўтар=[[Янка Купала|Купала Я.]]|горад=[[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]]|частка=[[s:Шляхам жыцьця (1913)/II/Над Іматрай|Над Іматрай]]|старонкі=59-60|старонак=264}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=[[Мікалай Касьпяровіч|Касьпяровіч М.]]|год=1927|нумар=9|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Maladniak.zip/1927-09.pdf|старонкі=91-104|загаловак=У Фіншчыне: (Нататкі з дарогі)|мова=be|выданьне=[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]|месца=[[Менск]]}}</ref>{{Заўвага|Паводле філёляга Мусорына, Фіншчына — аказіяналізм [[Янка Купала|Купалы]]<ref>Мусорин, А. Ю. Вариативность названий стран в современном белорусском языке // Иностранные языки в научном и учебно-методическом аспектах. — Вып. 7. — Новосибирск, 2008. — С. 31—35</ref>}}, Суóмі; афіцыйна — '''Фі́нская Рэспу́бліка'''; {{мова-fi|Suomen tasavalta}}, {{мова-sv|Republiken Finland}}) — краіна ў паўночнай [[Эўропа|Эўропе]], мае выхад да [[Фінская затока|Фінскае]] й [[Батнічная затока|Батнічнае]] затокаў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Акрамя кантынэнтальнае часткі Фінляндыі належаць [[Аляндзкія астравы]], мяжуе з [[Швэцыя]]й, [[Нарвэгія]]й й [[Расея]]й. == Гісторыя == У сярэдзіне І тысячагодзьдзя нашай эры ў цэнтральнай Фінляндыі жыло племя ''хямэ'', а на паўднёвым захадзе — ''суомі'', гэтыя плямёны мелі [[фіна-вугорскія народы|фіна-вугорскае]] паходжаньне. Да ІХ стагодзьдзя распаўсюджваньне фінскіх плямёнаў дасягае возера [[Сайма]]. У сярэдзіне [[12 стагодзьдзе|ХІІ ст.]] пачынаецца заваяваньне Фінляндыі [[Швэцыя]]й. Пасьля трох крыжовых паходаў (1157, 1249 і 1293 гг.) Швэцыя заваявала ўсю паўднёвую Фінляндыю да [[Карэльскі перашыек|Карэльскага перашыйку]] (паўночны захад сучаснай [[Ленінградзкая вобласьць|Ленінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). У 1323 годзе ўпершыню была вызначаная мяжа паміж Швэцыяй і [[Наўгародзкае княства|Наўгародзкім княствам]], пры гэтым землі, заселеныя фінамі, поўнасьцю ўвайшлі ў склад Швэдзкага каралеўства. У пэрыяд уніі [[Данія|Даніі]], [[Нарвэгія|Нарвэгіі]] і Швэцыі (1397—1523) Фінляндыя карысталася шырокай унутранай аўтаноміяй, але падчас кіраваньня Швэдзкім каралеўствам [[Карл XI|Карлам ХІ]] стала звычайнай часткай краіны. У час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] і [[Расейска-швэдзкая вайна (1741-1743)|Расейска-швэдзкай вайны 1741—1743 гадоў]] частка Фінляндыі была акупаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Пасьля расейска-швэдзкай вайны 1808—1809 гадоў тэрыторыя Фінляндыі была поўнасьцю далучаная да Расеі. Вялікім князем фінскім стаў расейскі цар, але непасрэднае кіраваньне ажыцьцяўляў генэрал-губэрнатар, а заканадаўчую ўладу прадстаўляў сойм. Але да 1863 году сойм не зьбіраўся, і ў 1899 годзе цар поўнасьцю прысвоіў сабе права выдаваць законы для Фінляндыі бяз згоды сойму. Часовы ўрад Расеі ў сакавіку 1917 году аднавіў аўтаномію Фінляндыі, а ў сьнежні 1917 году сойм прыняў дэклярацыю незалежнасьці. Празь месяц у Фінляндыі адбылася рэвалюцыя і пачалася грамадзянская вайна, падаўленая з дапамогай войскаў [[Нямеччына|Нямеччыны]], якая спрабавала ўсталяваць у Фінляндыі [[Каралеўства Фінляндыя (1918)|манархію]]. Але ў ліпені 1919 году ў краіне была абвешчана рэспубліка, і ў кастрычніку 1920 году Фінляндыя падпісала мірную дамову з Савецкай Расеяй. У 1932 годзе паміж Фінляндыяй і [[СССР]] была заключаная дамова пра ненападзеньне. У канцы 1930-х гадоў СССР пачала вайсковыя дзеяньні супраць Фінляндыі, якія скончыліся ў сакавіку 1940 году паразай Фінляндыі. Пасьля гэтай вайны Карэльскі перашыек і частка ўсходніх памежных рэгіёнаў краіны адышлі да СССР. У [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] Фінляндыя ўдзельнічала з чэрвеня 1941 году да верасьня 1944 году на баку Нямеччыны. У красавіку 1948 году паміж СССР і Фінляндыяй была падпісаная дамова пра сяброўства і супрацоўніцтва. Гэтаю дамоваю ў склад Расеі трапіў рэгіён [[Пэтсама]] — захад сучаснае [[Мурманская вобласьць|Мурманскае вобласьці]] Расеі, пасьля чаго краіна атрымала існыя межы. == Дзяржаўны лад == Фінляндыя — дэмакратычная краіна. Кіраўнік дзяржавы — [[прэзыдэнт]], які абіраецца двухэтапным галасаваньнем тэрмінам на 6 гадоў. Заканадаўчы орган — [[Эдускунта|аднапалатны парлямэнт]]. Тэрыторыя краіны дзеліцца на 19 маакунтаў, якія прыйшлі на замену ранейшым 6 ляні. == Геаграфія == Тэрыторыя Фінляндыі, у асноўным, нізінная, пераважае халміста-мароная раўніна з выхадамі скальных пародаў. На поўначы і паўночным-усходзе краіны знаходзяцца ўзгор’і і ўзвышаныя грады вышынёй 300—400 мэтраў. На крайнім паўночным захадзе — невялікія астрогі [[Скандынаўскія горы|Скандынаўскіх гор]] з самай высокай кропкай краіны — гарой [[Халці]] (1328 м). [[Клімат]] умераны, пераходны ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя тэпмэратура [[ліпень|ліпеня]] ад +17°С на поўдні да +14°С на поўначы; [[студзень|студзеня]] адпаведна ад −3°С да +14°С. Сярэднегадавая колькасьць [[ападкі|ападкаў]] складае 400—700 мм. У Фінляндыі існуе вялікая колькасьць кароткіх паўнаводных [[рака|рэк]] са шматлікімі парогамі і [[вадаспад]]амі ([[Ійёкі]], [[Ільмэн'ёкі]] і інш.). На 2014 год налічвалася каля 188 000 [[Возера|азёраў]]<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Яўгенія Рупакова.|загаловак=Нашыя рэкі — фінскія берагі|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140404/1396560250-nashy-reki-finskiya-beragi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 красавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/62-27672 62 (27672)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/04/ZV_20140404_6.pdf 6]|issn=1990-763x}}</ref>, якія займалі 8% плошчы краіны. Яны неглыбокія (у сярэднім каля 7 м), часта выцягнутыя з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — па накіраваньню са старажытнымі [[ледавік]]амі; злучаны паміж сабой пратокамі і ўтвараюць буйныя водныя сыстэмы — ''Сэйма'', ''Пяйянэ'', ''Інары'' і іншыя. У рэках і азёрах водзіцца шмат рыбы: [[ласось]], [[сіг]], [[сом звычайны|сом]], [[судак (рыба)|судак]], [[шчупак]], [[лешч]], [[акунь]]. Большая частка Фінляндыі пакрытая [[лес|лясамі]] (каля 76%), у асноўным таёжнымі ([[сасна]], [[ёлка]]), толькі на паўднёвым захадзе краіны сустракаюцца зьмешаныя лясы. Да паловы плошчы, уключаючы, лясы [[балота|забалочаныя]]. На поўначы краіны знаходзіцца [[лесатундра]]. == Эканоміка == Фінляндыя — разьвітая індустрыяльна-аграрная краіна. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] складае 185,5 млрд [[амэрыканскі даляр|даляраў]]. Вядзецца здабыча [[жалезная руда|жалезнай руды]], [[медны калчадан|меднага калчадану]], [[цынк]]у, [[хром]]у. Эфэктыўна выкарыстоўваюцца запасы [[драўніна|драўніны]]. 34% СУП краіны фарміруецца за кошт чорнай і каляровай мэталюргіі, машынабудаваньня, цэлюлозна-папяровай, дрэваапрацоўчай, хімічнай, тэкстыльнай, харчовай галінамі [[прамысловасьць|прамысловасьці]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] (3% СУП), пераважае малочна-мясная жывёлагадоўля. Вырошчваюцца кармавыя травы і зерневыя культуры — [[пшаніца]] і [[жыта]]. Сфэра паслугаў забясьпечвае 63% СУП. У апошнія гады Фінляндыя становіцца буйным турыстычным цэнтрам, арыентаваным на актыўны зімовы адпачынак. == Дэмаграфія == Насельніцтва краіны складае 5,2 млн чалавек зь якіх 93% — [[фіны]], 6% — [[швэды]]. На поўначы жыве некалькі тысячаў [[саамы|саамаў]]. Афіцыйныя мовы — [[фінская мова|фінская]] і [[швэдзкая мова|швэдзкая]]. Сярод вернікаў болей за 87% — [[лютэранства|лютэране]]. Швэды складаюць большасьць насельніцтва на заходнім узьбярэжжы краіны (маакунта Пох’янмаа) і на Аляндзкіх астравох, пры гэтым Аляндзкія астравы маюць аўтаномію і адзіную афіцыйную мову — [[швэдзкая мова|швэдзкую]]. Саамы краіны жывуць пераважна на поўначы, маючы культурную аўтаномію, гарантаваную Канстытуцыяй. Саамы Фінляндыі размаўляюць на некалькіх [[саамскія мовы|мовах]], якія маюць прызнаны статус. Дзяржаўныя мовы — фінская ды швэдзкая, афіцыйны статус апошняй абумоўлены гістарычнымі прычынамі. Тым ня менш, моваю большасьці насельніцтва зьяўляецца фінская, швэдзкая зьяўляецца моваю большасьці на Аляндзкіх астравох і некаторых прыбярэжных рэгіёнах. У [[Ляпляндыя|Ляпляндыі]] (поўнач Фінляндыі) маюць прызнаньне саамскія мовы. У краіне існуе прызнаньне іншых (напрыклад [[цыганская мова|цыганская]] або [[мова жэстаў]]) моваў. Швэдзкая мова выкладаецца ў школах. == Спорт == * [[Паўночная хада]] == Замежная палітыка == У 1952 годзе [[Эдускунта|Дзяржаўны сход Фінляндыі]] стаў сябрам [[Паўночная рада|Паўночнай рады]] (Данія). 14 сьнежня 1955 году ўрад Фінляндыі стаў сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] (Нью-Ёрк). У 1995 годзе ўрад Фінляндыі стаў сябрам [[Эўразьвяз]]у. У 2022 годзе ўрад Фінляндыі адмовіўся ад палітыкі [[нэўтралітэт]]у ў сувязі з [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскім уварваньнем ва Ўкраіну]] і падаў заяўку на ўступленьне ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыю Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (АПАД; Бэльгія). 4 красавіка 2023 году фінскі прэзыдэнт [[Саўлі Нііністэ]] накіраваўся ў [[Брусэль]] для ўрачыстага прыёму Фінляндыі ў АПАД<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заўтра Фінляндыя ўступіць у АПАД|спасылка=https://www.svaboda.org/a/32347510.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=3 красавіка 2023|дата доступу=3 красавіка 2023}}</ref>. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-фінскія дачыненьні}} 26 лютага 1992 году ўрады Беларусі і Фінляндыі аднавілі [[дыпляматычныя дачыненьні]] пасьля адраджэньня беларускай дзяржаўнасьці. 1 кастрычніка 2010 году ў Менску адчынілі Аддзяленьне Амбасады Фінляндыі ў Беларусі. У лютым 2012 году адчынілі [[Амбасада Беларусі ў Фінляндыі|Амбасаду Беларусі ў Фінляндыі]]<ref name="а"/>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Эўропа}} * [https://web.archive.org/web/20120808170118/http://valtioneuvosto.fi/etusivu/fi.jsp Сайт ураду Фінляндыі]{{ref-fi}}<small>,</small>{{ref-sv}}<small>,</small>{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150919130804/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fi.html Фінляндыя ў праекце The World Factbook]{{ref-en}} * [http://www.visitfinland.com/ Афіцыйны турыстычны сайт Фінляндыі]{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{АБСЭ}} {{Савет эканамічнай узаемадапамогі}} mcns7vbhy4j8v3o7x8oum8e2bwu5kr7 Амстэрдам 0 7561 2698662 2691929 2026-11-03T19:54:51Z Deminly 88990 Amsterdam 2698662 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Амстэрдам |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Амстэрдаму |Назва на мове краіны = Amsterdam |Код мовы назвы краіны = nl |Краіна = Нідэрлянды |Герб = Wapen van Amsterdam.svg |Сьцяг = Flag_of_Amsterdam.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Правінцыя |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Паўночная Галяндыя]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Бурмістар |Кіраўнік = |Плошча = 219.32 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 931298 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2024 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Тэлефонны код = +31 020 |Паштовыя індэксы = 1011—1109 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = AmsterdamSunset.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 4 |Даўгата хвілінаў = 53 |Даўгата сэкундаў = 32 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.amsterdam.nl/ |Лацінка=Amsterdam}} '''Амстэрда́м''' ({{мова-nl|Amsterdam}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]. Месьціцца ў правінцыі [[Паўночная Галяндыя]] на захадзе краіны ў вусьці рэк [[Амстэл]]у і [[Эй|Эю]]. Амстэрдам злучаны з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]] каналам. На 22 лістапада 2024 году насельніцтва муніцыпалітэту Амстэрдам складала 931 298 жыхароў, г. зв. Вялікага Амстэрдаму (аглямэрацыі) — 1 459 402 жыхары, а ў зоне ўплыву (Мэтрапольным рэгіёне Амстэрдаму) — 2,6 мільёну чалавек. Назва гораду ўтварылася ад складаньня дзьвюх словаў: «Амстэл» і «дам». Амстэл — гэта рака, на якой месьціцца горад, а «дам» азначае ў перакладзе «[[дамба]]». У XII стагодзьдзі гэта была невялічкая рыбацкая вёска, але ў часы найвышэйшага разьвіцьця Нідэрляндаў Амстэрдам стаў адным са значных партоў у сьвеце й буйным гандлёвым цэнтрам. Горад зьяўляецца месцам канцэнтрацыі розных культураў, бо тут пражываюць прадстаўнікі 180 нацыянальнасьцяў<ref>[https://www.wantedineurope.com/news/amsterdam-worldc292s-most-multicultural-city.html «Amsterdam world’s most multicultural city»]. Wanted in Europe.</ref>. Амстэрдам таксама зьяўляецца фінансавай і культурнай сталіцай Нідэрляндаў. У горадзе месьцяцца офісы 7 з 500 найбуйнейшых сусьветных кампаніяў, такіх як [[Philips]] і [[ING]]. Таксама ў цэнтры гораду знаходзіцца найстарэйшая ў сьвеце [[фондавая біржа]]. Многія з найбуйнейшых кампаніяў сьвету, як то тэхналягічныя кампаніі [[Uber]], [[Netflix]] і [[Tesla Inc|Tesla]], маюць сядзібу ў Амстэрдаме або разьмясьцілі тут свае эўрапейскія прадстаўніцтвы<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-05-22/the-next-global-tech-hotspot-amsterdam-stakes-its-claim «The Next Global Tech Hotspot? Amsterdam Stakes Its Claim»]. Bloomberg.</ref>. Не зважаючы на тое, горад мае статус афіцыйнай сталіцы Нідэрляндаў, ён няма рэзыдэнцыі ўраду. Асноўныя ўрадавыя ўстановы і замежныя амбасады месьцяцца ў [[Гаага|Гаазе]]. Мноства славутасьцяў, напрыклад, [[Рэйксьмюзэюм]], [[Музэй Вінцэнта ван Гога]], [[Эрмітаж на Амстэле]] (цяпер вядомы як [[H’Art]]), [[квартал чырвоных ліхтароў]] штогод прывабліваюць у горад каля 4,2 мільёну турыстаў. Сярод вядомых жыхароў Амстэрдаму цягам ягонай гісторыі былі мастакі [[Рэмбрант]] і [[Вінцэнт ван Гог]], філёзафы XVII стагодзьдзя [[Бэнэдыкт Сьпіноза]], [[Джон Лок]], [[Рэнэ Дэкарт]], а таксама ахвяра [[Галакост]]у і аўтарка дзёньнікаў [[Ганна Франк]]. == Гісторыя == Самыя раньнія зьвесткі аб паселішчы пад назовам Амстэрдам датуюцца 27 кастрычніка 1275 году, калі чалавек, які пабудаваў мост з [[плаціна]]й праз раку [[Амстэл]], быў вызвалены ад выплаты падаткаў на мост графам [[Флёрыс V|Флёрысам V]]<ref>Berns, Jan; Daan, Jo (1993). «Hij zeit wat: de Amsterdamse volkstaal». The Hague: BZZTôH. — С. 91. — ISBN 90-6291-756-9 . {{ref-nl}}</ref>. Сэртыфікат апісваў жыхароў, як людзей, што жывуць каля «дамбы на рацэ Амстэл» ({{мова-nl|Amestelledamme|скарочана}})<ref name="stadsarchief">[https://web.archive.org/web/20160106010052/http://stadsarchief.amsterdam.nl/english/amsterdam_treasures/trade/toll_privilege/index.en.html «The toll privilege of 1275 in the Amsterdam City Archives»]{{ref-en}} Stadsarchief.amsterdam.nl</ref>. [[Файл:Amsterdam (6578772447).jpg|значак|зьлева|[[Старая царква (Амстэрдам)|Старая царква]] была асьвечаная ў 1306 годзе.]] Прывілей дазваляў жыхарам вёскі свабодна вандраваць па графстве Галяндыя, не плацячы збораў за праезд праз масты, шлюзы і дамбы<ref name="stadsarchief"/>. Гэта было крокам у шматгадовай барацьбе за ўладу ў гэтым рэгіёне паміж графам Галяндыі і сям’ёй Амстэл, якая кіравала рэгіёнам ад імя біскупа Утрэхту<ref name="amsterdam">[https://web.archive.org/web/20080518134246/http://amsterdam.nl/stad_in_beeld/geschiedenis/de_geschiedenis_van#Stadsrechten «De geschiedenis van Amsterdam»]. Municipality of Amsterdam {{ref-nl}}</ref>. Да 1327 году горад прыняў канчатковую назву Амстэрдам. Заснаваны Амстэрдам адносна нядаўна ў параўнаньні са значна старэйшымі нідэрляндзкімі гарадамі, як то [[Нэймэген]], [[Ратэрдам]] і [[Утрэхт]]. У кастрычніку 2008 году, гістарычны географ [[Крыс дэ Бонт]] выказаў здагадку, што землі вакол Амстэрдаму былі мэліяраваныя яшчэ ў канцы X стагодзьдзя. Гэта не абавязкова азначае, што мэліярацыя праводзілася з мэтай заснаваньня паселішча, а, магчыма, дзеля здабычы [[торф]]у, які выкарыстоўваўся як паліва<ref>[https://web.archive.org/web/20081025045803/http://www.nu.nl/news/1801750/80/rss/%27Amsterdam_200_jaar_ouder_dan_aangenomen%27.html «Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen»]. Nu.nl. {{ref-nl}}</ref>. === Сярэднявечча === Амстэрдам атрымаў гарадзкія правы, гэтак званае [[магдэбурскае права]], у 1300 альбо 1306 гадох<ref name="amsterdam"/>. З XIV стагодзьдзя, Амстэрдам квітнеў, у асноўным дзякуючы гандлю з [[Ганза|Ганзейскім зьвязам]]. З 1345 году горад зьяўляўся цэнтрам пілігрымства да прыняцьця Нідэрляндамі [[пратэстанцтва]]<ref>[http://www.trouw.nl/laatstenieuws/laatstenieuws/article936256.ece/Katholieken_verzameld_voor_Mirakel_van_Amsterdam «Mirakel van Amsterdam»]. Trouw.nl {{ref-nl}}</ref>. З XV стагодзьдзя горад усталяваў незалежны гандлёвы шлях у [[Балтыйскае мора]], транспартуючы збожжа і драўніну, выключыўшы Ганзейскі зьвяз з пасярэднікаў. Горад быў асноўным рынкам Эўропы для насыпных грузаў. Гэта стала магчымым дзякуючы інавацыям у промысьле селядца, ад якога Амстэрдам атрымліваў вялікае багацьце. [[Селядзец]] карыстаўся попытам на рынках усёй Эўропы. [[Файл:De Groote Kaart van Amsterdam in 1544 (The Big Map of Amsterdam in 1544) by Cornelis Anthonisz.jpg|значак|зьлева|Амстэрдам паводле выявы 1544 году.]] Нідэрлянды былі часткай уладаньняў Габсбургаў і ў пачатку XVI стагодзьдзя трапілі пад уладу гішпанскай манархіі. У тым жа стагодзьдзі галяндцы паўсталі супраць караля [[Гішпанія|Гішпаніі]] [[Філіп II (кароль Гішпаніі)|Філіпа II]] і ягоных намесьнікаў. Асноўнымі прычынамі паўстаньня было ўвядзеньне новых падаткаў і рэлігійнага перасьледу пратэстантаў гішпанскай [[інквізыцыя]]й. Паўстаньне ператварылася ў [[Васьмідзесяцігадовая вайна|Васьмідзесяцігадовую вайну]], якая ў канчатковым выніку прывяла краіну да незалежнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20080512110316/http://dutchrevolt.leidenuniv.nl/nederlands/default.htm «Eighty Years' War»]. Leiden University {{ref-nl}}</ref>. Моцна паўплываў на посьпех галяндзкага паўстаньня [[Вільгельм Аранскі]], а ўтвораная галяндзкая рэспубліка стала вядомай сваёй адноснай рэлігійнай талерацыяй. [[Габрэі]] зь [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]], [[гугеноты]] з [[Францыя|Францыі]], буйныя купцы й друкары з [[Фляндрыя|Фляндрыі]], а таксама эканамічныя й рэлігійныя ўцекачы з тэрыторыяў, якія кантраляваліся Гішпаніяй знайшлі прытулак у Амстэрдаме. Наплыў флямандзкіх друкароў і інтэлектуальная талеранцыя гораду зрабілі Амстэрдам цэнтрам эўрапейскай вольнай прэсы<ref>Rowland, Wade (2003). «Galileo’s Mistake, A new look at the epic confrontation between Galileo and the Church». New York: Arcade Publishing. — С. 260. — ISBN 1-55970-684-8</ref>. === Залаты век === XVII стагодзьдзе лічыцца залатым стагодзьдзем Амстэрдаму, на працягу якога ён стаў самым заможным горадам у заходнім сьвеце<ref name="Haverkamp-Bergmann">E. Haverkamp-Bergmann (1982). «Rembrandt; The Night Watch». New Jersey: Princeton University Press. — С. 57.{{ref-en}}</ref>. Караблі адплывалі з Амстэрдаму ў [[Балтыйскае мора]], [[Паўночная Амэрыка|Паўночную Амэрыку]] й [[Афрыка|Афрыку]], а таксама ў сучасную [[Інданэзія|Інданэзію]], [[Індыя|Індыю]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланку]] й [[Бразылія|Бразылію]], якія лічыліся аднымі з галоўных рэгіёнаў гандлёвай сеткі. Амстэрдамскія купцы мелі важкі адсотак у абедзьвюх гандлёвых кампаніях: [[Галяндзкая Ост-Індыя|Галяндзкай Ост-Індзкай]] і [[Галяндзкая Вэст-Індыя|Галяндзкай Вэст-Індзкай]]. Гэтыя кампаніі набылі значныя заморскія ўладаньні, якія пазьней сталі нідэрляндзкімі [[калёнія (залежная тэрыторыя)|калёніямі]]. Амстэрдам быў самым важным цэнтрам Эўропы ў адгрузцы тавараў і быў вядучым фінансавым цэнтрам сьвету<ref name="Haverkamp-Bergmann"/>. У 1602 годзе ў Амстэрдаме кампаніяй Галяндзкай Ост-Індыі быў адчынены офіс, які стаў першай [[фондавая біржа|фондавай біржай]] у сьвеце па гандлі ўласных [[акцыя]]ў<ref>[http://www.oldest-share.com/ «The oldest share»]{{ref-en}}</ref>. [[Файл:Berckheyde, Gerrit - Dam square Amsterdam - Gemäldegalerie Alte Meister (Dresden).jpg|значак|зьлева|Плошча Дам напрыканцы XVII стагодзьдзя.]] Амстэрдамскі банк пачаў сваю дзейнасьць у 1609 годзе, выступаючы ў якасьці банка з шырокім спэктрам паслуг для галяндзкіх гандлёвых банкіраў і рэзэрвовага банка. З XVII стагодзьдзя Амстэрдам таксама быў уцягнуты ў атлянтычны гандаль рабамі. Горад быў галоўным портам прызначэньня для галяндзкіх караблёў з рабамі, то бок беручы ўдзел у [[трохкутны гандаль|трохкутным гандлі]]. Такая дзейнасьць трывала да таго чаго, пакуль Аб’яднаныя Нідэрлянды не ўвялі забарону ў краіне ў нявольнічым гандлі ў 1814 годзе на просьбу брытанскага ўрада. Амстэрдам таксама быў сябрам [[Таварыства Сурынаму]], арганізацыі, створанай дзеля кантролю за кіраваньнем галяндзкай калёніі [[Сурынам]], якая эканамічна залежала ад працы рабоў на плянтацыях. 1 ліпеня 2021 году мэр Амстэрдаму [[Фэмке Гальсэма]] папрасіла прабачэньня за ўдзел гораду ў гандлі рабамі<ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/jul/01/amsterdam-mayor-apologises-for-citys-past-role-in-slave-trade «Amsterdam mayor apologises for city's past role in slave trade»]. The Guardian.</ref>. Амстэрдам страціў больш за 10% свайго насельніцтва ад чумы ў 1623—1625, а затым у 1635—1636, 1655 і 1664 гадох. Тым ня менш, насельніцтва Амстэрдаму стала расло ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы вялікаму прытоку іміграцыі й павялічылася з 50 тысяч да 200 тысяч<ref>[https://web.archive.org/web/20100203042756/http://history.wisc.edu/sommerville/351/351-012.htm Geography, climate, population, economy, society]. J. P. Sommerville {{ref-en}}</ref>. === Заняпад === Росквіт Амстэрдаму спыніўся ў [[XVIII стагодзьдзе|XVIII]] і пачатку XIX стагодзьдзяў. Войны [[Галяндзкая рэспубліка|Галяндзкай рэспублікі]] супраць [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] й [[Францыя|Францыі]] зрабілі сваю справу. Падчас [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]], значэньне Амстэрдаму дасягнула сваёй ніжняй кропкі, а Галяндыя ўвайшла ў склад [[Француская імпэрыя|Францускай імпэрыі]], але пазьнейшае стварэньне Злучанага Каралеўства Нідэрляндаў у 1815 годзе стала зваротным пунктам у справе незалежнасьці гораду й рэгіёну. [[Файл:AmstelAmsterdamNederland.jpg|значак|На адным з каналаў Амстэрдаму каля 1900 году.]] Канчатак XIX стагодзьдзя часам называюць другім залатым стагодзьдзем Амстэрдаму<ref>[https://web.archive.org/web/20080501115531/http://www.amsterdamcitywalks.com/english/agenda.html «Amsterdam through the ages -A medieval village becomes a global city»] {{ref-en}}</ref>. Новыя музэі, вакзал і [[Канцэртгебаў]] былі пабудаваныя менавіта ў гэтыя часы. Акрамя таго горад заглынула прамысловая рэвалюцыя. У гэтыя часы быў пабудаваны [[Амстэрдам-Райнскі канал]], які даў магчымасьць злучыць Амстэрдам напрамую з [[Райн]]ам, таксама быў пабудаваны й канал, які злучаў горад з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]]. Абодва праекты значна палепшылі гандаль з астатняй [[Эўропа]]й і сьветам. У 1906 годзе [[Джозэф Конрад]] даў кароткае апісаньне Амстэрдаму як марскога курорта. Неўзабаве перад [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайной]] горад пачаў пашырацца, дзякуючы будаўніцтву новых прадмесьцяў. Нягледзячы на тое, што Нідэрлянды захоўвалі нэўтралітэт у гэтай вайне, Амстэрдам пакутаваў празь недахоп харчаваньня й мазуту. Недахоп выклікаў масавыя бунты, у якіх некалькі чалавек былі забітыя, яны атрымалі назоў «Бульбяных бунтаў». Людзі рабавалі крамы й склады, дзеля атрыманьня прадуктаў харчаваньня<ref>[https://web.archive.org/web/20080528004443/http://www.collectie.legermuseum.nl/sites/strategion/contents/i004516/arma39%20het%20aardappeloproer%20in%201917.pdf «Aardappeloproer – Legermuseum»] {{ref-nl}}</ref>. 1 студзеня 1921 году, пасьля паводкі 1916 году, зьнясіленыя грамады Дургердам, Голісьлёот, Зундэрдорп і Шэлінгваўдэ, якія месьціліся на поўнач ад Амстэрдаму, былі з уласнай ініцыятывы далучаныя да места<ref>[https://web.archive.org/web/20140711234152/http://www.centraledorpenraad.nl/landelijk-noord/historie «Historie»]. Centaledorpenraad.nl.</ref>. Паміж войнамі горад працягваў пашырацца, асабліва на захад ад раёну Ёрдаан у напрамак [[Фрэдэрык-Гэндрыкбюўрт]] і навакольныя раёны. === У час нямецкай акупацыі === [[Файл:Amsterdam photochrom2.jpg|значак|зьлева|Амстэрдам на пачатку XX стагодзьдзя.]] [[Нямеччына]] ўварвалася ў Нідэрлянды 10 траўня 1940 году і ўзяла пад свой кантроль краіну. Спачатку нямецкія акупацыйныя ўлады былі вельмі асьцярожныя да мясцовых жыхароў, жадаючы пераканаць іх у сваёй шчырасьці. Аднак іхныя погляды неўзабаве зьмяніліся у выніку сьмяротнага нападу галяндзкага байца супраціву на калябаранта, які належаў да паўвайсковай фашыстоўскага [[Нацыянал-сацыялістычны рух (Нідэрлянды)|Нацыянал-сацыялістычнага руху]]. Разьюшанае галяндзкае падпольле зарганізавала шырокі спэктар пасіўнага супраціву. Прафэсійныя зьвязы, сярод якіх былі актывісты сацыялістычнай і камуністычнай партыі, ачолілі пратэст. Іх падтрымалі чыноўнікі дзяржаўнай службы і мясцовыя цэрквы. Ухвалу таксама даў і падтрымаў галяндзкі ўрад у выгнаньні пры каралеве [[Вільгэльміна (каралева Нідэрляндаў)|Вільгэльміне]] ў Лёндане. Нямецкія ўлады былі зьнянацку засьпетыя ўзроўнем супраціву, асабліва акцыяў вядомай як Лютаўскі страйк. 300 тысяч чалавек узялі ўдзел у пратэсьце супраць арыштаў габрэяў. Аднак акупанты адказалі жорстка і брутальна, разграміўшы прафзьвязную і незаконную партыйную дзейнасьць. СС і нямецкі паліцэйскі апарат, падтрыманы калябарацыяністамі галяндзкай дапаможнай паліцыі, арыштавалі тысячы безабаронных габрэяў Амстэрдаму. Дзьве асноўныя хвалі арыштаў, якія завяршыліся дэпартацыяй, адбыліся 26 траўня 1943 году і 20 чэрвеня 1943 году. Найбольш вядомай дэпартаванай асобай стала маладая габрэйская дзяўчына [[Ганна Франк]], чыё сховішча было выяўленае ў жніўні 1944 году. Пасьля знаходжаньня ў «лягеры для канцэнтрацыі» ў Вэстэрбарку Ганну і ейную сям’ю накіравалі ў [[Асьвенцім]], дзе была забітая ейная маці. Адтуль Ганна і ейная сястра Марго былі перавезеныя ў канцэнтрацыйны лягер [[Бэрген-Бэльзэн]], дзе яны памерлі ў жахлівых і бесчалавечных умовах на пачатку 1945 году<ref>[http://www.hollandscheschouwburg.nl/site_en/deportatie/kader.html «Deportation to camps»]. Hollandsche Schouwburg.</ref>. Некаторыя грамадзяне Амстэрдаму хавалі габрэяў, тым самым падвяргаючы сябе й свае сем’і высокай рызыцы кіданьня за краты альбо ў [[канцэнтрацыйны лягер|канцэнтрацыйныя лягеры]], у якія былі дэпартаваны больш за 100 тысячаў галяндзкіх габрэяў. [[Файл:Enorme menigte op de Amstellaan te Amsterdam Op de achtergrond de zgn wolkenkrabber, Bestanddeelnr 900-2830.jpg|значак|Сьвяткаваньне натоўпу на вуліцах гораду з нагоды вызваленьня ад акупацыі.]] Напрыканцы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], сувязь з астатняй часткай краіны была страчаная, з-за чаго ў горадзе пачаўся голад. Многія грамадзяне зьехалі ў вёску, астанія харчаваліся [[сабака]]мі, [[котка]]мі, [[цукровы бурак|цукровымі буракамі]] й цыбулінамі [[тульпан]]аў, каб застацца ў жывых<ref>[https://web.archive.org/web/20080920052703/http://www.nos.nl/nosjournaal/dossiers/60jaarbevrijding/60jaar_hongerwinter.html «Kou en strijd in een barre winter»]. NOS. {{ref-nl}}</ref>. Большасьць дрэваў у Амстэрдаме было высечаная на паліва. Горад быў канчаткова вызвалены канадзкім войскам 5 траўня 1945 году, незадоўга да заканчэньня вайны ў Эўропе. === Па вайне === Многія новыя прадмесьці, як то Осдарп, Сьлётэрваарт, Сьлётэрмээр й Гэўзэнвэльд, былі пабудаваныя ў гады пасьля Другой сусьветнай вайны<ref>[https://web.archive.org/web/20080503180139/http://www.slotervaart.amsterdam.nl/stadsdeel_in_beeld/geschiedenis «Stadsdeel Slotervaart – Geschiedenis»]. Municipality Amsterdam. {{ref-nl}}</ref>. Гэтыя зь іх зьмяшчаюць шмат грамадзкіх паркаў і маюць шырокія й адкрытыя абшары. Праз вайну й іншыя інцыдэнты XX стагодзьдзя, амаль увесь цэнтар гораду прыйшоў у непрыдатнасьць. Многія палітыкі й іншыя ўплывовыя асобы выказвалі пляны перабудовы большай часткі гораду. Таксама існаваў рост попыту на офісныя будынкі й будаўніцтва новых аўтамабільных дарог<ref>[http://www.stadsherstelamsterdam.nl/ «Stadsherstel Missie/Historie»]. Stadsherstelamsterdam.nl/</ref>. У 1977 годзе паміж новым прадмесьцем [[Бэйльмэрмээр]] у экскляве [[Зёйдоост]] і цэнтрам места пачаў працаваць [[Амстэрдамскі мэтрапалітэн|мэтрапалітэн]]. Далейшыя пляны прадугледжвалі будаўніцтва новай шашы над мэтро дзеля таго, каб злучыць раён Амстэрдам-Цэнтар і агулам цэнтар гораду зь іншымі часткамі Амстэрдаму. [[Файл:Amsterdam Canal Tour.jpg|значак|зьлева|Амстэрдамскія каналы XVII стагодзьдзя былі ўнесеныя ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў 2010 годзе<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1349 «Seventeenth-century canal ring area of Amsterdam inside the Singelgracht»]. UNESCO World Heritage Centre.</ref>.]] Неабходныя маштабныя зносы пачаліся ў былым габрэйскім раёне. Меншыя вуліцы, як то Ёдэнбрэстраат і Вээспэрстраат, былі пашыраныя, і амаль усе дамы і будынкі былі зруйнаваныя. Цягам перабудовы ладзіліся пратэсты<ref>[https://web.archive.org/web/20080610023117/http://amsterdam.nl/?ActItmIdt=101459 «Typisch Metrostad»]. Municipality Amsterdam.</ref>, выкліканыя абурэньнем мясцовых жыхароў. У выніку зносы былі спыненыя, і шаша ў цэнтар места гэтак і не была цалкам пабудаваная, але было завершанае будаўніцтва мэтрапалітэну. Пашыранымі засталіся толькі некалькі вуліцаў. Новая ратуша зьявілася на амаль цалкам зьнесеным пляцы Ватэрлёоплейн. Увесь цэнтар вярнуў сваю былую веліч і агулам цяпер уважаецца ахоўнай зонай. Многія зь ягоных будынкаў сталі помнікамі, а ў ліпені 2010 году комплекс з трыма каналамі Грахтэнгордэль быў дададзены ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО<ref>[https://www.amsterdam.nl/kunst-cultuur/grachtengordel/ «Grachtengordel Amsterdam Werelderfgoed»]. Gemeente Amsterdam.</ref>. У XXI стагодзьдзі цэнтар Амстэрдаму прыцягвае вялікую колькасьць турыстаў. Гэтак паміж 2012 і 2015 гадамі штогадовая колькасьць наведвальнікаў павялічылася з 10 да 17 мільёнаў. Кошты на нерухомасьць рэзка ўзрасьлі, а мясцовыя крамы саступілі месца турыстычным, што зрабіла цэнтар недасяжным для жыцьця звычайным нідэрляндцам<ref>[https://www.groene.nl/artikel/amsterdam-als-koelkastmagneetje «Amsterdam als koelkastmagneetje»]. De Groene Amsterdammer.</ref>. Гэтыя падзеі спарадзілі параўнаньні з [[Вэнэцыя]]й, горадам, які, як мяркуецца, таксама перагружаны турыстычнай навалай<ref>[https://web.archive.org/web/20160203133439/http://www.parool.nl/parool/nl/30/ECONOMIE/article/detail/4233984/2016/01/28/Winkelomzet-in-Amsterdamse-binnenstad-explodeerde-in-2015.dhtml «Winkelomzet in Amsterdamse binnenstad explodeerde in 2015»]. Het Parool.</ref>. З 2014 году зноў пачала надавацца ўвага гарадзкой рэгенэрацыі і абнаўленьню, асабліва ў раёнах, якія беспасярэдне мяжуюць з цэнтрам гораду, як то Фрэдэрык-Гэндрыкбюўрт. == Геаграфія == Амстэрдам разьмешчаны на паўночным захадзе Нідэрляндаў. Рака [[Амстэл]], працякаючы праз цэнтар гораду, утварае сетку [[канал]]аў і праток, акрамя гэтага, асобным каналам горад злучаны з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], пры гэтым ён знаходзіцца на вышыні 2 мэтраў ніжэй за ўзровень мора. Тэрытарыяльна Амстэрдам знаходзіцца блізка да правінцыяў [[Утрэхт]] і [[Флевалянд]]. Амстэрдам — высока ўрбанізаваны горад. Шчыльнасьць насельніцтва 4457 чалавек на квадратны кілямэтар. Паркі складаюць 12% плошчы гораду. Моцная ўрбанізацыя практычна зьнішчыла натуральны [[ляндшафт]] гораду. Плошча гораду — 219,07 км² (54,1 км² вады). === Клімат === Амстэрдам мае [[марскі клімат]], дзякуючы блізкасьці да Паўночнага мора на захадзе, зь перавагай заходніх вятроў. Зіма досыць мяккая, маразы ў асноўным адбываюцца падчас усходніх альбо паўночна-ўсходніх вятроў збоку эўрапейскага кантынэнта. З-за таго, што Амстэрдам акружаны з трох бакоў буйнымі вадаёмамі, а таксама з-за [[гарадзкі цеплавы эфэкт|гарадзкога цеплавога эфэкту]], тэмпэратура начамі рэдка апускаецца ніжэй за -5&nbsp;°C, але часам тэмпэратура можа дасягаць і -12&nbsp;°C у Гільвэрсуме, які знаходзіцца ў 25 км на поўдзень ад Амстэрдаму. Лета ўмерана цёплае, але зрэдку гарачае. Дні западкамі зьяўляюцца амаль агульнымі, у сярэднім 186 такіх дзён назіраецца ў годзе. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў для Амстэрдаму складае 833 мілімэтраў<ref>[http://www.weer.nl/ Nieuwe normaal 1981–2010]. Meteo Consult {{ref-nl}}</ref>. Большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе [[дождж|дажджу]] альбо кароткачасовых дажджышчаў. Воблачная й вільготныя дні зьяўляюцца звычайнымі ў прахалодныя месяцы з кастрычніка па сакавік. {{Кліматычная інфармацыя |Назва_ў_родным_склоне = Амстэрдаму |Крыніца = [http://www.weer.nl/ Meteo Consult] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 14 | Студзень_макс = 5.4 | Студзень_мін = 0.5 | Студзень_абс_мін = -16 | Люты_абс_макс = 16 | Люты_макс = 6.0 | Люты_мін = 0.2 | Люты_абс_мін = -14 | Сакавік_абс_макс = 21 | Сакавік_макс = 9.2 | Сакавік_мін = 2.4 | Сакавік_абс_мін = -8 | Красавік_абс_макс = 27 | Красавік_макс = 12.4 | Красавік_мін = 4.0 | Красавік_абс_мін = -4 | Травень_абс_макс = 29 | Травень_макс = 17.1 | Травень_мін = 7.8 | Травень_абс_мін = -1 | Чэрвень_абс_макс = 32 | Чэрвень_макс = 19.2 | Чэрвень_мін = 10.4 | Чэрвень_абс_мін = 3 | Ліпень_абс_макс = 32 | Ліпень_макс = 21.4 | Ліпень_мін = 12.5 | Ліпень_абс_мін = 4 | Жнівень_абс_макс = 34 | Жнівень_макс = 21.8 | Жнівень_мін = 12.3 | Жнівень_абс_мін = 6 | Верасень_абс_макс = 28 | Верасень_макс = 18.4 | Верасень_мін = 10.2 | Верасень_абс_мін = 2 | Кастрычнік_абс_макс = 25 | Кастрычнік_макс = 14.1 | Кастрычнік_мін = 7.0 | Кастрычнік_абс_мін = -1 | Лістапад_абс_макс = 18 | Лістапад_макс = 9.2 | Лістапад_мін = 3.9 | Лістапад_абс_мін = -7 | Сьнежань_абс_макс = 15 | Сьнежань_макс = 6.5 | Сьнежань_мін = 1.9 | Сьнежань_абс_мін = -14 | Год_абс_макс = 34 | Год_макс = 13.4 | Год_мін = 6.1 | Год_абс_мін = -16 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 3.1 | Люты_сяр = 3.3 | Сакавік_сяр = 6.2 | Красавік_сяр = 9.2 | Травень_сяр = 13.1 | Чэрвень_сяр = 15.6 | Ліпень_сяр = 17.9 | Жнівень_сяр = 17.5 | Верасень_сяр = 14.5 | Кастрычнік_сяр = 10.7 | Лістапад_сяр = 6.7 | Сьнежань_сяр = 3.7 | Год_сяр = 10.1 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 69.6 | Люты_ападкі = 56.2 | Сакавік_ападкі = 66.8 | Красавік_ападкі = 42.3 | Травень_ападкі = 61.9 | Чэрвень_ападкі = 65.6 | Ліпень_ападкі = 81.1 | Жнівень_ападкі = 72.9 | Верасень_ападкі = 78.1 | Кастрычнік_ападкі = 82.8 | Лістапад_ападкі = 79.8 | Сьнежань_ападкі = 75.7 | Год_ападкі = 832.8 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Каналы === [[Файл:Prinsengracht towads Lekkeresluis from Bridge Prinsenstraat 2016-09-12.jpg|значак|зьлева|Канал [[Прынсэнграхт]].]] Амстэрдамская сыстэма [[канал]]аў ёсьць вынікам сьвядомага гарадзкога плянаваньня<ref>[https://web.archive.org/web/20080320060143/http://amsterdam.nl/stad_in_beeld/werkstukken/grachten «Amsterdamse Grachten»]. Municipality Amsterdam.</ref>. У пачатку XVII стагодзьдзя, калі іміграцыя дасягнула піку, быў распрацаваны комплексны плян, заснаваны на чатырох канцэнтрычных паўколах каналаў, канцы якіх выходзілі ў бухту Эй. Тры каналы, сыстэма якіх вядомая як [[Грахтэнгордэль]], былі прызначаныя пераважна дзеля жылой забудовы. Назвы гэтых каналаў ёсьць [[Гэрэнграхт]], [[Кайзэрсграхт]] і [[Прынсэнграхт]], што можна прыблізна перакласьці як Канал лордаў, Канал імпэратара і Канал прынца<ref>[https://web.archive.org/web/20180409171642/https://www.stadsherstel.nl/ul/cms/fck-uploaded/SHVriendenwandeling2017web1.pdf «SHVriendenwandeling2017web1.pdf»]. Stadsherstel.</ref>. Чацьвертым і самым вонкавым каналам ёсьць [[Сынгельграхт]], які часта ня згадваецца на мапах, бо гэта назва тычыцца ўсіх каналаў у вонкавым колцы. Сынгельграхт ня варта блытаць з найстарэйшым і самым нутраным каналам Сынгелем. Каналы служылі дзеля абароны, кіраваньня воднымі рэсурсамі і транспартаваньня. Абарончыя збудаваньні мелі форму рова і земляных дамбаў з брамамі ў пунктах транзыту, але ў астатнім не было над імі мураваных надбудоваў<ref>Taverne, E. R. M. (1978). «In 't land van belofte, in de nieuwe stadt: ideaal en werkelijkheid van de stadsuitleg in de Republiek, 1580–1680». Maarssen: Schwartz. — ISBN 978-90-6179-024-2.</ref>. Першапачатковыя пляны, на жаль, былі страчаны, таму гісторыкам даводзіцца разважаць пра першапачатковыя намеры. Лічыцца, што чыньнікі такога плянаваньня былі чыста практычнымі і абарончымі, а не дэкаратыўнымі<ref>Musterd, Sako (2003). [https://books.google.com/books?id=5UaM50-E-wwC&pg=PA33 «Amsterdam Human Capital»]. Amsterdam University Press. — С. 33. — ISBN 978-90-5356-595-7.</ref>. Будаўніцтва сеткі пачалося ў 1613 годзе і вялося з захаду на ўсход, а ня ад цэнтру вонкі, як лічыцца ў папулярным міце. Будаўніцтва канала ў паўднёвым сэктары было завершанае да 1656 году. Будаўніцтва ж жылых будынкаў цягнулася даволі павольна. Усходняя частка канцэнтрычнага пляну канала, якая ахоплівае тэрыторыю паміж ракой [[Амстэл]] і залівам Эй, гэтак і не была рэалізаваная. У наступныя стагодзьдзі зямля выкарыстоўвалася пад паркі, дамы для пажылых людзей, тэатры, іншыя грамадзкія аб’екты і водныя шляхі без асаблівага плянаваньня<ref>Mak, G. (1995). «Een kleine geschiedenis van Amsterdam». Amsterdam/Antwerp: Uitgeverij Atlas. — ISBN 978-90-450-1232-2.</ref>. Цягам многіх гадоў некалькі каналаў былі засыпаныя, пераўтвораныя ў вуліцы ці пляцы<ref>[https://web.archive.org/web/20080518172457/http://www.onderdekeizerskroon.nl/wschoonenberg/dempingen.html «Dempingen en Aanplempingen»]. Walther Schoonenberg.</ref>. == Палітыка == [[Файл:Rm1871-2.JPG|значак|Афіцыйная сядзіба мэра Амстэрдаму з 1927 году.]] Горад Амстэрдам у адпаведнасьці з законамі Нідэрляндаў уважаецца грамадою. Ён кіруецца беспасярэдне абранай мескай радай, выканаўчым органам і мэрам. З 1981 году грамада паступова была падзеленая на паўаўтаномныя раёны, якія называюцца штадсдэленамі. Зь цягам часу было створана ў агульнай складанасьці 15 раёнаў, але ў траўні 2010 году ў выніку маштабнай рэформы колькасьць раёнаў Амстэрдаму была скарочаная да васьмі, як то [[Амстэрдам-Цэнтар]], які ахоплівае цэнтар места, улучна з поясам каналаў, [[Амстэрдам-Поўнач]], які складаецца з раёнаў на поўнач ад бухты Эй, [[Амстэрдам-Усход]] на ўсходзе гораду, [[Амстэрдам-Поўдзень]] на поўдні, [[Амстэрдам-Захад]] на захадзе, [[Амстэрдам-Новы Захад]] на скрайнім захадзе, [[Амстэрдам-Зёйдаст]] на паўднёвым усходзе і [[Вэстпоорт]], які ахоплівае тэрыторыю порту<ref>[https://web.archive.org/web/20140820014532/http://www.iamsterdam.com/en-GB/living/about-amsterdam/amsterdam-city-districts «Amsterdam City Districts»]. I amsterdam.</ref>. === Гарадзкія ўлады === [[Файл:Amsterdamse stadsdelen 2010.png|значак|зьлева|Раённы падзел Амстэрдаму.]] Як і ва ўсіх нідэрляндзкіх грамадах, Амстэрдам кіруецца абранай мескай радай, выканаўчым органам і прызначаным урадам<ref>Maria Smith (15.02.2018). [https://web.archive.org/web/20241204111315/https://dutchreview.com/news/politics/electing-a-mayor-in-the-netherlands/ «Electing a mayor in the Netherlands»]. DutchReview.com.</ref> мэрам. Мэр уваходзіць у склад выканаўчага органа, але таксама нясе асабістыя абавязкі ў падтрыманьні грамадзкага парадку. 27 чэрвеня 2018 году [[Фэмке Гальсэма]], былая сябра Палаты прадстаўнікоў ад партыі [[Зялёныя левыя]] з 1998 па 2011 гады, была прызначаная першай жанчынай-мэркай Амстэрдаму каралеўскім камісарам Паўночнай Галяндыі на шасьцігадовы тэрмін пасьля ейнага вылучэньня мескай радай. Свой тэрмін яна пачала 12 ліпеня 2018 году. Гальсэма замяніла [[Эбэргард ван дэр Ляан|Эбэргарда ван дэр Ляана]], які займаў пасаду мэра з 2010 году па сваю сьмерць у кастрычніку 2017 году. Акрамя мэра, выканаўчая ўлада складаецца з васьмі вэтгаўдэраў, прызначаных мескай радай. У адрозьненьне ад большасьці іншых грамадаў краіны, Амстэрдам падзелены на сем раёнаў<ref>[https://web.archive.org/web/20230327135843/https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/organisatie/stadsdelen/ «Stadsdelen»]. Gemeente Amsterdam.</ref>. Гэтая сыстэма была паступова ўкаранёная ў 1980-х гадах дзеля паляпшэньня якасьці мясцовага кіраваньня. Раёны адказваюць за многія сэктары, якія раней кіраваліся з адзінага гарадзкога цэнтру. Згодна з сыстэмай раёнаў, муніцыпальныя рашэньні прымаюцца на ўзроўні раёнаў, за выключэньнем тых справаў, якія тычацца ўсяго гораду, як то буйных інфраструктурных праекты, якія знаходзяцца ў юрысдыкцыі цэнтральных уладаў Амстэрдаму. У 2014 годзе, у адпаведнасьці з рэформай Закону аб грамадах Нідэрляндаў, раёны страцілі значную частку свайго аўтаномнага статусу, а іхныя раённыя рады былі распушчаныя. Усё ж такі, мескай рада сталіцы прагаласавала за захаваньне сыстэмы раёнаў, замяніўшы раённыя рады меншымі, але ўсё яшчэ беспасярэдне абіранымі раённымі камітэтамі. === Сымбалі === [[Файл:Wapen van Amsterdam.svg|значак|Герб Амстэрдаму.]] Тры крыжы [[Сьвяты Андрэй|Сьвятога Андрэя]] пазначаюць тры вартасьці гораду: мужнасьць, цьвёрдасьць і літасьць. Народная традыцыя таксама зьвязвае гэтыя тры крыжы з трыма пагрозамі гэтаму гораду: вадой, агнём і эпідэміяй. Герб Амстэрдаму складаецца з трох крыжоў Сьвятога Андрэя (хоць заступнікам гораду лічыцца [[Сьвяты Мікалай]], таксама гэтыя крыжы зьяўляецца састаўной часткай сьцяга). Таксама на гербе прысутнічае Аўстрыйская імпэратарская карона. У 1489 годзе [[Максімілян I Габсбург|Максімілян I]] ва ўдзячнасьць за заслугі і займы дараваў права Амстэрдаму ўпрыгожыць свой герб каралеўскай каронай, у 1508 годзе пасьля каранацыі [[Максімілян I Габсбург|Максіміляна I]] імпэратара [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] яна была замененая на імпэратарскую. У XVII стагодзьдзі яна была ізноў замененая на карону [[Рудольф II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Рудольфа II]]. Львы зьявіліся на гербе ў XVI стагодзьдзі, калі Нідэрлянды былі рэспублікай. Апошнім зьявіўся афіцыйны дэвіз гораду, які гучыць як «гераічны, рашучы, міласэрны», які быў нададзены гораду ў 1947 годзе каралевай Вільгэльмінай у знак прызнаньня адвагі гораду за часам Другой сусьветнай вайны. == Эканоміка == [[Файл:ZuidasAmsterdamNederland2011.jpg|значак|зьлева|[[Зёйдас]] — бізнэсовы цэнтар Амстэрдаму.]] Амстэрдам зьяўляецца фінансавай і бізнэсовай сталіцай Нідэрляндаў<ref>[https://web.archive.org/web/20081205161807/http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?menu=24&page=6 Amsterdam – Economische Zaken]. ez.amsterdam.nl {{ref-nl}}</ref>. Горад у цяперашні час зьяўляецца адным з цэнтраў міжнароднага бізнэсу. У Эўропе па гэтым паказчыку Амстэрдам займае пятае месца, прайграючы толькі [[Лёндан]]у, [[Парыж]]у, [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурту]] й [[Барсэлёна|Барсэлёне]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080108130938/http://www.iamsterdam.com/press_room/press_releases_0/2007/european_cities European Cities Monitor 2007]{{ref-nl}}</ref>. Многія буйныя карпарацыі й банкі маюць свае штаб-кватэры ў Амстэрдаме, у тым ліку [[Royal Bank of Scotland|Каралеўскі банк Шатляндыі]], [[Akzo Nobel]], [[Heineken International]], [[ING Group]], [[Ahold]], [[TomTom]], [[Delta Lloyd Group]] і [[Philips]]. Штаб-кватэра кампаніі [[KPMG International]] знаходзіцца ў суседнім Амстэлвіне, дзе многія кампаніі месьцяцца з-за таго, што навакольныя супольнасьці дазваляюць мець поўную ўласнасьць на зямлю, у адрозьненьне ад сыстэмы арэнды зямлі ў Амстэрдаме. [[Файл:Beursplein 5 (cropped and edited).jpg|значак|Будынак [[Амстэрдамская фондавая біржа|Амстэрдамскай фондавай біржы]].]] Не зважаючы на тое, што шматлікія невялікія офісы па-ранейшаму знаходзіцца ў старым горадзе на каналах, кампаніі ўсё часьцей перамяшчаюцца за межы цэнтру гораду. Дзякуючы гэтаму паўднёвы раён Зёйдас стаў новым фінансавым і юрыдычным цэнтрам гораду<ref>[https://web.archive.org/web/20071224035945/http://www.zuidas.nl/smartsite.dws?id=1044&curindex=2 Zuidas]{{ref-nl}}</ref>. Пяць найбуйнейшых юрыдычных фірмаў Нідэрляндаў, вялікая колькасьць галяндзкіх філіялаў буйных [[кансалтынг]]авых фірмаў, як то [[Boston Consulting Group]] і [[Accenture]], а таксама Амстэрдамскі міжнародны гандлёвы цэнтар разьмешчаны ў Зёйдасе. Акрамя таго існуюць яшчэ тры іншыя больш дробныя фінансавыя раёны ў Амстэрдаме. Першы зь іх знаходзіцца ў навакольлях чыгуначнага вакзалу Сьлётэрдайку, дзе некалькі газэтаў, як то [[De Telegraaf]], маюць свае офісы. Тут жа знаходзяцца муніцыпальная грамадзкая транспартная кампанія «''Gemeentelijk Vervoersbedrijf''» і галяндзкі падатковы орган «''Belastingdienst''». Другі фінансавы раён знаходзіцца ў навакольлях «[[Амстэрдам Арэна|Амстэрдам Арэны]]». Трэці ў навакольлях чыгуначнага вакзалу Амстэл. Самы высокі будынак Амстэрдаму, [[Вежа Рэмбранта]], у якой знаходзіцца штаб-кватэра кампаніі [[Philips]], таксама месьціцца ў гэтым раёне<ref>[https://web.archive.org/web/20101225001215/http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=100759&bt=2&ht=2&sro=0 Rembrandt Tower]. emporis.com {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.philips.nl/about/index.page Philips]{{ref-nl}}</ref>. [[Амстэрдамская фондавая біржа]] (''AEX''), якая ў цяперашні час ёсьць часткай [[Euronext]], зьяўляецца найстарэйшай фондавай біржай у сьвеце й адной з найбуйнейшых у Эўропе. Яна разьмешчаная побач з пляцам Дам у самым цэнтры гораду. === Турызм === [[Файл:Wim Sonneveld tour boat, Rederij Lovers, Amsterdam-9218.jpg|значак|зьлева|У горадзе ладзяцца экскурсіі на чоўнах.]] Амстэрдам адное з самых папулярных турыстычных месцаў у Эўропе, якое штогод наведвае больш за 5,34 мільёнаў замежных турыстаў, не беручы ва ўлік 16 мільёнаў турыстаў, якія прыязджаюць у горад на дзень<ref>[https://web.archive.org/web/20110501140135/http://www.os.amsterdam.nl/tabel/13871/ «Key Figures Amsterdam 2009: Tourism»]. City of Amsterdam Department for Research and Statistics.</ref>. Колькасьць наведвальнікаў стала расьце цягам апошніх дзесяцігодзьдзяў. Дзьве траціны ўсіх гатэляў разьмешчаныя ў цэнтры гораду<ref>[https://kaartnederland.net/images/cities/Amsterdam_tourisme_plattegrond.jpg «Tourist Map Amsterdam»]. Kaart Nederland.</ref>. Гасьцёўні з чатырма ці пяцьцю зоркамі складаюць 42% ад агульнай колькасьці дасяжных месцаў і 41% ад колькасьці начлегаў у Амстэрдаме. Узровень запаўняльнасьці нумароў складаў 85% у 2017 годзе, што было большым за гэты паказьнік у 78% у 2006 годзе<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hospitalitynet.org/file/152008684.pdf «Dutch Hotel City Index 2019»].</ref><ref name="Fedorova">Fedorova, T; Meijer, R (1.2007). [https://web.archive.org/web/20080528004444/http://www.os.amsterdam.nl/pdf/2008_toerisme_in_amsterdam.pdf «Toerisme in Amsterdam 2006/2007»].</ref>. Большасьць турыстаў, то бок 74% ад агульнага ліку, паходзяць з Эўропы, а найбольшая група неэўрапейскіх турыстаў прыязджае з ЗША, то бок на іхнюю долю прыпадае 14% ад агульнай колькасьці<ref name="Fedorova"/>. У пэўныя гады ў Амстэрдаме распрацоўваюцца праграмы дзеля прыцягненьня дадатковых турыстаў. Напрыклад, на 2006 год была абвешчаная акцыя «Рэмбрант 400» у гонар 400-годзьдзя з дня нараджэньня [[Рэмбрант]]а. Сярэдняя колькасьць гасьцей на год, якія спыняюцца ў чатырох кемпінгах ва ўсім горадзе, вагаецца ад 12 тысяч да 65 тысяч чалавек<ref name="Fedorova"/>. У 2023 годзе горад пачаў кампанію, каб адгаварыць брытанскіх мужчынаў у веку ад 18 да 35 гадоў ад прыезду ў горад у якасьці турыстаў. У рэкляме былі паказаныя маладыя людзі, якіх паліцыя закавала ў кайданкі, што было часткай новай кампаніі па ачыстцы рэпутацыі гораду<ref>Holligan, Anna (29.03.2023). [https://www.bbc.com/news/world-europe-65107405 «Amsterdam launches stay away ad campaign targeting young British men»]. BBC.</ref>. 25 траўня 2023 году, спрабуючы спыніць дзікія паводзіны турыстаў, горад забараніў курэньне марыхуаны ў грамадзкіх месцах у квартале чырвоных ліхтароў і вакол яго<ref>Boztas, Senay (25.05.2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/may/25/amsterdam-public-weed-smoking-ban-begins «'Potheads, go giggle elsewhere': public weed ban begins in Amsterdam»]. The Guardian.</ref>. == Культура == === Музэі === [[Файл:North facade of the Rijksmuseum Amsterdam (6).jpg|значак|Паўночны фасад [[Рэйксьмюзэюм]]у.]] Найважнейшыя музэі Амстэрдаму месьцяцца на [[Музэйны пляц|Музэйным пляцы]], разьмешчаным на паўднёва-заходнім баку [[Рэйксьмюзэюм]]у. Гэты пляц паўстаў у апошняй чвэрці XIX стагодзьдзя на тэрыторыі былой Сусьветнай выставы. Паўночна-ўсходняя частка пляцу мяжуе зь вялікім Рэйксьмюзэюмам. Перад ім на самім пляцы знаходзіцца доўгая прамакутняя сажалка. Узімку яна ператвараецца на коўзанку<ref>[https://web.archive.org/web/20081226160156/http://evenementnieuws.nl/nieuws/3900/Feestelijke%2Bopening%2Bijsbaan%2BMuseumplein.html «Feestelijke opening ijsbaan Museumplein»]. Evenementennieuws.</ref>. Паўночна-заходняя частка пляцу мяжуе з [[Музэй ван Гог|музэем ван Гога]] і фабрыкай [[Костэр Даймандс]]. Паўднёва-заходняя мяжа Музэйнага пляцу — Ван Барлестраат, то бок адной з галоўных магістральных вуліцаў у гэтай частцы Амстэрдаму. Канцэртная заля [[Канцэртгебаў]] стаіць на іншым баку вуліцы ад пляца. На паўднёвы ўсход ад пляца знаходзяцца некалькі вялікіх дамоў. Пад пляцам была пабудаваная паркоўка, а таксама супэрмаркет. Музэйны пляц амаль цалкам пакрыты газонам, за выключэньнем паўночна-ўсходняй часткі, дзе быў накіданы жвір. Сучасны выгляд пляца быў рэалізаваны ў 1999 годзе падчас ягонай рэканструкцыі. Сам пляц уважаецца вядомым месцам у горадзе дзе ладзяцца фэстывалі і канцэрты пад адкрытым небам, асабліва ўлетку. У 2008 годзе былі распрацаваныя пляны паўторнай рэканструкцыі пляца, таму што многія жыхары Амстэрдаму незадаволеныя ягоным сучасным выглядам<ref>[https://web.archive.org/web/20090807174714/http://www.topstad.amsterdam.nl/nieuws/museumplein_krijgt «Museumplein krijgt facelift»]. Gemeente Amsterdam.</ref>. [[Файл:Van Gogh Museum, Kurokawa wing.jpg|значак|зьлева|Будынкі музэя ван Гога.]] Рэйксьмюзэюм валодае найбуйнейшай і найважнейшай калекцыяй клясычнага галяндзкага мастацтва. Ён адкрыўся ў 1885 годзе, а ягоная калекцыя складаецца амаль зь мільёну прадметаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080917054130/http://www.aviewoncities.com/amsterdam/rijksmuseum.htm «Rijksmuseum»]. Amsterdam.</ref>. Мастаком, які найбольш асацыюецца з Амстэрдамам, ёсьць [[Рэмбрант]], чые працы і працы ягоных вучняў выстаўленыя ў музэі. Шэдэўр Рэмбранта ''[[Начная варта (карціна)|Начная варта]]'' лічыцца адным з найлепшых твораў мастацтва, якім валодае Рэйксьмюзэюм. Тут таксама захоўваюцца карціны такіх мастакоў, як то [[Барталямэўс ван дэр Гэльст]], [[Ян Вэрмээр]], [[Франс Гальс]], [[Фэрдынанд Боль]], [[Альбэрт Кёйп]], [[Якаб ван Рэйсдаль]] і [[Паўлюс Потэр]]. Акрамя карцінаў, калекцыя складаецца зь вялікай разнастайнасьці дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Тут захоўваюцца як [[дэльфцкая парцаляна]], гэтак і гіганцкія лялечныя дамы XVII стагодзьдзя. Архітэктарам будынку ў стылі нэаготыкі быў [[Пітэр Кёйпэрс]]. У 2003 годзе музэй прайшоў 10-гадовую рэстаўрацыю коштам 375 мільёнаў эўра. Поўная калекцыя была зноў выстаўленая для публікі 13 красавіка 2013 году, і Рэйксьмюзэюм застаецца самым наведвальным музэем Амстэрдаму з 2,2 мільёнамі наведвальнікаў у 2016 годзе і 2,16 мільёнамі ў 2017 годзе<ref>[https://www.statista.com/statistics/646065/attendance-at-the-rijksmuseum-in-the-netherlands/ «Total number of visitors of the Rijksmuseum in the Netherlands in 2014 to 2017 (in millions)»]. Statista.</ref>. [[Файл:De nieuwe vleugel van het Stedelijk Museum Amsterdam.jpg|значак|[[Гарадзкі музэй (Амстэрдам)|Музэй Стэдэлейк]].]] [[Вінцэнт ван Гог]] некаторы час жыў у Амстэрдаме, таму ў месьце маецца музэй, прысьвечаны ягонай творчасьці. Музэй разьмешчаны ў адным зь нямногіх сучасных будынкаў Амстэрдаму. Будынак быў спраектаваны [[Герыт Рытвэльд|Герытам Рытвэльдам]]. Тут выстаўленае сталая калекцыя. Новы будынак быў дабудаваны да музэя ў 1999 годзе. Гэтая новая частка, вядомая як зона для выступаў, была спраектаваная японскім архітэктарам [[Кісё Куракава]]. Галоўнай мэтай новага будынку стала разьмяшчэньне часовых выставаў музэя<ref>[https://web.archive.org/web/20080516145157/http://www.architectuur.org/rietveld02.php «Architectuur Van Gogh Museum Amsterdam»]. Architectuur.org.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130513220627/http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=213&lang=en&section=sectie_museum «The Building»]. Van Gogh Museum.</ref>. Некаторыя з самых вядомых карцінаў ван Гога, як то ''[[Едуны бульбы]]'' і ''[[Сланечнікі (ван Гог)|Сланечнікі]]'', захоўваюцца ў музэйнай калекцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20140819222554/http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=425&lang=en&section=sectie_museum «Permanent Collection»]. Van Gogh Museum.</ref>. Музэй ван Гога ёсьць другім паводле наведвальнасьці музэем у Амстэрдаме, ненашмат саступаючы Рэйксьмюзэюму паводле колькасьці наведвальнікаў<ref>[https://www.vangoghmuseum.nl/en/news-and-press/press-releases/record-number-of-visitors-in-2016 «Historic number of visitors since the opening of Van Gogh Museum»]. Van Gogh Museum.</ref>. Побач з музэем ван Гога месьціцца [[Гарадзкі музэй (Амстэрдам)|Музэй Стэдэлейк]]. Гэта найважнейшы музэй сучаснага мастацтва гораду, які такі ж стары, як і сам пляц, зь якім музэй мяжуе. Ягоныя дзьверы ўпершыню былі адчыненыя ў 1895 годзе. Сталая калекцыя складаецца з твораў мастацтва [[Піт Мандрыян|Піта Мандрыяна]], [[Карэл Апэль|Карэла Апэля]], [[Казімер Малевіч|Казімера Малевіча]] ды іншых выбітных мастакоў. Пасьля рэканструкцыі, якая доўжылася некалькі гадоў, музэй зноў адкрыўся ў верасьні 2012 году з новай кампазытнай прыбудовай, якая атрымала назву «Ванна» праз падабенства да адной зь іх. У Амстэрдаме налічваецца шмат іншых музэяў. Сярод іх ёсьць як невялікія музэі, напрыклад [[Музэй Супраціву (Амстэрдам)|Музэй Супраціву]], [[Каціны кабінэт]], [[Дом Ганны Франк]] і [[Дом-музэй Рэмбранта]], гэтак і вельмі вялікія, як то [[Трапічны музэй|Музэй тропікаў]], [[Амстэрдамскі музэй]], які раней быў вядомы як Амстэрдамскі гістарычны музэй, [[H’Art]] і [[Габрэйскі гістарычны музэй (Амстэрдам)|Габрэйскі гістарычны музэй]]. Музэй [[НЭМО]] прысьвечаны навуковым выставам для дзяцей. === Выканальніцкае мастацтва === [[Файл:Stadsschouwburg amsterdam.jpg|значак|зьлева|[[Гарадзкі тэатар (Амстэрдам)|Гарадзкі тэатар]].]] У Амстэрдаме маюцца тры галоўныя тэатры. У [[Гарадзкі тэатар (Амстэрдам)|Гарадзкім тэатры]] на пляцы Лейдсэплейн працуе рэпэртуарная тэатральная трупа Амстэрдаму. Цяперашні будынак датуецца 1894 годам. Большасьць спэктакляў ставяцца ў Вялікай зале. Звычайны рэпэртуар ахоплівае ўсе віды тэатральных формаў. У 2009 годзе адкрыліся новыя залы гэтага тэатру. [[Стопэра|Нідэрляндзкая нацыянальная опэра і балет]], раней вядомая як Музычны тэатар, была пабудаваная ў 1986 годзе. Гэта галоўны опэрны тэатар места. [[Карэ (тэатар)|Каралеўскі тэатар Карэ]] быў пабудаваны як сталы цыркавы тэатар у 1887 годзе і ў цяперашні час перадусім выкарыстоўваецца дзеля м’юзыклаў, кабарэ-спэктакляў і поп-канцэртаў. У нядаўна зноў адкрытым тэатры Дэлямар ладзяцца пастановы спэктакляў і м’юзыклаў. У 2014 годзе на амстэрдамскай сцэне зьявіўся новы тэатар, які далучыўся да іншых вядомых пляцовак. Ім стаў Амстэрдамскі тэатар, які разьмешчаны ў заходняй частцы гораду на Данцыгеркадэ. Гэты сучасны будынак мае панарамныя краявіды на гавань. Ва ўсходняй частцы гораду можна знайсьці невялікі тэатар [[Бадгёйсттэатар]] у пераабсталяванай лазьні. У ім часта ставяцца ангельскамоўныя пастаноўкі. У Нідэрляндах існуе традыцыя [[кабарэ]] або кляйнкунст, якая спалучае музыку, апавяданьні, камэнтары, тэатар і камэдыю. Такія кабарэ зьявіліся ў 1930-х гадах, калі такія дзеячы, як то [[Вім Кан]], [[Вім Зонэвэльд]] і [[Тоон Гэрманс]], сталі піянэрамі ўзгаданага віду мастацтва. У Амстэрдаме працуе Акадэмія кабарэ і Кабарэтны хор. Сучаснымі папулярнымі выканаўцамі ёсьць Юп ван ’т Гэк, Фрээк дэ Ёнге, Гэрман Фінкерс, Ганс Тээўвэн, Тэо Маасэн, Гэрман ван Вээн, Наджыб Амгалі, Рауль Гээрт’е, Ёрген Рэйман, Брыгіт Каандорп ды іншыя. Ангельскамоўная камэдыйная сцэна ўзьнікла дзякуючы гурту [[Бум-Чыкага]] ў 1993 годзе. Яны маюць уласны тэатар на пляцы Лейдсэплейн. === Музыка === У Амстэрдаме знаходзіцца адна з найвядомейшых канцэртовых заляў сьвету — [[Канцэртгебаў]] ({{мова-nl|Concertgebouw}}). Яна ёсьць сядзібай [[Каралеўскі аркестар Канцэртгебаў|Каралеўскага аркестру Канцэртгебаў]]. Ад 2004 году галоўным [[дырыгент]]ам гэтага аркестру зьяўляецца [[Марыс Янсанс]]. == Транспарт == === Грамадзкі транспарт === [[Файл:Amsterdam - Keizersgracht - 1316.jpg|значак|зьлева|Трамвай перацінае канал [[Кайзэрграхт]].]] Амстэрдам мае добра разьвітую сыстэму [[грамадзкі транспарт|грамадзкага транспарту]]. У горадзе дзейнічае [[мэтрапалітэн]], традыцыйныя й хуткасныя [[трамвай|трамваі]], аўтобусная сетка й паромныя пераправы праз раку [[Эй]]. У цяперашні час у горадзе функцыянуюць шаснаццаць трамвайных маршрутаў і пяць маршрутаў мэтро. Усе яны абслугоўваюцца муніцыпальным апэратарам грамадзкага транспарту ''Gemeentelijk Vervoerbedrijf'' ([[GVB]]), які таксама кіруе гарадзкой аўтобуснай сеткай. Прыкладны пераклад на беларускую мову — Муніцыпальнае транспартнае прадпрыемства. Чатыры дармовыя паромы GVB перавозяць пешаходаў і раварыстаў праз Эй да раёну [[Амстэрдам-Поўнач]], а два платныя паромы курсуюць на ўсход і захад уздоўж гавані. Таксама маюцца прыватныя водныя таксоўкі, водны аўтобус, служба сумеснага пракату чоўнаў, пракат электрычных чоўнаў і круізы праз каналы, якія перавозяць людзей воднымі шляхамі Амстэрдаму. Рэгіянальныя аўтобусы і некаторыя прыгарадныя аўтобусы абслугоўваюцца кампаніямі [[Connexxion]] і [[EBS]]. Міжнародныя аўтобусныя перавозкі забясьпечваюцца кампаніяй [[Eurolines]] з чыгуначнага вакзала [[Амстэрдам-Амстэл]], [[IDBUS]] з чыгуначнага вакзала [[Амстэрдам-Сьлётэрдайк]] і [[Megabus]] з [[Зёйдэрзээвэг]]у на ўсходзе места. Дзеля палягчэньня нагрузкі на цэнтар існуюць розныя месцы P+R, дзе людзі могуць пакінуць сваё аўта з прымальнай цаной і перасесьці на адзін з шматлікіх маршрутаў грамадзкага транспарту<ref>[https://web.archive.org/web/20171022193919/https://www.iamsterdam.com/nl/op-bezoek/parkeren/parkeren-en-verder-reizen «Parkeren + Reizen (P+R) Amsterdam»]. I amsterdam.</ref>. === Паветраны транспарт === [[Файл:Schiphol Airport Pier D (7325966610).jpg|значак|Аэрапорт [[Схіпгол]] уважаецца ня толькі адным з самых загружаных аэрапортаў Эўропы, але і сьвету.]] Аэрапорт [[Схіпгол]] знаходзіцца за 20 хвілінаў цягніком ад цэнтральнага вакзалу. Дасяжны цягнікамі кампаніяў [[Eurostar]] і [[EuroCity]]. Гэта найбуйнейшы аэрапорт Нідэрляндаў і трэці паводле велічыні аэрапорт [[Эўропа|Эўропы]], абслугоўваючы больш за 68 мільёнаў пасажыраў у год. Лічыцца базавым аэрапортам чатырох авіякампаніяў, як то [[KLM]], [[Transavia]], [[Martinair]] і [[Arkefly]]<ref>Maslen, Richard (21.07.2014). [https://web.archive.org/web/20161011120121/http://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/242728/easyjet-to-open-amsterdam-base-in-spring-2015/ «easyJet to open Amsterdam Base in Spring 2015»]. UBM (UK) Ltd.</ref>. Ён быў пабудаваны ў 1916 годзе на месцы асушанага Гаарлемскага возера. Схіпгол мае шэсьць узьлётна-пасадкавых палос, у цяперашні час распрацоўваюцца пляны па ягоным пашырэньні. На 2014 год Схіпгол быў пятым паводле загружанасьці аэрапортам у сьвеце паводле колькасьці пасажыраў<ref>[https://web.archive.org/web/20160528094849/http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/International-Passenger-Rankings/12-months «International passenger Rankings»]. ACI Airports Council International.</ref>. Гэты аэрапорт знаходзіцца на 4 мэтры ніжэй за ўзровень мора<ref>[https://awesomeamsterdam.com/10-fun-facts-about-amsterdam/ «10 fun facts about Amsterdam»]. Awesome Amsterdam.</ref>. Не зважаючы на ​​тое, што ён вядомы як аэрапорт Амстэрдаму, аб’ект беспасярэдне месьціцца ў суседняй грамадзе Гаарлемэрмээр, на паўднёвы захад ад гораду. Аэрапорт [[Ратэрдам—Гаага]], то бок меншы міжнародны аэрапорт, таксама месьціцца за гадзінаў аўтам ад места. === Ровары === [[Файл:Amsterdam - Bicycles - 1058.jpg|значак|зьлева|Раварысты на вуліцы места.]] Амстэрдам уважаецца адным з самых спрыяльных для выкарыстаньня [[ровар]]аў буйных гарадоў у сьвеце, а таксама як цэнтар роварнай культуры з добрымі выгодамі для вэлясыпэдыстаў, дзякуючы добрай сетцы роварных маршрутаў і месцаў іхняга ўтрыманьня, а таксама некалькіх публічных ахоўных гаражоў дзеля захоўваньня ровараў. Згодна з апошнімі зьвесткамі, апублікаванымі Цэнтральным бюро статыстыкі, у 2015 годзе 442 тысячы хатніх гаспадарках, то бок блізу 850 тысяч жыхароў, у Амстэрдаме разам валодалі 847 тысячамі ровараў, то бок маючы 1,91 ровараў на сям’ю<ref>[https://web.archive.org/web/20190829080011/http://www.dutchamsterdam.nl/68-amsterdam-city-of-bikes «Amsterdam, City of Bikes»]. DutchAmsterdam.nl.</ref>. Праз такую папулярнасьць гэтага сродка перамяшчэньня ў Амстэрдаме пашыраныя крадзяжы. Гэтак у 2011 годзе ў месьце было скрадзена каля 83 тысяч ровараў<ref>Research and Statistics Division. [https://web.archive.org/web/20080822155119/http://stadstat.osamsterdam.nl/programakkoord.pl?onderwerp=ov&cache_version=6 «Core Numbers in Graphics: Fewer Bicycle Thefts»]. Safety and Nuissance</ref>. Вэлясыпэдамі карыстаюцца ўсе сацыяльна-эканамічныя групы насельніцтва празь іхную зручнасьць, невялікія памеры Амстэрдаму, вялікай даўжыні роварных дарожак<ref>[https://web.archive.org/web/20100917063831/http://amsterdamtips.com/tips/cycling-in-amsterdam.php «Cycling in Amsterdam»]. AmsterdamTips.com.</ref>, пляскатага рэльефу места і нязручнасьці кіраваньня самаходам<ref>Tagliabue, John (20.06.2013). [https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2013/06/21/world/europe/a-sea-of-bikes-swamps-amsterdam-a-city-fond-of-pedaling.html «The Dutch Prize Their Pedal Power, but a Sea of Bikes Swamps Their Capital»]. The New York Times.</ref>, павязаныя з высокім коштам паркаваньня, а таксама зачыненымі для аўта вуліцамі, або вуліцам з аднабокім рухам. == Спорт == [[Файл:Feyenoord tegen Ajax 1-0. Nummer 26 Israel in duel met Cruyff.jpg|значак|Выбітны футбаліст «[[Аякс Амстэрдам|Аяксу]]» [[Ёган Кройф]], чыім імём названая хатняя арэна клюбу.]] У Амстэрдаме базуецца футбольнага клюб [[Эрэдывізія|Эрэдывізіі]] «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]», які ўважаецца адным зь лідэраў айчыннага футболу. Свае хатнія матчы клюб ладзіць на [[Ёган Кройф Арэна|стадыёне імя Ёгана Кройфа]], які разьмешчаны на паўднёвым усходзе гораду побач з новым чыгуначным вакзалам [[Амстэрдам-Бэйльмэр-Арэна]]. Да пераезду на сучаснае месца ў 1996 годзе «Аякс» гуляў свае рэгулярныя матчы на ўжо цяпер зруйнаваным стадыёне [[Дэ Мээр]] ва ўсходняй частцы места<ref>[https://web.archive.org/web/20081116070239/http://english.ajax.nl/web/show/id%3D47960 «De Meer»]. Stadiums.</ref> або на [[Алімпійскі стадыён (Амстэрдам)|Алімпійскім стадыёне]]. У 1928 годзе ў Амстэрдаме ладзіліся [[летнія Алімпійскія гульні 1928 году|летнія Алімпійскія гульні]]. Менавіта ў тыя часы да гэтай спартовай падзеі быў пабудаваны Алімпійскі стадыён. Пазьней ён быў цалкам перароблены і сёньня выкарыстоўваецца дзеля культурных і спартовых імпрэзаў, такіх як то [[Амстэрдамскі маратон]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081221134507/http://www.olympischstadion.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=98 «Athletics»]. Olympisch Stadion Amsterdam.</ref>. У 1920 годзе Амстэрдам дапамог у правядзеньні некаторых спаборніцтваў па ветразевым спорце на [[Летнія Алімпійскія гульні 1920 году|летніх Алімпійскіх гульнях]], якія ладзіліся ў суседнім бэльгійскім [[Антвэрпэн]]е, зарганізаваўшы выступы спартоўцаў на востраве [[Бёйтэн-Эй]]. Гарадзкія ўлады таксама накіроўвалі заяўкі на правядзеньне [[Летнія Алімпійскія гульні 1952 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1952]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 1992 году|1992]] гадоў, але прайгралі [[Хэльсынкі|Хэльсынкам]] і [[Барсэлёна|Барсэлёне]]. У горадзе ладзіцца забег [[Ад дамбы да дамбы]], які ўяўляе сабою 16-кілямэтровы бег з Амстэрдаму ў [[Заандам]]. Хакейны клюб «[[Амстэл Тэйгерс]]» гуляе на коўзанцы [[Яап Эдэн]]. Каманда бярэ ўдзел у чэмпіянаце Нідэрляндаў па хакеі на лёдзе. На гэтай жа арэне ладзяцца спаборніцтвы па [[канькабежны спорт|канькабежным спорце]]. У горадзе існуюць ажно два клюбы па [[амэрыканскі футбол|амэрыканскім футболе]], як то «Амстэрдам Крусэйдэрз» і «Амстэрдам Пантэрз». У горадзе разьмяшчаецца таксама бэйсбольная каманда «Амстэрдам Пайрэтс», а таксама маюцца тры клюбы па [[хакей на траве|хакеі на траве]], як то «Амстэрдам», «Пінаке» і «Гэрлі», але ўсе яны ладзяць свае матчы ў суседнім горадзе [[Амстэльвээн]]. Баскетбольная каманда «[[Майгайд Амстэрдам]]» гуляе ў мясцовай лізе, гуляючы на арэне Спортгален-Зюйд<ref>[https://web.archive.org/web/20100803000725/http://www.sporthallenzuid.amsterdam.nl/over_sporthallen/referenties «Over Sporthallen Zuid: Referenties»]. Sporthallen Zuid.</ref>. З 1999 году ўлады месца пачалі штогод ушаноўваць найлепшых спартоўцаў і спартовак асобнай прэміяй. Баксэр [[Райманд Ёваль]] і хакеістка на траве [[Караль Тэйт]] сталіся першымі спартоўцамі, хто атрымалі ўзнагароды ў 1999 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.amsterdam.nl Амстэрдамскі партал] * [http://www.concertgebouw.nl Канцэртгебаў] * [https://web.archive.org/web/20240125170540/https://zviazda.by/be/news/20190704/1562237502-mer-amsterdama-prapanue-zachynic-bardeli-u-kvartale-chyrvonyh-lihtarou Мэр Амстэрдаму прапануе зачыніць бардэлі ў квартале чырвоных ліхтароў] {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Амстэрдам| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] j9vyikxy2c3iz31pw4kggyrwggtz7uk Ісьляндыя 0 8132 2698661 2697714 2026-11-03T19:51:16Z Deminly 88990 Iślandyja 2698661 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 19,8 млрд $ | Год падліку СУП ППЗ = 2020 | Месца паводле СУП ППЗ = 142 | СУП ППЗ на чалавека = 54 482 $ | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2020 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = 16 | СУП намінал = 20,8 млрд $ | Год падліку СУП намінал = 2020 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 57 189 $ | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2020 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 5 |Лацінка=Iślandyja}} '''Ісьля́ндыя''' ці '''Рэспу́бліка Ісьля́ндыя''' ({{мова-is|Ísland}} ці ''Lýðveldið Ísland'') — астраўная краіна на поўначы [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]], паміж [[Грэнляндыя]]й, [[Нарвэгія]]й, [[Ірляндыя]]й, [[Шатляндыя]]й і [[Фарэрскія астравы|Фарэрскімі астравамі]]. Ёсьць адной з самых маланаселеных дзяржаваў Эўропы. Сталіцай і найбуйнейшым горадам края ёсьць [[Рэйк’явік]], дзе жыве больш за 65% насельніцтва. Унутраная частка вострава складаецца з [[плято]], якое характарызуецца пясковымі і лававымі палямі, горамі і [[ледавік]]амі. Тутака таксама месьціцца мноства ледавіковых рэкаў, якія выцякаюць у акіян праз нізіны. Да берагоў Ісьляндыі сягае цёплая акіянічная плынь [[Гальфстрым]], што крыху паляпшае існы клімат краіны, то бок клімат ёсьць умераным, не зважаючы на тое, што дзяржава пралягае недалёка ад [[палярны круг|палярнага кругу]]. Лета на востраве ёсьць прахалодным. Ісьляндыя мае [[рынкавая эканоміка|рынкавую эканоміку]] з адносна нізкімі падаткамі, у параўнаньні зь іншымі краінамі [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100125144548/http://www.oecd.org/document/60/0%2C2340%2Cen_2649_34533_1942460_1_1_1_1%2C00.html «OECD Tax Database»]. OECD.</ref>. На востраве даволі высокі паказчыць гуртаваньня працоўных у [[прафэсійны зьвяз|прафэсійныя зьвязы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190813123619/http://www.ilo.org/ilostat/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page3.jspx%3FMBI_ID%3D9 «Industrial relations»]. ILOSTAT.</ref>. У Ісьляндыі падтрымліваецца высокі стандарт сыстэмы сацыяльнага забесьпячэньня, якая забясьпечвае ўсеагульную мэдычную дапамогу і вышэйшую адукацыю для сваіх грамадзянаў<ref>Ólafsson, Stefán (12 May 2004). [https://web.archive.org/web/20050818131819/http://www.borg.hi.is/ChildWelfare «The Icelandic Welfare State and the Conditions of Children»]. University of Turku.</ref>. Краіна займае высокае месца паводле [[індэкс дэмакратыі|індэксу дэмакратыі]] і роўнасьці, займаючы трэцяе месца ў сьвеце паводле паказьніку сярэднага багацьця на дарослага чалавека. У 2020 годзе Ісьляндыя заняла чацьвертае месца ў сьвеце паводле [[індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу|індэксу чалавечага разьвіцьця]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf «Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene»]. United Nations Development Programme. 15 December 2020. — С. 343—350. — ISBN 978-92-1-126442-5.</ref> і займае першае месца ў [[глябальны індэкс міру|глябальным індэксе міру]]. Энэргетыка Ісьляндыя амаль цалкам працуе на аднаўляльных крыніцах энэргіі. == Этымалёгія == Як абвяшчаюць ісьляндзкія [[сагі]], востраў быў адкрыты [[вікінгі|вікінгамі]] ў 60-х гадах IX стагодзьдзя і быў названы адным з першаадкрывальцаў, флёксы, ''Island'' — «ледзяная краіна» (ад is — «лёд», land — «краіна») за багацьце льдоў, якія пакрываюць востраў, у той час як іншы вікінг, нейкі высадзіўся на процілеглым беразе, назваў яго ''Snjoland'' — «сьнежная краіна». Паводле іншай гіпотэзе, востраў быў названы «Гардарсгольм» («востраў Гардара»), ад імя швэдзкага вікінга [[Гардар Сваварсан|Гардара Сваварсана]], якога лічаць першым скандынавам, які жыў ў Ісьляндыі, але за востравам замацавалася назва ''Island''. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ісьляндыі}} === Старажытнасьць === Як мяркуецца, да прыбыцьця на востраў [[вікінгі|вікінгаў]] тутака жылі манахі з [[гібэрна-шатляндзкая місія|гібэрна-шатляндзкае місіі]]. Нядаўнія археалягічныя знаходкі выявілі руіны хаты ў [[Гафнір]]ы. Вугляроднае датаваньне выкрыла, што ён быў закінуты дзесьці паміж 770 і 880 гадамі<ref>[https://web.archive.org/web/20110605235513/http://www.icelandreview.com/icelandreview/daily_news/A_New_View_on_the_Origin_of_First_Settlers_in_Iceland_0_378670.news.aspx «New View on the Origin of First Settlers in Iceland»]. Iceland Review Online.</ref>. У 2016 годзе археолягі выявілі іншы доўгі дом у [[Ст’ёдварф’ёрдур]]ы, які быў датаваны 800 годам<ref>Hafstad, Vala (15 September 2016). [https://web.archive.org/web/20160915122754/http://icelandreview.com/news/2016/09/15/major-archeological-find-iceland «Major Archeological Find in Iceland»]. Iceland Review. </ref>. Швэдзкі вікінг-дасьледнік [[Гардар Сваварсан]] першым абышоў Ісьляндыю ў 870 годзе і выявіў, што Ісьляндыя ёсьць востравам<ref>[https://web.archive.org/web/20120203211850/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/1066869 «The History of Viking Iceland»]. Ancient Worlds.</ref>. Ён застаўся на зіму і пабудаваў дом у [[Гусавік]]у. Наступным летам Гардар адышоў, але адзін зь ягоных людзей, Натфары, вырашыў застацца тутака з двума рабамі. Нарвэскі правадыр [[Інгальф Арнарсан]] заклаў ў 874 годзе сваю сядзібу ў месцы, дзе цяпер месьціца [[Рэйк’явік]]. За Інгальфам рушылі ўсьлед многія пасяленцы, у асноўным скандынавы і іхныя рабы [[ірляндцы]] і [[шатляндцы]]. У гэты пэрыяэд клімат на востраве быў больш лагодным, то бок 25% тэрыторыі вострава былі пакрытыя лясамі, у адрозьніньні ад сёньня, калі толькі 1% тэрыторыі Ісьляндыі пакрыты лясамі<ref>Magnusson, M. (2003). «The Vikings». Tempus. — С. 188—191. — ISBN 0752426990</ref>. Ты ня менш, бракаваньне дастатковай колькасьці ворнай зямлі вымусіла частку пасяленцаў рушыць далей у [[Грэнляндыя (востраў)|Грэнляндыю]]. === У залежнасьці ад Нарвэгіі і Даніі === [[Файл:Norsemen Landing in Iceland.jpg|значак|зьлева|Нарвэскія вікінгі высаджваюцца на бераг Ісьляндыі з малюнку XIX стагодзьдзя.]] [[Файл:Bolungarvik 02.jpg|значак|зьлева|Копія старажытнай рыбацкай вёскі ў Ісьляндыі.]] Унутраная барацьба і грамадзянскія міжусобныя войны эпохі [[Стурлюнгі|Стурлюнгаў]] прывялі да складаньня [[Стары дагавор|Старого дагавора]] ў 1262 годзе, які паклаў канец існаваньню незалежнасьці вострава і прывёў Ісьляндыю пад нарвэскую карону. Уладаньне Ісьландыяй перайшло ад [[Нарвэгія|Нарвэгіі]] да [[Кальмарская унія|Кальмарскай уніі]] ў 1415 годзе, калі тры скандынаўскія дзяржавы былі аб’яднаныя ў адну. Па распадзе уніі ў 1523 годзе востраву зноўку перайшоў у залежнасьць ад Нарвэгіі ў складзе сумеснага каралеўства Даніі і Нарвэгіі. Разьвіцьцю востава перашкаджала няўрадлівая глеба, вывяржэньне вульканаў, высечка лясоў і няўмольны клімат. Двойчы мясцовае насельнцітва пакутвала ад пошасьці [[чорная сьмерць|чорнай сьмерці]] ў пачатку і на прыканцы XV стагодзьдзя<ref>Pulsiano, Phillip and Wolf, Kirsten (1993). [https://books.google.com/books?id=d-XiZO8V4qUC&pg=PA312 «Medieval Scandinavia: An Encyclopedia»]. Taylor & Francis. — С. 312. — ISBN 0-8240-4787-7</ref>. Прыкладна ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя дацкі кароль [[Крыстыян III]] пачаў насаджаць на востраве [[лютэранства]]. [[Ён Арасан]], апошні каталіцкі біскуп Голяра, быў абезгалоўлены ў 1550 годзе разам з двума сваімі сынамі. Пасьля гэтага краіна стала афіцыйна лютэранскай, а лютэранства з тых часоў застаецца пануючай рэлігіяй. У XVII—XVIII стагодзьдзях Данія ўвяла жорсткія гандлёвыя абмежаваньні на Ісьляндыю. Стыхійныя бедзтвы, у тым ліку вывяржэньне вулькану і хваробы, прывялі да скарачэньня колькасьці насельніцтва. Эпідэмія воспы ў 1707—1708 гадах прывяла да сьмерці ад чвэрці да траціны насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20130929074613/http://iceland.vefur.is/iceland_history/history.htm «Iceland: Milestones in Icelandic History»]. Iceland Vefur.</ref><ref>Crosby Alfred W. (2004). [https://books.google.com/books?id=Phtqa_3tNykC&pg=PA52 «Ecological imperialism: the biological expansion of Europe, 900—1900»]. Cambridge University Press. — С. 52. — ISBN 0-521-54618-4.</ref>. У 1814 годзе, як вынік [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]], Данія і Нарвэгія сталіся асобнымі каралеўствамі паводле [[Кільскі дагавор|Кільскай дамовы]], але Ісьляндыя засталася ў залежнасьці ад Даніі. На працягу XIX стагодзьдзя клімат дзяржавы зрабіўся больш халаднейшым, што прывяло да масавай эміграцыі ў [[Новы Сьвет]]. Нацыянальная сьвядомасьць узнікла ў першай палове ХІХ стагодзьдзі, натхнёная рамантычнымі і нацыяналістычнымі ідэямі з кантынэнтальнай Эўропы. Ісьляндскі рух за незалежнасьць склаўся ў 1850-х гадах пад кіраўніцтвам [[Ён Сыгурдсан|Ёна Сыгурдсана]]. У 1874 годзе Данія надала Ісьляндыі канстытуцыю, але абмежавала мясцовае самакіраваньне. У 1904 годзе [[Ганэс Гафстэйн]] стаў першым міністрам па справах Ісьляндыі ў кабінэце міністраў Даніі. [[Файл:HMS Berwick (65).jpg|значак|Брытанскі вайсковы карабель «[[Бэрўік]]», які браў удзел у захопе Ісьляндыі.]] 1 сьнежня 1918 году быў складзены [[Дацка-ісьляндзкі акт уніі]], які дзейнічаў на працягу 25 гадоў і вызнаваў Ісьляндыю як цалкам сувэрэнную і незалежную дзяржаву ў пэрсанальнай уніі з Даніяй. Урад Ісьляндыі заснаваў амбасаду ў [[Капэнгаген]]е і папрасіў Данію ад іхняга імя займацца пытаньнямі абароны і замежнага прадстаўніцтва пры ўмове кансультацый з [[Альтынг]]ам. Статус краіны стаў падобным на статус [[Канада|Канады]] ў дачыньненьні да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Ісьляндыя далучылася да дацкага нэўтралітэту, аднак па акупацыі Даніі Альтынг прызначыў уласнага і заявіў, што пытаньне абароны і міжнароднага прадстаўніцтва будзе вырашаць уласнаруч<ref name="roots">[https://www.icelandicroots.com/post/2014/11/11/the-occupation-of-iceland-during-world-war-ii «The Occupation of Iceland During World War II»]. Icelandic Roots.</ref>. Празь месяц брытанскія ўзброеныя сілы правялі апэрацыю «[[Уварваньне Вялікабрытаніі ў Ісьляндыю|Форк]]», уварваньне і акупацыю краіны, парушыўшы [[нэўтралітэт]] Ісьляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20191203172541/https://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2015/05/12/history_british_forces_occupy_iceland/ «History: British forces occupy Iceland»]. Iceland Monitor.</ref>. У 1941 годзе ўрад Ісьляндыі, лагодны да Вялікабрытаніі, запрасіў тады нэўтральныя [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] заняцца пытаньнямі абароны вострава, каб Вялікабрытанія магла выкарыстоўваць свае войскі ў іншым месцы<ref name="roots"/>. Па заканчэньні дзеяньня Дацка-ісьляндзкага акту уніі на востраве быў зладжаны рэфэрэндум, на якім большасьцю галасоў астраўляніны вырашылі скасаваць зьвяз і ўчыніць рэспубліку<ref>[https://archive.org/details/gov.archives.arc.39024 «Video: Allies Study Post-War Security Etc»]. Universal Newsreel. 1944.</ref>. Першым прэзыдэнтам краіны быў прызначаны [[Свэйн Б’ёрнсан]]. === Незалежнасьць === У 1949 годзе краіна фармальна стала сябрам [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], не зважаючы на [[акцыі пратэсту супраць НАТО ў Ісьляндыі|акцыі пратэсту супраць НАТО]]. Амэрыканскія войскі стварылі ў краіне вайсковыя базы, якія існавалі ў Ісьляндыі ўвесь час [[Халодная вайна|Халоднае вайны]], і былі зачыненыя толькі ў 2006 годзе. Па вайне эканоміка Ісьляндыі зьведала істотны эканамічны росквіт, дзякуючы мадэрнізацыі ў рыбалоўная прамысловасьці і дапамогі згодна з [[Плян Маршала|Плянам Маршала]]<ref>[http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=3411 «Hversu há var Marshallaðstoðin sem Ísland fékk eftir seinni heimsstyrjöld?»]. Vísindavefurinn.</ref><ref>Müller, Margrit; Myllyntaus, Timo (2007). [https://books.google.com/books?id=zdXTV8xO3xQC&pg=PA385 «Pathbreakers: Small European Countries Responding to Globalisation and Deglobalisation»]. Peter Lang. — С. 385. — ISBN 978-3-03911-214-2.</ref>. У 1986 годзе ў Рэйк’явіку ў Ісьляндыі ладзіўся саміт паміж прэзыдэнтам ЗША [[Роналд Рэйган|Роналдам Рэйганам]] і кіраўніком СССР [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]], падчас якога яны зрабілі значныя крокі да ядзернага раззбраеньня. Ісьляндыя далучылася да [[Эўрапейская эканамічная прастора|Эўрапейскай эканамічнай прасторы]] ў 1994 годзе, пасьля чаго эканоміка была значна дывэрсыфікаваная і лібэралізаваная. У пачатку XXI хутка рос банкаўскі і фінансавы сэктар, які аднак, моцна пацярпеў ад вялікага [[Фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў|фінансавага крызісу]] пачынаючы з 2008 году<ref>Lewis, Michael (April 2009). [https://www.vanityfair.com/politics/features/2009/04/iceland200904?printable=true&currentPage=all «Wall Street on the Tundra»]. Vanity Fair.</ref>. Эканоміка стабілізавалася пры ўрадзе [[Ёгана Сыгурдардотыр|Ёганы Сыгурдардотыр]] і вырасла на 1,6% у 2012 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20141228043150/http://www.vb.is/frettir/81718/ «Hagvöxtur 2012 mun minni en spár gerðu ráð fyrir»]. Viðskiptablaðið.</ref>. У наступныя гады ў Ісьляндыі значна пашыралася сфэра [[турызм]]у, паколькі краіна сталася папулярным месцам адпачынку. == Палітыка == {{Асноўны артыкул|Палітыка Ісьляндыі}} У Ісьляндыі склалася шматпартыйная сыстэма. Пасьля парлямэнцкіх выбараў 2017 і 2021 гадоў найбуйнейшымі партыямі ёсьць правацэнтрысцкая [[Партыя незалежнасьці (Ісьляндыя)|Партыя незалежнасьці]], [[Прагрэсіўная партыя (Ісьляндыя)|Прагрэсіўная партыя]] і [[Лева-зялёны рух]]. === Урад === [[Файл:Althingishusid.jpg|значак|зьлева|Будынак [[Альтынг|парлямэнту Ісьляндыі]] ў [[Рэк’явік]]у.]] [[Файл:Iceland-Reykjavik-Stjornarrad-1.jpg|значак|Будынак [[урад Ісьляндыі|ураду Ісьляндыі]] і офіса [[прэм’ер-міністар Ісьляндыі|прэм’ер-міністра]] краіны.]] Ісьландыя ёсьць [[прадстаўнічая дэмакратыя|прадстаўнічай дэмакратыяй]] і [[парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкай рэспублікай]]. Сучасны парлямэнт [[Альтынг]] ({{мова-is|Alþingi}}) паўстаў у 1845 годзе як дарадчы ворган дацкага манарха. У парлямэнт уваходзяць 63 дэпутаты, якія абіраюцца на тэрмін ня больш чым на чатыры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20100118153818/http://www.iceland.is/government-and-politics/ «Government & Politics»]. Iceland.</ref>. Кіраўніком ураду ёсьць [[прэм’ер-міністар Ісьляндыі|прэм’ер-міністар]], які разам з кабінэтам міністраў адказвае за выканаўчую ўладу. [[Прэзыдэнт Ісьляндыі|Прэзыдэнт]] абіраецца ўсенародным галасаваньнем на чатырохгадовы тэрмін без абмежаваньняў колькасьці тэрмінаў. Выбары прэзыдэнта, Альтынга і мясцовых муніцыпальных радаў праводзяцца асобна кожныя чатыры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20091015155838/http://www.iceland.is/government-and-politics/Government/LocalGovernment/ «Local Government»]. Iceland.</ref>. Прэзыдэнт Ісьляндыі мае ў асноўным цырыманіяльны статус і выконвае абавязкі дыплямату, аднак, можа накласьці вета на законы ўхваленыя парлямэнтам і вынесьці іх на нацыянальны [[рэфэрэндум]]<ref>[http://www.worldatlas.com/articles/what-type-of-government-does-iceland-have.html «What Type of Government Does Iceland Have?»]. World Atlas.</ref><ref>[https://www.government.is/library/01-Ministries/Prime-Ministrers-Office/constitution_of_iceland.pdf «Constitution of The Republic of Iceland»]. Government.</ref>. Кабінэт міністраў прызначаецца прэзыдэнтам пасьля ўсеагульных выбараў у Альтынг. Тым ня менш, прызначэньне звычайна агаворваецца лідэрамі палітычных партыяў, якія пасьля абмеркаваньня вырашаюць паміж сабой, якія партыі могуць сфармаваць кабінэт і як разьмеркаваць месцы ў ім, пры ўмове, што ён мае падтрымку большасьці ў Альтынгу. Толькі калі партыйныя лідэры ня могуць самастойна прыйсьці да паразуменьня ў разумны прамежак часу, прэзыдэнт выкарыстоўвае свае паўнамоцтвы і асабіста прызначае кабінэт. Урады Ісьляндыі заўсёды былі кааліцыйнымі. У іх бралі ўдзел дзьве або больш партыяў, бо ані адна палітычная партыя ніколі не атрымлівала большасьці месцаў у Альтынгу на працягу ўсяго рэспубліканскага пэрыяду. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Ісьляндыі}} [[Файл:Regions of Iceland.png|значак|Адміністрацыйны падзел Ісьляндыі.]] Ісьляндыя падзеленая на рэгіёны, выбарчыя акругі і муніцыпалітэты. Восем рэгіёнаў ({{мова-is|landsvæði}}) у асноўным выкарыстоўваюцца ў статыстычных мэтах, але таксама гэты падзел выкарыстоўваюць акруговыя суды. Шэсцьдзесят дзевяць муніцыпалітэтаў у Ісьляндыі кіруюць мясцовымі справамі, як то абслуговаюць функцыянаваньне школаў, транспарт і гэтак далей<ref>[http://www.statice.is/media/49863/icelandinfigures2016.pdf «Iceland in figures 2016»]. Statistics Iceland.</ref>. Ніжэй пералічаны сьпіс 8 рэгіёнаў краю: {|class=wikitable |- | || Назва || Адміністрацыйны цэнтар |- | 1. || [[Гёвудборгаршвайдыд]] (''Höfuðborgarsvæðið'') || [[Рэйк’явік]] |- | 2. || [[Судурнэс]] (''Suðurnes'') || [[Кефлявік]] |- | 3. || [[Вэстурлянд]] (''Vesturland'') || [[Боргарнэс]] |- | 4. || [[Вэстфірдыр]] (''Vestfirðir'') || [[Ісаф’ёрдур]] |- | 5. || [[Нордурлянд Вэстра]] (''Norðurland Vestra'') || [[Блёндуоўс]] |- | 6. || [[Нордурлянд Эйстра]] (''Norðurland Eystra'') || [[Акюрэйры]] |- | 7. || [[Ёйстурлянд]] (''Austurland'') || [[Эгільсстадыр]] |- | 8. || [[Судурлянд]] (''Suðurland'') || [[Сэльфос]] |} == Дэмаграфія == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Ісьляндыі}} [[Файл:Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju 6.JPG|значак|Сталіцы краіны горад [[Рэк’явік]] ёсьць самым населеным на востраве. У ім жывуць амаль дзьве траціны насельніцтва вострава.]] Аддаленасьць Ісьляндыі ад рэшты мацерыка ўскладняла засяленьне вострава. Першапачатковае насельніцтва Ісьляндыі мела нардычнае і гэльскае паходжаньне. Гэта відаць зь літаратурных сьведчаньняў, якія датуюцца пэрыядам засяленьня, а таксама з пазьнейшых навуковых дасьледаваньняў, такіх як [[генэтычны аналіз]]. Адно з такіх генэтычных дасьледаваньняў выявіла, што большасьць пасяленцаў-мужчынаў былі нардычнага паходжаньня, у той час як большасьць жанчынаў мелі гэльскае паходжаньне, што азначае, што многія пасяленцы Ісьляндыі былі скандынамі, якія прывозілі з сабой гэльскіх рабыняў<ref>Helgason, Agnar; Sigureth Ardóttir, S; Nicholson, J; Sykes, B; Hill, EW; Bradley, DG; Bosnes, V; Gulcher, JR; Ward, R; et al. (2000). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1287529 «Estimating Scandinavian and Gaelic Ancestry in the Male Settlers of Iceland»]. American Journal of Human Genetics. 67 (3): С. 697—717. [[doi]]:[https://doi.org/10.1086%2F303046 10.1086/303046]. [[:PMID:10931763|PMID 10931763]].</ref>. Лічыцца, што насельніцтва вострава сягала ад 40 тысячаў да 60 тысяч чалавек у пэрыяд ад першапачатковага засяленьня да сярэдзіны XIX стагодзьдзя. За гэты час халодныя зімы, выпадзеньне попелу ад вывяржэньняў вульканаў і [[Бубонная чума|бубонная чума]] некалькі разоў зьмяншала колькасьць жыхароў<ref>Tomasson, Richard F. (1980). «Iceland, the first new society». University of Minnesota Press. — С. 63. — ISBN 978-0-8166-0913-0.</ref>. З 1500 па 1804 гады ў Ісьляндыі было 37 галодных гадоў<ref>Lancaster, H.O. (1990). «Expectations of Life: A Study in the Demography, Statistics, and History of World Mortality». New York: Springer-Verlag. — С. 399. — ISBN 978-0-387-97105-6.</ref>. Першы перапіс быў праведзены ў 1703 годзе. Ён выявіў, што насельніцтва тады складала 50 358 чалавек. Пасьля разбуральных вывяржэньняў вулькана [[Лякі]] ў 1783—1784 гадах колькасьць насельніцтва дасягнула мінімуму ў 40 тысяч чалавек<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8624791.stm «The eruption that changed Iceland forever»]. BBC News.</ref>. Паляпшэньне ўмоваў жыцьця прывяло да хуткага росту колькасьці астраўлянінаў з сярэдзіны XIX стагодзьдзя. У выніку насельніцтва прыкладна 60 тысяч жыхароў у 1850 годзе дасягнула 320 тысяч чалавек у 2008 годзе. Ісьляндыя мае адносна маладое насельніцтва для разьвітой краіны, то бок кожны пяты чалавек мае 14 гадоў ці меней. З каэфіцыентам нараджальнасьцю ў 2,1 Ісьляндыя ёсьць адной зь нямногіх эўрапейскіх дзяржаваў<ref>[https://web.archive.org/web/20140316185517/http://eng.velferdarraduneyti.is/departments/gender-equality/ «Gender equality»]. Centre for Gender Equality Iceland.</ref>. Сёньняшняя Ісьляндыя ёсьць маланаселенай краінай з этнічна аднародным насельніцтвам. Дзякуючы багатай вуснай і пісьмовай традыцыі шмат сямей можа назваць сваіх продкаў у многіх пакаленьнях. Насельніцтва карыстаецца [[ісьляндзкая мова|ісьляндзкай мовай]], адной са скандынаўскіх моваў. Афіцыйнай канфэсіяй у краіне зьяўляецца [[лютэранства]] (каля 73% насельніцтва адносяць сябе да лютэранаў). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Эўропа}} * [http://www.iceland.is/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Накід:Эўропа}} hmg7u93nw8rg8trd37nfv5mtk09bn0w Тыбэрыюс 0 8316 2698769 2583053 2026-11-04T09:30:51Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]], стыль, артаграфія 2698769 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:Tiberius bust.jpg|значак|Бюст Тыбэрыюса.]] '''Тыбэ́рыюс Кля́ўдыюс Нэро́н''' ({{Мова-la|Tiberius Claudius Nero}}; 16 лістапада 42 да н. э. — 16 сакавіка 37) — рымскі [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|імпэратар]] з 14 па 37 гады. Пасьля свайго айчыма [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] Тыбэрыюс быў другім імпэратарам [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] і таксама як і Аўгуст належыў да дынастыі Юліюсаў-Кляўдыюсаў. Час ягонага кіраваньня быў аднім з найдаўжэйшых сярод імпэратараў Рымскай імпэрыі. Пры Аўгусьце паміж 16 і 13 гадамі да н. э. Тыбэрыюс заваяваў [[Альпы|альпійскія]] тэрыторыі і [[Панонія|Панонію]], пазьней правіў у [[Старажытная Германія|Германіі]]. Паміж 9 і 13 гадамі н. э. Тыбэрыюс здушыў [[Панонска-далматынскае паўстаньне]]. Бацькам Тыбэрыюса быў Тыбэрыюс Кляўдыюс Нэрон, які меў такое ж імя. Ягоная маці Лівія Друзыла таксама паходзіла з роду Кляўдыюсаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/tiberius.shtml Тыбэрыюс] на BBC. {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] mwfi722karln0q8o7tme19x9cbc8sd8 Люксэмбург 0 8788 2698675 2637417 2026-11-03T20:33:57Z Deminly 88990 Luksemburg 2698675 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Люксэмбург |НазваЎРоднымСклоне = Люксэмбургу |НазваНаДзяржаўнайМове = Grand-Duché de Luxembourg<br />Großherzogtum Luxemburg<br />Groussherzogtum Lëtzebuerg |Сьцяг = Flag of Luxembourg.svg |Герб = Coat of arms of Luxembourg.svg |НацыянальныДэвіз = Mir wëlle bleiwe wat mir sinn |ДзяржаўныГімн = Ons Heemecht |Месцазнаходжаньне = EU-Luxembourg.svg |ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = |АфіцыйнаяМова = [[Француская мова|француская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[люксэмбурская мова|люксэмбурская]] |Сталіца = [[Люксэмбург (горад)|Люксэмбург]] |НайбуйнейшыГорад = Люксэмбург |ТыпУраду = [[Унітарная дзяржава|унітарная]] [[Парлямэнцкая сыстэма|парлямэнцкая]] [[канстытуцыйная манархія]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Вялікі герцаг]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Гіём]] (2025-)<br />[[Ксаўе Бэтэль]] |Плошча = 2586,4 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 168-е |АдсотакВады = нязначны |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2021 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 168-е |Насельніцтва = 643 941 |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 255 |ЭтнічныСклад = {{Просты сьпіс| * 52,8% [[люксэмбуржцы]] * 14,5% [[партугальцы]] * 7,6% [[французы]] * 3,7% [[італьянцы]] * 21,4% іншыя}} |КанфэсійныСклад = {{Просты сьпіс| * 73,2% [[Хрысьціянства|хрысьціяне]] * 23,4% [[Нерэлігійнасьць|нерэлігійныя]] * 3,2% іншыя}} |Пісьменнасьць = |ГодАцэнкіСУП = 2022 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 98-е |СУП = $90,532 мільярды |СУПНаДушуНасельніцтва = $140 694 |Валюта = [[эўра]] |КодВалюты = EUR |ЧасавыПас = [[Цэнтральнаэўрапейскі час|CET]] |ЧасРозьніцаUTC = +1 |ЧасавыПасУлетку = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|CEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная |НезалежнасьцьДаты = <br />9 чэрвеня 1815 |АўтамабільныЗнак = |ДамэнВерхнягаЎзроўню = lu |ТэлефонныКод = 352 |Дадаткі = [[Файл:Luxembourg-CIA WFB Map.png|цэнтар|220пкс|Мапа Люксэмбургу]] |Лацінка=Luksemburg}} '''Люксэмбу́рґ''' ({{Мова-lb|{{Праслухаць|lb-Lëtzebuerg.ogg|Lëtzebuerg}}}}, {{Мова-fr|Luxembourg}}, {{Мова-de|Luxemburg}}), афіцыйна '''Вялі́кае ге́рцагства Люксэмбург''' ({{Мова-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg|скарочана}}, {{Мова-fr|Grand-Duché de Luxembourg|скарочана}}, {{Мова-de|Großherzogtum Luxemburg|скарочана}}) — малая [[Кантынэнтальная дзяржава|сухапутная краіна]] ў паўночна-[[Заходняя Эўропа|заходняй Эўропе]]. Мяжуе з [[Францыя]]й, [[Нямеччына]]й і [[Бэльгія|Бэльґія]]й. Сталіца — места [[Люксэмбург (горад)|Люксэмбург]]. Плошча — 2586 км², насельніцтва — 660 809 жыхароў (2023). Люксэмбург — адзінае ў сьвеце незалежнае [[вялікае герцагства]] (ад 1815 году); [[прадстаўнічая дэмакратыя]] на чале з [[Канстытуцыйная манархія|манархам]]. Займае адно зь першых месцаў у сьвеце [[Сьпіс краінаў паводле СУП (ППЗ) на душу насельніцтва|паводле СУП (ППЗ) на душу насельніцтва]]. Краіна-заснавальніца [[ААН]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], [[НАТО]], [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўразьвязу]] ды [[Бэнілюкс]]у. Места Люксэмбург у 2014 року ўключанае ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Люксэмбургу}} Тэрыторыя Люксэмбурґу ў часы [[Старажытны Рым|Рымскае імпэрыі]] ўваходзіла ў склад правінцыі [[Бэльгіка|Бэльґіка]], а ў [[Сярэднявечча]] ў [[Франкская дзяржава|Франкскае каралеўства]]. З Х стагодзьдзя стала часткай графства [[Люксэмбург (графства)|Люксэмбург]] ў складзе [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]]. У 1312 граф [[Генрых VII Люксэмбурскі|Генрых VII]] стаў [[Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі|імпэратарам]]; адгэтуль пачаўся рост уплыву [[Люксэмбургі|дынастыі Люксэмбургаў]]. У 1354 Люксэмбург стаў [[герцагства]]м. У ХV стагодзьдзі герцагства Люксэмбург трапіла пад уладу [[Габсбургі|Габсбурґаў]] і стала адной з [[Сямнаццаць правінцый|сямнаццаці правінцыяў]] [[Габсбурскія Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]. Цягам 320 гадоў Люксэмбурґ пераходзіў з [[Аўстрыйскія Нідэрлянды|Аўстрыі]] ў склад [[Гішпанскія Нідэрлянды|Гішпаніі]], а ў 1714—1794 — зноў Аўстрыі. У часе [[Вайна Першай кааліцыі|вайны Першай кааліцыі]] анэксаваны [[Першая Француская рэспубліка|Францыяй]]. Згодна з рашэньнем [[Венскі кангрэс|Венскага канґрэсу]] 1814—1815 гадоў было ўтворана ''Вялікае герцагства Люксэмбурґ'' у складзе [[Германскі Зьвяз|Германскага Зьвязу]] і ў асабістай уніі зь [[Аб’яднанае каралеўства Нідэрляндаў|Нідэрляндзкім каралеўствам]]. Сучасныя межы Люксэмбурґу ўсталяваныя ў 1839 годзе [[Лёнданская дамова 1839 году|бэльґійска-нідэрляндзкай дамовай]]. Пасьля ліквідацыі Германскага Зьвязу Люксэмбурґ быў [[Лёнданская дамова 1867 году|абвешчаны]] нэўтральнай дзяржавай. Аднак і ў [[Першая сусьветная вайна|Першую]], і ў [[Другая сусьветная вайна|Другую]] сусьветныя войны краіна была акупаваная нямецкімі войскамі. У 1945 року Люксэмбург стаў адным з заснавальнікаў [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], у 1949 — [[НАТО]], у 1950-х — [[Эўрапейскія супольнасьці|Эўрапейскіх супольнасьцяў]], [[Эўрапейскае аб’яднаньне вуглю і сталі|аб’яднаньня вуглю і сталі]], [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|ЭЭС]], [[Эўрапейская супольнасьць атамнай энэргіі|Эўраатаму]]. Зь Люксэмбургу паходзяць адзін з «бацькоў» Эўрапейскага Зьвязу [[Рабэр Шуман]], «бацька эўра» [[П’ер Вэрнэр]] ды некалькі прэзыдэнтаў [[Эўрапейская камісія|Эўрапейскай камісіі]]. У 1999 року краіна далучылася да [[Эўразона|Эўразоны]]. == Палітыка == У наш час Люксэмбурґ — [[канстытуцыйная манархія]]. Кіраўнік дзяржавы — ''Вялікі герцаг''. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту (''палата дэпутатаў''). У адміністрацыйным сэнсе краіна падзеленая на 3 акругі. == Геаграфія == Паўночная частка Люксэмбурґу занятая перадгор’ямі [[Ардэны|Ардэнаў]] (вышыня да 559 м), у паўднёвай частцы — невысокія прыступчатыя грады, якія зьніжаюцца на ўсход. Клімат [[Мерны клімат|мерны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[Кантынэнтальны клімат|кантынэнтальнага]]. Сярэдняя тэмпэратура студзеня +2°С, чэрвеня +18°С. Ападкаў выпадае 700—850 мм штогод. Рэкі належаць да басэйну ракі [[Мозэль]]. Шырокалістыя лясы займаюць каля 30% паверхні. Астатнія землі занятыя [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]. == Эканоміка == Люксэмбурґ — высокаразьвітая індустрыяльная краіна. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у [[2008]] годзе склаў 39,4 млрд [[даляр ЗША|даляраў]]. Асноўнай галінай прамысловасьці ёсьць чорная [[мэталюргія]] (каля 30% [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]]), акрамя яе разьвіцьцё атрымалі хімічная, скураная, цэмэнтная, фаянсавая, дрэваапрацоўчая, швейная, харчовая галіны. Сельская гаспадарка забясьпечвае каля 1% [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] і заснаваная на мяса-малочнай жывёлагадоўлі, вінаградарстве. == Дэмаграфія == Насельніцтва — 537 тыс. чалавек. Каля 70% насельніцтва складаюць [[люксэмбурцы]], акрамя іх у краіне жывуць [[партугальцы|партуґальцы]], [[італьянцы]], [[французы]] і іншыя. Афіцыйнымі мовамі ёсьць [[люксэмбурская мова|люксэмбурская]], [[француская мова|француская]] й [[нямецкая мова|нямецкая]]. 95% вернікаў — каталікі. == Спорт == У адрозьненьні ад большасьці краінаў Эўропы, у Люксэмбурґу няма перавагі таму альбо іншаму віду спорту. Але нягледзячы на гэта, каля 100 000 чалавек у Люксэмбурґу, насельніцтва якога складае 537 000, ёсьць чальцамі тое ці іншае спартовае фэдэрацыі. == Глядзіце таксама == {{Партал|Эўропа}} * [[Паліцыя Вялікага Герцагства Люксэмбург]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} 0efxanpabxr66j02c918ve6tfolyr72 Партугалія 0 9665 2698674 2698111 2026-11-03T20:32:43Z Deminly 88990 Partuhalija 2698674 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 536,096 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Portugal)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 50 037 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 321,440 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 002 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = |Лацінка=Partuhalija}} '''Партуга́лія''', '''Партуґа́лія''' ({{мова-pt|República Portuguesa}}) — дзяржава, разьмешчаная на паўднёвым захадзе [[Эўропа|Эўропы]], на [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскім паўвостраве]]. Партугалія самая заходняя краіна Эўропы, якая да таго ж мяжуе з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіянам]] на захадзе й поўдні й [[Гішпанія]]й на поўначы й усходзе. Атлянтычныя архіпэлягі [[Азорскія астравы|Азорскіх астравоў]] і [[Мадэйра|Мадэйры]] зьяўляюцца часткай Партугаліі. Краіна названая ў гонар ейнага другога па велічыні гораду, [[Порту]]<ref>{{спасылка|url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf|загаловак=Leite de Vasconcelos, José. Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V – Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938|копія=http://web.archive.org/web/20070930222553/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf}}{{ref-pt}}</ref>. Землі сучаснай Партугаліі стала былі заселеныя з дагістарычных часоў, тут пражывалі [[Кельты|кельцкія плямёны]], якія пазьней былі інтэграваныя ў [[Старажытны Рым|Рымскую рэспубліку]], а затым землі сталіся месцам пасяленьня [[германцы|германскіх народаў]], як то [[свэвы|свэваў]], [[швабы|швабаў]], [[вандалы|вандалаў]] і [[вэстготы|вэстготаў]]. У [[VIII стагодзьдзе|VIII стагодзьдзі]] большая частка Пірэнэйскага паўвострава была заваяваная [[маўры]]танскімі захопнікамі, якія вызнавалі [[іслам]], а пасьля былі выгнаныя [[тампліеры|тампліерамі]]. Падчас [[хрысьціянства|хрысьціянскай]] [[Рэканкіста|Рэканкісты]], Партугалія зацьвердзілася як незалежная каралеўства ад [[Каралеўства Леон|Леону]] ў 1139 годзе, зьяўляючыся, такім чынам, адной з найстарэйшых эўрапейскіх нацыянальных дзяржаваў<ref>{{кніга|аўтар=Brian Jenkins, Spyros A. Sofos|загаловак=Nation and identity in contemporary Europe|pages=145|выдавецтва=Routledge|год=1996|isbn=0-415-12313-5}}</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV]] і [[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзі]], у выніку мясцовым піянэрам эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]], Партугалія пашырыла ўплыў у сьвеце й стварыла глябальную імпэрыю, якая ўключала ўладаньні ў [[Афрыка|Афрыцы]], [[Азія|Азіі]], [[Акіянія|Акіяніі]] й [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыцы]], стаўшы буйным эканамічным, палітычным і ваенным цэнтрамі ў сьвеце. Партугальская імпэрыя была першай глябальнай імпэрыяй у гісторыі<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>, а таксама самым доўгай эўрапейскай каляніяльнай імпэрыяй, якая праіснавала амаль 600 гадоў, пачынаючы з захопу [[Сэўта|Сэўты]] ў 1415 годзе, да перадачы [[Макао]] да [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Тым ня менш, міжнародны статус краіны, быў значна зьніжаны ў [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]], асабліва пасьля абвяшчэньня незалежнасьці [[Бразылія|Бразыліі]] й іншых найбуйнейшых калёніяў. Пасьля рэвалюцыі ў 1910 годзе [[манархія]] была зрынута, але няўстойлівая дэмакратычная партугальская Першая Рэспубліка была замененая ў хуткім часе [[аўтарытарны рэжым|аўтарытарным рэжымам]]. Дэмакратыя была адноўлена пасьля партугальскіх каляніяльных войнаў і рэвалюцыі гвазьдзікоў у 1974 годзе, пасьля чаго Партугалія страціла свае заморскія правінцыі, як то [[Ангола|Анголу]], [[Мазамбік]] і іншыя. Апошняя заморская тэрыторыя, [[Макао]], была перададзена [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Партугалія зьяўляецца разьвітой краінай зь вельмі высокім [[індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу|індэксам разьвіцьця чалавечага патэнцыялу]]. Краіна месьціцца на 19 месцы ў сьвеце паводле паказчыку якасьці жыцьця, а таксама дзякуючы моцнай сыстэме аховы [[здароўе|здароўя]]. Партугалія зьяўляецца адной з найбольш глябалізаваных і мірных краінаў сьвету, чальцом [[Эўрапейскі зьвяз|Эўрапейскага зьвязу]] й [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], а таксама чальцом-заснавальнікам [[Лацінскі зьвяз|Лацінскага зьвязу]], [[Арганізацыя Ібэра-амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыі Ібэра-амэрыканскіх дзяржаваў]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]], [[НАТО]], [[Супольнасьць партугаламоўных краінаў|Супольнасьці партугаламоўных краінаў]], [[эўразона|Эўразоны]] й [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Партугаліі}} === Раньняя гісторыя === [[Файл:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|значак|зьлева|Старажытны рымскі храм у [[Эвора|Эворы]].]] Раньняя гісторыя Партугаліі сумесна зьвязана з астатняй часткай [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]]. Назва Партугалія паходзіць ад рымскай назвы ''Порт Кале'' ({{мова-la|Portus Cale|скарочана}}). Рэгіён быў заселены папярэдне дакельцкімі й [[кельцкія плямёны|кельцкімі плямёнамі]], які надалі паходжаньне народам, як то [[галекі]], [[люзытаны]], [[кельтыкі]] й [[кінэты]]. Тэрыторыя сучаснай Партугаліі зьведала прыход [[фінікійцы|фінікійцаў]] і [[картаген]]янаў, а потым увайшла ў склад [[Старажытны Рым|Рымскай рэспубліцы]] як вобласьць [[Люзытанія]] й частка вобласьці [[Галецыя]]. Пасьля падзеньня Рыму з 409 году ў рэгіёне пасяліліся [[германцы|германцкія плямёны]], як то [[свэвы]], [[буры (германцкае племя)|буры]] й [[вэстготы]], але з [[VIII стагодзьдзе|VIII стагодзьдзя]] тэрыторыю захапілі [[маўры]]. Таксама на тэрыторыі сучаснай Партугаліі ў [[V стагодзьдзе|V стагодзьдзі]] пражывалі іранамоўныя [[аланы]], якія прыйшлі сюды з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], рэшткі іхных паселішчаў былі знойдзены ў [[Аленкер]]ы, [[Каімбра|Каімбры]], і нават у [[Лісабон]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Milhazes, José|url=http://www.rtp.pt/noticias/pais/os-antepassados-caucasianos-dos-portugueses_n38404|загаловак=Os antepassados caucasianos dos portugueses|выдавец=Rádio e Televisão de Portugal|дата публікацыі=30 сьнежня 2006}}</ref>. === Рэканкіста === У пэрыяд [[Рэканкіста|Рэканкісты]] [[хрысьціяне]] адваявалі Пірэнэйскі паўвостраў ад мусульманскага й маўрытанскага валадарства. У 868 годзе паўстала першае княства Партугалія. Партугальскія графы прымалі актыўны ўдзел у Рэканкісьце й у мяцяжах супраць каралеўскай улады. Найвышэйшага ўплыву графства дасягнула пры [[Мэнду II Гансалвэш]]у, які стаў рэгентам пры каралю [[Альфонса V Высакародны|Альфонса V]], але пазьней графства прыйшло ў заняпад і было перададзена [[Галісія|Галісіі]]. [[Файл:Castelo de Guimaraes.jpg|значак|зьлева|Замак у [[Гімарайнш]]ы, вядомага як калыска партугальскай дзяржаўнасьці.]] У 1093 годзе графства было адноўлена й перададзена ў валоданьне [[Генрых Бургундзкі|Генрыху Бургундзкаму]] [[Альфонса VI Адважны|Альфонсам VI]] за ягоную ролю ў Рэканкісьце, цэнтрам зноўку створанай дзяржавы стаўся горад [[Брага]]. [[24 чэрвеня]] [[1128]] году ў [[бітва пры Сан Мамадэ|бітве пры Сан Мамадэ]] [[Афансу Энрыкеш]], граф Партугаліі сын Генрыха Бургундзкага, перамог сваю маці [[Тэрэза Партугальская|графіню Тэрэзу]] й ейнага палюбоўніка [[Фэрнан Пэрэш дэ Трава|Фэрнана Пэрэша дэ Траву]], тым самым стаўшы аднаасобным лідэрам. Афансу Энрыкеш афіцыйна абвесьціў пра незалежнасьць Партугаліі, 25 ліпеня 1139 году пасьля бітвы пры Оўрыкі. Перамогу над мусульманамі ў [[бітва пры Оўрыке|бітве пры Оўрыке]] ў 1139 годзе традыцыйна прынята лічыць момантам, калі графства Партугалія, якое на той момант зьяўлялася ленам [[Каралеўства Леон]]у, было ператворана ў незалежнае [[Каралеўства Партугалія|Каралеўства Партугаліі]]. Незалежнасьць была прызнана ў 1143 годзе [[Альфонса VII Імпэратар|Альфонса VII]], каралём [[Кастылія і Леон|Леона й Кастыліі]], а ў 1179 годзе папам [[Аляксандар III (папа рымскі)|Аляксандрам III]]. Афансу Энрыкеш і ягоныя пераемнікі, абапіраючыся на ваенную моц [[манаскі ордэн|манаскіх ордэнаў]], працягваў войны з маўрамі, але памёр калі тэрыторыя ягонага каралеўства складала палову ад тэрыторыі сучаснай Партугаліі. У 1249 годзе Рэканкіста для Партугаліі завяршылася ўзяцьцем каралеўствам тэрыторыі [[Алгарвэ]]. У 1348 і 1349 гадох, як і ў астатняй [[Эўропа|Эўропе]], у Партугаліі прайшла эпідэмія [[Чорная сьмерць|Чорнай сьмерці]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm?site=science/greatmomentsinscience|загаловак=Black Death|назва праекту=Great Moments in Science|выдавец=ABC Science|дата публікацыі=13 верасьня 2007}}{{ref-en}}</ref>. У 1373 годзе Партугалія склала зьвяз з [[Ангельшчына]]й, які зьяўляецца самым працяглым альянсам у сьвеце. У 1383 годзе кароль [[Кастылія|Кастыліі]] [[Хуан I Кастыльскі|Хуан I]], які быў мужам дачкі партугальскага караля, які памёр без нашчадкаў мужчынскага полу, захапіў партугальскі трон. Наступнае народнае паўстаньне прывяло да крызісу 1383—1385 гадоў. Фракцыя дробнай шляхты й простых людзей на чале з [[Жуан I|Жуанам Авіскім]], якая была падтрымана генэралам [[Нуну Пэрэйра Альварэш]]ам, нанесла паразу Кастыліі ў [[бітва пры Альжубаротэ|бітве пры Альжубаротэ]]. Гэтая знакамітая бітва ўсё яшчэ зьяўляецца сымбалем славы й змаганьня за незалежнасьць Партугаліі ад суседняй [[Гішпанія|Гішпаніі]]. === Калянізацыя й міжнародны гандаль === [[Файл:AfonsoI-P.jpg|значак|зьлева|[[Афансу Энрыкеш]], заснавальнік і першы кароль Партугаліі.]] [[Файл:Vascodagama.JPG|значак|[[Вашку да Гама]] прыбывае ў [[Індыя|Індыю]].]] У наступныя дзесяцігодзьдзі Партугалія ўзначаліла дасьледаваньне сьвету й узяла на сябе ролю лідэра эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інфант Дон [[Генрых Мараплавец]], сын караля [[Жуан I|Жуана I]], стаў галоўным спонсарам і заступнікам гэтай працы. У 1415 годзе Партугалія атрымала першую сваю заморскую калёнію шляхам заваёвы мусульманскай [[Сэўта|Сэўты]]. Гэта быў квітнеючы ісламскі цэнтар гандлю ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Пасьля гэтага рушылі адкрыцьці ў [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]]: востраў [[Мадэйра]] й [[Азорскія астравы]], што прывяло да першых рухаў калянізацыі. На працягу [[XV стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]], партугальскія дасьледчыкі адплывалі ад берага [[Афрыка|Афрыкі]], усталёўвалі гандлёвыя пасты для некалькіх распаўсюджаных тыпаў тавараў у той час, пачынаючы ад рабоў і сканчваючы спэцыямі, якія яны шукалі ў [[Індыя|Індыі]]. [[Тардэсыльляская дамова]], якая была прызначана для вырашэньня спрэчкі, якая была створана пасьля вяртаньня [[Хрыстафор Калюмб|Хрыстафора Калюмба]], была падпісана 7 чэрвеня 1494 году, падзяляла зноў адкрытыя землі за межамі [[Эўропа|Эўропы]] паміж Партугаліяй і [[Гішпанія]]й па мэрыдыяне 370 лігаў на захад ад [[Каба-Вэрдэ]], ля заходняга ўзьбярэжжа Афрыкі. У 1498 годзе [[Вашку да Гама]], нарэшце, дасягнуў Індыі й прынёс эканамічны росквіт Партугаліі й ейнаму насельніцтву, якое на той час складала 1,7 млн жыхароў. У 1500 годзе [[Пэдру Кабрал]] дасягнуў узьбярэжжа [[Бразылія|Бразыліі]] й абвесьціў адкрытыя землі тэрыторыяй Партугальскага каралеўства. Празь дзесяць гадоў [[Афансу дэ Альбукерке]] заваяваў востраў [[Гоа]] ў Індыі, востраў [[Армуз]] у [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затоцы]] й [[Малака|Малаку]], якая ў цяперашні час належыць [[Малайзія|Малайзіі]]. Такім чынам, Партугальская імпэрыя атрымала ўладу над гандлем у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] й паўднёвай частцы Атлянтычнага акіяна. Партугальскія маракі мелі намер дасягнуць [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], плаваючы на ўсход ад Эўропы ў такіх месцы, як то [[Тайвань]], [[Японія]], востраў [[Тымор]], яны былі першымі эўрапейцамі, якія выявілі [[Аўстралія|Аўстралію]] й нават [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]]<ref>{{спасылка|аўтар=Michael Perry|url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSSYD3449720070321|загаловак=Map proves Portuguese discovered Australia: new book|выдавец=Reuters|дата публікацыі=21 сакавіка 2007}}</ref>. 22 красавіка 1529 году была складзена [[Сарагоская дамова]] паміж Партугаліяй і Гішпаніяй, якая дапаўняла папярэднюю дамову [[антымэрыдыян]]ам адносна лініі дамовы Тардэсыльляс. Усё гэта зрабіла Партугалію сур’ёзным эканамічным, ваенным і палітычным цэнтрам у сьвеце з [[XV стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]] да пачатку [[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]]. === Унія з Гішпаніяй === Партугалія добраахвотна ўступіла ў дынастычную унію з Гішпаніяй, бо два апошнія каралі з дому [[Авішы|Авішаў]] памерлі, не пакінуўшы спадчыньнікаў, што прывяло да партугальскага крызісу пераемнасьці ў 1580 годзе. Гішпанскі кароль [[Філіп II (кароль Гішпаніі)|Філіп II]] прэтэндаваў на трон на падставе таго, што ягоная маці была партугальскай прынцэсай [[Ізабэла Партугальская|Ізабэлай]], другім дзіцем і першай дачкой караля Партугаліі [[Мануэл I|Мануэла I]]. Філіп II сеў на трон Партугаліі пад імём Філіп I. Тым ня менш, Партугалія ня страціла сваёй фармальнай незалежнасьці. Замест гэтага была ўтвораная [[Ібэрыйская унія|унія каралеўстваў]]. Але аб’яднаньне дзьвюх каронаў пазбавіла Партугалію незалежнай замежнай палітыкі й прывяло да ейнага ўдзелу ў [[Васьмідзесяцігадовая вайна|Васьмідзесяцігадовай вайне]] паміж Гішпаніяй і [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. [[Файл:Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg|значак|зьлева|[[Марфаўскі палац]] быў пабудаваны [[Жуан V|Жуанам V]], а цяпер ён улучаны ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]].]] Наступствамі гэтага канфлікту было пагаршэньне дачыненьняў з найстарэйшым хаўрусьнікам — Ангельшчыны. Да таго ж быў страчаны [[Армуз]], то бок стратэгічны гандлёвы пункт паміж [[Пэрсія]]й і Аманам. З 1595 па 1663 гады [[галяндзка-партугальская вайна]] пераважна палягала на ўварваньнях нідэрляндцаў у партугальскія калёніі й умяшальніцтва ў партугальскія камэрцыйныя інтарэсы ў [[Бразылія|Бразыліі]], [[Афрыка|Афрыцы]], [[Індыя|Індыі]] й на Далёкім Усходзе, што прывяло да страты манаполіі Партугаліі на марскі гандаль у Індыі. У 1640 годзе [[Жуан IV]] ачоліў паўстаньне, падтрыманае незадаволенай шляхтай. У выніку ён быў абвешчаны каралём. Вайна за аднаўленьне Партугаліі паклала канец 60-гадоваму пэрыяду Ібэрыйскай уніі пад кіраўніцтвам дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Гэта быў пачатак панаваньня дынастыі [[Браганса (дынастыя)|Браганса]]ў, якія кіравалі краінай ажно да 1910 году. Караляваньне Жуана V характарызавалася прытокам золата ў каралеўскую скарбніцу, якое перадусім трапляла туды за кошт каралеўскага падатку на каштоўныя мэталы з партугальскіх калёніяў Бразыліі й Мараньяну. Паводле большасьці ацэнак, колькасьць партугальскіх мігрантаў у каляніяльную Бразылію за час залатой ліхаманкі XVIII стагодзьдзя складала 600 тысяч чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20120125045233/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html «Presença portuguesa: de colonizadores a imigrantes»]. IBGE.</ref>. Гэта ўяўляла сабой адну з найбуйнейшых перасяленьняў насельніцтва ў калёніі па-за межамі Эўропы ў каляніяльныя часы. === Час маркіза Памбала === [[Файл:Marquês de Pombal, por Claude Joseph Vernet e Louis-Michel van Loo, 1766 (Câmara Municipal de Oeiras).png|значак|Макріз Памбала [[Сэбастыян Жузэ дэ Карвальлю-і-Мэлу]] кіраваў краінай пры каралю [[Жузэ I]].]] У 1738 годзе [[Сэбастыян Жузэ дэ Карвальлю-і-Мэлу]], які пазьней атрымаў тытул 1-га маркіза Памбалу, пачаў кар’еру ў якасьці амбасадара краіны ў [[Лёндан]]е, а пазьней у [[Вена|Вене]]. Кароль [[Жузэ I]] быў каранаваны ў 1750 годзе й зрабіў яго сваім міністрам замежных справаў. З часам як давер караля да свайго дарадцы павялічваўся, ён даў яму большы кантроль над дзяржавай. Да 1755 году Карвальлю-і-Мэлу быў прызначаны прэм’ер-міністрам. Уражаны эканамічным посьпехам [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], які ён назіраў на пасадзе амбасадара, маркіз пасьпяхова ўкараніў падобную эканамічную палітыку ў Партугаліі. У 1761 годзе, яшчэ пры каралю Жузэ I, ён забараніў імпарт чорных рабоў у мацерыковую Партугалію й Індыю, але не з гуманітарных меркаваньняў, а таму, што яны былі неабходнай працоўнай сілай у Бразыліі. Адначасна ён заахвочваў гандаль чорнымі рабамі ў Паўднёвую Амэрыку. Пры падтрымцы й беспасярэднім удзеле маркіза былі зафундаваныя дзьве кампаніі, асноўнай дзейнасьцю якіх быў гандаль рабамі, пераважна афрыканцамі, на бразыльскія землі<ref>Caldeira, Arlindo Manuel (2013). Escravos e Traficantes no Império Português: O comércio negreiro português no Atlântico durante os séculos XV a XIX». A Esfera dos Livros. — С. 219—224.</ref><ref>Boxer, Charles (1969). «O Império colonial português (1415-1825)». Ediçoes 70. — С. 191.</ref>. Ён рэарганізаваў армію й флёт ды паклаў канец дыскрымінацыі ў дачынентні да розных хрысьціянскіх сэктаў<ref>[https://ensina.rtp.pt/artigo/a-extincao-da-inquisicao-em-portugal/ «A extinção da Inquisição em Portugal»]. RTP Ensina.</ref>. Маркіз стварыў кампаніі й гільдыі дзеля рэгуляваньня камэрцыйнай дзейнасьці, а таксама адную зь першых апэляцыйных сыстэмаў, ды вызначыў рэгіён дзеля вытворчасьці [[партвэйн]]у, каб гарантаваць якасьць віна. Гэта была першая спроба кантраляваць якасьць і вытворчасьць віна ў Эўропе. Карвальлю-і-Мэлу прасунуў строгія законы для ўсіх клясаў партугальскага грамадзтва, а таксама шырока перагледзеў падатковую сыстэму. Гэтыя рэформы прынесьлі яму ворагаў сярод найвышэйшых клясаў. [[Файл:Ruinas da Praça da Patriarcal após o Terramoto de 1755 - Jacques Philippe Le Bas, 1757.png|значак|зьлева|Зруйнаваныя будынкі ў Лісабоне ў выніку [[Лісабонскі землятрус 1755 году|землятруса 1 лістапада 1755 году]].]] 1 лістапада 1755 году ў Лісабоне адбыўся [[Лісабонскі землятрус 1755 году|магутны землятрус]], магнітуда якога ацэньвалася ад 7,7 да 9,0 балаў, а ахвяры склалі ад 12 тысяч да 50 тысяч чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html «Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake»]. University of California, Berkeley.</ref>. Пасьля землятрусу Жузэ I надаў свайму прэм’ер-міністру яшчэ больш улады, і Карвальлю-і-Мэлу стаў асьветніцкім дэспатам. У 1758 годзе кароль быў паранены ў выніку замаху. У выніку гэтага маркіз Тавара, некалькі ягоных сваякоў і нават слугі былі катаваныя й пакараныя сьмерцю публічна з надзвычайнай жорсткасьцю нават паводле стандартаў таго часу<ref>Saraiva, José Hermano (1986). «História concisa de Portugal» (10th ed.). Publicações Europa-América. — С. 250—251.</ref><ref>Disney, A. R. (2009). «A History of Portugal and the Portuguese Empire, vol. 1: Portugal». Cambridge University Press. — С. 294—297. — ISBN 978-0-521-60397-3.</ref><ref>Oliveira Santos, Guilherme de (and two others) (2017). «O processo dos Távoras: A Revisão - Instauração, depoimentos e sentenças». Caleidoscopio. — С. 11, 34–36, 55, 58.</ref>. У наступным годзе [[езуіты]] былі разгромленыя й выгнаныя з краіны. Гэта зьнішчыла апазыцыю, публічна прадэманстраваўшы, што нават арыстакратыя бясьсільная перад Памбалам. Маркіз фактычна кіраваў Партугаліяй да сьмерці Жузэ I у 1777 годзе. Новая кіраўніца каралева [[Марыя I (каралева Партугаліі)|Марыя I]] дрэнна ставілася да Памбала празь ягоныя злоўжываньні, вынікам чаго стала зьняцьцё маркіза з усіх ягоных палітычных пасадаў. Памбал быў сасланы ў свой маёнтак, дзе й сканаў у 1782 годзе. Гісторыкі сьцьвярджаюць, што асьветніцтва Памбала, хоць і мела далёкасяжныя наступствы, але ў першую чаргу было мэханізмам умацаваньня аўтакратыі за кошт асабістай свабоды і, асабліва, апаратам дзеля здушэньня апазыцыі, вынішчэньня крытыкі, далейшай каляніяльнай эксплюатацыі й умацаваньня асабістага кантролю й багацьцяў<ref>Maxwell, Kenneth (1995). «Pombal, Paradox of the Enlightenment». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 83, 91—108, 160—162.</ref>. === Крызіс XIX стагодзьдзя === У 1807 годзе Партугалія адмовіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] ў патрабаваньні далучыцца да [[Кантынэнтальная сыстэма|Кантынэнтальнай сыстэмы]] эмбарга супраць Вялікабрытаніі, пасьля чаго французы пад камандаваньнем генэрала [[Жан-Андош Жуно|Жан-Андоша Жуно]] ўварваліся ў краіну. У 1807 годзе быў захоплены Лісабон. Брытанскае ўмяшальніцтва ў вайну на паўвостраве дапамагло захаваць незалежнасьць Партугаліі, а апошнія францускія войскі былі выгнаныя ў 1812 годзе<ref>Ertl, Alan W. (2008). «Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Precis of Continental Integration». Dissertation.com. — С. 303. — ISBN 9781599429830.</ref>. За час напалеонаўскіх уварваньняў партугальская каралеўская сям’я перанесла свой двор у [[Рыю-дэ-Жанэйру]] ў Бразыліі, зрабіўшы яго сталіцай Партугальскай імпэрыі паміж 1808 і 1821 гадамі<ref>[https://ensina.rtp.pt/artigo/a-fuga-para-o-brasil-da-familia-real/ «A fuga da família real para o Brasil»]. RTP Ensina.</ref>. [[Файл:Mapa Cor-de-Rosa.png|значак|Праект [[Ружовая мапа|Ружовай мапы]], паводле якой Партугалія жадала злучыць свае калёніі ў [[Ангола|Анголе]] й [[Мазамбік]]у.]] У 1820 годзе ў [[Порту]] й Лісабоне адбыліся канстытуцыяналістычныя паўстаньні, і кароль [[Жуан VI]] і ягоны двор былі вымушаныя вярнуцца ў мацерыковую Партугалію ў 1821 годзе<ref>[https://www.bbc.com/portuguese/brasil-56857790 «Há 200 anos, Dom João 6º voltava a Portugal e, sem querer, abria caminho para independência do Brasil»]. BBC Brasil.</ref>. Лісабон вярнуў сабе статус сталіцы дзяржавы, калі Бразылія абвесьціла сваю незалежнасьць у 1822 годзе. Сьмерць караля Жуана VI у 1826 годзе прывяла да крызісу каралеўскай пераемнасьці. Ягоны старэйшы сын бразыльскі манарх [[Пэдру I (імпэратар Бразыліі)|Пэдру I]] ненадоўга стаў Пэдру IV, паводле нумэрацыі ў Партугаліі, але ані партугальцы, ані бразыльцы больш не жадалі аб’яднанай манархіі. У выніку Пэдру адрокся партугальскай кароны на карысьць сваёй 7-гадовай дачкі [[Марыя II (каралева Партугаліі)|Марыі]] пры ўмове, што, калі яна дасягне даросласьці, яна мусіць узяць шлюб зь ягоным братам [[Мігел I|Мігелам]]. Незадаволенасьць канстытуцыйнымі рэформамі Пэдру стала чыньнікам таго, што «абсалютысцкая» фракцыя землеўладальнікаў і царква абвесьцілі Мігела каралём у лютым 1828 году. Наступствам стаў пачатак [[Лібэральныя войны|Лібэральных войнаў]], таксама вядомых як Вайна двух братоў або Партугальская грамадзянская вайна, у якіх Пэдру прымусіў Мігела адрачыся ад трону й выправіцца ў выгнаньне ў 1834 годзе, а сталец атрымала дачка Марыя, якая стала каралевай Марыяй II. Пасьля 1815 году партугальцы пашырылі свае гандлёвыя парты ўздоўж афрыканскага ўзьбярэжжа, прасоўваючыся ўглыб краіны, каб захапіць кантроль над [[Ангола]]й і [[Мазамбік]]ам. Гандаль рабамі быў скасаваны ў 1836 годзе. Квітнелі партугальскай калёніі на Гоа, [[Макао]] й [[Тымор]]ы. Партугальцы пасьпяхова ўкаранялі каталіцтва й партугальскую мову ў сваіх калёніях, у той час як большасьць пасяленцаў працягвалі накіроўвацца ў Бразылію<ref>Clarence-Smith, Gervase (1985). «The Third Portuguese Empire, 1825–1975: A Study in Economic Imperialism».</ref>. У студзені 1890 году брытанскі ўрад высунуў Партугаліі ўльтыматум, патрабуючы вываду партугальскіх войскаў з тэрыторыі паміж партугальскімі калёніямі Мазамбіку й Анголай. Партугальцы імкнулі ўзяць пад кантроль гэты рэгіён у рамках каляніяльнага праекту «[[Ружовая мапа]]», але Вялікабрытанія мела свае пляны тут, галоўным чынам праз імкненьня [[Сэсіл Родс|Сэсіла Родса]] спракласьці чыгунку ад [[Кейптаўн]]у да [[Каір]]у, якая мусіла злучыць усе брытанскія калёніі аднім шляхам. Партугальскі ўрад ціха прыняў ультыматум і вывеў свае войскі з спрэчнай тэрыторыі, што прывяло да шырокай рэакцыі партугальскай грамадзкасьці, якая ўспрыняла прыняцьцё брытанскіх патрабаваньняў як прыніжэньне<ref>João Ferreira Duarte (10.09.2016). [https://web.archive.org/web/20160910035749/http://www.erudit.org/revue/TTR/2000/v13/n1/037395ar.pdf «The Politics of Non-Translation: A Case Study in Anglo-Portuguese Relations»]. Érudit’s.</ref>. === Першая рэспубліка й «Новая дзяржава» === [[Файл:Cândido da Silva - A PROCLAMAÇÃO DA REPUBLICA PORTUGUEZA; Principaes acontecimentos em Lisboa a 5 de Outubro 1910-Principaux évenements dans le 5 Octobre 1910.jpg|значак|зьлева|Ілюстрацыя-алюзія на агалашэньне Партугальскай рэспублікі 5 кастрычніка 1910 году.]] 1 лютага 1908 году кароль [[Карлуш I]] і ягоны сын спадчыньнік [[Луіш Філіпэ (герцаг Браганса)|Луіш Філіпэ]] былі забітыя рэспубліканцамі й сябрамі [[Карбанарыя|карбанарыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/regicidio-em-lisboa-1908/|загаловак=Regicídio em Lisboa|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=1974}}</ref>. Праз два гады, 5 кастрычніка 1910 году, адбыўся дзяржаўны пераварот, які зрынуў амаль 800-гадовую манархію, і была абвешчаная рэспубліка. За час Першай сусьветнай вайны Партугалія дапамагала краінам [[Антанта|Антанты]] змагацца з [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], аднак вайна пашкодзіла ейнай слабой эканоміцы. Палітычная нестабільнасьць і эканамічная слабасьць сталіся ўрадлівай глебай для бязладзьдзя ў час Першай партугальскай рэспублікі. Тады адбылося некалькі пераваротаў, як то няўдалы пераварот [[Паўночая манархія|Паўночай манархіі]], але іншыя мелі посьпех, як, напрыклад, дзяржаўны пераварот у сьнежні 1917 году, які прывёў да прыходу да ўлады [[Сыдонію Паіш]]а. У 1921 годзе паўстаньне «[[Лісабонская крывавая ноч|Крывавай ночы]]» скончылася забойствам прэм’ер-міністра ды іншых высокіх чыноўнікаў краіны. У такіх варунках 28 траўня 1926 году быў зьдзейсьнены дзяржаўны пераварот і стварэньне Нацыянальнай дыктатуры. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да ўсталяваньня правай дыктатуры [[Новая дзяржава|Новай дзяржавы]], ачоленай [[Антонію ды Алівэйра Салазар|Антонію Салазарам]] у 1933 годзе<ref>{{кніга|спасылка=http://dx.doi.org/10.4324/9781315845296-16|загаловак=Longman Companion to European Decolonisation in the Twentieth Century|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–46|isbn=978-1-315-84529-6}}</ref>. Партугалія захоўвала нэўтралітэт усьцяж [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. З 1940-х па 1960-я гады краіна была адным з заснавальнікаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], [[Эўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Эўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]] й далучылася да [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] у 1955 годзе. Былі ініцыяваныя новыя праекты эканамічнага разьвіцьця й перасяленьня грамадзянаў мацерыковай часткі Партугаліі ў заморскія правінцыі Афрыкі, галоўным чынам у [[Ангола|Анголу]] й [[Мазамбік]]. Гэтыя дзеі былі скарыстаныя дзеля пацьверджаньня статусу Партугаліі як транскантынэнтальнай дзяржавы, а не каляніяльнай імпэрыі. [[Файл:Antonio de Olivera Salazar sitting at his desk (by Bernard Hoffman, 1940) – Google Art Project.png|значак|[[Антонію ды Алівэйра Салазар|Салазар]], чый рэжым вядомы як «[[Новая дзяржава]]», трымаўся ўлады з 1932 па 1968 гады.]] У 1954 годзе жыхары індыйскіх [[Дадра і Нагаргавэлі|Дадры й Нагаргавэлі]] вызваліліся ад партугальскага панаваньня<ref>Lele; P. S. (1987). «Dadra and Nagar Haveli: past and present». Published by Usha P. Lele.</ref>. У 1961 годзе анэксія форта [[Сан-Жуан-Баптыста-дзі-Ажуда]] [[Бэнін|Рэспублікай Дагамэяй]] стала пачаткам працэсу, які прывёў да згасаньня шматвяковай Партугальскай імпэрыі. У 1961 годзе Партугалія адмовілася аддаць [[Гоа]], у выніку чаго партугальцы былі ўцягнуты ва ўзброены канфлікт у Партугальскай Індыі супраць узброеных сілаў [[Індыя|Індыі]]. У кароткая вайне партугальцы атрымалі паразу й страцілі сваю прысутнасьць на [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскім субкантынэнце]]. Партугальскі рэжым адмовіўся прызнаць сувэрэнітэт Індыі над анэксаванымі тэрыторыямі, якія працягвалі быць прадстаўленыя ў Нацыянальным сходзе ажно да перавароту 1974 году. Таксама ў пачатку 1960-х гадоў рухі за незалежнасьць у партугальскіх уладаньнях у Афрыцы прывялі да разьвязаньня [[Партугальская каляніяльная вайна|Партугальскай каляніяльнай вайны]], якая цягнулася з 1961 па 1974 гады. У зьвязку з вайной краіна мабілізавала блізу 1,4 мільёнаў мужчынаў на вайсковую службу ці ў дапаможныя цывільныя структуры<ref>{{артыкул|аўтар=Rodrigues, Fátima da Cruz|загаловак=A desmobilização dos combatentes africanos das Forças Armadas Portuguesas da Guerra Colonial (1961-1974)|выданьне=Ler História|нумар=65|старонкі=113—128|год=2013|DOI=10.4000/lerhistoria.484}}</ref>, краіна зазанала вялікія ваенныя ахвяры. Цягам усяго часу каляніяльнай вайны Партугалія сутыкалася з усё большай ізаляцыяй, эмбарга на пастаўкі зброі ды іншымі санкцыямі, прасунутымі міжнароднай супольнасьцю. Аўтарытарны й кансэрватыўны рэжым Салазара спрабаваў захаваць імпэрыю<ref>{{спасылка|спасылка=http://purl.pt/11440/1/P1.html|загаловак=Portugal Não É Um País Pequeno|выдавецтва=Purl.pt|копія=http://arquivo.pt/wayback/20141025060609/http://purl.pt/11440/1/P1.html|дата копіі=25.10.2014}}</ref>. Дыктатар кіраваў краінай да 1968 году, калі ў яго адбылося кровазьліцьцё ў мозаг<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/quando-salazar-caiu-da-cadeira/|загаловак=Quando Salazar caiu da cadeira|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2018}}</ref>, і яго замяніў [[Марсэлу Каэтану]], што выклікала надзеі на «лібэралізацыю» рэжыму, якая атрымала назву «[[Марсэлісцкая вясна]]», але гэтыя надзеі неўзабаве былі страчаныя<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/explicador/o-periodo-do-marcelismo/|загаловак=O período do Marcelismo|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2021}}</ref>. === Вяртаньне да дэмакратыі === Урад і армія супраціўляліся дэкалянізацыі сваіх заморскіх тэрыторыяў да красавіка 1974 году, калі левы вайсковы пераварот у Лісабоне, вядомы як [[рэвалюцыя гвазьдзікоў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-revolucao-de-25-de-abril-de-1974/|загаловак=A revolução de 25 de Abril de 1974|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>, праклаў шлях да незалежнасьці тэрыторыяў, а таксама да аднаўленьня дэмакратыі пасьля двухгадовага пераходнага пэрыяду<ref>{{артыкул|аўтар=Minter, William; Cann, John P.|загаловак=Counterinsurgency in Africa: The Portuguese Way of War, 1961-1974|выданьне=African Studies Review|том=41|нумар=2|старонкі=182|год=09.1998|DOI=10.2307/524850}}</ref>. Гэты час характарызаваўся спрэчкамі за ўладу паміж левымі й правымі палітычнымі сіламі<ref name="PREC">{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/1975-foi-ano-de-prec/|загаловак=1975 foi ano de PREC|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2007}}</ref>. Да лета 1975 году напружанасьць была настолькі высокай, што краіна апынулася на мяжы грамадзянскай вайны<ref name="PREC" />. Сілы, павязаныя з скрайне левымі, зьдзейсьнілі чарговы пераварот 25 лістапада, але вайсковая групоўка, вядомая як «Група дзевяці», ініцыявала контрапераварот<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/25-de-novembro-uma-tentativa-de-golpe-falhada/|загаловак=25 de Novembro, uma tentativa de golpe falhada|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. [[Файл:Revolução dos Cravos.jpg|значак|зьлева|Натоўп вітае ўдзельнікаў [[рэвалюцыя гвазьдзікоў|рэвалюцыі гвазьдзікоў]].]] «Група дзевяці» выйшла пераможцам, прадухіліўшы стварэньне камуністычнай дзяржавы й паклаўшы канец палітычнай нестабільнасьці<ref>de Vasconcelos, Álvaro; Seabra, Maria João (eds.); da Costa, Francisco Seixas… [et al.]. (2000)ю «Portugal: A European Story». Cascais: Principia. — ISBN 972-8500-32-7.</ref>. Адступленьне з заморскіх тэрыторыяў выклікала масавы зыход партугальскіх грамадзянаў зь ейных афрыканскіх калёніяў<ref>[https://web.archive.org/web/20090113204408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,913229-1,00.html Dismantling the Portuguese Empire]. Time.</ref>. Да 600 тысяч партугальскіх уцекачоў уцяклі з былых партугальскіх правінцыяў, бо белыя пасяленцы звычайна не лічыліся часткай былых калёніяў<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/quem-eram-os-retornados/|загаловак=Quem eram os “retornados”?|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2011}}</ref>. Да 1975 году ўсе партугальскія афрыканскія тэрыторыі атрымалі незалежнасьць, і Партугалія зладзіла свае першыя дэмакратычныя выбары за 50 гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/o-dia-em-que-se-votou-para-a-constituinte/|загаловак=O dia em que se votou para a Constituinte|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2005}}</ref>. Партугалія працягвала кіравацца некалькімі часовымі ўрадамі<ref>{{спасылка|спасылка=https://observador.pt/2024/04/08/25-abril-sete-presidentes-e-30-governos-em-50-anos-de-democracia/|загаловак=25 Abril: sete Presidentes e 30 Governos em 50 anos de democracia|выдавецтва=Observador|дата публікацыі=08.04.2024}}</ref> да партугальскіх [[Парлямэнцкія выбары ў Партугаліі 1976 году|заканадаўчых выбараў 1976 году]]<ref name="E1976">{{спасылка|спасылка=https://www.parlamento.pt/Parlamento/Paginas/primeiras-eleicoes-ar-1976.aspx|загаловак=As primeiras eleições para a Assembleia da República (1976)|выдавецтва=Assembly of the Republic}}</ref>. На іх перамагла [[Сацыялістычная партыя (Партугалія)|Сацыялістычная партыя]], і ейны лідэр Марыю Суарыш стаў прэм’ер-міністрам. Суарыш займаў гэтую пасаду з 1976 па 1978 гады й з 1983 па 1985 гады<ref name="E1976" />. Ён спрабаваў аднавіць эканамічны рост і разьвіцьцё, дасягнуты да рэвалюцыі гвазьдзікоў. Палітык таксама ініцыяваў працэс далучэньня да [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці]]<ref name="CEE">{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-assinatura-da-adesao-a-cee/|загаловак=A assinatura da adesão à CEE|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=1985}}</ref>. Па пераходзе да дэмакратыі Партугалія вагалася паміж [[сацыялізм]]ам і прытрымліваннем [[нэалібэралізм|нэалібэральнай]] мадэлі<ref>{{спасылка|спасылка=https://observador.pt/2015/08/09/em-1978-o-socialismo-foi-para-a-gaveta-e-a-televisao-saiu-do-armario/|загаловак=Em 1978 o socialismo foi para a gaveta. E a televisão saiu do armário|выдавецтва=Observador|дата публікацыі=09.08.2015}}</ref>. Былі зробленыя зямельная рэформа<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-reforma-agraria/|загаловак=A Reforma Agrária|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2014}}</ref> й нацыяналізацыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/a-nacionalizacao-da-banca/|загаловак=A nacionalização da banca|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2012}}</ref>. Канстытуцыя краіны была перапісаная, каб улічыць сацыялістычныя й камуністычныя прынцыпы<ref name="CR1982">{{спасылка|спасылка=https://www.infopedia.pt/artigos/$revisao-constitucional-de-1982|загаловак=Revisão Constitucional de 1982|выдавецтва=Infopédia Porto Editora}}</ref>. Да пераглядаў 1982 і 1989 гадоў у канстытуцыі былі згадкі пра сацыялізм, правы працоўных і пажаданасьць сацыялістычнай эканомікі<ref name="CR1982" />. Эканамічная сытуацыя Партугаліі пасьля рэвалюцыі прымусіла ўрад рэалізаваць стабілізацыйныя праграмы пад наглядам [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] ў 1977—1978 і 1983—1985 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/as-intervencoes-do-fmi-em-portugal/|загаловак=As intervenções do FMI em Portugal|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2011}}</ref>. [[Файл:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|значак|Укладаньне [[Лісабонскі дагавор|Лісабонскага дагавору]] ў 2007 годзе.]] У 1986 годзе краіна разам з [[Гішпанія]]й далучылася да Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці, якая пазьней ператварылася на [[Эўрапейскі Зьвяз]]. Эканоміка Партугаліі значна разьвівалася дзякуючы эўрапейскім структурным і інвэстыцыйным фондам і больш лёгкаму доступу кампаніяў да замежных рынкаў<ref name="CEE" />. Апошняя заморская тэрыторыя Партугаліі, [[Макао]], была мірна перададзеная [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://arquivos.rtp.pt/conteudos/transicao-de-macau-para-a-china/|загаловак=Cerimónia de transferência da soberania de Macau|выдавецтва=RTP Arquivo|дата публікацыі=19.12.1999}}</ref>. У 2002 годзе незалежнасьць [[Усходні Тымор|Усходняга Тымору]] была афіцыйна прызнаная Партугаліяй<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/independencia-de-timor-leste/|загаловак=A independência de Timor-Leste|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2007}}</ref>. У 1995 годзе дзяржава пачала ўкараняць правілы [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]], адмяніўшы памежны кантроль зь іншымі сябрамі гэтай зоны. У 1999 годзе Партугалія стала адной з краін-заснавальніц [[эўра]] й эўразоны<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.politico.eu/article/a-timeline-of-the-eurozones-growth/|загаловак=A timeline of the eurozone’s growth|выдавецтва=Politico EU|дата публікацыі=26.12.2014}}</ref>. У 2004 годзе [[Жузэ Мануэл Барозу]], тагачасны прэм’ер-міністар краіны, быў прызначаны прэзыдэнтам Эўрапейскай камісіі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rtp.pt/noticias/pais/nomeacao-de-durao-para-a-presidencia-da-comissao-cronologia_n12687|загаловак=Nomeação de Durão para a presidência da Comissão - cronologia|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=27.06.2005}}</ref>. 1 сьнежня 2009 году набыў сілу [[Лісабонскі дагавор]], які павысіў эфэктыўнасьць і дэмакратычную легітымнасьць ЭЗ<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rtp.pt/noticias/europeias2019/tratado-de-lisboa-assinado-em-2007_v1145139|загаловак=Tratado de Lisboa assinado em 2007|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=16.05.2024}}</ref>. Эканамічныя праблемы й няўстойлівы рост дзяржаўнага доўгу падчас фінансавага крызісу 2008 году прывялі да таго, што краіна ў 2011 годзе правяла перамовы з МВФ і Эўрапейскім Зьвязам праз Эўрапейскі мэханізм фінансавай стабільнасьці й Эўрапейскі фонд фінансавай стабільнасьці аб пазыцы, каб дапамагчы краіне стабілізаваць свае фінансы<ref>{{спасылка|спасылка=https://ffms.pt/pt-pt/estudos/2010-2013-mais-longa-e-severa-das-crises|загаловак=2010-2013: A mais longa e severa das crises|выдавецтва=Fundação Francisco Manuel dos Santos}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Lagoa das Sete Cidades, Miradouro da vista do Rei, Sete Cidades, Ponta Delgada, ilha de São Miguel, Açores.JPG|значак|зьлева|Лягуна на воставе [[Сан-Мартын (востраў)|Сан-Мартын]] на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]].]] Тэрыторыя Партугаліі ўключае ў свой склад акрамя мацерыковай частцы яшчэ й два [[архіпэляг]]і ў Атлянтычным акіяне, як то [[Мадэйра]] й [[Азорскія астравы]]. Мацерыковая частка Партугаліі падзяляецца на дзьве частцы сваёй галоўнай ракой [[Тэжу]], якая цячэ з [[Гішпанія|Гішпаніі]] й упадае ў [[Атлянтычны акіян]] паблізу [[Лісабон]]а. Паўночная частка краіны гарыстая й парэзаная далінамі рэк, у той час як поўдзень краіны, як то [[Алгарвэ]] й [[Алентэжу]], характарызуецца раўнінным тыпам мясцовасьці. Самай высокай вяршыняй у Партугаліі зьяўляецца [[Піко (гара)|аднайменная гара]] на востраве [[Піко (востраў)|Піко]] на Азорскіх астравах. Гэты старажытны [[вулькан]], які мае вышыню ў 2 351 мэтраў зьяўляецца вельмі знакавым сымбалем Азорскіх астравоў. На мацерыковай частцы самай высокай зьяўляецца гара [[Сэра-да-Эштрэла]], якая мае вышыню ў 1 991 мэтраў над узроўнем мора й зьяўляецца важным цэнтрам прыцягненьня для лыжнікаў і аматараў зімовых відаў спорту. [[Файл:Alentejo oak on wheat field.jpg|значак|[[Дуб корачны]] на пшанічным полі ёсьць знакавым сымбалем [[Алентэжу]].]] На тэрыторыі Партугаліі выразна вылучаюцца даліны рэк [[Дуэра|Дару]] й [[Тэжу]]. У верхніх плынях яны вузкія й глыбока ўрэзаныя, ніжэй па плыні пашыраюцца й каля берага Атлянтычнага акіяна пераходзяць у плоскія нізіны. Па гэтых рэках праходзяць натуральныя межы пяці з шасьці геаграфічных абласьцей краіны. Сярод іншых рэк варта адзначыць раку [[Авэ (рака)|Авэ]]. === Клімат === Партугалія мае [[міжземнаморскі клімат]] у адпаведнасьці з кліматычнай клясыфікацыяй Кёпэна й зьяўляецца адной з самых цёплых краінаў Эўропы, бо сярэдняя гадавая [[тэмпэратура]] ў мацерыковай Партугаліі вагаецца ад 12&nbsp;°C у горнай поўначы й больш за 18&nbsp;°C на поўдні краіны. Рэгіён [[Алгарвэ]] мае клімат падобны на клімат паўднёвых прыбярэжных раёнаў [[Гішпанія|Гішпаніі]] ці [[Паўднёвая Каліфорнія|Паўднёвай Каліфорніі]]. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў на мацерыку вагаецца ад ледзь больш за 3000 мм у паўночнай частцы да менш чым 300 мм у раёне ўздоўж ракі [[Дуэра|Дару]]. Горы [[Піко (горы)|Піко]] атрымліваюць найбольшую колькасьць ападкаў, то бок больш за 6250 мм у год, у адпаведнасьці з дадзенымі Партугальскага інстытуту мора ды атмасфэры<ref>{{спасылка|url=http://www.ipma.pt/pt/index.html|загаловак=Instituto Português do Mar e da Atmosfera}}</ref>. У некаторых раёнах краіны сярэднегадавая тэмпэратура можа дасягаць 20&nbsp;°C, а летам тэмпэратура можа дасягаць 45&nbsp;°C. Рэкордна высокі ўзровень тэмпэратуры склаў 47,4&nbsp;°C, ён быў зафіксаваны ў [[Амарэлежа|Амарэлежы]], аднак гэты раён ня ёсьць самым гарачым месцам у летні час, паводле дадзеных спадарожнікавых вымярэньняў. Сьнегапады адбываюцца рэгулярна на поўначы й у цэнтральнай частцы краіны, у прыватнасьці, у раёнах [[Віла-Рэал]], [[Браганса]], [[Візэў]] і [[Гуарда]]. Узімку тэмпэратура можа апускацца ніжэй за -10&nbsp;°C. У паўднёвай частцы Партугаліі [[сьнег]] можа назірацца ў любы час з [[кастрычнік]]а па [[травень]], але ён ёсьць даволі рэдкай зьявай, асабліва на раўнінных участках. === Біяразнастайнасьць === Партугалія разьмешчаная ў [[Міжземнамор’е|Міжземнаморскім басэйне]], трэцім паводле разнастайнасьці флёры месцы ў сьвеце<ref name="florestas">[https://web.archive.org/web/20210309101848/https://florestas.pt/conhecer/habitats-da-floresta-portuguesa-um-refugio-de-biodiversidade/ «Habitats da floresta portuguesa: um refúgio de biodiversidade»]. Florestas.pt.</ref>. У краіне маюцца ажно шэсьць наземных экарэгіёнаў, як то [[Азорскія мерныя зьмяшаныя лясы]], [[Кантабрыйскія зьмяшаныя лясы]], [[Мадэйрскія вечназялёныя лясы]], [[Ібэрыйскія склерафільныя і паўлістападныя лясы|Ібэрыйскія склерафільныя й паўлістападныя лясы]], [[Паўночна-заходнія Ібэрыйскія горныя лясы]] й [[Паўднёва-заходнія Ібэрыйскія міжземнаморскія склерафільныя і зьмяшаныя лясы|Паўднёва-заходнія Ібэрыйскія міжземнаморскія склерафільныя й зьмяшаныя лясы]]<ref>Dinerstein, Eric; et al. (2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287 «An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm»]. BioScience. 67 (6): 534—545. — [[doi:10.1093/biosci/bix014]]. PMID 28608869.</ref>. Больш за 22% плошчы краіны ўключаныя ў сетку [[Натура 2000]]<ref name="florestas"/><ref>[https://web.archive.org/web/20210414131521/https://dre.pt/web/guest/home/-/dre/115226936/details/maximized «1 — Portugal, Biodiversidade e Capital Natural Uma Leitura Atual»]. Diário da República Eletrónico.</ref>. [[Эўкаліпт]], [[дуб корачны|корачны дуб]] і [[прыморская хвоя]] разам займаюць 71% ад агульнай лясной плошчы кантынэнтальнай Партугаліі<ref>[https://web.archive.org/web/20210309101652/https://florestas.pt/conhecer/as-especies-florestais-mais-comuns-da-floresta-portuguesa/ «As espécies florestais mais comuns da floresta portuguesa»]. Florestas.</ref>. [[Файл:Dreaming of snow (318977965).jpg|значак|зьлева|Адзін з самых вядомых нацыянальных паркаў [[Пэнэда-Жэрэш]].]] Геаграфічныя й кліматычныя ўмовы спрыяюць інтрадукцыі экзатычных відаў, якія пазьней робяцца інвазійнымі й разбуральнымі для мясцовых асяродзьдзяў. Блізу 20 адсоткаў ад агульнай колькасьці існых відаў у кантынэнтальнай частцы ўважаюцца экзатычнымі<ref>de Almeida, João Domingues. [https://www.researchgate.net/publication/329872174 «New additions to the exotic vascular flora of continental Portugal»]. Research Gate.</ref>. Партугалія ёсьць другой краінай у Эўропе паводле найбольшай колькасьці відаў жывёлаў і расьлінаў, якія знаходзяцца пад пагрозай зьнікненьня<ref>[https://web.archive.org/web/20210414153030/https://www.sabado.pt/ciencia---saude/detalhe/portugal-tem-quase-500-especies-em-perigo-de-extincao «Portugal tem quase 500 espécies em perigo de extinção»]. Sábado.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210414212012/https://www.comunidadeculturaearte.com/portugal-e-o-2-o-pais-da-europa-com-mais-especies-de-mamiferos-e-plantas-em-perigo/ «Portugal é o 2.º país da Europa com mais espécies de mamíferos e plantas em perigo»]. Comunidade cultura e arte.</ref>. Краіна агулам лічыцца важным пунктам прыпынку для пералётных відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20210414132849/https://www.visitportugal.com/pt-pt/node/73855 «Observação de aves»]. Visit Portugal.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210414152820/http://www.avesdeportugal.info/avesdeportugal-alfab.html «Aves de Portugal»]. Aves de Portugal.</ref>. Буйныя віды сысуноў Партугаліі, як то алень, [[ібэрыйскі казёл]], [[дзік]], [[звычайная лісіца]], [[ібэрыйскі воўк]] і [[гішпанская рысь]], калісьці былі шырока распаўсюджаныя па ўсёй краіне, але інтэнсіўнае паляваньне, дэградацыя асяродзьдзя пражываньня й узрослы ціск з боку сельскай гаспадаркі й жывёлагадоўлі прывялі да значнага скарачэньня папуляцыяў у XIX і пачатку XX стагодзьдзяў. А [[партугальскі казёл]] нават зьнік. Сёньня гэтыя жывёлы зноў пашыраюць свой натуральны арэал<ref>[https://web.archive.org/web/20210411002353/https://florestas.pt/descobrir/8-mamiferos-da-floresta-portuguesa/ «8 mamíferos da floresta portuguesa»]. Florestas.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210305064847/http://atlas-mamiferos.uevora.pt/ «Atlas de Mamíferos de Portugal — uma recolha do conhecimento disponível sobre a distribuição dos mamíferos no nosso país»]. University of Évora.</ref>. Ля заходняга ўзьбярэжжа Партугаліі маюцца сыстэмы [[апвэлінг]]у. Гэтая сэзонная зьява, якая звычайна назіраецца ў летнія месяцы, узносіць больш прахалодную, багатую пажыўнымі рэчывамі ваду з глыбіняў акіяна да паверхні, спрыяючы росту [[фітаплянктон]]у, разьвіцьцю [[зоаплянктон]]у й наступнай багатай разнастайнасьці рыбаў і іншых [[бесхрыбетныя|бесхрыбетных]]<ref>Correia, Paulo Filipe Alexandre. [https://web.archive.org/web/20210414133259/https://fenix.tecnico.ulisboa.pt/downloadFile/563345090415834/Tese_Paulo%20Correia_final.pdf «Study of an upwelling event in the Portuguese coast»]. Técnico Lisboa.</ref>. Гэта робіць Партугалію адным з найбуйнейшых спажыўцоў рыбы на душу насельніцтва ў сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20210414152633/https://ourworldindata.org/grapher/fish-and-seafood-consumption-per-capita «Fish and seafood consumption per capita, 2017»]. Our World in Data.</ref>. 73% прэснаводных рыбаў, якія сустракаюцца на Пірэнэйскім паўвостраве, ёсьць эндэмікамі, што зьяўляецца найбольшай колькасьцю сярод усіх рэгіёнаў Эўропы<ref>Rodeles, Amaia A.; Galicia, David; Miranda, Rafael (11.10.2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5058334 «Iberian fish records in the vertebrate collection of the Museum of Zoology of the University of Navarra»]. Scientific Data. 3 160091. — [[doi:10.1038/sdata.2016.91]]. PMID 27727236.</ref>. Сярод ахоўных тэрыторыяў Партугаліі вылучаюцца [[Сэрас-дэ-Айрэ-э-Кандээйруш]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210303215342/https://natural.pt/protected-areas/parque-natural-serras-aire-candeeiros?locale=en «Serras de Aire e Candeeiros Nature Park»]. Natural.</ref>, [[Прыродны парк Паўднёва-Заходняга Алентэжу і ўзьбярэжжа Вісэнтыні|прыродны парк Паўднёва-Заходняга Алентэжу й узьбярэжжа Вісэнтыні]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210414152824/https://www.infopedia.pt/$parque-natural-do-sudoeste-alentejano-e «Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina»]. Infopédia.</ref>, ды прыродны парк [[Мантэзыньню]], дзе жывуць адны зь нямногіх папуляцыяў ібэрыйскага ваўка й ібэрыйскага бурага мядзьведзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210414153212/https://www.france24.com/en/20190509-first-brown-bear-sighting-portugal-over-century «First brown bear sighting in Portugal in over a century»]. France 24.</ref>. == Палітыка == [[Файл:Palácio de São Bento (Assemblée nationale) (9307363528).jpg|значак|Будынак [[Асамблея Рэспублікі|Асамблеі Рэспублікі]].]] Партугалія зьяўляецца [[дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[рэспубліка]]й пасьля ратыфікацыі Канстытуцыі ад 1976 году й мае сталіцу ў [[Лісабон]]е. Канстытуцыя дае падзел паўнамоцтваў паміж [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]], [[выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і [[судовая ўлада|судовай]] галінаў улады. Чатыры асноўныя інстытуты паводле канстытуцыі ёсьць прэзыдэнт рэспублікі, [[парлямэнт]], вядомы як Рэспубліканская асамблея ({{мова-pt|Assembleia da República|скарочана}}), [[урад]], які ачольвае [[прэм’ер-міністар]] і сыстэма судоў. Прэзыдэнт, які абіраецца на пяцігадовы тэрмін, мае невыканаўчыя наглядныя функцыі, цяперашнім прэзыдэнтам зьяўляецца [[Марсэлу Рыбэлу дзі Соўза]]. Парлямэнт складаецца з 230 дэпутатаў, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Урад, кіраўніком якога зьяўляецца прэм’ер-міністар, у цяперашні час гэта [[Луіш Мантэнэгру]], абірае Рада міністраў, якія ўключаюць у сабе дзяржаўныя сакратарыяты. Суды арганізаваныя ў некалькіх узроўнях: судовай, адміністрацыйнай і фінансавай галінах. Вярхоўныя суды зьяўляюцца судамі апошняй інстанцыі. Трынаццаць чальцоў [[Канстытуцыйны суд|Канстытуцыйнага суда]] ажыцьцяўляюць нагляд за канстытуцыйнасьцю законаў. У Партугаліі маецца [[шматпартыйная сыстэма]], дзе партыі канкуруюць паміж сабой на нацыянальным, рэгіянальным і мясцовым узроўнях. Аднак асноўная палітычная барацьба адбываецца паміж двума партыямі: [[Сацыялістычная партыя (Партугалія)|Сацыялістычнай]] (левацэнтрысцкай) і [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Партугалія)|Сацыял-дэмакратычнай]] (насуперак назьве, правацэнтрысцкай). Хаўрусьнікам да апошняй выступае [[Народная партыя (Партугалія)|Сацыяльна-дэмакратычны цэнтар]]. Прыкметная прысутнасьць левых палітычных сілаў, прадстаўленых у парлямэнце — [[Партугальская камуністычная партыя|Партугальскай камуністычнай партыі]], якая ўваходзіць у выбарчую кааліцыю з [[Партыя зялёных (Партугалія)|Партыяй Зялёных]] і левым блёкам, які быў створаны ў выніку аб’яднаньня трацкісцкай Рэвалюцыйнай сацыялістычнай партыі й экс-мааісцкага Народнага дэмакратычнага зьвязу. === Замежная палітыка === [[Файл:Ilham Aliyev attended the 2010 Lisbon Summit (6).jpg|значак|зьлева|Лісабонскі саміт НАТО ў 2010 годзе.]] Партугалія ўважаецца сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1955 году, а таксама адной з заснавальніцаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] (1949), [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]] (1961) і [[ЭАСГ|Эўрапейская арганізацыя свадобнага гандлю]] (1960). Апошнюю з памянёных арганізацыяў краіна пакінула ў 1986 годзе, каб прыяднацца да [[Эўрапейская эканамічная супольнасьць|Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці]], якая ў сваю чаргу была ператвораная на [[Эўрапейскі Зьвяз]] у 1993 годзе. У 1996 годзе Партугалія стала сузаснавальніцай [[Супольнасьць партугальскамоўных краінаў|Супольнасьці партугальскамоўных краінаў]], таксама вядомай як Садружнасьць португальскамоўных краінаў, міжнароднай арганізацыі й палітычнага аб’яднаньня португальскамоўных краінаў, дзе [[партугальская мова]] прызнаная афіцыйнай мовай. Краіна ладзіла некалькі міжнародных самітаў і іпрэзаў, як то першы саміт ЭЗ—[[Бразылія]] ў ліпені 2007 году, другі саміт ЭЗ—[[Афрыканскі зьвяз]] у сьнежні 2007 году, складаньне Лісабонскага дагавору таксама ў сьнежні 2007 году й саміт НАТО ў лістападзе 2010 году. Партугалія ёсьць паўнавартасным сябрам [[Лацінскі зьвяз|Лацінскага зьвязу]] (1983) і [[Арганізацыя ібэраамэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыі ібэраамэрыканскіх дзяржаваў]] (1949). Яна мае дамову аб сяброўстве й падвоеным грамадзянстве з сваёй былой калёніяй Бразыліяй. Партугалія й [[Вялікабрытанія]] маюць найстарэйшае ў сьвеце дзейнае пагадненьне аб вайсковай супрацы, падпісанае ў 1373 годзе праз ангельска-партугальскі альянс. === Узброеныя сілы === [[Файл:The Portuguese navy frigate NRP Bartolomeu Dias (F-333) (cropped) 01.jpg|значак|Партугальскі фрэгат Барталамэў Дыяш.]] Узброеныя сілы складаюцца з трох відаў войскаў, як то вайскова-марскі флёт, сухаземная армія й паветраныя сілы, якімі камандуе Генэральны штаб Узброеных сілаў Партугаліі. Яны служаць у першую чаргу сіламі самаабароны, місія якіх палягае на абароне тэрытарыяльнай суцэльнасьці краіны, але таксама могуць выкарыстоўвацца ў наступальных місіях на замежных тэрыторыях<ref>[https://web.archive.org/web/20231230115133/https://anibalcavacosilva.arquivo.presidencia.pt/comandantesupremo/?idc=301&idi=91150 «Poderes e Competências»]. Presidencia.</ref>. За апошнія некалькі дзясяткаў гадоў Узброеныя сілы выканалі некалькі ваенных місіяў НАТО й Эўрапейскага Зьвязу на розных тэрыторыях, а менавіта ў [[Аўганістан]]е, [[Ірак]]у, [[Лібан]]е, [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі й Герцагавіне]], [[Косава|Косаве]], [[Малі]], [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Самалі]], [[Мазамбік]]у й [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморы]]. У 2023 годзе тры віды войскаў агулам налічвалі 24 тысячы вайскоўцаў, а вайсковыя выдаткі краіны за той жа год склалі больш за 4 мільярды даляраў ЗША ці 1,48% ВУП Партугаліі<ref>[https://web.archive.org/web/20230715092752/https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/2023/7/pdf/230707-def-exp-2023-en.pdf «Defence Expenditure of NATO Countries (2014-2023)»]. NATO.</ref>. [[Файл:4-ship F-16 flyby. 2022 Monte Real Open Day, Portugal. 18-9-2022 (53708344435).jpg|значак|зьлева|Чатыры зьнішчальнікі [[Ф-16]] партугальскіх вайскова-паветраных сілаў.]] Сухаземныя войскі колькасьцю 11 тысяч чалавек складаюцца з трох брыгадаў і іншых невялікіх падразьдзяленьняў. Пяхотная брыгада, пераважна абсталяваная [[Бронетранспартэр|БТР]] [[Pandur II]], гаўбіцай [[M114 (гаўбіца)|M114]] і сыстэмамі [[Супрацьракетная абарона|СПА]] MIM-72 Chaparral, мэханізаваная брыгада, на балянсу якой маюцца танкі [[Леапард 2]] A6 і БТР M113A2, ды брыгада хуткага рэагаваньня, якая складаецца з дэсантнікаў, камандас, рэйнджараў і артылерыйскага палка. У вайскова-марскім флёце злужаць 7 тысяч чалавек, зь якіх 900 чалавек адносяцца да [[марская пяхота|марской пяхоты]]. Флёт уважаецца найстарэйшай у сьвеце дзейнай вайскова-марской сілай. Ён мае пяць фрэгатаў, два карвэты, два падводныя чаўны й 20 акіянскіх патрульных суднаў. Вайскова-паветраныя сілы налічваюць у штаце 6 тысяч чалавек. Асновай гэтага віду войска служыць баявы зьнішчальнік [[Ф-16]]. Акрамя трох відаў узброеных сілаў, існуе [[Нацыянальная рэспубліканская гвардыя (Партугалія)|Нацыянальная рэспубліканская гвардыя]]. Гэтыя сілы бясьпекі падпарадкоўваюцца вайсковаму заканадаўству й маюць вайсковую арганізацыю. У іхную структуру ўваходзіць 25 тысяч чалавек. Гэтыя сілы падпарадкоўваюцца як Міністэрству абароны, гэтак і Міністэрству ўнутраных справаў. Асобныя вылучаныя атрады гвардыі бралі ўдзел у міжнародных апэрацыях у Іраку й Усходнім Тыморы. На тэрыторыі краіны прысутныя вайскоўцы [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ў колькасьці 770 чалавек, якія расквартаваныя на авіябазе [[Лажэс (авіябаза)|Лажэс]] на востраве [[Тэрсэйра]] [[Азорскія астравы|Азорскіх астравоў]]. Аб’яднанае камандаваньне аб’яднаных сілаў у Лісабоне ўважаецца адным з трох асноўных падразьдзяленьняў Камандаваньня аб’яднаных сілаў апэрацыяў НАТО. == Эканоміка == [[Файл:Régua Douro 4.JPG|значак|Вінаградныя плянтацыі.]] Пасьля [[рэвалюцыя гвазьдзікоў|рэвалюцыі гвазьдзікоў]] у 1974 годзе, якая завяршылася заканчэньнем аднаго з самых прыкметных фазаў эканамічнага ўздыму, які пачаўся ў 1960-х гадох<ref>{{спасылка|url=http://www.sedes.pt/conteudo.aspx?args=1,2|загаловак=Fundação da Sedes - As primeiras motivações}}{{ref-pt}}</ref>, адбыліся істотныя зьмены ў штогадовым эканамічным росьце краіны. Партугалія спрабавала адаптавацца да зьменлівай сучаснай глябальнай эканомікі. З 1990 году мадэль эканамічнага разьвіцьця Партугаліі павольна адышла ад асновы народнага спажываньня й стала накіравана на [[экспарт]], прыватныя [[інвэстыцыі]] й разьвіцьцё сэктара [[высокія тэхналёгіі|высокіх тэхналёгій]]. [[Бізнэс]]-паслугі абагналі больш традыцыйныя галіны, як то [[тэкстыльная вытворчасьць|тэкстыльную вытворчасьць]], вытворчасьць [[адзеньне|адзеньня]], [[абутак|абутку]] й [[корка|коркі]]<ref>Grande Enciclopédia Universal, p. 10543, «Portugal», para. 4</ref>, а таксама вырабаў з [[дрэва]] й напоі<ref>{{спасылка|url=http://www.ft.com/reports/portugal-2012|загаловак=Doing Business in Portugal 2012|выдавец=Financial Times}}</ref>. Таксама ў Партугаліі пашыраны [[чорная мэталюргія|чорная]] й [[каляровая мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], разьвіваецца [[хімічная прамысловасьць|хімічная]], [[нафтаперапрацоўчая прамысловасьць|нафтаперапрацоўчая]] й [[нафтахімічная прамысловасьць|нафтахімічная]], цэмэнтная, шкло-керамічная прамысловасьці. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] пераважае [[земляробства]]. Каля паловы апрацоўваемых зямель занята [[ральля|ральлёй]], [[вінаградарства]]м, [[пладаводзтва]]м, аліўкавымі насаджэньнямі. У жывёлагадоўлі пераважае разьвядзеньне буйной рагатай жывёлы, [[авечкагадоўля]], [[сьвінагадоўля]]. Асноўнымі зьнешнегандлёвыя партнэрамі зьяўляюцца краіны [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскай супольнасьці]]. Большасьць прамысловых прадпрыемстваў, [[бізнэс]] і [[фінансы]] сканцэнтраваны ў [[Лісабон]]е й [[Порту]], найбуйнейшых мэгаполісах Партугаліі. Раёны [[Авэйру]], [[Брага]], [[Каімбра|Каімбры]], [[Лейрыя|Лейрыі]] зьяўляюцца найбуйнейшымі эканамічнымі цэнтрамі па-за межамі гэтых двух галоўных сталічных абласьцей. Партугалія карыстаецца [[эўра]], як нацыянальнай валютай, эканоміка краіны знаходзіцца ў галіне эўразоны з моманту ейнага запуску. Цэнтральны банк Партугаліі зьяўляецца неад’емнай часткай эўрапейскай сыстэмы цэнтральных банкаў. === Турызм === [[Файл:Dona Ana beach, Lagos.jpg|значак|зьлева|Тыповыя для [[Алгарвэ]] камяністыя пляжы.]] Турызм лічыцца важнай часткай эканомікі Партугаліі. У 2024 годзе турыстычны сэктар зрабіў унёсак у 11,9% у ВУП, што склала 34 мільярды эўра, пры гэтым турызм зрабіў унёсак у 0,3% у гадавы рост ВУП на 1,9%<ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707093676&DESTAQUESmodo=2 «VAB gerado pelo Turismo e Consumo do Turismo no Território Económico desaceleram em 2024, mas cresceram ligeiramente acima da economia nacional — 2024»]. Statistics Portugal.</ref>. Каб апярэдзіць канкурэнтаў, краіне было неабходна засяродзіцца на сваіх нішавых славутасьцях, як то прыродзе й сельскім турызьме<ref>[https://web.archive.org/web/20130531002309/http://www.euromonitor.com/travel-and-tourism-in-portugal/report «Travel and Tourism in Portugal»]. Euromonitor International.</ref>. Партугалія ўваходзіць у 20 самых наведвальных краінаў сьвету, прыняўшы амаль 29 мільёнаў замежных турыстаў у 2024 годзе<ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707088803&DESTAQUESmodo=2 «Estatísticas do Turismo 2024: atividade turística manteve trajetória de crescimento»]. INE. </ref>. У 2014 годзе Партугалія была абраная найлепшай эўрапейскай краінай паводле вэрсіі выданьня [[USA Today]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140606215138/http://www.10best.com/awards/travel/best-european-country/ «Best European Country Winners: 2014 10 Best Readers’ Choice Travel Awards»]. 10Best.</ref>. У 2017 годзе Партугалія была абраная вядучым турыстычным напрамкам Эўропы<ref>[https://web.archive.org/web/20171211160926/https://www.worldtravelawards.com/award-europes-leading-destination-2017 «World Travel Awards Elects Portugal as Europe’s Leading Destination 2017»]. World Travel Awards.</ref>, а ў 2018 і 2019 гадах — вядучым турыстычным напрамкам сьвету. Турыстычнымі цэнтрамі краіны ўважаюцца Лісабон, [[Кашкайш]], [[Алгарвэ]], Мадэйра, [[Назарэ]], [[Фатыма]], [[Абідуш]], Порту, Брага, [[Гімарайнш]] і Каімбра. Лісабон прыцягвае мноства турыстаў, займаючы дзявяты радок паводле наведвальнасьці сярод гарадоў Эўропы<ref>[https://www.dw.com/en/the-10-most-visited-cities-in-europe/g-66897729 «The 10 most visited cities in Europe»]. DW.</ref>. У 2024 годзе ў гатэлях места спынілася 6,7 мільёнаў турыстаў, зь якіх 5,5 мільёнаў чалавек былі замежнікамі<ref>[https://www.publico.pt/2025/02/14/economia/noticia/receitas-alojamentos-turisticos-novo-maximo-6669-milhoes-2024-2122544 «Concelho de Lisboa concentrou 28% do total dos hóspedes registados em 2024»]. Lisbon: Público.</ref>. === Навука й тэхналёгіі === [[Файл:Exterior of Fundação Champalimaud 89.jpg|значак|Будынак [[Фонд Шампалімо|Фонду Шампалімо]].]] Навукова-тэхнічная дасьледчая дзейнасьць пераважна робіцца ў рамках сеткі навукова-дасьледчых падразьдзяленьняў, якія належаць дзяржаўным унівэрсытэтам і аўтаномным дасьледчым установам, якія кіруюцца дзяржавай, як то [[Нацыянальны інстытут інжынэрыі, тэхналёгіяў і інавацыяў]] ды [[Нацыянальны інстытут біялягічных рэсурсаў]]. Фінансаваньне й кіраваньне гэтай сыстэмай ажыцьцяўляецца пад кіраўніцтвам Міністэрства навукі, тэхналёгіяў і вышэйшай адукацыі ды Фонду навукі й тэхналёгіяў. Найбуйнейшымі навукова-дасьледчымі падразьдзяленьнямі дзяржаўных унівэрсытэтаў паводле аб’ёму дасьледчых грантаў і рэцэнзаваных публікацыяў ёсьць навукова-дасьледчыя ўстановы ў галіне [[навукі пра жыцьцё|біялягічных навук]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fct.pt/internacional/programas-tematicos/instituicoes-portuguesas-de-id-na-area-das-ciencias-e-tecnologias-do-mar/|загаловак=Instituições portuguesas de I&D na área das Ciências e Tecnologias do Mar|выдавецтва=FCT}}</ref>. Сярод найбуйнейшых недзяржаўных навукова-дасьледчых установаў вылучаецца [[Інстытут Гульбэнкяна]] ды [[Фонд Шампалімо]]. Нацыянальныя й транснацыянальныя высокатэхналягічныя й прамысловыя кампаніі адказваюць за навукова-дасьледчыя праекты. Адно з найстарэйшых навуковых таварыстваў Партугаліі ёсьць [[Лісабонская акадэмія навук]], заснаваная ў 1779 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.acad-ciencias.pt/academia/historia-da-academia/|загаловак=História da Academia|выдавецтва=Academia de Ciências de Lisboa}}</ref>. Двухбаковыя дзяржаўныя дасьледчыя намаганьні Пірэнэйскага кантынэнту ўлучаюць [[Міжнародная ібэрыйская лябараторыя нанатэхналёгіяў|Міжнародную ібэрыйскую лябараторыю нанатэхналёгіяў]] і разьмеркаваную вылічальную плятформу [[Ibercivis]]. Партугалія ёсьць сябрам агульнаэўрапейскіх навуковых арганізацыяў. Сярод іх [[Эўрапейская касьмічная агенцыя]], [[Эўрапейская лябараторыя фізыкі часьцінак]], [[ITER]] і [[Эўрапейская паўднёвая абсэрваторыя]]. У Партугаліі маецца найбуйнейшы ў Эўропе акіянарыюм, які месьціцца ў Лісабоне, а таксама іншыя вядомыя арганізацыі, якія спэцыялізуюцца на навуковых экспазыцыях і распаўсюдзе інфармацыі. Партугалія заняла 31-е месца ў [[Глябальны індэкс інавацыяў|Глябальным індэксе інавацыяў]] у 2025 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/portugal|загаловак=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|выдавецтва=WIPO}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno|спасылка=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|загаловак=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|выдавецтва=World Intellectual Property Organization|год=2025|isbn=978-92-805-3797-0}}</ref>. === Энэргетыка === [[Файл:Alqueva dam.JPG|значак|зьлева|[[Алвеўская дамба]].]] У 2023 годзе нафта складала 44% ад агульнага аб’ёму энэргазабесьпячэньня Партугаліі. Аднак у 2021 годзе краіна паступова адмовілася ад вугальнай вытворчасьці энэргіі й разьвівае [[аднаўляльная энэргія|аднаўляльныя крыніцы энэргіі]], як то гідра- й ветраэнэргетыку<ref>[https://www.iea.org/countries/portugal «Portugal — Countries & Regions»]. IEA.</ref>, а таксама інвэстуе ў грамадзкі транспарт і электрамабілі<ref>[https://commission.europa.eu/business-economy-euro/economic-recovery/recovery-and-resilience-facility/country-pages/portugals-recovery-and-resilience-plan_en#:~:text=Key%20measures%20for%20the%20green,part%20of%20the%20REPowerEU%20chapter. «Portugal’s recovery and resilience plan»]. European Commission.</ref><ref>[https://climate-laws.org/document/portugal-s-national-energy-and-climate-plan-for-2021-2030_47f6 «Portugal’s National Energy and Climate Plan for 2021—2030»]. Climate Change Laws of the World.</ref>. Партугалія валодае значнымі рэсурсамі ветра- й гідраэнэргетыкі. У 2006 годзе пачала працаваць найбуйнейшая ў сьвеце сонечная электрастанцыя, вядомая як фотаэлектрычная электрастанцыя Мора, а першая ў сьвеце камэрцыйная хвалевая электрастанцыя, пад назовам хвалевая фэрма Агусадура, адкрылася ў [[Паўночны рэгіён (Партугалія)|Паўночным рэгіёне]] ў 2008 годзе. Да 2006 году 66% вытворчасьці электраэнэргіі ў краіне прыпадала на вугальныя й паліўныя электрастанцыі, 29% — на гідраэлектрастанцыі, а 6% — на ветравую энэргію<ref>[https://web.archive.org/web/20221104142037/https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=PORTUGAL&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel «IEA Energy Statistics: Portugal»]. IEA.</ref>. У 2008 годзе з аднаўляльных крыніцаў энэргіі вырабляліся 43% электраэнэргіі ў краіне, нават не зважаючы на тое, што вытворчасьць гідраэлектраэнэргіі скарацілася праз моцныя засушы<ref>[https://web.archive.org/web/20110514163035/http://diariodigital.sapo.pt/news.asp?section_id=114&id_news=381941 «Fontes renováveis originaram 43% da electricidade consumida»]. Diário Digital</ref>. У 2010 годзе экспарт электраэнэргіі перавышаў імпарт, і 70% энэргіі надыходзіла з аднаўляльных крыніцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20100619070535/http://www.agenciafinanceira.iol.pt/empresas/portugal-agencia-financeira-ren-energia-electricidade/1168567-1728.html «Portugal já exportou mais electricidade este ano que em 2009»]. Agência Financeira.</ref>. Партугальская нацыянальная кампанія перадачы энэргіі [[Нацыянальныя энэргетычныя сеткі]] выкарыстоўвае мадэляваньне дзеля прагназаваньня надвор’я, асабліва вятроў. Да сонечна-ветравой рэвалюцыі Партугалія дзесяцігодзьдзямі выпрацоўвала электраэнэргію на гідраэлектрастанцыях. Новыя праграмы спалучаюць вецер і ваду, то бок ветраныя турбіны перапампоўваюць ваду ўверх уначы, а затым вада цячэ ўніз удзень, вырабляючы электраэнэргію, калі попыт спажыўцоў найвышэйшы. Сыстэма разьмеркаваньня энэргіі цяпер двухбаковая. Яна спажывае электраэнэргію зь невялікіх генэратараў, як то сонечныя панэлі на даху. У 2023 годзе Партугалія выкінула каля 339 мільёнаў тонаў парніковых газаў, то бок блізу 5 тонаў у сярэднім на чалавека, што эквівалентнае прыкладна 1% ад агульнасусьветных выкідаў<ref>Jones, Matthew W.; Peters, Glen P.; Gasser, Thomas; Andrew, Robbie M.; Schwingshackl, Clemens; Gütschow, Johannes; Houghton, Richard A.; Friedlingstein, Pierre; Pongratz, Julia (13.11.2024). [https://zenodo.org/records/14054503 «National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane and nitrous oxide»]. EU Open Research Repository. — [[doi:10.5281/zenodo.14054503]].</ref>. Як дзяржава ЭЗ, Партугалія ёсьць часткай сумеснага пляну па скарачэньні выкідаў як мінімум на 55% да 2030 году ў параўнаньні з узроўнем выкідаў у 1990 годзе. Краіна абавязалася дасягнуць вугляроднай нэўтральнасьці й нулявых выкідаў да 2050 году<ref>[https://www.climatewatchdata.org/countries/PRT?end_year=2021&start_year=1990 «Portugal Climate Change Data | Emissions and Policies»]. Climate Watch Data.</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Mapa densidade portugal.png|значак|Шчыльнасьць насельніцтва ў кантынэнтальнай частцы Партугаліі.]] Паводле зьвестак Статыстычнай управы Партугаліі, на 31 сьнежня 2024 году насельніцтва Партугаліі складала {{Лік|10749635}} чалавек, зь якіх 52,2% складалі жанчыны й 47,8% прыпадала на мужчынаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221123114641/https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=541064323&DESTAQUESmodo=2 «Censos 2021 — Principais tendências ocorridas em Portugal na última década»]. Statistics Portugal</ref><ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&contecto=pi&indOcorrCod=0012903&selTab=tab0 «População residente (Série longa, início 1991 — N.º) por Local de residência (NUTS — 2013), Sexo e Idade; Anual»]. Instituto Nacional de Estatística.</ref>. У 2025 годзе сярэдняя працягласьць жыцьця дасягнула 82,95 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20250715204214/https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/prt/portugal/life-expectancy «Portugal Life Expectancy 1950—2025»]. MacroTrends.</ref>, прычым ААН прагназуе павелічэньне гэтага паказьніку да 90 гадоў і больш да 2100 году<ref>[https://web.archive.org/web/20200613115155/https://zonzeewerk.nl/blog/portugal-in-numbers/ «Demographics of Portugal»]. Zonzeewerk.</ref>. Насельніцтва гістарычна адносна аднастайнае, то бок большасьць людзей прытрымліваецца каталіцызму й размаўляе па-партугальску. З 1980-х гадоў узровень нараджальнасьці ў Партугаліі быў значна ніжэйшы за каэфіцыент аднаўленьня насельніцтва ў 2,1. Агульны каэфіцыент нараджальнасьці на 2024 год ацэньваўся ў 1,36 дзіцяці на адную жанчыну, што ёсьць адным з найніжэйшых паказьнікаў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html «Total Fertility Rate»]. The World Factbook.</ref>, і значна ніжэйшым за максымум у 5,0, які фіксаваўся ў 1911 годзе<ref>Roser, Max (2014). [https://web.archive.org/web/20180807185922/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=PRT «Total Fertility Rate around the world over the last centuries»]. Our World In Data.</ref>. Такім чынам, насельніцтва Партугаліі стала старэе й у 2024 годзе было 11-м у сьвеце паводле сярэдняга веку. Краіна месьціца на чацьвертым радку паводле колькасьці грамадзянаў старэйшых за 65 гадоў, якія фармуюць 21,8% ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20230926224925/https://www.prb.org/resources/countries-with-the-oldest-populations-in-the-world/ «Countries with the Oldest Populations in the World»]. PRB.</ref>. Згодна з прагнозамі нацыянальных статыстычных органаў, да 2080 году насельніцтва скароціцца да 7,7 мільёнаў чалавек, працягваючы пры гэтым старэць<ref>[https://web.archive.org/web/20181202024624/https://punchng.com/portugal-offers-tax-breaks-to-returning-emigrants/ «Portugal offers tax breaks to returning emigrants»]. Punchng.</ref>. Партугальскае грамадзтва дэманструе адносна высокі ўзровень сацыяльна-эканамічнай роўнасьці, прычым краіна займае 24-е месца сярод 41 краінаў ЭЗ і АЭСіР паводле індэксу сацыяльнай справядлівасьці 2019 году<ref>[https://web.archive.org/web/20231119022735/https://www.bertelsmann-stiftung.de/fileadmin/files/BSt/Publikationen/GrauePublikationen/SJI_2019.pdf «Social Justice in the EU — Index Report 2019»]. Bertelsmann-Stiftung.</ref>. У 2018 годзе парлямэнт Партугаліі ўхваліў бюджэтны плян на 2019 год, які ўлучаў падатковыя ільготы для эмігрантаў, якія вяртаюцца, у спробе прыцягнуць назад тых, хто зьехаў падчас фінансавай крызы 2008 году<ref>[https://web.archive.org/web/20190402192937/http://theportugalnews.com/news/government-creates-credit-line-for-emigrants-returning-to-invest/48771 «Government creates credit line for emigrants returning to invest»]. The Portugal News.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Igreja Matriz de Fátima - Portugal (21418731630).jpg|значак|зьлева|Каталіцкая царква ў [[Фатыма|Фатыме]].]] Афіцыйна Партугалія ёсьць сьвецкай дзяржавай без афіцыйнай рэлігіі. [[Каталіцкая Царква|Каталіцкая царква]], якая здаўна распаўсюджаная ў краіне<ref>Bloomer, Kristin C. (2018). «Possessed by the Virgin: Hinduism, Roman Catholicism, and Marian Possession in South India». Oxford University Press. — С. 14. — ISBN 9780190615093.</ref><ref>Russo, David J. (2000). «American History from a Global Perspective: An Interpretation». Greenwood Publishing Group. — С. 314. — ISBN 9780275968960.</ref>, была фармальна аддзеленая ад ураду падчас Першай Партугальскай Рэспублікі. Гэта было пацьверджана ў канстытуцыі Партугаліі 1976 году. Рэлігійная свабода была таксама зацьверджана Канкардатам 1940 году паміж Партугаліяй і [[Сьвяты Сталец|Сьвятым Стальцом]] і Законам аб рэлігійнай свабодзе 2001 году. Згодна зь перапісам насельніцтва 2021 году, 80,2% насельніцтва Партугаліі былі [[каталіцтва|каталікамі]]<ref name="rtp-censos">[https://web.archive.org/web/20221123182010/https://www.rtp.pt/noticias/pais/censos-2021-catolicos-diminuem-mas-ainda-sao-mais-de-80-dos-portugueses_n1449073 «Censos 2021. Católicos diminuem, mas ainda são mais de 80% dos portugueses»]. RTP.</ref>. У краіне існуе невялікія [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] суполкі, а таксама [[іслам|мусульманскія]], [[індуізм|індуісцкія]], [[сыкхізм|сыкхскія]] й [[праваслаўная царква|праваслаўныя]] грамады. Сярод іншых у Партугаліі жывуць прадстаўнікі [[сьведкі Яговы|сьведак Яговы]], [[багаі]], [[будызм|будысцкія]], [[юдаізм|юдзейскія]] ды іншыя суполкі. Уплыў традыцыйнай афрыканскай рэлігіі й традыцыйнай кітайскай рэлігіі таксама адчуваецца сярод многіх людзей, асабліва ў галінах, павязаных з традыцыйнай кітайскай мэдыцынай і традыцыйнай афрыканскай травяной мэдыцынай. Паводле перапісаў блізу 14,1% насельніцтва абвесьцілі сябе безрэлігійнымі<ref name="rtp-censos"/>. Многія партугальскія сьвяты, фэстывалі й традыцыі маюць хрысьціянскае паходжаньне або кантэкст. Каталіцкім цэнтрам паломніцтва ёсьць мястэчка [[Фатыма]]. === Мовы === [[Файл:Genísio04.jpg|значак|Шыльда [[Мірандзкая мова|мірандзкаю моваю]].]] [[Партугальская мова]] ўважаецца афіцыйнай мовай Партугаліі. [[Мірандзкая мова]] таксама мае статус суафіцыйнай рэгіянальнай мовай у некаторых грамадах паўночна-ўсходняй Партугаліі. Яна ўваходзіць у астурска-леонскую групу моваў<ref>[https://web.archive.org/web/20200806144357/https://termcoord.eu/2015/05/discovering-mirandese/ «Discovering Mirandese»]. Terminology Coordination Unit.</ref>. Паводле ацэнак, у Партугаліі налічваецца ад 6000 да 7000 носьбітаў гэтай рэгіянальнай мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20150923204856/http://www.clul.ul.pt/pt/investigacao/210-project-border-languages-mirandese «Linguagens Fronteiriças: Mirandês»]. Centro de Linguística da Universidade de Lisboa.</ref>. Акрамя таго, з 2021 году ў Партугаліі афіцыйна прызнаны й абаронены пэўны дыялект, вядомы як [[баранкеньню]], на якім размаўляюць у [[Баранкуш]]ы<ref>Sousa, Guilhermina; Teles, Gonçalo (20.12.2021). [https://web.archive.org/web/20220109141226/https://www.tsf.pt/portugal/sociedade/o-barranquenho-ja-tem-protecao-agora-falta-quem-o-ensine-e-quem-o-mantenha-original-14425613.html «O barranquenho já tem proteção. Agora falta quem o ensine e quem o mantenha original»]. TSF.</ref>. [[міндэрыцкая мова|Па-міндэрыцку]], то бок [[сацыялект]]е партугальскай мовы, размаўляюць блізу 500 чалавек у горадзе [[Міндэ]]<ref>Moutinho, Vera (27.09.2019). [https://web.archive.org/web/20220109142505/https://www.publico.pt/2019/09/27/culturaipsilon/video/quer-falar-mirandes-barranquenho-minderico-20190927-151045 «Quem quer falar mirandês, barranquenho, minderico?»]. Público.</ref>. Згодна зь [[Міжнародны індэкс валоданьня ангельскай мовай|Міжнародным індэксам валоданьня ангельскай мовай]], Партугалія мае высокі ўзровень валоданьня [[ангельская мова|гэтай моваю]], вышэйшы, чым у іншых раманскамоўных эўрапейскіх краінах, як то [[Францыя]], [[Італія]] ці [[Гішпанія]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170802000431/http://www.ef.co.uk/epi/ «EF English Proficiency Index – A comprehensive ranking of countries by English skills»]. Ef.co.uk.</ref>. == Культура == [[Файл:Feira de Barcelos (05Set) 040.jpg|значак|зьлева|[[Барсэлускі певень]] уважаецца культавым партугальскім сувэнірам і сымбалем.]] Партугалія мае вылучную культуру пад уплывам розных цывілізацыяў праз эўрапейскія й міжземнаморскія вытокі, якія былі аздобленыя актыўнай роляй краіны ў эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. У 1990-х і 2000-х гадах Партугалія мадэрнізавала свае грамадзкія культурныя ўстановы, у тым ліку дзякуючы [[фундацыя Галуста Гюльбэнкяна|фундацыі Галуста Гюльбэнкяна]], якая паўстала ў 1956 годзе ў Лісабоне. Партугалія славута сваімі музычнымі кірункамі. Сярод іх найбольш знакаміты — [[фаду]] (ад {{мова-pt|fado|скарочана}} — «лёс»). Клясычнай зоркай партугальскага фаду зьяўляецца [[Амалія Радрыгеш]]. === Архітэктура === [[Файл:Casa da Música - Porto, Portugal, 2012 - 001.jpg|значак|[[Дом музыкі (Порту)|Дом музыкі]] ў Порту.]] Традыцыйная архітэктура адметная й улучае ў сябе такія напрамкі, як то [[мануэліна]], таксама вядомы як партугальская позьняя готыка, раскошны складаны партугальскі стыль архітэктурнага арнамэнту першых дзесяцігодзьдзяў XVI стагодзьдзя, за якім рушыў усьлед стыль [[памбаліна]] XVIII стагодзьдзя. Інтэрпрэтацыя традыцыйнай архітэктуры XX стагодзьдзя, мяккі партугальскі стыль, шырока сустракаецца ў буйных гарадах, асабліва ў Лісабоне. Сучасная Партугалія дала сусьветна вядомых архітэктараў, як то [[Эдуарду Соўту дэ Моўра]], [[Алвару Сыза Віейра]] й [[Гансалу Бірн]]. У Партугаліі таксама вядомы [[Тамаш Тавэйра]], асабліва дзякуючы ягоным спартовым праектам<ref>[https://web.archive.org/web/20110429003508/http://www.dn.pt/Inicio/interior.aspx?content_id=615671 «Estádios de Tomás Taveira e Souto Moura premiados»]. Diário de Notícias.</ref>. [[Азулежу]] лічыцца асноўным, тыповы элемэнтам сярод традыцыйных будаўнічых матэрыялаў і будаўнічых тэхналёгіяў Партугаліі<ref>[https://web.archive.org/web/20230516000147/https://comunidadeculturaearte.com/a-historia-do-azulejo-portugues/ «A história do azulejo português»]. Comunidade Cultura e Arte.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230516001643/https://www.portugal-the-simple-life.com/post/azulejos-portuguese-tiles «Azulejos — Get to know the famous Portuguese tiles»]. Portugal Simple Life.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Партугальская літаратура}} [[Файл:Camões, por Fernão Gomes.jpg|значак|зьлева|Выбітны партугальскі паэт [[Луіш дэ Камойньш]].]] У партугальскай літаратуры [[паэзія]] заўсёды мела значна большы ўплыў чым [[проза]]. Партугальская літаратура, адная з самых раньніх заходніх літаратураў, разьвівалася як праз тэксты, гэтак й празь песьні. У эпоху [[Сярэднявечча]], у час калі ўтварылася партугальская [[нацыя]], на паўднёвым усходзе ПІрэнэйскага паўвострава паэзія была вельмі распаўсюджанай, у гэты час узьніклі адметныя эпічныя й лірычныя творы. Да 1350 году партугальскія трубадуры распаўсюдзілі свой літаратурны ўплыў на ўсім паўвостраве<ref>Ferreira, Maria Ema (1998). «Poesia e prosa medievais». Editora Ulisseia. — С. 9. — ISBN 972-568-124-X. OCLC 52071315.</ref>, напрыклад, кароль [[Дыніш I|Дыніш]] славіўся сваёй паэзіяй. Іншыя каралі пісалі й фінансавалі літаратурныя творы цягам усёй партугальскай гісторыі, напрыклад, кароль [[Фэрнанду I]], які падтрымаў Пэру Мэніну ў напісанні ''«Кнігі Фалькуарыі»''<ref>Segundo D. Duarte, Mário Santiago de (12.09.2014). [https://web.archive.org/web/20240202203324/https://www.uc.pt/fluc/dfci/public_/publicacoes/uma_modernidade_perdida «Uma modernidade perdida: da melancolia à alegria racional na antropologia do homem superior»]. Revista Filosófica de Coimbra. 22 (43). Carvalho: 190. — [[doi:10.14195/0872-0851_43_7]].</ref>. Самымі вядомымі клясычнымі паэтамі Партугаліі лічацца [[Луіш дэ Камойньш]] і [[Фэрнанду Пэсоа]], таксама існуе цэлы шэраг іншых, менш вядомых літаратурных мастакоў, якія таксама зрабілі значны ўплыў на станаўленьне сучаснай партугальскай літаратуры. Прыгоднік й паэт Луіш дэ Камойньш напісаў эпічную паэму ''«[[Лузіяды]]»'', на якую галоўным чынам паўплывала ''«[[Энэіда]]»'' [[Вэргіліюс]]а<ref>[https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ «The Lusiads»]. World Digital Library.</ref>. Сучасная партугальская паэзія мае вытокі з нэаклясычных і сучасных стыляў, прыкладам якіх ёсьць [[Мануэл Марыя Барбоза ду Бакажэ]], [[Антэру дэ Кентал]] і [[Фэрнанду Пэсоа]]. Сучасная партугальская літаратура прадстаўленая такімі аўтарамі, як то [[Алмэйда Гарэт]], [[Камілу Каштэлу Бранку]], [[Эса дэ Кейруш]], Фэрнанду Пэсоа, [[Сафія дэ Мэлу Брэйнэр Андрэсэн]], [[Антонію Лобу Антуніш]], [[Мігел Торга]] й [[Агуштына Бэса-Луіш]]. Асабліва папулярны й выбітны [[Жузэ Сарамагу]], які стаў ляўрэатам [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі]] ў галіне літаратуры 1998 году. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:A Adoração dos Magos (1828) - Domingos Sequeira.png|значак|Карціна партугальскага мастака [[Дамінгуш Сэкейра|Дамінгуша Сэкейры]].]] Партугалія мае багатую гісторыю жывапісу. Першыя вядомыя мастакі, якія датуюцца XV стагодзьдзем, як то [[Нуну Гансалвіш]] і [[Вашку Фэрнандыш]], былі часткай позьнягатычнага пэрыяду жывапісу<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/nuno-goncalves/|загаловак=O mítico Nuno Gonçalves|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/nuno-goncalves/|загаловак=Grão Vasco, o lendário pintor de Viseu|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. У эпоху [[Адраджэньне|Адраджэньня]] партугальскі жывапіс быў пад моцным уплывам паўночнаэўрапейскага жывапісу<ref>{{спасылка|спасылка=https://estudoemcasaapoia.dge.mec.pt/recurso/producao-artistica-em-portugal-manuelino-e-tendencias-do-renascimento|загаловак=Produção Artística em Portugal: Manuelino e tendências do Renascimento|выдавецтва=Ministry of Education}}</ref>. У эпоху [[барока]] найбольш пладавітымі мастакамі былі [[Хасэфа дэ Обідас|Жузэфа дэ Обідуш]] і [[Віейра Лузытану]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/josefa-de-obidos-1630-ou1634-1684/|загаловак=Josefa de Óbidos, a pintora das naturezas mortas|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. [[Жузэ Мальёа]], вядомы сваімі працамі ў стылі фаду, і [[Калумбану Бардалу Піньейру]], які напісаў партрэты [[Тэофілу Брага|Тэофілу Брагі]] й [[Антэру дэ Кентал]]а, былі арыенцірамі ў натуралістычным жывапісе<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/jose-malhoa-1855-1933/|загаловак=José Malhoa, pintor de costumes e tradições|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/columbano-bordalo-pinheiro-1857-1929/|загаловак=Columbano Bordalo Pinheiro, mestre do retrato|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2012}}</ref>. У XX стагодзьдзі паўстаў [[мадэрнізм]], а разам зь ім зьявіліся найбольш вядомыя партугальскія мастакі. Гэтак [[Амадэў дэ Соўза-Кардозу]], які быў пад моцным уплывам францускіх мастакоў, асабліва [[Рабэр Дэлянэ|Рабэра]] й [[Соня Дэлянэ|Соні Дэлянэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nationalgeographic.pt/historia/amadeo-souza-cardoso-biografia-o-genio_4346|загаловак=Amadeo de Souza-Cardoso: O génio que viveu furiosamente|выдавецтва=National Geographic Portugal|дата публікацыі=05.06.2024}}</ref>. Сярод іншых выдатных мастакоў-мадэрністаў ды літаратараў вылучаюцца [[Карлуш Батэльлю]] й [[Алмада Нэгрэйруш]], сябар паэта [[Фэрнанду Пэсоа]], які напісаў ягоны партрэт. Партугальскія мастакі таксама былі пад уплывам як [[кубізм]]у, гэтак і [[футурызм]]у<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/jose-de-almada-negreiros/|загаловак=José de Almada Negreiros: artista multimédia|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=1999}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://arquivos.rtp.pt/conteudos/botelho-um-olhar-na-cidade/|загаловак=Botelho: um Olhar na Cidade|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=05.05.1982}}</ref>. Да слынных міжнародных дзеячоў у выяўленчым мастацтве сёньня важна вылучыць [[Віейра да Сылву|Віейру да Сылву]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://gulbenkian.pt/cam/artist/maria-helena-vieira-da-silva/|загаловак=Maria Helena Vieira da Silva|выдавецтва=Calouste Gulbenkian Foundation}}</ref>, [[Жулію Памар]]а<ref>{{спасылка|спасылка=https://gulbenkian.pt/cam/artist/julio-pomar/|загаловак=Júlio Pomar|выдавецтва=Calouste Gulbenkian Foundation}}</ref>, [[Жуана Вашкунсэлуш|Жуану Вашкунсэлуш]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rtp.pt/programa/tv/p44926/e5|загаловак=Joana Vasconcelos|выдавецтва=RTP|дата публікацыі=2024}}</ref>, [[Жуліан Сармэнту|Жуліана Сармэнту]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://gulbenkian.pt/cam/artist/juliao-sarmento/|загаловак=Julião Sarmento|выдавецтва=Calouste Gulbenkian Foundation}}</ref> й [[Паўла Рэгу|Паўлу Рэгу]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://ensina.rtp.pt/artigo/uma-biografia-de-paula-rego/|загаловак=Uma biografia de Paula Rego|выдавецтва=RTP Ensina|дата публікацыі=2022}}</ref>. === Кухня === [[Файл:Lisboa L1190316 (24864204799).jpg|значак|зьлева|Папулярны партугальскі дэсэрт [[паштэйш-дэ-ната]].]] Партугальская кухня лічыцца разнастайнай і ўважаецца часткай атлянтычнай дыеты. Важным інгрэдыентам партугальскай кухні ёсьць сухая [[траска]]. Згодна зь некаторымі зьвесткамі вядома, што партугальцы засвоілі 365 розных спосабаў прыгатаваньня траскі, гэта значыць, што страву з траску можна мець на кожны дзень году. Сярод вядомых рэцэптаў [[бакаляў-а-браш]], [[бакаляў-а-Гоміш-дэ-Са]], [[бакаляў-кам-наташ]], бакаляў-а-Міньёта, бакаляў-эшпірытуал, бакаляў-а-Лагарэйру, бакаляў-асаду, [[бакаляў-а-Зэ-ду-Піпу]] й [[паштэйш-дэ-бакаляў]]. Акрамя траскі ў Партугаліі маюцца стравы з смажанымі [[сардзіна]]мі, [[скумбрыя]]й<ref>[https://www.jn.pt/4287431595/peixes-dos-mais-pescados-aos-mais-consumidos/ «Peixes dos mais pescados aos mais consumidos»]. Jornal de Notícias.</ref>, марскім карасём. Гэтак папулярнай ёсьць страва [[калдэйрада]], то бок рагу на аснове памідораў, якое можна прыгатаваць з розных відаў рыбы або малюскаў, з цыбуляй, часныком, ляўровым лісьцем, бульбай, перцам і пятрушкай<ref>Sylvia Fountaine (3.06.2020). [https://web.archive.org/web/20231225163848/https://www.feastingathome.com/portuguese-fish-stew-caldeirada/ «Portuguese Fish Stew (Caldeirada)»]. Feasting At Home.</ref>. Тыповыя партугальскія стравы зь [[мяса]], прыгатаваныя звычайна зь ялавічыны, сьвініны, курыцы, казьляціны, бараніны або качкі, улучаюць [[казыду-а-партугеза]], [[фэйжуада]], [[чураска]], лэйтан (смажанае парася), шанфана й [[сьвініна па-алентэжанску]]. Тыповыя стравы хуткага харчаваньня ўлучаюць [[франсэзыньня|франсэзыньню]] з Порту й сэндвічы біфанас (сьвініна на грылі) або прэгу (ялавічына на грылі)<ref>Ryder, Alida (18.05.2019). [https://web.archive.org/web/20231225163848/https://simply-delicious-food.com/easy-portuguese-prego-rolls/ «Easy Portuguese prego rolls»]. Simply Delicious.</ref>. Яечны пірог з заварным крэмам, вядомы як [[паштэл-дэ-ната]], тыповы й папулярны сярод партугальцаў, але таксама набыў папулярнасьць за мяжой і сярод замежнікаў, якія наведваюць краіну<ref>[https://web.archive.org/web/20230128142950/https://www.bbcgoodfood.com/recipes/pasteis-de-nata «Portuguese custard tarts (Pastéis de nata)»]. BBC Good Food.</ref><ref>Oliveira, Sónia; Fradinho, Patrícia; Mata, Paulina; Moreira-Leite, Bruno; Raymundo, Anabela (1.10.2019). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1878450X19300320 «Exploring innovation in a traditional sweet pastry: Pastel de Nata»]. International Journal of Gastronomy and Food Science. 17 100160. — [[doi:10.1016/j.ijgfs.2019.100160]].</ref>. Партугальскія [[віно|віна]] карыстаюцца прызнаньнем з часоў рымлянаў, якія асацыявалі рэгіён з сваім богам [[Бахус]]ам праз клімат. Аднымі з найлепшых партугальскіх вінаў ёсьць Vinho Verde, Alvarinho, Vinho do Douro, Vinho do Alentejo, Vinho do Dão, Vinho da Bairrada, а таксама салодкі [[партвэйн]], віно Madeira і Moscatel з [[Сэтубал]]у й Favaios. == Спорт == [[Файл:Cristiano Ronaldo Portugal.jpg|значак|зьлева|[[Крыштыяну Раналду]] ўважаецца ня толькі адным з самых выбітных футбалістаў краіны, але й сьвету.]] [[Футбол]] уважаецца папулярным відам спорту ў Партугаліі. Тут ладзяцца некалькі футбольных спаборніцтваў ад мясцовага аматарскага да прафэсійнага ўзроўню. Найлепшыя гульцы ўсіх часоў [[Эўсэбію]], [[Луіш Фігу]] й [[Крыштыяну Раналду]] ёсьць галоўнымі сымбалямі партугальскай футбольнай гісторыі<ref>[https://www.record.pt/internacional/detalhe/eusebio-figo-e-cr7-na-historia-da-bola-de-ouro-734571 «Eusébio, Figo e CR7 na história da Bola de Ouro»]. Record.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20251002020431/https://sicnoticias.pt/desporto/2020-10-19-Encontrar-a-melhor-equipa-de-todos-os-tempos.Ronaldo-Figo-e-Eusebio-nomeados «Encontrar a melhor equipa de todos os tempos. Ronaldo, Figo e Eusébio nomeados»]. SIC Notícias</ref>. Варта таксама адзначыць партугальскіх футбольных трэнэраў, сярод якіх вылучаюцца [[Жузэ Маўрыньню]]<ref>[https://web.archive.org/web/20231207180717/https://internationaldistribution.sic.pt/catalogue/lifestyle/2017-02-23-JOSE-MOURINHO---THE-BEST-COACH-IN-THE-WORLD «José Mourinho — The best coach in the world»]. SIC International Distribution.</ref> й [[Абэл Фэрэйра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230410135028/https://www.dn.pt/desporto/abel-vence-campeonato-paulista-e-e-o-treinador-estrangeiro-com-mais-titulos-do-brasil-16149727.html «Abel vence Campeonato Paulista e é o treinador estrangeiro com mais títulos do Brasil»]. DN.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231207180709/https://tribuna.expresso.pt/futebol-internacional/2023-12-07-Abel-para-a-eternidade-Palmeiras-revalida-titulo-do-Brasileirao-e-portugues-consolida-estatuto-lendario-f3afeeed «Abel para a eternidade: Palmeiras revalida título do Brasileirão e português consolida estatuto lendário»]. Tribuna Expresso.</ref>. Нацыянальная [[зборная Партугаліі па футболе]] была [[чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіёнам Эўропы]], атрымаўшы ў 2016 годзе перамогу зь лікам 1:0 у фінале над [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыяй]], дзе й гуляўся турнір. Акрамя таго, Партугалія добра выступае ў [[Ліга нацыяў УЭФА|Лізе нацыяў]], а таксама была срэбным прызэрам [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|чэмпіянату Эўропы 2004 году]], трэцяе месца на [[чэмпіянат сьвету па футболе 1966 году|чэмпіянаце сьвету па футболе 1966 году]] й чацьвертае месца на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|чэмпіянаце сьвету 2006 году]]. Няблага спаборнічае й моладзевая зборная краіны па футболе. Самымі папулярнымі й тытулаванымі футбольнымі клюбамі краіны лічацца «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]», «[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]» і «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]», якія таксама вядомыя як «вялікая тройка». Разам яны некалькі разоў здабывалі тытулы у эўрапейскіх клюбных спаборніцтвах [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. [[Партугальская фэдэрацыя футболу]] штогод ладзіць Кубак Алгарвэ й жаночы футбольны турнір. Акрамя футболу, многія партугальскія спартовыя клюбы, у тым ліку й «вялікая тройка», спаборнічаюць у іншых віждах спорту з розным узроўнем посьпеху й папулярнасьці, сярод іх [[хакей на роліках]], [[баскетбол]], [[футзал]], [[гандбол]], [[валейбол]] і [[лёгкая атлетыка]]. У шасэйным [[роварны спорт|роварным спорце]] найважнейшай гонкай краіны лічыцца [[Волта Партугаліі]], дзе бяруць удзел ня толькі іншаземныя клюбы й мясцовыя прафэсійныя роварныя каманды, як то «Спортынг», «Баавішта», «Сыклізма Тавіра» й «Сыкліста Мая». У [[аўтаспорт|аўтаспорце]] Партугалія вядомая дзякуючы ралі Партугаліі, а таксама аўтадромамі Эштарыл і Алгарвэ. У водных відах спорту Партугалія мае посьпехі ў плаваньні, водным пола й сэрфінгу. Краіна дасягнула посьпеху ў веславаньні на каноэ зь некалькімі чэмпіёнамі сьвету й Эўропы, гэтак алімпійскім чэмпіёнаў стаў [[Фэрнанду Пімэнта]]. Штогод краіна ладзіць адзін з этапаў чэмпіянату Сусьветнай лігі па сэрфінгу сярод мужчынаў і жанчынаў. Іншымі папулярнымі відамі актыўнага адпачынку, павязанымі з спортам, улучаюць страйкбол, [[гольф]], шпацыры пехатою, паляваньне й арыентаваньне. Партугалія лічыцца адным зь вядучых сусьветных цэнтраў для гульні ў гольф<ref>[https://web.archive.org/web/20170211082330/http://www.globalgolfermag.com/matthewmooreblogspot/why-portugal-is-still-europes-1-golf-destination/ «Why Portugal is still Europe’s #1 golf destination»]. Global Golfer Mag.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170803011446/https://tripwix.com/2016/12/world-golf-awards-2016-portugal-voted-the-best-golf-destination-in-the-world/ «World Golf Awards 2016: Portugal Voted the Best Golf Destination in the World»]. Tripwix.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сем цудаў Партугаліі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{спасылка|url=https://www.portugal.gov.pt/pt/gc25|загаловак=XXV Governo Constitucional|выдавец=|камэнтар=Сайт партугальскага ўраду|мова=pt}} * {{спасылка|url=https://www.portugal.gov.pt/en/gc25|загаловак=Governo de Portugal|мова=en}} * {{спасылка|url=http://fotolizbona.pl/|загаловак=Lizbona w Fotografii — Polski Przewodnik|камэнтар=Фатаздымкі Партугаліі}}{{ref-pl}} * {{спасылка|url=https://www.visitportugal.com/en|загаловак=www.visitportugal.com|камэнтар=Афіцыйны турыстычны сайт}}{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 7lstvi8i1rx51po2lytimxgl29auzuo Rockwell B-1 0 9742 2698647 2586931 2026-11-03T18:05:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698647 wikitext text/x-wiki {{Зьнішчальнік |Назва = Rockwell B-1 |Выява = [[File:B-1 Afghanistan December 08.JPG|300px]] |Подпіс = |Тып = стратэгічны бамбардыроўшчык |Павозка = 4 |Краіна = {{Сьцягафікацыя|ЗША}} <!-- Гісторыя: --> |Час эксплюатацыі = З 1 кастрычніка 1986 г. |Эксплюатанты = |Войны = <!-- Гісторыя вытворчасьці: --> |Канструктар = |Час стварэньня = |Першы палёт = 23 сьнежня 1974 г. |Вытворца = |Гады вытворчасьці = |Колькасьць = 104 (4 -B-1A, 100 - B-1B) |Мадыфікацыі = B-1A, B-1B |Кошт адзінкі = <!-- Памеры: --> |Даўжыня = |Размах крылаў = |Вышыня = |Плошча крылаў = <!-- Маса: --> |Маса пустога = |Нармалёвая ўзьлётная = |Максымальная ўзьлётная = <!-- Рухавікі: --> |Рухавікі = |Цяга = |Цяга на фарсажы = <!-- Характарыстыкі: --> |Максымальная хуткасьць = 2300 (2,22М) (B-1A) * 1328 (1,25М) (B-1B) |Баявы радыюс = |Далёкасьць палёту = |Практычная столь = |Хуткапад'ёмнасьць = <!-- Узбраеньне: --> |Бомбавае = |Абарончае = |Ракетнае = |Commons = }} [[Файл:B-1B Take Off.jpg|300пкс|міні|Rockwell B-1]] '''Rockwell B-1''' ''Lancer'' — стратэгічны [[бамбардыроўшчык]], які ўжываецца [[United States Air Force]] пачынаючы з 1986 году. Тэхнічная распрацоўка бамбардыроўшчыка пачалася яшчэ ў сярэдзіне 1960-х гадоў, але так мадэль B-1A так і ня трапіла ў службу, пакольку ў 1976 годзе праект быў спынены. Толькі праз 5 гадоў, у 1981 годзе старыя пляны і распрацоўкі пачалі перапрацоўваць, у выніку чаго ўзьнікла новая мадыфікацыя — сёньняшні B-1B Lancer. Першыя машыны былі ўзяты на ўзбраеньне ў 1986 годзе і выконвалі між іншым ваенныя палёты ў [[Югаславія|Югаславіі]] і [[Аўганістан]]е. == Баявое ўжываньне == * У сьнежні 1998 году, падчас ваеннай апэрацыі [[Апэрацыя «Ліса пустэльні»|«Ліса пустэльні»]], B1-B прабіў [[ірак|ірацкую]] [[СПА]] і зьнішчыў базу [[Рэспубліканская гвардыя Ірака|Рэспубліканскай гвардыі]]<ref>http://www.boeing.com/history/bna/b1b.htm Boeing - B-1B</ref>. * У 2001—2002 гг., у першыя 6 месяцаў ваеннай апэрацыі [[Апэрацыя «Нязломная воля»|«Нязломная воля»]] восем B1-B скінулі каля 40 % усіх боезарадаў (па вазе), дастаўленых кааліцыйнымі сіламі. У ліку іх было каля 3900 бомбаў з карэкцыяй [[JDAM]]<ref>www.af.mil US Air Force - B-1B Lancer Fact</ref>. 1 самалёт страчаны з тэхнічных прычынаў<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/331337/print]Страты ВПС ЗША ў Афганістане</ref>. * У 2003 годзе, падчас ваеннай апэрацыі [[Уварваньне кааліцыйных сіл у Ірак (2003)|«Ірацкая воля»]], на B1-B прыйшлося каля 43 % скінутых бомбаў з карэкцыяй [[JDAM]]. * 19 сакавіка 2011 году, падчас ваеннай апэрацыі [[Апэрацыя «Адысея. Сьвітанак»|«Адысея. Сьвітанак»]] у [[Лібія|Лібіі]], з аэрадрому ў [[Паўднёвая Дакота|Паўднёвай Дакоце]] былі паднятыя два B-1B [[ВПС ЗША]]. Сумесна з трыма бамбавікамі [[Northrop B-2 Spirit|B-2]] з базы ВПС Ўайтмэн (штат [[Місуры (штат)|Місуры]]) яны былі накіраваны ў [[Лібія|Лібію]]. Працягласць аперацыі B-1B у Лібіі склала прыкладна 24 гадзіны, за якія B-1B зьнішчылі 105, а B-2 45 мэтаў. Сярод якіх былі склады ўзбраеньняў, аб'екты СПА, камандна-кантрольныя пункты, аб'екты абслугоўваньня авіяцыйнай і іншай вайсковай тэхнікі<ref>http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2011/July%202011/0711libya.aspx</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120601124734/http://www.wired.com/dangerroom/2011/07/two-bombers-24-hours-100-libyan-targets-destroyed-ready/] Wired Magazine - Two Bombers, 24 Hours, 100 Libyan Targets Destroyed</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Вайсковыя самалёты]] [[Катэгорыя:Самалёты ЗША]] snr5vl00vt8b2vbz8ds5rc5ntbqdicp Марк Ульпіюс Траян 0 9992 2698773 2061858 2026-11-04T09:56:01Z Dymitr 10914 стыль 2698773 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Марк Ульпіюс Нэрва Траян Аўгуст''' ({{мова-la|Marcus Ulpius Nerva Traianus Augustus}}; 18 верасьня 53 — 9 жніўня 117) — рымскі [[імпэратар]] з дынастыі Антонінаў. Траян быў першым імпэратарам, які нарадзіўся ня ў [[Рым]]е. Траян належаў да нашчадкаў групы каляністаў, якія ў 205 годзе да нашай эры на чале з [[Публіюс Карнэліюс Сцыпіён Афрыканскі|Публіюсам Карнэліюсам Сцыпіёнам Афрыканскім]] пасяліліся ў [[Італіка|Італіцы]] ў правінцыі [[Гішпанія Баэтыка]] на поўдні [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]]. Ягоная сям’я паходзіла з [[Тудэр]]у ва [[Умбрыя|Умбрыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.wildwinds.com/coins/ric/trajan/i.html Траянавы манэты]. {{Рымскія імпэратары}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Траян, Марк Ульпіюс}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] q3js56vy24jo5e5sr04r10q56rsmnqc Канада 0 10379 2698665 2659694 2026-11-03T20:02:20Z Deminly 88990 Kanada 2698665 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Дэвіз = [[Ад мора да мора|A Mari Usque Ad Mare («Ад мора да мора»)]] |Лацінка=Kanada}} '''Кана́да''' ({{мова-en|Canada}}, {{мова-fr|Canada}}) — краіна [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]], займае [[Сьпіс краінаў паводле плошчы|другое месца]] ў сьвеце (пасьля [[Расея|Расеі]]) па плошчы тэрыторыі. Адзінай незалежнай краінай-суседам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]]. Акрамя ЗША, Канада таксама мяжуе з [[Сэн-П’ер і Мікелён]]ам, які ўваходзіць у склад [[Францыя|Францыі]], ды з [[Грэнляндыя]]й, тэрыторыя якой належыць [[Данія|Даніі]]. Канада была заселена на працягу многіх тысячагодзьдзяў рознымі групамі карэнных народаў. Пачынаючы з францускага дасьледчыка [[Жак Карт’е|Жака Карт’е]], які ў 1534 годзе пачаў вывучэньне берагоў [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|ракі Сьв. Ляўрэнція]], пачынаецца каляніяльная гісторыя Канады. [[Францыя]] саступіла амаль усе свае калёніі ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] ў 1763 годзе пасьля [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] з [[ангельцы|ангельцамі]]. Пасьля пэрыяду ангельскай калянізацыі з саюзу трох [[брытанскія калёніі|брытанскіх калёніяў]] 1 ліпеня 1867 году (якія былі дагэтуль тэрыторыямі [[Новая Францыя|Новай Францыі]]) нарадзілася [[канадзкая канфэдэрацыя]], якая была сфармавана з чатырох правінцыяў ([[Новая Шатляндыя]], [[Квэбэк]], [[Антарыё]], [[Нью-Брансўік]]). 11 сьнежня 1931 году пашырэньне аўтаноміі Канады падкрэсьлілі праз падпісаньне «[[Вэстмінстэрскі статус|Вэстмінстэрскага статусу]]». Апошнім крокам у атрыманьні незалежнасьці Канады ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] стаў «[[Акт аб Канадзе]]», падпісаны 17 красавіка 1982 году, які разарваў рэшткі прававых залежнасьцяў ад брытанскага парлямэнту. Канада атрымала незалежнасьць ад Злучанага Каралеўства ў выніку мірнага працэсу з 1867 па 1982 гг. У цяперашні час Канада зьяўляецца фэдэратыўнай дзяржавай, якая складаецца з 10 [[правінцыя]]ў і 3 тэрыторыяў. Правінцыя зь пераважным франкамоўнымі насельніцтвам — Квэбэк, астатнія — пераважна англамоўныя правінцыі, таксама званыя «ангельская Канада» ў параўнаньні з франкамоўным Квэбэкам. Будучы адной зь дзевяці пераважна англамоўных правінцыяў, Нью-Брансўік зьяўляецца адзінай афіцыйна дзьвюхмоўнай канадзкай правінцыяй. Канада зьяўляецца чальцом [[Група Васьмі|«Вялікай васьмёркі»]], [[Група дваццаці|«Вялікай дваццаткі»]], [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], [[Азіяцка-Ціхаакіянская эканамічная супраца|Азіяцка-Ціхаакіянскай эканамічнай супрацы]] (АЦЭС), [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]], [[Франкафонія|Франкафоніі]], [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыі амэрыканскіх дзяржаваў]] і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. == Паходжаньне назвы == Назва Канада паходзіць ад слова, якое азначае «[[вёска]]» або «[[паселішча]]» на [[лаўрэнційская мова|лаўрэнційскай мове]] адной з групаў плямёнаў [[Іракезы|іракезаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm Origin of the Name, Canada]</ref>. З 1545 г. эўрапейскія кнігі і карты пазначалі гэты рэгіён і ўсе берагі ракі Сьв. Ляўрэнція словам «Канада». Пасьля гэта назва перайшла і на большасьць суседніх тэрыторыяў у Паўночнай Амэрыцы, якія кіраваліся [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыяй]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Канады}} === Карэнныя народы === [[Файл:Grand Entry Omaha.jpg|left|міні|Вялікі выхад, 1983 г., [[Паў-ваў]] у [[Амаха]]]] [[Археалёгія|Археалягічныя]] і [[Генэтыка|генэтычныя дасьледаваньні]] карэнных народаў пацьвердзілі прысутнасьць чалавека на поўначы [[Юкон (тэрыторыя)|Юкона]] з пэрыяду прыкладна 26 500 гадоў назад, і ў паўднёвай частцы правінцыі [[Антарыё]] з 9 500 гадоў назад. Археалягічныя аб’екты [[Олд Кроў Флэцс]] і [[Блуфіш]] — два самыя раньнія археалягічныя помнікаў чалавечага ([[палеаіндзейцы]]) жыльля ў Канадзе. Сярод індзейцаў Канады ёсьць восем унікальных мітаў аб стварэньні сусьвету. Гэта міт аб зямлі, сусьветным бацьку, зьяўленьні, канфлікце, разбоі, адраджэньні трупа, двух стваральніках і іх спаборніцтве, таксама міт пра братоў <ref>{{Кніга |аўтар = Dickason, Olive |загаловак = The Native Imprint: The Contribution of First Peoples to Canada's Character |выдавецтва = Athabasca: [[Athabasca University]] Educational Enterprises |год = 1995 |том = 1 |старонак = 114–117}}</ref>. Цывілізацыі канадзкіх першабытнікаў уключалі ў сябе пастаянныя або гарадзкія паселішчы, сельскія гаспадаркі, грамадзкія і гістарычныя помнікі архітэктуры і складаную сацыяльную герархію<ref>{{Кніга |аўтар = Peter Turchin, Leonid Grinin, Andrey Korotayev, and Victor C. de Munck. |загаловак = The Native Imprint: The Contribution of First Peoples to Canada's Character |выдавецтва = Moscow: KomKniga |год = 2006 |старонак = 216 |isbn = 5484010020 }}</ref>. Некаторыя з гэтых цывілізацыяў зьніклі задоўга да першых пастаянных эўрапейскіх паселішчаў (канец XV — пачатак XVI стагодзьдзяў), і былі выяўленыя ў ходзе археалягічных дасьледаваньняў. Карэнныя народы Канады ўключаюць [[Індзейцы|індзейцаў]]<ref>[http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0170e.shtml Civilization.ca-Gateway to Aboriginal Heritage-Culture]</ref>, [[Эскімосы|эскімосаў]]<ref>[http://inuitcircumpolar.com/index.php?auto_slide=&ID=374&Lang=En&Parent_ID=&current_slide_num= Inuit Circumpolar Council (Canada)-ICC Charter]</ref> і [[мэтыс]]аў<ref>[https://web.archive.org/web/20090326043230/http://www.umanitoba.ca/law/newsite/kawaskimhon_factums/FINALWrittenSubmissionsofFederalCrown_windsor.pdf In the Kawaskimhon Aboriginal Moot Court Factum of the Federal Crown Canada]</ref>. Культура мэтысаў ўзьнікла ў сярэдзіне XVII-га стагодзьдзя, калі індзейцы і інуіты зьмешваліся з эўрапейскімі пасяленцамі<ref>[http://www.collectionscanada.gc.ca/genealogie/022-905.004-e.html What to Search: Topics-Canadian Genealogy Centre-Library and Archives Canada.]</ref>. ==== Дэмаграфія карэнных народаў ==== [[Файл:Moenitarri warrior in the costume of the dog danse 0056v.jpg|міні|Індзейскі воін [[хідацса]]]] Карэннае насельніцтва паводле ацэнак складала ад 200 000 <ref>{{Кніга |аўтар = Donna M Wilson, Herbert C Northcott, |загаловак = Dying and Death in Canada |месца = Toronto |выдавецтва = University of Toronto Press |год = 2008 |старонак = 25–27 |isbn = 9781551118734}}</ref> да 2 000 000 чалавек у канцы 1400 году<ref>{{Кніга |аўтар = Thornton Russell |загаловак = A population history of North America |месца = Cambridge |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 2000 |старонак = 13 |isbn = 0521496667 }}</ref>, у цяперашні час лічба ў 500 000 прынятая Каралеўскай камісіяй Канады па ахове здароўя карэннага насельніцтва. У XX стагодзьдзі колькасьць індзейцаў у Канадзе павялічылася ў дзесяць разоў. У пэрыяд паміж 1900 і 1950 гг. насельніцтва павялічылася толькі на 29%, але пасьля 1960-х гадоў узровень дзіцячай сьмяротнасьці ў рэзэрвацыях рэзка ўпаў, і колькасьць насельніцтва вырасла на 161%. Пачынаючы з 1980-х гадоў колькасьць індзейскіх немаўлятаў павялічылася больш чым у два разы, і ў цяперашні час амаль палова індзейскага насельніцтва маладзей 25 гадоў. У выніку колькасьць індзейскага насельніцтва ў Канадзе, як чакаецца, рэзка ўзрасьце ў бліжэйшыя дзесяцігодзьдзі. Паводле перапісу насельніцтва 2006 колькасьць індзейцаў у Канадзе склала 732 520 чал. === Першыя эўрапейцы === [[Файл:Viking at MN Capitol.jpg|міні|Помнік Лейфу Эрыксану ў Сэнт Поле (ЗША)]] Першым у берагоў паўночна-ўсходняй Амэрыкі з эўрапейцаў пабываў нарвэжац [[Бярні Херюльфсан]], які ў 985 годзе праплыў міма [[Грэнляндыя (востраў)|Грэнляндыі]] і дасягнуў «роўнай лясістай мясцовасьці» на Амэрыканскім кантынэнце. Аповед аб гэтым зьмяшчаецца ў «Паданьні аб грэнлянцах». Зямля, якой дасягнуў Бярні, была часткай Паўночнай Амэрыкі ([[Лябрадор (паўвостраў)|Лябрадор]] або [[Зямля Бафіна]]). Галоўнае дасягненьне нарманаў зьвязана зь імем [[Лэйф Эрыксан|Лэйфа Эрыксана]]. У 1001 годзе, як абвяшчаюць сагі, «Лэйф і яго спадарожнікі, усяго зь ім разам трыццаць пяць чалавек, узышлі на карабель»<ref>{{спасылка|url=http://srednie-veka.narod.ru/ist/Sagi_Erik.htm|загаловак=Сага аб Эрыку}}</ref> і адплылі на захад. Улетку 1002 году яны дасягнулі краіны, якая «ад берагу да леднікоў была як плоскі камень». Месца першай стаянкі нарманы назвалі Хелуланд («Краіна плоскіх камянёў»). Гэта быў, мабыць, бераг выспы [[Зямля Бафіна]]. Другая стаянка нарманаў была дзесьці на ўзьбярэжжы Лябрадора. Лэйф назваў гэта месца Маркланд («Лясная краіна»). Затым Лэйф і яго спадарожнікі працягнулі шлях у паўднёва-ўсходнім кірунку і дасягнулі паўночнага ўзьбярэжжа [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]]а<ref>Sanderson, Jeanette. (2002) Explorers, Teaching Resources/Scholastic. p. 14. {{ISBN|0-439-25181-8}}.</ref>. Менавіта тут дасьледчык Х. Інгстад і выявіў сьляды двух вялікіх дамоў нарманскага тыпу, таксама некалькіх дробных пабудоваў, у тым ліку парную фінскую лазьню. Інгстад мяркуе, што ў калёніі пражывала адначасова ад 75 да 90 чалавек. Гэтая маленькая вёсачка, вядома, будавалася ня толькі Лэйфам Эрыксанам, але і ўдзельнікамі наступных экспэдыцый. Найбольш сур’ёзная спроба калянізацыі новых земляў была прадпрынята нарвэжцам [[Торфін Карлсэфні|Торфінам Карлсэфні]]. У 1009 г. Карлсэфні з жонкай Гудры і 160 (паводле іншых крыніцаў 250)<ref>Тишков В. А., Кошелев Л. В. История Канады // М., Мысль, 1982</ref> чалавекамі на трох караблях адплыў у Вінланд, дзе каляністы пражылі каля трох гадоў. Цяжкасьці з здабываньнем ежы і сутыкненьні са «скрэлігамі» (так Нарманы называлі [[эскімос]]аў) прымусілі Карлсэфні вярнуцца на радзіму. Аднак плаваньні нарманаў да берагоў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]] не спыніліся, але насілі эпізадычны характар. Пра гэта сьведчаць руніцкія каменныя пісьмёны і іншыя крыніцы. У далейшым сувязі паміж Паўночнай Амэрыкай і Эўропай даволі працяглы час не было. === Новая Францыя === [[Файл:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|міні|Францускі дасьледчык [[Жак Карт’е]] высаджваецца на [[Гасьпе]] ў 1534 г.]] Новая спроба калянізацыі Канады пачалася толькі ў 1497 годзе, калі італьянскі мараплавец [[Джавані Кабота]] (Джон Кабат) вывучаў атлянтычнае ўзьбярэжжа Канады для [[Ангельшчына|Ангельшчыны]]<ref>{{спасылка|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/cabot1498.html|загаловак=John Cabot’s voyage of 1498|выдавец=Memorial University of Newfoundland|праект=Newfoundland and Labrador Heritage|дата публікацыі=2000}}</ref>. У 1524 годзе ўсходнія берагі Канады дасьледавала экспэдыцыя флярэнтыйскага мараплаўца [[Джавані Вэрацыян]]а. Пасьля, паміж 1498 і 1521 гадамі, розныя партугальскія маракі выведваюць узьбярэжжа ўсходняй Канады і засноўваюць пастаянныя рыбалоўчыя селішчы ў рэгіёне. У 1534 [[Жак Карт’е]] сыходзіць на бераг [[Гасьпе]] і называе гэтую зямлю Канадай, якая становіцца пасьля адной з правінцый [[Новая Францыя|Новай Францыі]]<ref>{{кніга|спасылка=http://www.newadvent.org/cathen/03392b.htm|аўтар=Jacques Cartier|загаловак=The Catholic Encyclopedia|год=1914}}</ref>. Пасьля Жак Карцье зьдзейсьніў яшчэ две экспэдыцыі, якія паклалі пачатак францускай калянізацыі [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. Пасьля шматлікіх няўдалых спробаў французы засноўваюць першыя калёніі, ухваленыя каронай: Тадусак (Квэбэк) у 1600, [[Пор-Руяль]] у 1605 і [[Квэбэк]] у 1608. Ангельцы ў 1610 ўтвараюць на [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]]зе горад Сэнт-Джонс. === Францускі пэрыяд: саюзы, бітвы і Сямігадовая вайна === [[Файл:Benjamin West 005.jpg|міні|Карціна [[Бэнджамін Ўэст|Бэнджаміна Ўэста]] «Сьмерць генэрала Вольфа», якая паказвае гібель брытанскага генэрала [[Джэймс Вольф|Джэймса Вольфа]] пасьля яго перамогі ў [[бітва на раўнінах Абраама|бітве на раўнінах Абрагама]] ў 1759 годзе]] Саперніцтва за тэрыторыі, марскія базы, мех і рыбную лоўлю становіцца ўсё больш жорсткім, успыхваюць шматразовыя вайны, якія ўцягваюць французаў, галяндцаў, ангельцаў і саюзныя індзейскія плямёны. [[Бабровыя войны|Франка-іракескія войны]] за кантроль над гандлем мехам ідуць паміж [[іракеская канфэдэрацыя|іракескай канфэдэрацыяй]], саюзьнікамі якой спачатку былі галяндцы, а потым ангельцы, і гуронамі, саюзьнікамі французаў. Чатыры франка-іракескія вайны паміж 1689 і 1763 гадамі прыводзяць да пасьлядоўнага пераходу Ньюфаўндлэнду і, пазьней, Акадыё ў рукі ангельцаў. Паміж францускімі пасяленцамі і брытанскімі ўладамі здараюцца такія розныя сутыкненьні, як поўнае разбурэньне Пор-Руяля і наступная дэпартацыя акадыйцаў (вядомая як Вялікі неспакой) у 1755 <ref>Sarkonak, Ralph (1983). «A Brief Chronology of French Canada, 1534—1982». Yale French Studies (65): 275—282.</ref>. [[Новая Францыя]] распасьціраецца ад [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] да [[Апалачы|Апалачаў]]. Ангельцы хочуць адправіцца ў даліну [[Агаё]], жадаючы дабіцца Форт Дюкен (сучасны Пітсбург). [[Сямігадовая вайна]] (1756—1763) зьявілася вырашальнай падзеяй у лёсе паўночнаамэрыканскіх калёніяў. Брытанскія калёніі аб’ядналіся, каб пакончыць з Новай Францыяй. У 1756 губэрнатар [[Люі-Жазэф дэ Манкальм]] прыбыў у Новую Францыю з 3000 чалавек. У канцы трайня 1759 году ангельскі флёт у складзе 200 судоў з 8,5 тысячамі салдат пад камандаваньнем генэрала Джэймза Вольфа і з 13,5 тысячаў маракоў пад камандаваньнем адмірала Сондэрса ўвайшоў у [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|раку Сьв. Ляўрэнція]]. Ангельцы занялі пазыцыі, зь якіх маглі абстрэльваць [[Квэбэк]]. Адначасова ангельскі галоўнакамандуючы ў Паўночнай Амэрыцы генэрал Эмхерст пачаў наступ, што адцягнула частку францускіх сілаў у раён [[Манрэаль|Манрэаля]]. На працягу некалькіх месяцаў салдаты Волфа спрабавалі прарвацца да Квэбэку. Яны сутыкнуліся ня толькі са стойкай абаронай францускай арміі пад камандаваньнем генэрала Монкальма, але і з упартым супрацівам мясцовага канадзкага насельніцтва, якое набыло характар сапраўднай партызанскай вайны. Квэбэк абложвалі дзесяць месяцаў. Горад быў вымушаны здацца пасьля знакамітай [[бітва на раўнінах Абрагама|бітвы на раўнінах Абрагама]], падчас якой Манкальм і Вольф былі абодва сьмяротна паранены. У наступным годзе (1760) ангельцы захапілі [[Манрэаль]]. Новая Францыя была заваяваная. Пасьля перамогі ў Сямігадовай вайне, па Парыскай дамове 1763 Вялікабрытанія канчаткова далучае Акадыю, Канаду і ўсходнюю частку Люізыяны (паміж Місысыпі і Апалачамі). Самая вялікая француская калёнія налічвала тады каля 55 000 жыхароў. Што ж тычыцца амэрыканскіх індзейцаў, то іх налічвалася каля 600 000 чалавек. === Брытанскае панаваньне (1763—1867) === Сярод бедзтваў Сямігадовай вайны было спусташэньне значных тэрыторыяў Квэбэка, а таксама і асабліва драма Вялікага перасяленьня. [[Файл:Flag of the Patriote movement (Lower Canada).svg|left|міні|Сьцяг Паўстаньня Патрыётаў Ніжняй Канады.]] Па Парыскай дамове Францыя выратавала твар у Эўропе, але страціла сваю першую каляніяльную імпэрыю ў Індыі і Амэрыцы. Францыя не замарудзіла адпомсьціць Вялікабрытаніі, падтрымаўшы ЗША ў [[Вайна за незалежнасьць ЗША|вайне за незалежнасьць]]. Да канца амэрыканскай рэвалюцыі каля 50 000 прыхільнікаў Злучанай імпэрыі імігравалі ў [[Квэбэк]], [[Новая Шатляндыя|Новую Шатляндыю]], на [[востраў Прынца Эдўарда]] і [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]]<ref>Christopher Moore The Loyalist: Revolution Exile Settlement. — Toronto: McClelland & Stewart, 1994. — {{ISBN|0-7710-6093-9}}</ref>. Так як яны аказваюцца зусім нежаданымі гасьцямі ў [[Новая Шатляндыя|Новай Шатляндыі]], [[Нью-Брансўік]] аддзяляецца ад гэтай калёніі ў 1784 годзе, каб прыняць іх. Пасьля з мэтай разьмяшчэньня англамоўных лаялістаў калёнія Канада падзяляецца [[Канстытуцыйны акт 1791 году|Канстытуцыйным актам 1791]] на дзьве розныя калёніі, [[Верхняя Канада|Верхнюю Канаду]] і [[Ніжняя Канада|Ніжнюю Канаду]]. Адсутнасьць рэальнай улады, здольнай усталёўваць законы і зьбіраць падаткі парлямэнтам Ніжняй Канады, сацыяльныя складанасьці і стаўленьне да франкамоўных як да меншасьці прыводзяць да [[паўстаньне Патрыётаў|паўстаньня Патрыётаў]] (1837—1838)<ref>[https://web.archive.org/web/20080705165651/http://www.onwar.com/aced/chrono/c1800s/yr35/fcanada1837a.htm Papineau’s Rebellion in Lower Canada 1837]</ref>. Пад кіраўніцтвам [[Люі-Жазэф Папіно|Люі-Жазэфа Папіно]] абвяшчаецца незалежнасьць Рэспублікі Канады. Пасьля працяглых баёў зь пераменным посьпехам Патрыёты пацярпелі паразу. Люі-Жазэф Папіно ўцёк у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]]. Некалькі рэвалюцыянэраў павесілі 15 лютага 1839 году, 59 чалавек выслалі ў [[Аўстралія|Аўстралію]], тыя, хто здаліся, атрымалі амністыю. Варта адзначыць, што ў той самы пэрыяд аналягічнае паўстане адбылося і ў англамоўнай Верхняй Канадзе, дзе таксама была спроба абвясьціць незалежнасьць. Але там паўстаньне не насіла нацыянальнага характару і не здабыла заўважных памераў. === Канфэдэрацыя і пашырэньне === [[Файл:Canada provinces evolution 2.gif|міні|Рост канадзкіх тэрыторыяў]] Пасьля Вялікай кааліцыі падчас [[Шарлёттаўнская канфэрэнцыя|Шарлёттаўнскай]] і [[Квэбэцкая канфэрэнцыя 1864 году|Квэбэцкай канфэрэнцыямі]] ў 1864 годзе, таксама [[Лёнданская канфэрэнцыя 1866 году|Лёнданскай канфэрэнцыі]] ў 1866 годзе, [[Сьпіс заснавальнікаў Канадзкай канфэдэрацыі|айцы-заснавальнікі Канфэдэрацыі]] праводзяць аб’яднаньне трох калёніяў — Злучанай Канады, Новай Шатляндыі і Нью-Брансўіку, што прыводзіць па сутнасьці да стварэньня новай краіны. [[Канстытуцыйны акт 1867 году|Акт аб Брытанскай Паўночнай Амэрыцы]] ад 1 ліпеня 1867 году стварае дамініён пад назвай Канада. Яго падзяляюць на дзьве правінцыі [[Антарыё]], [[Квэбэк]] і дзьве калёніі [[Нью-Брансўік]] і [[Новая Шатляндыя]]<ref>Robert Bothwell History of Canada Since 1867. — East Lansing, MI: Michigan State University Press, 1996. — P. 207—310. — {{ISBN|0-87013-399-3}}</ref>. Мэта такой арганізацыі — заглушыць шчыльна заселены франкамоўны Квэбэк групай дробных англамоўных правінцыяў з роўнымі паўнамоцтвамі. Спачатку ў фэдэрацыю не ўваходзілі выспы Ньюфаўндлэнд і Прынца Эдуарда . Канада фактычна атрымала незалежнасьць, атрымаўшы права фарміраваць уласны ўрад, не выходзячы з складу Брытанскай імпэрыі. Вялікабрытанія саступіла вялікую частку сваіх уладаньняў у Паўночнай Амэрыцы Канадзе: [[Зямля Руперта|Зямлю Руперта]] і Паўночна-Заходнюю тэрыторыю, якія сталі Паўночна-Заходнімі тэрыторыямі. Дагавор 1868 аб Зямлі Руперта перадаваў гэтыя землі Канадзе ў 1869 годзе, але на справе гэта было ажыцьцёўлена толькі 15 ліпеня 1870 году. У 1871 і 1873 гадах брытанскія калёніі [[Брытанская Калюмбія]] і [[востраў Прынца Эдўарда]] далучаюцца да Канады. 1 верасьня 1880 году Вялікабрытанія саступіла свае арктычныя выспы Канадзе, і яны ўваходзяць у Паўночна-Заходную тэрыторыю. === Першая палова XX стагодзьдзя === [[Файл:New Names Canadian WW1 recruiting poster.jpg|міні|Канадзкі агітацыйны плякат часоў Першай сусьветнай вайны]] Канада ўступіла ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] 5 жніўня 1914 году, калі [[генэрал-губэрнатар Канады]] прынц Артур пацьвердзіў стан вайны паміж [[Нямецкая Імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] і Канадай. Канада, як частка Брытанскай імпэрыі, прыняла ўдзел у вайне на баку [[Антанта|Антанты]]. Зь сямімільённага насельніцтва краіны<ref>B. Freeman, R. Nielsen. Far from Home. — 1999. — P. 6.</ref> за час вайны каля 630 000 канадцаў былі прызваны ва ўзброеныя сілы. Канадзкія войскі ваявалі зь нямецкімі войскамі і зарэкамэндавалі сябе як адны з найбольш баяздольных злучэньняў саюзных войскаў на Заходнім фронце. [[Прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі]] Лойд Джордж называў канадзкія падразьдзяленьні «ўдарнымі войскамі»<ref>Andrew Godefroy. Canadian Military Effectiveness in the First World War // The Canadian Way of War / B. Horn. — 2006. — P. 169—194.</ref>. Пасьля вайны Канада атрымала права голасу на Парыскай мірнай канфэрэнцыі, таксама канчаткова набыла статус незалежнай краіны. Нароўні з гэтым на працягу вайны назіраліся вострыя ўнутрыпалітычныя крызісы ў краіне, напрыклад, крызіс прызыву на ваенную службу 1917 году. [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]], будучы самастойным дамініёнам і не зьяўляючыся часткай Канады, таксама прыняў удзел у Першай сусьветнай вайне. Для ўдзелу ў баявых дзеяньнях быў сфармаваны Каралеўскі Ньюфаўндлэндзкі полк. У 1919 годзе Канада ўступае ў [[Ліга народаў|Лігу народаў]] па ўласнай ініцыятыве. У 1931 годзе [[Вестмінстэрскі статут]] пацьвярджае, што з гэтага часу ніякі закон брытанскага парлямэнта не распаўсюджваецца на прастору Канады безь яе згоды, і кампэтэнцыя ўрада Канады (як і іншых брытанскіх дамініёнаў) пашыраецца ў міжнародных і ўнутраных справах. Падтрымаўшы супакаеньне [[Нямеччына|Нямеччыны]] ў канцы 1930-х гадоў, лібэральны прэм’ер-міністар Ўільям Лаён Макэнзі Кінг у 1939 годзе атрымлівае згоду парлямэнтам на ўступленьне ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]], праз тры дні пасьля [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Да пачатку вайны на ўзбраеньні Канады ў войска было ўсяго 4 сучасныя зэнітныя гарматы і 16 лёгкіх танкаў, атрыманых з Ангельшчыны. Агульная колькасьць узброеных сіл складала 67,3 тысячы чалавек<ref>История второй мировой войны 1939—1945. М., 1975, т. 2, с. 403</ref>. Першыя канадзкія войскі прыбылі ў Вялікабрытанію ў сьнежні 1939 году <ref>{{Кніга|загаловак = A military history of Canada||месца = Toronto|выдавецтва = McClelland & Stewart|год = 1999|том = 4|старонак = |isbn = 0771065140}}</ref>, у лютым 1940 году іхняя колькасьць склала каля 23 тысячаў чалавек. Некалькі канадзкіх ваенных караблёў выкарыстоўваліся для аховы атлянтычных камунікацыяў. На тэрыторыі Канады быў створаны буйны цэнтар па навучаньні лётчыкаў Ангельшчыны, Канады, Аўстраліі і Новай Зэляндыі<ref>{{Кніга |аўтар = В.А. Тишков, Л.В. Кошелев |загаловак = A population history of North America |адказны = История Канады |сэрыя = Историяческая литература |месца = Москва |выдавецтва = Мысль |год = 1982 |старонак = 169-171}} </ref>. Больш за мільён канадцаў служыў ва ўзброеных сілах падчас Другой сусьветнай вайны. Канада дала прытулак і абарону для манархіі [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]] у той час, як гэтая краіна была акупаваная<ref>{{Кніга|аўтар = Goddard Lance |загаловак = Canada and the Liberation of the Netherlands |месца = Toronto|выдавецтва = Dundurn Press Ltd|год = 2005|isbn = 1550025473}}</ref>. Галанцы таксама ўдзячныя Канадзе за вызваленьне сваёй краіны, якая была ажыцьцёўлена цалкам сіламі канадзкай арміі 5 траўня 1945 году. Канадзкая эканоміка хутка расла, прамысловасьць вырабляла ваенную тэхніку таксама для [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. На момант сканчэньня вайны Канада мела адну з найбуйнейшых армій і займала другое месца па эканамічных паказьніках у сьвеце<ref>{{кніга|загаловак=History of the Canadian Army in the Second World War. |volume=1|выдавецтва=Queen’s Printer|pages=324—327|спасылка=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/oh-ho/detail-eng.asp?BfBookLang=1&BfId=27}}</ref>. У канцы вайны пад ружжом у рэгулярных войсках Канады налічвалася крыху больш за 760 тысячаў чалавек. Але да пачатку вайны ў Карэі (1950 г.) колькасьць добраахвотніцкіх канадзкіх узброеных сілаў паменшылася да 47 тысячаў чал. === Сучаснасьць === У сучасных межах Канада склалася ў 70-х гадах XIX стагодзьдзя, [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнд]] увайшоў у склад дзяржавы ў 1949 годзе. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ўзмацніўся ўплыў на эканоміку і палітыку Канады [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (пры адначасовым паслабленьні ангельскіх пазыцыяў). З 2-й паловы 60-х гадоў азначыўся паварот у бок незалежнага палітычнага курсу. У 1982 годзе ўступіла ў сілу новая канстытуцыя Канады; яе не прызнае [[Квэбэк]]. 6 лютага 2006 году прэм’ер-міністрам Канады стаў [[Стывэн Гарпэр]]<ref>{{спасылка|url=http://www.pm.gc.ca/eng/pm.asp?featureId=7|загаловак=Prime Minister of Canada|выдавец=Queen's Printer|дата публікацыі=2009|копія=http://web.archive.org/web/20061104144029/http://www.pm.gc.ca/eng/pm.asp?featureId=7}}</ref>. 14 сакавіка 2025 году прэм’ер-міністрам стаў [[Марк Карні]]. == Палітыка == [[Файл:Canada Parliament2.jpg|left|міні|[[Парлямэнт Канады]] ў [[Атава|Атаве]] ]] Канада мае [[парлямэнт|парлямэнцкую]] сыстэму ў кантэксьце [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіі]], манархія Канады зьяўляецца асновай выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref>[http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html Constitution Act, 1867: Preamble]. Queen’s Printer</ref><ref>[https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf «The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy?»]. The Crown in Canada: Present Realities and Future Options</ref><ref>MacLeod, Kevin S (2012). [https://web.archive.org/web/20121110140303/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 A Crown of Maples] (2nd ed.). Queen’s Printer for Canada. p. 16. {{ISBN|978-0-662-46012-1}}.</ref>. Сувэрэннам краіны зьяўляецца каралева [[Лізавета II]], якая таксама служыць у якасьці кіраўніка дзяржавы ў 15 іншых краінаў [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці]], і кожнай зь дзесяці правінцыяў Канады. Такім чынам, прадстаўнік каралевы, [[генэрал-губэрнатар Канады]] (у цяперашні час гэта [[Дэйвід Лойд Джонстан]]), мае большую частку фэдэральных каралеўскіх абавязкаў у Канадзе<ref>[https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 «The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities»]. Queen’s Printer.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 Commonwealth public administration reform 2004]. Commonwealth Secretariat. 2004. pp. 54-55. {{ISBN|978-0-11-703249-1}}.</ref>. Непасрэдны ўдзел каралеўскіх асобаў у галіне кіраваньня абмежаваны<ref name="Forsey">Forsey, Eugene (2005). [https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf How Canadians Govern Themselves] (6th ed.). Queen’s Printer. pp. 1, 16, 26. {{ISBN|978-0-662-39689-5}}.</ref><ref>Marleau, Robert; Montpetit, Camille. [https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 «House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions»]. Queen’s Printer.</ref>. На практыцы, іхнае выкарыстаньне выканаўчай уладай кіруецца [[Кабінэт міністраў Канады|Кабінэтам міністраў]], Камітэтам міністраў Кароны, якія маюць адказнасьць перад абранай [[Палата абшчынаў (Канада)|Палатай абшчынаў]], якая зьяўляецца выбаранай і на чале якой стаіць [[прэм’ер-міністар Канады]] (ад 4 лістапада 2015 году Жустын Трудо). Генэрал-губэрнатар або манарх, аднак, у пэўных крызісных сытуацыях ажыцьцяўляе сваю ўладу безь міністэрскага савету. Дзеля забесьпячэньня стабільнасьці ўрада, генэрал-губэрнатар, як правіла, прызначае прэм’ер-міністрам асобу, якая зьяўляецца лідэрам [[палітычная партыя|палітычнай партыі]], што мае давер большасьці ў Палаце абшчын<ref>Johnson, David (2006). Thinking government: public sector management in Canada (2nd ed.). University of Toronto Press. pp. 134—135, 149. {{ISBN|978-1-55111-779-9}}</ref>. Пасада прэм’ер-міністра, такім чынам, зьяўляецца адной з самых уплывовых ва ўрадзе, бо прэм’ер-міністар можа ня толькі прасоўваць законапраекты на зацьвярджэньне парлямэнту, але й прызначаць на пасады генэрал-губэрнатара (яго прызначае каралева, якая, аднак, раіцца з прэм’ерам), [[лейтэнант-губэрнатар]]аў, сэнатараў, фэдэральных судзьдзяў і некаторых іншых пасадаў<ref name="Forsey"/>. Лідэр партыі, якая сталася другой пасьля партыі бальшыні звычайна становіцца [[лідэр ляяльнай апазыцыі Ягонай Вялікасьці|лідэрам ляяльнай апазыцыі Ягонай Вялікасьці]], што зьяўляецца часткай парлямэнцкай сыстэмы, прызначанай дзеля захоўваньня кантролем над урадам<ref>[https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm «The Opposition in a Parliamentary System»]. Library of Parliament.</ref>. === Зьнешнія зносіны === На першым пляне для Канады знаходзяцца адносіны з [[ЗША]], зь якімі яна дзеліць самую доўгую мяжу ў сьвеце, якая не ахоўваецца, супрацоўнічае на розных узроўнях і для якой зьяўляецца найважнейшым гандлёвым партнэрам. Канада здаўна зьвязана са Злучаным Каралеўствам і зь нядаўняга часу падтрымлівае, асабліва праз [[Квэбэк]], выключную сувязь з Францыяй. Гэтыя адносіны распаўсюджваюцца таксама на іншыя краіны, якія раней знаходзіліся ў складзе Брытанскай і Францускай імпэрыяў. У 1964 годзе Канада ўступіла ў Групу дзесяці, падпісаўшы ў 1962 годзе ў Парыжы Генэральнае пагадненьне аб пазыках. == Геаграфія == Канада — другая з найбуйнейшых краінаў сьвету. Канада амываецца [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным]], [[Ціхі акіян|Ціхім]] і [[Арктычны акіян|Паўночным Ледавітым]] акіянамі. 75% адсоткаў тэрыторыі Канады — зона поўначы. З 1925 Канада валодае часткай [[Арктыка|Арктыкі]], аднак гэтыя валоданьні не зьяўляюцца агульнапрызнанымі. Самае паўночнае пасяленьне ў Канадзе і ў сьвеце знаходзіцца ў [[Алерт|Алерце (Нунавут)]]. Канада мае агульную сухапутную мяжу з ЗША на поўдні і на паўночным захадзе (паміж Аляскай і Юконам) і працягнутай ад Атлянтычнага акіяна на ўсходзе да Ціхага — на захадзе і Паўночнага Ледавітага — на поўначы. Яна таксама мае марскую мяжу з [[Францыя]]й ([[Сэн-П’ер і Мікелён]]) і [[Данія]]й ([[Грэнляндыя]]). Шчыльнасьць насельніцтва (каля 3,5 чалавек на 1 км ²) зьяўляецца адной з самых нізкіх у сьвеце. Найбольш населеная вобласьць краіны — гэта калідор [[Квэбэк]]-[[Віндзор]] ўздоўж раўнінных берагоў [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|ракі Сьв. Лаўрэнція]] і на паўднёвым усходзе [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. Да поўначы ад гэтай вобласьці знаходзіцца шырокі [[Канадзкі шчыт]], скальны рэгіён, вычышчаны апошнім ледніковым пэрыядам, пазбаўлены ўрадлівых зямель, багаты мінэраламі, азёрамі і рэкамі. У Канадзе больш азёраў, чым у любой іншай краіне сьвету. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Канады == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Канады}} Канада складаецца зь дзесяці правінцыяў і трох тэрыторыяў. Правінцыі — гэта штаты, якія існуюць на падставе канадзкай канстытуцыі і валодаюць вышэйшай уладай у рамках сваёй кампэтэнцыі, незалежна ад фэдэральнага ўраду. Канадзкія тэрыторыі — гэта адміністрацыйныя адзінкі, якія знаходзяцца ў падпарадкаваньні канадзкага фэдэральнага парлямэнту, звычайным законам прадастаўляе некаторыя паўнамоцтвы іх мясцовым адміністрацыям. {| class="wikitable" style="margin: 0px auto;" |- ! colspan="2" | Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Канады |- align=center | colspan="2" | [[Файл:Map Canada political-geo-be-x-old.png|750пкс]]<br /> |-align="left" | style="margin:auto;" style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''Правінцыі''' <sup>(1)</sup></div> ---- # &nbsp;[[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20пкс]] [[Брытанская Калумбія]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20пкс]] [[Албэрта]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20пкс]] [[Саскачэван]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20пкс]] [[Манітоба]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20пкс]] [[Антарыё]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20пкс]] [[Квэбэк]] # &nbsp;[[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20пкс]] [[Нью-Брансўік]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20пкс]] [[Востраў Прынца Эдўарда]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20пкс]] [[Новая Шатляндыя]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20пкс]] [[Ньюфаўндлэнд і Лябрадор]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''Тэрыторыі''' <sup>(1)</sup></div> ---- # &nbsp;[[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20пкс]] [[Юкан (тэрыторыя)|Юкан]] # &nbsp;[[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20пкс]] [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі]] # &nbsp;[[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20пкс]] [[Нунавут]] |-align="left" | colspan="2" | ''<small><sup>(1)</sup>з захаду на ўсход</small>'' |} == Эканоміка == Эканоміка Канады ў цяперашні час займае 14-е месца (2009 год) у сьвеце па памеры [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] па [[Парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэце пакупніцкай здольнасьці]]<ref>https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html</ref> і 10-е месца — па памеры намінальнага Валавога нацыянальнага прадукта<ref>http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf</ref>. Канада зьяўляецца адным з найбуйнейшых сусьветных пастаўшчыкоў сельскагаспадарчай прадукцыі ([[пшаніца]], [[рапс]] ды іншыя [[Збожжавыя культуры|збожжавыя]]), экспартная палітыка ў гэтай сфэры вызначаецца Канадзкай збожжавай камісіяй. Канада зьяўляецца найбуйнейшым вытворцам [[цынк]]у і [[Уран (хімічны элемэнт)|ўрану]]. У Канадзе таксама разьвіта і апрацоўчая прамысловасьць, галіны якой сканцэнтраваны на поўдні [[Антарыё]] ([[аўтамабільная прамысловасьць]] прадстаўленая амэрыканскімі і японскімі заводамі) і [[Квэбэк]]а (нацыянальная аэракасьмічная прамысловасьць). Канада — адна зь дзесяці самых гандлююць краінаў у сьвеце. Найбуйнейшымі імпартэрамі зьяўляюцца Злучаныя Штаты, [[Вялікабрытанія]] і [[Японія]]. У 2008 годзе Канада імпартавала тавараў на суму больш за $ 442,9 млрд, зь якіх 57,7% былі імпартаваны ў ЗША. Атлянтычнае ўзьбярэжжа Канады валодае велізарнымі марскімі радовішчамі [[Прыродны газ|прыроднага газу]] і буйнымі [[нафта]]вымі і газавымі рэсурсамі ў [[Альбэрта|Альбэрці]]. Вялізныя запасы [[бітумінозныя пяскі|бітумінозных пяскоў]] у раёне Атабаскі робяць Канаду другой па велічыні ў сьвеце краінай па запасах нафты пасьля [[Саўдаўская Арабія|Саўдаўскай Арабіі]]. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 14,3 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Канадзе<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Бюджэтная палітыка Канады фармулюецца [[урад Канады|ўрадам Канады]], калі ён прапануе свой гадавы бюджэт Палаце абшчын. Гэтая палітыка ўплывае на эканоміку з дапамогай субсыдый і дапамог, якія прадстаўляюцца ўрадам. Да таго ж, бюджэтная палітыка ўстанаўлівае стаўкі падаходнага падатку, падатку з абароту, акцызнага падатку і іншых відаў даходаў урада Канады. == Дэмаграфія == === Насельніцтва Канады === [[Файл:Cntower2.jpg|міні|250пкс|[[Таронта]], самы вялікі па насельніцтве і самы шматкультурны канадзкі горад]] Насельніцтва Канады на пачатак 2010 году складала 34 мільёны чалавек. Перапіс 2006 году зафіксаваў 5,4% прырост у параўнаньні з 2001 годам<ref>[https://web.archive.org/web/20160415185715/http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795]</ref>. Нягледзячы на вялікую плошчу, прыблізна ¾ насельніцтва Канады пражывае ў межах 160 км ад мяжы з ЗША<ref>Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States. Alexander Moens. 2008, 96 page, Security Threats on America’s, {{ISBN|0-88975-235-4}}</ref>. Канада — вельмі разнастайная краіна з этнічнага пункту гледжаньня. Паводле перапісу 2001 у Канадзе жывуць 34 этнічныя групы, якія складаюцца як мінімум са 100 000 чалавек. Самая вялікая этнічная група называе сябе «канадцамі» (39,4%), паколькі большасьць канадцаў, асабліва тыя, чые продкі прыехалі ў часы калянізацыі, разглядаюць сябе як канадзкі этнас. Далей ідуць тыя, хто называе сябе ангельцамі (34,4%), французамі (25,7%), немцамі (3,6%), італьянцамі (2,8%), украінцамі (1,7%), першабытнікамі (індзейцамі і эскімосамі 1,5%), кітайцамі (1,4%), галяндцамі (1,4%), палякамі (0,9%). Індзейцы жывуць пераважна ў зоне хваёвых лясоў на поўначы краіны, эскімосы — на крайняй поўначы. Урбанізацыя 78% (1993 г.)<ref>З. М. Шуканава. Канада // {{Літаратура/БелЭн|7к}} С. 559</ref>. === Іміграцыя ў Канаду === У 2006 годзе Канада прыняла 236 756 імігрантаў, у 2009 годзе — 252 179 імігрантаў. {| class="wikitable" |- ! Краіны-крыніцы імігрантаў !! Колькасьць чалавек у 2006 годзе <ref>[https://web.archive.org/web/20081105074945/http://www.statcan.ca/english/freepub/91-209-XIE/91-209-XIE2004000.htm Справаздача аб дэмаграфічным стане Канады ў 2005 і 2006]</ref><ref>[http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/060927/dq060927a-eng.htm Насельніцтва Канады. Statistics Canada. 2006]</ref> !! Колькасьць чалавек у 2009 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160423183137/http://www.cic.gc.ca/english/resources/statistics/facts2009/permanent/10.asp]</ref><ref>{{спасылка|url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/statistics/facts2009/permanent/10.asp|accessdate=4 лістапада 2015|загаловак=Facts and figures 2009 – Immigration overview: Permanent and temporary residents}}</ref> |- | [[Кітай]] || 28 896 || 29 049 |- | [[Філіпіны]] || 19 718 || 27 277 |- | [[Індыя]] || 28 520 || 26 122 |- | [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] || 8750 || 9723 |- | [[Вялікабрытанія]] || 7324 || 9566 |- | [[Францыя]] || 4026 || 7300 |- | [[Пакістан]] || 9808 || 6214 |- | [[Іран]] || 7195 || 6065 |- | [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвая Карэя]] || 5909 || 5864 |- | [[Марока]] || 4025 || 5222 |- | [[Альжыр]] || ~3500 || 4785 |- | [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] || || 4640 |- | [[Ірак]] || || 4567 |- | [[Шры-Ланка]] || 4068 || 4269 |- | [[Калюмбія]] || 5382 || 4240 |} ==== Беларусы ў Канадзе ==== На сёньняшні дзень у Канадзе пражывае прыкладна 20,000 беларусаў. 28 лістапада 1948 году заснавана [[Згуртаваньне беларусаў Канады]]<ref>https://web.archive.org/web/20201204224824/https://www.belarusian.ca/be/</ref>. У студзені 1966 заснаваны [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]]. Згуртаваньне Беларусаў Канады выдае газэту «Беларускае Слова», якая выдаецца 3-4 разы на год і адлюстроўвае жыцьцё беларускай дыяспары ў Канадзе<ref>https://web.archive.org/web/20210303021813/https://www.belarusian.ca/be/belarusians-in-canada/</ref>. Паводле афіцыйных зьвестак, у 2014 годзе ў Канаду зьехалі 55 чалавек, вярнуліся — 51<ref>{{Кніга|старонкі=87|загаловак=Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2015|год=2015|месца=Минск|isbn=978-985-7015-90-0|наклад=124}}</ref>. У той жа час існуе думка, што рэальныя лічбы істотна заніжаныя<ref>{{Артыкул|аўтар=Кіпель, В.|загаловак=Дасьледаваньне эміграцыі/іміграцыі як частка гісторыі нацыі й дзяржавы Беларусь|выданьне=Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва|том=36|год=2013|месца=Нью-Ёрк - Менск|}}</ref>. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Канаде}}, ''[[Каталіцтва ў Канадзе]]'' [[Файл:Basilique-cathédrale 400e.JPG|міні|200пкс|Каталіцкая Катэдра Найсьвяцейшай Панны Марыі Квэбэка, Квэбэк, Канада]] Па дадзеных апошняга [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] 77,1% канадцаў лічаць сябе [[Хрысьціянства|хрысьціянамі]], іх вялікую частку складаюць [[Каталіцтва|каталікі]] (43,6% канадцаў). Найбольш важная [[Пратэстанцтва|пратэстанцкая царква]] — [[Аб’яднаная царква Канады]] ([[кальвінізм]]) (9,6% канадцаў); прыкладна 17% канадцаў ня зьвязваюць сябе ні зь якой [[рэлігія]]й, а астатняе [[насельніцтва]] (6,3%) вызнае адрозныя ад хрысьціянства рэлігіі. === Адукацыя === За адукацыю ў Канадзе адказваюць правінцыі і тэрыторыі, на сёньняшні момант у Канадзе няма дзяржаўнага міністэрства адукацыі. [[Пісьменнасьць]] дарослага [[насельніцтва]] ў Канадзе складае 99%. На 2002 год 43% дарослых канадцаў ад 25 да 64 гадоў ужо атрымалі поўную сярэднюю або вышэйшую [[Адукацыя|адукацыю]], а ад 25 да 34 гадоў колькасьць такіх людзей складае 51%. У Канадзе дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Ціхаакіянскі. == Канадзкія ўзброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Канады}} [[Файл:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|зьлева|міні|250пкс|Канадзкія салдаты і танк у бітве пры Вімі (Першая сусьветная вайна)]] Зьяўляючыся чальцом-заснавальнікам [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (NATO), Канада валодае абарончай арміяй бязь ядзерных узбраеньняў. Колькасьць на сьнежань 2009 году — 67 756 чалавек рэгулярнага войска, 23 599 чалавек у рэзэрве<ref>[https://web.archive.org/web/20100223183535/http://www.forces.gc.ca/site/acf-apfc/index-eng.asp About the Canadian Forces]</ref>. Бюджэт 2007 году — 21,8 млрд даляраў<ref>[http://www.tbs-sct.gc.ca/rpp/2010-2011/inst/dnd/dnd01-eng.asp#sec1g_e Queen’s Printer for Canada.]</ref>.   Канадзкія ўзброеныя сілы складаюцца зь пяхотных войскаў, ваенна-марскога флёту і ваенна-паветраных сіл. Большая частка ўзбраеньня заключае ў сабе 1500 БМП, 34 ваенныя караблі і 861 лятальны апарат. Канада ўдзельнічала ў [[Першая сусьветная вайна|Першай]] і [[Другая сусьветная вайна|Другой]] сусьветных войнах на баку [[Хаўрусьнікі ў Другой сусьветнай вайне|саюзьнікаў]]. Яна таксама ўдзельнічала ў [[Карэйская вайна|Карэйскай вайне]] на баку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Канада актыўна выяўляла сябе ў міжнародных місіях пад камандаваньнем [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] і НАТО, пачынаючы з 1950 году, уключаючы міратворчыя апэрацыі, розныя місіі ў былой [[Югаславія|Югаславіі]], і падтрымлівала сілы Кааліцыі ў [[Вайна ў Пэрсыдзкім заліве|1-й вайне ў Пэрсыдзкім заліве]]. З 2001 году Канада мае свой кантынгент у [[Аўганістан]]е ў партнэрстве са стабілізацыйнымі сіламі ЗША і міжнароднымі сіламі NATO пры падтрымцы ААН. Каманда дапамогі пры надзвычайных сытуацыях удзельнічала ў трох важных выратавальных апэрацыях пасьля цунамі ў сьнежні 2004 г. у паўднёва-ўсходняй Азіі, пасьля [[Трапічны цыклён|ўрагану]] [[Катрына (ураган)|Катрына]] ў верасьні 2005 г. на амэрыканскім узьбярэжжы і пасьля землятрусу ў [[Джаму і Кашмір|Кашміры]] ў кастрычніку 2005 г. == Культура == Многія элемэнты канадзкай культуры вельмі блізкія да [[культура Злучаных Штатаў Амэрыкі|культуры Злучаных Штатаў Амэрыкі]], уключаючы кіно, тэлебачаньне, адзеньне, жыльлё, прыватны транспарт, спажывецкія тавары і прадукты харчаваньня. Нягледзячы на гэта, Канада валодае сваёй уласнай унікальнай культурай. З 1970-х урад Канады праводзіць афіцыйную палітыку мультыкультуралізму, каб даць месца больш познымі імігрантам з-за межаў Францыі і Брытанскіх астравоў. === Установы культуры === Маецца мноства музэяў. У сталіцы краіны [[Атава|Атаве]] працуюць Нацыянальны цэнтар мастацтваў, [[Нацыянальная галерэя Канады]], Нацыянальны музэй чалавека, Нацыянальны музэй натуральных навук, Нацыянальны музэй навукі і тэхнікі, Нацыянальная бібліятэка і Нацыянальны архіў Канады. У [[Таронта]] разьмешчаны Каралеўскі музэй Антарыё, які славіцца калекцыяй мастацтва Старажытнага Кітая і Цэнтральнай Азіі, у [[Манрэаль|Манрэалі]] музэй канадзкай даўніны Шато-дэ-Рамзей, у [[Антарыё]] «Верхнеканадзкая вёска». У [[Ванкувэр]]ы дзейнічаюць Гарадзкі музэй, Марскі музэй і Музэй антрапалёгіі пры ўнівэрсытэце, які выклікае прыхільнасьць буйной калекцыяй твораў паўночнаамэрыканскіх індзейцаў. Асноўныя мастацкі музэі і галерэі: Мастацкая галерэя Антарыё (Таронта), Музэй выяўленчага мастацтва (Манрэаль), галерэі ў Ванкувэры і [[Вініпэг]]у, галерэя Бівербрук (Фрэдэрыктан), Мастацкая галерэя Вікторыі. Зь бібліятэк найбольшай вядомасьцю карыстаюцца бібліятэкі ўнівэрсытэтаў Таронта, Макгіл, Ляваль, Кўінсі ў Кінгстане, Брытанскай Калюмбіі, публічная бібліятэка ў Таронта, архіў інстытуту Гленбоў-Альбэрта ў Калгары. У Канадзе працуе шмат аркестраў зь міжнароднай вядомасьцю, напрыклад, Квэбэцкі сымфанічны аркестар, Таронскі сымфанічны аркестар і асабліва Манрэальскі сымфанічны аркестар пад кіраўніцтвам Кента Нагана. == Спорт == [[Файл:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|міні|Канадзкая каманда па хакеі выйграла золата на зімовых Алімпійскіх гульнях у Ванкуверы ў 2010 годзе]] У Канадзе разьвіты розныя віды спорту. Канадцы з сапраўдным запалам ставяцца да [[Хакей|хакею на лёдзе]], дысцыпліне, у якой яны зьяўляюцца вялікімі майстрамі сусьветнага ўзроўню на працягу многіх гадоў. Аб’ектыўна, канадцам няма роўных у гэтым спорту, у [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] больш за палову спартоўцаў зьяўляюцца канадцамі. Канада пасылала сваіх атлетаў на ўсе [[Зімовыя Алімпійскія гульні]] і на амаль усе [[Летнія Алімпійскія гульні]], за выключэньнем [[Летнія Алімпійскія гульні 1896 году|Летніх гульняў 1896 году]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 1980 году|Летніх гульняў 1980 году]], якія яна байкатавала. За ўсю гісторыю Алімпійскіх гульняў Канада выйграла 260 мэдалёў на летніх гульнях і 119 на зімовых гульнях. У Манрэалі ў 1976 годзе адбыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1976 году|летнія Алімпійскія гульні]], у [[Калгары]] ў 1988 годзе — [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1988 году|XV зімовыя Алімпійскія гульні]]. У 2010 годзе ў [[Ванкувэр]]ы і на разьмешчаным на поўнач ад гораду гарналыжным курорце Ўістлер былі праведзены [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010 году|XXI зімовыя Алімпійскія гульні]], на якіх Канада ў агульнакамандным заліку заняла першае месца. == Крыніцы == {{Крыніцы|3}} == Літаратура == * О. С. Сороко-Цюпа. История Канады // М. Высшая школа, 1985—296. == Вонкавыя спасылкі == === Урад === * [http://www.gc.ca/ Афіцыйны сайт ураду Канады] * [http://www.gg.ca/ Афіцыйны сайт генэрал-губэрнатара Канады] * [https://web.archive.org/web/20151022181355/http://www.pm.gc.ca/ Афіцыйны сайт прэм’ер-міністра Канады] === Фэдэральныя карпарацыі === * [http://www.canadapost.ca/ Канадзкая пошта] * [http://www.cbc.ca/ Канадзкая радыёвяшчальная карпарацыя] === Іншыя === * [https://web.archive.org/web/20090204012447/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/canada.htm Канада] ў UCB Libraries GovPubs * [https://web.archive.org/web/20140821200252/http://www.iccs-ciec.ca/blackwell.html Канадзкія дасьледаваньні. Сьпіс крыніц] * [http://www.cic.gc.ca/ Афіцыйны сайт «Грамадзянства і іміграцыя Канады»] Самая поўная і сьвежая інфармацыя аб іміграцыі ў Канаду * [http://www.biographi.ca/index-e.html Слоўнік канадзкіх біяграфіяў, біяграфіі канадцаў з 1000—1930 гг.] * [https://canada.by Сайт Канады ў Беларусі] {{Канада ў тэмах}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АБСЭ}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 4fhfy3zri99mn5pc67e3swjf95ltgz4 Славаччына 0 11524 2698666 2609332 2026-11-03T20:06:58Z Deminly 88990 Słavaččyna 2698666 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Рэлігія = {{Дрэва}} * 68,8{{%}} [[хрысьціянства]] ** 59,8{{%}} [[каталіцтва]] ** 7,6{{%}} [[пратэстантызм]] ** 1,4{{%}} іншыя * 23,8{{%}} [[нерэлігійнасьць|без рэлігіі]] * 0,9{{%}} іншыя * 6,5{{%}} неадзначаныя * (2021<ref>{{Спасылка | спасылка = https://www.scitanie.sk/k-rimskokatolickemu-vyznaniu-sa-prihlasilo-56-obyvateov |загаловак = SODB2021 — K rímskokatolíckemu vyznaniu sa prihlásilo 56 % obyvateľov | дата копіі = 20 траўня 2022| копія = https://web.archive.org/web/20220520014037/https://www.scitanie.sk/k-rimskokatolickemu-vyznaniu-sa-prihlasilo-56-obyvateov }}</ref>) {{Дрэва/канец}} |Лацінка=Słavaččyna}} '''Слава́ччына''' ({{мова-sk|Slovensko}}), афіцыйна&nbsp;— '''Слава́цкая Рэспу́бліка''' ({{мова-sk|Slovenská republika|скарочана}})&nbsp;— дзяржава на ўсходзе [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай Эўропы]]. Мяжуе з [[Чэхія]]й (252 км) і [[Аўстрыя]]й (91 км) на захадзе, [[Вугоршчына]]й (677 км) на поўдні, [[Украіна]]й (97 км) на ўсходзе і [[Польшча]]й (444 км) на поўначы. Славаччына зьяўляецца краінай-чальцом [[Эўразьвяз]]у (з 2004 году) і [[Эўразона|эўразоны]] (зь 1 студзеня 2009). == Этымалёгія == Назва Славаччыны ў разуменьні ''краіна, заселеная [[славак]]амі'' ўпершыню адзінкава сустракаецца ў 1029&nbsp;р. у словазлучэньні ''«dux Sclavonie»'', а пазьней часта ў розных варыянтах і мовах з XV стагодзьдзя. Аднак дакладна незразумела, ці маецца на ўвазе ў цэлым ''«славянская»'', ці канкрэтна ''«славацкая»'' тэрыторыя, як гэта часта бывало і з ''«славенскімі»'' тапонімамі. Славацкая гістарыяграфія часта сыходзіць з таго, што тэрмін ''«славен»'' або ''«славэн»'', ''«славенскі»'' ці ''«славэнскі»'' яшчэ з часоў [[Вялікамаравія|Вялікамаравіі]] паказвае на генэтычных продкаў славакаў. Сучасная славацкая форма — ''Slovensko'' — упершыню зафіксаваная ў 1675 у дакумэнце броўмаўскай шляхты, накіраванай гетману краю ва [[Угерске Градішце|Ўгерскім Градішці]]<ref>[http://www.juls.savba.sk/ediela/ks/1992/8/ks1992-8.pdf Углар, В.: Пра паходжаньне назваў славак, Славаччына ды славацкая мова] {{ref-sk}}</ref>. Часьцей гэтую назву пачалі ўжываць на пачатку XIX стагодзьдзя. Для пазначэньня тэрыторыі ў гістарычных дакумэнтах часта карысталіся варыянтам ''«Верхневугорская славацкая ваколіца»'' ({{Мова-sk|Hornouhorské slovenské okolie|скарочана}}), напрыклад у «[[Мэмарандум славацкай нацыі|Мэмарандуме славацкай нацыі]]» або «{{Не перакладзена|Венскі мэмарандум|Венскім мэмарандуме|sk|Viedenské memorandum}}», у якіх прадстаўнікі славацкага народу дамагаліся пэўнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] на ўласнай этнічнай тэрыторыі. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Славаччыны}} {{Гісторыя Славаччыны}} На пачатку новай эры Славаччыну, дагэтуль заселеную [[Кельты|кельтамі]], апанавалі германскія [[квады]], у другой палове II стагодзьдзя паўднёва-заходнюю частку занялі [[рымляне]], у V&nbsp;— VI стагодзьдзях тэрыторыю засялілі [[славяне]]. Славаччына была часткай цэнтру імпэрыі [[Сама]] VII стагодзьдзя, у IX стагодзьдзі на тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Славаччыны паўстала [[Нітранскае княства]] з [[Прыбіна]]ю на чале (тады пачалася хрысьціянізацыя Славаччыны). Найвышэйшага разьвіцьця прота-славацкая дзяржава, вядомае як [[Вялікая Маравія]], дасягнула ў IX стагодзьдзі з прыходам [[Кірыла і Мяфодзій|Кірылы і Мяфодзія]] і экспансіяй пад правадырствам князя [[Сватаплук]]а. У канчатковым выніку Славаччына стала часткай каралеўства [[Вугоршчына]] ў XI—XIV стагодзьдзях, а пазьней апынулася ў складзе [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] да яе распаду ў 1918 годзе. У гэтым годзе Славаччына аб’ядналася з [[Чэхія]]й і [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкай Русьсю]], тым самым утварыўшы [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]]. З прычыны распаду гэтай краіны пасьля [[Мюнхэнская дамова|Мюнхэнскай дамовы]] 1938 году, Славаччына стала асобнай рэспублікай, якая кантралявалася [[Нацысцкая Нямеччына|нацысцкай Нямеччынай]]. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Чэхаславаччына ізноў была адноўленая і патрапіла пад уплыў [[Савецкі Саюз|Савецкага Зьвязу]] і [[Арганізацыя Варшаўскай дамовы|Арганізацыі Варшаўскай дамовы]] з 1945 году. Канец камуністычнай Чэхаславаччыны ў 1989 падчас мірнай [[Аксамітная рэвалюцыя|Аксамітнай рэвалюцыі]] азначаў таксама канец для Чэхаславаччыны як цэлага і стварэньне дзьвюх асобных дзяржаваў: Славаччыны і [[Чэхія|Чэхіі]] — ідучых сваімі ўласнымі шляхамі пасьля 1 студзеня 1993. Славаччына стала сябрам [[Эўразьвяз]]у 1 траўня 2004, а 21 сьнежня 2007 увайшла ў [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]]. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Славаччыны}} Славаччына разьмешчаная на ўсходзе Цэнтральнай Эўропы ў паўднёва-заходняй частцы [[Карпаты|Карпатаў]], у сьцёку сярэдняга [[Дунай|Дунаю]], між [[Польшча]]ю на поўначы і [[Вугоршчына]]ю на поўдні, [[Чэхія]]ю ([[Маравія]]ю) ды [[Аўстрыя]]ю на захадзе і [[Украіна|Ўкраіна]]ю ([[Закарпацьце]]м) на ўсходзе. Працягласьць граніцы складае 1652,6&nbsp;км, зь із з Вугоршчынаю 654,8 км, з Польшчаю — 541,1 км, з Чэхіяю 251,8 км, з Аўстрыяю 107,1 км, з Украінаю — 97,8 км. Плошча краіны складае 49 035 км² — 129 месца ў сьвеце. Тэрыторыя краіны распасьціраецца з захаду на ўсход на 428,8&nbsp;км, з поўначы на поўдзень на 77,6&nbsp;км. * скрайні паўночны пункт&nbsp;— Баб’я гара, вёска [[Ораўска Паўгара]] (49°37′ паўночнай шыраты, 19°28′ усходняй даўгаты) * скрайні паўднёвы пункт&nbsp;— [[Пацінцы]] (47°44′ паўночнай шыраты, 18°17′ усходняй даўгаты) * скрайні заходні пункт&nbsp;— [[Загорска Весь]] (48°23′ паўночнай шыраты, 16°50′ усходняй даўгаты) * скрайні ўсходні пункт&nbsp;— [[Нова Седліца]] (49°05′ паўночнай шыраты, 22°34′ усходняй даўгаты) Галоўнымі рэкамі Славаччыны, акрамя [[Дунай|Дунаю]], зьяўляюцца таксама [[Ваг]] і [[Грон]]. [[Клімат]] Славаччыны [[умераны клімат|ўмераны]]. === Рэльеф === [[Файл:Krivan from Vychodna.jpg|значак|Гара Крывань, неафіцыйны сымбаль Славаччыны]] Для славацкага [[ляндшафт]]у характэрная гарыстая прырода, з [[Карпаты|Карпацкімі горамі]], якія праходзяць праз большую палову паўночнай часткі краіны. Найвышэйшыя [[Горны масіў|горныя масівы]] — [[Высокія Татры|Высокія]] і [[Нізкія Татры]], якія зьяўляюцца папулярнымі лыжнымі курортамі, з мноствам маляўнічых азёраў і далін. Найвышэйшы пункт Славаччыны і ўсіх Карпат — [[Герлахаўскі-Шціт]] (2655 м), найніжэйшы — рака [[Бодраг]] (94 м) ля вёскі [[Стрэда над Бодрагам]]. Паўднёва-заходнюю (уздоўж [[Дунай|Дунаю]]) і паўднёва-ўсходнюю часткі Славаччыны займаюць Сярэднедунайская і Патыская [[Нізіна|нізіны]]. Даліны і сярэднегорскія катлавіны густанаселеныя, а горныя масівы — заселеныя бедна альбо нават бязьлюдныя. == Адміністрацыйны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Славаччыны}} З 1996 году Славаччына падзеленая на 8 [[Край|краёў]] (у дужках — адміністрацыйны цэнтар краю): # [[Банскабыстрыцкі край]] ([[Банска Быстрыца]]) # [[Браціслаўскі край]] ([[Браціслава]]) # [[Кошыцкі край]] ([[Кошыцэ]]) # [[Нітранскі край]] ([[Нітра]]) # [[Прэшаўскі край]] ([[Прэшаў]]) # [[Трэнчынскі край]] ([[Трэнчын]]) # [[Трнаўскі край]] ([[Трнава]]) # [[Жылінскі край]] ([[Жыліна]]) Кожны край дзеліцца на некалькі раёнаў ({{мова-sk|okresy|скарочана}}, адз. л. {{мова-sk|okres|бяз мовы}}). Усяго ў Славаччыне цяпер 79 раёнаў. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Славаччыны}} Колькасьць насельніцтва — 5,38 млн чал. Большасьць жыхароў Славаччыны зьяўляюцца этнічнымі [[славакі|славакамі]] (86%). [[Вугорцы]] — найбольшая меншасьць (10%), пражываюць у асноўным у паўднёвых і ўсходніх рэгіёнах краіны. Іншыя этнічныя групы ўключаюць [[цыгане|цыган]], [[чэхі|чэхаў]], [[русіны (этнічная група)|русінаў]], [[украінцы|украінцаў]], [[немцы|немцаў]] і [[палякі|палякаў]]. Афіцыйная дзяржаўная мова — [[славацкая мова|славацкая]], прыналежыць да групы [[славянскія мовы|славянскіх моў]]. Але ў паўднёвай Славаччыне разам з славацкай распаўсюджаная яшчэ й [[вугорская мова]]. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Славаччыны}} Паводле дасьледаваньня нямецкай Гандлёвай палаты, праведзенага ў сакавіку 2004 году, каля паловы нямецкіх фундатараў разглядаюць Славаччыну як лепшае месца для [[інвэстыцыі|інвэстыцый]]. Славаччына пераадолела вялікую частку складанага пераходу ад цэнтралізаванай [[плянавая эканоміка|плянавай эканомікі]] да сучаснай [[рынкавая эканоміка|рынкавай]]. Урад краіны дамогся ў 2001 істотнага прагрэсу ў макраэканамічнай стабілізацыі і структурных рэформах. У асноўным завершаная [[прыватызацыя]], банкаўскі сэктар амаль цалкам знаходзіцца ў руках замежнікаў і замежныя інвэстыцыі растуць. Славацкая эканоміка перасягнула чаканьні раньніх 2000-х, за выключэньнем спаду ў экспарце. Ажыўленьне ўнутранага попыту ў 2002, часткова дзякуючы росту прыбыткаў, кампэнсуе запаволеньне росту [[экспарт]]у, дапамагаючы эканоміцы ісьці да яе найбольшага росту з 1998. [[Беспрацоўе]], якое дасягала 19,8% у канцы 2001, істотна зьнізілася да 2003. == Палітыка == Славаччына ўступіла ў [[НАТО]] 29 сакавіка 2004 і ў [[Эўрапейскі Зьвяз]] 1 траўня 2004. [[Кіраўнік дзяржавы|Кіраўніком дзяржавы]] ў Славаччыне зьяўляецца [[прэзыдэнт Славаччыны]], які абіраецца ўсеагульным прамым галасаваньнем на 5-гадовы тэрмін. Вялікая частка выканаўчай улады ўскладзеная на [[Старшыня ўраду|старшыню ўраду]], [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], які звычайна зьяўляецца лідэрам партыі або кааліцыі, якая атрымала большасьць на выбарах у парлямэнт і прызначаецца прэзыдэнтам. Астатняя частка [[кабінэт]]у прызначаецца прэзыдэнтам па рэкамэндацыі прэм’ер-міністра. Найвышэйшым заканадаўчым органам Славаччыны зьяўляецца 150-мясцовая аднапалатная [[Народная Рада Славацкай Рэспублікі]] ({{мова-sk|Narodna Rada Slovenskej Republiky|скарочана}}). Дэлегаты абіраюцца на 4-гадовы тэрмін на базе [[Прапарцыйнае прадстаўніцтва|прапарцыйнага прадстаўніцтва]]. Парлямэнт можа адправіць прэзыдэнта ў адстаўку, калі за гэта прагаласуюць тры пятых ад усяго ліку дэпутатаў. Прэзыдэнт можа распусьціць парлямэнт, калі ён тройчы на працягу месяца пасьля выбараў ня ўхваліць праграмную заяву ўрада. Найвышэйшы судовы орган — [[Канстытуцыйны суд Славаччыны|Канстытуцыйны суд]] ({{мова-sk|Ustavny sud|скарочана}}). 13 сябраў гэтага суду зацьвярджаюцца прэзыдэнтам зь некалькіх кандыдатаў, прадстаўленых парлямэнтам. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя Славаччыны}} Нягледзячы на наяўнасьць дастатковай колькасьці дасьледчыкаў ды грунтоўнай [[сярэдняя адукацыя|сыстэмы сярэдняй адукацыі]], Славаччына разам з шэрагам іншых пост-камуністычных краінаў, па сёньняшні дзень мае цяжкасьці з эканомікай ведаў. Сацыяльныя ды бізнэс-дасьледаваньні, а таксама выдаткі на разьвіцьцё ніжэйшыя адносна сярэдніх па Эўразьвязе. Пад эгідай [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця]] ў Славаччыне была праведзеная праграма міжнароднай ацэнкі ведаў студэнтаў. Вынікі яе правядзеньня сьцьвярджаюць, што сярэдняя адукацыя ў краіне займае 30-е месца ў сьвеце (акурат ніжэй чым у ЗША ды вышэй, чым у Гішпаніі)<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf Range of rank on the PISA 2006 science scale at OECD]{{ref-en}}</ref>. Ні адзін унівэрсытэт Славаччыны не ўваходзіць у сьпіс найлепшых унівэрсытэтаў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20090325114856/http://www.arwu.org/rank2008/Top500_EN%28by%20rank%29.pdf Top 500 Universities’2008]{{ref-en}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Славаччыны}} [[Файл:Bratislava divadlo.jpg|міні|Нацыянальны тэатар]] На працягу ўсёй гісторыі Вугоршчыны славакі называліся горцамі. Упершыню славакі згадваюцца як [[нацыя]] ў XIX стагодзьдзі. Славацкае мастацтва бярэ пачатак яшчэ ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]], калі створаныя адны з самых выбітных шэдэўраў у гісторыі краіны. Сярод мноства майстроў гэтай эпохі можна назваць [[Майстар Павал зь Левачы|Майстра Паўла]] зь [[Левача|Левачы]] ды Майстра М. С. Сярод сучасных мастакоў выдзяляюць [[Коламан Сокал|Коламана Сокала]], [[Альбін Бруноўскі|Альбіна Бруноўскага]], Марціна Бенка, [[Мікулаш Галанда|Мікулаша Галанду]] ды Людовіта Фулу. Слынныя славацкія кампазытары [[Яўген Сухонь]], [[Ян Цыкер]] ды [[Аляксандар Мойзэс]], у XXI стагодздьдзі — [[Уладзімер Гадар]] ды [[Пэтэр Махайдзік]]. Сярод знакамітых славакаў багата вынаходнікаў. Гэта [[Ёзаф Мургаш]] — вынаходнік [[бяздротавы тэлеграф|бяздротавага тэлеграфу]], [[Ян Багіль]] — вынаходнік [[гэлікоптэр]]а, [[Штэфан Баніч]] — вынаходнік [[парашут]]а, які выкарыстоўваецца па сёньняшні дзень, [[Аўрэль Стадола]] — адзін зь першых навукоўкцаў, хто пачынаў ствараць [[тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]]; [[Джон Доп’ера]] — бацька сучаснай [[акустыка|акустыкі]] [[струнныя музычныя інструмэнты|струнных музычных інструмэнтаў]]. Антон Бэрналак у 1787 годзе ўпершыню аформіў літаратурную славацкую мову. == Галерэя == <gallery> Town Presov Slovakia 52.jpg|Прэшаў Kosice (Slovakia) - St. Elizabeth's Catedral 2.jpg|Кошыцэ Zilina-namestie ahlinku.jpg|Жыліна Banska Bystrica from Urpin.jpg|Банска Быстрыца Trencin hrad 20010302.jpg|Трэнчын Slovakia-Trnava-Town tower.jpg|Трнава Capital Bratislava Slovakia 0943.jpg|Браціслава </gallery> == Глядзіце таксама == * [[Турызм у Славаччыне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20010106051100/http://www.government.gov.sk/english Афіцыйны сайт урада]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120813211541/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=359 Управа статыстыкі Славаччыны] * [http://www.prezident.sk Афіцыйны сайт прэзыдэнта] * [http://www.nrsr.sk/Default.aspx?Lang=en Narodna Rada — Афіцыйны сайт парлямэнта]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080619045133/http://www.slovakia.net.ua/ Славаччына. Усё пра Славаччыну]{{ref-ru}} * [http://mapy.zoznam.sk/ Мапы Славаччыны] * [http://www.zoznam.sk/ Славацкі пошукавы сэрвэр] {{Навігацыйная група |назоў = Славаччына |state = collapsed |стыль_назова = background-color: {{Колер|Славаччына}}; |Славаччына ў тэмах |Краіны Эўропы |Краіны Эўразьвязу |NATO |АБСЭ |Славянскія краіны |Вышаградзкая група }} fjex0gh8fjqjdbhha5bp9jojsibywis Ёсіф Бродзкі 0 13507 2698657 2583780 2026-11-03T18:52:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698657 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ёсіф Бродзкі |Арыгінал імя = Иосиф Бродский |Партрэт = Joseph Brodsky 1988.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Иосиф Александрович Бродский |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|24|5|1940}} |Месца нараджэньня = [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |Дата сьмерці = {{Памёр|28|1|1996|гадоў=55}} |Месца сьмерці = [[Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<br />[[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Род дзейнасьці = паэт, эсэіст, драматург |Гады актыўнасьці = 1956—1996 |Напрамак = постмадэрнізм |Жанр = |Мова = расейская |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = [[Файл:Nobel prize medal.svg|20пкс]] [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўская прэмія]] (1987) |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Ёсіф Алякса́ндравіч Бро́дзкі''' ({{мова-ru|Иосиф Александрович Бродский}}; 24 траўня 1940, [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]] — 28 студзеня 1996, [[Нью-Ёрк]]) — выбітны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|амэрыканскі]] расейскі паэт, расейскі і ангельскі эсэіст, драматург, перакладчык, ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі]] па літаратуры 1987 году, [[паэт-ляўрэат ЗША]] ў 1991—1992 гадох. Меў вялізарную папулярнасьць сярод ленінградзкае інтэлігенцыі. == Біяграфія == Бацькі Бродзкага былі [[габрэі|габрэямі]]. Зь імі ён правёў сваё юнацтва ў горадзе Ленінград. Там скончыў школу-сямігодку. Потым працаваў у моргу, кацельнай, на заводзе. У 1964 быў асуджаны за [[дармаедзтва]] на пяць гадоў прымусовай работы ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]. Але пад ціскам міжнароднай грамадзкасьці быў вызвалены пасьля 18 месяцаў. У 1972 годзе быў высланы з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[Вена|Вену]]. Затым ён пераехаў у Нью-Ёрк, дзе атрымаў амэрыканскае грамадзянства. У СССР больш не вяртаўся. Памёр ад [[Востры інфаркт міякарда|інфаркту]] ў сьне. Пахаваны ў [[Вэнэцыя|Вэнэцыі]] ([[Італія]]). == Творчасьць == Вершы пачаў пісаць напрыканцы 1950-х. Да таго ж часу адносяцца і ягоныя першыя пераклады (песьні [[The Beatles|Бітлз]]). Творы распаўсюджваюцца ў [[самвыдаў|самвыдаве]]. Чатыры паэмы Бродзкага былі апублікаваныя ў Ленінградзкіх анталёгіях у 1966 і 1967 гг.<ref>{{спасылка|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1987/brodsky-bio.html|загаловак="Joseph Brodsky - Biographical".|праект=Nobelprize.org|выдавец=Nobel Media AB 2014|дата=6 Dec 2015}}</ref> Падчас жыцьця ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] піша вершы і эсэ па-ангельску, займаецца перакладамі на расейскую, выкладае ва ўнівэрсытэтах. У 1986 годзе ангельскамоўная кніга Бродзкага «Less Than One» («Менш за адзінку») была прызнаная найлепшым літаратурна-крытычным творам у ЗША. У 1987 годзе Бродзкі атрымаў [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскую прэмію]] ў галіне літаратуры. Ён зьяўляўся таксама ляўрэатам стыпэндыі Макартура, Нацыянальнай кніжнай прэміі. Быў прызнаны як паэт-ляўрэат ЗША, як ганаровы грамадзянін гораду Санкт-Пецярбургу. == «Да незалежнасьці Ўкраіны» == [[Файл:Video5334514188117107671.webm|значак|Ёзіф Бродзкі чытае свой украінафобскі верш «Да незалежнасьці Ўкраіны». 30 кастрычніка 1992 г., Пала-Альта, Каліфорнія, ЗША. ]] «Да незалежнасьці Ўкраіны» (рас. "На независимость Украины") — украінафобскі верш Ёсіфа Бродзкага, напісаны ім ня раней чым у 1992-м годзе. Упершыню быў публічна расказан Бродзкім 30-га кастрычніка 1992-га г. у Габрэйскім Абшчынным Цэнтры горада Пала-Альта, [[Каліфорнія]]<ref name="Артыкул2">[[https://web.archive.org/web/20160201082316/http://www.colta.ru/news/6942| Впервые доказано авторство «На независимость Украины» Бродского]] colta.ru (Архівіравана) {{ref-ru}}</ref>, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ці, мабуць, яшчэ раней, 25-га жніўня 1992 г. на творчым вечары ў [[Стакгольм|Стакгольме]]<ref name="Артыкул3">[[https://stihi.ru/2009/03/26/1137| Иосиф Бродский и Украина, Наум Сагаловский]] stihi.ru {{ref-ru}}</ref><ref name="Артыкул1">[[https://iosif-brodskiy.ru/stikhotvoreniia-i-poemy/na-nezavisimost-ukrainy.html| На независимость Украины]] Iosif-Brodskiy.ru {{ref-ru}}</ref>. Пазьней Бродзкі выступіў з гэтым вершам 28-га лютага 1994-га году ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]] ў Квінз-коледжы ([[Ангельская мова|ангел.]] Queens College)<ref name="Артыкул2" />. Поўны тэкст: {{Верш|Дорогой Карл Двенадцатый, сражение под Полтавой, слава Богу, проиграно. Как говорил картавый, «время покажет кузькину мать», руины, кости посмертной радости с привкусом Украины. То не зелено-квитный, траченый изотопом, — жовто-блакитный реет над Конотопом, скроенный из холста: знать, припасла Канада — даром, что без креста: но хохлам не надо. Гой ты, рушник-карбованец, семечки в потной жмене! Не нам, кацапам, их обвинять в измене. Сами под образами семьдесят лет в Рязани с залитыми глазами жили, как при Тарзане. Скажем им, звонкой матерью паузы метя, строго: скатертью вам, хохлы, и рушником дорога. Ступайте от нас в жупане, не говоря в мундире, по адресу на три буквы на все четыре стороны. Пусть теперь в мазанке хором Гансы с ляхами ставят вас на четыре кости, поганцы. Как в петлю лезть, так сообща, сук выбирая в чаще, а курицу из борща грызть в одиночку слаще? Прощевайте, хохлы! Пожили вместе, хватит. Плюнуть, что ли, в Днипро: может, он вспять покатит, брезгуя гордо нами, как скорый, битком набитый отвернутыми углами и вековой обидой. Не поминайте лихом! Вашего неба, хлеба нам — подавись мы жмыхом и потолком — не треба. Нечего портить кровь, рвать на груди одежду. Кончилась, знать, любовь, коли была промежду. Что ковыряться зря в рваных корнях глаголом! Вас родила земля: грунт, чернозем с подзолом. Полно качать права, шить нам одно, другое. Эта земля не дает вам, кавунам, покоя. Ой-да левада-степь, краля, баштан, вареник. Больше, поди, теряли: больше людей, чем денег. Как-нибудь перебьемся. А что до слезы из глаза, Нет на нее указа ждать до другого раза. С Богом, орлы, казаки, гетманы, вертухаи! Только когда придет и вам помирать, бугаи, будете вы хрипеть, царапая край матраса, строчки из Александра, а не брехню Тараса.<ref name=Артыкул1/>}} == [[Пераклад]]ы на [[Беларуская мова|беларускую]] == Бродзкага перакладалі [[Алесь Чобат]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Вадзім Болбас]], [[Валянцін Акудовіч]], [[Андрэй Хадановіч]], [[Вера Бурлак]], [[Марыя Мартысевіч]], [[Алеся Алейнік]]. У кастрычніку 2022 году [[Суд Цэнтральнага раёну|суд Цэнтральнага раёну Менска]] прызнаў экстрэмісцкім беларускамоўнае выданьне «Баляды пра маленькi буксыр»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/u-belarusi-pryznali-ekstremisckimi-knihi-uladzim|title=У Беларусі прызналі «экстрэмісцкімі» кнігі Уладзіміра Арлова і нобелеўскага лаўрэата Іосіфа Бродскага|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2022-10-25|accessdate=2022-11-23|lang=be}}</ref>. * ''Бродскі, І.'' Калядная зорка / Перакл. [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіч]]а // Наша ніва. — 2004. — № 48. * ''Бродскі, І.'' Туга і спакой. Раньнія вершы / Пераклады і прадмова [[Вадзім Болбас|В. Болбаса]]. — Гомель, 2015. — 100 с. * ''Бродскі, І. А.'' Балада пра маленькі буксір / Іосіф Бродскі ; пер. з рус. Алесі Алейнік. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2022. — 40 с. : іл.  ISBN 978-985-7283-05-7. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/БЭ|3}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102181924/http://prajdzisvet.org/authors/91-brodski-josif.html prajdzisvet.org] ** [https://web.archive.org/web/20200731052919/http://prajdzisvet.org/texts/prose/nobeleuskaja-lektsyja.html Нобелеўская лекцыя] ў перакладзе [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]] ** [https://web.archive.org/web/20210102054116/http://prajdzisvet.org/kit/32-snieh-idzie-pakidajuchy-u-mienshastsi-sviet.html Снег ідзе, пакідаючы ў меншасці свет…] — вершы ў перакладзе [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], [[Вера Бурлак|Веры Бурлак]], [[Марыя Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]] {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1976—2000)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бродзкі, Ёсіф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Літаратары ЗША]] [[Катэгорыя:Расейскія літаратары]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Расейскія паэты]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на расейскую мову]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Расейскія драматургі]] [[Катэгорыя:Эсэісты]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] a11465h8k17g2w1o5xr21ww75dv677d Архан Памук 0 13727 2698748 2284760 2026-11-04T08:43:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698748 wikitext text/x-wiki {{пісьменьнік}} [[Файл:Orhan Pamuk3.jpg|міні|Архан Памук]] '''Арха́н Паму́к''' ({{мова-tr|Orhan Pamuk}}; нарадзіўся 7 чэрвеня 1952 у [[Стамбул]]е) — сучасны турэцкі пісьменьнік-[[постмадэрнізм|постмадэрніст]], ляўрэат колькіх турэцкіх літаратурных прэміяў, ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] (2006). Папулярны як у [[Турэччына|Турэччыне]], гэтак і за яе межамі. Яго творы перакладзены больш чым на сорак моваў. Пісьменьнік ня тоіць сваёй грамадзянскай пазыцыі, публічна выказваў свае меркаваньні па «балючых пытаньнях» ([[генацыд армянаў]], дыскрымінацыя курдаў), за што турэцкі ўрад скардзіўся на яго ў суд. Але па працэдурных прычынах абвінавачаньні былі адхілены (студзень 2006). == Жыцьцяпіс == Памук нарадзіўся ў заможнай сям’і, бацька ягоны быў інжынэрам. Ён навучаўся ў амэрыканскім коледжы Robert College, які месьціцца ў [[Стамбул]]е. Па сканчэньні коледжа пад уплывам радзіны паступіў у тэхнічны ўнівэрсытэт Стамбула (бацькі жадалі, каб ён стаў інжэнэрам-будаўніком), аднак праз тры гады ён кінуў гэтую навучальную ўстанову, каб зрабіцца прафэсійным пісьменьнікам. У 1977 закончыў інстытут журналістыкі стамбульскага ўнівэрсытэту. Паміж 1985 і 1988 гадамі ён жыў ЗША, працуючы ў [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт|Калюмбійскім унівэрсітэце]], але пасьля вярнуўся ў Турэччыну. З 1982 па 2001 год быў жанаты (зараз у разводзе), ёсьць дачка. Жыве ў Стамбуле. 29 кастрычніка 2012 году стаў афіцэрам [[Ордэн Ганаровага легіёну|ордэна Ганаровага легіёну]]. Узнагароду пісьменьнік атрымаў з рук францускага міністра культуры [[Арэль Філіпеці|Арэлі Філіпеці]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160307004100/http://prajdzisvet.org/events/1062-arkhan-pamuk-stau-afitseram-ordena-hanarovaha-liehijona.html Архан Памук стаў афіцэрам ордэна Ганаровага легіёна] Прайдзісьвет</ref>. == Творчасьць == У сваіх творах Памук спрабуе спалучыць традыцыі эўрапейскае літаратуры і турэцкага прыгожага пісьменства. Асноўныя тэмы творчасьці пісьменьніка — канфлікт і процістаяньне між Усходам і Захадам, ісламам і хрысьціянствам, традыцыямі і сучаснасьцю. Напрыклад, ростыркі паміж заходніцтвам і ісламізмам у сучаснай Турэччыне складаюць галоўную тэму кнігі «[[Сьнег (раман)|Сьнег]]» (2002). == Кнігасьпіс == * «Cevdet Bey ve Oğulları» (1982, «''Джэўдэт бэй і яго сыны''») * «Sessiz Ev» (1983, «''Ціхі дом''») * «Beyaz Kale» (1985, «''Белая цьвярдыня''») * «Kara Kitap» (1990, «''Чорная кніга''») * «Yeni Hayat» (1995, «''Новае жыцьцё''») * «Benim adım Kırmızı» (1998, «''[[Мяне клічуць Чырвоны]]''») * «Öteki Renkler» (1999, «''Іншыя колеры''») * «Kar» (2002, «''[[Сьнег (раман)|Сьнег]]''») * «İstanbul: Hatıralar ve Şehir» (2003, «''[[Стамбул. Горад і ўспаміны]]''») * «Masumiyet Müzesi» (2008, «''[[Музэй цнатлівасьці (раман)|Музэй цнатлівасьці]]''») * «Manzaradan Parçalar: Hayat, Sokaklar, Edebiyat » (2010, «''Выявы ляндшафтаў: жыццё, вуліцы, літаратура''») * «Saf ve Düşünceli Romancı » (2011, «''Наіўны і сэнтымэнтальны раманіст''») * «Kafamda Bir Tuhaflık» (2014, «''[[Мае дзіўныя думкі]]''») * «Kırmızı Saçlı Kadın» (2016, «''[[Рудавалосая жанчына]]''») == Беларускія пераклады == * Стамбул. Горад і ўспаміны / Архан Памук; пер. з тур. Т. І. Урублеўскай-Токер. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2018. — 500 с.: іл. — (Серыя «Noblesse Oblige»). ISBN 978-985-7165-92-6 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.orhanpamuk.net/ Сайт Архана Памука] * [http://www.svaboda.org/articlesfeatures/culture/2005/12/a82587ce-ca08-4a1b-a006-c74bcb354aef.html Беларуская служба Радыё Свабода аб справе Памука] * [https://web.archive.org/web/20201224114831/https://nn.by/index.php/?c=ar&i=4417 Урывак з раману «Сьнег» у беларускім перакладзе Сяргея Богдана] {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (2001—2025)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Памук, Архан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Турэцкія літаратары]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Катэгорыя:Кавалеры францускага Ордэна літаратуры і мастацтва]] f68bsltt7pk9y9vn5a6avdl46zynw63 Вялікабрытанія 0 14724 2698663 2698145 2026-11-03T20:00:47Z Deminly 88990 Vialikabrytanija 2698663 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 3,752 трлн $ | Год падліку СУП ППЗ = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ = 8 | СУП ППЗ на чалавека = 55 301 $ | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = 28 | СУП намінал = 3,376 трлн $ | Год падліку СУП намінал = 2022 | Месца паводле СУП намінал = 6 | СУП намінал на чалавека = 49 761 $ | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 25 |Лацінка=Vialikabrytanija}} '''Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кай Брыта́ніі і Паўно́чнай Ірля́ндыі''' ({{мова-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}), скарочана — '''Вялікабрыта́нія''', '''Вялі́кая Брыта́нія''' — сувэрэнная [[краіна]] ў [[Эўропа|Эўропе]], якая месьціцца на паўночным захадзе Эўропы на архіпэлягу [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]<ref>[https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines «Toponymic guidelines for the United Kingdom»]. GOV.uk.</ref>. Да складу каралеўства ўваходзяць [[Ангельшчына]], [[Валія]], [[Шатляндыя]] і [[Паўночная Ірляндыя]]<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 «Countries within a country»]. Prime Minister’s Office.</ref>, а таксама мноства меншых астравоў у межах Брытанскіх астравоў і шэраг заморскіх тэрыторыяў ва ўсім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain «Definition of Great Britain in English»]. Oxford University Press.</ref>. Паўночная Ірляндыя мае сумесную сухаземную мяжу з [[Ірляндыя|Рэспублікай Ірляндыяй]], астатная асноўная частка дзяржавы ёсьць аточанай [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіянам]], [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], [[Ля-Манш]]ам, [[Кельцкае мора|Кельцкім]] і [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім марамі]]. Агульная плошча Злучанага Каралеўства складае каля 242 500 км². Паводле стану на 2020 год насельніцтва Вялікабрытаніі перавышала 67 мільёнаў чалавек<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ «Office for National Statistics»]. GOV.uk.</ref>. Краіна ёсьць унітарнай [[парлямэнт|парлямэнцкай]] [[дэмакратыя]]й і [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx «The British Monarchy, What is constitutional monarchy?»]. GOV.uk.</ref>. Пасаду манарха на сёньня займае кароль [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]. Да гэтага працяглы час з 1952<ref>[https://web.archive.org/web/20161013220041/http://www.aol.co.uk/news/2016/10/13/queen-takes-over-longest-reign-mantle-after-thailands-king-bhumibol-dies/ «Queen takes over longest reign mantle after Thailand’s King Bhumibol dies»]. AOL.</ref> па 2022 гады пасаду займала каралева [[Лізавета II]]. Сталіцай і найбуйнейшым горадам ёсьць [[Лёндан]], сусьветны горад і фінансавы цэнтар з насельніцтвам больш за 14 млн чалавек. Да ліку іншых буйных гарадоў улучаюць [[Бірмінггэм]], [[Манчэстэр]], [[Глазга]], [[Лівэрпул]] і [[Лідс]]<ref>D. Clark (17 January 2022). [https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ «Largest UK cities 2020»]. Statista.</ref>. Шатляндыя, Ўэйлз і Паўночная Ірляндыя маюць уласныя ўрады, але кожны зь іх валодае рознымі паўнамоцтвамі<ref>[https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm «Country Overviews: United Kingdom»]. Transport Research Knowledge Centre.</ref>. Найбліжэйшыя да Вялікабрытаніі астравы [[Мэн (востраў)|Мэн]], [[Гернсі]] і [[Джэрзі]] ня ёсьць часткай Вялікабрытаніі, але яны маюць статус залежных ад кароны, а брытанскі ўрад адказвае за іхнюю абарону і міжнароднае прадстаўніцтва<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 «Key facts about the United Kingdom»]. Directgov.</ref>. Таксама налічваецца 14 брытанскіх заморскіх тэрыторыяў<ref>[https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories «Supporting the Overseas Territories»]. Foreign and Commonwealth Office.</ref>, то бок апошнія рэшткі [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], якая ў сваім росквіце ў 1920-х гадах ахоплівала амаль чвэрць сушы і траціну насельніцтва сьвету, і была самай вялікай імпэрыяй у гісторыі. Брытанскі ўплыў можна назіраць у мове, культуры, прававых і палітычных сыстэмах, які ёсьць узорам для шматлікіх былых калёніяў<ref>Julian Go (2007). [https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 «A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945—2000»]. In Arjomand, Saïd Amir (ed.). Constitutionalism and political reconstruction. Brill. — С. 92—94. — ISBN 978-90-04-15174-1.</ref>. == Гісторыя == === Даўнія часы === Засяленьне [[краманьёнец|краманьёнцамі]] тэрыторыі, якая пазьней стала Вялікабрытаніяй, адбывалася хвалямі, пачынаючы блізу 30 тысяч гадоў таму<ref>[https://web.archive.org/web/20210213081240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm «Ancient skeleton was 'even older'»]. BBC News.</ref>. Востраў быў бесьперапынна заселены толькі з моманту апошняга адступленьня ледавікоў каля {{Лік|11500}} гадоў таму<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2018-02-09-12000-year-story-revealing-history-settlers-britain-end-ice-age-present-day «A 12,000-year story — revealing the history of settlers in Britain from the end of the Ice Age to the present day»]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. University of Oxford.</ref>. Да канца дагістарычнага пэрыяду рэгіёну насельніцтва, як мяркуецца, належала пераважна да культуры, якая вядомая як астраўная кельцкая<ref>Koch, John T. (2006). [https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 «Celtic culture: A historical encyclopedia»]. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. — С. 973. — ISBN 978-1-85109-440-0.</ref>. [[Файл:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|значак|зьлева|Помнік стааржытнай культуры [[Стоўнгэндж]] быў узьведзены ў 2400—2200 гадах да н. э.]] Заваёва [[Старажытны Рым|Старажытным Рымам]], якое пачалося ў 43 годзе нашай эры, і 400-гадовае панаваньне рымлянаў на поўдні Вялікабрытаніі суправаджаліся ўварваньнем германскіх англасаксонскіх пасяленцаў, у выніку чаго тэрыторыя [[брэтонцы|брэтонаў]] скарацілася перадусім да таго, што пазьней стала [[Валія|Ўэйлз]]ам і [[Корнўал]]ам<ref>Davies, John; Jenkins, Nigel; Baines, Menna; Lynch, Peredur I., eds. (2008). [https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclopaedia_of_Wales «The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales»]. Cardiff: University of Wales Press. — С. 915. — ISBN 978-0-7083-1953-6.</ref>. Большая частка рэгіёну, заселенага англасаксамі, была аб’яднаная ў каралеўства Ангельшчыны ў X стагодзьдзі<ref>[https://web.archive.org/web/20070213191353/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml «Short Athelstan biography»]. BBC History.</ref>. Тым часам носьбіты гэльскай мовы на паўночным захадзе Вялікабрытаніі, якія мелі сувязі з паўночным усходам [[Ірляндыя|Ірляндыі]] і, як традыцыйна мяркуецца, мігравалі адтуль у V стагодзьдзі<ref>Mackie, J. D. (1991). [https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 «A History of Scotland»]. London: Penguin. — С. 18—19. — ISBN 978-0-14-013649-4.</ref>, аб’ядналіся зь [[пікты|піктамі]], у выніку чаго паўстала каралеўства Шатляндыі ў IX стагодзьдзі<ref>Haigh, Christopher (1990). [https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30 «The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland»]. Cambridge University Press. — С. 30. — ISBN 978-0-521-39552-6.</ref>. === Па нармандзкім уварваньні === У 1066 годзе нарманы ўварваліся ў Ангельшчыну з паўночнай [[Францыя|Францыі]]. Па заваёве краіны яны захапілі значную частку Ўэйлзу ды значную частку Ірляндыі, а таксама былі запрошаныя пасяліцца ў [[Шатляндыя|Шатляндыі]], прыўнёсшы ў кожную краіну фэадалізм паўночнафранцускага ўзору і нарманска-францускую культуру<ref>Ganshof, F. L. (1996). [https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5 «Feudalism»]. University of Toronto. — С. 165. — ISBN 978-0-8020-7158-3.</ref>. Ангельска-нармандзкая кіроўная кляса моцна паўплывала на мясцовыя культуры, але ў рэшце рэшт асімілявалася зь імі<ref>Chibnall, Marjorie (1999). [https://web.archive.org/web/20230326164802/https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&pg=PA115 «The Debate on the Norman Conquest»]. Manchester University Press. — С. 115—122. — ISBN 978-0-7190-4913-2.</ref>. Наступныя сярэднявечныя ангельскія каралі скончылі заваяваньне Ўэйлзу і бесьпасьпяхова спрабавалі анэксаваць Шатляндыю. Заяўляючы пра сваю незалежнасьць у [[Арброцкая дэклярацыя|Арброцкай дэклярацыі]] 1320 году, Шатляндыя захавала сваю незалежнасьць пасьля гэтага, але ўсьцяж фактычна ўвесь час была ў канфлікце з Ангельшчынай<ref>[https://www.nms.ac.uk/past-exhibitions/the-declaration-of-arbroath «The Declaration of Arbroath»]. NMS.</ref>. У 1215 годзе [[Вялікая хартыя вольнасьцей]] стала першым дакумэнтам, у якім сьцьвярджалася, што аніякі ўрад не стаіць вышэй за закон, што грамадзяне маюць правы, якія іх абараняюць, і што яны маюць права на справядлівы суд<ref>[https://web.archive.org/web/20240527191804/https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Key-Facts «Magna Carta Key Facts»]. Britannica.</ref>. [[Файл:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|значак|зьлева|[[Дыван з Баё]] ўтрымлівае ўрыўкі з [[Нармандзкае заваяваньне Ангельшчыны|нармандзкай заваёвы Ангельшчыны]] ў 1066 годзе.]] Ангельскія манархі, атрымаўшы ў спадчыну значныя тэрыторыі ў Францыі і прэтэнзіі на францускую карону, таксама былі актыўна ўцягнутыя ў канфлікты ў Францыі, найбольш вядомыя зь якіх былі [[Стогадовая вайна]], у той час як каралі Шатляндыі ў гэты час мелі хаўрус з французамі<ref>Keen, Maurice. [https://web.archive.org/web/20131214092949/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml «The Hundred Years’ War»]. BBC History.</ref>. Краіна сутыкнулася з рэлігійнымі канфліктамі ў выніку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і стварэньня пратэстанцкіх дзяржаўных цэркваў як у Ангельшчыне, гэтак і Шатляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20150521133445/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period «Ireland: The Reformation Period & Ireland under Elizabeth I»]. Britannica.</ref>. Ангельская Рэфармацыя прывяла да палітычных, канстытуцыйных, сацыяльных і культурных зьменаў у XVI стагодзьдзі, у выніку чаго паўстала [[Англіканства|Англіканская царква]]. Яна вызначыла нацыянальную ідэнтычнасьць краіны і павольна, але глыбока зьмяніла рэлігійныя перакананьні людзей<ref>[https://web.archive.org/web/20221202002512/https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ «English Reformation c1527-1590»]. The National Archives.</ref>. Ўэйлз быў цалкам улучаны ў каралеўства Ангельшчыны<ref>[https://web.archive.org/web/20120207145836/http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml «British History in Depth — Wales under the Tudors»]. BBC History.</ref>, а Ірляндыя была аб’яўленая каралеўствам у асабістай уніі з ангельскай каронай<ref>Nicholls, Mark (1999). [https://archive.org/details/historyofmodernb0000nich «A history of the modern British Isles, 1529—1603: The two kingdoms»]. Oxford: Blackwell. — С. 171—172. — ISBN 978-0-631-19334-0.</ref>. У тым, што пазьней стала [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыяй]], землі незалежнай каталіцкай гэльскай шляхты былі канфіскаваныя і перададзеныя пратэстанцкім пасяленцам з Ангельшчыны і Шатляндыі<ref>Canny, Nicholas P. (2003). [https://archive.org/details/makingirelandbri00cann «Making Ireland British, 1580—1650»]. Oxford University Press. — С. 189—200. — ISBN 978-0-19-925905-2.</ref>. У 1603 годзе каралеўствы Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі былі аб’яднаныя ў асабістую унію, калі [[Якаў I (кароль Ангельшчыны)|Якаў VI]] атрымаў у спадчыну кароны Ангельшчыны і Ірляндыі і перамясьціў свой двор з [[Эдынбург]]у ў [[Лёндан]]. Тым ня менш, кожная краіна заставалася асобнай палітычнай адзінкай і захоўвала свае асобныя палітычныя, прававыя і рэлігійныя інстытуты<ref>Ross, D. (2002). [https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross «Chronology of Scottish History»]. Glasgow: Geddes & Grosset. — С. 56. — ISBN 978-1-85534-380-</ref><ref>Hearn, J. (2002). «Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture». Edinburgh University Press. — С. 104. — ISBN 978-1-902930-16-9.</ref>. У сярэдзіне XVII стагодзьдзя ўсе тры каралеўствы былі ўцягнутыя ў сэрыю павязаных паміж сабою войнаў, у тым ліку [[Ангельская рэвалюцыя|грамадзянскую вайну]], якія прывялі да часовага зрынаньня манархіі, пакараньня сьмерцю караля [[Карл І (кароль ангельскі)|Карла I]] і ўсталяваньня кароткачасовай унітарнай рэспублікі Садружнасьці Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20150502204708/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars «English Civil Wars»]. Britannica.</ref>. Пасьля гэтага манархія была адноўленая. З заснаваньнем [[Лёнданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]] ў 1660 годзе навука атрымала значнае разьвіцьцё. У гэты час, асабліва ў Ангельшчыне, разьвіцьцё вайскова-марской моцы і цікавасьць да геаграфічных адкрыцьцяў прывялі да набыцьця і засяленьня замежных калёніяў, асабліва ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] і [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]<ref>Canny, Nicholas (1998). [https://web.archive.org/web/20230111135256/https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC «The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-924676-2.</ref>. === Кансалідацыя краіны === [[Файл:Articles of Union between England and Scotland 28 Jan 1707.png|значак|Акт аб уніі 1707 году, які аб’яднаў Ангельшчыну з Шатляндыяй.]] 1 траўня 1707 году было ўтворанае каралеўства Вялікабрытаніі ў выніку [[Акт аб уніі (1707)|Актаў аб уніі]] 1707 году паміж каралеўствамі Ангельшчыны і Шатляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120608152446/http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm «Articles of Union with Scotland 1707»]. UK Parliament.</ref>. У XVIII стагодзьдзі пад кіраўніцтвам [[Робэрт Ўолпал|Робэрта Ўолпала]], які стаў першым прэм’ер-міністрам, склаўся кабінэтны ўрад. Сэрыя паўстаньняў якабітаў імкнулася зрынуць пратэстанцкі дом Гановэраў з трона і аднавіць каталіцкі дом Ст’юартаў. [[Якабіты]] былі канчаткова разьбітыя ў [[Бітва пры Калодэне|бітве пры Калодэне]] ў 1746 годзе, пасьля чаго шатляндзкія горцы былі гвалтоўна асыміляваны ў Шатляндыю шляхам адмены фэадальнай незалежнасьці правадыроў кланаў. Брытанскія калёніі ў Паўночнай Амэрыцы, якія аддзяліліся ў выніку [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Амэрыканскай вайны за незалежнасьць]], сталі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучанымі Штатамі]]. Брытанскія імпэрскія амбіцыі былі скіраваныя на [[Азія|Азію]], асабліва на [[Індыя|Індыю]]<ref>[https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 «The Impact of the American Revolution Abroad»]. Library of Congress.</ref>. Брытанскія купцы адыгралі вядучую ролю ў [[Трансатлянтычны гандаль рабамі|атлянтычным гандлі рабамі]], галоўным чынам паміж 1662 і 1807 гадамі, калі брытанскія або брытанска-каляніяльныя караблі з рабамі перавезьлі амаль 3,3 мільёнаў рабоў з Афрыкі<ref>Morgan, Kenneth (2007). [https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12#v=onepage&q&f=false «Slavery and the British Empire: From Africa to America»]. Oxford University Press, USA. — С. 12. — ISBN 978-0-19-156627-1.</ref>. Рабоў везьлі на плянтацыі, галоўным чынам на астравах Карыбскага басэйну<ref>Morgan, Kenneth (2007). [https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA15#v=onepage&q&f=false «Slavery and the British Empire: From Africa to America»]. Oxford University Press, US. — С. 15. — ISBN 978-0-19-156627-1.</ref>. Аднак пад ціскам [[абаліцыянізм|абаліцыянісцкага руху]] парлямэнт забараніў гандаль у 1807 годзе, а рабства ў [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] было скасаванае ў 1833 годзе. Пасьля гэтага Вялікабрытанія адыграла вядучую ролю ў руху за адмену рабства ва ўсім сьвеце праз блякаду Афрыкі і ціск на іншыя краіны, каб спыніць свой гандаль, шляхам складаньня шэрагу дагавораў<ref>[https://web.archive.org/web/20081103004954/https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml «Sailing against slavery»]. BBC Devon.</ref>. [[Файл:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|значак|зьлева|Брытанскія войскі ў [[Бітва пры Ватэрлёо|бітве пры Ватэрлёо]].]] У 1800 годзе парлямэнты Вялікабрытаніі і Ірляндыі зацьвердзілі Акт аб уніі, які аб’яднаў два каралеўствы і 1 студзеня 1801 году было створанае Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act «The Act of Union»]. Act of Union Virtual Library.</ref>. Пасьля паразы Францыі ў выніку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|францускіх рэвалюцыйных войнаў]] і [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]] Вялікабрытанія стала галоўнай марской і імпэрскай дзяржавай, а Лёндан быў найбуйнейшым горадам у сьвеце прыкладна з 1830 году<ref>Tellier, L.-N. (2009). «Urban World History: an Economic and Geographical Perspective». Quebec: PUQ. — С. 463. — ISBN 978-2-7605-1588-8.</ref>. Непахіснае брытанскае дамінаваньне на моры пазьней было апісанае як «Брытанскі сьвет», то бок час адноснага міру паміж вялікімі дзяржавамі паміж 1815 і 1914 гадамі, за час якога Брытанская імпэрыя стала глябальным гегемонам і вядучай дзяржавай<ref>Ferguson, Niall (2004). [https://archive.org/details/empire00nial «Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power»]. New York: Basic Books. — ISBN 978-0-465-02328-8.</ref>, узяўшы на сябе ролю глябальнага паліцыянта<ref>Sondhaus, L. (2004). «Navies in Modern World History». London: Reaktion Books. — С. 9. — ISBN 978-1-86189-202-7.</ref><ref>Porter, Andrew (1998). [https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC «The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III»]. Oxford University Press. — С. 332. — ISBN 978-0-19-924678-6.</ref>. З 1853 па 1856 гады Вялікабрытанія брала ўдзел у [[Крымская вайна|Крымскай вайне]] ў хаўрусе з [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] супраць царскай [[Расейская імпэрыя|Расеі]]<ref>Benn, David Wedgwood (03.2012). «The Crimean War and its lessons for today». International Affairs. 88 (2). Oxford University Press: 387—391. — [[doi:10.1111/j.1468-2346.2012.01078.x]].</ref>. [[Файл:Victoria in her Coronation robes.jpg|значак|[[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыя]] кіравала як каралева Вялікабрытаніі і імпэратарка Індыі ў XIX стагодзьдзі.]] Цягам [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] з 1837 па 1901 гады палітычныя погляды спрыялі свабоднаму гандлю і палітыцы неўмяшальніцтва ў эканоміцы. Пачынаючы з Закону аб Вялікай рэформе 1832 году, парлямэнт паступова пашыраў выбарчыя правы, а Закон аб рэформе 1884 году, падтрыманы [[Ўільям Гладстан|Ўільямам Гладстанам]], упершыню надаў выбарчае права большасьці мужчынаў. Насельніцтва краіны павялічвалася рэзкімі тэмпамі, што суправаджалася хуткай урбанізацыяй, што выклікала значныя сацыяльныя і эканамічныя цяжкасьці<ref>Tompson, Richard S. (2003). [https://books.google.com/books?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63 «Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present»]. New York: Facts on File. — С. 63. — ISBN 978-0-8160-4474-0.</ref>. Да канца XIX стагодзьдзя [[Кансэрватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансэрватыўная партыя]], ачоленая [[Бэнджамін Дызраэлі|Бэнджамінам Дызраэлі]] і лордам Солсбэры, пачала час імпэрскай экспансіі ў Афрыцы, а таксама падтрымлівала палітыку «бліскучай ізаляцыі» ў Эўропе і спрабавала стрымаць уплыў Расейскай імпэрыі ў [[Аўганістан]]е і [[Пэрсія|Пэрсіі]], што пазьней стала вядомае як Вялікая гульня<ref>Fromkin, David (1980). [https://web.archive.org/web/20210412053528/https://www.jstor.org/stable/20040512 «The Great Game in Asia»]. Foreign Affairs. 58 (4): 936—951. — [[doi:10.2307/20040512]].</ref>. У гэты час [[Канада]], [[Аўстралія]] і [[Новая Зэляндыя]] набылі статус самакіраваных дамініёнаў<ref>Hosch, William L. (2009). «World War I: People, Politics, and Power». America at War. New York: Britannica Educational Publishing. — С. 21. — ISBN 978-1-61530-048-8.</ref>. На мяжы стагодзьдзяў прамысловае дамінаваньне Вялікабрытаніі было пастаўлена пад сумнеў [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] і ЗША<ref>Zarembka, Paul (2013). [https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1#v=onepage&q&f=false «Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid»]. Emerald Group Publishing. — ISBN 978-1-78190-670-5.</ref>. Кароткая [[Эдўардыянская эпоха]] (1901—1910) улучала сацыяльныя рэформы і наданьне самакіраваньня Ірляндыі. У гэты час узьнікла [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], якая была створаная з альянсу прафэсійных зьвязаў і невялікіх сацыялістычных групаў у 1900 годзе, а суфражысткі змагаліся за правы жанчынаў<ref>Sophia A. Van Wingerden (1999). «The women’s suffrage movement in Britain, 1866—1928». ch 1.</ref>. === Час сусьветных войнаў === Вялікабрытанія была адным з галоўных хаўрусьнікаў, якія перамаглі [[Цэнтральныя дзяржавы]] ў [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]. Разам з сваімі францускімі, расейскімі і (пасьля 1917 году) амэрыканскімі партнэрамі<ref>Turner, John (1988). «Britain and the First World War». London: Unwin Hyman. — С. 22—35. — ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>, брытанскія ўзброеныя сілы бралі ўдзел у баявых дзеях на большай частцы Брытанскай імпэрыі і ў некалькіх рэгіёнах Эўропы, асабліва на [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Заходнім фронце]]<ref name="Westwell">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). «History of World War I, Volume 3». London: Marshall Cavendish. — С. 698, 705. — ISBN 978-0-7614-7231-5.</ref>. Высокая сьмяротнасьць у акопнай вайне прывяла да страты значнай часткі пакаленьня мужчынаў, што мела доўгатэрміновыя сацыяльныя наступствы для краіны і вялікае парушэньне грамадзкага ладу. Колькасьць брытанскіх ахвяраў сягала 2,5 мільёнаў чалавек, а вайна была скончаная зь велізарным нацыянальным доўгам<ref name="Westwell"/>. [[Файл:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|значак|зьлева|Ускладаньне вянкоў падчас службы памяці ў Лёндане. Гэтая штогадовая цырымонія мае на мэце ўшанаваньне памяці ахвяраў двух сусьветных войнаў і далейшых ваенных канфліктаў, дзе брала ўдзел Вялікабрытанія.]] Наступствы вайны пераканалі ўрад пашырыць права голасу на нацыянальных і мясцовых выбарах для ўсіх дарослых мужчынаў і большасьці дарослых жанчынаў з дапамогай Закону аб прадстаўніцтве народа 1918 году<ref name="Westwell"/>. Па вайне краіна стала сталым сябрам [[Выканаўчая рада Лігі народаў|Выканаўчай рады]] [[Ліга народаў|Лігі народаў]] і атрымала мандат на шэраг былых нямецкіх і асманскіх калёніяў. Пад кіраўніцтвам [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджа]] Брытанская імпэрыя дасягнула свайго найбольшага памеру, ахопліваючы пятую частку сьвету і чвэрць ад усяго насельніцтва плянэты<ref>Turner, J. (1988). «Britain and the First World War». Abingdon: Routledge. — С. 41. — ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>. [[Файл:British Empire 1921.png|значак|Мапа [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] 1921 году ў час ейнага максымальнага пашырэньня.]] Да сярэдзіны 1920-х гадоў большая частка брытанскага насельніцтва магла слухаць радыёпраграмы [[Брытанская вяшчальная карпарацыя|Бі-Бі-Сі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200804031332/https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio «100 years of radio since Marconi’s big breakthrough»]. Ofcom.</ref><ref>Linfoot, Matthew. [https://web.archive.org/web/20220920232207/https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ «History of the BBC: The origins of BBC Local Radio»]. BBC.</ref>. Экспэрымэнтальныя тэлевізійныя трансьляцыі пачаліся ў 1929 годзе, а першая плаяавая тэлевізійная служба Бі-Бі-Сі пачала вяшчаньне ў 1936 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220926064808/https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s «History of the BBC: 1920s»]. BBC.</ref>. Рост ірляндзкага нацыяналізму і спрэчкі ўнутры Ірляндыі з нагоды ўмоваў ірляндзкага самакіраваньня ў рэшце рэшт прывялі да падзелу вострава ў 1921 годзе. Час канфлікту на тэрыторыі сучаснай Паўночнай Ірляндыі цягнуўся з чэрвеня 1920 году па чэрвень 1922 году. Ірляндзкая Свабодная Дзяржава стала незалежнай, спачатку з статусам дамініёну ў 1922 годзе, а адназначна незалежнай у 1931 годзе. Паўночная Ірляндыя засталася часткай Злучанага Каралеўства<ref>[https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm «The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921»]. CAIN Web Service.</ref>. Закон аб роўных выбарчых правах 1928 году надаў жанчынам роўнае выбарчае права нароўні з мужчынамі на нацыянальных выбарах. Стачкі ў сярэдзіне 1920-х гадоў завяршыліся ўсеагульным страйкам 1926 году. Вялікабрытанія яшчэ не акрыяла ад наступстваў Першай сусьветнай вайны, калі [[Вялікая дэпрэсія]] прывяла да значнага беспрацоўя і цяжкасьцей у старых прамысловых раёнах, а таксама да палітычных і сацыяльных хваляваньняў з ростам колькасьці сябраў камуністычных і сацыялістычных партыяў. Тым ня менш, краіна працягвала ўважацца як вельмі заможная, вайскова моцная, бязьлітасная ў перасьледзе сваіх інтарэсаў ды вядучая ў глябальнай вытворчай сыстэме<ref>Edgerton, David (2012). [https://web.archive.org/web/20200428080558/https://www.penguin.co.uk/books/55731/britain-s-war-machine/9780141026107.html «Britain’s War Machine»]. Penguin.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200612173058/https://reviews.history.ac.uk/review/1114 «Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War»]. Reviews in History.</ref>. Пасьля таго, як нацысцкая [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччына]] ўварвалася ў [[Польшча|Польшчу]] ў 1939 годзе, краіна ўступіла ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]. [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстан Чэрчыл]] стаў прэм’ер-міністрам і кіраўніком кааліцыйнага ўраду ў 1940 годзе. Не зважаючы на паразу сваіх эўрапейскіх хаўрусьнікаў у першы год, Вялікабрытанія і ейныя калёніі працягвалі вайну супраць [[Адольф Гітлер|Гітлера]]. У 1940 годзе каралеўскія вайскова-паветраныя сілы разграмілі нямецкія сілы [[Люфтвафэ]] ў [[Бітва за Брытанію|бітве за Брытанію]], аднак гарадзкія раёны пацярпелі ад моцных бамбаваньняў. Альянс Вялікабрытаніі, ЗША і СССР быў сфармаваны ў 1941 годзе ў барацьбе супраць [[краіны Восі|дзяржаваў Восі]]. У выніку былі атрыманы цяжкія перамогі ў [[Бітва за Атлянтыку|бітве за Атлянтыку]], кампаніі ў Паўночнай Афрыцы і італьянскай кампаніі. Брытанскія войскі адыгралі важную ролю ў [[Высадка ў Нармандыі|высадцы ў Нармандыі]] ў 1944 годзе і вызваленьні часткі Эўропы. Брытанскае войска ачоліла кампанію супраць японцаў у [[М’янма|Бірме]], а брытанскі ціхаакіянскі флёт ваяваў зь [[Японія]]й на моры. Брытанскія навукоўцы зрабілі ўнёсак у працу [[Мангэтанскі праект|Мангэтанскага праекту]], задачай якога было стварэньне [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]<ref>Septimus H. Paul (2000). [https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 «Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941—1952»]. Ohio State U.P. — С. 1—5. — ISBN 978-0-8142-0852-6.</ref>. Пасьля гэтага на згоду Вялікабрытаніі гэтая зброя была выкарыстаная супраць Японіі<ref>[https://web.archive.org/web/20170918063918/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01/d619 «Minutes of a Meeting of the Combined Policy Committee, Washington, July 4, 1945»]. United States Department of State.</ref>. === Паваенны час === Вялікабрытанія была адной з трох вялікіх дзяржаваў поруч з ЗША і СССР, якія сфармавалі паваенны сьвет<ref>Doenecke, Justus D.; Stoler, Mark A. (2005). [https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62#v=onepage&q&f=false «Debating Franklin D. Roosevelt’s foreign policies, 1933—1945»]. Rowman & Littlefield. — ISBN 978-0-8476-9416-7.</ref><ref>Kelly, Brian. [https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 «The Four Policemen and Postwar Planning, 1943—1945: The Collision of Realist and Idealist Perspectives»]. Indiana University of Pennsylvania.</ref>. Краіна падрыхтавала [[Дэклярацыя Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў|Дэклярацыю Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] разам з ЗША і стала адным зь пяці сталых сябраў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. Яна цесна супрацоўнічала з ЗША ў стварэньні [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180125021103/http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr «The „Special Relationship“ between Great Britain and the United States Began with FDR»]. Roosevelt Institute.</ref>. Вайна моцна саслабіла Вялікабрытанію і зрабіла яе фінансава залежнай ад амэрыканскага [[Плян Маршала|пляну Маршала]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170820022220/http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html «Britain to make its final payment on World War II loan from U.S.»]. The New York Times.</ref>, але краіна пазьбегла поўнамаштабнай вайны, якая спустошыла [[Усходняя Эўропа|Ўсходнюю Эўропу]]<ref>Reynolds, David (17.04.2011). [https://web.archive.org/web/20200612130213/https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review «Britain’s War Machine by David Edgerton — review»]. The Guardian.</ref>. [[Файл:Miners strike rally London 1984.jpg|значак|Дэманстрацыя ў падтрымку страйкоўцаў зь ліку шахтароў у Лёндане 1984 году.]] У першыя паваенныя гады лейбарысцкі ўрад, ачолены [[Клемэнт Этлі|Клемэнтам Этлі]], распачаў радыкальную праграму рэформаў, якія істотна паўплывалі на брытанскае грамадзтва ў наступныя дзесяцігодзьдзі<ref>Francis, Martin (1997). «Ideas and policies under Labour, 1945—1951: Building a new Britain». Manchester University Press. — С. 225—233. — ISBN 978-0-7190-4833-3.</ref>. Буйныя прамысловыя галіны і камунальныя службы былі нацыяналізаваныя, была створаная сацыяльная дзяржава і комплексная сыстэма аховы здароўя, якая фінансуецца дзяржавай, як то [[Нацыянальная служба аховы здароўя (Вялікабрытанія)|Нацыянальная служба аховы здароўя]]<ref>Lee, Stephen J. (1996). [https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees «Aspects of British political history, 1914—1995»]. London; New York: Routledge. — С. 173—199. — ISBN 978-0-415-13103-2.</ref>. Уздым нацыяналізму ў калёніях супаў з значным пагаршэньнем эканамічнага стану краіны пасьля ейнага ўдзелу ў Першай і Другой сусьветных войнах, таму палітыка дэкалянізацыі была непазьбежнай<ref>Brown, Judith (1998). [https://web.archive.org/web/20140103114315/http://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC «The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-924679-3.</ref><ref>Louis, Wm. Roger (2006). [https://web.archive.org/web/20170222045215/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC «Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization»]. I. B. Tauris. — ISBN 978-1-84511-347-6.</ref><ref>Abernethy, David (2000). [https://web.archive.org/web/20111214082531/http://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC «The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415—1980»]. Yale University Press. — ISBN 978-0-300-09314-8.</ref>. Незалежнасьць была надана [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]у ў 1947 годзе<ref>Larres, Klaus (2009). [https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 «A companion to Europe since 1945»]. Chichester: Wiley-Blackwell. — С. 118. — ISBN 978-1-4051-0612-2.</ref>. Цягам наступных трох дзесяцігодзьдзяў большасьць калёніяў Брытанскай імпэрыі атрымалі незалежнасьць, і шмат хто зь іх сталі сябрамі [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130506071236/http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&load=countrylist «Country List»]. Commonwealth Secretariat.</ref>. Вялікабрытанія была трэцяй краінай, якая займела ядзерную зброю, выпрабаваўшы атамную бомбу ў рамках апэрацыі «Ўраган» у 1952 годзе, але паваенныя абмежаваньні міжнароднай ролі Вялікабрытаніі былі праілюстраваныя [[Суэцкі крызіс|Суэцкім крызісам]] 1956 году. Міжнародны распаўсюд [[ангельская мова|ангельскай мовы]], самай распаўсюджанай мовы ў сьвеце і трэцяй паводле распаўсюду роднай мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20230618053740/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ «What are the top 200 most spoken languages?»]. Ethnologue.</ref>, забясьпечыла працяг міжнароднага ўплыву ў літаратуры і культуры<ref>[https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf «The cultural superpower: British cultural projection abroad»]. British Politics Review. 6 (1). Norway: British Politics Society.</ref><ref>Sheridan, Greg (15.05.2010). [https://web.archive.org/web/20120120121359/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 «Cameron has chance to make UK great again»]. The Australian.</ref>. Празь недахоп рабочай сілы ў 1950-х гадах урад заахвочваў іміграцыю з краінаў Садружнасьці. У наступныя дзесяцігодзьдзі грамадзтва стала больш шматнацыянальным і мультыкультурным<ref>Julios, Christina (2008). [https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 «Contemporary British identity: English language, migrants, and public discourse»]. Studies in migration and diaspora. Aldershot: Ashgate. — С. 84. — ISBN 978-0-7546-7158-9.</ref>. Не зважаючы на павышэньне ўзроўню жыцьця ў канцы 1950-х і 1960-х гадоў, эканамічныя паказьнікі Вялікабрытаніі былі менш уражлівымі, чым у многіх ейных галоўных канкурэнтаў, як то [[Францыя|Францыі]], [[Нямеччына|ФРН]] і Японіі. Вялікабрытанія была першай дэмакратычнай краінай, якая зьнізіла свой узрост галасаваньня да 18 гадоў у 1969 годзе<ref>Loughran, Thomas; Mycock, Andrew; Tonge, Jonathan (3.04.2021). [https://web.archive.org/web/20230604093606/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2021.1890589 «A coming of age: how and why the UK became the first democracy to allow votes for 18-year-olds»]. Contemporary British History. 35 (2): 284—313. — [[doi:10.1080/13619462.2021]].</ref>. У 1960 годзе краіна была адной зь сямі заснавальніцаў [[Эўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Эўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]], але ў 1973 годзе выйшла зь яе, каб далучыцца да Эўрапейскай супольнасьці, якая ў 1992 годзе была пераўтвораная на [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Файл:South Belfast 1981.jpg|значак|зьлева|Брытанскія войскі ў [[Бэлфаст|Бэлфасьце]] ў 1981 годзе.]] З канца 1960-х гадоў Паўночная Ірляндыя перажывала міжусобны і паўваенны гвалт, які часам закранаў іншыя часткі Вялікабрытаніі. Звычайна лічыцца, што ён скончыўся Бэлфасцкім пагадненьнем «[[Бэлфасцкі дагавор|Вялікай пятніцы]]» 1998 году<ref>Aughey, Arthur (2005). [https://archive.org/details/politicsnorthern00augh «The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement»]. London: Routledge. — С. 7. — ISBN 978-0-415-32788-6.</ref>. Пасьля пэрыяду шырокамаштабнага эканамічнага спаду і беспарадкаў у 1970-х гадах кансэрватыўны ўрад 1980-х гадоў на чале з [[Маргарэт Тэтчэр]] распачаў радыкальную палітыку манэтарызму, дэрэгуляваньня, асабліва фінансавага сэктару і рынкаў працы, продажу дзяржаўных кампаніяў і адмены субсыдаваньня іншым<ref>Dorey, Peter (1995). «British politics since 1945». Making contemporary Britain. Oxford: Blackwell. — С. 164—223. — ISBN 978-0-631-19075-2.</ref>. У 1982 годзе [[Аргентына]] ўварвалася на брытанскія тэрыторыі Паўднёвай Георгіі і [[Фолклэндзкія астравы|Фолклэндзкіх астравоў]], што прывяло да 10-тыднёвай [[Фолклэндзкая вайна|Фолклэндзкай вайны]], у якой аргентынскія войскі зазналі паразу. Жыхары астравоў пераважна ёсьць нашчадкамі брытанскіх пасяленцаў і рашуча падтрымлівалі брытанскі сувэрэнітэт, што было выказана на рэфэрэндуме 2013 году. З 1984 году брытанская эканоміка атрымлівала падтрымку ад значных прыбыткаў ад нафты з [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]<ref>Griffiths, Alan; Wall, Stuart (2007). [https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf «Applied Economics»] (11th ed.). Harlow: Financial Times Press. — С. 6. — ISBN 978-0-273-70822-3.</ref>. Яшчэ адная брытанская заморская тэрыторыя, [[Гібральтар]], якая была перададзеная Вялікабрытаніі паводле Утрэхцкага дагавора 1713 году. Прыкладна ў канцы XX стагодзьдзя адбыліся істотныя зьмены ў кіраваньні Вялікабрытаніяй з стварэньнем дэцэнтралізаваных адміністрацыяў для Шатляндыі, Ўэйлзу і Паўночнай Ірляндыі<ref>Keating, Michael (1.01.1998). «Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom». Publius: The Journal of Federalism. 28 (1): 217—234. — [[doi:10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948]].</ref>. === XXI стагодзьдзе === [[Файл:Johnson signed Brexit Withdrawal Agreement.jpg|значак|Колішні прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі [[Борыс Джонсан]] падпісаў пагадненьне аб выхадзе Вялікабрытаніі з Эўрапейскага Зьвязу ў 2020 годзе.]] Вялікабрытанія шырока падтрымлівала падыход ЗША да [[Вайна з тэрарызмам|вайны з тэрарызмам]] на пачатку XXI стагодзьдзя<ref>McSmith, Andy (5.07.2016). [https://web.archive.org/web/20160704200931/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html «The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq»]. Independent.</ref>. Брытанскія войскі бралі ўдзел у вайне ў Аўганістане, але спрэчкі выклікалі вайсковае разгортваньне Вялікабрытаніі ў [[Ірак]]у, што прывяла да пратэстнаму выбуху супраць ураду на чале з [[Тоні Блэр]]ам<ref>Adams, Tim (11.02.2023). [https://web.archive.org/web/20230406052000/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy «'A beautiful outpouring of rage': did Britain’s biggest ever protest change the world?»]. The Observer.</ref>. Вялікая рэцэсія сур’ёзна паўплывала на брытанскую эканоміку<ref>[https://web.archive.org/web/20150929150429/http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&dataset=qna&table-id=A2 «Quarterly National Accounts — National accounts aggregates (ABMI Gross Domestic Product: chained volume measures: Seasonally adjusted £m, constant prices)»]. Office for National Statistics.</ref>, а пасьля гэтага пачаўся час слабога росту і стагнацыі<ref>Harari, Daniel (16.07.2024). [https://commonslibrary.parliament.uk/low-growth-the-economys-biggest-challenge/#:~: «Low growth: The economy’s biggest challenge»]. House of Commons Library.</ref><ref>Rees, Tom; Atkinson, Andrew; Aldrick, Philip (12.03.2023). [https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-12/a-lost-decade-worse-than-japan-s-threatens-to-change-uk-forever «A Lost Decade Worse Than Japan’s Threatens to Change UK Forever»]. Bloomberg News.</ref>. Кааліцыйны ўрад [[Дэйвід Кэмэран|Кэмэрана]]—[[Нік Клэг|Клэга]] 2010 году ўвёў захады жорсткай эканоміі, скіраваныя на барацьбу з значным дзяржаўным дэфіцытам<ref>[https://web.archive.org/web/20230728105646/https://www.bbc.com/news/63304224 «What is austerity and where could 'eye-watering' cuts fall now?»]. BBC News.</ref>. Вынікам [[Рэфэрэндум аб незалежнасьці Шатляндыі (2014)|рэфэрэндуму аб незалежнасьці Шатляндыі]] ў 2014 годзе стала захаваньне Шатляндыі ў складзе каралеўства, але перавага была невялікай<ref>[https://web.archive.org/web/20140918212409/https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results «Scottish independence referendum — Results»]. BBC News.</ref>. У 2016 годзе 51,9% выбарнікаў краіны прагаласавалі за [[Брэкзыт|выхад з Эўрапейскага Зьвязу]]<ref>Witte, Griff; Adam, Karla; Balz, Dan (24.06.2016). [https://web.archive.org/web/20221130215030/https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html «In stunning decision, Britain votes to leave the E.U.»]. The Washington Post.</ref>. Афіцыйна Вялікабрытанія выйшла з ЭЗ у 2020 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20210114212309/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 «Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union»]. BBC News.</ref>, 1 траўня 2021 году набыло сілу Пагадненьне аб гандлі і супрацы паміж ЭЗ і Вялікабрытаніяй, якое ўяўляла сабою пагадненьне аб свабодным гандлі паміж імі. [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|Пандэмія каранавірусу]] зрабіла сур’ёзны ўплыў на брытанскую эканоміку, выклікаўшы наступствы ў адукацыі ды ўладкаваньня грамадзтва і палітыкі ў наступныя гады<ref>[https://web.archive.org/web/20210501022145/https://coronavirus.data.gov.uk/ «Coronavirus (COVID-19) in the UK»]. Government of the United Kingdom.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200802031859/https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020 «Coronavirus and the impact on output in the UK economy: April 2020»]. Government of the United Kingdom.</ref><ref>Walker, Andrew (10.06.2020). [https://web.archive.org/web/20200818031423/https://www.bbc.com/news/business-52991913 «Coronavirus: UK economy could be among worst hit of leading nations, says OECD»]. BBC News.</ref>. Вялікабрытанія была першай краінай у сьвеце, якая выкарыстала зацьверджаную вакцыну супраць каранавірусу, распрацаваўшы ўласную вакцыну ў рамках супрацоўніцтва паміж [[Оксфардзкі ўнівэрсытэт|Оксфардзкім унівэрсытэтам]] і кампаніяй [[AstraZeneca]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230225194320/https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/ «Landmark moment as first NHS patient receives COVID-19 vaccination»]. NHS.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230225194442/https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved «Oxford University/AstraZeneca COVID-19 vaccine approved»]. UK Government.</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Uk topo en.jpg|значак|зьлева|Фізычная мапа Вялікабрытаніі.]] Агульная плошча Вялікабрытыніі складае прыкладна 244 820 км². Краіна займае большую частку архіпэляга [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] і ўключае востраў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]], паўночна-ўсходнюю шостую частку вострава [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыя]] і некаторыя меншыя прылеглыя астравы. Каралеўства знаходзіцца паміж паўночнай часткай [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]] і [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], а паўднёвае ўзьбярэжжа аддзеленае ад узьбярэжжа паўночнай [[Францыя|Францыі]] [[Ля-Манш]]ам (Ангельскім каналам)<ref>{{Спасылка|аўтар=Barr, Nicholas A., Colley, Linda J., Josephson, Paul R., Prestwich, Michael Charles, Joyce, Patrick, Kishlansky, Mark A., Briggs, Asa, Frere, Sheppard Sunderland, Whitelock, Dorothy, Gilbert, Bentley Brinkerhoff, Chaney, William A., Hastings, Margaret, Atkins, Ralph Charles, Smith, Lacey Baldwin, Ravenhill, William, Morrill, John S., Spencer, Ulric M., Kellner, Peter|загаловак=United Kingdom|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=10 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom|дата=11 лютага 2026}}</ref>. У 1993 годзе 10% тэрыторыі Вялікабрытаніі былі пакрытыя лясамі, 46% выкарыстоўваліся як [[выган]] для быдла і 25% апрацоўваліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]<ref name="atlapedia">Latimer Clarke Corporation Pty Ltd. [http://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm «United Kingdom»]. Atlapedia.</ref>. Каралеўская [[Грынвіцкая абсэрваторыя]] ў Лёндане была абраная ў якасьці вызначальнага пункту першага мэрыдыяну<ref>ROG Learning Team (23 August 2002). [https://web.archive.org/web/20151107023957/http://www.rmg.co.uk/explore/astronomy-and-time/astronomy-facts/history/the-prime-meridian-at-greenwich «The Prime Meridian at Greenwich»]. Royal Museums Greenwich.</ref> ў 1884 годзе, хоць дзякуючы больш дакладным сучасным вымярэньням мэрыдыян на самой справе знаходзіцца ў 100 мэтрах на ўсход ад абсэрваторыі<ref>[https://www.independent.co.uk/news/science/greenwich-royal-observatory-how-the-prime-meridian-line-is-actually-100-metres-away-from-where-it-10452386.html «Greenwich Royal Observatory: How the Prime Meridian line is actually 100 metres away from where it was believed to be»]. The Independent.</ref>. [[Файл:Keswick Panorama - Oct 2009.jpg|значак|Краявіды [[Азёрны край (Вялікабрытанія)|Азёрнага краю]].]] Вялікабрытанія знаходзіцца паміж шыротамі 49° і 61° пн. ш. і даўгатамі 9° з. д. і 2° у. д. [[Паўночная Ірляндыя]] мае сумежную мяжу з [[Ірляндыя|Рэспублікай Ірляндыяй]] працягласьцю 499 км<ref>{{Спасылка|мова=en|загаловак=Republic of Ireland–United Kingdom border|праект=Alchetron|url=https://alchetron.com/Republic-of-Ireland–United-Kingdom-border|дата=8 сакавіка 2026}}</ref>. Даўжыня берагавой лініі Вялікабрытаніі складае 17 820 км<ref>Darkes, Giles (January 2008). [https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 «How long is the UK coastline?»]. The British Cartographic Society.</ref>. Каралеўства злучанае з кантынэнтальнай [[Эўропа]]й тунэлем пад [[Ля-Манш]]ам, які ёсьць самым доўгім падводным тунэлем у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20101218114514/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcTunnelInfrastructure/ukcInfrastructure «The Channel Tunnel»]. Eurotunnel.</ref>. На долю [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] прыпадае крыху больш за палову (дакладна 53%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 130 395 км²<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm «England — Profile»]. BBC News.</ref>. Большая частка тэрыторыі краіны складаецца зь нізіннай мясцовасьці<ref name="atlapedia"/> з большай колькасьцю ўзвышшаў і некаторымі горнымі рэльефамі на паўночным захадзе ад лініі [[Тыс-Экс]], у тым ліку [[Азёрны край (Вялікабрытанія)|Азёрны край]], [[Пэнінскія горы]], [[Эксмур]] і [[Дартмур]]. Асноўнымі рэкамі ёсьць [[Тэмза]], [[Сэвэрн]] і [[Гамбэр]]. Самай высокім пунктам Ангельшчыны ёсьць гара [[Скофэл-Пайк]], якая сягае ў вышыню на 978 мэтраў. На [[Шатляндыя|Шатляндыю]] прыпадае крыху менш за адну траціну (дакладна 32%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 78 772 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html «Scotland Facts»]. Scotland Online Gateway.</ref>. Шатляндыя ўлучае амаль 800 астравоў<ref>Winter, Jon (1 June 2000). [https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the--scottish-islands-633851.html «The complete guide to the… Scottish Islands»]. The Independent.</ref>, пераважна на захад і поўнач ад вострава, самымі вялікімі зь якіх ён [[Гэбрыдзкія астравы|Гэбрыдзкія]], [[Аркнэйскія астравы|Аркнэйскія]] і [[Шэтландзкія астравы]]. Шатляндыя ёсьць самым горным краем каралеўства, а ейны рэльеф адрозьніваецца геалягічным разломам горных пародаў, які праходзіць праз Шатляндыю ад вострава [[Аран (востраў)|Аран]] на захадзе краю да места [[Стоўнгэйвэн]] на ўсходзе<ref>[http://www.scottish-places.info/features/featurefirst7728.html «Overview of Highland Boundary Fault»]. Gazetteer for Scotland.</ref>. Разлом падзяляе Шатляндыю на два выразна адрозныя рэгіёны, як то высакагор’е на поўначы і захадзе і нізінны край на поўдні і ўсходзе. Больш суровы рэгіён [[Гайлэнд]] зьмяшчае большую частку горных сьцягоў Шатляндыі, у тым ліку [[Бэн-Нэвіс]] — найвышэйшы пункт ня толькі Шатляндыі, але і ўсёй Вялікабрытаніі, сягаючы да 1345 мэтраў<ref>[https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ «Great Britain’s tallest mountain is taller»]. Ordnance Survey.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp «Ben Nevis Weather»]. Ben Nevis Weather.</ref>. У нізінным рэгіёне месьцяцца найбуйнейшыя гарады Шатляндыі, то бок [[Глазга]] і [[Эдынбург]]. На [[Ўэйлз]] прыпадае менш за адну дзясятую частку (дакладна 9%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 20 779 км²<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm «Profile: Wales»]. BBC News.</ref>. Ўэйлз у асноўным горны рэгіён, хоць ягоная паўднёвая частак ёсьць менш горнай чымсьці паўночная і сярэдняя частка краю. Асноўная частка насельніцтва і прамысловыя раёны знаходзяцца ў Паўднёвым Ўэйлзе, дзе мясьцяцца прыбярэжныя месты [[Кардыф]], [[Сўонсі]] і [[Ньюпарт]]. [[Паўночная Ірляндыя]], аддзеленая ад Вялікабрытаніі [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім морам]] і Паўночным каналам, мае плошчу 14 160 км² і ў асноўным ёсьць пагорыстым краем. Тутака месьціца найбуйнейшае возера Брытанскіх астравоў паводле плошчы [[Лох-Но]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm «Geography of Northern Ireland»]. University of Ulster.</ref>. === Клімат === Большая частка каралеўства мае [[мерны клімат]], з звычайна мяккімі тэмпэратурамі і багатымі ападкамі круглы год<ref>{{Спасылка|мова=en|загаловак=Republic of Ireland–United Kingdom border|праект=Alchetron|url=https://alchetron.com/Republic-of-Ireland–United-Kingdom-border|дата=8 сакавіка 2026}}</ref>. Тэмпэратура зьмяняецца паводле сэзонаў, рэдка апускаючыся ніжэй за 0 °C або падымаючыся вышэй за 30°C<ref>[https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html «Hottest day of each year from 1900»]. Trevor Harley.</ref><ref>[https://www.trevorharley.com/coldest-days-of-each-year-from-1900.html «Coldest day of each year from 1900»]. Trevor Harley.</ref>. У некаторых частках, асабліва ўдалечыні ад узьбярэжжа, то бок у высакагорнай Ангельшчыне, Ўэйлзе, Паўночнай Ірляндыі і большай частцы Шатляндыі назіраецца субпалярны акіянічны клімат. На вышынях Шатляндыі таксама часам сустракаецца кантынэнтальны [[субарктычны клімат]], а ў горах — [[тундра]]вы. Атлянтычныя плыні, разагрэтыя [[Гальфстрым]]ам, прыносяць мяккую зіму<ref>[https://web.archive.org/web/20181017162552/http://ukclimateprojections.metoffice.gov.uk/23152 «Atlantic Ocean Circulation (Gulf Stream)»]. UK Climate Projections.</ref>, асабліва на захадзе краіны, дзе зіма ёсьць вільготнай. Лета ёсьць асабліва цёплым на паўднёвым усходзе Ангельшчыны, а самым прахалодным ёсьць на поўначы. Моцныя сьнегапады могуць выпадаць зімой і раньняй вясной на высотах. == Палітыка == {{Асноўны артыкул|Палітыка Вялікабрытаніі}} === Дзяржаўны лад === Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі ёсьць адсутнасьць якога-небудзь адзінага дакумэнта, які можна было б назваць асноўным законам краіны. Не існуе аніякай пісанай канстытуцыі, і больш за тое, не існуе нават дакладнага пераліку дакумэнтаў, якія адносіліся б да канстытуцыі. Дачыненьні паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвэнцыямі. Важную ролю гуляюць статуты, пагадненьні і міжнародныя дамовы. Адсутнасьць канстытуцыі дазваляе парлямэнту вельмі лёгка зьмяняць старыя і прымаць новыя законы. Аніводзін закон, прыняты аднойчы парлямэнтам, ня мае недатыкальнасьці і можа быць зьменены будучым парлямэнтам. [[Файл:President Reagan and Queen Elizabeth II 1982.jpg|значак|зьлева|[[Лізавета II]] і [[Роналд Рэйган]] на сустрэчы ў 1982 годзе.]] Вялікабрытанія ёсьць [[парлямэнцкая манархія|парлямэнцкай манархія]] на чале з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]], які паходзіць з [[Ўіндзарская дынастыя|Ўіндзарскай дынастыі]]. Акрамя Вялікабрытаніі, Карл III дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі сьвету, як то [[Аўстралія]]й, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]] і іншымі, вядомымі як [[Каралеўствы Садружнасьці]]. Не зважаючы на тое, што кароль ня мае рэальнай улады, яму належыць права раіць, заахвочваць і папярэджваць. [[Файл:Palace of Westminster from the London Eye, August 2014 04.JPG|значак|[[Ўэстмінстэрскі палац]] ёсьць месцам паседжаньняў брытанскага парлямэнту.]] [[Парлямэнт Вялікабрытаніі|Парлямэнт]] ёсьць заканадаўчым органам і складаецца з двух палатаў — абіранай [[Палата грамадаў|Палаты грамадаў]] і прызначаемай [[Палата лордаў|Палаты лордаў]], якія маюць 650 і 780 крэслаў адпаведна. Закон, перад тым каб набыць статус ухваленага, мусіць прайсьці чытаньні ў абедзьвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парлямэнцкая сыстэма вядомая як Ўэстмінстэрская, на ейны ўзор функцыянуюць усе парлямэнцкія дэмакратыі сьвету. Парлямэнт ёсьць найвышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, не зважаючы на наяўнасьць у Шатляндыі, Ўэйлзе і Паўночнай Ірляндыі ўласных кіроўных адміністрацыйных структураў. Урад узначальвае [[прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністар]]. Крэсла прэм’ера звычайна займае лідэр партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце грамадаў. Ён, як правіла, прызначае кабінэт міністраў зь сьпісу сваёй партыі або кіроўнай кааліцыяй, што фармальна зацьвярджаецца манархам. Палата грамадаў — адзінае месца ў Брытаніі, куды ня можа ўвайсьці [[ангельскі кароль]], бо яна не зьяўляецца чальцом Палаты. Згодна з традыцыяй пасаду Першага лорда скарбніцы займае прэм’ер-міністар<ref>[https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister «The Institution of Prime Minister — History of government»]. GOV.uk.</ref>, а пасаду Першага лорда Адміралцейства — кароль. У канцы ХХ і пачатку ХХІ стагодзьдзяў галоўную ролю у палітычным жыцьці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лэйбарыстаў і кансэрватараў. [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], якая прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х гадах, а ейныя прадстаўнікі [[Тоні Блэр]] і [[Гордан Браўн]] пасьлядоўна займалі пасаду прэм’ер міністра. У 2010-х гадах ініцыятыву перахапілі прадстаўнікі [[Кансэрватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансэрватыўнай партыі]], калі з 2010 году [[Дэйвід Кэмэран]], [[Тэрэза Мэй]] і [[Борыс Джонсан]] займалі пасаду прэм’ера. [[Лібэральная партыя (Вялікабрытанія)|Лібэральная партыя]], якая была ўплывовай сілай з ХVIII стагодзьдзя па пачатак ХХ стагодзьдзя, на сёньня ў выніку аб’яданьня мае назоў [[Лібэральныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|Лібэральныя дэмакраты]]. Тым ня менш, нават пасьля аб’яднаньня партыя мае няшмат прыхільнікаў, а паводле колькасьці крэслаў у парлямэнце нават саступае левацэнтрысцкай [[Шатляндзкая нацыянальная партыя|Шатляндзкай нацыянальнай партыі]]. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраінаў, як то валійская партыя [[Партыя Ўэйлза]] і ірляндзкія [[Дэмакратычная юніянісцкая партыя]] і ўльтрарэспубліканская [[Шын Фэйн]], дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў празь неабходнасьць прысягаць на вернасьць каралю. Дэпутаты займаюць пасаду да пяці гадоў і заўсёды могуць быць пераабраныя на ўсеагульных выбарах<ref>[https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general «General elections»]. Parliament.uk.</ref>. === Замежная === Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. У ХХІ стагодзьдзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаэўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочча. Не зважаючы на тое, што краіна была сябрам у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] з 1973 па 2019 год, Вялікабрытанія не перайшлі на [[эўра]] і не далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыэўрапейскія супярэчнасьці падштурхнулі Вялікабрытанію да [[Brexit|выхаду з ЭЗ]]. Зь іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў сьвеце ў сілу гістарычнай інэрцыі як былая мэтраполія [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], ачольваючы [[Садружнасьць нацыяў]]. Да таго ж, лідэрскія пазыцыі краіна займае праз статус ангельскай мовы ў сучасным сьвеце, а таксама эканамічную, фінансавую, культурную і мэдыйную значнасьць. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === Вялікабрытанія складаецца з 4 адміністрацыйна-палітычных частак, вядомых у Вялікабрытаніі таксама як '''[[краіны Злучанага Каралеўства|краіны]]''': * '''[[Ангельшчына]]'''. Падзяляецца на 39 графстваў, 6 мэтрапалітэнскіх графстваў і [[Вялікі Лёндан]]. Адміністрацыйным цэнтрам ёсьць [[Лёндан]]; * '''[[Ўэйлз]]'''. Падзяляецца на 22 унітарных утварэньняў, як то 9 графстваў, 3 гарады і 10 гарадоў-графстваў. Адміністрацыйным цэнтрам ёсьць [[Кардыф]]; * '''[[Шатляндыя]]'''. Падзяляецца 32 дарадчыя акругі з адмінстрацыйным цэнтрам у [[Эдынбург]]у; * '''[[Паўночная Ірляндыя]]'''. Падзяляецца на 26 акругаў з адмінстрацыйным цэнтрам у [[Бэлфаст|Бэлфасьце]]. Пад кантролем Вялікабрытаніі застаюцца 3 тэрыторыі на Брытанскіх астравах і 12 заморскіх тэрыторыяў. Да залежных тэрыяторыяў адносяцца: * Брытанскія астравы: ** '''[[Мэн (востраў)|Мэн]]'''. Сталіца — Дуглас. ** [[Нармандзкія астравы]] *** '''[[Гернсі]]'''. Сталіца — Сэнт-Пітэр-Порт. *** '''[[Джэрзі]]'''. Сталіца — Сэнт-Гэліер. * Эўропа: ** Горад-дзяржава [[Гібральтар]]. * Амэрыка: ** [[Ангілья]]. Сталіца — Валі. ** [[Бэрмудзкія астравы|Бэрмуды]]. Сталіца — Гэмілтан. ** [[Брытанскія Віргінскія астравы]]. Сталіца — Род-Таўн. ** [[Кайманавы астравы]]. Сталіца — Джорджтаўн. ** [[Мантсэрат]]. Сталіца — Плімут. ** [[Тэркс і Кэйкас]]. Сталіца — Кукбэрнтаўн. ** [[Фолклэндзкія астравы]]. Сталіца — Порт-Стэнлі. ** [[Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сэндвічавыя астравы]] * Атлянтычны акіян: ** [[Востраў Сьвятая Гэлена]]. Сталіца — Джэймзтаўн. * [[Акіянія]]: ** [[Астравы Піткейрна|Піткейрн]]. Сталіца — Адамзтаўн. * Індыйскі акіян: ** [[Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне]], да якой адносіцца архіпэляг [[Чагос]]. Яна была створаная насуперак рашэньням [[Генэральная Асамблея ААН|Генэральнай Асамблеі ААН]]. === Узброеныя сілы === Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сілаў ({{мова-en|British Armed Forces}}) ёсьць брытанскі манарх. Узброеныя сілы знаходзяцца пад кіраваньнем ураду Вялікабрытанііі непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх узброеных сілаў ёсьць абарона Злучанага Каралеўства і ягоных заморскіх тэрыторыяў, пасоўваньне інтарэсаў бясьпекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі былі актыўнымі і сталымі ўдзельнікамі апэрацыяў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і сілаў кааліцыі ў [[Ірак]]у і [[Аўганістан]]е. == Эканоміка == [[Файл:Banco de Inglaterra, Londres, Inglaterra, 2014-08-11, DD 141.JPG|значак|зьлева|Будынак [[Банк Ангельшчыны|Банку Ангельшчыны]], на ўзор якога працуюць большасьць цэнтрабанкаў сьвету.]] Вялікабрытанія мае часткова рэгуляваную [[рынкавая эканоміка|рынкавую эканоміку]]<ref>[http://www.bis.gov.uk/assets/biscore/better-regulation/docs/p/11-795-principles-for-economic-regulation «Principles for Economic Regulation»]. Department for Business, Innovation & Skills.</ref>. Зыходзячы з рынкавых абменных курсаў, Вялікабрытанія на сёньня ёсьць пятай паводле велічыні эканомікай у сьвеце і другой у Эўропе пасьля [[Нямеччына|Нямеччыны]]. Скарбнiца, ачоленая канцлерам скарбніцы, адказвае за распрацоўку і выкананьне ўрадавай палітыкі ў галіне дзяржаўных [[фінансы|фінансаў]] і эканамічнай палітыкі. [[Банк Ангельшчыны]] ёсьць цэнтральным банкам Вялікабрытаніі і адказвае за выпуск купюр і манэт нацыянальнай валюты [[фунт стэрлінгаў|фунту стэрлінгаў]]. Банкі Шатляндыі і Паўночнай Ірляндыі захоўваюць права выпускаць уласныя банкноты, пры ўмове ўтрыманьня дастатковай колькасьці банкнот Банка Ангельшчыны ў рэзэрве пакрыцьця іхняга выпуску. Фунт стэрлінгаў ёсьць чацьвёртай паводле папулярнасьці рэзэрвовай валютай у сьвеце, пасьля [[амэрыканскі даляр|даляра ЗША]], [[эўра]] і [[ена|японскай ены]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 «Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserve — At a Glance»]. International Monetary Fund.</ref>. З 1997 году Камітэт грашова-крэдытнай палітыкі Банка Ангельшчыны на чале з кіраўніком Банка Ангельшчыны адказвае за ўсталяваньне працэнтных ставак на ўзроўні, неабходным дзеля дасягненьня агульнага мэтавага паказчыка інфляцыі ў эканоміцы, які кожны год усталёўваецца канцлерам<ref>[https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm «More About the Bank»]. Bank of England.</ref>. [[Файл:Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg|значак|Бізнэсовы раён [[Лёндан]]у [[Сіці]] ёсьць другім паводле велічыні фінансавым цэнтрам сьвету.]] [[Файл:British Airways A380-841 G-XLEA (16948377692).jpg|значак|Рухавікі і крылы [[Airbus A380]] распрацоўваюцца ў Вялікабрытаніі.]] [[Сэктар паслуг]] Вялікабрытаніі фармуе каля 79% СУП<ref>[https://www.ons.gov.uk/economy/economicoutputandproductivity/output/bulletins/indexofservices/october2017 «UK index of services: October 2017»]. Office for National Statistics.</ref>. Пры гэтым вядучую ролю ў брытанскай сфэры паслуг займае фінансавая дзейнасьць, якая вызначае спэцыялізацыю краіны ў сыстэме міжнародных эканамічных адносінаў. Лёндан ёсьць адным з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў сьвету, займаючы другое месца ў сьвеце пасьля [[Нью-Ёрк]]у ў сусьветным індэксе фінансавых цэнтраў на 2020 год<ref>[https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-27-explore-data/gfci-27-rank/ «GFCI 27 Rank»]. Long Finance.</ref>. Лёндан таксама мае самы вялікі гарадзкі СУП у Эўропе<ref>[https://web.archive.org/web/20110428032945/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx «Global city GDP rankings 2008—2025»]. PricewaterhouseCoopers.</ref>. Таксама важкім сэктарам эканомікі краіны ёсьць [[турызм]]. Да прыкладу, толькі за 2004 год краіну наведалі 27 млн турыстаў, абсалютная большасьць зь якіх наведалі Лёндан<ref>Bremner, Caroline (10 January 2010). [https://web.archive.org/web/20110305195249/http://www.euromonitor.com/Euromonitor_Internationals_Top_City_Destination_Ranking «Euromonitor International’s Top City Destination Ranking»]. Euromonitor International.</ref>. Творчая ці гэтак званая крэатыўная індустрыя, як то [[рэкляма]], [[дызайн]], [[мода]] ды іншыя, зрабіла ўнёсак у 7% у агульны СУП краіны, маючы сярэдні рост у пэрыяд з 1997 па 2005 гады ў 6% на год<ref>[https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx «From the Margins to the Mainstream — Government unveils new action plan for the creative industries»]. DCMS.</ref>. Пасьля выхаду Вялікабрытаніі з складу [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] функцыянаваньне ўнутранага эканамічнага рынку краіны было замацаванае Законам аб унутраным рынку Вялікабрытаніі 2020 году, які забясьпечвае працяг гандлю таварамі і паслугамі без унутраных бар’ераў у чатырох краінах Вялікабрытаніі<ref>[https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/internal-market-bill «UK Internal Market Bill»]. Institute for Government.</ref>. [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] пачалася ў Вялікабрытаніі, першапачаткова з галіны [[тэкстыль]]най прамысловасьці<ref>[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/unitedkingdom/index_en.htm «European Countries — United Kingdom»]. Europa.</ref>, а затым пашырыўшыся ў іншыя галіны цяжкай прамысловасьці, як то [[суднабудаваньне]], здабыча [[вугаль|вугалю]] і [[сталь|сталі]]<ref>Harrington, James W.; Warf, Barney (1995). [https://books.google.com/books?id=NBKjj5Wq6N0C&pg=PA121 «Industrial location: Principles, practices, and policy»]. London: Routledge. — С. 121. — ISBN 978-0-415-10479-1.</ref><ref>Spielvogel, Jackson J. (2008). [https://books.google.com/books?id=aAgi_5xIVBMC&pg=PT343 «Western Civilization: Alternative Volume: Since 1300»]. Belmont, CA: Thomson Wadsworth. — ISBN 978-0-495-55528-5.</ref>. Брытанскія гандляры, грузаадпраўнікі і банкіры атрымалі вялізныя перавагі ў параўнаньні зь іншымі краінамі, што дазволіла Вялікабрытаніі дамінаваць у міжнародным гандлі ў XIX стагодзьдзі<ref>Porter, Andrew (1998). [https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC «The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III»]. Oxford University Press. — С. 8. — ISBN 978-0-19-924678-6.</ref><ref>Marshall, PJ (1996). [https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC «The Cambridge Illustrated History of the British Empire»]. Cambridge University Press. — С. 156—157. — ISBN 978-0-521-00254-7.</ref>, зьяўляючыся самай [[прамысловасьць|прамыслова]] разьвітай і эканамічна магутнай краінай сьвету. Аднак паступова тэмпы росту запавольваліся, асабліва праз падзеі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], [[дэкалянізацыя|дэкалянізацыі]] і індустрыялізацыі іншых краінаў сьвету. Пачынаючы з 1950-х гадоў і да самага нядаўняга часу [[гісторыя]] Каралеўства ёсьць прасякнутая барацьбой з стагнацыяй і эканамічным адставаньнем. За апошнія два дзесягігодзьдзі мінулага стагодзьдзя вартасьць фунту зьменшылася амаль на сорак адсоткаў. Вытворчасьць застаецца значнай часткай эканомікі, але ў 2003 годзе яна складала толькі 16,7% нацыянальнай эканомікі<ref>Hewitt, Patricia (15 July 2004). [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html «TUC Manufacturing Conference»]. Department of Trade and Industry.</ref>. [[Файл:Mini Hatch (F56) Electric IMG 2679.jpg|значак|зьлева|Аўтамабіль [[Mini Electric]], выраблены ў Вялікабрытаніі.]] У аўтамабільнай прамысловасьці занята каля 800 тысячаў работнікаў, а абарот гэтае сфэры ў 2015 годзе складаў 70 млрд фунтаў стэрлінгаў. На экспарт аўтамабільнай вытворачасьці прыпала 34,6 млрд фунтаў стэрлінгаў альбо 11,8% ад агульнага аб’ёму экспартных тавараў Вялікабрытаніі. У 2015 годзе ў Вялікабрытаніі было выраблена каля 1,6 млн прыватных самаходаў і 94,5 тысяч камэрцыйных аўтамабіляў. Сярод славутых брытанскіх аўтамабільных брэндаў вылучаюцца [[Aston Martin]], [[Bentley]], [[Caterham Cars]], [[Daimler]], [[Jaguar]], [[Lagonda]], [[Land Rover]], [[Lotus]], [[McLaren]], [[MG]], [[Mini]], [[Morgan]] і [[Rolls-Royce]]. Вялікабрытанія ёсьць буйным цэнтрам вытворчасьці [[рухавік]]оў, то бок у 2015 годзе іх было выраблена каля 2,4 млн. У індустрыі [[аўтаспорт]]у Вялікабрытаніі занята каля 41 тысяч чалавек, 4,5 тысяч кампаніяў, а гадавы абарот гэтае індустрыі складае каля 6 млрд фунтаў стэрлінгаў<ref>[https://web.archive.org/web/20161014061717/http://www.smmt.co.uk/wp-content/uploads/sites/2/SMMT-Motor-Industry-Facts-2016.pdf «Motor Industry Facts 2016»]. Society of Motor Manufacturers and Traders.</ref>. Аэракасьмічная прамысловасьць Вялікабрытаніі ўваходзіць у лік найвялікшых у сьвеце і мае гадавы абарот каля 30 млрд фунтаў стэрлінгаў<ref>Tovey, Alan (29 June 2016). [https://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/29/britains-aerospace-sector-soars-amid-fears-brexit-could-clip-its/ «Britain’s aerospace sector soars amid fears Brexit could clip its wings»]. The Daily Telegraph.</ref>. Кампанія [[BAE Systems]] займае вядучыя пазыцыі ў абарончай авіябудаўнічай прамысловасьці, вырабляючы кампанэнты [[самалёт-зьнішчальнік|зьнішчальнікаў]] [[Eurofighter Typhoon]] і [[F-35]], а таксама самы пасьпяховы ў сьвеце навучальны рэактыўны самалёты [[Hawk]]<ref>Robertson, David (9 January 2009). [https://web.archive.org/web/20150909172459/http://www.theengineer.co.uk/aerospace/in-depth/reasons-to-be-cheerful-about-the-uk-aerospace-sector/1017274.article «The Aerospace industry has thousands of jobs in peril»]. The Times.</ref>. [[Airbus UK]] таксама вырабляе крылы для вайсковага транспартэра [[A400 m]]. Rolls-Royce ёсьць другім паводле велічыні ў сьвеце вытворцам авіяцыйных рухавікоў. Ягонымі рухавікамі забясьпечваюцца каля 30 тыпаў камэрцыйных самалётаў. [[Сельская гаспадарка]] ёсьць інтэнсіўнай, высокамэханізаванай і працуе на высокаэфэктыўных эўрапейскіх стандартах, забясьпечваючы каля 60% харчовых патрэбаў пры менш чым 1,6% працоўнай сілы, то бок толькі паўмільёна чалавек працуюць у гэтае галіне<ref>[https://web.archive.org/web/20120105174314/http://archive.defra.gov.uk/evidence/statistics/foodfarm/general/auk/documents/AUK-2009.pdf «Agriculture in the United Kingdom»]. Department for Environment, Food and Rural Affairs.</ref>. Пераважае малочнае і мяса-малочная жывёлагадоўля і бэконная [[сьвінагадоўля]]; мяса-воўнавая [[авечкагадоўля]]. Выгадоўваюць пераважна [[ячмень]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукровы бурак]], [[авёс]], [[бульба|бульбу]]. Традыцыйна ёсьць пашыранай вытворчасьць [[віскі]], [[піва]]. У Вялікабрытаніі захоўваецца значная, хоць і значна скарочаная рыбалоўная прамысловасьць. Краіна таксама багатая на прыродныя рэсурсы, як то [[вугаль]], [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[цына|цыну]], [[вапняк]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[соль]], [[гліна|гліну]], [[крэйда|крэйду]], [[гіпс]], [[волава]], [[крэмн]], а таксама вялікую колькасьць ворных зямель. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 14,8% вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Вялікабрытаніі<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. У 2012 годзе ў Вялікабрытаніі прадалі 3 млн [[ровар]]аў, што перавысіла лік прададзеных аўтамабіляў (2 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Продажы ровараў перавысілі продажы аўтамабіляў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131204/1386157688-prodazhy-rovarau-peravysili-prodazhy-autamabilyau|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=4 сьнежня 2013|дата доступу=11 верасьня 2020}}</ref>. У 2020 годзе праз захады ізаляцыі ў сувязі з [[пошасьць|пошасьцю]] [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавіруса]] эканоміка Вялікабрытаніі моцна пацярпела, скараціўшыся на 20,4% ў пэрыяд з красавіка па чэрвень у параўнаньні зь першымі трыма месяцамі году, што афіцыйна падштурхнула яе да [[Рэцэсія|рэцэсіі]] ўпершыню за 11 гадоў<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-53748278 «UK officially in recession for first time in 11 years»]. BBC.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Population density UK 2011 census.png|значак|зьлева|Шчыльнасьць насельніцтва Вялікабрытаніі на 2011 год.]] Перапіс праводзіцца адначасова ва ўсіх частках Вялікабрытаніі кожныя 10 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20110604093106/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp «Census Geography»]. Office for National Statistics.</ref>. Паводле перапісу 2011 году агульная колькасьць насельніцтва Злучанага Каралеўства складала {{лік|63181775}} чалавек<ref name="ons2011">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf «2011 Census: Population Estimates for the United Kingdom»]. Office for National Statistics.</ref>. Гэта чацьвертая паводле колькасьці насельніцтва краіна Эўропы пасьля [[Расея|Расеі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]] і [[Францыя|Францыі]], і пятая паводле гэтага паказчыку ў [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]. У пэрыяд з 2001 па 2011 год насельніцтва павялічвалася ў сярэднім у год прыкладна на 0,7%<ref name="ons2011"/>. Да параўнаньня гэты паказчык складаў 0,3% у год у пэрыяд з 1991 па 2001 год і 0,2% у дзесяцігодзьдзі з 1981 па 1991 год<ref>[https://web.archive.org/web/20160117063130/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf «Annual Mid-year Population Estimates, 2010»]. Office for National Statistics.</ref>. Перапіс 2011 году таксама выявіў, што ў параўнаньні за папярэднія 100 гадоў доля насельніцтва ва ўзросьце ад 0 да 14 гадоў скарацілася з 31% да 18%, а доля людзей ва ўзросьце ад 65 гадоў наадварот пашырылася з 5% да 16%<ref name="ons2011"/>. У 2018 годзе сярэдні ўзрост насельніцтва Вялікабрытаніі складаў 41,7 год. Насельніцтва Ангельшчыны на 2011 год складала 53 млн чалавек, што складае каля 84% ад агульнай колькасьці Вялікабрытаніі<ref name="ons2011"/>. Гэта ёсьць адна з самых густанаселеных краінаў у сьвеце, то бок на сярэдзіну 2015 году тутака пражывала 420 чалавек на км²<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest «Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland, Mid—2015»]. Office for National Statistics.</ref>. Асаблівай шчыльнасьцю вызначаецца [[Лёндан]] і паўднёвы ўсход Вялікабрытаніі<ref>Khan, Urmee (16 September 2008). [https://web.archive.org/web/20080918221002/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html «England is most crowded country in Europe»]. The Daily Telegraph.</ref>. Паводле перапісу 2011 году насельніцтва Шатляндыі складала 5,3 млн чалавек<ref>Carrell, Severin (17 December 2012). [https://www.theguardian.com/uk/2012/dec/17/scotland-population-record-high «Scotland’s population at record high»]. The Guardian.</ref>, ва Ўэйлзе налічвалася 3,06 млн жыхароў, а ў Паўночнай Ірляндыі жывуць 1,81 млн чалавек<ref name="ons2011"/>. У 2017 годзе сярэдні агульны каэфіцыент нараджальнасьці ў Вялікабрытаніі складаў 1,74 дзіцяці, народжанага на жанчыну<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables «Vital statistics: population and health reference tables»]. Office for National Statistics.</ref>. Не зважаючы на тое, што рост нараджальнасьці спрыяе росту насельніцтва, ён застаецца значна ніжэйшым за пік [[бэбі-бум]]у ў 2,95 дзіцяці на жанчыну на 1964 год або максымуму 6,02 дзіцяці, народжанага на жанчыну ў 1815 годзе. Сёньняшні паказчык ёсьць ніжэйшым за ўзровень замяшчэньня насельніцтва ў 2,1<ref>[https://web.archive.org/web/20140427033024/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/vital-statistics--population-and-health-reference-tables/spring-2014-update/annual-table.xls «Vital Statistics: Population and Health Reference Tables (February 2014 Update): Annual Time Series Data»]. Office for National Statistics.</ref>. У 2011 годзе 47,3% народжаных немаўлятаў прыпадалі на жанчынаў, якія ня мелі шлюбу<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=0&language=en&pcode=tps00018 «Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table»]. Eurostat.</ref>. === Этнічныя групы === Гістарычна лічылася, што карэнныя брытанцы паходзяць ад розных этнічных групаў, якія пасяліліся на востраве да XII стагодзьдзя, як то [[кельты|кельтаў]], [[старажытныя рымляны|рымлянаў]], [[англы|англаў]], [[саксы|саксаў]] і [[вікінгі|нарманаў]]. [[Валійцы]] лічацца найстарэйшай этнічнай групай у Вялікабрытаніі<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 «Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests»]. BBC News.</ref>. Генэтычнае дасьледаваньне 2006 году выявіла, што больш за 50% генафонду Ангельшчыны ўтрымліваюць германскія Y-храмасомы<ref>Thomas, Mark G.; et al. (October 2006). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1635457 «Evidence for a segregated social structure in early Anglo-Saxon England»]. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 273 (1601): 2651—2657. [[doi]]:[[doi:10.1098/rspb.2006.3627|10.1098/rspb.2006.3627]]. [[PMC:1635457|PMC 1635457]]. PMID 17002951.</ref>. Іншы генэтычны аналіз 2005 году выяўляе, што каля 75% адсочваемых продкаў сучаснага брытанскага насельніцтва прыбылі на Брытанскія астравы прыкладна 6200 гадоў таму, у пачатку брытанскага нэаліту альбо каменнага веку, і што брытанцы ў цэлым маюць агульнае паходжаньне з народам [[баскі|баскаў]]<ref>Owen, James (19 July 2005). [http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0719_050719_britishgene.html «Review of 'The Tribes of Britain'»]. National Geographic</ref>. Найстарэйшая дыяспара [[нэгроідная раса|мурынаў]] у каралеўстве месьціцца ў [[Лівэрпул]]і і ўзыходзіць прынамсі да 1730-х гадоў да пэрыяду афрыканскага гандлю рабамі. Паводле ацэнак, у гэты пэрыяд афра-карыбскае насельніцтва Вялікабрытаніі складала ад 10 тыяч да 15 тысяч чалавек<ref>[http://www.vam.ac.uk/content/articles/s/silver-service-slavery-the-black-presence-in-the-white-home/ «Black Presence»]. Victoria and Albert Museum.</ref>, якое пазьней скарацілася праз адмену рабства<ref>Winder, Robert (2010). [https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 «Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain»]. ISBN 978-0-7481-2396-4.</ref>. У Вялікабрытаніі таксама маецца найстарэйшая [[кітайцы|кітайская]] грамада ў Эўропе, якая датуецца прыбыцьцём кітайскіх маракоў у XIX стагодзьдзі<ref>[https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 «Culture and Ethnicity Differences in Liverpool — Chinese Community»]. Chambré Hardman Trust.</ref>. У 1950 годзе ў Вялікабрытаніі было, верагодна, менш за 20 тысячаў нябелых жыхароў, амаль усе яны нарадзіліся за мяжой<ref>Coleman, David; Compton, Paul; Salt, John (2002). [https://books.google.com/?id=mmaRpUa1oSoC&pg=PA505 «The demographic characteristics of immigrant populations»]. Council of Europe. — С. 505. — ISBN 978-92-871-4974-9.</ref>. У 1951 годзе ў краіне пражывала каля 94,5 тысячы чалавек, якія нарадзіліся ў [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], [[Кітай|Кітаі]], [[Афрыка|Афрыцы]] і краінах [[Карыбскі басэйн|Карыбскага басэйну]], што складала крыху менш за 0,2% насельніцтва Вялікабрытаніі. Да 1961 году гэтая колькасьць узрасла больш чым у чатыры разы і склала 384 тысячы чалавек, што сягала ўжо да крыху больш за 0,7% насельніцтва Злучанага Каралеўства. З 1948 году назіраецца значная іміграцыя з Афрыкі, рэгіёну Карыбскага басэйна і Паўднёвай Азіі, што абумоўлена сувязьзю былой мэтраполіі ўнутры [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/uk/2002/race/short_history_of_immigration.stm «Short History of Immigration»]. BBC News.</ref>. У часы знаходжаньня краіны ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] далучэньне да зьвязу новых дзяржаваў з Цэнтральнай і Усходняй Эўропы з 2004 году прывяло да росту гэтых групаў насельніцтва, хоць частка гэтай міграцыі была часовай<ref>Vargas-Silva, Carlos (10 April 2014). [https://web.archive.org/web/20150402192046/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/migration-flows-a8-and-other-eu-migrants-and-uk «Migration Flows of A8 and other EU Migrants to and from the UK»]. Migration Observatory, University of Oxford.</ref>. Найбольшая дыяспара з эўрапейскіх краінаў у Вялікабрытаніі належыць [[Польшча|Польшчы]]. === Мовы === [[Файл:Street sign, Ballywalter - geograph.org.uk - 344056.jpg|значак|Дзьвюхмоўная шыльда на доме ў [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыі]]. Подпіс зьверху па-ангельску, а зьнізу — на [[ольстэрска-шатляндзкая мова|ольстэрска-шатляндзкай мове]].]] Дэ-факта афіцыйнай мовай Вялікабрытаніі ёсьць [[ангельская мова|ангельская]]. Паводле ацэнак, 5,5% насельніцтва размаўляе на мовах адрозных ад традыцыйных моваў краіны, што тлумачыцца адносна нядаўняй іміграцыяй<ref>[https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml «Languages across Europe: United Kingdom»]. BBC.</ref>. У каралеўстве пашыраны паўднёваазіяцкія мовы, улучаючы [[панджабі]], [[урду]], [[бэнгальская мова|бэнгалі]], [[сылгэцкая мова|сылгэці]], [[гіндзі]] і [[гуджараці]]. Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, польская мова сталася другой паводле ўжыванасьці мовай у Ангельшчыне, то бок на ёй размаўляюць 546 тысяч чалавек<ref>Booth, Robert (30 January 2013). [https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language «Polish becomes England’s second language»]. The Guardian.</ref>. У 2019 годзе каля трох чвэрцяў мільёну чалавек крыху альбо зусім не гаварылі па-ангельску<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494/the-teenagers-who-translate-for-their-parents «The teenagers who translate for their parents»]. BBC News.</ref>. У каралеўстве карыстаюцца чатырма [[кельцкія мовы|кельцкімі мовамі]], як то [[валійская мова|валійская]], [[ірляндзкая мова|ірляндзкая]], [[шатляндзкая мова (кельцкая)|гэльская]] і [[корнская мова|корнская]]. Паводле зьвестак перапісу 2001 году каля 21% насельніцтва Ўэйлза сказалі, што яны здольныя размаўляць па-валійску<ref>[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&Pos=6&ColRank=1&Rank=192 «Welsh Language»]. National Statistics Office.</ref>, што больш за 18% паводле перапісу 1991 году<ref>[https://web.archive.org/web/20090910114310/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf «Differences in estimates of Welsh Language Skills»]. Office for National Statistics.</ref>. Ва Ўэйлзе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць прадметы па-валійску, альбо навучаюць валійскай як другой мове<ref>[https://web.archive.org/web/20140415013542/http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml «Education in Welsh»]. BBC Wales.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Westminster abbey west.jpg|значак|[[Ўэстмінстэрскае абацтва]] ёсьць месцам каранаваньня брытанскіх манархаў — вярхоўных кіраўнікоў Царквы Ангельшчыны.]] На тэрыторыі Ангельшчыны існуе царква зь дзяржаўным статутам — Царква Ангельшчыны, сьвецкім кіраўніком якой ёсьць брытанскі манарх. Царква Ангельшчыны — адна з маёнткавых цэркваў, якія ўваходзяць у англіканскую супольнасьць, мае сваім духоўным лідэрам [[Арцыбіскуп Кэнтэрбэрыйскі|Арцыбіскупа Кэнтэрбэрыйскага]]. Паводле дасьледаваньняў, Злучанае Каралеўства ёсьць краінай зь пераважна сэкулярным насельніцтвам, то бок толькі 38% людзей заяўляюць аб сваёй веры ў Бога («''a God''»)<ref name=Eurobarometer>[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Апытаньне ''Eurobarometer'', праведзенае ў 2005 году|1.64&nbsp;MiB}} стар. 9.]</ref>, хоць, паводле перапісу насельніцтва 2011 году 60% насельніцтва Ангельшчыны паказалі сваю рэлігійную прыналежнасьць як хрысьціянскую. Паводле апублікаванага ў красавіку 2008 году дасьледаваньня, праведзенага хрысьціянскім дабрачынным фондам ''Joseph Rowntree Foundation'', «пераважным меркаваньнем» ёсьць погляд на рэлігію як на «сацыяльнае зло»<ref>{{Спасылка|аўтар=William Crawley|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/ni/2008/04/is_religion_a_social_evil.html|загаловак=Will & Testament: Is religion a «social evil»?|выдавец=BBC|дата публікацыі=24 красавіка 2008|мова=en}}</ref>. == Культура == Культура Злучанага Каралеўства ёсьць багатай і разнастайнай. Яна ў значнай меры ўплывае на культуру ў сусьветным маштабе. Вялікабрытанія валодае моцнымі культурнымі сувязямі са сваімі былымі калёніямі, асабліва з тымі дзяржавамі, дзе ангельская мова зьяўляецца дзяржаўнай. Значны ўклад у брытанскую культуру за апошнія паўстагодзьдзя ўнесьлі імігранты з Індыйскага субкантынэнту і з краінаў Карыбскага басэйна. Падчас фармаваньня Злучанага Каралеўства ў ягоны склад увайшлі былыя незалежныя дзяржавы з адрознымі адзін ад аднаго культурамі, якія варта разглядаць у асобнасьці. У Вялікабрытаніі быў заснаваны першы [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледж міжнароднай супольнасьці]]. Нацыянальнымі газэтамі Вялікабрытаніі ёсьць ''[[The Times]]'', ''[[The Guardian]]'', ''[[The Independent]]'', ''[[The Daily Telegraph]]'', ''[[The Observer]]'', ''[[The Financial Times]]'', ''[[The Daily Express]]'', ''[[The Sun]]'', ''[[The Mirror]]'', ''[[The People]]''. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Брытанская літаратура}} [[Файл:Shakespeare.jpg|значак|Верагодны партрэт [[Ўільям Шэксьпір|Ўільяма Шэксьпіра]], які лічыцца, найлепшым драматургам сьвету.]] Пад паняткам брытанскай літаратуры разумеюць літаратуру, якая ёсьць зьвязанай з уласна Злучаным Каралеўствам Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірляндыі, востравам [[Мэн (востраў)|Мэн]] і [[Нармандзкія астравы|Нармандзкімі астравамі]]. Большасьць брытанскай літаратуры была створана і працягвае стварацца па-ангельску. У 2005 годзе ў Вялікабрытаніі было выдадзена каля 206 тысяч кніг, а ў 2006 годзе краіна была найбуйнейшай у сьвеце паводле колькасьці выдадзеных кніг у сьвеце<ref> Goldfarb, Jeffrey (10 May 2006). [https://web.archive.org/web/20080106093222/http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ «Bookish Britain overtakes America as top publisher»]. RedOrbit.</ref>. [[Файл:Dickens by Watkins 1858.png|значак|зьлева|Ангельскі драматург віктарыянскае эпохі [[Чарлз Дыкенз]].]] Ангельскі драматург і паэт [[Ўільям Шэксьпір]] шырока лічыцца найвялікшым драматургам усіх часоў<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare «William Shakespeare»]. Britannica Encyclopedia.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html «Shakespeare»]. MSN Encarta.</ref><ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William «William Shakespeare»]. Columbia Electronic Encyclopedia.</ref>. Ангельская літаратарка XX стагодзьдзя [[Агата Крысьці]], якая спэцыялізавалася на напісаньні дэтэктываў, ёсьць самай прадаванай раманісткай усіх часоў<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html «Mystery of Christie’s success is solved»]. The Daily Telegraph.</ref>. Сярод выбітных пісьменьнікаў Вялікабрытаніі ёсьць шмат жанчынаў, акрамя ўзгаданай Агаты Крысьці, яшчэ вылучаюцца [[Джордж Эліёт]], [[Вірджынія Ўулф]], [[Шарлота Бронтэ|Шарлота]] і [[Эмілі Бронтэ]], [[Мэры Шэлі]], [[Джэйн Остын]], [[Дорыс Лэсінг]] і [[Задзі Сьміт]]<ref>Ciabattari, Jane (December 2015). [https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels «The 25 greatest British novels»]. BBC.</ref>. Унёсак Шатляндыі ў брытанскую літаратуру ўлучае працы стваральніка [[Шэрлак Голмз|Шэрлака Голмза]] [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]], сэра [[Ўолтэр Скот|Ўолтэра Скота]], [[Джэймз Мэт’ю Бары|Джэймза Мэт’ю Бары]], [[Робэрт Луіс Стывэнсан|Робэрта Луіса Стывэнсана]] і паэта [[Робэрт Бэрнз|Робэрта Бэрнза]]. Трохі пазьней [[Г’ю Макдэрмід]] і [[Ніл Мілер Ган]] зрабілі ўнёсак у шатляндзкае Адраджэньне разам з больш змрочнымі творамі [[Ен Рэнкін|Ена Рэнкіна]] і [[Ен Бэнкс|Ена Бэнкса]]. Сталіца Шатляндыі [[Эдынбург]] стаў першым сусьветным [[Горад літаратуры ЮНЭСКО|горадам літаратуры ЮНЭСКО]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130528152834/http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/creativity/creative-industries/creative-cities-network/literature/edinburgh/ «Edinburgh, UK appointed first UNESCO City of Literature»]. UNESCO.</ref>. Найстарэйшая вядомая брытанская паэма ''«[[І Гадодын]]»'' была напісаная, хутчэй за ўсё, у канцы VI стагодзьдзя. Яна была створана на [[кумбрыйская мова|кумбрыйскай]] альбо [[старавалійская мова|старавалійскай мовах]] і зьмяшчае самае раньняе вядомае згадваньне пра [[Кароль Артур|караля Артура]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml «Early Welsh poetry»]. BBC Wales.</ref>. Легенда аб Артуры атрымала далейшае разьвіцьцё дзякуючы [[Гальфрыд Монмуцкі|Гальфрыду Монмуцкаму]]<ref>Lang, Andrew (2003) [1913]. [https://books.google.com/books?id=dKJiPyyTevgC «History of English Literature from Beowulf to Swinburne»]. Holicong, PA: Wildside Press. — С. 42. — ISBN 978-0-8095-3229-2.</ref>. Паэт [[Давід ап Гвілім]] лічыцца адным з самых выбітных эўрапейскіх паэтаў свайго часу. [[Дэніел Оўэн]] лічыцца першым раманістам на [[валійская мова|валійскай мове]], які апублікаваў ''«[[Рыс Льюіс|Рыса Льюіса]]»'' ў 1885 годзе. Вядучыя ўэйлскія раманісты XX стагодзьдзя ўключаюць [[Рычард Льюэлін|Рычарда Льюэліна]] і [[Кейт Робэртс]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200316173733/http://newscdn.bbc.net.uk/2/hi/uk_news/wales/551486.stm «True birthplace of Wales’s literary hero»]. BBC News.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130308000646/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/halloffame/arts/kateroberts.shtml «Kate Roberts: Biography»]. BBC Wales.</ref>. Ірляндзкія пісьменьнікі, якія жылі ў той час, калі ўся Ірляндыя была часткай Вялікабрытаніі, уключаюць [[Оскар Ўайлд|Оскара Ўайлда]]<ref>Varty, Anne (2014). [https://books.google.com/books?id=A9YFBAAAQBAJ&pg=PA231 «A Preface to Oscar Wilde»]. Routledge. — С. 231—232. — ISBN 978-1-317-89231-1.</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/english-literature-19th-cent-biographies/oscar-wilde «Oscar Wilde»]. Encyclopedia.</ref>, [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]]<ref>Moss, Joyce (2001). [[iarchive:isbn_9780787637286|«British and Irish Literature and Its Times: The Victorian Era to the Present (1837—)»]]. Gale Group. — С. 107. — ISBN 978-0-7876-3729-3.</ref> і [[Джордж Бэрнард Шоў|Джорджа Бэрнарда Шоў]]<ref>Holroyd, Michael (1989). [[iarchive:bernardshaw00holr/page/384|«Bernard Shaw, Volume 2: 1898—1918: The Pursuit of Power»]]. Chatto & Windus. — С. 384. — ISBN 978-0-7011-3350-4.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200809155152/https://www.bl.uk/people/g-b-shaw «G B Shaw»]. Discovering Literature: 20th century. British Library.</ref>. === Музыка === {{Асноўны артыкул|Музыка Вялікабрытаніі}} [[Файл:The Fabs.JPG|значак|зьлева|Гурт [[The Beatles]] ёсьць адным з найбольш камэрцыйна пасьпяховых гуртоў у гісторыі, маючы больш за мільярд рэалізаваных асобнікаў ва ўсім сьвеце<ref name="Beatles sales">[https://web.archive.org/web/20120510234310/http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ «1960-1969»]. EMI Group Ltd.</ref><ref name=McCartney>[https://web.archive.org/web/20130518221715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html «Paul At Fifty: Paul McCartney»]. The Time.</ref>.]] [[Файл:David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg|значак|[[Дэйвід Боўі]] быў адным з найбольш вядомых брытанскіх сьпевакоў. У апытанцы [[Бі-бі-сі]] заняў 29 месца ў сьпісе «[[100 найвялікшых брытанцаў]]».]] У Вялікабрытаніі маюць папулярнасьць розныя музычныя стылі, пачынаючы ад мясцовай [[Народная музыка|народнай музыкі]] [[Народная музыка Ангельшчыны|Ангельшчыны]], [[Кельцкая народная музыка|Шатляндыі]], Ўэйлза, Ірляндыі і скончваючы [[гэві-мэтал]]ам, [[трып-поп]]ам. Сярод клясычных кампазытараў Вялікабрытаніі і іхных папярэднікаў ёсьць такія асобы, як то [[Ўільям Бэрд]], [[Гэнры Пэрсэл]], [[Эдўард Элгар]], [[Густаў Голст]], [[Артур Саліван]] (вядомы дзякуючы сваёй супрацы зь лібрэтыстам [[Ўільям Гілбэрт|Ўільямам Гілбэртам]]), [[Ралф Вон-Ўільямз]] і [[Бэнджамін Брытэн]], піянэр сучаснае брытанскае опэры. [[Пітэр Макўвэл]] ёсьць адным з найбольш выбітных жывых кампазытараў і цяперашні [[Майстар каралеўскай музыкі]]. Вялікабрытанія таксама ёсьць радзімай сусьветна вядомага [[Сымфанічны аркестар Бі-бі-сі|Сымфанічнага аркестра Бі-бі-сі]]. Сярод вядомых брытанскіх дырыгентаў ёсьць такія імёны, як то [[Сайман Рэтл]], [[Джон Барбіролі]], [[Малкалм Сарджэнт]]. Знакамітымі кампазытарамі ёсьць [[Джон Бары]], [[Клінт Мэнсэл]], [[Майк Олдфілд]], [[Джон Паўэл (кінакампазытар)|Джон Паўэл]], [[Крэйг Армстранг]], [[Дэйвід Арналд]], [[Джон Мэрфі]] і [[Гэры Грэгсан]]. Зважаючы на тое, што [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] і нарадзіўся ў [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], быў натуралізаваным брытанскім грамадзянінам<ref name="Handel">[https://www.theguardian.com/music/2020/nov/04/handel-where-to-start-with-his-music «Handel: where to start with his music»]. The Guardian</ref>. [[Эндру Лойд Ўэбэр]] дасягнуў выбітнасьці і сусьветнага посьпеху і ёсьць аўтарам музыкі для м’юзыклаў, а ягоныя працы цягам многіх гадоў дамінавалі ў [[лёндан]]скім [[Ўэст-Энд]]зе і часта выкарыстоўваліся на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>Citron, Stephen (2001). [http://books.google.com/books?id=AWaZ1LAFAZEC «Sondheim and Lloyd-Webber: The new musical»]. Chatto & Windus. London. — ISBN 9781856192736.</ref>. Творы гурта [[The Beatles]] разыйшліся колькасьцю болей за мільярд асобнікаў, што робіць гэты калектыў самым камэрцыйна пасьпяховым у гісторыі музыкі. Дзякуючы такой папулярнасьці гурт зрабіў вялізны ўплыў на разьвіцьцё папулярнай музыкі<ref name="Beatles sales"/><ref name=McCartney/>. Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў брытанскае папулярнай музыкі цягам апошніх 50 гадоў можна вылучыць [[Queen]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]], [[Iron Maiden]], [[The Who]], [[Кліф Рычард|Кліфа Рычарда]], [[Bee Gees]], [[Элтан Джон|Элтана Джона]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] і [[The Rolling Stones]], кожны зь якіх пераадолеў мяжу ў больш за 200 мільёнаў прададзеных асобнікаў<ref>[https://web.archive.org/web/20140423012539/http://www.emimusic.com/news/2009/singstar%C2%AE-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ «British rock legends get their own music title for PlayStation3 and PlayStation2»]. EMI.</ref><ref>Khan, Urmee (17 July 2008). [https://web.archive.org/web/20080730164432/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html «Sir Elton John honoured in Ben and Jerry ice cream»]. The Daily Telegraph.</ref><ref>Alleyne, Richard (19 April 2008). [https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html «Rock group Led Zeppelin to reunite»]. The Daily Telegraph.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5170644.stm «Floyd 'true to Barrett’s legacy'»]. BBC News.</ref><ref>Holton, Kate (17 January 2008). [https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 «Rolling Stones sign Universal album deal»]. Reuters.</ref><ref>Walker, Tim (12 May 2008). [https://web.archive.org/web/20111013215157/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html «Jive talkin’: Why Robin Gibb wants more respect for the Bee Gees»]. The Independent.</ref>. Паводле дасьледваньня [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], 8 з 10 гуртоў і сьпевакоў з найвялікшай колькасьцю перамог у [[Брытанскі чарт|Брытанскім чарце]] нарадзіліся ў Вялікабрытаніі, як то [[Status Quo]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4259312.stm «Status Quo hold UK singles record»]. BBC News.</ref>, Queen, The Rolling Stones, [[UB40]], [[Depeche Mode]], Bee Gees, [[Pet Shop Boys]] і [[Manic Street Preachers]]. Іншымі выбітнымі і шырока знанымі ў сьвеце выканаўцамі ёсьць [[Джордж Майкл]], [[Oasis]], [[Spice Girls]], [[Radiohead]], [[Coldplay]], [[Робі Ўільямз]], [[Адэль]], [[Эд Шыран]], [[One Direction]], [[Muse]], [[Род Ст’юарт]], [[Duran Duran]] ды іншыя. === Спорт === [[Файл:Wembley-Stadion 2013.jpg|значак|зьлева|Стадыён «[[Ўэмблі]]» ў Лёндане, які звычайна прымае хатнія матчы [[Зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны па футболе]].]] [[Футбол]], [[тэніс]], [[настольны тэніс]], [[бадмінтон]], [[рэгбі-зьвяз]], [[рэгбі-ліга]], [[рэгбі-7]], [[гольф]], [[бокс]], [[нэтбол]], [[воднае пола]], [[хакей на траве]], [[більярд]], [[дартс]], [[веславаньне]], [[раўндэрз]] і [[крыкет]] зьявіліся ці атрымалі істотнае разьвіцьцё ў Вялікабрытаніі, а правілы многіх сучасных відаў спорту, былі вынайдзеныя і кадыфікаваныя ў віктарыянскай Брытаніі ў канцы XIX стагодзьдзя. У 2012 годзе прэзыдэнт [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] [[Жак Роге]] заявіў, што Вялікабрытанія ёсьць вялікай краінай, якая любіць спорт, і ёсьць шырока прызнанай радзімай сучаснага спорту. Менавіта тут панятак спартовага майстэрства і сумленнай гульні былі ўпершыню кадыфікаваныя ў ясныя правілы і палажэньні. У Вялікабрытаніі спорт быў уключаны ў школьную праграму як выхаваўчы сродак<ref>[http://www.olympic.org/Documents/Games_London_2012/London_2012_Opening_ceremony_Speech_Jacques_Rogge.pdf «Opening ceremony of the games of the XXX Olympiad»]. Olympic.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170525164121/http://uk.reuters.com/article/uk-oly-preview-ad-idUKBRE86M0I720120723 «Unparalleled Sporting History»]. Reuters.</ref>. Апытанка 2003 году выявіла, што футбол ёсьць найпапулярнейшым відам спорту ў краіне<ref name="ipsos-research">[http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/928/Rugby-Union-Britains-Second-Most-Popular-Sport.aspx «Rugby Union 'Britain’s Second Most Popular Sport'»]. Ipsos-Mori.</ref>. Ангельшчына ёсьць прызнаная [[ФІФА]] радзімай клюбнага футболу, а [[Футбольная асацыяцыя]] ёсьць найстарэйшай асацыяцыяй свайго кшталту. Футбольныя правілы былі ўпершыню распрацаваныя і кадыфікаваныя ў 1863 годзе [[Эбэнэзэр Коб Морлі|Эбэнэзэрам Кобам Морлі]]<ref>Rudd, Alyson (7 April 2008). [https://web.archive.org/web/20110604183514/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article3694775.ece «The father of football deserves much more»]. The Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html «Sheffield FC: 150 years of history»]. FIFA.</ref>. Кожная з нацыяў у складзе Вялікабрытаніі мае сваю ўласную футбольную асацыяцыю, нацыянальную каманду і сыстэму ліг, і паасобку ўваходзяць да [[Рада Міжнароднай футбольнай асацыяцыі|Рады Міжнароднай футбольнай асацыяцыі]] разам з ФІФА. Вышэйшы дывізіён Ангельшчыны, які мае назоў [[Прэм’ер-Ліга]], ёсьць найпапулярнейшай футбольнай лігай у сьвеце<ref>Ebner, Sarah (2 July 2013). [http://www.thetimes.co.uk/tto/public/ceo-summit/article3804923.ece «History and time are key to power of football, says Premier League chief»]. The Times.</ref>. Першым міжнародным футбольным матчам быў зладжаны паядынак паміж [[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчынай]] і [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыяй]], які быў згуляны 30 лістапада 1872 году<ref>Mitchell, Paul (November 2005). [https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml «The first international football match»]. BBC Sport Scotland.</ref>. Ангельшчына, Шатляндыя, Ўэйлз і Паўночная Ірляндыя звычайна спаборнічаюць як асобныя краіны ў міжнародных спаборніцтвах<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7529807.stm «Why is there no GB Olympics football team?»]. BBC Sport.</ref>. [[Файл:Saville vs Broady – Wimbledon Boys Singles Final 2011.jpg|значак|[[Ўімбэлданскі турнір]] ёсьць найстарэйшым тэнісным турнірам у сьвеце. Ён ладзіца штолета.]] У 2003 годзе рэгбі-зьвяз быў прызнаны другім паводле папулярнасьці відам спорту ў Вялікабрытаніі<ref name="ipsos-research"/>. Яго вынайшлі ў школе рэгбі ў графстве [[Ўорўікшыр]], і першы міжнародны матч рэгбі ладзіўся 27 сакавіка 1871 году, дзе таксама як і ў першым футбольным матчы сустракаліся зборныя Ангельшчыны і Шатляндыяй<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-coventry-warwickshire-25946757 «Six ways the town of Rugby helped change the world»]. BBC.</ref><ref>Godwin, Terry; Rhys, Chris (1981). «The Guinness Book of Rugby Facts & Feats». — С. 10. Enfield: Guinness Superlatives Ltd.</ref>. Ангельшчына, Шатляндыя, Ўэйлз, Ірляндыя, Францыя і Італія ўдзельнічаюць у розыгрышу [[Кубак шасьці нацыяў|Кубка шасьці нацыяў]], які ёсьць галоўным міжнародным турнірам у паўночным паўшар’і. Спартовыя кіроўныя ворганы ў Ангельшчыне, Шатляндыі, Ўэйлзе і Ірляндыі ладзяць і рэгулююць гульні асобна<ref>Louw, Jaco; Nesbit, Derrick (2008). [https://books.google.com/books?id=0-IiowvNomMC&pg=PA95 «The Girlfriends Guide to Rugby»]. Johannesburg: South Publishers. — ISBN 978-0-620-39541-0.</ref>. Кожныя чатыры гады Ангельшчына, Ірляндыя, Шатляндыя і Ўэйлз ствараюць аб’яднаную дружыну, вядомую як Брытанскія і Ірляндзкія Ільвы, якая наведвае [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]] і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Крыкет таксама быў вынайдзены ў Ангельшчыне. Ягоныя правілы былі кадыфікаваныя крыкетным клюбам «[[Мэрылебон (крыкетны клюб)|Мэрылебон]]» у 1788 годзе<ref>Colin White (2010). «Projectile Dynamics in Sport: Principles and Applications». Routledge. — С. 222.</ref>. У адрозьненьні ад вышэй узгаданных відах спорту ў крыкеце Ангельшчына і Ўэйлз маюць толькі адзіную зборную, у той час ірляндзкая і шатляндзкая дружыны кіруюцца ўласнымі асобнымі арганізацыямі. Сучасная гульня ў тэніс зарадзілася ў ангельскім [[Бірмінггэм]]е ў 1860-х гадах, перш чым распаўсюдзілася ва ўсім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20100322195507/http://www.itftennis.com/abouttheitf/worldwide/history.asp «History of Tennis»]. International Tennis Federation.</ref>. Найстарэйшы ў сьвеце тэнісны турнір, [[Ўімбэлданскі турнір]], упершыню ладзіўся ў 1877 годзе, а сёньня гэтае спаборніцтва доўжыцца штогод на працягу двух тыдняў у канцы чэрвеня і пачатку ліпеня<ref>Morley, Gary (22 June 2011). [https://web.archive.org/web/20200218114004/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/tennis/06/14/tennis.wimbledon.125th.anniversary.museum/index.html «125 years of Wimbledon: From birth of lawn tennis to modern marvels»]. CNN.</ref>. Таксама ў Вялікабрытаніі папулярны [[аўтаспорт]], то бок многія каманды і гоначнікі [[Формула-1|Формулы-1]] базуюцца ў краіне, а ейныя прадстаўнікі часьцяком здабываюць перамогі ў гонках. Аўтадром у [[Сылвэрстоўн (аўтадром)|Сылвэрстоўне]] штогод прымае этап гэтае прэстыжнае гонкі<ref>[http://www.silverstone.co.uk/about/history/1950s/ «The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone — The 1950s»]. Silverstone.</ref>. Гольф ёсьць шостым паводле папулярнасьці відам спорту ў Вялікабрытаніі. Сярод іншых папулярных відаў спорту трэба вылучыць [[бокс]], [[снукер]], [[гэльскі футбол]] і [[шынці]]. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] Вялікабрытанія спаборнічае, як адзіная краіна, не падзяляючыся на нацыі. Акрамя таго, Вялікабрытанія стала ўдзельнічае ў [[Гульні Садружнасьці нацыяў|Гульнях Садружнасьці нацыяў]], дзе прымаюць ўдзел краіны, якія раней уваходзілі ў склад [[Брытанская імпэрыя|Брытанскае імпэрыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|4}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.royal.gov.uk/ Афіцыйны сайт манархіі]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 Вялікабрытаніі]. BBC News. * {{Curlie|Regional/Europe/United_Kingdom}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] kj24zb719had2r99wjxtpebe9r2bc3p Антоніё Табукі 0 17944 2698739 2620692 2026-11-04T07:43:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698739 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Антоніё Табукі |Арыгінал імя = Antonio Tabucchi |Партрэт = Antonio Tabucchi.jpg |Памер = |Апісаньне = Антоніё Табукі, 2008 год |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|24|9|1943}} |Месца нараджэньня = [[Піза]], [[Італія]] |Дата сьмерці = {{Памёр|25|3|2012|гадоў=68}} |Месца сьмерці = [[Лісабон]], [[Партугалія]] |Грамадзянства = [[Італія]] |Род дзейнасьці = [[пісьменьнік]], [[філёляг]], [[пераклад]]чык |Гады актыўнасьці = 1975—2012 |Напрамак = раманіст |Жанр = раман, кароткі аповед |Дэбют = «Пляц Італіі» (''Piazza d’Italia''), 1975 |Значныя творы = |Прэміі = [[Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры|Эўрапейская літаратурная прэмія]] (1998) |Палічка = |Сайт = }} '''Антоніё Табукі''' ({{мова-it|Antonio Tabucchi}}; 24 верасьня 1943 — 25 сакавіка 2012) — [[Італія|італьянскі]] пісьменьнік, перакладчык і [[партугалістыка|партугаліст]]. Выкладаў [[партугальская мова|партугальскую мову]] й [[партугальская літаратура|літаратуру]] ва ўнівэрсытэце [[Сіена|Сіены]]. Ягоныя кнігі выйшлі ў 18 краінах сьвету, уключна зь [[Японія]]й. == Біяграфія == Антоніё Табукі нарадзіўся ў [[Піза|Пізе]] 24 верасьня 1943 году, але вырас у доме бабулі і дзядулі ў [[Вэк’яна]] (''Vecchiano''), вёсцы недалёка ад гораду. Падчас вучобы ва ўнівэрсытэце ён зьдзейсьніў шматлікія вандроўкі ў Эўропу, па сьлядах улюбёных аўтараў, з чыімі творамі пазнаёміўся ў багатай бібліятэцы свайго дзядзькі па матчынай лініі. Падчас падарожжа ў Парыж, на лаўцы ля Ліёнскага вакзалу, знайшоў кнігу, падпісаную Альвара дэ Кампас. Гэта быў адзін з псэўданімаў партугальскага паэта [[Фэрнанду Пэсоа]], які паўплываў на мастацкі сьветапогляд Табукі. У 1969 годзе абараніў дысэртацыю на тэму [[сюррэалізм]]у ў Партугаліі. Працягнуў навучаньне ў ''Scuola Normale Superiore'' ў Пізе ў сямідзясятых гадах і ў 1973 годзе пачаў выкладаць партугальскую мову і літаратуру ў [[Балёнскі ўнівэрсытэт|Балёнскім унівэрсытэце]]. У 1973 годзе напісаў «Piazza d’Italia» («Пляц Італіі», Бамп’яні, 1975), «народную казку ў трох частках». У 1978 годзе, калі яму прапанавалі выкладаць ва ўнівэрсытэце [[Генуя|Генуі]], выдае «Il piccolo naviglio» («Караблік»). У 1981 годзе ён выдае «Il gioco del rovescio e altri racconti» («Гульні навыварат і іншыя апавяданьні»), пасьля чаго «Donna di porto Pim» («Жанчына з порта Пім», Sellerio, 1983). У 1984 ягоны раман «Notturno indiano» («Індыйскі нактурн») мае вялікі посьпех (экранізацыя ў 1989 годзе). Галоўны герой раману — чалавек, які спрабуе адшукаць зьніклага бязь вестак сябра ў [[Індыя|Індыі]], але на самой справе знаходзіцца ў пошуку сваёй ідэнтычнасьці. У 1985 годзе выдае «Piccoli equivoci senza importanza» («Нязначныя памылачкі»), а ў 1986 годзе «Il filo dell'orizzonte» («Лінія далягляду»). З 1985 па 1987 год Антоніё Табукі займаў пасаду дырэктара Італьянскага інстытуту культуры ў [[Лісабон]]е. У 1987 годзе ён выдаў «I volatili del Beato Angelico» («Птушкі сьвятога Анжэліка») і «Pessoana Mínima» («Мінімальная пэсоана», Imprensa Nacional, Лісабон), атрымаў прыз Мэдычы за найлепшы замежны раман «Начны нактурн». У 1988 годзе ён напісаў камэдыю «I dialoghi mancati» («Згубленыя дыялёгі»). У 1989 годзе прэзыдэнт Партугальскай Рэспублікі даў А. Табукі Ордэн інфанты дона Энрыке і ў тым жа годзе пісьменьніку быў выдадзены ордэн мастацтва і літаратуры ад францускага ўраду. У 1990 годзе ён надрукаваў «Un baule pieno di gente» («Куфар, поўны людзей») і эсэ пра Фэрнанду Пэсоа, а ў наступным годзе «L’angelo nero» («Чорны анёл»). У 1992 годзе ён напісаў раман «Requiem» («Рэквіем») на партугальскай мове і выдаў «Sogni di sogni» («Сны сноў»). 1994 зьяўляецца вельмі важным годам у жыцьці Антоніё Табукі. Гэта год выданьня «Gli ultimi tre giorni di Fernando Pessoa» («Апошнія тры дні Фэрнанду Пэсоа»), але таксама раману, які праславіў Табукі ва ўсім сьвеце: «Sostiene Pereira» («Сьцьвярджае Пэрэйра»). Галоўны герой гэтага раману становіцца сымбалем абароны свабоды інфармацыі для палітычных апанэнтаў усіх антыдэмакратычных рэжымаў. У 1997 годзе ён напісаў раман «La testa perduta di Damasceno Monteiro», заснаваны на рэальнай гісторыі пра чалавека, чыё цела было знойдзена ў парку. Было выяўлена, што чалавек быў забіты ў паліцэйскім участку Нацыянальнай рэспубліканскай гвардыі каля Лісабону. У 1997 годзе выдаў «Marconi, se ben mi ricordo» («Марконі, калі я добра памятаю», а ў наступным годзе «L’Automobile, la Nostalgie et l’Infini» («Аўтамабіль, Настальгія і Бясконцасьць»). У 1998 годзе атрымаў прэмію ''Nossack'' акадэміі Ляйбніца. У 1999 годзе ён напісаў «Gli Zingari e il Rinascimento» («Цыгане і Адраджэньне») і «Ena poukamiso gemato likedes» («Кашуля з плямамі»). Сумневы, як плямы на сьвежа вымытай, белай кашулі. Місія кожнага інтэлектуала і кожнага пісьменьніка — выклікаць сумневы ў дасканаласьці, таму што дасканаласьць спараджае ідэалёгіі, дыктатараў і таталітарныя ідэі. У 2001 годзе выдаў эпісталярны раман «Si sta facendo sempre più tardi» («Робіцца ўсё болей позна»). За гэтую кнігу ў 2002 годзе атрымаў прэмію ''France Culture'' для замежнай літаратуры. У 2004 годзе пісьменьнік выдаў раман «Tristano muore» («Трыстан памірае»). Пісьменьнік жыве кожныя паўгоду ў Лісабоне ў родным горадзе сваёй жонкі, разам з двума дзецьмі. А другія паўгоду ў [[Таскана|Таскане]], выкладаючы літаратуру ва ўнівэрсытэце [[Сіена|Сіены]]. Табукі не лічыў літаратуру прафэсіяй, а тым, што ўключае ў сябе жаданьні, мары і фантазіі. Антоніё Табукі рабіў свой уклад у культурныя старонкі ''Corriere della Sera'', ''El Pais''. Памёр 25 сакавіка 2012 году ў Лісабоне пасьля працяглай хваробы. == Творы == * ''Piazza d’Italia'' («Пляц Італіі», 1975) * ''Il piccolo naviglio'' («Караблік», 1978) * ''Il gioco del rovescio e altri racconti'' («Гульня ў наадварот і іншыя апавяданьні», 1981) * ''Donna di Porto Pim'' («Жанчына з Порта-Пім», 1983) * ''Notturno indiano'' («Індыйскі нактурн», 1984) * ''Piccoli equivoci senza importanza'' («Нязначныя памылачкі», 1985) * ''Il filo dell’orizzonte'' («Лінія далягляду», 1986) * ''I volatili del Beato Angelico'' («Пярнатыя Бэата Анджэліка», 1987) * ''Pessoana mínima'' (1987) * ''I dialoghi mancati'' («Згубленыя дыялёгі», 1988) * ''Un baule pieno di gente. Scritti su Fernando Pessoa'' («Куфар, поўны людзей. Нататкі пра Фэрнанду Пэсоа», 1990) * ''L’angelo nero'' («Чорны анёл», 1991) * ''Sogni di sogni'' («Сны сноў», 1992) * ''Requiem'' («Рэквіем», 1992) * ''Gli ultimi tre giorni di Fernando Pessoa'' («Тры апошнія дні Фэрнанду Пэсоа», 1994) * ''Sostiene Pereira. Una testimonianza'' («Сьцьвярджае Пэрэйра. Сьведчаньне», 1994) * ''Dove va il romanzo'' («Куды ідзе раман», 1995) * ''Carlos Gumpert, Conversaciones con Antonio Tabucchi'' (1995) * ''La testa perduta di Damasceno Monteiro'' («Згубленая галава Дамашэну Мантэйру», 1997) * ''Marconi, se ben mi ricordo'' («Марконі, калі не памыляюся», 1997) * ''L’Automobile, la Nostalgie et l’Infini'' («Аўтамабіль, настальгія і бясконцасьць», фр. 1998) * ''La gastrite di Platone'' («Плятонаў гастрыт», 1998) * ''Gli Zingari e il Rinascimento'' («Цыганы і Адраджэньне», 1999) * ''Autobiografie altrui. Poetiche a posteriori'' («Чужыя аўтабіяграфіі», 2003) * ''Brescia piazza della Loggia 28 maggio 1974—2004'' * ''Tristano muore. Una vita'' («Трыстан памірае. Адно жыцьцё», 2004) * ''Racconti'' («Апавяданьні», 2005) * ''L’oca al passo'' («Гусіны крок», 2006) * ''Il tempo invecchia in fretta'' («Час хутка старыць», Feltrinelli, 2009) * ''Viaggi e altri viaggi'' («Падарожжы і іншыя падарожжы», Feltrinelli, 2010) * ''Racconti con figure'' («Апавяданьні зь фігурамі», Sellerio, 2011) * ''Girare per le strade'' («Блуканьне па вулках», Sellerio, 2012) == Пераклады на беларускую мову == * ''Стомленая маска'', Мінск: Кнігазбор, 2010, {{ISBN|978-985-6976-15-8}}, пераклад Вольгі Колас паводле выданьняў A. Tabucchi ''Piccoli equivoci senza importanza'' (Feltrinelli, 2006) i A. Tabucchi ''Si sta facendo sempre più tardi'' (Feltrinelli, 2003) * ''Сны сноў'', Мінск : Янушкевіч, 2017, [https://web.archive.org/web/20180903220010/https://januskevic.by/catalog/mast_lit/3738/ ISBN 9789857165506], пераклад Вольгі Колас паводле выдання А.Tabucchi ''Sogni di sogni'', 14ed., Sellerio, 2006 ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200317212502/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/tab1002ec.html?OpenDocument Навэла А. Табукі «Цягнікі, што ідуць у Мадрас» у часопісе «Дзеяслоў»] (пераклад [[Аксана Данільчык|Аксаны Данільчык]]) * [http://danilchyk.livejournal.com/7259.html Урывак з кнігі «Становіцца ўсё пазьней і пазьней…»] (пераклад [[Аксана Данільчык|Аксаны Данільчык]]) * [https://web.archive.org/web/20171204042547/https://kniharnia.by/catalog/zamezhnaya_litaratura/stomlenaya_maska/ ''Стомленая маска'', Кнігазбор, 2010, пераклад Вольгі Колас] * [https://web.archive.org/web/20210304162252/https://januskevic.by/catalog/pieraklady/4060/ ''Сны сноў'', Мінск : Янушкевіч, 2017,] ISBN 9789857165506, пераклад Вольгі Колас паводле выдання А.Tabucchi ''Sogni di sogni'', 14ed., Sellerio, 2006 * [https://web.archive.org/web/20210103023619/http://prajdzisvet.org/texts/prose/sny-snou.html Сны сноў. Фрагменты з кнігі] {{Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Табукі, Антоніё}} [[Катэгорыя:Італьянскія літаратары]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі]] 6v9uoz1wsd5m27brfpchqxdfmkqd0m3 Ісак Альбэніс 0 18516 2698685 2282998 2026-11-03T21:21:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698685 wikitext text/x-wiki {{Музыка}} '''Іса́к-Мануэ́ль-Франсі́ска Альбэ́ніс''' ({{мова-es|Isaac Manuel Francisco Albéniz}}) (29 траўня 1860 — 18 траўня 1909) — [[Гішпанія|гішпанскі]] кампазытар і піяніст. Кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёну|Ордэну Ганаровага легіёну]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160330195314/http://cvc.cervantes.es/actcult/albeniz/vida/retrato.htm CVC. Isaac Albéniz. Vida. Retrato de un romántico]{{ref-es}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Альбэніс, Ісак}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гішпаніі]] [[Катэгорыя:Гішпанскія кампазытары]] [[Катэгорыя:Гішпанскія піяністы і піяністкі]] [[Катэгорыя:Каталёнскія кампазытары]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну]] rqysjh6om04pnf0od8ycoaipx1g5441 Валія 0 21107 2698670 2661455 2026-11-03T20:19:31Z Deminly 88990 Valija 2698670 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 |Лацінка=Valija}} '''Ва́лія'''<ref name="Paškievič>{{Кніга | прозьвішча = Пашкевіч | імя = Валянтына. | частка = [https://verbum.by/abs/wales ''Wales''] | загаловак = [[Ангельска-беларускі слоўнік (2006)|Ангельска-беларускі слоўнік]] | адказны = Пад рэд. [[Сяргей Шупа|С.&nbsp;Шупы]] | месца = Менск |выдавецтва = Зьміцер Колас | год = 2006 | старонак = 1028 | isbn = 985-6783-15-1 }}</ref>, таксама '''Ўэйлз'''<ref name="Paškievič /> ({{мова-cy|Cymru}}, {{мова-en|Wales}}) — адзін з рэгіёнаў [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства Вялікае Брытаніі ды Паўночнае Ірляндыі]]. Разьмяшчаецца на паўднёвым усходзе [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і мяжуе з [[Ангельшчына]]й на ўсходзе. Валія ёсьць найбуйнейшым [[княства]]м на сьвеце. На ўсходзе мяжуе з Ангельшчынай, на захадзе абмываецца водамі Атлянтычнага акіяну ды [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім морам]]. Сталіца — [[Кардыф]]. Даўжыня берагавой лініі складае каля 1200 км. Значная частка тэрыторыі занятая горамі. Найвышэйшыя горы займаюць паўночную ды цэнтральную часткі, найвышэйшы пункт — гара Snowdon (Yr Wyddfa). Паводле тэрыторыі Валія складае 10% ад агульнай тэрыторыі Вялікабрытаніі<ref>Алесь Дашчынскі. [http://www.svaboda.org/content/article/1045528.html У Менску прайшоў валійскі фэстываль] Радыё Свабода 29.02.2008</ref>. Клімат пераважна паўночна-[[Умераны клімат|ўмераны]], марскі. Валія паўстала як этнічная адзінка, грунтуючыся на [[Кельты|кельцкім]] племені брытаў пасьля заканчэньня Рымскага кіраваньня ў Брытаніі ў [[V стагодзьдзе|V стагодзьдзі]]. Адбылася міграцыя кельцкіх плямён зь іншых частак Брытаніі ў Валію. У Валію прыйшлі [[англа-саксы]], што прывяло да памяншэньня ролі кельцкай культуры і мовы. Сёньня Валія разглядаецца як адзін з кельцкіх рэгіёнаў. У IX стагодзідзі кароль [[Родры Маўр]] здолеў аб’яднаць цэнтральныя ды частку паўднёвых раёнаў Валіі, ягоны ўнук Хоўэл Добры прызнаў васалітэт перад ангельскім каралём [[Этэльстан]]ам. У X стагодзьдзі пашырылася [[фэўдал]]ьная раздробленасьць, якая ўскладнялася нападамі [[Вікінгі|вікінгаў]]. На непрацяглы час Валія аб’ядналася пад уладай [[Грыфід ап Лівэлін|Грыфіда ап Лівэлін]], але пасьля ён быў пераможаны англасаксонскім эрлам [[Гаральд II Годвінсан|Гаральдам II Годвінсанам]]. На тэрыторыі Валіі ўтварыліся каралеўствы [[Поўіс]] ({{мова-en|Powys|скарочана}}), [[Гўінэд (каралеўства)|Гўінэд]] ({{мова-en|Gwynedd|скарочана}}) ды [[Дэхейбарт]]<ref>{{Спасылка|аўтар=Smith, J(enkyn) Beverley, Gruffudd, Pyrs, Carter, Harold|загаловак=Wales|праект=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Wales|дата=10 сакавіка 2026|мова=en|дата публікацыі=4 сакавіка 2026}}</ref>. Сьмерць Лівеліна Апошняга ў [[1282]] годзе была канцом незалежнага існаваньня Валіі, які быў неўзабаве захоплены Ангельшчынай на чале з [[Эдўард I|Эдўардам I]]. З гэтага часу Валія стала краем замкаў. Напачатку XV стагодзьдзя [[Оўайн Гліндур]] ненадоўга аднавіў незалежнасьць Валіі ў сучасных межах. Валія была анэксаваная Ангельшчынай, у ім было ўведзенае ангельскае заканадаўства. Асобна палітыка ў Валіі пачала разьвівацца ў XIX стагодзьдзі. На зьмену Валійскаму лібэралізму, прыкладам якога была палітыка [[Дэйвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]], прыйшоў сацыялізм ды [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|партыя лейбарыстаў]]. На працягу XX стагодзьдзя пашыраліся патрыятычныя настроі, у 1925 годзе была сфармаваная палітычная партыя Валіі (Plaid Cymru). У 1962 утворанае таварыства валійскай мовы. Паводле Акту аб урадзе ў Валіі 1998 году пачала склікацца Нацыянальная Асамблея Валіі, якая ўпершыню за 500 гадоў пачала прыймаць спэцыяльныя законы для Валіі. Напачатку [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Індустрыяльнай рэвалюцыі]] ў Валіі пачалі разьвівацца [[Горная справа|горная здабыча]] ды [[мэталюргія]], што прывяло да ператварэньня сельскагаспадарчага рэгіёну ў індустрыяльны. Разрабленьне паўднёваўэйлзкага вугальнага басэйну прывяла да імклівага павелічэньня насельніцтва. == Гісторыя == У [[1536]] годзе Валія канчаткова стала часткаю Вялікабрытаніі<ref name=svaboda1>[http://www.svaboda.org/content/article/2163139.html Ці трэба ратаваць мовы, якія зьнікаюць?] Радыё Свабода</ref>. Адразу пасьля гэтага кароль Ангельшчыны [[Генрых VIII]] абавязаў насельніцтва Валіі карыстацца ангельскай мовай замест валійскай<ref name=svaboda1/>. == Культура == Сярод адукацыйных адметнасьцяў Валіі — першы [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледж міжнароднай супольнасьці]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Накід:Геаграфія}} dq3zl7dlsbrcrfcree4fvzao536atfs Ўолтэр Скот 0 22499 2698691 2352419 2026-11-03T21:45:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698691 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ўолтэр Скот |Арыгінал імя = Walter Scott |Жанчына = |Партрэт = Sir Walter Scott - Raeburn-2.jpg |Памер = |Апісаньне = <small>Сэр Ўолтэр Скот.<br />Партрэт работы [[Генры Рэбэрн]]а (1822)</small> |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|15|8|1771}} |Месца нараджэньня = {{Сьцяг Шатляндыі}} [[Эдынбург]] |Дата сьмерці = {{Памёр|21|9|1832}} |Месца сьмерці = {{Сьцяг Шатляндыі}} [[Эбатсфорд]] |Грамадзянства = {{GBR}} |Род дзейнасьці = [[празаік]], [[паэт]], [[перакладнік]] |Гады актыўнасьці = [[гістарычны раман]] |Напрамак = |Жанр = |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = Sir Walter Scott Signature.svg |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''[[Сэр]] Ўо́лтэр Скот''' ({{мова-en|Walter Scott}}; 15 жніўня 1771, [[Эдынбург]], [[Шатляндыя]] — 21 верасьня 1832, [[Эбатсфорд]], [[Шатляндыя]]) — [[Шатляндыя|шатляндзкі]] [[празаік]], [[паэт]] і [[перакладнік]]. Сусьветна вядомы сваімі гістарычнымі раманамі — «[[Айвэнга]]», «[[Квэнтын Дорвард]]» і іншымі. Лічыцца заснавальнікам жанру [[Гістарычны раман|гістарычнага раману]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў сям’і заможнага шатляндзкага юрыста Ўолтэра Джона (1729—1799) і Ганны Рэзэрфорд (1739—1819), дачкі прафэсара мэдыцыны Эдынбурскага ўнівэрсытэту. Быў дзявятым дзіцём у сям’і, аднак з 13 дзяцей выжылі толькі шасьцёра. У студзені 1772 захварэў на дзіцячы паралюш, страціў рухомасьць правай нагі і назаўжды застаўся кульгавы. Двойчы — у 1775 і 1777 роках — знаходзіўся на лекаваньні ў курортных мястэчках [[Бат]] і [[Прэстанпанс]]. Дзяцінства ягонае было шчыльна зьвязанае з [[Шатляндзкія граніцы|Шатляндзкім Памежжам]], дзе ён бавіў час на дзедавай фэрме ў Сэндыноў, а таксама ў дзядзькавай хаці ля [[Келса]]. Нягледзячы на свой фізычны недахоп, ужо ў малым узросьце зьдзіўляў вакольных жывым розумам і фэнамэнальнай памяцьцю. У 1778 вярнуўся ў [[Эдынбург]], дзе вучыўся ў школе. У 1785 паступіў у Эдынбурскі коледж. У коледжы захапіўся [[альпінізм]]ам, фізычна ўзмацнеў і набыў папулярнасьць сярод пагодкаў як выдатны апавядальнік. Шмат чытаў, у тым ліку антычных аўтараў, захапляўся раманамі і паэзіяй, асабліва вылучаў традыцыйныя баляды і казаньні Шатляндыі. Разам зь сябрамі зладзіў у коледжы «Паэтычнае таварыства», вывучаў [[Нямецкая мова|нямецкую мову]] і знаёміўся з творчасьцю нямецкіх паэтаў. Істотным для Скота стаў 1792 рок: у Эдынбурскім унівэрсытэце ён вытрымаў іспыт на званьне адваката. З гэтага часу ён стаў шанаваным чалавекам з прэстыжнай прафэсіяй і заняўся ўласнай юрыдычнай практыкай. У першыя гады працы шмат езьдзіў па краіне, спадарожна зьбіраючы народныя [[легенды]] і [[Паданьне|паданьні]] пра шатляндзкіх героеў. Захапіўся перакладамі нямецкай паэзіі, ананімна выдаў свае пераклады баляды [[Готфрыд Аўгуст Бюргер|Бюргера]] «Ленора». [[Файл:Abbotsford house.JPG|значак|Маёнтак Ўолтэра Скота [[Эбатсфорд]]]] У 1791 пазнаёміўся зь Вільямінай Белшэс, дачкою эдынбурскага адваката, цягам пяці наступных рокаў намагаючыся дабіцца ягонае ўзаемнасьці. Аднак Вільяміна ў рэшце рэшт абрала Ўільяма Форбса, сына заможнага банкіра. [[Неразьдзеленае каханьне]] стала для маладога чалавека магутным ударам; вобразы Вільяміны не аднойчы зьяўляліся ў наступных раманах пісьменьніка. У 1797 ажаніўся з Шарлётаю Карпентэр (1770—1826). У жыцьці быў узорным сямейнікам, чалавекам добрым, чульлівым, тактоўным, удзячным; любіў уласны маёнтак [[Эбатсфорд]], зь якога зрабіў невялікі замак; вельмі любіў дрэвы, хатніх жывёлаў, сямейную бяседу. У 1830 перанёс апаплексычны ўдар, які спаралізаваў ягоную правую руку, пасьля ў 1830—1831 здарыліся яшчэ два ўдары. Памёр ад інфаркту 21 верасьня 1832. == Творчасьць == === Пераклады па-беларуску === * Айвенга: раман: [для сярэд. і ст. шк. узросту] / пер. [[Людміла Забалоцкая|Л. В. Забалоцкая]]. — Мінск: Полымя, 1997 — 511 с. — (Школьная бібліятэка). ISBN 985-07-0172-2 * [https://web.archive.org/web/20120130122850/http://prajdzisvet.org/text/292-shery-manakh.html Шэры манах] пер. [[Андрэй Стэфановіч]] ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110717112358/http://www.prajdzisvet.org/text/292 «Шэры манах» на prajdzisvet.org] {{Накід:Пісьменьнік}} {{Рамантызм}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Скот, Ўолтэр}} [[Катэгорыя:Ўолтэр Скот| ]] [[Катэгорыя:Літаратары рамантызму]] 5f2ihols2b6z4g3b2nxmyzboyocqsku Язэп Драздовіч 0 23885 2698622 2695564 2026-11-03T13:39:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698622 wikitext text/x-wiki {{Мастак |Імя = Язэп Драздовіч |лацінка = Jazep Drazdovič |Партрэт = Jazep Drazdovic 1928.jpg |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Заняткі = [[жывапіс]], [[графіка]], [[маляванка]], [[разьба па дрэве]] |Вучоба = Віленская рысавальная школа Трутнева |Плынь = |Працы = |ВікіКрыніца = be:s:Аўтар:Язэп Драздовіч |Палічка = http://knihi.com/Jazep_Drazdovic/ |Камунікат = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=10200 |Сайт = [http://drazdovich.by/ drazdovich.by] }} {{Цёзкі}} '''Язэ́п Нарцы́завіч Драздо́віч''' (13 кастрычніка 1888, [[засьценак]] [[Пунькі (Глыбоцкі раён)|Пунькі]], цяпер [[Глыбоцкі раён]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] — 15 верасьня 1954, [[мястэчка]] [[Падсьвільле]]) — беларускі мастак, археоляг, пісьменьнік, этнограф і фальклярыст першай паловы XX стагодзьдзя. Псэўданімы: ''Язэп Нарцызаў, Язэп Народнік, Язэп Забыты.'' == Біяграфія == === Дзяцінства й маладосьць === [[Файл:Jazep Drazdovic Family.jpg|значак|зьлева|242пкс|Язэп Драздовіч з маці і старэйшымі братамі. Дзісна, 1907 год.]] Язэп Драздовіч нарадзіўся 13 кастрычніка 1888 году ў засьценку Пунькі [[Дзісенскі павет (Расейская імпэрыя)|Дзісенскага павету]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] ў сям’і зьбяднелага шляхціца-арандатара. Сям’я Язэпа, у якой акрамя яго было пяцёра дзяцей, рана згубіла бацьку і была вымушана зьмяніць нямала месцаў жыхарства, арандуючы чужую зямлю. Вучобу Язэп пачаў у Дзісенскай гімназіі, а ў 1906 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у мастацкую школу вядомага [[расейцы|расейскага]] жывапісца [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. Цягам чатырох гадоў Язэп засвойваў азы мастацтва і праходзіў курс акадэмічнага маляваньня і малярства. З-за нястачы малады Драздовіч падрабляў у мастацкіх майстэрнях, плянаваў выехаць па заробкі за мяжу. Творчае станаўленьне Язэпа Драздовіча адбывалася пад вялікім уплывам набіраўшага хаду [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]]. У гэты час Драздовіч робіць першыя крокі ў мастацтве: стварае сэрыю графічных работ з краявідамі роднай Дзісеншчыны, аздабляе вокладку «Першага беларускага календара на 1910 год», выдадзенага «[[Наша Ніва|Нашай Нівай]]», кнігу [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]] «Курганная кветка» у 1914 годзе.. У 1910 годзе Язэп Драздовіч быў прызваны ў расейскае войска. Пасьля двух гадоў службы ў [[Саратаў|Саратаве]] ён скончыў курсы фэльчараў і пачаў працаваць у амбулаторыі. [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] Драздовіч сустракае ў дзеючай арміі, пры запасным батальёне. Цяжкія варункі працы прывялі да таго, што мастак захварэў на [[брушны тыфус]] і на два месяцы трапіў ў шпіталь. Пасьля сямімесячнага адпачынку з адведваньнем радзімы Драздовіч вяртаецца ў войска. === Пасьля рэвалюцыі === [[Файл:Jazep Drazdovic 1920-1921.jpg|значак|Язэп Драздовіч на беларускіх настаўніцкіх курсах у Вільні, 1921 год.]] У 1917 годзе, пасьля сямі гадоў службы, Язэп Драздовіч вяртаецца дамоў. Ён з аптымізмам вітаў [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]]. У лісьце да [[Антон Грыневіч|Антона Грыневіча]] Драздовіч выказаў задуму аб арганізацыі акадэміі мастацтваў. На сваёй малой радзіме мастак стварыў народную бібліятэку, аматарскі тэатар. У 1919 годзе, пасьля стварэньня [[БССР]], Драздовіч прыехаў у [[Менск]]. У гэты час ён стаў настаўнікам маляваньня ў Беларускай вышэйшай жаночай школе, працаваў ілюстратарам у літаратурных выдавецтвах і мастаком-дэкаратарам у Таварыстве беларускага мастацтва і [[Беларускі дзяржаўны тэатар|Беларускім дзяржаўным тэатры]]<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Янка Купала|Я. К.]]. | загаловак = Беларускі тэатр. | спасылка = https://kamunikat.org/belarus-shtadzennaya-politychna-ekonamichnaya-i-literaturnaya-gazeta-52-108-1920 | мова = | выданьне =[[Беларусь (1919, Менск)|Беларусь]] | тып = газэта | год = 1920, 8 сакавіка| том = | нумар = 52 (108) | старонкі = 4 | issn = }}</ref>, арганізаваў культурна-асьветнае таварыства «[[Заранка (таварыства)|Заранка]]». У Менску Драздовіч стварыў сэрыю ўнікальных малюнкаў гістарычных раёнаў гораду — [[Замчышча (Менск)|Замчышча]], [[Верхні Горад|Верхняга Гораду]], [[Татарскае прадмесьце|Татарскага прадмесьця]]. Дасьледаваў рэчышча [[Няміга|Нямігі]], праводзіў раскопкі ў [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Сьвір (гарадзкі пасёлак)|Сьвіры]]. === 1920-я гады === [[Файл:Rodnyja_Honi_1927_nr_3_s._8.jpg|значак|зьлева|350пкс|[[Віленская беларуская гімназія]]. Мастацкая майстроўня. Зь левага боку сядзіць Язэп Драздовіч. 1927 год.]] Пасьля падпісаньня ў 1921 годзе [[Рыская дамова (1920)|Рыскай дамовы]], паводле каторай [[Заходняя Беларусь]] апынулася ў межах [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], Язэп Драздовіч пакінуў Савецкую Беларусь і вярнуўся на родную Дзісеншчыну. Нягледзячы на [[Палянізацыя|перашкоды польскіх уладаў]], ён разгортвае тут культурна-асьветніцкую дзейнасьць. У 1921 годзе Драздовіч арганізаваў у вёсцы Сталіца беларускую школу, якая, аднак, праіснаваўшы толькі тры месяцы, была зачыненая польскай адміністрацыяй. У гэты ж час Язэп Драздовіч спрабуе займацца літаратурнай дзейнасьцю. Бярэцца за напісаньне гістарычнага раману пра часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]] «Гарадольская Пушча», які аздабляе ўласнымі ілюстрацыямі. У 1923 годзе была выдадзена і прыхільна сустрэта беларускай грамадзкасьцю аповесьць Драздовіча «Вялікая шышка». [[Файл:Jazep Drazdvic Autabijahrafija.jpg|значак|Аўтабіяграфія. На досьледах старажытных гарадзішчаў. 1930-47.]] Язэп Драздовіч супрацоўнічаў зь [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскім беларускім музэем імя Івана Луцкевіча]]. Дзеля папаўненьня экспазыцыі музэю ён займаўся раскопамі гарадзішчаў, зьбіраў фальклёр, ствараў шматлікія замалёўкі прадметаў матэрыяльнай культуры, архітэктуры, тыпажоў сялянаў. З гэтай мэтай у 1926 годзе Драздовіч выправіўся ў навукова-творчую экспэдыцыю на [[Піншчына|Піншчыну]], а ў наступныя гады наведаў [[Трокі]], [[Вільня|Вільню]], [[Меднікі]], [[Крэва]], [[Гальшаны]], [[Ліда|Ліду]], [[Наваградак]], [[Любча|Любчу]], [[Мір]]. У выніку гэтых вандровак, якія ахапілі амаль усю Заходнюю Беларусь, зьявіліся ёмістыя альбомы графікі, якія зьяўляюцца непаўторнай зьявай у беларускім мастацтве. У другой палове 1920-х Язэп Драздовіч выкладаў маляваньне ў [[Глыбокае|Глыбоцкай]] школе, [[Наваградзкая беларуская гімназія|Наваградзкай]] і [[Радашкавіцкая беларуская гімназія|Радашкавіцкай]] беларускіх гімназіях. З 1926 году Драздовіч працаваў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], пры якой стварыў мастацкую студыю-майстроўню. Пры студыі Язэп Драздовіч гуртаваў маладых беларускіх мастакоў, сярод якіх былі [[Васіль Сідаровіч]], [[Мікола Васілеўскі]], [[Раман Семашкевіч]].<ref>{{Артыкул| аўтар =[[Валеры Буйвал|Буйвал, В]].| загаловак =Фердынанд Рушчыц. Каля касьцёла. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва Беларусі]] | тып =часопіс | год =1985 | том = | нумар =12 | старонкі =64}}</ref> Драздовіч усталяваў шчыльныя сувязі з [[Інбелкульт|Інстытутам беларускай культуры]] ў Менску (з 1929 году — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія Навук]]), дасылаў замалёўкі і абмеры драўлянай архітэктуры і прадметаў сялянскага побыту. За мастацкія і навуковыя працы неаднаразова ўзнагароджваўся прэміямі Акадэміі навук. Супрацоўнічаў з сатырычным часопісам «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]», [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] (ТБШ). На пачатку 1930-х Драздовіч непрацяглы час працуе на [[Беласточчына|Беласточчыне]] на запросіны ТБШ: афармляе спэктаклі на аматарскай сцэне таварыства, удзельнічае ў працы каапэратыўнага выдавецтва «Сяўба». Адметнай рысай Язэпа Драздовіча было ягонае апантанае захапленьне [[космас]]ам. У 1931 годзе Драздовіч выдаў у [[Вільня|Вільні]] першую на беларускай мове кнігу па [[астраномія|астраноміі]] «Нябесныя бегі», у якой выклаў шэраг сваіх тэорыяў, у прыватнасьці, аб паходжаньні [[плянэта|плянэт]] [[Сонечная сыстэма|Сонечнай сыстэмы]] і вярчэньні [[Зямля|Зямлі]]. Выданьне ўпрыгожылі ўласныя малюнкі аўтара. У 1931—1933 гадах Драздовіч працягнуў тэму космасу трыма сэрыямі графічных малюнкаў і жывапісных палотнаў «Жыцьцё на [[Марс (плянэта)|Марсе]]», «Жыцьцё на [[Сатурн]]е» і «Жыцьцё на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]]». === Дзісенскі пэрыяд === [[Файл:Jazep Drazdovic Autapartret 1943.jpg|значак|242пкс|Аўтапартрэт, 1943 год.]] [[Файл:Głębokie pomnik 04.jpg|значак|242пкс|Бюст на алее славутых землякоў у [[Глыбокае|Глыбокім]].]] У 1933 годзе Драздовіч вяртаецца на Дзісеншчыну да брата Канстантына. Тут, на малой радзіме, мастак стварыў вялікую колькасьць графічных і жывапісных твораў. Язэп Драздовіч працягнуў супрацоўніцтва зь Беларускім музэем імя Івана Луцкевіча, дасылаючы туды замалёўкі замчышчаў, гарадзішчаў, сялянскай архітэктуры і побыту. Разам зь [[Міхась Машара|Міхасём Машарам]] і Янкам Пачопкам Драздовіч стварыў культурны асяродак у Летніках і Германавічах. Штогод улетку мастак выпраўляўся ў вандроўкі па краі, падчас якіх вырабляў для вяскоўцаў шматлікія маляваныя дываны і партрэты. Пасьля далучэньня ў 1939 годзе Заходняй Беларусі да БССР Язэп Драздовіч вучыўся на кароткачасовых настаўніцкіх курсах і працаваў настаўнікам у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Лужкі (Глыбоцкі раён)|Лужках]]. З-за нястачы настаўнікаў ён быў вымушаны выкладаць усе прадметы, у тым ліку астраномію, маляваньне і гісторыю. Пэдагагічная дзейнасьць Драздовіча перапынілася ў 1941 годзе з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Тым ня менш, падчас акупацыі Драздовіч працягнуў творчую дзейнасьць і стварыў шэраг мастацкіх палотнаў. Пасьля заканчэньня вайны з-за праблем са здароўем Язэп Драздовіч мала працаваў. Асноўнай крыніцай заробку мастака былі маляваныя дываны для сялянаў. Зрэдку пісаў краявіды, партрэты. Савецкія чыноўнікі ад ідэалёгіі і культуры ставіліся да творчасьці Язэпа Драздовіча як да нявартай увагі. Прыкладам таму служыць унікальны росьпіс сталоўкі ў Лужках, які быў зафарбаваны на загад [[Полацак|полацкага]] чыноўніка. Драздовіч ніколі ня быў прыняты ў [[Саюз мастакоў Беларусі]]. Мастак трагічна памёр. Беспрытомнага «дзядзьку Язэпа» знайшлі на дарозе сяляне. Яго адвезьлі ў [[Падсьвільле|Падсьвільскі]] шпіталь, дзе празь некаторы час ён памёр. Пахаваны Язэп Драздовіч у вёсцы [[Ліпляні]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёну]]. На магіле стаіць стэла з барэльефам мастака скульптара [[Алесь Шатэрнік|Алеся Шатэрніка]]. == Творчасьць == [[Файл:Drazdovič Monument in Minsk.jpg|250px|thumb|«Вечны вандроўнік», помнік Язэпу Драздовічу ў [[Менск]]у.]] Аўтар жывапісных і графічных работаў на гістарычныя тэмы: «Трызна мінуўшчыны», «Дух зямлі», «Брамка будучыні» і іншых. У 1910—1920 гадах стварыў графічныя сэрыі «Старажытная будоўля на Беларусі», асобныя лісты «Менск. Высокае Места», «Месца ўпадзеньня Нямігі ў Сьвіслач», партрэты полацкіх і смаленскіх князёў, асобныя лісты: «Пажар гарадзішча», «Пажар у замку» і іншыя, жывапісныя эцюды. Напісаў жывапісныя палотны з жыцьця старажытнай [[Полацкае княства|Полаччыны]], а таксама карціны, прысьвечаныя [[Францішак Скарына|Францішку Скарыну]]. Працаваў як скульптар: бюст Францішка Скарыны; барэльефы: партрэт маці паэта [[Міхась Машара|Міхася Машары]], фальклярыста [[Антон Грыневіч|Антона Грыневіча]], журналіста, айца [[Баляслаў Пачопка|А. Пачопкі]]. Запісваў фальклёр, апрацоўваў для слоўнікаў народную лексыку. Дасьледаваў у Менску рэчышча [[Няміга|Нямігі]], праводзіў раскопкі ў [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Сьвір (вёска)|Сьвіры]]. Супрацоўнічаў з [[Іван Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]], заснавальнікамі [[Беларускі музэй у Вільні|Беларускага музэю ў Вільні]], у які дасылаў матэрыялы, знойдзеныя ў час раскопак у [[Наваградак|Наваградку]]. == Ушанаваньне памяці == [[Файл:Jazep Drazdovič stamp.jpg|240пкс|значак|зьлева|Язэп Драздовіч. Марка [[Белпошта|Белпошты]] (1994)]] У гады савецкай улады творчая спадчына Язэпа Драздовіча ігнаравалася афіцыйнымі ўладамі, бо не стасоўвалася з камуністычнымі ўяўленьнямі аб мастацтве. Імя мастака зноў атрымала шырокую вядомасьць дзякуючы пісьменьніку [[Арсень Ліс|Арсеню Лісу]], які ў 1984 годзе выдаў кнігу «Вечны вандроўнік», прысьвечаную жыцьцю і творчасьці Драздовіча. У наш час у гонар Язэпа Драздовіча названа [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Менск)|вуліца]] ў [[менск]]ім мікрараёне [[Лошыца (мікрараён)|Лошыца]], вуліцы ў [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Ворша)|Воршы]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Шаркоўшчына|Шаркоўшчыне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Ліпляні|Ліплянах]].<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/774616.html Імёны Свабоды: Язэп Драздовіч] // [[Радыё Свабода]], 2006</ref> На магіле ў вёсцы [[Ліпляні]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёну]] пастаўленая стэла з барэльефам мастака скульптара [[Алесь Шатэрнік|Алеся Шатэрніка]], помнік Язэпу Драздовічу скульптара [[Ігар Голубеў|Ігара Голубева]] ўпрыгожвае [[Траецкае прадмесьце]] Менску. Язэп Драздовіч працаваў у [[Глыбокае|Глыбокім]] у гімназіі настаўнікам маляваньня. Бюст Язэпу Драздовічу пастаўлены на алеі славутых землякоў на гістарычным Рынку. Памятную шыльду, якую вырабіў Аляксандар Тухто, усталявалі на доме № 111 па вуліцы [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]] (сучасная вуліца [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]).<ref>{{Навіна|аўтар= Смоткіна|імя =Тацьцяна |прозьвішча=Смоткіна|спасылка на аўтара = |аўтар 2 =|аўтар 3= |загаловак=Дошку ў гонар Язэпа Драздовіча адкрылі ў Глыбокім|спасылка=https://www.racyja.com/kultura/doshku-u-gonar-yazepa-drazdovicha-adkryl/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|мова =be|дата публікацыі=23 лютага 2020 |копія = |дата копіі = |дата доступу=}}</ref> Творы Драздовіча захоўваюцца ў [[Нацыянальны музэй Летувы|Нацыянальным музэі Летувы]], [[Нацыянальны музэй гісторыі і культуры Беларусі|Нацыянальным музэі гісторыі і культуры Беларусі]], [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музэі]], у [[Музэй старажытнабеларускай культуры|Музэі старажытнай беларускай культуры]], у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа]], [[Дзяржаўны літаратурна-мэмарыяльны музэй Якуба Коласа|Музэі Якуба Коласа]], у некаторых рэгіянальных мухэях Беларусі і ў прыватных калекцыях. У [[Германавічы|Германавічах]], на малой радзіме мастака, дзякуючы намаганьням мясцовых жыхароў існуе грамадзкі «[[Культурна-асьветніцкі цэнтар імя Язэпа Драздовіча]]», у якім экспануецца вялікая колькасьць твораў мастака. Навукова-практычная канфэрэнцыя «Язэп Драздовіч. Асоба. Творчасьць» адбылася ў [[Віцебск]]у 20 — 22 траўня 1993 году.<ref name="ЛіМ № 25 (3695)">{{артыкул|аўтар =[[Галіна Каржанеўская]], [[Пётра Васілеўскі]]. | частка = |загаловак = «Мяне яшчэ пашукаюць…» (Пра навук.-практ. канферэнцыю: Язэп Драздовіч — асоба, творчасьць).|арыгінал = |спасылка =|адказны =Гал. рэд. [[Мікола Гіль]]|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|месца= [[Менск]]|выдавецтва=Беларускі дом друку |год=19 — 25 чэрвеня 1993|выпуск=|том=|нумар= 25 (3695)| старонкі=6, 7 |isbn=}}</ref> Навукова-краязнаўчая канфэрэнцыя «Шляхамі Язэпа Драздовіча» была праведзеная ў красавіку 2013 году ў [[Маладэчна|Маладэчне]].<ref>[https://web.archive.org/web/20191209192959/https://rh.by/ru/2013/05/04/tvorchasts-drazdovicha-pryklad-natsyyanalnaga-mastatstva/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»).</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191209193037/https://news.21.by/other-news/2013/05/04/760020.html «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва».] 21.by]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191209192958/https://www.nlb.by/content/informatsionnye-resursy/elektronnye-informatsionnye-resursy/resursy-natsionalnoy-biblioteki-belarusi/virtualnye-proekty-vystavki-i-kollektsii/virtualnye-proekty-biblioteki/virtual/udivitelnyy-mir-yazepa-drozdovicha/public/311099/ «Шляхамі Язэпа Драздовіча», навукова-краязнаўчая канферэнцыя] «[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]»</ref> 29 лістапада 2019 году ў [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі]] ў [[Менск]]у адкрыўся новы разьдзел пастаяннай экспазыцыі — «Сусьвет Язэпа Драздовіча» і віртуальны архіў-музэй Язэпа Драздовіча<ref>[https://novychas.by/kultura/kasmicznaja-opera-jazepa-drazdovicza Ксенія Ліцвіноўская. «Касмічная опера» Язэпа Драздовіча.] 30-11-2019. [[Новы час (газэта)|Новы час]].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191219124826/https://www.artmuseum.by/by/vyst/tek/novyi-razdzel-pastayannaj-ekspaz%D1%96czyi%D1%96-%E2%80%93-%E2%80%9Csusvet-yazepa-drazdov%D1%96cha%E2%80%9D.html Новы раздзел пастаяннай экспазіцыі — «Сусвет Язэпа Драздовіча».] [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Выставы == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * 1925 — [[Менск]]. «[[Усебеларуская мастацкая выстава (1925)|Першая Ўсебеларуская мастацкая выстава]]». №№ 242—244. «Алегарычная кампазыцыя з цыклю Рэвалюцыя» — Алей. (Уласнасьць [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла|Б. І. Эпімах-Шыпілы]]).<ref>{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =«Каталёг 1-й Усебеларускай мастацкай выстаўкі»|арыгінал = |спасылка =http://content.nlb.by/content/dav/nlb/DDC/DED/7/3/ba25018/ba25018.html |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =|год =1925 |том = |старонкі =13 |старонак =44|сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}}</ref> * 1927 — [[Вільня]]. Вучнёўская выстаўка малюнкаў у Беларускай гімназіі. {{пачатак цытаты}}25 чэрвеня ў залі Беларускае Гімназіі ў Вільні адчынена беларуская вучнёўская выстаўка малюнкаў. Скончыцца выстаўка 5-га ліпеня. На выстаўцы ёсьць абразы вучнеў Віленскай і Радашкоўскай Беларускай Гімназіі ды апрача таго мастака Язэпа Драздовіча, каторы быў ініцыятарам і арганізатарам выстаўкі. Гэткія вучні далі свае малюнкі: А. Быхавец, М. Васілеўскі, С. Жураўлёў, Я. Казлоўскі, Л. Маргайлік, М. Сеўба, С. Сьлізьняк, В. Сідарэвіч, Я. Хвораст і М. Якімец. З паміж абразоў Драздовічавых асаблівую ўвагу на сябе зварочуюць рысункі пяром<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Вучнёўская выстаўка малюнкаў. | спасылка = http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова = | выданьне = [[Родные гоні]] | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год = 1927, чэрвень | том = | нумар = 4| старонкі = 46}}</ref>.{{канец цытаты}} * 1928 — [[Менск]], красавік—травень. Першая Ўсебеларуская выстаўка краязнаўчых фатаграфій і замалёвак. 100 замалёвак «Начыньне і прылады».<ref>{{артыкул|аўтар =[[Андрэй Мрый|Шашалевіч А.]]| частка = |загаловак = Першая Усебеларуская выстаўка краязнаўчых фатаграфій і замалёвак.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/?pubid=46269|адказны =[[Зьмітрок Бядуля|С. Плаўнік]]|выданьне=[[Наш край (1925)|Наш Край]]|тып=штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Інстытуце Беларускай Культуры|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=люты— сакавік 1928|выпуск=|том=|нумар=6—7 (33—34)| старонкі=3—10, 8|isbn=}}</ref> * 1932 — [[Вільня]]. травень. Выстава Таварыства Незалежных Артыстаў. «Вароты ідэалаў», алей.<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак =Хроніка: Працы мастакоў-беларусаў. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Беларускі звон (1931)|Беларускі звон]] | тып = газэта | год = 1932, 27 траўня | том = | нумар = 15 (40)| старонкі = 4}}</ref> * 1979 — [[Менск]]. Палац Мастацтваў. * 1993 ― [[Віцебск]], травень ― ліпень. «Летуценьні Язэпа Драздовіча».<ref name="ЛіМ № 25 (3695)"/>. * 1993 — [[Менск]]. Язэп Драздовіч 1888―1954. «Шлях да сваёй зоркі…»<ref>{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Язэп Драздовіч 1888―1954. Шлях да сваёй зоркі…|арыгінал = |спасылка = |адказны =аўтар тэксту [[Тамара Габрусь|Т. В. Габрусь]], рэдактар Ю. І. Дзянісаў, макет і афармленьне мастака А. А. Жданоўскай|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =ДВПМП «Інфаармпрагрэс»|год =1993|том = |старонкі = |старонак =28|сэрыя = |isbn = |наклад =5000}}</ref>. * 1998 — [[Менск]]. Да 110-годзьдзя з дня нараджэньня Язэпа Драздовіча. Палац Мастацтваў і [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа]].<ref>{{артыкул|аўтар =Т. Жук. | частка = |загаловак =«Любіў сусьвет і родную зямлю.» |арыгінал = |спасылка =|адказны =Гал. рэд. [[Уладзімер Някляеў]]|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|месца= [[Менск]]|выдавецтва=Беларускі дом друку |год=23 кастрычніка 1998|выпуск=|том=|нумар= 43| старонкі=4|isbn=}}</ref>. {{слупок-2}} * 1999 — [[Заслаўе]]. «Зямля й космас Язэпа Драздовіча».<ref>{{Кніга|аўтар =Юрась Малаш.|частка = |загаловак =«Зямля і космас Язэпа Драздовіча»|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Заслаўе]] |выдавецтва =|год =1999 |том = |старонкі = |старонак = 11|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> * 2008 — [[Менск]]. Да 120-годзьдзя з дня нараджэньня Язэпа Драздовіча.<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Язэп Драздовіч. Каталёг выставы з фондаў музея старажытнабеларускай культуры, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру імя Кандрата Крапівы, НАН Беларусі : да 120-годдзя з дня нараджэння мастака. |арыгінал = |спасылка = |адказны =складальнікі тэксту: Л. Агеева, С. Беляева, Н. Дзямідава ; пад рэдакцыяй В. І. Жука ; фота М. Мельнікава |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =|год =2008 |том = |старонкі = |старонак =21 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> * 2008 — [[Менск]]: 16 сьнежня — 26 сьнежня 2008 году «Ars incognita» — «Невядомае мастацтва» ў [[Музэй старажытнабеларускай культуры|Музэі старажытнай беларускай культуры Нацыянальнай акадэміі навук]] пры акадэмічным [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытуце этнаграфіі, мастацтвазнаўства і фальклёру]]. Былі прадстаўленыя творы сямі мастакоў Віленскай мастацкай школы: [[Сяргей Вішнеўскі]], Язэп Драздовіч, [[Зьміцер Крачкоўскі]], [[Пётра Сергіевіч]], [[Міхась Сеўрук]], [[Васіль Сідаровіч]], [[Павал Южык]] — 142 творы<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Валянціна Аксак]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 сьнежня 2008 | url = https://www.svaboda.org/a/1360550.html| копія = | дата копіі = | загаловак = &ldquo;Ars incognitа&rdquo; раскрывае таямніцы| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>.​ * 2009 ― [[Віцебск]], лістапад. «Язэп Драздовіч: Прыйдзе час…»<ref>[https://www.svaboda.org/a/1886885.html Язэп Драздовіч у Віцебскім краязнаўчым музэі] Радыё Свабода</ref> * 2010 ― [[Лепель]], 20 лютага ― 20 сакавіка 2010 году. Выстава «Язэп Драздовіч ― легенда зямлі беларускай» у Лепельскім краязнаўчым музэі. * 2017 — [[Магілёў]]: з 16 траўня 2017 году выстава «Космас Язэпа Драздовіча» ў музэі гісторыі Магілёва<ref>{{Спасылка | аўтар = АБ. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 траўня 2017| url = https://www.svaboda.org/a/kosmas-jazepa-drazdovica-pakazali-mahilioucam/28494019.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Космас Язэпа Драздовіча паказалі магілёўцам | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. * 2018 — [[Менск]]. 1 чэрвеня ― 30 лістапада. Выстава «Сусьвет Язэпа Драздовіча» у Нацыянальным мастацкім музэі з калекцый шасьці беларускіх музэяў і прысьвечана 130-годзьдзю з дня нараджэньня мастака. Жывапіс, скульптура, маляванкі, графіка. Гэтая выстава таксама была прысьвечана аднаму зь першых дасьледчыкаў творчасьці Язэпа Драздовіча — Арсенію Лісу (1934—2018), які ў 1984 годзе напісаў кнігу пра мастака «Вечны вандроўнік».<ref>{{артыкул|аўтар =Лія Кісялёва. | частка = |загаловак =Космас: тэксты і выявы. «Сусвет Язэпа Драздовіча»: у Нацыянальным мастацкім музеі.|арыгінал = |спасылка =http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=2144|адказны =[[Алена Каваленка]]|выданьне=[[Мастацтв (часопіс)|Мастацтва]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=«Культура і мастацтва» |год=2018|выпуск=|том=|нумар= 8 (425)| старонкі= 14―17|isbn=}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180920054041/http://www.artmuseum.by/by/vyst/tek/vystava-susvet-yazepa-drazdovcha Выстава «Сусвет Язэпа Драздовіча» ў Нацыянальным мастацкім музэі.]</ref> {{слупок-канец}} == Фільмаграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{youtube|IyQgUb--zBE|Язэп Драздовіч мастак, летуценьнік, творца, навуковец і гістарычная асоба.}} — Студыя «Экспэрымэнт». 2013 год. Аўтар Алена Сівіцкая, рэжысэр Уладзімер Сівіцкі, апэратар Аляксандар Перавецкі. {{слупок-2}} * «Сьвет Язэпа Драздовіча». Менская студыя дакумэнтальных фільмаў «Летапіс» — 1988 год. [[Кінарэжысэр|Рэжысэр]] Станіслаў Гайдук. * {{youtube|3ctHSY4Wbb8|Язэп Драздовіч. Летуценьні}} Студыя «Тэлефільм». 1997 год. [[Сцэнарыст]] Ю. Шайкоў. Рэжысэр С. Агеенка. [[File:Lock-gray-alt-2.svg|9px|доступ абмежаваны - прыватнае відэа|alt=доступ абмежаваны - прыватнае відэа]] * {{youtube|Yg_hSxZvep4|Язэп Драздовіч. Неба і Зямля}} Студыя [[Беларускі відэацэнтар]] — 2011 год. [[Сцэнарыст]] і рэжысэр [[Ірына Волах]] [[File:Lock-gray-alt-2.svg|9px|доступ абмежаваны - прыватнае відэа|alt=доступ абмежаваны - прыватнае відэа]] * Чатыры жыцьці Язэпа Драздовіча. — 2019 год. Этнаўсё. Аўтары: Надзея Вусава, Юры Цімафееў. {{слупок-канец}} == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Творы === * [[:Файл:Пабрацімцы і Вялікая шышка (1923).pdf|Пабрацімцы і Вялікая шышка]], Я. Драздовіч 1923. * [[:Файл:Пабрацімцы і Вялікая шышка (1923).pdf|Пабрацімцы і Вялікая шышка: 1-я часьць аповесьці «Вар'ят без варʼяцтва»]] Язэп Нарцызаў, [[Вільня]], Віленскае выдавецтва Б. А. Клецкага. Беларускі аддзел, год =1923, старонак 64<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна. | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2486/232915-1923-8.pdf?sequence=8&isAllowed=y | мова = | выданьне =[[Новае жыцьцё (газэта)|Новае жыцьцё]] | тып = газэта | год = 1923, 27 красавіка | том = | нумар = 8 | старонкі = 4 }}</ref> * {{Артыкул| аўтар = Я. Драздовіч. | загаловак = Малюнак. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1929-004.nlb.pdf | мова = | выданьне = [[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1929 | том = | нумар = 4 | старонкі = 17 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =Я. Драздовіч.|частка = |загаловак =«Нябесныя Бегі»|арыгінал = |спасылка =http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/drozdovich.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =Друкарня А. Дворжэца|год =1931 |том = |старонкі = |старонак = 28|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар = Язэп Драздовіч.| загаловак = Пажар замчышча. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Nioman.pdf.zip/1932-001.mab.pdf | мова = | выданьне = [[Нёман (1932)|Нёман]] | тып = літаратурна-мастацка-навуковы часопіс | год = 1932 | том = | нумар = 1 | старонкі = 13 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * Язэп Драздовіч. Дзе мы і хто мы. Рукапіс. 1937—1938 гг. // [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа|ЦНБ РБ імя Якуба Коласа]]: ф. 2, воп. 1, аддз. зах. 10. * {{Артыкул| аўтар = Язэп Драздовіч.| загаловак = Старонкі дзённіка. 1933 год. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва Беларусі]] | тып =часопіс | год = 1988| том = | нумар = 12 (72)| старонкі = 26—30 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Язэп Драздовіч.| загаловак = Старонкі дзённіка. 1933 год. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва Беларусі]] | тып =часопіс | год = 1989| том = | нумар = 2 (74)| старонкі = 46—51 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_T4_1917-1941.html#1 |адказны =Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1990 |том =4. 1917 — 1941 |старонкі=16, 33, 34, 36, 39, 41, 43, 112, 116, 293, 296, 304 — 314, 318 — 328, 330, 333, 338|старонак =352 |сэрыя = |isbn = 5-343-00157-2|наклад =2450 }}. * {{артыкул|аўтар =Язэп Драздовіч.| частка = |загаловак =«Дзёньнік»|арыгінал = |спасылка =|адказны =Гал. рэд. [[Генрых Далідовіч]]|выданьне=[[Маладосць]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]] |выдавецтва=[[Беларускі дом друку]]|год=1991; 1992 |выпуск=|том=|нумар=5 (459) — 11 (465); 1 (467) — 2 (468)| старонкі= |isbn= |issn= 0131-2308}} * {{Артыкул| аўтар = [[Ірына Багдановіч]].| загаловак = «Вы мне ідэёвы сваяк…». Казімір Сваяк і Язэп Драздовіч: Лісты Казіміра Сваяка да Язэпа Драздовіча. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/n5/art11.htm | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып =часопіс | год = 1998 | том = | нумар = 2 (5)| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Язэп Драздовіч. Альбом-манаграфія|арыгінал = |спасылка = |адказны =уклад. [[Мікола Купава]], уступ. арт. [[Аляксей Марачкін]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Беллітфонд|год =2002 |том = |старонкі = |старонак =179 |сэрыя =Мастакі Беларусі |isbn =985-6576-24-5 |наклад =1200 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Аксана Коўрык]].| загаловак = Праламленне мастацкіх традыцый у маляванках Язэпа Драздовіча. | спасылка = https://kamunikat.org/mastatstva-chasopis-ministerstva-kultury-respubliki-belarus-3-2003 | мова = | выданьне =[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]] | тып =часопіс | год = 2003, сакавік | том = | нумар = 3 (240)| старонкі = 19—21 | issn = 0208-2551| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Язэп Драздовіч.| загаловак = Трызна мінуўшчыны. | спасылка = https://kamunikat.org/dzeyaslow-litaraturna-mastatski-chasopis-39| мова = | выданьне =[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] | тып =часопіс | год = 2009, сакавік—красавік | том = | нумар = 2 (39)| старонкі = 290—295 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{артыкул|аўтар =Юрась Малаш. | частка = |загаловак = «Шчыра адданы і ўдзячны…» : з ліставання Браніслава Эпімах-Шыпілы і Язэпа Драздовіча 1917―1929 гадоў |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/mastatstva-3-324-2010 |адказны =[[Людміла Грамыка]]|выданьне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=«Культура і мастацтва» |год=2010|выпуск=|том=|нумар= 3 (324)| старонкі= 52―55|isbn=}} * {{Кніга|аўтар =[[Марыя Грамыка|Грамыка, М. В]].|частка = |загаловак =Беларускі пейзажны жывапіс першай паловы XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2011 |том = |старонкі =11, 12, 27, 28, 54, 60. 61, 79, 82, 103, 105, 107, 109—111, 113, 114, 139, 140, 142, 143,148|старонак =167 |сэрыя = |isbn =978-985-08-1348-0 |наклад =500 }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч: альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны =аўтар тэксту і складальнік [[Надзея Усава|Усава Н. М.]], пераклад на англійскую мову М. Б. Тарнапольскай |выданьне =|месца =[[Менск]] |выдавецтва =Беларусь|год =2012 |том = |старонкі = |старонак =43 |сэрыя =«Славутыя мастакі зь Беларусі» |isbn =978-985-01-0976-7 |наклад =1000 }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч: альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны =складальнікі [[Надзея Усава|Усава Н. М.]], [[Вольга Архіпава|В. А. Архіпава]] ; аўтар тэксту Н. М. Усава ; пераклад на ангельскую мову: М. Б. Тарнапольская |выданьне =2, дапоўненае|месца =[[Менск]] |выдавецтва =Беларусь|год =2013 |том = |старонкі = |старонак =95 |сэрыя =«Славутыя мастакі зь Беларусі» |isbn =978-985-01-1011-4 |наклад =1500 }} * {{Артыкул| аўтар = Тацьцяна Гаранская.| загаловак = Пуцявінамі Драздовіча. | спасылка = https://kamunikat.org/mastatstva-4-361-2013 | мова = | выданьне =[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]] | тып =часопіс | год = 2013, красавік | том = | нумар = 4 (361) | старонкі = 48—49 | issn = 0208-2551| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{артыкул|аўтар =Вячаслаў Мартысюк.| частка = |загаловак =«З неапублікаванай эпісталярнай спадчыны Язэпа Драздовіча ».|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/maladosc.html?pub_start=40&pubid=27247|адказны =Гал. рэд. [[Сьвятлана Дзянісава]]|выданьне=[[Маладосць]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]] |выдавецтва=«Выдавецкі дом «Звязда»|год=2013|выпуск=|том=|нумар=11 (720| старонкі=113―115|isbn= |issn= 0131-2308}} * {{Артыкул| аўтар = Язэп Драздовіч.| загаловак = На пазахатнім свеце. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2014-08.pdf | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 2014, жнівень| том = | нумар = 8 (1018)| старонкі = 127—154 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч. Праз церні да зорак : Дзёньнік; Шляхамі Язэпа Драздовіча ; Вястун, паэт, мастацтва Бог ; Вялікая Шышка — аповесьць ; Трызна мінуўчшыны — паэма.|арыгінал = |спасылка = |адказны =укладаньне — Міхась Казлоўскі |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]] |год =2014 |том = |старонкі = |старонак =544 + 93 іл.|сэрыя = |isbn =978-985-02-1629-8 |наклад =1000 }} * {{артыкул|аўтар =Язэп Драздовіч.| частка = |загаловак =«Разганяючы клопат-тугу і дасаду». Вершы.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/maladosc.html?pub_start=30&pubid=32805|адказны =Гал. рэд. [[Сьвятлана Дзянісава]]|выданьне=[[Маладосць]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]] |выдавецтва=«Выдавецкі дом «Звязда»|год=2015|выпуск=|том=|нумар=5 (738)| старонкі=119—121|isbn= |issn= 0131-2308}} * {{артыкул|аўтар =Язэп Драздовіч.| частка = |загаловак = «Марсіянскія хронікі Язэпа Драздовіча»|арыгінал =Жыцьцё на Марсе. ''(Урыўкі з рукапіснай кнігі)'' |спасылка =https://novychas.online/pdf/litbiel_2016_9.pdf|адказны = |выданьне=Новы час: «Літаратурная Беларусь» № 9 (121)|тып=газэта|месца=[[Менск]]|выдавецтва= «Час навінаў»|год=23 верасьня 2016 |выпуск=|том=|нумар=36 (501) | старонкі=12, 13 |isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Фальклорныя скарбы Язэпа Драздовіча. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = Падрыхтаваў да друку Вячаслаў Мартысюк. Прадмова [[ Арсень Ліс| Арсеня Ліса]]| аўтар выданьня = | выданьне = Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаваньні. | тып = Зборнік навуковых прац| месца =[[Менск|Мінск]] | выдавецтва =«Выдавецкі дом «[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]]» | год = 2016 | выпуск = 3 | том = | нумар = | старонкі = 285—353 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Язэп Драздовіч. | загаловак = Касмічная адысея Язэпа Драздовіча: малавядомыя тэксты. (Да 130-годдзя Язэпа Драздовіча). Падрыхтоўка публікацыі і прадмова Ліі Кісялёвай | спасылка = https://issuu.com/dziejaslou/docs/dz-95| мова = | выданьне =[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] | тып =часопіс | год = 2018, 26 лістапада | том = | нумар = 95| старонкі = 179—193 }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Язэп Драздовіч. Моўная і этнаграфічная спадчына: архіўныя матэрыялы. Зьмест: 1. Беларуска-руская тэрміналогія па анатоміі і фізіялогіі цела чалавека; 2. Тэмытычныя словазборы: падрыхтоўчы матэрыял для беларускага слоўніка; 3. Батанічны слоўнік вёскі Рымкі Я. Драздовіча / У. Павалковіча (?); 4. Беларускі слоўнік; 5. Краёвы слоўнік Піншчыны; 6. Пінскія словазборы; 7. Пінскія падрыхтовачныя матэрыялы; 8. Краёвы слоўнік Дзісеншчыны; 9. Этнаграфічныя малюнкі; 10. Гукаперайманні і выклічнікі; 11. Устойлівыя адзінкі Дзісеншчыны; 12. Беларускія народныя песні; 13. Лісты, запісы |арыгінал = |спасылка = |адказны = Ірына Галуза |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2022 |том = |старонкі = |старонак = 677 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2860-6|наклад = 300}} * {{Артыкул| аўтар = В. І. (Вольга Іванова). | загаловак = Архіў Язэпа Драздовіча. | арыгінал = | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-44 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]] | тып =навуковы часопіс, орган Беларускага інстытуту навукі і мастацтва | месца =[[Нью-Ёрк]]; [[Беласток]]| выдавецтва =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі й мастацтва]] | год = 2024 | выпуск = | том = 44| нумар = | старонкі = 97—155 | isbn = 979-8-218-58406-1 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Мікола Трус]].| загаловак = Эпісталярны канвалют Язэпа Драздовіча| спасылка = https://www.mastlit.by/gallery/maladost_2026_01_frag.pdf | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]] | тып = часопіс | год = 2026| том = | нумар = 1| старонкі = 96—103 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{артыкул|аўтар =[[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]. | частка = |загаловак = «Штрыхі аб беларускай культуры».|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2305|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=28 студзеня 1920|выпуск=|том=|нумар=2 (23)| старонкі= |isbn=}} * {{артыкул|аўтар =Вілянец. | частка = |загаловак = «Малюнкі Я. Драздовіча.»|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2451/232090-1922-2.pdf?sequence=2&isAllowed=y|адказны =рэдактар-выдавец А. Амельяновіч, рэдактар [[Леапольд Родзевіч|Л. Родзевіч]]|выданьне=[[Наша будучыня (газэта)|Наша будучына]]|тып=газэта|месца=[[Вільня ]]|выдавецтва=«Друк» |год=16 сьнежня 1922 |выпуск=|том=|нумар= 2| старонкі= 4|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =[[Уладзімер Самойла|Суліма]]. | частка = |загаловак =З «Гаспадарства кветак васілька і пралескі» на заваяваньне места. Язэп Нарцызаў. «Пабрацімы. Вялікая шышка»|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2387/226514-1923-2.pdf?sequence=2&isAllowed=y|адказны =рэдактар-выдавец[[Мікалай Шыла|М. Шыла]]|выданьне=[[Змаганьне (1923)|Змаганьне]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=друкарня Левін і сын |год=28 кастрычніка 1923|выпуск=|том=|нумар=1 | старонкі= 2, 3|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =[[Уладзімер Самойла|Суліма]]. | частка = |загаловак =З «Гаспадарства кветак васілька і пралескі» на заваяваньне места. Язэп Нарцызаў. «Пабрацімы. Вялікая шышка»|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2387/226514-1923-1.pdf?sequence=1&isAllowed=y|адказны =рэдактар-выдавец[[Мікалай Шыла|М. Шыла]]|выданьне=[[Змаганьне (1923)|Змаганьне]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=друкарня Левін і сын |год=1 лістапада 1923|выпуск=|том=|нумар=2 | старонкі= 2, 3|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = [[Казімер Сваяк|К. Св.]] | загаловак = Зь нівы беларускага мастацтва. | спасылка = https://knihi.com/none/Studenckaja_dumka_pdf.zip.html#1925-001.nlb.pdf_1 | мова = | выданьне =[[Студэнцкая думка (Вільня)|Студэнцкая думка]]| тып =часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 1 (2) | старонкі = 16—18 }} * {{артыкул|аўтар =[[Янка Пачопка|Я. Башкір]]. | частка = |загаловак =З песьняў пралетара (Язэпу Нарцызаву).|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-18.pdf?sequence=21&isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=20 чэрвеня 1926|выпуск=|том=|нумар=18 | старонкі=3|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =[[Янка Шутовіч|Я. Ш.]], [[Пётра Сергіевіч|П. Сергіевіч]]. | частка = |загаловак =Язэп Драздовіч. (Да 50–годзьдзя нараджэньня мастака)|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/kalosse.html?pubid=25390|адказны =[[Янка Шутовіч]]|выданьне=[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=1938. Год IV|выпуск=|том=|нумар=3 (16)| старонкі=183—186|isbn=}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар =Вакар, Л. У.| загаловак =Тыпалагічны аналіз творчасці Язэпа Драздовіча | спасылка =https://lib.vsu.by/jspui/bitstream/123456789/10231/1/v96n1p86.pdf | мова = | выданьне =Весьнік Віцебскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту| тып =часопіс | год =1996 | том = | нумар =1 | старонкі =86—90 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Людміла Вакар]]. | загаловак = Усходнія матывы ў творчасці Язэпа Драздовіча. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = навуковы рэдактар [[Надзея Усава]]| аўтар выданьня = | выданьне = Музей XXI стагоддзя: актуальныя праблемы дзейнасці | тып =навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 65-годдзю з дня заснавання Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, 9―11 лістапада 2004 года, Мінск | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = Белпрынт | год = 2008| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 296—302 | isbn = 978-985-459-108-7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Габрусь]].| загаловак = Зорны шлях вечнага вандроўніка. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Роднае слова]] | тып =часопіс | год = 2008 | том = | нумар = 10 | старонкі = 98—101 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар =Галуза, Ірына. | загаловак =Тэрміналагічныя словазборы Язэпа Драздовіча. | арыгінал = | спасылка =http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_19_Zmiest.pdf | мова =be | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Acta Albarutenica]] | тып = | месца =[[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego | год =2019 | выпуск = | том = 19| нумар = | старонкі = 207—230| isbn = | issn =1898-8091 }} * {{Артыкул| аўтар =Грудзінава, М. В. | загаловак =Літаратурная творчасьць Язэпа Драздовіча: інтэмедыяльны асьпект.| арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Весьці Нацыянальнай акадэміі навук]]. Серыя гуманітарных навук | тып =часопіс | месца =[[Менск|Мінск]] | выдавецтва =«Беларуская навука»| год =2016 | выпуск = | том = | нумар =4 | старонкі = 93—98| isbn = | issn =0321-1649 }} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Драздовіч, Язэп.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22991|адказны = пад рэд. [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]] ; рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш.|выданьне=[[Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т.]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Менск]] |выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год= 1993 |выпуск=|том=2: Верабей — Іваноў|нумар= | старонкі=340—350|isbn=5-85700-075-0}} * Драздовіч, Язэп Нарцызавіч.// {{Літаратура/Мысьліцелі і асьветнікі Беларусі (1995)}} С. 148—149. * Драздовіч, Язэп Нарцызавіч. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|2 }} С. 340—350. * Драздовіч, Язэп Нарцызавіч.// {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} С. 177—178. * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч — асоба, творчасьць. Матэрыялы навук.-практ. канферэнцыі (20 — 22 траўня 1993 г.; [[Віцебск]], [[Менск]]). |арыгінал = |спасылка = |адказны =Уклад. В. Лабачэўскай |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Бел. ін-т праблем культуры|год =1997 |том = |старонкі = |старонак =87 |сэрыя = |isbn = |наклад =250 }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч: «Прыйдзе час…» Зборнік матэрыялаў да 120-годдзя з дня нараджэньня мастака.|арыгінал = |спасылка = |адказны =пад рэдакцыяй М. Цыбульскага |выданьне =Беларускі саюз мастакоў, Культурна-асветніцкі цэнтр імя Язэпа Драздовіча (вёска Германавічы) |месца =[[Смаленск]] |выдавецтва =Зубр|год =2008 |том = |старонкі = |старонак =229 |сэрыя = |isbn = |наклад =300 }} * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі, Э. М.]]. Драздовіч, Язэп Нарцызавіч. // {{Літаратура/Археалёгія і нумізматыка Беларусі}} С. 231. * {{артыкул|аўтар =Каржанеўская Галіна. | частка = |загаловак = «Ляту і аглядаю з вышыні палёту…» Пра дзёньнік Язэпа Драздовіча.|арыгінал = |спасылка =|адказны =Гал. рэд. [[Мікола Гіль]]|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|месца= [[Менск]]|выдавецтва=Беларускі дом друку |год=13 сакавіка 1992 |выпуск=|том=|нумар= 11 (3629)| старонкі=6, 7 |isbn=}} * {{артыкул|аўтар = Каржанеўская, Галіна. Васілеўскі, Пётра. | частка = |загаловак = «Мяне яшчэ пашукаюць…» (Пра навук.-практ. канферэнцыю: Язэп Драздовіч — асоба, творчасьць).|арыгінал = |спасылка =|адказны =Гал. рэд. [[Мікола Гіль]]|выданьне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газэта|месца= [[Менск]]|выдавецтва=Беларускі дом друку |год=19 — 25 чэрвеня 1993|выпуск=|том=|нумар= 25 (3695)| старонкі=6, 7 |isbn=}} * {{Кніга|аўтар =Кісялёва, Лія. Архіпава, Вольга.|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч : даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Харвест]] |год =2016 |том = |старонкі = |старонак =63 |сэрыя =«100 выдатных дзеячаў беларускай культуры» |isbn =978-985-18-3854-3 |наклад =500 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]]. | загаловак =Шляхі і пошукі. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год =1964 | том = | нумар =3 | старонкі =154—168 }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =[[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]].|частка = |загаловак =«Вечны вандроўнік»: нарыс пра мастака Язэпа Драздовіча|арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Arsien_Lis/Viecny_vandrounik_narys_pra_mastaka_Jazepa_Drazdovica.html#1|адказны =прадмова [[Максім Танк|М. Танка]]; мастак [[Мікола Купава]] |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =«[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]» |год =1984 |том = |старонкі =|старонак =253|сэрыя = |isbn = |наклад =6000}} * [[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]]. [[Андрэй Майсяёнак]]. {{Літаратура/ЭГБ|3}} — С. 275—277. * {{Кніга|аўтар = [[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]]. |частка = |загаловак = Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/uploaded04/Ivan_Samiakin.Etnahrafija_Bielarusi._Encyklapiedyja.pdf |адказны = рэдкалегія: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]] |год = 1989|том = |старонкі = 177, 178 |старонак = 578 |сэрыя = |isbn = 5-85700-014-9|наклад = 20000}} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзімер Ляхоўскі]]. | загаловак = Мінскі перыяд жыцця Язэпа Драздовіча (1919—1921 гг.): у адлюстрванні новых архіўных дакументаў| арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =Знакамтыя мінчане ХІХ-ХХ стст. | тып = Матэрыялы беларуска-польскай навук. канферэнцыі, Мінск, 12 лістапада 2008 г.| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Польскі інстытут у Мінску| год = 2010| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 92—101| isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Юрась Малаш]].| загаловак = «Нашы прадзеды жылі словамі…» Літаратурная і даследчыцкая дзейнасць Язэпа Драздовіча. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Роднае слова]] | тып =часопіс | год = 1998 | том = | нумар = 2 | старонкі = 173—182 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Юрась Малаш]].| загаловак = «На пакрасу жыцця…» Слова пра беларускага «небазнаўца» Язэпа Драздовіча | спасылка = https://kamunikat.org/dzeyaslow-litaraturna-mastatski-chasopis-39| мова = | выданьне =[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] | тып =часопіс | год = 2009, сакавік—красавік | том = | нумар = 2 (39)| старонкі = 283—290 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Марціновіч]]. | загаловак = З зямлі да касмічных вышынь. | спасылка = https://zviazda.by/sites/default/files/41-2023.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 13 кастрычніка 2023| том = | нумар = 41 (5250)| старонкі = 15 | issn = 0024-4686| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Матэрыялы навукова-краязнаўчай канферэнцыі «Шляхамі Язэпа Драздовіча»: да 125-годдзя з дня нараджэння беларускага мастака, пісьменніка і грамадскага дзеяча (24 красавіка 2013 г.) |арыгінал = |спасылка = |адказны = падрыхтоўка тэксту і ўкладанне М. Казлоўскага|выданьне = |месца = [[Маладэчна]] |выдавецтва = Маладэчанская цэнтральная раённая бібліятэка імя М. Багдановіча|год = 2013 |том = |старонкі = 30|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = 20 }} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Артыкул| аўтар = Пятухова Маргарыта. | загаловак = Гісторыя Беларусі ў інтэрпрэтацыі Язэпа Драздовіча : на матэрыяле рамана Язэпа Драздовіча «Гарадольская пушча». | спасылка = https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-5-738-2015 | выданьне = [[Маладосць]] | тып = штомесячны літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны ілюстраваны часопіс | год = 2015 | том = | нумар = 5 | старонкі = 111—118 }} * {{Артыкул| аўтар = Петухова, Маргарыта. | загаловак = Язэп Драздовіч – пісьменнік. | спасылка = https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/4362/1/BBtom7_Petuhova_M.pdf | мова = | выданьне = [[Białorutenistyka Białostocka]] | тып =часопіс | год = 2015 | том = 7 | нумар = | старонкі = 107—130 | issn = 081–2515 }} * {{Артыкул| аўтар =Мікалай Плавінскі. | загаловак = Язэп Драздовіч і мінская брама. | спасылка = https://zviazda.by/sites/default/files/lim25-2013.pdf| мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]] | тып =часопіс | год = 2013, 28 чэрвеня| том = | нумар = 25 (4723)| старонкі =8 | issn = }} * [[Міхась Цыбульскі|Цыбульскі М. Л.]]. {{Літаратура/БелЭн|11}} — С. 194, 195. * {{Кніга|аўтар = [[Рыгор Шаура|Шаура, Рыгор Фёдаравіч]].|частка = |загаловак = Развіццё народнага выяўленчага і дэкаратыўнага мастацтва Беларусі ў другой палове XIX – пачатку XXI ст. |арыгінал = |спасылка =http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/13746/RAZV%D0%86CCYO%20NARODNAGA%20VYIYA%D0%8ELENC.pdf?sequence=1&isAllowed=y |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = БДУ культуры і мастацтваў|год = 2006 |том = |старонкі =9, 91, 92, 117, 118, 120—129, 202, 234, |старонак = 384 |сэрыя = |isbn =985-6579-99-6 |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар =[[Віктар Шматаў|Шматаў, Віктар]]. | загаловак = Мастацкі сусвет Язэпа Драздовіча | спасылка = | выданьне = [[ЛіМ]] | тып = часопіс | год = 1979, 8 ліпеня | том = | нумар = | старонкі = }} * {{Артыкул| аўтар = Vl. Drėma.| загаловак = Gudų dailė. ({{Мова-be|Беларускае мастацтва}})| спасылка = https://proxy.europeana.eu/media/2021803/C1B0004645304_1938_Nr_1/79e9cbd942dfe500e3cc2cdf6065a602?disposition=inline&recordApiUrl=https%3A%2F%2Fapi.europeana.eu%2Frecord | мова = lt| аўтар выданьня = redaktorius ir leidėjas Zigmas Prantkelevičius. Pagalbininkai: Prantkelevičius, Zigmas (1912-1967); Karosas, Jonas (1912-1975) | выданьне = Piūvis ({{Мова-be|Разрэз}})| тып =dailės ir literatūros vienrartinis leidinys ({{Мова-be|мастацтва і літаратуры аднаразовае выданьне}}) | месца =[[Вільня|Vilnius]]| выдавецтва = «Patria» | год = 1938| том = | старонкі = 20—21 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210112013134/https://www.artmuseum.by/by/koll/susvet-yazepa-drazdov%D1%96cha/ Новы разьдзел пастаяннай экспазыцыі «СУСЬВЕТ ЯЗЭПА ДРАЗДОВІЧА» ] [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі]] * [https://web.archive.org/web/20111013080730/http://labadzenka.by/?p=12995 Язэп Драздовіч ва ўспамінах ягонай пляменьніцы] * [https://web.archive.org/web/20130116065753/http://drazdovich.by/ Сайт, прысьвечаны творчасьці Язэпа Драздовіча] * [https://belsat.eu/programs/shto-yazep-drazdovich-rabiu-na-saturne/ «Сатурніянскія хронікі Язэпа Драздовіча».] [[БЕЛСАТ]]: Лабірынты. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Драздовіч, Язэп Нарцызавіч}} [[Катэгорыя:Беларускія археолягі]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Радашкавіцкай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]] [[Катэгорыя:Беларускія разьбяры]] [[Катэгорыя:Асобы на беларускіх паштовых марках]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Язэп Драздовіч| ]] 8ssslap2a9wczcwyhpmz0kjsm55pwc2 Грэнляндыя 0 23956 2698669 2645732 2026-11-03T20:15:45Z Deminly 88990 Grenlandyja 2698669 wikitext text/x-wiki {{Краіна2|Лацінка=Grenlandyja}} '''Ґрэнля́ндыя''' ({{мова-kl|Kalaallit Nunaat}}, {{Мова-da|Grønland}}) — аўтаномны рэгіён у складзе [[Каралеўства Данія|Каралеўства Даніі]], паміж [[Арктычны акіян|Арктычным]] і [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным]] акіянамі. Сталіца — [[Нук]]. Насельніцтва — 56,5 тыс. чал. (2022). Афіцыйная мова — [[Грэнляндзкая мова|грэнляндзкая]]<ref>{{Спасылка|аўтар =|загаловак = Self-rule introduced in Greenland|выдавец = BBC News|дата публікацыі = 21 чэрвеня 2009|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8111292.stm|мова = en|дата = 21 чэрвеня 2009}}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар =|загаловак = Nearly independent day|выдавец = The Economist|дата публікацыі = 20 чэрвеня 2009|url = http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=13854765|мова = en|дата = 20 чэрвеня 2009}}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар =|загаловак = Greenland set for self-rule|выдавец = The Australian|дата публікацыі = 19 чэрвеня 2009|url = http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25659553-26040,00.html|мова = en|дата = 20 чэрвеня 2009}}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = Рэндзі Бозўэл|прозьвішча = Boswell|імя = Randy|загаловак = Greenland takes big step towards full independence|назва праекту = Canwest News Services|выдавец = Canada.com|дата публікацыі = 19 чэрвеня 2009|url = http://www.canada.com/news/Greenland+takes+step+towards+full+independence/1713910/story.html|мова = en|дата = 20 чэрвеня 2009}}</ref>. Востраў тэрытарыяльна належыць да [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]], аднак жыхары Ґрэнляндыі, як грамадзяне Даніі, [[Грамадзянства Эўрапейскага Зьвязу|належаць і да Эўрапейскага Зьвязу]]. [[Народы Арктыкі|Арктычныя народы]] прыходзілі з тэрыторыі сучаснай Канады ў Ґрэнляндыю яшчэ 2500 гадоў таму. У X стагодзьдзі сюды даплылі [[вікінгі]], у XIII стагодзьдзі — [[інуіты]], якія дагэтуль складаюць большасьць насельніцтва вострава. Заселены пераважна паўднёва-заходні бераг. Тры чвэрці вострава пакрытыя [[Грэнляндзкі ледавіковы шчыт|вечнымі льдамі]]. Пасьля распаду [[Кальмарская унія|дацка-нарвэскай уніі]] Ґрэнляндыя засталася дацкім уладаньнем і паводле [[Канстытуцыя Даніі|канстытуцыі 1953 року]] ўключаная ў склад Даніі. На [[Рэфэрэндум 1979 году ў Грэнляндыі|рэфэрэндуме 1979 року]] грамадзяне Ґрэнляндыі выказаліся за самакіраваньне; яшчэ больш правоў ґрэнляндцы атрымалі пасьля [[Рэфэрэндум 2008 году ў Грэнляндыі|рэфэрэндуму 2008 року]]. [[Данія]] працягвае адказваць за замежную палітыку, фінансы і абарону. == Глядзіце таксама == * [[Новая Паўднёвая Ґрэнляндыя]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} c60p508h5x62wsmnpwbcnindiyo1foe Арцюр Рэмбо 0 25378 2698750 2476309 2026-11-04T08:48:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698750 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Арцюр Рэмбо | Арыгінал імя = {{мова-fr|Arthur Rimbaud|скарочана}} | Партрэт = Carjat_Arthur_Rimbaud_1872_n2.jpg | Памер = 230пкс | Апісаньне = <small>Арцюр Рэмбо ў 17 год, фатаздымак Эцьена Каржа «верагодна зроблены ў сьнежні 1871<ref>Robb, Graham. (2000). Rimbaud. New York: W.W. Norton & Co. С. 140</ref>»</small> | Імя пры нараджэньні = Жан Нікаля Арцюр Рэмбо<br />(Jean Nicolas Arthur Rimbaud) | Псэўданімы = | Гады актыўнасьці = 1869—1873 | Напрамак = [[сымбалізм]] | Дэбют = | Значныя творы = | ВікіКрыніца = fr:s:Arthur Rimbaud | Палічка = | Сайт = }} '''Арцю́р Рэмбо́''' ({{мова-fr|Jean Nicolas Arthur Rimbaud}}; 20 кастрычніка, 1854, [[Шарлявіль]] — 10 лістапада 1891, [[Марсэль]]) — [[Францыя|францускі]] паэт, які аказаў выключны ўплыў на паэзыю сымбалізму і лічыцца адным з пачынальнікаў сюррэалізму. == Біяграфічныя зьвесткі == Нарадзіўся ў Шарлявілі ў Ардэнах — дэпартамэнце ў паўночна-ўсходняй Францыі. У 16 пачаў пісаць вершы. Шмат разоў уцякаў з дому, вёў разбэшчанае жыцьцё. Некаторы час жыў у [[Парыж]]ы з [[Поль Вэрлен|Полем Вэрленам]], зь якім меў любоўную афэру (яны былі ў [[Гомасэксуальнасьць|гомасэксуальнай]] сувязі). У Парыжы Рэмбо бярэ ўдзел у паўстаньні [[Парыская камуна|Парыскай камуны]]. У 1872 Поль Вэрлен кідае сям’ю і зьязджае з Рэмбо ў [[Лёндан]]. Некаторы час жывучы там, яны падарожнічаюць па [[Эўропа|Эўропе]] і растаюцца ў [[Брусэль|Брусэлі]], пасьля таго, як Вэрлен пад узьдзеяньнем [[абсэнт]]у страляе ў Рэмбо зь пісталета. Пасьля растаньня з Вэрленам Рэмбо вяртаецца дамоў. Ён перастае пісаць і падарожнічае па сьвеце да 1880 году. Затым у Афрыцы (у [[Эгіпет|Эгіпце]] і [[Этыёпія|Этыёпіі]]), а таксама ў [[Емэн]]е ён займаецца гандлем кавай, скуры і зброі. У лютым 1891 году Рэмбо вяртаецца ў Францыю, дзе яму ампутуюць нагу з-за [[Рак (захворваньне)|ракавай пухліны]]. Рэмбо памірае ў Марсэлі, у шпіталі, 10 лістапада 1891 году. Пахаваны ў Шарлэвілі. == Бібліяграфія == * [[П’яны карабель]] / ''Le bateau ivre'' (1871) * Лета ў апраметнай / ''Une Saison en Enfer'' (1873) * Азарэньні / ''Les illuminations'' (1874) == Беларускія пераклады == На беларускую мову асобныя вершы Рэмбо перакладалі [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]], [[Алег Мінкін|А. Мінкін]], [[Язэп Семяжон|Я. Семяжон]], [[Мікалай Федзюковіч|М. Федзюковіч]]. * «Выбранае» / Перакл. [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіча]]. Мн., 2018. («Паэты плянэты»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170316211635/http://prajdzisvet.org/authors/40-rembo-artsiur.html Профіль на Прайдзісвеце] * [https://web.archive.org/web/20200928200212/http://prajdzisvet.org/kit/40-matsniej-za-alkahol-hramchej-ad-vashykh-lir.html Мацней за алкаголь, грамчэй ад вашых лір!..] * [https://web.archive.org/web/20080331001100/http://arche.bymedia.net/2002-3/rembo302.html Верш Арцюра Рэмбо «Баль шыбенікаў» у перакладзе Андрэя Хадановіча] * [https://litrazh.org/article/paryskaya-orgiya Парыская оргія] * [http://www.stihi.ru/2004/05/29-394 Верш Арцюра Рэмбо «П’яны карабель» у перакладзе М. Інфоліякрата] * [http://spooky12.livejournal.com/7187.html Верш «Той, хто спіць у лагу»] ў перакладзе [[Сьцяпан Ліхадзіеўскі|С. Ліхадзіеўскага]] * [http://books.google.com.tr/books?id=o6Usg1eM9HUC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q&f=false THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA] ISBN 9781468018011 {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рэмбо, Арцюр}} [[Катэгорыя:Францускія паэты]] [[Катэгорыя:Францускія літаратары]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Парыскае камуны]] [[Катэгорыя:Францускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты-сымбалісты]] [[Катэгорыя:Праклятыя паэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку костак]] of3eh8se8ehm3nx5nts8lkl7c9wz1zh Альбэр Камю 0 25379 2698716 2638871 2026-11-04T02:39:27Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698716 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Альбэр Камю | Арыгінал імя = Albert Camus | Партрэт = Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg | Памер = | Апісаньне = | Імя пры нараджэньні = | Псэўданімы = | Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|7|11|1913}} | Месца нараджэньня = [[Дрэан|Мандаві]], вобласьць [[Тарф]], [[Францускі Альжыр]] | Дата сьмерці = {{Памёр|4|1|1960|гадоў=46}} | Месца сьмерці = [[Вільблёвэн]], павет [[Ён]], вобласьць [[Бургундыя]], [[Францыя]] | Грамадзянства = Францыя | Род дзейнасьці = раманіст, філёзаф, публіцыст, рэжысэр, [[журналіст]], перакладнік | Гады актыўнасьці = 1937—1957 | Напрамак = [[абсурдызм]], [[экзыстэнцыялізм]] | Жанр = [[драма]] | Дэбют = «Адваротны і добры бок» (1937) | Значныя творы = «[[Калігула]]» (1938), «Чужаніца» (1942), «Падзеньне» (1956) | Прэміі = [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры]] (1957) | Подпіс = | Апісаньне подпісу = | Палічка = http://knihi.com/Alber_Kamiu/ | Сайт = [http://webcamus.free.fr webcamus.free.fr]{{ref-fr}} }} '''Альбэ́р Камю́''' ({{мова-fr|Albert Camus}}; 7 лістапада 1913, [[Францускі Альжыр]] — {{Памёр|4|1|1960}}) — вядомы францускі раманіст, філёзаф, публіцыст, адзін зь лідэраў філязофскага напрамку [[экзыстэнцыялізм]]у. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] 1957 году. == Жыцьцяпіс == Альбэр Камю нарадзіўся 7 лістапада 1913 году ў прадмесьці гораду Мандаві, поўночны Альжыр<ref>{{Кніга|аўтар=Камю А.|частка=Біяграфія А. Камю|загаловак=Міт пра Сызыфа. Бунтар|арыгінал = Миф о Сизифе; Бунтарь|месца=Мн.|выдавецтва=ООО "Попурри"|год=1998|старонкі=538}}</ref>. Бацька Альбэра Люсьен быў рабочым, забіты ў 1914 годзе бітве на Марне Першай сусьветнай вайны. Сям’я пераехала ў горад [[Альжыр (горад)|Альжыр]]<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Заўвагі. А. Камю. Міт пра Сызыфа. |загаловак=Змрок багоў|арыгінал = Сумерки богов|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1990|старонкі=377}}</ref>. У 1930 годзе захварэў на сухоты, з-за чаго яго вызвалілі ад службы ў войску. У 1931 годзе паступіў на філязофскі факультэт Альжырскага ўнівэрсытэту, які скончыў у 1936 годзе з ступеньню магістра філязофіі. У пачатку 1930-х уступіў у камуністычную партыю. У 1934 годзе ажаніўся зь Сімонай Іяй, зь якой разьвёўся ў 1939 годзе. У 1936 годзе пачаў працаваць над сваім першым раманам «Шчасьлівая сьмерць» ({{мова-fr|La Mort heureuse|скарочана}}), які скончыў у 1938 годзе, але не выдаў. У 1937 годзе апублікаваў зборнік апавяданьняў «Адваротны і добры бок» ({{мова-fr|L'Envers et l'Endroit|скарочана}}). У 1938 годзе пераехаў ў Францыю, дзе працаваў у газэце «Парыскі вечар» ({{мова-fr|«Paris soir»|скарочана}}). У 1940 годзе пасьля захопу Францыі Трэцім Райхам звольнены і вярнуўся ў Альжыр, дзе працаваў настаўнікам і ажаніўся з Франсінай Фор. У 1941 вярнуўся ў Францыю, супрацоўнічаў з рухам Супраціву, рэдагаваў газэту «Комба» («Барацьба»). Напрыканцы 1940-х пазнаёміўся з [[Жан-Поль Сартр|Жанам-Полем Сартрам]]. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] 1957 году. 4 студзеня 1960 году загінуў у аўтамабільнай катастрофе. == Творы == * «''Шчасьлівая сьмерць''» (1936, апублікаваны ў 1971 годзе.) * «''[[Чужаніца (раман)|Чужаніца]]''» (1942, {{мова-fr|«L'Étranger»}}) * «''Міт пра Сызыфа''» (1942, {{мова-fr|«Le Mythe de Sisyphe»|скарочана}}) * «''Калігула''» ({{мова-fr|«Caligula»|скарочана}}, п’еса, пастаўленая ў 1945, напісаная ў 1938) * «''Чума''» (1947, {{мова-fr|«La Peste»|скарочана}}) * «''Бунтуючы чалавек''» (1951, {{мова-fr|«L'Homme révolté»|скарочана}}) * «''Падзеньне''» (1956, {{мова-fr|«La Chute»|скарочана}}) * «''Першы чалавек''» ({{мова-fr|«Le premier homme»|скарочана}}, няскончаны, апублікаваны пасьмяротна ў 1995) * «''[[Праведнікі]]''» (1949, {{мова-fr|«Les Justes»|скарочана}}) === У перакладзе на беларускую === * Чужаніца: Раман, аповесць, апавяданні / Альбэр Камю; Пер. і прадм. [[Зьміцер Колас|Зм. Коласа]]. — Мн.: Маст. літ., 1986. * Міф пра Сізіфа. Выгнанне Гэлены. Чума (урывак) // Крыніца, 1994. № 11(5); * Калігула // Пры зачыненых дзвярах: Драм. творы. Мн., 1995; * {{Кніга|аўтар=|адказны=Пер. з фр. мовы [[Зьміцер Колас|З. Коласа]]; прадм. {{Падказка|І. Сая|Іван Сай}}|загаловак=Выбраныя творы|месца=Мінск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=2005|старонак=431|сэрыя =Скарбы сусветнай літаратуры |isbn=985-02-0749-3}} * Камень, які расьце // Бабілёнская бібліятэка: замежная літаратура ў перакладах Нашай Нівы / [уступ Л. Баршчэўскага]. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2007. — 267 с. — (Кнігарня «Наша Ніва»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Акудовіч В.'' Камень Сізіфа // Крыніца. 1994. № 11(5); * ''Білацэрківец Н.'' Ганебная «чалавечнасць» гісторыі // Крыніца. 1994. № 11(5); * ''[[Ева Лявонава|Лявонава Е.]]'' Дастаеўскі і Камю // Крыніца. 1994. № 11(5). == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210102230109/http://prajdzisvet.org/text/783-hosts.html Госць] * [https://web.archive.org/web/20210102230211/http://prajdzisvet.org/text/786-zdradlivaja-zhonka.html Здрадлівая жонка] * [https://web.archive.org/web/20170423142018/http://www.citedulivre-aix.com/Typo3/fileadmin/documents/Expositions/centrecamus/index.htm Fonds Albert Camus - Cité du livre d'Aix en Provence] * [https://web.archive.org/web/20180106174345/http://www.etudes-camusiennes.fr/wordpress/ Société des Études Camusiennes] * [http://camus-society.com/ The Albert Camus Society] {{Накід:Пісьменьнік}} {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1951—1975)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Камю, Альбэр}} [[Катэгорыя:Францускія літаратары]] [[Катэгорыя:Францускія філёзафы]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] 13evuskzj7b9sepyaon7nzjnkwngdq7 Аўстралія 0 25691 2698664 2682542 2026-11-03T20:01:35Z Deminly 88990 Aŭstralija 2698664 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = Australia | Код мовы назвы краіны = en|Лацінка=Aŭstralija}} '''Аўстра́лія''' ({{мова-en|Australia}}, ад {{мова-la|austrālis|скарочана}} — «паўднёвы»; '''Аўстралі́йскі Зьвяз''' — {{мова-en|Commonwealth of Australia}}) — дзяржава ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], чалец [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]. Сталіцай дзяржавы зьяўляецца горад [[Канбэра]]. Разьмешчана на [[Аўстралія (кантынэнт)|мацерыку Аўстралія]], высьпе [[Тасманія]] і некалькіх іншых выспах [[Індыйскі акіян|Індыйскага]] і [[Ціхі акіян|Ціхага акіянаў]]. Адзіная дзяржава, якая займае цэлы мацярык. На поўнач ад Аўстралійскага Саюзу разьмешчаныя [[Усходні Тымор|Ўсходні Тымор]], [[Інданэзія]] і [[Папуа-Новая Гвінэя]], да паўночнага ўсходу — [[Вануату]], [[Новая Каледонія]] і [[Саламонавы выспы]], на паўднёвы ўсход — [[Новая Зэляндыя]]. Найкарацейшую адлегласьць паміж галоўнай выспай Папуа-Новай Гвінэяй і матэрыковай часткай Аўстралійскага Саюзу складае ўсяго 145 км, а адлегласьць ад аўстралійскай выспы Боігу да Папуа-Новай Гвінэі — усяго 5 кілямэтраў. == Назва == Назва «''Аўстралія''» паходзіць ад назвы «''Terra Australis''», якую ўжывалі эўрапейцы да XVIII стагодзьдзя. Гэты лацінскі выраз азначае: ''terra'' — «зямля», ''australis'' — «паўднёвая». == Гісторыя == Паводле ацэнак засяленьне аўстралійскага кантэненту чалавекам пачалося каля 65 тысячаў да 70 тысячаў гадоў назад<ref name="Sáenz">{{Кніга|аўтар=Sáenz R., Embrick D. G., Rodríguez N. P.|год=2015|спасылка=https://books.google.com/books?id=v_bLCQAAQBAJ&pg=PA602|загаловак=The International Handbook of the Demography of Race and Ethnicity|выдавецтва=Springer|старонкі=602|isbn=978-90-481-8891-8}}</ref>, празь міграцыю людзей з [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]<ref>{{Кніга|аўтар=Oppenheimer S.|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=VQQvDwAAQBAJ&pg=PP111|загаловак=Out of Eden: The Peopling of the World|выдавецтва=Little, Brown Book Group|старонкі=111|isbn=978-1-78033-753-1}}</ref>. Гэтыя першыя жыхары былі продкамі сучасных карэнных аўстралійцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20110413002541/http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia «The spread of people to Australia»]. Australian Museum.</ref>. Тубыльная аўстралійская культура зьяўляецца адной з самых старажытных цывілізацыяў на Зямлі<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130518061422/http://www.australiangeographic.com.au/journal/Aboriginal-Australians-the-oldest-culture-on-Earth.htm|загаловак=Aboriginal Australians the oldest culture on Earth|праект=Australian Geographic|url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/Aboriginal-Australians-the-oldest-culture-on-Earth.htm}}</ref>. Да часу перасяленьня эўрапейцаў большасьць карэнных аўстралійцаў зьяўляліся паляўнічымі і зьбіральнікамі са складанай эканомікай і структурай грамадзтва<ref name="Sáenz"/>. Культура тубыльцаў была вуснай, а духоўныя каштоўнасьці грунтаваліся на павазе да зямлі і веры ў час сноў<ref>{{Кніга|аўтар=Galván J. A.|год=2014|спасылка=https://books.google.com/books?id=e2RyBAAAQBAJ&pg=PA83|загаловак=They Do What? A Cultural Encyclopedia of Extraordinary and Exotic Customs from around the World|выдавецтва=ABC-CLIO|старонкі=83|isbn=978-1-61069-342-4}}</ref>. Тубыльцы астравоў праліву Торэса, якія этнічна зьяўляюцца мэланэзійцамі, існавалі за кошт разьвіцьця сэзоннага садаводзтва і рыбнага промыслу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20080710014604/http://dsc.discovery.com/news/2008/07/03/australia-tattoos-art.html|загаловак=Early Aussie Tattoos Match Rock Art|праект=Discovery News|url=http://dsc.discovery.com/news/2008/07/03/australia-tattoos-art.html|дата копіі=3 сакавіка 2008}}</ref>. Паўночныя берагі Аўстраліі спарадычна наведвалі маракі макасарцы з поўдня вострава [[Сулавэсі]]<ref>{{Кніга|аўтар=MacKnight, CC|год=1976|загаловак=The Voyage to Marege: Macassan Trepangers in Northern Australia|выдавецтва=Melbourne University Press}}</ref>. [[Файл:Captainjamescookportrait.jpg|міні|зьлева|Ангельскі дасьледчык [[Джэймз Кук]] склаў першую мапу ўсходняга ўзьбярэжжа Аўстраліі.]] Для эўрапейцаў першапачаткова Аўстралію адкрылі [[партугальцы]], якія ў гэтыя гады будавалі свае гандлёвыя базы ў [[Індыя|Індыі]], [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Аўстралія іх не зацікавіла, таму што была незаселеная, і мела неспрыяльныя для эўрапейцаў кліматычныя ўмовы. Першым жа датаваным зьяўленьнем эўрапейцаў на аўстралійскім мацерыку ў 1606 годзе ёсьць прыбыцьцё [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]]<ref>{{Кніга|аўтар=Barber P., Barnes K., Erskine N.|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=uZ_sAQAAQBAJ&pg=PA99|загаловак=Mapping Our World: Terra Incognita To Australia. National Library of Australia|старонкі=99|isbn=978-0-642-27809-8}}</ref>. Першым карабелем і экіпажам, які падыйшоў да берагу зьяўляецца карабель «Дэйфкен» на чале з капітанам Вілемам Янсзоонам<ref>{{Кніга|аўтар=Smith C., Burke H.|год=2007|спасылка=https://books.google.com/books?id=0HsRb_AY9jQC&pg=PA47|загаловак=Digging It Up Down Under: A Practical Guide to Doing Archaeology in Australia|выдавецтва=Springer Science|старонкі=47|isbn=978-0-387-35263-3}}</ref>. Ён падыйшоў да берага да паўвострава [[Кейп-Ёрк]] на пачатку 1606 году, і высадзіўся 26 лютага на рацэ Пэнэфатэр недалёка ад сучаснага гораду Ўэйпа. Нідэрляндцы дасьледвалі ўсё заходняе і паўночнае ўзьбярэжжы і назвалі кантынэнт «Новай Галяндыяй», але не зрабілі спробы стварыць нейкія паселішчы. Ўільям Дампір, ангельскі дасьледчык, высадзіўся на паўночна-заходнім узьбярэжжы Новай Галяндыі ў 1688 годзе і зноўку ў 1699 годзе на зваротным шляху<ref>{{Кніга|аўтар=Marsh L.|год=2010|загаловак=History of Australia: understanding what makes Australia the place it is today|месца=Greenwood, W.A.|выдавецтва=Ready-Ed Publications|старонкі=9|isbn=978-1-86397-798-2}}</ref>. У 1770 годзе [[Джэймз Кук]] зьдзейсьніў падарожжа ўздоўж усходняга ўзьбярэжжа, пазначыўшы яго на мапе, і назваўшы яго [[Новы Паўднёвы Ўэйлз|Новым Паўднёвым Ўэйлзам]]. Гэтая тэрыторыя была аб’яўленая ім валоданьнямі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Кніга|аўтар=Goucher C., Walton L.|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=O_3fCgAAQBAJ&pg=PA427|загаловак=World History: Journeys from Past to Present|выдавецтва=Routledge|старонкі=427—428|isbn=978-1-135-08829-3}}</ref>. З прычыны страты сваіх амэрыканскіх калёніяў у 1783 годзе брытанскі ўрад накіраваў Першы флёт пад камандаваньнем капітана [[Артур Філіп|Артура Філіпа]], каб заснаваць новую калёнію ў Новым Паўднёвым Ўэйлзе. У 1787 годзе на кантынэнт прыбылі першыя [[Вялікабрытанія|брытанскія]] караблі з арыштантамі з Ангельшчыны, [[Шатляндыя|Шатляндыі]] і [[Ўэйлз]]у, большасьць зь іх у выніку заставаліся ў Аўстраліі. Першае паселішча пад назовам [[Порт-Джэксан]] было створанае ў Сыднэйскай бухце, а 26 студзеня 1788 году, дзень афіцыйнага ўзьняцьця сьцягу над горадам лічыцца нацыянальным сьвятам Аўстраліі<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20171213231728/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/european-discovery-and-colonisation|загаловак=European discovery and the colonisation of Australia|праект=Australian Government: Culture Portal. Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts, Commonwealth of Australia|url=http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/european-discovery-and-colonisation|дата копіі=13 сьнежня 2017}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Egan T.|год=2003|спасылка=https://books.google.com/books?id=ND3OqVdOwqoC&pg=PA25|загаловак=The Land Downunder|выдавецтва=Grice Chapman Publishing|старонкі-25-26|isbn=978-0-9545726-0-0}}</ref>. Брытанскае паселішча было заснаванае і на востраве [[Тасманія]] ў 1803 годзе, яно стала асобнай калёніяй у 1825 годзе. Вялікабрытанія афіцыйна зацьвердзіла свой сувэрэнітэт над заходняй часткай [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]] ў 1828 годзе. Асобныя калёніі былі ўтвораныя з частак Новага Паўднёвага Ўэйлзу, як то [[Паўднёвая Аўстралія]] ў 1836 годзе, [[Вікторыя (Аўстралія)|Вікторыя]] ў 1851 годзе, і [[Кўінзлэнд]] ў 1859 годзе. Рэгіён [[Паўночная тэрыторыя]] была заснаваная ў 1911 годзе, як асобная частка вылучаная з Паўднёвай Аўстраліі. Паўднёвая Аўстралія была заснавана як «вольная правінцыя», то бок сюды не высылаліся прысуджанья да зьняволеньня з мэтраполіі. Вікторыя і Заходняя Аўстралія таксама першапачаткова былі «вольнымі правінцыямі», аднак пазьней прымалі нявольнікаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20051225154618/http://www.access.prov.vic.gov.au/public/PROVguides/PROVguide057/PROVguide057.jsp|загаловак=Convict Records|праект=Public Record office of Victoria|url=http://www.access.prov.vic.gov.au/public/PROVguides/PROVguide057/PROVguide057.jsp|дата копіі=25 сьнежня 2005}}</ref>. Зь цягам часу празь ціск з боку пасяленцаў высылка зьняволеных была забаронена, а апошні такі карабель з арыштантамі прыбыў да кантынэнту ў 1848 годзе<ref>{{Спасылка|url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B?Open|загаловак=1998 Special Article — The State of New South Wales — Timeline of History|праект=Australian Bureau of Statistics}}</ref>. Карэннае насельніцтва, паводле ацэнак, складала ад 750 тысячаў да 1 млн чалавек у 1788 годзе<ref>{{Кніга|аўтар=Briscoe, Gordon; Smith, Len|год=2002|загаловак=The Aboriginal Population Revisited: 70,000 years to the present|месца=Canberra, Australia|выдавецтва=Aboriginal History Inc.|старонкі=12|isbn=978-0-9585637-6-5}}</ref>, зьнізіўшыся за часам перасяленьня эўрапейцаў, галоўным чынам, празь інфэкцыйныя захворваньні<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20091029184350/http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html|загаловак=Smallpox Through History|праект=Encarta|url=http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html|дата копіі=29 кастрычніка 2009}}</ref>. Іншыя загінулі ў выніку канфліктаў з пасяленцамі<ref>{{Кніга|аўтар=Attwood, Bain; Foster, Stephen Glynn|загаловак=Frontier Conflict: The Australian Experience|выдавецтва=National Museum of Australia|год=2003|старокі=89|isbn=9781876944117}}</ref>. Палітыка ангельскага ўраду, скіраваная на [[культурная асыміляцыя|асыміляцыю]] тубыльцаў, пачынаючы з «Акту аб абароне тубыльцаў» 1869 году, прывяла да разбурэньня сацыяльных сувязяў унутры грамадзтва карэнных жыхароў і, магчыма, спрыяла зьніжэньню колькасьці карэннага насельніцтва<ref>{{Кніга|аўтар=Attwood, Bain|год=2005|спасылка=https://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History|загаловак=Telling the truth about Aboriginal history|месца=Crows Nest, New South Wales|выдавецтва=Allen & Unwin.|isbn=978-1-74114-577-9}}</ref>. Унутраныя вобласьці кантынэнта заставаліся недасьледаваныя да пачатку ХІХ стагодзьдзя. Большасьць дасьледчыкаў, якія кіраваліся ў глыб аўстралійскіх [[пустэльня]]ў, не вярталіся. Нават у нашы дні гэта застаецца адным з самых складаных месцаў на Зямлі. == Палітыка == Аўстралія зьяўляецца ўдзельнікам Брытанскай [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці Нацыяў]], захоўвае ў дзяржаўных дакумэнтах назву [[дамініён]]. Палітычная будова краіны фармальна фэдэрацыйная [[канстытуцыйная манархія]]. Канстытуцыя краіны была прынятая ў 1900 годзе, згодна зь ёй кіраўніком дзяржавы зьяўляецца кароль Аўстраліі (цяпер [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]), які ажыцьцяўляе сваю ўладу праз [[губэрнатар]]а. Тытул караля Аўстраліі быў дадзены брытанскаму манарху ў 1971 годзе аўстралійскім парлямэнтам. Практычна кіраўнікамі Аўстраліі зьяўляюцца губэрнатар і [[прэм’ер-міністар]] Аўстраліі. [[Заканадаўчая ўлада]] належыць дзьвюхпалатнаму парлямэнту, дэпутаты якога выбіраюцца на ўсеагульных выбарах: Сэнат на шасьцігадовы тэрмін, налічвае 76 сэнатараў (па 12 прадстаўнікоў ад кожнага штату і па два прадстаўнікі ад Паўночнай тэрыторыі і Аўстралійскай сталічнай акругі) і Палата Прадстаўнікоў з трохгадовым тэрмінам дзеяньня, якая налічвае 150 дэпутатаў, якія выбіраюцца прапарцыянальна колькасьці насельніцтва. [[Выканаўчая ўлада]] належыць [[урад]]у, які фармальна кіруецца губэрнатарам, але фактычна падпарадкоўваецца прэм’ер-міністру. Прэм’ер-міністар назначаецца ад імя манарха губэрнатарам. Права выбаршчыка маюць усе грамадзяне, пачынаючы з 18 гадоў. Галасаваць павінны ўсе грамадзяне, штраф за ня ўдзел у выбарах складае 50 аўстралійскіх даляраў. [[Судовая ўлада]] ў краіне належыць Вышэйшаму Фэдэральнаму Суду (гаспадарчыя справы) і Аўстралійскаму Нацыянальнаму Суду. Кожны аўстралійскі штат мае сваю канстытуцыю, дзьвюхпалатны парлямэнт (за выключэньнем Кўінзлэнду, дзе існуе аднапалатны парлямэнт) і ўрад, на чале якога стаіць губэрнатар, які па прапанове аўстралійскага парлямэнту назначаецца брытанскім манархам. Штаты дзеляцца на графствы, акругі і гарады. == Геаграфія == Аўстралія — шостая па велічыні краіна ў сьвеце. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы краіны. Аўстралійскі кантынэнт зьяўляецца самым плоскім з усіх, зь сярэдняй вышынёй 330,9 м над узроўнем мора. Плошча Аўстраліі складае {{лік|7.7}} млн км²<ref name="britannica">{{Спасылка|url=https://www.britannica.com/place/Australia|загаловак=Australia|праект=Encyclopedia Britannica|мова=en|дата=12 лютага 2026|аўтар=Ride, W.D.L., Twidale, Charles Rowland, Lange, Robert Terence, Powell, Joseph Michael, Roe, Michael, Rickard, John David, Veevers, John J.|дата публікацыі=12 лютага 2026}}</ref>. Паўночнае і ўсходняе ўзьбярэжжа Аўстраліі выходзіць у [[Арафурскае мора|Арафурскае]], [[Каралавае мора|Каралавае]], [[Тасманава мора|Тасманава]], і [[Тыморскае мора|Тыморскае]] моры; заходняе і паўднёвае ў [[Індыйскі акіян]]. Недалёка ад Аўстраліі знаходзяцца вялікія выспы: [[Новая Гвінэя]] і [[Тасманія]]. Уздоўж паўночна-ўсходняга ўзьбярэжжа Аўстраліі цягнецца самы вялікі ў сьвеце каралавы рыф — [[Вялікі бар’ерны рыф]]. Аўстралія выцягнутая з захаду на ўсход на 4000 км, а з поўначы на поўдзень на 3128 км. Даўжыня берагавой лініі складае {{лік|34218}} км. Большую частку паверхні краіны займаюць пустэльні і паўпустэльні. Самымі вялікімі пустэльнямі зьяўляюцца Вялікая Пяшчаная пустэльня, Вялікая пустэльня Вікторыя. Іншыя пустэльні — [[Пустыня Сымпсана]], [[Тырары]]. На ўсходзе ад пустэльні Вікторыя знаходзіцца паўпустэльня Вялікі Артэзіянскі Басэйн. На ўсходзе мацерыка знаходзяцца невысокія горы [[Вялікі Водападзельны хрыбет]] з самым высокім пунткам — гарой [[Касьцюшка (гара)|Касьцюшка]] (2228 м). Найніжэйшы пункт Аўстраліі — возера [[Эйр (возера)|Эйр]] (15 мэтраў ніжэй за ўзровень мора). == Адміністрацыйны падзел == Аўстралія складаецца з шасьці штатаў і двух мацерыковых тэрыторыяў: # Тэрыторыя фэдэральнай сталіцы (мацерыковая тэрыторыя) # [[Новы Паўднёвы Ўэйлз]] # [[Вікторыя (Аўстралія)|Вікторыя]] # [[Кўінзлэнд]] # [[Паўднёвая Аўстралія]] # [[Заходняя Аўстралія]] # [[Тасманія]] # [[Паўночная тэрыторыя]] (мацерыковая тэрыторыя) == Эканоміка == Грашовая адзінка — [[аўстралійскі даляр]] (1 аўстр. дал. = 0,75 дал. ЗША.) Аўстралія — высокаразьвітая індустрыяльна-аграрная краіна. Эканамічнае разьвіцьцё характарызуецца стабільнасьцю і ўстойлівасьцю. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] складае каля 1925 млрд аўстр. дал. (2020, ацэнка Міжнароднага валютнага фонду), узровень [[інфляцыя|інфляцыі]] — каля 6,59%. Беспрацоўе скаладае 4,2% (сьнежань 2025 году)<ref>{{Спасылка|url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release|загаловак=Labour Force, Australia, December 2025 | выдавец=Australian Bureau of Statistics|мова=en|дата=12 лютага 2026}}</ref>. [[Уліковая стаўка]] — каля 6%. Ключавая роля ў эканоміцы належыць перапрацоўчай, горназдабыўной і сельскагаспадарчай галінам, у значнай ступені арыентаваным на зьнешнія рынкі. Галоўныя галіны перапрацоўчай прамысловасьці: машынабудаваньне і мэталаапрацоўка, харчовая, хімічная і нафтаперапрацоўчая, чорная і каляровая мэталюргія, выдавецка-паліграфічная. Горназдабыўная прамысловасьць абапіраецца на запасы разнастайных карысных выкапняў і мае вядучую ролю ў фармаваньні экспарту краіны: [[вугаль]], [[прыродны газ]], [[уран]]авыя, [[жалезныя руды|жалезныя]], полімэталічныя руды, [[баксыты]], [[сьвінец]], [[медзь]], [[каштоўныя мэталы]], [[дыямэнт]]ы і інш. У сельскай гаспадарцы вядучае месца займае жывёлагадоўля. Аўстралія — найбуйнейшы ў сьвеце вытворца і пастаўшчык высакаякаснай [[воўна|воўны]], а таксама адзін з асноўных экспарцёраў мясамалочных прадуктаў, пшаніцы, цукру. Значная частка аўстралійскага экспарту прыходзіцца на прадукцыю аграрнага сэктара і здабываючай прамысловасьці. У імпарце пераважаюць машыны, абсталяваньне і транспартныя сродкі, тавары шырокага спажываньня, хімічныя тавары, мэдыкамэнты. Аб’ём замежных інвэстыцый у краіне — каля 980 млрд аўстралійскіх даляраў. Замежны капітал у асноўным засяроджаны ў паслугах і нерухомасьці, прамысловай вытворчасьці і якая здабывае прамысловасьці. == Культура == Нацыянальнае сьвята — Дзень Аўстраліі ([[26 студзеня]]). У гэты дзень у 1788 г. было заснавана першае паселішча эўрапейцаў. У краіне абавязковая адукацыя для дзяцей ад 6 да 15 гадоў. Дзейнічаюць 39 унівэрсытэтаў, 35 каледжаў, а таксама 4 інстытуты. Агульная колькасьць студэнтаў ВНУ — звыш за 700 тыс.чал. (зь іх замежных студэнтаў — 174 тыс. чал.). Шырока разьвітыя сродкі масавай інфармацыі. Аўстралія займае адно зь вядучых месцаў у сьвеце па колькасьці пэрыядычных выданьняў на душу насельніцтва. == Дэмаграфія == Насельніцтва краіны налічвае каля {{лік|28060000}} чалавек (ацэнка 2026)<ref name="britannica"/>. Самымі вялікімі гарадамі Аўстраліі зьяўляюцца: * [[Мэльбурн]] — {{лік|5235000}} жыхароў, * [[Сыднэй]] — {{лік|5121000}} жыхароў, * [[Брысбэйн]] — {{лік|250500}} жыхароў, * [[Пэрт (Аўстралія)|Пэрт]] — {{лік|2118000}} жыхароў, * [[Адэлаіда]] — {{лік|1367000}} жыхары, * [[Голд-Кост]] — 554 638 жыхароў, * [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасл]] — 512 000 жыхароў, * [[Канбэра]] — {{лік|472000}} жыхароў. Прыкладна 43,9% насельніцтва Аўстраліі зьяўляюцца [[хрысьціянства|хрысьціянамі]]; 2,4% — [[будызм|будысты]]; 3,2% — [[іслам|мусульмане]]; 2,7% — [[індуізм|індусы]]; 38,9% — [[атэізм|атэісты]]<ref name="britannica"/>. Сярод хрысьціянаў самай вялікай групай зьяўляюцца [[каталіцызм|каталікі]] (20%) і [[англіканства|англікане]] (9,8%). == Глядзіце таксама == {{Партал|Аўстралія}} * [[Сьпіс самых высокіх будынкаў Аўстраліі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://curlie.org/Regional/Oceania/Australia Аўстралія]. Curlie. * [https://www.australia.com/en Турызм у Аўстралію]. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Акіяніі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] tpyqcpzes5uj4la43gjocq1yae4lwar Антоні Эдвард Адынец 0 25925 2698735 2674525 2026-11-04T07:37:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698735 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Антоні Эдвард Адынец |Арыгінал імя = Antoni Edward Odyniec |Жанчына = |Партрэт = Antoni Edward Odyniec.PNG |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = Inocenty Staruszkiewicz |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|25|1|1804}} |Месца нараджэньня = [[Гейстуны]], [[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]], [[Літоўска-Віленская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] |Дата сьмерці = {{Памёр|15|1|1885}} |Месца сьмерці = [[Варшава]], [[Царства Польскае]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = паэт, перакладчык, сябар таварыства [[філярэты|філярэтаў]] |Гады актыўнасьці = |Напрамак = [[рамантызм]] |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = autograph-AntoniEdwardOdyniec.svg |Апісаньне подпісу = Аўтограф Адынца |Палічка = |Сайт = |Герб = |Подпіс гербу = [[Адынец (герб)|герб «Адынец»]] |Род = |Рэлігія = [[рыма-каталік]] }} '''Антоні Эдвард Адынец''' ({{мова-pl|Antoni Edward Odyniec}}; 25 студзеня 1804, [[Гейстуны]], [[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]], цяпер — [[Ашмянскі раён]] — 15 студзеня 1885, [[Варшава]]) — паэт, перакладчык, сябра таварыства [[філярэты|філярэтаў]]. Перакладаў творы [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]], [[Джордж Байран|Джорджа Байрана]], [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]], [[Аляксандар Пушкін|Аляксандра Пушкіна]] і іншых. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 студзеня 1804 году ў вёсцы [[Гейстуны]] ў шляхецкай сям’і. Вучыўся ў павятовай базыльянскай школе ў [[Баруны|Барунах]], якую скончыў вельмі пасьпяхова. За здольнасьці да навукі і ўзорныя паводзіны вучні называлі яго «любімчыкам»<ref name=m7>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=7|isbn=}}</ref>. === Віленскі ўнівэрсытэт: 1820—1823 === [[Файл:Odyniec by Wańkowicz.jpg|міні|зьлева|150пкс|Антоні Эдвард Адынец, [[Валенці Ваньковіч]], каля 1822]] У 1820 годзе паступіў на юрыста ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]], дзе адначасова наведваў лекцыі па літаратуры філёлягаў Готфрыда Эрнста Гродэка і Леана Бароўскага. Неўзабаве ўступіў у [[Філярэты|Таварыства філярэтаў]], дзе стаў сябрам літаратурнага аддзела, што называўся Блакітным саюзам<ref name=m7/>. Тагачасны кіраўнік літаратурнага аддзела [[Ян Чачот]], убачыўшы відавочныя паэтычныя здольнасьці Антонія Эдварда, узяў яго пад сваю апеку, за што філяматы і філярэты неўзабаве празвалі Чачота [[Мэнтар]]ам, а яго пратэжэ — [[Тэлемак]]ам<ref>У грэцкай міталёгіі Мэнтар быў выхавальнікам Тэлемака, сына Адысэя і Пэнэлёпы</ref>. [[Файл:Hiejstuny, Napaleon Orda.jpg|міні|[[Гейстуны]] на літаграфіі паводле малюнка [[Напалеон Орда|Н. Орды]]. Аўтарскі камэнтар: «''Уласнасьць паэта Антонія Эдварда Адынца. Тут ён нарадзіўся ў 1804 г.''»]] У часе студэнцкіх сходаў і сяброўскіх маёвак Антоні Эдвард знаёміцца з ужо вядомымі тады паэтамі [[Тамаш Зан|Тамашам Занам]] і [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Першая сустрэча Антонія Эдварда з Адамам Міцкевічам адбылася ў траўні 1821 году на ўрачыстым сходзе ў гонар Тамаша Зана<ref name=m8>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=8|isbn=}}</ref>. Пазьней пра яе паэт успамінаў: {{Цытата|...Міцкевіч махаў шапкай, вітаючы нас, зьверху ня мог убачыць. Чачот першы ўзяў яго ў абдымкі, і яны ціскалі адзін аднаго. Потым ня менш сардэчна віталі яго іншыя знаёмыя. Я, самы малады і незнаёмы, стаяў збоку і быў апошні, каго Чачот падвёў да паэта. Міцкевіч кінуў на мяне праніклівы позірк і, прыязна ўсьміхаючыся, спытаў у Чачота: «Ці не той самы гэта Любімчык-Тэлемак?» А калі Чачот, сьмеючыся, пацьвердзіў, ён падаў мне па-сяброўску руку і таксама з усьмешкай запытаў: «А Мэнтар усё яшчэ строгі?». Я не адказаў ні слова: гэтакі быў разгублены, асабліва ад яго праніклівага позірку<ref>Plug A. A. E. Odyniec // Kłosy, 1885. ł. 40, № 1023</ref>.}} У часе вучобы ў Віленскім унівэрсытэце Антоні Адынец таксама зблізіўся зь сям’ёй Салямэі Бэкю — маці будучага паэта [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]]. Таксама наведаў кватэру гісторыка [[Іяхім Лялевель|Іяхіма Лялевеля]], пасябраваў з [[Аляксандар Ходзька|Аляксандрам]] і [[Ігнат Ходзька|Ігнатам]] Ходзькамі, Антонімам Гарэцкім, Юльянам Корсакам і іншымі філярэтамі і філяматамі<ref name=m8/>. === Пасьля арышту === У 1823—1824 гадох — у турэмным зьняволеньні па справе таварыства. Тут ён піша славутую «Песьню філярэтаў» ({{мова-pl|Pieśń Filaretów|скарочана}}), пазьней адаптаваную беларускім паэтам [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] пад назваю «Песьня»<ref name=marakou>[https://web.archive.org/web/20111118082414/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19210 Адынец Антон Эдвард] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref>. Напрыканцы сьледзтва быў вызвалены. У 1825 годзе выдаў двухтомным зборнік уласных вершаў і перакладаў «Паэзія». У 1826—1829 гадох жыў у [[Варшава|Варшаве]], дзе працаваў у розных пэрыядычных выданьнях і быў рэдактарам альманаха «Melitele». === Падарожжы па Эўропе: 1829—1837 === [[Файл:Adam Mickiewicz and Antoni Edward Odyniec on Vesuvius (95345571).jpg|міні|Антоні Эдвард Адынец і Адам Міцкевіч на [[Вэзувій|Вэзувіі]]. Карціна [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіры Андрыёлі]]]] У 1829 годзе разам з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]] выяжджае за мяжу. Іхнае падарожжа доўжыцца чатырнаццаць месяцаў. За гэтым час яны аб’яжджаюць гарады і мястэчкі [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Італія|Італіі]], [[Швайцарыя|Швайцарыі]] і іншых краінаў<ref name=m8/>. У [[Ваймар]]ы адбываецца іхнае знаёмства зь нямецкім паэтам [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ёганам Вольфгангам Гётэ]], пра што Антоні Адынец падрабязна расказаў потым ў сваіх успамінах. Гётэ вельмі зацікавіўся народнымі песьнямі, матывы якіх выкарыстоўваў у сваёй творчасьці Адам Міцкевіч. Антоні Эдвард пазьней прыгадваў: {{Цытата|Гётэ з жывой цікавасьцю распытваў і слухаў тое, што Адам, а часткова і я, расказвалі яму аб разнастайнасьці і адрозьненьнях у характары і тоне песень нашых правінцыяў<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Мицкевич А. Собр. соч. в 5 т.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = |год = 1954 |том = 5|старонкі = 636|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>.}} Антоні Эдвард і Адам Міцкевіч разьвіталіся ў 1830 годзе ў [[Жэнэва|Жэнэве]]. У тым жа годзе прыехаў у [[Парыж]], дзе сустракаўся з многімі тагачаснымі славутасьцямі, у прыватнасьці, зь [[Віктор Юго|Вікторам Юго]]. Пазьней наведаў [[Лёндан]]. Некалькі гадоў жыў у Дрэздэне, дзе перакладаў творчасьць [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]] і [[Джордж Байран|Джорджа Байрана]]. Сюды ж прывёз Зоф’ю з Мацкевічаў, зь якой пазьней узяў шлюб у [[Каралявец|Караляўцы]]. У яе гонар Адам Міцкевіч назваў Зосяй адну з [[Зося (Пан Тадэвуш)|галоўных гераіняў]] паэмы «[[Пан Тадэвуш]]»<ref name=m9>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=9|isbn=}}</ref>. === Вяртаньне === У 1837 годзе Антоні Эдвард Адынец вяртаецца ў [[Гейстуны]]. Пазьней пераязджае ў [[Вільня|Вільню]], дзе дваццаць гадоў — з 1840 па 1859 гг. — рэдагаваў урадавую газэту на польскай і расейскай мовах «Kurier Weleński» («Виленский вестник»)<ref name=marakou/>. Да актыўнага супрацоўніцтва ў газэце Антоні Эдвард прываблівае [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю]], які жыў у недалёкай Барэйкаўшчыне<ref name=knihazbor>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Філаматы і філарэты|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цьвірка|К. Цьвіркі]],|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1998 |том = |старонкі = 349|старонак = 400|сэрыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |наклад = }}</ref>. У 1866 годзе пераязджае ў Варшаву, дзе цягам году рэдагаваў газэту «Kurier Warszawski». Публікаваў у пэрыядычным друку падарожныя нарысы і ўспаміны «Listy z podróży» (1867—1878) і «Wspomnienia z przeszłości opowiadane Deotymie» (1879—1883). Да канца жыцьця супрацоўнічаў з газэтай «Kronika Rodzinna», якую рэдагавала сястра ягонага зяця Аляксандра Баркоўская. У 1884 годзе разам з [[Ігнат Дамейка|Ігнатам Дамейкам]] наведаў вёску [[Крошын]] пад [[Баранавічы|Баранавічамі]], дзе напісаў адзін з апошніх сваіх вершаў «На камені ў Крошыне»<ref name=m11>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=11|isbn=}}</ref>. Памёр Антоні Эдвард Адынец 15 студзеня 1885 году ў [[Варшава|Варшаве]]. == Творчасьць == [[Файл:Pomnik Odyncowi.JPG|міні|195пкс|Помнік Антонію Эдварду Адынцу ў [[Касьцёл Сьвятога Яна (Вільня)|Касьцёле Сьвятога Яна]] ў [[Вільня|Вільні]]]] Асобныя паэтычныя творы Антонія Эдварда Адынца датуюцца часам навучаньня ў Барунскай базыльянскай школе, аднак праявіцца як паэт ён здолеў толькі ў літаратурным асяродзьдзі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. У студэнцкія гады Антоні Эдвард актыўна выступае на старонках віленскага друку — у выданьнях «Tygodnik Wileński», «Dzieńnik Wileński» і інш<ref name=m9/>. Уласныя вершы паэта зазналі моцны ўплыў творчасьці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і носяць збольшага пераймальны характар<ref name=m9/>. У сваіх балядах Антоні Эдвард Адынец працягваў традыцыю ангельскіх і [[нямецкі рамантызм|нямецкіх рамантыкаў]]. Сапраўдную папулярнасьць Антонія Эдварду прынесла «Песьня філярэтаў» ({{мова-pl|Pieśń Filaretów|скарочана}}; 1823), напісаная ў часе турэмнага зьняволеньня па справе віленскіх згуртаваньняў моладзі. Жывучы ў [[Варшава|Варшаве]], ён напісаў трохактавую рыцарскую драму «Ізора» ({{мова-pl|Izora|скарочана}}; 1829), якую катэгарычна ўспрынялі [[Юльюш Славацкі]] і [[Адам Міцкевіч]] (апошні нават раіў не публікаваць п’есу)<ref name=m10>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=10|isbn=}}</ref>. Наступная вершаваная драма «Фэліцыта, альбо Карфагенскія мучанікі» ({{мова-pl|Felicyta, czyli męczennicy kartagińscy|скарочана}}; 1849), напісаная паводле гістарычных фактаў III стагодзьдзя, была ўспрынятая А. Міцкевічам больш прыхільна, аднак за яе зьмест дэмакратычная грамадзкасьць сустрэла твор у штыкі. Студэнты [[Дэрпцкі ўнівэрсытэт|Дэрпцкага ўнівэрсытэту]] нават публічна спальвалі гэтую драму<ref name=m10/>. У 1858 годзе была напісаная, а праз два гады выдадзеная драматычная паэма ў шасьці актах «[[Барбара Радзівіл]], ці Пачатак панаваньня [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]» ({{мова-pl|Barbara Radziwiłłówna|скарочана}}). Сярод спадчыны Антонія Эдварда Адынца крытыка адзначыла напісаныя ў 1875—1878 гадох «Лісты з падарожжа» ({{мова-pl|Listy z podróży|скарочана}}) — падрабязныя ўспаміны пра падарожжа ў 1829—1830 гадох аўтара разам з Адамам Міцкевічам па [[Эўропа|Эўропе]]. У сталым узросьце мэмуары дапоўніліся кнігай «Успаміны зь мінулага» ({{мова-pl|Wspomnienia z przeszłości|скарочана}})<ref name=m10/>. У сваёй [[баляда|баляднай]] творчасьці Антоні Эдвард Адынец зьвяртаецца да жыцьцёвых рэаліяў і фальклёру, пераважна беларускага<ref name=knihazbor12>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Філаматы і філарэты|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цьвірка|К. Цьвіркі]],|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1998 |том = |старонкі = 351|старонак = 400|сэрыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |наклад = }}</ref> («Паланянка ліцьвіна», «Сон Алесі», «Русалкі», «Хохлік» і інш.). Шмат вершаў аўтар напісаў у гонар вядомых літаратараў і навукоўцаў («На шлюб [[Тамаш Зан|Тамаша Зана]]», «Адаму Міцкевічу», «Адаму Сузіну», «Ігнату Ходзьку», «Надпіс на надмагільным помніку Яну Чачоту ў Ротніцы», «Яўстафію Тышкевічу», «Міхалу Балінскаму», «Уладзіславу Сыракомлю» і інш.)<ref name=knihazbor12/>. == Беларускія пераклады == Творы Адынца пераклалі на беларускую мову [[Кастусь Цьвірка]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Антон Францішак Брыль]]. * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Філаматы і філарэты. Зборнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладаньне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі й камэнты [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год = 1998 |том = |старонкі = 347—360 |старонак = 400 |сэрыя = Серыя І. Мастацкая Літаратура |isbn = 985-6318-21-1|наклад = 10100}} * ''Успаміны пра мінулае''. — Мінск: Лімарыус, 2020. * ''Выбраныя вершы з нагоды і без''. Мінск, 2023 («Паэты планеты»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Маракоў Л. У. [https://web.archive.org/web/20201128155925/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i.html Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль.]. — Смаленск, 2003. — 480 с. — {{ISBN|985-6374-04-9}}. ** Mikołaitis J. Odyniec wśród przyjaciół. — Częstochowa, 1938; ** МАБ; ** Цвірка К. Тэлемак з-пад Ашмянаў: Жыццё і творчасць А. Э. Адынца // Роднае слова. 1994, № 3; ** ЭГБ, т. 1. * Удзельнікі паўстання 1830—1831 гг. на Беларусі: Біябібліяграфічны слоўнік / В. В. Гарбачова. — Мн.: БДУ, 2004. — 400 с. ISBN 985-485-144-3; == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120130140124/http://prajdzisvet.org/authors/217-adyniets-antoni-edvard.html Антоні Эдвард Адынец] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Філяматы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Адынец, Антоні Эдвард}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім раёне]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Польскія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Мэмуарысты]] [[Катэгорыя:Філярэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] jvc80q3r9fjbiz5zqob1pfu27pmb5hl Балты 0 41731 2698618 2698593 2026-11-03T13:16:39Z ~2026-58702-58 101015 /* Падзел */ 2698618 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе тры балтыйскія нацыі — [[латышы]], [[летувісы]] (жамойты) і [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]), апошнія зьяўляюцца балта - славянамі == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 6lvcpfv4v23ftcyi9bt9pagh8rn8wa6 2698619 2698618 2026-11-03T13:21:29Z ~2026-58702-58 101015 /* Генэтыка */ 2698619 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў ставяць пад пытаньне версію што беларусы ёсьць славянізаванымі балтамі<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе тры балтыйскія нацыі — [[латышы]], [[летувісы]] (жамойты) і [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]), апошнія зьяўляюцца балта - славянамі == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] qw0bhlkg2x4yvnctx7yche0x47vv6ul 2698620 2698619 2026-11-03T13:23:15Z ~2026-58702-58 101015 /* Генэтыка */ 2698620 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і пазьней перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў ставяць пад пытаньне версію што беларусы ёсьць славянізаванымі балтамі<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе тры балтыйскія нацыі — [[латышы]], [[летувісы]] (жамойты) і [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]), апошнія зьяўляюцца балта - славянамі == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] sghvrn208sujog4dpfl7cd5780tumxt 2698621 2698620 2026-11-03T13:32:49Z ~2026-58702-58 101015 /* Гістарычнае расьсяленьне */ 2698621 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў асымілявалі альбо выціснулі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь версіц, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Мапа балтыйскіх [[гідронім]]аў, якая падцьвяржае колішнюю балтыйскасьць блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]] ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на рэканструкцыях балтыйскіх [[гідронім]]аў, праведзеных [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія даследуюць колішнюю балтыйскасьць ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў можна лічыць ліцьвінаў (беларусаў) нашчадкамі балцкага насельніцтва. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў версіі балцкага паходжаньня беларсаў упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і пазьней перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў ставяць пад пытаньне версію што беларусы ёсьць славянізаванымі балтамі<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе тры балтыйскія нацыі — [[латышы]], [[летувісы]] (жамойты) і [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]), апошнія зьяўляюцца балта - славянамі == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] pny4mnxmkcbxmmf4pzkb42o2df5gwd5 2698623 2698621 2026-11-03T13:41:25Z ~2026-58702-58 101015 /* Ушанаваньне вужакаў */ 2698623 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў асымілявалі альбо выціснулі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь версіц, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Мапа балтыйскіх [[гідронім]]аў, якая падцьвяржае колішнюю балтыйскасьць блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]] ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на рэканструкцыях балтыйскіх [[гідронім]]аў, праведзеных [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія даследуюць колішнюю балтыйскасьць ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў можна лічыць ліцьвінаў (беларусаў) нашчадкамі балцкага насельніцтва. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў версіі балцкага паходжаньня беларсаў упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў, што падцьвяржае мірнае зьмешваньне балтаў і славян на тэрыторыі Беларусі у 5 - 6 стагоддзях нашай эры<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і пазьней перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў ставяць пад пытаньне версію што беларусы ёсьць славянізаванымі балтамі<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе тры балтыйскія нацыі — [[латышы]], [[летувісы]] (жамойты) і [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]), апошнія зьяўляюцца балта - славянамі == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Як і іншыя балты беларусы заўжды шанавалі вужоў, іх трымалі у хатах да 19 стагоддзя, гэта быў рэлігійны сымбаль у летувісаў, латышоў, і ліцьвінаў (беларусаў) Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выключна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта таксама цантральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] j3b3eymn964pa0rhuvd4rnursxdbker 2698624 2698623 2026-11-03T13:45:58Z ~2026-58702-58 101015 /* */ 2698624 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — группа народаў, частка зь іх - носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]], і тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] углубь кантыненту, == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Назва балтаў паходзіць ад балтыйскага мора Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў асымілявалі альбо выціснулі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь версіц, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Мапа балтыйскіх [[гідронім]]аў, якая падцьвяржае колішнюю балтыйскасьць блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]] ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на рэканструкцыях балтыйскіх [[гідронім]]аў, праведзеных [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія даследуюць колішнюю балтыйскасьць ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў можна лічыць ліцьвінаў (беларусаў) нашчадкамі балцкага насельніцтва. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў версіі балцкага паходжаньня беларсаў упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў, што падцьвяржае мірнае зьмешваньне балтаў і славян на тэрыторыі Беларусі у 5 - 6 стагоддзях нашай эры<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і пазьней перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў ставяць пад пытаньне версію што беларусы ёсьць славянізаванымі балтамі<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе тры балтыйскія нацыі — [[латышы]], [[летувісы]] (жамойты) і [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]), апошнія зьяўляюцца балта - славянамі == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Як і іншыя балты беларусы заўжды шанавалі вужоў, іх трымалі у хатах да 19 стагоддзя, гэта быў рэлігійны сымбаль у летувісаў, латышоў, і ліцьвінаў (беларусаў) Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выключна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта таксама цантральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] n1emi4zt7vhkp47uh4b2uqd9gbdcjee 2698632 2698624 2026-11-03T14:29:53Z ~2026-58707-82 101013 Адкат вандалізму 2698632 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] bposfjznitbptu7bspnp1wdmmz3gmja 2698636 2698632 2026-11-03T14:48:15Z ~2026-58707-82 101013 /* Назва */ 2698636 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Так, беларускі гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] азначае ''жамойтамі'' (''жамойцю'') балтамоўнае сялянскае насельніцтва, што складала падуладную большасьць у пэўных землях [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] ([[Самбія|Самляндыя]]), [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Жамойць]]) і [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] ([[Зэмгалія]])<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] ma7mqaf35tb3c4alztmjbxr2q0y9a69 2698637 2698636 2026-11-03T14:50:39Z ~2026-58707-82 101013 /* Назва */ 2698637 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Так, беларускі гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] азначае ''жамойтамі'' (''жамойцю'', ''жэймамі'') балтамоўнае сялянскае насельніцтва, што складала падуладную большасьць у пэўных землях [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] ([[Самбія|Самляндыя]]), [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Жамойць]]) і [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] ([[Зэмгалія]])<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] 987hvnjkb6qd9ielzgcqrexylqelyzi 2698638 2698637 2026-11-03T14:51:31Z ~2026-58707-82 101013 /* Назва */ 2698638 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Індаэўрапейцы}} '''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Так, беларускі гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] азначае ''жамойтамі'' (''жамойцю'', ''жэймамі'') балтамоўнае сялянскае насельніцтва, што складала падуладную большасьць у пэўных землях [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] ([[Самбія|Самляндыя]]), [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Жамойць]]) і [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] ([[Зэмгалія]])<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 169, 269, 279.</ref>. [[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]] З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})<ref name="Thunmanns—1772"/>. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага| {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}}}}<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>. Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.</ref>. == Гістарычнае расьсяленьне == Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Гародня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]<ref name="Sedov-1970">Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.</ref>. [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]] Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.</ref>. Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.</ref>. Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць<ref>Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.</ref>. Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім|тапонімаў]] (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]<ref>[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.</ref>). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref>. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў<ref>Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.</ref>. == Генэтыка == [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]] Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma">[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>. Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.</ref>. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.</ref>. == Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны == Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год). Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref name="Thunmanns—1772" >Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Падзел == У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога. Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»<ref name="budzma"/>. == Вяцічы і радзімічы == Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»<ref>Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.</ref>}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах<ref name="Sedov-1970"/>. == Ушанаваньне вужакаў == Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нэўры]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711. * Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. {{Балтыйскія плямёны}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Балты| ]] [[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]] ctncae2ishkob9zs51z93a4ovp71i31 Анджэла Бісьлі 0 42491 2698726 2181376 2026-11-04T06:22:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698726 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Анджэла Бісьлі | арыгінал імя = Angela Beesley | партрэт = Angela Beesley.jpg | апісаньне = Віцэ-прэзыдэнт кампаніі [[Wikia]]<ref name="TheAge">{{кніга|загаловак=Запыт на ўнівэрсальную вікі|спасылка=http://www.theage.com.au/news/next/quest-for-the-universal-wiki/2005/11/21/1132421577605.html|publisher=The Age|аўтар=Adam Turner|год=2005-11-22|accessdate-2006-07-13}}</ref><br />(фота зроблена ў лістападзе 2005) | дата нараджэньня = {{Нарадзілася|3|8|1977|1}} | месца нараджэньня = [[Норвіч]], [[Вялікабрытанія]] | дата сьмерці = | месца сьмерці = }} '''Анджэла Бісьлі''' ({{мова-en|Angela Beesley}}; {{нар.}} 3 жніўня 1977 году ў [[Норвіч]]ы, [[Вялікабрытанія]]<ref>http://www.nndb.com/people/827/000124455/</ref>) — брытанская [[Інтэрнэт]]-[[прадпрымальніца]]. Яна зьяўляецца сузаснавальніцай і [[віцэ-прэзыдэнт]]ам па сувязях з супольнасьцю праекту [[Wikia]]. Адміністратар і ст’юард на [http://www.wikia.com wikia.com]. З 21 лютага 2006 яна зьяўляецца чальцом камітэту па камунікацыях (ComCom) Фундацыі Вікімэдыі<ref>[http://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=Resolution_creation_communications_committee&oldid=15617 Resolution creation communications committee]</ref>. Стварэньне камітэту было санкцыянаванае радай павераных, дзе ў дадзены момант яна зьяўляецца адным зь пяці чальцоў<ref>[http://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=Board_of_Trustees&direction=prev&oldid=13614 Members of the Board of Trustees in February 2006]</ref>. Таксама яна ўзначальвае кансультатыўнае кіраваньне Фундацыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Angela Beesley}} * [http://wikiangela.com/ Сайт Анджелы Бізьлі]{{ref-en}} * [http://meta.wikimedia.org/wiki/Election_candidates_2005/En#Angela_Beesley 2005 Board candidacy presentation]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121024233552/http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html?topic=wiki The Book Stops Here]{{ref-en}} — гл. інфармацыю пра Бізьлі на 4 стар. * [https://web.archive.org/web/20081220023335/http://www.ourmedia.org/node/207160 Co-founder Angela Beesley on Wikia]{{ref-en}} brief video interview during [http://sbforum.blogspot.com/ SB Forum on Digital Transitions] (18 MB) 10 красавіка 2006 * [https://web.archive.org/web/20110715112957/http://www.principledinnovation.com/blog/2006/07/18/pi-interview-2-six-questions-for-angela-beesley-long-post/ Six questions for Angela Beesley]{{ref-en}}, ''Principled Innovation'', 18 ліпеня 2006 {{Фундацыя Вікімэдыя}} {{Вікіпэдыя}} {{Накід:Чалавек}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бісьлі, Анджэла}} [[Катэгорыя:Фундацыя Вікімэдыя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Норвічы]] 3i156kxhx3gyy3ki8uz1obcvowv9dbh Аўкштота 0 44313 2698780 2693022 2026-11-04T10:21:51Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698780 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Лацінка = Aŭkštota |Краіна = [[Летува]] |Статус = Афіцыйны этнаграфічны рэгіён |Цэнтар = [[Панявеж]] |Мапа = Mapa Aukshtoty.png }} '''Аўкшто́та''', пазьней '''Аўкшта́йція'''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Аўкштайція // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 266.</ref> (''Аўкштайтыя''<ref name="Cakvin-1989">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Аўкштайты // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 41.</ref>, {{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}) — сучасны этнаграфічны рэгіён [[Летува|Летувы]], які знаходзіцца на паўночным усходзе краіны, у басэйне ракі [[Вяльля|Вяльлі]]. Ня мае статусу палітычнай або адміністрацыйнай адзінкі, аднак улады Летувы зацьвердзілі яго межы на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Паводле летувіскіх мовазнаўцаў, на гэтай тэрыторыі ўжываецца адна зь дзьвюх дыялектных групаў [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] — [[Аўкштайцкі дыялект|аўкштайцкая]]. Насельніцтва рэгіёну летувіскія этнографы вылучаюць у асобную этнаграфічную групу [[Аўкштайты|аўкштайтаў]]. Лічыцца гістарычным цэнтрам Летувіскай дзяржавы<ref>Suziedelis S. Historical Dictionary of Lithuania. — Scarecrow Press, 2011. P. 189.</ref><ref>Ragauskaitė A. Ethnocultural regionalization of Lithuania or all the truth about our regions // Acta Museologica Lithuanica. Vol. 4 (2019). P. 167.</ref><ref>[https://turizmogidas.lt/ru/o-litve/etnokulturnye-regiony-litvy/ Этнокультурные регионы Литвы]{{ref-ru}}, Turizmo Gidas</ref>. Аўкштота — назва памежнай тэрыторыі ў часы змаганьня [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з [[Крыжакі|крыжакамі]] за [[Жамойць]], вядомая выняткова зь [[Нямецкая мова|нямецка-]] і [[Лацінская мова|лацінамоўных]] крыніцаў (1323—1420 гады). Знаходзілася на поўнач ад ракі Вяльлі, паабапал ракі [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]] і ахоплівала [[Вількамір]], [[Уцяна|Уцяну]], [[Таўрагіны]], [[Больнікі (Летува)|Больнікі]], [[Маляты]], [[Дубінкі]], [[Гедройцы (мястэчка)|Гедройцы]], [[Немянчын]], [[Кернаў]], [[Шашолы]], [[Пабойск]], [[Рогава]], [[Кейданы]], [[Шаты]], [[Жэймы (Янаўскі раён)|Жэймы]], [[Кульва|Кульву]], [[Ворлава|Ворлаву]] і [[Коўна|Коўну]]<ref name="Urban-2001-37">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 37.</ref>. Не атаясамлівалася з [[Літва старажытная|уласна Літвой]]<ref name="Urban-2001-105">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105.</ref> (азначаная тэрыторыя суадносіцца з пазьнейшым [[харонім]]ам XVI ст. «Завялейская Літва»<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 153—157.</ref>). == Назва == Назва «Аўкштота» паходзіць з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]: магчыма, гэтую назву ўтварылі мясцовыя насельнікі балтыйскага паходжаньня, або, паводле [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Вітаўт]]а, адпаведную зямлю так называлі [[жамойты]]<ref name="Urban-2001-37"/>. [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|значак|Фізычная мапа Летувы]] Паводле афіцыйна прынятай у Летуве вэрсіі, назва Аўкштоты ўтварылася празь яе разьмяшчэньне на ўзвышшы ў параўнаньні з [[Жамойць|Жамойцю]] (што ў выпадку межаў афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну цалкам супярэчыць рэльефу мясцовасьці) — ад [[Летувіская мова|летувіскага]] слова ''aukštas'', якое азначае 'высокі'. Падобную [[Этымалёгія|этымалёгію]] самой назвы (але без адсылкі да Жамойці) сьцьвердзіў у 1820 годзе [[Малая Летува|пруска-летувіскі]] пастар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Рэза||ru|Реза, Людвикас}}, камэнтуючы ўжытую [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацеем Стрыйкоўскім]] назву ''Austechiam'' (пры цытаваньні вытрымкі з [[Хроніка Прускай зямлі|Хронікі Прускай зямлі]] пра падзеі 1294—1300 гадоў) датычна «''морскай правінцыі''», якая «''пад гэтай назвай улучала ўсю тэрыторыю Жамойці і [[Курляндыя|Куроніі]], прылеглыя да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]''» і «''якая цяпер завецца Angsztyta ('высокае месца')''»{{Заўвага|{{мова-la|«Strykouius rectius regionem illam scripsit Austechiam quae hodiernis diebus Angsztyta (locus altus) vocatur. <…> Austechiam prouinciam fuisse dicit maritimam. Totam nimirum Samogitiae et Curoniae terram, quae mare Balticum adjacet, sub hoc nomine complectitur»|скарочана}}}}<ref>De religionis Christianae in Lithuanorum gente primordiis. — Regiomonti, 1820. [https://books.google.by/books?id=r4DMY84dlfwC&pg=PA4&dq=Austechiam&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiE-uGf98z1AhXEh_0HHVfgCLQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Austechiam&f=false P. 4].</ref>. Афіцыйна прынятую этымалёгію сьцьвердзіў у 1845 годзе [[Сыманас Даўкантас]]: «''Самі сябе называлі летувісамі, горнікамі або вышыньнікамі, і жамойтамі, паводле таго, што жылі на гары або ў падгор’і, гэта значыць у бок мора''»<ref>Daukantas S. Budas senoves lietuviu kalnenu ir zemaicziu. — Plymouth, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BzUyAQAAMAAJ&q=Lietuviais%2C+Kaln%C4%97nais#v=snippet&q=Lietuviais%2C%20Kaln%C4%97nais&f=false P. 8].</ref>. У зьвязку з тым, што тэрыторыя афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція» ёсьць вышэйшай ад узроўню мора за тэрыторыю афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція», летувіскія аўтары спрабуюць высоўваюць іншыя тлумачэньні этымалёгіі назвы «Аўкштайція»: нібы паводле [[Міталёгія|мітычнага]] сьветапогляду «старажытных [[Балты|балтаў]]», заходні канец краіны разумеўся як «ніжэйшы» (разьмешчаны ніжэй), а ўсходні — як «вышэйшы»<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. P. 527.</ref>. На думку гісторыка [[Вячаслаў Насевіч|Вячаслава Насевіча]], назву «Аўкштота», магчыма, утварылі штучна (паводле аналёгіі з агучанай пазьней у палітычных мэтах этымалёгіяй назвы Жамойці), каб падмацаваць правы вялікіх князёў літоўскіх на Жамойць<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевiч В.]] Пачаткі Вялікага княства Літоўскага. — {{Менск (Мінск)}}: 1993. С. 20.</ref>. == У гістарычных крыніцах == [[Файл:Samland-Samogitie-Semigallo (1768).jpg|значак|[[Жамойць]] (''Samogitia'') і прылеглыя да яе [[Самбія|Самляндыя]] (''Samland'') і [[Зэмгалія|Сэмігалія]] (''Semigallo''), з мапы 1768 г.]] Назва «Аўкштота» сустракаецца ў некалькіх лацінамоўных і нямецкамоўных хроніках і афіцыйных дакумэнтах, тым часам няма ніводнага ўпаміну пра яе ў дакумэнтах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў афіцыйнай [[Беларуская мова|беларускай мове]], у [[Беларуска-літоўскія летапісы|літоўскіх (беларускіх) летапісах]], у апісаньнях Літвы замежнымі падарожнікамі і візытантамі двара [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]] у [[Вільня|Вільні]], у афіцыйным ліставаньні з [[Ватыкан]]ам. Усё гэта сьведчыць пра тое, што Аўкштота, з усяго відаць, азначала невялікую памежную паласу (усходнюю частку Жамойці), якая ня мела вялікага значэньня<ref name="Panucevic-2014-290">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 290.</ref>. Рускія летапісы, якія ведаюць назву «Літва» зь сярэдзіны XI ст. і падрабязна апісваюць дачыненьні [[Кіеўская Русь|Русі]] з суседнімі (у тым ліку балтыйскімі) плямёнамі, не ўпамінаюць Аўкштоты. [[Галіцка-Валынскі летапіс]], які лічыцца адной з найважнейшых крыніцаў з гісторыі [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], [[Жамойты|жамойтаў]], [[Яцьвягі|яцьвягаў]] і [[Прусія|прусаў]] у XIII ст. і генэзы Вялікага Княства Літоўскага, таксама не ўпамінае Аўкштоты. Аўтар лацінамоўнага трактату «Апісаньня земляў» ([[Дублінская хроніка]]) другой паловы XIII ст., які быў на каранацыі [[Міндоўг]]а, упамінае [[Жамойць]], Літву, Нальшчаны, Яцьвезь, але таксама не ўжывае назвы «Аўкштота»<ref>[https://belhistory.com/alba-ruscia.html Апісанне земляў (з Дублінскага рукапісу XIII ст.). Alba Ruscia] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1993. С. 63—68.</ref>. Гэты ж аўтар засьведчыў, што Літва знаходзілася паміж Жамойцю і Русьсю і што гэта была асобная зямля (а не агульнае найменьне Жамойці, Нальшчанаў і г. д.)<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Што суседзі кажуць? // Імя тваё Белая Русь / Уклад. Г. Сагановіч. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1991. С. 142—143.</ref>. Першы пісьмовы ўпамін пра Аўкштоту зьмяшчаецца ў мірнай дамове ад 2 кастрычніка 1323 году, складзенай [[Гедзімін]]ам, каралём Літвы ({{мова-de|«Gedеminne, de koning van Lethowen»|скарочана}}), з магістрам [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]], рыскім арцыбіскупам і месьцічамі [[Рыга|Рыгі]], а таксама з намесьнікам караля [[Данія|Даніі]] ў [[Эстонія|Эстоніі]]: «''…з нашага боку зямля Аўкштота і Жамойць, Пскоў і ўсе [землі] русаў, якімі мы валодаем''» ({{мова-de|«...van unser wegene dat lant to '''Eusteythen''' unde Sameyten, Plessekowe unde alle der Russen, de under uns besethen sin»|скарочана}}<ref>Пашуто В. Т. Русь. Прибалтика. Папство. — М., 2011. [https://books.google.by/books?id=_XoyDwAAQBAJ&pg=PA516&dq=van+unser+wegene+dat+lant+to+Eusteythen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiHmo2t5Mr1AhXJsaQKHVSdABQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=van%20unser%20wegene%20dat%20lant%20to%20Eusteythen&f=false С. 516].</ref>){{Заўвага|Адпаведны фрагмэнт дамовы мае іншы выгляд у пасланьні [[Папа|Папы]] [[Ян XXII|Яна XXII]] ад 31 жніўня 1324 году: {{мова-la|«Iste vero sunt terre cum quibus et pro quibus pacem inire decreuimus supradictam. Primo enim ex parte regis predicti: Lethowie, '''Eustoythen''', Sameyten, Pleskowe et omnes Rutheni, qui eiusdem regis dominio subiciuntur»|скарочана}}<ref>[http://starbel.by/dok/d349.htm Мирный договор Гедимина с Ливонией и Эстонией (1323)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў гэтым афіцыйным дакумэнце, хоць і ўпамінаюцца землі Аўкштоты і Жамойці, але сам вялікі князь Гедзімін тытулюецца як «''кароль Літвы''»<ref name="Urban-2001-33-34">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 33—34.</ref>. Увогуле, ніводны зь вялікіх князёў літоўскіх ніколі не тытуляваўся «''князем Аўкштоты''»<ref name="Urban-2001-105"/>. [[Файл:Samogitia (F. Wit, 1689).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ каля 1689 году (поўнач — направа, уверсе — захад), дзе Жамойць падзяляецца дзьве часткі: «[[Варні|Worniae]] Territorium», прылеглую да [[Балтыйскае мора|мора]] і «[[Расены|Rosienae]] Territorium», прылеглую да [[Літва старажытная|Літвы]]]] У пагадненьні адзначаліся памежныя «мірныя зоны», да якіх залічвалася Жамойць і Аўкштота, [[Пскоўская зямля]] ды іншыя «землі русаў», падпарадкаваныя Гедзіміну<ref name="Urban-2001-104">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 104.</ref>. З гэтага вынікае, што Аўкштота не атаясамлівалася з уласна Літвой і была адной зь «мірных зонаў», прылеглых да межаў Лівонскага ордэну<ref name="Urban-2001-105">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105.</ref>. * 1320-я гады (пра падзеі 1294—1300 гадоў) — [[Хроніка Прускай зямлі]]: «''У той час Людвік фон Лібэнцэль быў комтурам Рагніта, які з сваімі братамі і зброяносцамі правёў шмат слаўных войнаў супраць ліцьвінаў. Шматразова ён меў вайну на караблях, адну ў Аўкштоце [Аўштэхіі], зямлі караля Літвы, у якой спаліў сяло, званае Рамэны, якое паводле іх веры было сьвятым, схапіўшы ўсіх і забіўшы''»<ref name="Panucevic-2014-287">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 287.</ref>{{Заўвага|{{мова-la|«Eodem tempore frater Lodewicus de Libencele fuit commendator de Raganita, qui cum suis fratribus et armigeris multa bella gloriose gessit contra Lethowinos. Navale bellum multiplex habuit, unum versus '''Austechiam''', terram regis Lethowie, in qua villam dictam Romene, que secundum ritus eorum sacra fuit, combussit, captis omnibus et occisis»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 1. — Leipzig, 1861. [https://books.google.by/books?id=YX8OAAAAYAAJ&pg=PA159&dq=Austechiam,+terram+regis+Lethowie&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi10rrE5sr1AhXB8qQKHeeEDfYQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Austechiam%2C%20terram%20regis%20Lethowie&f=false S. 159].</ref>}}. * 1324—1331 гады — паведамленьне комтура [[Рагніт]]а комтуру [[Кёнігсбэрг]]у пра заяву літоўскага ўцекача (на момант публікацыі ў 1873 годзе захавалася часткова): «''кароль Аўкштоты''» ({{мова-la|«rex de '''Owsteiten'''»|скарочана}})<ref>Altpreußische Monatsschrift. Bd. 10. — Königsberg, 1873. [https://books.google.by/books?id=fM5BbKw8_vkC&pg=PA81&dq=rex+de+Owsteiten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi8xNas2sr1AhVliv0HHbZEAHIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=rex%20de%20Owsteiten&f=false S. 81].</ref>. * 1327—1329 гады — дакумэнт Рагніцкага комтурства: «''…тры рабы-ўцекачы з Аўкштоты… якія сьцьвярджалі, што жылі каля [[Горадня|Горадні]]''» ({{мова-la|«...tres servos fugitivos de '''Owehsteten'''... qui eciam asserunt omnes de Owehsteten circa Garten domi esse»|скарочана}})<ref>Preussisches Urkundenbuch. — Königsberg, 1962. [https://books.google.by/books?id=krFDAQAAMAAJ&q=Owehsteten+Garten&dq=Owehsteten+Garten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiOj8733Mr1AhVilP0HHeXOAegQ6AF6BAgCEAI S. 447].</ref>. * 1337 год, 12 сьнежня — була імпэратара [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Людвіка Баварскі|Людвіка Баварскага]]: «''…землі няверных, ворагаў Хрыста, ліцьвінаў, а менавіта Аўкштоту, Жамойць, Каршовію, Русь ды іншыя землі, якія належаць да гэтых краёў…''» ({{мова-la|«...terram infidelium Litwinorum Crucis christi inimicorum, videlicet '''Ochsteten''' Samayten Karsow Ruzen ceterasque partes prenominatis terris adiacentibus cum omnibus suis pertinenciis et partibu...»|скарочана}})<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae. — Vratislavieae, 1845. [https://books.google.by/books?id=pzVNAAAAcAAJ&pg=PA45&dq=Litwinorum+Ochsteten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjt4cy23sr1AhUuhf0HHVtKCc8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Litwinorum%20Ochsteten&f=false S. 45].</ref>. * 1338 год — Хроніка рыцараў Тэўтонскага ордэну: «''кароль Аўкштоты і Жамойці''» ({{мова-de|«Die coninck van '''Ansteiden''' ende van Sameyten»|скарочана}})<ref>Veteris aevi analecta. T. X. — Lugdunum Batavorum, 1710. [https://books.google.by/books?id=MeNB_FQi1y4C&pg=PA223&dq=Die+coninck+van+Ansteiden+ende+van+Sameyten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3qouq58r1AhUN7rsIHT-BCy4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Die%20coninck%20van%20Ansteiden%20ende%20van%20Sameyten&f=false P. 223].</ref>. Як паказвае Павал Урбан, невядомы аўтар хронікі недакладна датаваў падзеі, сьцьвярджаючы пра складаньне па 1342 годзе мірнага пагадненьня паміж магістрам Лівонскага ордэну Эвэргардам з Мунгайму (памёр у 1340 годзе) і «''каралём Аўкштоты і Жамойці''». Напраўду справа тычылася гандлёвага пагадненьня 1338 году, аформленага з «''магістрам Лівоніі''» ад імя «''Гедзіміна, караля Літвы''», таму прыведзены тытул — з усяго відаць, памылка аўтара<ref name="Urban-2001-35-36">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 35—36.</ref>. * 1348 год — [[Віганд Марбурскі]]: «''…на зямлю Літвы, а менавіта ў Аўкштоту…''» ({{мова-de|«...in das Land Litten, nemlich in '''Auchstetter'''...»|скарочана}})<ref>Codex Diplomaticus Prussicus. Bd. 3. — Königsberg, 1848. [https://books.google.by/books?id=ns5TAAAAcAAJ&pg=PA80&dq=%22Auchstetter%22+gegent&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiK76Ot6Mr1AhVDuqQKHZnfCdwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22Auchstetter%22%20gegent&f=false S. 80].</ref>. * перад 1357 годам — [[Герман Вартбэрг]]: «''У гэтым часе ліцьвіны мясьцінаў Стрыпейкі, Упіта, Вайсьвільцы, Аўкштота [Аўштайта] хацелі перасяліцца ў Літву; што не дазволіў ім зьдзейсьніць магістар''» ({{мова-la|«Hoc tempore Letwini de Stripeyke, Opythen, Mezevilte, de '''Austeyten''' volebant se a Lethowia transferre; sed refutati per magistrum»|скарочана}})<ref>Hermanni de Wartberge Chronicon livoniae. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=V0Ypx8MwG2EC&pg=PA70&dq=Opythen+Austeyten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHv6Sv6cr1AhURCewKHdksAx0Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=Opythen%20Austeyten&f=false S. 70].</ref>. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Як зазначае Павал Урбан, калі б Аўкштота ў тым часе дзяржаўна атаясамлівалася з уласна Літвой, то «''ліцьвіны з Аўкштоты''» ня мелі б патрэбы з «Аўкштоты-Літвы» зноў перасяліцца ў Літву<ref name="Urban-2001-37"/>. * 1367 год — Герман Вартбэрг: вышэйшы маршалак Тэўтонскага ордэну Генінг Шындэкопф «''у вышэйшай зямлі Літвы… спустошыў і спапяліў мясцовасьці Шаты, Ворлава… і прыйшоў да Коўны…''»<ref name="Urban-2001-34">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 34.</ref> ({{мова-la|«in superioribus partibus Letwinorum... in ore gladiis omnes vastavitque flammis et cede regiones Sethen, Warlowe... quousque pervenitur circa Novum Kauve...»|скарочана}})<ref>Hermanni de Wartberge Chronicon livoniae. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=V0Ypx8MwG2EC&pg=PA80&dq=in+superioribus+partibus+Letwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiH_pyu68r1AhW-57sIHXvuCFsQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=in%20superioribus%20partibus%20Letwinorum&f=false S. 80].</ref> * 1372 год<ref name="Panucevic-2014-287-288>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 287—288.</ref> — Герман Вартбэрг: «''…спустошылі зямлю Высокую, Вайсьвільцы, Упіту''» ({{мова-la|«...terre vastate in eo sunt Veyseke, Waysevilte, Opiten»|скарочана}})<ref>Hermanni de Wartberge Chronicon livoniae. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=V0Ypx8MwG2EC&pg=PA93&dq=sunt+Veyseke&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwijq6GKlMv1AhWLyaQKHbBXAnEQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=sunt%20Veyseke&f=false S. 93].</ref> * 1373 год — Герман Вартбэрг: вялікі магістар Тэўтонскага ордэну [[Вінрых з Кніпроду]] «''вывеў сваіх супраць ліцьвінаў у зямлю Аўкштоту, дзе кароль Кейстут ім ня даў пераправіцца. Магістар пайшоў далей уздоўж Вяльлі, жадаючы пераправіцца. Але кароль і там ім ня даў гэтага… Так Магістр спустошыў зямлю ўздоўж Вяльлі да самога Вількаміру. Па тым павёў свае войскі ў зямлю Жамойць…''»{{Заўвага|{{мова-la|«...eduxit suos contra Letwinos in terram '''Austheithen''', ubi rex Keinstut cum suo exercitu non permittens eum transire. Magister procedens ad terram Nerghe, ubi putabat se transiturum. Rex autem et ibi eum prohibuit... Vastavit igitur magister generalis terram circa usque Valkenberge. Deinde direxit suos ad terram Seymen...»|скарочана}}<ref>Hermanni de Wartberge Chronicon livoniae. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=V0Ypx8MwG2EC&pg=PA96&dq=in+terram+Austheithen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjnseWO7Mr1AhV0i_0HHUY0D6MQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=in%20terram%20Austheithen&f=false S. 96].</ref>}} * 1374 год — Герман Вартбэрг: вышэйшы маршалак Тэўтонскага ордэну Рудыгер з Эльнэру «''быў з двума войскамі ў землях ліцьвінаў пад назваю Аўкштота [Аўштайта], моцна спусташаючы яе тры дні і тры ночы''» ({{мова-la|«fuit cum duobus in terris Letwinorum nomine '''Austheythen''', tribus diebus et noctibus potenter vastando»|скарочана}})<ref>Hermanni de Wartberge Chronicon livoniae. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=V0Ypx8MwG2EC&pg=PA96&dq=nomine+Austheythen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3jMDrl8v1AhXIlP0HHRvPCy0Q6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=nomine%20Austheythen&f=false S. 96].</ref> * 1412 год — дакумэнт Тэўтонскага ордэну, заснаваны на апытаньнях пажылых людзей, пераважна былых служкаў ордэну (у тым ліку жамойтаў), і выкарыстаны на арбітражным працэсе: «''Таксама замак [[Вялёна|Вілюна]] прускія браты заваявалі 11 гадоў таму ад няверных і ворагаў нашай веры ліцьвінаў, якіх называлі аўкштотамі<ref name="Urban-2001-34"/>, а кіраўнікамі ў іх былі [[Сурмін]], [[Матывік]] і [[Гаштольд (імя)|Гаштольд]]. А таксама, што памянёныя кіраўнікі, ад якіх быў адваяваны замак Вілюна, як ужо пісалася, былі ліцьвінамі, і іх род і цяпер завецца ліцьвінкамі і ліцьвінамі, і жывуць яны ў Літве, у Кульве каля Вількаміру, а не ў жамойцкай зямлі. Таксама, што і замак Вілюна, да яго заваяваньня прускімі братамі, як ужо казалі, утрымліваўся і забясьпечваўся ліцьвінамі, якіх звалі і цяпер яшчэ называюць аўкштотамі<ref name="Urban-2001-35">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 35.</ref>, а не жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-de|«It. das hus Willune haben di heren von Prusen angewunnen vor xl jaren von den vngeloubigen vnd vinden vnszn heligen geloubens Littowen, di genant woren '''Austenten''', vnd di hobetlute his by namen Surmynne, Mattewike vnd Gawstad. It. das di dri negest oben bescreben hobetlute, von den das hus Willune gewunnen wart, alz vor ist gescreben, woren Littowen, vnd ir geschlechte is noch czu deser czit Littowes vnd Littowen vnd wonen in Littowen im lande czu Coluwa bi Wilkenberg vnd nicht im lande czu Samayten. It. das hus Willune, e das is von den heren von Prusen gewunen wart, alz in dem andren negesten obengescreben artikel ist vsgesprochen, wart is gespiset vnd gehalden von den Litiowen, di '''Awstayten''' genant woren vnd noch heysen vnd nicht von den Samayten»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?id=bVJkXD7G_iAC&pg=PA711&dq=hus+Willune+Austenten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj2rMfn7sr1AhWC-qQKHf0SCEQQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=hus%20Willune%20Austenten&f=false P. 711].</ref>}} Складзены паміж 1384 і 1401 гадамі крыжацкі помнік з умоўнай назвай «[[Паведамленьні аб літоўскіх дарогах]]» ({{мова-de|Die littauischen Wegeberichte|скарочана}}) у арыгінале не зьмяшчаў ўпаміну Аўкштоты: назоў «''Дарогі ў Аўкштоту або Верхнюю Літву''» ({{мова-de|«Wege nach Auxteten oder Ober-Littauen»|скарочана}}) дадаў нямецкі выдавец у публікацыі 1863 году, пра што сьведчыць прадмова да выданьня<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=%22Meine+Th%C3%A4tigkeit+bei+der+Herausgabe+dieser+Wegeberichte+bestand+zun%C3%A4chst+darin+dieselben+in+solcher+Weise+zu+ordnen+dass+ich+die+auf+das+littauische+Niederland+Samaiten+und+Oberlittauen+Auxteten+bez%C3%BCglichen+in+zwei+Hauptabtheilungen+von+%22#v=snippet&q=%22Meine%20Th%C3%A4tigkeit%20bei%20der%20Herausgabe%20dieser%20Wegeberichte%20bestand%20zun%C3%A4chst%20darin%20dieselben%20in%20solcher%20Weise%20zu%20ordnen%20dass%20ich%20die%20auf%20das%20littauische%20Niederland%20Samaiten%20und%20Oberlittauen%20Auxteten%20bez%C3%BCglichen%20in%20zwei%20Hauptabtheilungen%20von%20%22&f=false P. 662—664].</ref>{{Заўвага|27 кастрычніка 2024 году гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] прызнаў, што раней не зьвяртаў увагі на адпаведнае месца ў прадмове выдаўца<ref>Вячеслав Носевич, [https://www.facebook.com/groups/844594913548647/posts/1255536539121147/?comment_id=1255616255779842&reply_comment_id=1255761395765328 «''Признаю: тут вы правы. На это место в предисловии издателя я не обратил внимания''»], ЛІТВІНЫ / ЛИТВИНЫ 2.0, 27 кастрычніка 2024 г.</ref>}}. [[Файл:Samogitie, Lithuanie (A. Zakrzewski, 1832).jpg|значак|Жамойць (''Samogitie'') займае ўсю будучую «Аўкштайцію». З мапы [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]], 1832 г.]] Апошні гістарычны ўпамін пра Аўкштоту зьмяшчаецца ў лісьце вялікага князя Вітаўта да імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 11 сакавіка 1420 году (беларускі пераклад даецца паводле [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 280, 287.</ref>, які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>): {{Цытата|Але паколькі Жамойць ёсьць зямлёй ніжэйшай да зямлі Літвы, таму яна называецца Жамойцю, што ў літоўскай [мове] тлумачыцца як ніжэйшая зямля. Жамойты ж Літву называюць Аўкштота, што ёсьць вышэйшая зямля ў адносінах да зямлі Жамойтаў{{Заўвага|Варыянт перакладу паводле Паўла Урбана<ref name="Urban-2001-23">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 23.</ref>: «''Але дзеля таго, што зямля Жамойтаў ёсьць зямля ніжэйшая ў параўнаньні зь зямлёй Літвы, дык называецца Жамойцю, што ў літоўскай мове перакладаецца як зямля ніжэйшая. Жамойты, папраўдзе, Літву называюць Аўкштотай, што значыць зямля вышэйшая ў параўнаньні зь зямлёй Жамойтаў''».}}. {{арыгінал|la|Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur. Samoyte vero Lythwaniam appelant '''Auxstote''', quod est terra superior respectu terre Samaytarum. }} }} Гісторыкі Вацлаў Пануцэвіч, Павал Урбан і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што гэты ліст ёсьць дыпляматычным дакумэнтам, створаным дзеля дасягненьня канкрэтных палітычных мэтаў — давесьці законныя правы на тэрыторыю Жамойці, уважаючы яе за складовую частку Літоўскага гаспадарства. Таму ён ня можа лічыцца сьведчаньнем незацікаўленага назіральніка<ref name="Panucevic-2014-287"/>. Пагатоў, у ім зьмяшчаюцца сьцьверджаньні, якія не адпавядаюць праўдзе<ref name="Urban-2001-22-27">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22—27.</ref> і, з усяго відаць, зьявіліся зь сьвядомай волі аўтара дакумэнта<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 143.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што раней польскія дыпляматы здолелі такім жа спосабам вярнуць ад [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] да Польшчы землі Памор'я, дзеля чаго выкарысталі як раз этнічна-моўны фактар. Штучнае прыцягненьня гэтага фактару з боку Вітаўта выявілася наступнымі супярэчнасьцямі разам зь відавочна непраўдзівымі сьцьверджаньнямі ў адпаведным афіцыйным дакумэнце: * Раней, у студзені 1420 году пасланцы Вітаўта, якія былі на арбітражным працэсе ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]], дзе Жыгімонт Люксэмбурскі прыняў бок Тэўтонскага ордэну, не змаглі растлумачыць, што такое Жамойць, гаворачы перад судом, што існавала ажно «''тры зямлі Жамойтаў''», тым часам польскія пасланцы тлумачылі, што «''Жамойць… гучыць у літоўскай мове ніжэйшая Літва''» ({{мова-la|«Samagita… quod sonat in idiomate Lithuanico inferior Lituania»|скарочана}}<ref>Zajączkowski S. Studya nad dziejami Żmudzi wieku XIII. — Lwów, 1925. [https://books.google.by/books?id=CDUaAAAAIAAJ&q=lithuanico+idiomate+samagita&dq=lithuanico+idiomate+samagita&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqzebfr4T2AhW3_rsIHfGFD_oQ6AF6BAgCEAI S. 9].</ref>) * У ліставаньні з Жыгімонтам Люксэмбурскім Вітаўт ніколі не азначаў як «''роднасных''» да ліцьвінаў [[Яцьвягі|судаваў-яцьвягаў]], землі якіх — як і Жамойць — таксама мусіў раней перадаць Тэўтонскаму ордэну, хоць крыжакі прапаноўвалі вярнуць гэтыя землі ўзамен Жамойці. * Сьцьверджаньне, што «''Жамойты з даўнейшых часоў называлі сябе Ліцьвінамі і ніколі Жамойтамі''» супярэчыла ў тым ліку ранейшым пасланьням, датаваным 9 верасьня 1409 году, ад самога Вітаўта і [[Ягайла|Ўладзіслава Ягайлы]] да каралёў і князёў краінаў Заходняй Эўропы, дзе ўжываліся такія азначэньні як «''народ Жамойтаў''» — {{мова-la|«gens Samagitarum»|скарочана}}. Такое ж азначэньне «''народ Жамойтаў''» паўтаралася ў фундацыйных актах пры заснаваньні Медніцкага каталіцкага біскупства для Жамойці, а таксама ў дакумэнтах наконт гэтай справы, якія ў 1417 годзе высылаліся на Канстанцкі сабор. Апроч таго, дэлегацыя жамойтаў, якая завітала на гэты сабор у канцы 1415 году, трымалася там менавіта як асобны народ. * Сьцьверджаньню, нібы ліцьвіны і жамойты былі народам «''адной мовы''», супярэчылі паведамленьні, складзеныя ў тым ліку львоўскім арцыбіскупам Янам, віленскім біскупам Пятром і самім Вітаўтам, да кардыналаў Рымскай курыі ў [[Канстанца|Канстанцу]] і да папы рымскага ў [[Ватыкан]], што біскупы-ліцьвіны, якія атрымлівалі катэдру Медніцкага каталіцкага біскупства ў Жамойці, мусілі ведаць «''гаворку народа жамойцкага''» — жамойцкую мову<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22—27, 59, 103—106.</ref>}}. Вацлаў Пануцэвіч паказвае, што сьцьверджаньне Вітаўта пра назву Жамойці — гэта хітры, але адначасна і супярэчлівы довад: «''Жамойцю таму называецца, бо гэта ў мове жамойцкага насельніцтва абазначае, што ў перакладзе на літоўскую мову раўназначна з terra inferior, нізінай''»<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 281, 287.</ref>. Адпаведна, і заўвага Вітаўта, што жамойты называюць Аўкштотай ''Літву'', мае характар не навуковы, але чыста палітычны<ref name="Panucevic-2014-287"/>. <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Тэрыторыя сучаснага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайціі» як частка Жамойці на мапах XIX—XX стагодзьдзяў"> Szamaiten (Samogitien) (H. Kieper, 1849).jpg|З мапы тэрыторыі колішняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] нямецкага географа {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гайнрых Кіпэрт|Гайнрыха Кіпэрта|en|Heinrich Kiepert}}, 1849 г. Samogitia (1855).jpg|Мапа Жамойцкай дыяцэзіі, 1855 г. Żmudź (Samogitia) (1904).jpg|З мапы тэрыторыі колішняй Рэчы Паспалітай польскага географа {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Налкоўскі|Вацлава Налкоўскага|pl|Wacław Nałkowski}}, 1904 г. Samogitia (1919).jpg|Мапа Жамойцкай дыяцэзіі, 1919 г. </gallery> == Папулярызацыя ў ХІХ — XX стагодзьдзях == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Simono Daukanto - Budas senoves lietuviu - kalnenu ir zemaiciu - 1845 AD.jpg|значак|Вокладка кнігі [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]] «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''»), 1845 г.]] Да вяртаньня ва ўжытак і папулярызацыі назвы «Аўкштота» ў XIX ст. прычыніўся пруска-нямецкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яганэс Фогт||ru|Фохт, Иоганнес}} (з 1856 году сябра-карэспандэнт [[Санкт-Пецярбурская акадэмія навук|Санкт-Пецярбурскай акадэміі навук]]), які ў другім томе сваёй «Гісторыі Прусіі» ({{мова-de|«Geschichte Preussens»|скарочана}}, 1827 год), выдадзенай гатычным шрыфтам у [[Кёнігсбэрг]]у, сьцьвярджаў, што «Аўкштотай» («верхняй зямлёй») называўся ўвесь рэгіён на [[Нёман|Нёмане]] на ўсход ад [[Вялёна|Вялёны]], а жыхароў гэтага рэгіёну называлі «аўкштотамі». Ён жа выдзяляў, апроч Жамойці («ніжняй зямлі»), яшчэ і «сярэднюю зямлю»{{Заўвага|{{мова-de|«Eigentlich hieß das ganze Gebiet von Welun (Wiliona) an der Memel östlich hin das Land Austeten oder Austetten, wie denn auch die Bewohner „die Austeten“ genannt wurden. <...> dieses Gebiet Austeten das s. g. Oberland von Samaiten, superiores partes; die Gegenden von Welun an bis Widuckeln, Rossiene und Erogel nannte man das Mittelland, mediae partes und die Gebiete von Medeniken, Wangen u. s. w. das Niederland, partes inferiores»|скарочана}}<ref>Voigt J. Geschichte Preussens. Bd. 1. — Königsberg, 1827. [https://books.google.by/books?id=xr_fcQI_Mn4C&pg=PA61-IA1&dq=%22Auxstote%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiH8P6708z1AhUKiv0HHZUTCK84ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Auxstote&f=false S. 62].</ref>}}. У чацьвертым томе гэтай жа працы (1830 год) Фогт апублікаваў ліст Вітаўта ад 1420 году<ref>Voigt J. Geschichte Preussens. Bd. 4. — Königsberg, 1830. [https://books.google.by/books?id=AccBAAAAYAAJ&pg=PA11&dq=%22Auxstote%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiH8P6708z1AhUKiv0HHZUTCK84ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=Auxstote&f=false S. 11].</ref>. У 1837 годзе вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» [[Паганства|паганскіх]] багоў ў рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-[[Індыя|індыйскай]]» рэлігіі «ліцьвінаў»<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>, выдаў у Вільні другі том «Гісторыі літоўскага народу» ({{мова-pl|Dzieje starożytne narodu litewskiego|скарочана}}), дзе з спасылкай на Фогта (які «''знайшоў довады гэтага ў Кёнігсбэрскім архіве''») заявіў, што «''Літва… падзялялася на дзьве паловы: вышэйшую, якая называлася Аўкштотай{{Заўвага|Тут Нарбут ужыў невытлумачальную зь летувіскай мовы памылковую форму ''Auxstole''<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 1. — Kraków, 1874. [https://books.google.by/books?id=OeQAAAAAYAAJ&pg=RA1-PA368&dq=Auxstole&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJgP-SqM31AhVRlP0HHcTzAKQQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Auxstole&f=false S. 368].</ref>, якую як асноўную форму назвы (на яго думку) паўтарыў на наступнай старонцы. Гэтую ж памылковую форму ён паўтарыў у сваёй публікацыі «Oznaczenie granic Litwy właściwej od strony Słowiańszczyzny» (1856 год)<ref name="Vnukovic-2021-38">Внуковіч Ю. Вынаходніцтва этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі і Літвы: параўнальная характарыстыка // Вестник Полоцкого государственного университета. № 1, 2021. С. 38.</ref>}}, у лацінскіх аўтараў Austechia, і на ніжэйшую або Жамойць''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litwa... dzieliła się na dwie połowy: wyższą, nazywaną Auxstole, w autorach łacińskich Austechia i na niższą czyli Žomajten»|скарочана}}}} і таксама зьмясьціў тэкст ліста вялікага князя Вітаўта<ref>Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. 2. — Wilno, 1837. S. 387—[https://books.google.by/books?id=JuMGAAAAYAAJ&pg=PA388&dq=Auxstote&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwpq65tsv1AhXlh_0HHSrjCYw4FBDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=Auxstote&f=false 388].</ref> (у сваёй пазьнейшай публікацыі 1856 году «Oznaczenie granic Litwy właściwej od strony Słowiańszczyzny» Нарбут, увогуле, абвясьціў «Аўкштоту» разам з Жамойцю і дзьвюма прыдуманымі ім правінцыямі — «Няромай» і «Пялюзіяй» — «''сапраўднай Літвой''»<ref name="Vnukovic-2021-38"/>). Ад гэтага часу назва «Аўкштота» («Аўкштайція») пачала выкарыстоўвацца ў розных публікацыях, дзе гэтым тэрмінам пазначаліся тыя альбо іншыя землі на ўсход ад Жамойці, тым часам назвай «[[Аўкштайты|аўкштайты]]» пачалі называць жыхароў адпаведных земляў. Аднак яшчэ ў 1891 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вялікая агульная ілюстраваная энцыкляпэдыя||pl|Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana}} сьведчыла, што шырокія масы мясцовага насельніцтва ня ведаюць тэрміну «Аўкштота» і не ўжываюць яго ў штодзённым жыцьці як геаграфічную назву{{Заўвага|{{мова-pl|«Aukstote, Auxstote... Nazwa ta, dziś przes Litwinów nie używana»|скарочана}}}}<ref>Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana. T. 5—6. — Warszawa, 1891. [https://books.google.by/books?id=cNcDAAAAYAAJ&pg=PA450&dq=Aukstote&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj20eDXtMv1AhVAlP0HHeAKAdg4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q=Aukstote&f=false S. 450].</ref>. Калі ў 1822 годзе [[Сыманас Даўкантас]] — адзін зь першых ідэолягаў [[Летувіскі нацыянальны рух|летувіскага нацыянальнага руху]] — выдаў кнігу «Дзеяньні старажытных летувісаў і жамойтаў» («''Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių''»), то ўжо ў 1845 годзе (па выхадзе публікацыяў Яганэса Фогта і Тэадора Нарбута) ён выдаў сваё дасьледаваньне пад назвай «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''», сучаснае летувіскае «''Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių''»{{Заўвага|У выдадзенай на заказ [[Міністэрства замежных справаў Летувы]] «Гісторыі Летувы» ({{мова-ru|«История Литвы»|скарочана}}) назву гэтай кнігі Даўкантаса падалі як «Звычаі старажытных летувісаў, аўкштайтаў і жамойтаў» ({{мова-ru|«Обычаи древних литовцев, аукштайтов и жемайтов»|скарочана}})<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 125.</ref>}}). Такім спосабам Даўкантас пераклаў старажытны нямецка-лацінскі тэрмін уласным летувіскім наватворам «горнікі» (ад {{мова-lt|kalnas|скарочана}} 'гара'). Тое, што Даўкантас «''першым прыдумаў і выкарыстаў тэрмін дзеля апісаньня этнаграфічнай супольнасьці, вядомай цяпер як аўкштайты''», прызнаецца ў сучасных летувіскіх школьных падручніках<ref>Martišiūtė-Linartienė A. [https://nullroute.lt/mirrors/texts/Liet_k_chrestomatija_11_klasei.pdf Elektroninė literatūros chrestomatija 11 klasei]. — Vilnius, 2011. P. 608.</ref>. Ужо ў 1850 годзе пруска-нямецкі лінгвіст [[Георг Нэсэльман]] заявіў у сваім слоўніку, нібы расейскія летувісы, або жамойты, называюць прускіх летувісаў «''Létuwninkai kalninni''» з прычыны ўзгорыстай мясцовасьці{{Заўвага|{{мова-de|«Létuwninkai kalninni werden die Preußischen Littauer von den Russischen (Zémaiczei) genannt wegen des hügligen Terrains»|скарочана}}}}<ref>Nesselmann G. H. F. Wörterbuch der littauischen sprachen. — Königsberg, 1850. [https://books.google.by/books?id=lB8tAAAAYAAJ&pg=PA174&dq=K%C3%A4lninnis++L%C3%A9tuwninkai&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNxICojtr1AhXOwKQKHXQ-ClQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=K%C3%A4lninnis%20%20L%C3%A9tuwninkai&f=false S. 174].</ref>. Неўзабаве, аднак, мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] паказаў, што Нэсэльман напраўду ўзяў адпаведную назву з выдадзенай у 1842 годзе кнігі Даўкантаса «Лемантар летувіска-горнай і жамойцкай моваў» («''Abecieļa lîjtuwiû-kalnienû ir źiamajtiû kałbos''», сучаснае летувіскае «''Abėcėlė lietuvių-kalnėnų ir žemaičių kalbos''»), памылкова прыняўшы азначэньне «летувіска-горны» за сынонім «[[Прускія летувісы|пруска-летувіскі]]»<ref name="Mikucki-1855-109">Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=SdohAQAAMAAJ&pg=PA109&dq=kalnienaj&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiE3un0_dn1AhXI2KQKHbkrAuwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kalnienaj&f=false С. 109].</ref>. Апроч таго, Мікуцкі засьведчыў, што слова «''kalnėnai''» ('горныя, горцы') Даўкантас проста выдумаў{{Заўвага|{{мова-ru|«выдуманное г. Довконтом слово kalnienaj (горные, горцы)»|скарочана}}}}<ref name="Mikucki-1855-109"/>. У той жа працы 1855 году Мікуцкі згадаў назву «аўкштоты» («аўкштайты»), раскрыўшы лёгіку яе зьяўленьня: «''Жамойты — Нізоўцы, летувісы, якія жывуць у нізоўі Нёмана. <…> Калі былі (і ёсьць) Нізоўцы, мусяць быць і Вярхоўцы; і сапраўды былі''». Як галоўны довад даўнейшага існаваньня летувісаў-«вярхоўцаў» ён прывёў тэкст ліста Вітаўта ад 1420 году<ref name="Mikucki-1855-108">Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. С. 108.</ref>. Прытым летувісаў свайго часу Мікуцкі, паводле асаблівасьцяў іх мовы, падзяліў на «паўночных» ([[Сьвянцянскі павет (Віленская губэрня)|Сьвянцянскі]], [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскі]], [[Вількамірскі павет (Расейская імпэрыя)|Вількамірскі]], [[Панявескі павет (Расейская імпэрыя)|Панявескі]] і часткова [[Шавельскі павет (Расейская імпэрыя)|Шавельскі]] паветы) і «паўднёвых», адзначыўшы, што мяжа між адпаведнымі гаворкамі часткова праходзіць ракой [[Вяльля|Вяльлёй]]<ref name="Mikucki-1855-109"/>. Пра няведаньне тэрміну «аўкштоты» («аўкштайты») адукаванымі коламі колішняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] таксама сьведчыць крытыка штучнага пашырэньня з боку тагачаснай афіцыйнай расейскай навукі назвы «літва» на частку [[жамойць|жамойцкага]] насельніцтва, пазьней вядомую як «аўкштайты». Адпаведная нататка<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref> зьявілася ў 1854 годзе на старонках прыватнага расейскага часопісу «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}», які на той час рэдагаваўся выхадцам зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты, навучэнцам [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]] (1800—1858) супольна з выхадцам з [[Кіеўскае ваяводзтва|кіеўскай]] шляхты, энцыкляпэдыстам і знаўцам эўрапейскіх і усходніх моваў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альбэрт Старчэўскі|Альбэртам Старчэўскім|ru|Старчевский, Альберт Викентьевич}}: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль ўтварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} [[Файл:Littauischen Sprachgebiets (1876).jpg|значак|Мапа абшару з часткова [[Летувіская мова|летувіскамоўным]] насельніцтвам, дзе цяперашні афіцыйны этнаграфічны рэгіён «Аўкштайція» азначаецца [[Жамойць|Жамойцю]] ({{мова-de|Samogitien|скарочана}}), 1876 г.]] Пытаньне этымалёгіі і лякалізацыі назвы «Аўкштота» падрабязна разглядаў у 1875 гозе лінгвіст і этнограф [[Ян Карловіч]] (ужо па тым, як некалькі аўтараў абвясьцілі яе «''назвай уласна Літвы, якую ўжываюць жамойты''») і пераканаўча засьведчыў, што ў тагачаснай Жамойці ня ведалі і не ўжывалі назвы «Аўкштота»{{Заўвага|{{мова-pl|«Na Żmudzi... tego wyrazu lud nie zna a zatem i Litwy nim nie nazywa»|скарочана}}}}. Таксама ён зьвярнуў увагу на тое, што ў летувіскім слоўніку Нэсэльмана сьцьвярджалася, нібы некалькі падобных назваў (''Auksztininkai'' як назва жыхароў ваколіцаў вёскі Budweten і ''Auksztinélei'' як назва жыхароў ваколіцаў [[Рагніт]]у, дадзеная ім жыхарамі ваколіцаў [[Клайпеда|Клайпеды]]<ref>Nesselmann G. H. F. Wörterbuch der littauischen sprachen. — Königsberg, 1850. [https://books.google.by/books?id=lB8tAAAAYAAJ&pg=PA16&dq=Auksztininkai+Auksztinelei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1yYbCqtn1AhWg8LsIHdspA98Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Auksztininkai%20Auksztinelei&f=false S. 16].</ref>) бытавалі пасярод прускіх летувісаў (у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»)<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. [https://books.google.by/books?id=BrViAAAAcAAJ&pg=PA187&dq=Aukstote,+Auxstote&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiOiZPRj9n1AhUbhP0HHSatDkcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Aukstote%2C%20Auxstote&f=true S. 187].</ref>. Тым часам крыніцай зьяўленьня назвы «Аўкштота» Карловіч проста назваў публікацыю ліста Вітаўта ад 1420 году, адзначаючы, што цяжка меркаваць, ці Вітаўт утварыў гэтую назву сам, паводле аналёгіі з Жамойцю, або тая назва сапраўды бытавала за яго часамі<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 188.</ref>. У той жа працы Карловіч заявіў, што ўведзены раней нямецкім мовазнаўцам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аўгуст Шляйхэр|Аўгустам Шляйхэрам|ru|Шлейхер, Август}} падзел летувіскай мовы на гаворкі «верхнелетувіскую» (або проста летувіскую) і «ніжнелетувіскую» (або жамойцкую) ёсьць «''вельмі ўдалым''», дзеля чаго зьвярнуўся да зьняпраўджанай раней Мікуцкім назвы «''Kalnėnai''» («горнікі»), заявіўшы, што на той час у [[Цельшыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Цельшыцкім павеце]] так ужо называлі жыхароў ваколіцаў [[Вількамір]]у і Вільні<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 189, 251—252.</ref>. Далей Карловіч зазначыў, што напраўду гаворак летувіскай мовы, апроч дзьвюх памянёных, існуе вялікае мноства: «''можна сказаць, што ў кожнай парафіі — свая гаворка''»<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 252.</ref>. [[Файл:Schamaiten (Samogitien) (D. Schäfer, 1916).jpg|значак|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» нямецкага гісторыка [[Дытрых Шэфэр|Дытрыха Шэфэра]] (1916 г.), на якой цяперашняя «Аўкштайція» мае подпіс «''Schamaiten (Samogitien)''»]] [[Файл:Litauer (Schamaiten, Schmuden) (D. Schäfer, 1916).jpg|значак|Легенда да мапы Д. Шэфэра, дзе летувісы азначаюцца [[жамойты|жамойтамі]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139—140.</ref>: «''Litauer (Schamaiten, Schmuden'')»]] У 1876 годзе пруска-летувіскі лінгвіст прафэсар [[Кёнігсбэрскі ўнівэрсытэт|Кёнігсбэрскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Куршат||ru|Куршат, Фридрих}} пісаў: «''У XV ст. ўсходняя Жамойць называлася Аўкштотай, паводле цяперашняга прастамоўя Aukßtocźiai ('горныя', 'горнікі')''»{{Заўвага|{{мова-de|«Im 15. Jahrhundert wurde das östliche Samogizien Auxtote, nach gegenwärtiger Volkssprache Aukstocíiai (die Hohen, die Hochländer) genannt»|скарочана}}}}<ref>Kurschat F. Grammatik der littauischen Sprache. — Halle, 1876. [https://books.google.by/books?id=r6YFAAAAQAAJ&pg=PA5&dq=Lietuvininkai&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj4hYfwsN_1AhURHOwKHWjfDMc4ChDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=Lietuvininkai&f=false S. 5].</ref>. У 1877 годзе нямецкі дасьледнік Лётар Вэбэр, на якога пазьней спасылаўся летувіскі палітык і гісторык [[Пятрас Клімас]]<ref>Klimas P. Litwa starożytna. — Wilno, 1921. [https://archive.org/details/klimas-litwa-starozytna-1921/page/39/mode/2up?q=%22Tu+zwr%C3%B3cimy+jeszcze+uwag%C4%99%2C+%C5%BCe+i%E2%80%99+przynale%C5%BCno%C5%9B%C4%87+Sambji+do+Prus%22 S. 40].</ref>, сьцьвярджаў, што Аўкштота адпавядала [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]], а Жамойць — [[Ковенская губэрня|Ковенскай]]<ref>Weber L. Preussen vor 500 Jahren in culturhistorischer, statistischer und militairischer Beziehung nebst Special-Geographie. — Danzig, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=AwcW9DwRvu8C&dq=Lotar+Weber+samland&q=samland#v=onepage&q=kowno&f=false S. 87].</ref>, прытым прускую [[Самбія|Самляндыю]] («Малую Летуву») ён лічыў часткай Жамойці<ref>Weber L. Preussen vor 500 Jahren in culturhistorischer, statistischer und militairischer Beziehung nebst Special-Geographie. — Danzig, 1878. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=AwcW9DwRvu8C&dq=Lotar+Weber+samland&q=samland#v=onepage&q=samland%20szameiten&f=false S. 18].</ref>. Беларускі пісьменьнік і перакладнік [[Вінцэсь Каратынскі]] (1831—1891) у сваім нарысе пра [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] (1873 год) зазначаў, што той «''пераехаў на сталае месца жыхарства ў мястэчка [[Біржы]], у маяратны маёнтак свайго сваяка Міхала Тышкевіча, графа на Жмудзі''», дзе «''пачаў вучыцца па-жмудзінску зьбіраць народныя паданьні, песьні і прымаўкі''»<ref>Вінцэнт Каратынскі. Творы. — {{Менск (Мінск)}}, 1981. С. 138.</ref>. [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] (1880—1902 гады), хоць ужо пасьлядоўна ўжывае назву «літоўская мова» ў значэньні мовы летувісаў, аднак да шматлікіх геаграфічных аб'ектаў пазьнейшага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція» падае мясцовыя назвы з пазнакамі «па-жамойцку» ({{мова-pl|po żmujdzku|скарочана}}), «жамойцкае» ({{мова-pl|żmujdzkie|скарочана}}): у [[Вількамірскі павет (Расейская імпэрыя)|Вількамірскім павеце]] — [[Анікшты]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/534 S. 534].</ref>, Віжуны<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/688 S. 688].</ref>, Жмуйдкі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/807 S. 807].</ref>, [[Пазэльва]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/899 S. 899].</ref>, Раговак<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/669 S. 669].</ref>, Раўпе<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/513 S. 513].</ref>, Рогаў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/667 S. 667].</ref>, Рубікі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/879 S. 879].</ref>, Субач<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/521 S. 521].</ref>, Сьвядасьць<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/635 S. 635].</ref>, Сясікі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/600 S. 600].</ref>, [[Уцяна]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/740 S. 740].</ref>; у [[Ковенскі павет (Расейская імпэрыя)|Ковенскім павеце]] (на ўсход ад ракі [[Нявежа (Летува)|Нявежы]]) — [[Румшышкі]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/11 S. 11].</ref>, Скарулі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/703 S. 703].</ref>; у [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскім павеце]] — Акніста<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/426 S. 426].</ref>, Папель<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/784 S. 784].</ref>, Равішкі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/570 S. 570].</ref>, Рагелі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/664 S. 664].</ref>, [[Ракішкі]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/502 S. 502].</ref>, [[Салокі]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/59 S. 59].</ref>, Скапішкі<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/694 S. 694].</ref>, [[Таўрагіны]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/264 S. 264].</ref>; у [[Панявескі павет (Расейская імпэрыя)|Панявескім павеце]] — [[Панявеж]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/771 S. 771].</ref>, [[Радзівілішкі]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/475 S. 475].</ref>, [[Рэмігола]]<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/613 S. 613].</ref> ды іншыя. Урэшце, яшчэ ў 1913 годзе зазначалася, што на поўдзень ад [[Дзьвінск]]у пачынаецца і цягнецца «''да пясковых берагоў Балтыйскага мора Жамойць Сьвятая, як называюць гэты край самі жамойты, і беларусы, і палякі, і нават нашчадкі лівонскіх крыжакоў-баронаў старажытныя нямецкія сем'і''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…до песчаных берегов Балтийского моря — Жмудь Святая, как зовут этот край и сами жмудзины, и белорусы, и поляки, и даже — потомки ливонских крестоносцев-баронов, старинные немецкие семьи»|скарочана}}}}<ref>Жданов Л. Сгибла Польша! Т. 4. — СПб., 1913. С. 216.</ref> [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах [[Летувісы|летувісаў]], фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] У ХІХ — XX стагодзьдзях, па ўзьнікненьні летувіскага нацыянальнага руху, «Аўкштайціяй» пачалі называць цэнтральную і ўсходнюю частку сучаснай Летувы, а тэрмінам «аўкштайты» — этнаграфічную групу летувісаў<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Аўкштайція // {{Літаратура/БЭ|2к}} С. 86.</ref>. Пашырэньне назвы «аўкштайты» ў гэты час зьвязваюць з этнанімічнай дыфэрэнцыяцыяй паміж [[Летувісы|летувісамі]] і [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]<ref name="Cakvin-1989"/>. Тым часам лучнасьць гаворак «аўкштайтаў» атрымала ў лінгвістаў назву «аўкштайцкі дыялект» летувіскай мовы. Сваім парадкам тэрмінам «аўкштайты» некаторыя археолягі пачалі рэтраспэктыўна называць насельніцтва, якое стварыла археалягічныя культуры, што займаюць тэрыторыю цэнтральнай Летувы, а некаторыя навукоўцы пачалі таксама рэтраспэктыўна ўжываць датычна стваральнікаў гэтых археалягічных культураў азначэньне «група балтыйскіх плямёнаў аўкштайты»<ref>{{Літаратура/БЭ|2к}} С. 86.</ref>. У 2003 годзе ўлады Летувы ўсталявалі афіцыйныя межы этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція»<ref>[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Як заўважыў летувіскі этноляг Ж. Шакніс, мапы этнаграфічных рэгіёнаў Летувы (у адрозьненьне ад [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] або [[Фінляндыя|Фінляндыі]]) вельмі доўгі час не друкаваліся нават у абагульняльных працах зь летувіскай этналёгіі<ref name="Vnukovic-2021-42">Внуковіч Ю. Вынаходніцтва этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі і Літвы: параўнальная характарыстыка // Вестник Полоцкого государственного университета. № 1, 2021. С. 42.</ref>. У 2006 годзе частка летувіскіх аўтараў (у тым ліку мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]) прызналі супярэчнасьць канцэпцыі «Аўкштайціі»: «''такім парадкам, варта вызнаць, што паняцьце этнаграфічнай Аўкштайціі не ўстаялася''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Таким образом, понятие этнографической Аукштайтии следует признать не устоявшимся»|скарочана}}}}<ref>Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 131.</ref>. Як адзначае Вацлаў Пануцэвіч<ref name="Panucevic-2014-279">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 279.</ref>: {{Цытата|Адным з шырока пашыраных у сучаснай літаратуры «доказаў» на тое, быццам Жамойдзь і Літва тварылі адну непадзельную цэласьць, як тэрытарыяльную, так і этнічную, ёсьць так званая аўкштоцкая легенда, або твораны міт Аўкштоты. Сутнасьць гэтай легенды або міту заключаецца ў тым, быццам у склад Літвы, як агульнага назову, уваходзілі два плямёны з сваімі аддзельнымі тэрыторыямі: Жамойць і Аўкштота, terra inferior і terra superior}} == Сымбалі == Сучасныя сымбалі летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція» (сьцяг і герб) распрацавалі і зацьвердзілі ў 2006 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220808021709/https://numismag.com/en/2020/01/14/rolandas-rimkunas-creator-of-e2-lithuanian-regions-coins-series/ Rolandas Rimkūnas, creator of €2 lithuanian regions coins series], Numismag, 14 студзеня 2020 г.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Liet-etno-regionai.png|міні|{{Легенда|#fec0c0|Зацьверджаная на афіцыйным узроўні тэрыторыя летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція»}}]] Сучасны летувіскі этнаграфічны рэгіён «Аўкштайція» знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы краіны. Буйныя месты: * [[Панявеж]] — лічыцца сталіцай * [[Янава (Летува)|Янава]] * [[Уцяна]] * [[Кейданы]] * [[Вісагіня]] (будавалася за савецкім часам, таму большасьць жыхароў — [[расейцы]] і [[беларусы]]) * [[Вількамір]] * [[Радзівілішкі]] == Мова == {{Падвойная выява|справа|Программа преподавания жмудского языка в Поневежской учительской семинарии (1893).jpg|107|Программа жмудско-литовского языка (1893).jpg|107|Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў настаўніцкай сэмінарыі, адкрытай уладамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ў [[Панявеж]]ы — сталіцы сучаснай «Аўкштайціі»: {{мова-ru|«Программа преподавания жмудского языка»|скарочана}} (налева), {{мова-ru|«Программа жмудско-литовского языка»|скарочана}} (направа)}} {{Асноўны артыкул|Летувіская мова}} Паводле летувіскіх мовазнаўцаў, у афіцыйным этнаграфічным рэгіёне «Аўкштайція» размаўляюць на [[аўкштайцкі дыялект|аўкштайцкіх дыялектах]] летувіскай мовы. Прытым згодна зь іх новымі сьцьверджаньнямі, летувіская мова падзяляецца ня толькі на [[жамойцкі дыялект|жамойцкі]] і аўкштайцкі дыялекты, але і на яшчэ два субдыялекты — судоўскі і [[дзукійскі дыялект|дзукійскі]], якія разам утвараюць аўкштайцкую дыялектную групу. Да аўкштайцкіх дыялектаў належаць гаворкі, на якіх засноўваецца [[літаратурная мова|літаратурная летувіская мова]] — гаворкі захаду этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція», у ваколіцах [[Коўна|Коўны]]. На думку [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], аўкштайцкі дыялект — які правільней называць верхнежамойцкім — утварыўся пад уплывам беларускай мовы і славянскага насельніцтва на ўсход ад ракі [[Нявежа (Летува)|Нявежы]]<ref name="Panucevic-2014-289">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 289.</ref>. == Традыцыйны строй == Паводле летувіскіх этнографаў, існаваў традыцыйны строй летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція». Адметная рыса жаночага строю — пераважнае выкарыстаньне белага колеру ў адзеньні. Жаночы строй складаўся з доўгай белай ільняной кашулі, некалькіх спадніц, белага фартуху з геамэтрычным арнамэнтам чырвонай ніткай уздоўж яго нізу, гарсэту, доўгага поясу, шыйных упрыгожваньняў, галаўнога ўбору й скуранога абутку. Узімку насілі шарсьцяныя ўкарочаныя або доўгія паліто. Белыя кашулі часьцей за ўсё ўпрыгожвалі простай геамэтрычнай вышыўкай чырвонай ніткай на манжэтах. Спадніцы былі ў клетку й фармаваліся з спалучэньня чатырох асноўных колераў: чырвонага, зялёнага, жоўтага й чорнага. Апраналася ня менш за 2 спадніцы, а напрыгажэйшая апраналася паверх астатніх. Гарсэты дзяліліся на два віды: першы, які ад таліі пачынаў зьбірацца ў складкі, і другі, які быў прамы. Жанчыны «Аўкштайціі» насілі пераважна каралавыя, бурштынавыя ці шкляныя шыйныя ўпрыгожваньні. Асноўнымі сярод галаўных убораў былі наміткі, якія насіліся толькі замужнімі жанчынамі й павязваліся вельмі своеасаблівым спосабам, прыкрываючы скулы й шыю, а таксама кароны й чапцы, часта ўпрыгожаныя кветкамі (маладыя дзяўчыны). Мужчынскі строй складаўся з доўгіх вузкіх часьцей даматканых, шарсьцяных ці паўшарсьцяных нагавіцаў натуральных ці цёмных колераў, белай кашулі, камізэлькі, шэйнай хусткі, лямцавага паліто пераважна шэрага ці карычневага колеру, радзей чорнага ці цёмна-сіняга, плеценага або зьвітанага поясу яркіх колераў, фэтравага капелюша й скураных ботаў, якія падвязваліся тонкімі паяскамі<ref>{{Кніга|аўтар = Jurkuvienė T.|частка = |загаловак = Lietuvių tautinis kostiumas|арыгінал = |спасылка = http://www.kainos.lt/lietuviu-tautinis-kostiumas-lithuanian-national-co-p122099|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БЭ|2}} * Внуковіч Ю. Вынаходніцтва этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі і Літвы: параўнальная характарыстыка // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. № 1, 2021. С. 37—49. * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с. {{ISBN|978-609-437-207-0}}. == Вонкавыя спасылкі == * [[Зьдзіслаў Сіцька]], [http://pawet.net/ns/2007/28/%E2%84%96_28_(816).html Па слядах літвы], [[Pawet.net]], 25 ліпеня 2007 г. {{Рэгіёны Летувы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Аўкштота| ]] [[Катэгорыя:Традыцыйная культура]] dvcb90x38zd7kwabkj2b4vli9p9wxbw Believe (песьня Дзімы Білана) 0 48917 2698641 2635913 2026-11-03T16:17:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698641 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Believe}} {{Сынгл |Назва = Believe |Выканавец = [[Дзіма Білан|Дзімы Білана]] |Выпушчаны = сакавік [[2008 год у музыцы|2008]] |Фармат = [[кампакт-дыск|CD]] |Запісаны = 2008 |Жанр = [[поп-музыка|поп]] |Працягласьць = 03:13 |Лэйбл = Gala Records |Прадусар = [[Яна Рудкоўская]] |Папярэдні = [[Never Let You Go]]<br />[[2006]] |Год = 2008 |Альбом = Супраць правіл |Наступны = Lonely<br />([[2008]]) }} '''Believe''' ({{мова-be|Павер}}) — песьня, якая прынесла перамогу [[Дзіма Білан|Дзіму Білану]] [[24 траўня]] [[2008]] году на міжнародным [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|конкурсе «Эўрабачаньне-2008»]] у [[Бялград]]зе ([[Сэрбія]]). Песьня заняла 1 месца з 272 баламі ў фінале, а ў першым паўфінале конкурсу — 3 месца з 135 баламі. Першы раз песьня была выкананая [[9 сакавіка]] падчас расейскага адборачнага туру Эўрабачаньня. Па выніках галасаваньня тэлегледачоў, Дзіма Білан увайшоў у лік фіналістаў і атрымаў права ізноў прасьпяваць кампазыцыю «Believe» ў фінальным туры конкурсу «Эўрабачаньне-2008», які мінуў [[24 траўня]] ў [[Бялград]]зе. == Гісторыя == [[9 сакавіка]] кампазыцыя «Believe» была прадстаўленая на суд журы і тэлегледачоў у этэры [[Расея (тэлеканал)|канала «Расея»]]. Па выніках аб’яднанага галасаваньня журы і тэлегледачоў, якое праходзіла ў прамым этэры тэлеканала, Дзіма Білан зь песьняй «Believe» набраў 54 балы, пакінуўшы ззаду [[Сяргей Лазараў|Сяргея Лазарава]], [[Аляксандар Панаётаў|Аляксандра Панаётава]] і [[Жэня Атрадная|Жэню Атрадную]]. Такім чынам, па выніках нацыянальнага адборачнага конкурсу, Дзіма Білан атрымаў права ў другі раз прадставіць Расею на міжнародным конкурсе «Эўрабачаньне». == Сынгл == У 2008 годзе выйшаў сынгл Дзімы Білана «Believe», на якім, акрамя ангельскай вэрсіі, прысутнічае вэрсія на гішпанскай мове (Creer), вэрсія на расейскай мове (Усё ў тваіх руках) і караоке вэрсія. == Зьмест == [[Файл:Russia in the 2008 Eurovision Song Contest.jpg|міні|250пкс|[[Расея на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]: [[Эдвін Мартан]], [[Дзіма Білан]], [[Яўген Плюшчанка]] зь песьняй «Believe»]] === Расейская вэрсія сынгла === # Believe (радыё-вэрсія) # Believe (са скрыпкай) # Believe (караоке, са скрыпкай) # Believe — «Усё ў тваіх руках» (расейская вэрсія) # Believe (расейская вэрсія, караоке) # Believe (відэакліп) # Як раней 2.0 # Як раней 2.0 (караоке) # Фотасэсія # Dima’s biography (біяграфія Дзімы Білана, на ангельскай) # Believe ДзіБілан — Плюшавы === Вэрсія для Нямеччыны === # Believe (вэрсія для «Эўрабачаньня») # Believe (радыё-вэрсія) # Believe (расейская вэрсія) # Believe (відэакліп) === Вэрсія для Бэльгіі === # Believe (радыё-вэрсія) — 3:17 # Believe (расейская вэрсія) — 3:17 # Believe (гішпанская вэрсія) — 3:17 # Believe (відэакліп) — 4:03 == Чарты == {| class="wikitable" !align="left"|чарты на 2008 год !align="left"|пазыцыя |- |align="left"|Russian Airplay Chart<ref>[https://web.archive.org/web/20090216082646/http://www.tophitru.com/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=12038 tophit.ru]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Swedish Singles Chart<ref>[http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Dima+Bilan&titel=Believe&cat=s Sweden Singles Chart]</ref> |align="center"|28 |} {{Пачатак блёку}} {{Адзінка блёку |папярэднік = [[Марыя Шэрыфавіч]]<br />«Molitva» |назва = Пераможца «Эўрабачаньня» |гады = [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]] |наступнік = [[Аляксандар Рыбак]]<br />«[[Fairytale]]» }} {{Адзінка блёку |папярэднік = Serebro<br />«Song #1» |назва = Песьня ад Расеі на «Эўрабачаньні» |гады = [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]] |наступнік = [[Анастасія Прыходзька]]<br />«[[Мамо]]» }} {{Канец блёку}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20081004152238/http://esckaz.com/russia/cd.htm Вэрсіі сынгла «Believe»] * [https://web.archive.org/web/20081004152306/http://esckaz.com/russia/mp3.htm Вэрсіі песьні «Believe»] {{Песьні на Эўрабачаньні-2008}} [[Катэгорыя:Песьні конкурсу песьні Эўрабачаньне]] [[Катэгорыя:Расея на конкурсе песьні Эўрабачаньне]] [[Катэгорыя:Песьні 2008 году]] rqibidbt7gwqxjb8knjmobdn46xk4nb Азэрбайджан на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008 0 49681 2698701 2180931 2026-11-03T23:30:00Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698701 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Day After Day» |выява = [[Файл:ESC 2008 - Azerbaijan - Elnur & Samir, 1st semifinal.jpg|300пкс]] |краіна = Азэрбайджан |год = 2008 |подпіс = Выступ у паўфінале конкурсу [[Эўрабачаньне-2008]] |дата адбору = |артыст = [[Эльнур Гусейнаў|Эльнур]] і [[Самір Джавадзадэ|Самір]] |мова = [[ангельская мова|ангельская]] |кампазытар = [[Гоўхар Гасанзадэ]] |паэт = [[Захра Бадалбэйлі]] |месца = 8 |балы = 132 |месца ў паўфінале = 6 |балаў у паўфінале = 96 }} На «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньні-2008]]» Азэрбайджан прадстаўлялі два маладыя выканаўцы — [[Эльнур Гусейнаў]] і [[Самір Джавадзадэ]]. Кандыдатура апошняга была прадстаўленая ў самім канцы. Гэтыя два выканаўца дэбютавалі ў дуэце зь песьняй кампазытара Гоўхара Гасанзадэ «[[Day After Day]]» на словы Захры Бадалбэйлі. Менавіта з гэтай песьняй яны выйгралі нацыянальны адбор, які праходзіў [[2 лютага]] [[2008]] году ў [[Баку]], пакінуўшы ззаду іншых кандыдатаў — Айнур Іскандэрлі і рок-гурт «Unformal». У кампазыцыі Гусейнава і Джавадзадэ задзейнічаны [[опэра|опэрны жанр]], а таксама нацыянальныя матывы Азэрбайджану, у прыватнасьці азэрбайджанскі народны музычны стыль [[мугам]] (выкананы Самірам). ==Нацыянальны адбор== <center> {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" | '''№''' | '''Выканавец''' | '''Песьня''' |- align="center" | 1 | Unformal | «Lalala» |- align="center" | 2 | Unformal | «Muse» |- align="center" | 3 | [[Эльнур Гусейнаў]] | «If You Never Back» |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | 4 | [[Эльнур Гусейнаў|Эльнур]] feat. [[Самір Джавадзадэ|Самір]] | «[[Day After Day]]» |- align="center" | 5 | Айнур Іскандэрлі | «Swear That You Will Stay» |- align="center" | 6 | Айнур Іскандэрлі | «Rhythm of Fire» |} </center> ==Прома-тур== Яны выступілі ў Тбілісі, Кіеве, Рызе і Атэнах. У рамках прома-тура Эльнур і Самір наведалі фіналы нацыянальных адбораў Украіны ([[23 лютага]]), Грэцыі ([[27 лютага]]) і Латвіі ([[1 траўня]])<ref>https://web.archive.org/web/20080331200305/http://esckaz.com/2008/promotour.htm</ref>. У песьні абгульваецца тэма дужаньня дабра і зла. Эльнур увасабляе дабро (анёл), а Самір — зло (д’ябал). Ідэя «супрацьстаяньні» выкарыстаная і ў прэвію-кліпе. ==Галасаваньні== === Паўфіналу === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Азэрбайджан''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||— |- | align="center" | 10 ||Малдова, Польшча, Расея |- | align="center" | 8 ||Андора, Нямеччына |- | align="center" | 7 ||Румынія, Грэцыя |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||Ізраіль, Бэльгія, Ірляндыя, Фінляндыя |- | align="center" | 4 ||Эстонія, Нідэрлянды |- | align="center" | 3 ||Чарнагорыя, Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 2 ||Армэнія |- | align="center" | 1 ||— |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Азэрбайджана''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Грэцыя |- | align="center" | 10 ||Ізраіль |- | align="center" | 8 ||Расея |- | align="center" | 7 ||Нарвэгія |- | align="center" | 6 ||Румынія |- | align="center" | 5 ||Малдова |- | align="center" | 4 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 3 ||Польшча |- | align="center" | 2 ||Нідэрлянды |- | align="center" | 1 ||Славенія |} |} === Фіналу === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Азэрбайджан''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Турэччына, Вугоршчына |- | align="center" | 10 ||Расея, Украіна, Чэхія |- | align="center" | 8 ||Македонія, Беларусь, Малдова |- | align="center" | 7 ||Бэльгія, Летува, Польшча, Андора, Грузія |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||— |- | align="center" | 4 ||Латвія |- | align="center" | 3 ||Ізраіль, Грэцыя, Баўгарыя |- | align="center" | 2 ||Нідэрлянды, Румынія |- | align="center" | 1 ||Нямеччына, Славенія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў Азэрбайджана''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Турэччына |- | align="center" | 10 ||Украіна |- | align="center" | 8 ||Расея |- | align="center" | 7 ||Ізраіль |- | align="center" | 6 ||Грэцыя |- | align="center" | 5 ||Нарвэгія |- | align="center" | 4 ||Грузія |- | align="center" | 3 ||Босьнія і Герцагавіна |- | align="center" | 2 ||Сэрбія |- | align="center" | 1 ||Альбанія |} |} == Глядзіце таксама == * [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080328203858/http://eurovision.az/az/index.php Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20080419093304/http://esckaz.com/2008/aze.htm Старонка Азэрбайджана на сайце ESCKaz] * [https://web.archive.org/web/20160111131506/http://elnursamir.ru/ Неафіцыйны расейскамоўны сайт аб гурце] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Азэрбайджан на конкурсе песьні Эўрабачаньне]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] ngsir068t744dkyo5wkhpw236l8jjl9 Альбанія на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008 0 49689 2698715 1548330 2026-11-04T02:33:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698715 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Zemrën e lamë peng» |выява = [[Файл:Albania, Olta Boka, semi-final, Eurovision 2008.jpg|300пкс]] |краіна = Альбанія |год = 2008 |подпіс = |дата адбору |артыст = [[Олта Бока]] |мова = [[альбанская мова|альбанская]] |кампазытар = [[Адрыян Гіла]] |паэт = [[Пандзі Лацо]] |месца = 17 |балы = 55 |месца ў паўфінале = 9 |балаў у паўфінале = 67 }} На конкурсе «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]» Альбанію прадставіла [[Олта Бока]] зь песьняй «[[Zemrën e lamë peng]]». [[Альбанія]] заняла 17 месца з 55 баламі ў фінале. == Нацыянальны адбор == [[14 сьнежня|14]] і [[15 сьнежня]] былі праведзеныя паўфіналы. Усяго песень было 30. [[16 сьнежня]] мінуў фінал, і першае месца заняла Олта Бока зь песьняй «[[Zemrën e lamë peng]]». {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" | '''№''' | '''Выканавец''' | '''Песьня''' | '''Месца''' |- align="center" | 1 | Саманта Каравэла | «Pse u harrua dashuria» | 7 |- align="center" | 2 | Produkt 28 | «30 sekonda» | 15 |- align="center" | 3 | Энэйда Тарыфа | «E para leter» | 10 |- align="center" | 4 | Марыза Іканомі | «Mall i tretur» | 9 |- align="center" | 5 | Міра Концы і Рэдон Макашы | «Nen nje qiell» | 5 |- align="center" | 6 | Флака Кралані і Дарунтына Дыша | «Jeta kerkon dashuri» | 2 |- align="center" | 7 | Маньёла Нальбані | «Kjo bote merr fryme nga dashuria» | 6 |- align="center" | 8 | Кцьелу | «Dhoma» | 11 |- align="center" | 9 | Козма Душы | «Tatuazh ne kujtese» | 16 |- align="center" | 10 | Дэвіс Ксхэраху | «Endacaku» | - |- align="center" | 11 | Тэўта Курці | «Qyteti i dashurise» | 14 |- align="center" | 12 | Грэта Коцы | «Naten te kerkove» | 8 |- align="center" | 13 | Юліяна Паша | «Nje qiell te ri» | 3 |- align="center" | 14 | Агім Пошка | «Kujt I them te dua» | 12 |- align="center" | 15 | Ёніда Малікі | «S’ka fajtor ne dashuri» | 4 |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | 16 | Олта Бока | «[[Zemrën e lamë peng]]» | 1 |- align="center" | 17 | Разэла Г’юльбэгу | «Bote memece» | 13 |} ==Галасаваньне== ===У паўфінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Альбанію''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Македонія |- | align="center" | 10 ||Швайцарыя, Харватыя |- | align="center" | 8 ||Турэччына, Партугалія |- | align="center" | 7 ||Швэцыя |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||Беларусь, Францыя |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||Украіна, Вялікабрытанія |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||Ісьляндыя, Чэхія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы альбанскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Турэччына |- | align="center" | 10 ||Швайцарыя |- | align="center" | 8 ||Мальта |- | align="center" | 7 ||Македонія |- | align="center" | 6 ||Партугалія |- | align="center" | 5 ||Ісьляндыя |- | align="center" | 4 ||Данія |- | align="center" | 3 ||Харватыя |- | align="center" | 2 ||Кіпр |- | align="center" | 1 ||Швэцыя |} |} ===У фінале=== {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за Альбанію''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Македонія |- | align="center" | 10 ||Грэцыя |- | align="center" | 8 ||Швайцарыя, Харватыя |- | align="center" | 7 ||Чарнагорыя |- | align="center" | 6 ||— |- | align="center" | 5 ||— |- | align="center" | 4 ||— |- | align="center" | 3 ||Сан-Марына |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||Турэччына, Босьнія і Герцагавіна, Азэрбайджан |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы альбанскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Грэцыя |- | align="center" | 10 ||Турэччына |- | align="center" | 8 ||Украіна |- | align="center" | 7 ||Нарвэгія |- | align="center" | 6 ||Расея |- | align="center" | 5 ||Сэрбія |- | align="center" | 4 ||Ізраіль |- | align="center" | 3 ||Швэцыя |- | align="center" | 2 ||Армэнія |- | align="center" | 1 ||Гішпанія |} |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачання] * [http://www.diggiloo.net/?2008al Тэкст песьні «Zemrën e lamë peng»] * [https://web.archive.org/web/20081218202607/http://esckaz.com/2008/2008r.htm інфармацыя аб нацыянальным адборы ў Альбаніі] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Альбанія на конкурсе песьні Эўрабачаньне]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] isqaui93869tq4t10vebbs9b1eia7c2 Ісьляндыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008 0 50276 2698687 1548468 2026-11-03T21:25:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698687 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «This Is My Life» |выява = [[Файл:Iceland, Eurobandið, semi-final of Eurovision 2008.jpg|300пкс]] |краіна = Ісьляндыя |год = 2008 |подпіс = Выступ у паўфінале |дата адбору = |ТБ канал = [[RÚV]] |артыст = [[Euroband]] |мова = [[ангельская мова|ангельская]] |кампазытар = [[Ёрлыгур Смары]] |паэт = [[Паўль Оскар]], [[Пэтэр Фэнэр]] |месца = 14 |балы = 64 |месца ў паўфінале = 8 |балаў у паўфінале = 68 }} [[Ісьляндыя|Ісьляндыю]] на «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньні-2008]]» прадставіў гурт [[Euroband]]. У другім паўфінале гурт заняў 8 месца, а ў фінале 14. == Склад гурта == * ''Regína Ósk Óskarsdóttir'' * ''Friðrik Ómar'' == Нацыянальны адбор == Атрымана 146 заявак, уключаючы замежных аўтараў, і былі запрошаныя 9 кампазытараў з 3 песьнямі кожны. Фінал мінуў [[23 лютага]]. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" |Нумар |Выканавец |Песьня |Месца |- align="center" | 1 | '''Davíð Þorsteinn Olgeirsson''' | «''In Your Dreams''» | |- align="center" | 2 | '''Páll Rósinkranz''' & '''Gospelkór Reykjavíkur''' | ''Gef mér von'' | |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | '''3''' | '''[[Eurobandið]]''' | «''This Is My Life''» | '''1''' |- align="center" | 4 | '''Ragnheiður Gröndal''' | ''Don’t Wake Me Up'' | |- align="center" | 5 | '''Merzedes Club''' | «''Ho, Ho, Ho, We say Hey, Hey, Hey''» | 2 |- align="center" | 6 | '''Baggalútur''' | «''Hvað var það sem þú sást í honum?''» | |- align="center" | 7 | '''Birgitta Haukdal''' & '''Magni Ásgeirsson''' | «''Núna veit ég''» | |- align="center" | 8 | '''Dr Spock''' | «''Hvar ert þú?''» | 3 |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20081218202607/http://esckaz.com/2008/2008r.htm Ісьляндыя. Нацыянальны адбор (esckaz.com)] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Ісьляндыя на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] cdx9zkx4cpd71epq17mxng7fnp19m38 Эстонія на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008 0 50877 2698612 1548589 2026-11-03T12:01:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698612 wikitext text/x-wiki {{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне |песьня = «Leto svet» |выява = [[Файл:ESC 2008 - Estonia - Kreisiraadio, 1st semifinal.jpg|300пкс]] |краіна = Эстонія |год = 2008 |подпіс = Выступ у першым паўфінале |дата адбору = |ТБ канал = ETV |артыст = [[Kreisiraadio]] |мова = [[нямецкая мова|нямецкая]], [[фінская мова|фінская]], [[сэрбская мова|сэрбская]] |кампазытар = [[Прыіт Паюсаар]], [[Тармо Лейнатам]], [[Ганс Вёрна]], [[Пітэр Ойя]], [[Глен Пілвра]] |паэт = [[Прыіт Паюсаар]], [[Тармо Лейнатам]], [[Ганс Вёрна]], [[Пітэр Ойя]], [[Глен Пілвра]] |месца = |балы = |месца ў паўфінале = 18 |балаў у паўфінале = 8 }} [[Эстонія|Эстонію]] прадстаўляў на «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньні-2008]]» гурт ''Kreisiraadio'', але не мінуў у фінал і заняў 18-е месца з 8 баламі ў першым паўфінале. == Склад гурта == * Тармо Лейнатам * Ганс Вёрна * Пітэр Ойя == Нацыянальны адбор == [[25 лістапада]] было пададзена 58 заявак на ўдзел у [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|конкурсе песьні «Эўрабачаньне-2008»]] ад [[Эстонія|Эстоніі]]. [[2 лютага]] было адабрана 4 песьні і запрошана 6 кампазытараў. {| class="sortable wikitable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="margin: 0 1em 0 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#6699CC" | № | Выканавец | Песьня | Першы раўнд | Другі раўнд | Месца |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | '''1''' | '''Kreisiraadio''' | «'''Leto Svet'''» | '''31429''' | '''52518''' | '''1''' |- align="center" | 2 | SKA Faktor | «Real Big Money» | 1444 | - | 6 |- align="center" | 3 | Рольф Юніёр | «One on One» | 2660 | - | 4 |- align="center" | 4 | Тааві Пэтэрсан | «Question Man» | 837 | - | 9 |- align="center" | 5 | Крысьцян Касэару і Парадыз Крэў | «Üksinduses» | 1189 | - | 7 |- align="center" | 6 | Біргіт Ёгэміл | «365 Days» | 6699 | 12990 | 3 |- align="center" | 7 | Люса Варк і Traffic | «It's Never Too Late» | 866 | - | 8 |- align="center" | 8 | Supernova | «Stefani» | 646 | - | 10 |- align="center" | 9 | Ірыс Вэсік | «Ice-cold Story» | 16682 | 30963 | 2 |- align="center" | 10 | Маргус Вахэр і Люса Варк | «God Inside Your Soul» | 2399 | - | 5 |} == Галасаваньне == === Паўфінал === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за гурт з [[Эстонія|Эстоніі]] ў першым паўфінале''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||- |- | align="center" | 10 ||- |- | align="center" | 8 ||- |- | align="center" | 7 ||Фінляндыя |- | align="center" | 6 ||- |- | align="center" | 5 ||- |- | align="center" | 4 || |- | align="center" | 3 ||- |- | align="center" | 2 ||- |- | align="center" | 1 ||Малдова |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў [[Эстонія|Эстоніі]] ў першым паўфінале''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Фінляндыя |- | align="center" | 10 ||Расея |- | align="center" | 8 ||Нарвэгія |- | align="center" | 7 ||Ірляндыя |- | align="center" | 6 ||Бэльгія |- | align="center" | 5 ||Грэцыя |- | align="center" | 4 ||Азэрбайджан |- | align="center" | 3 ||Андора |- | align="center" | 2 ||Армэнія |- | align="center" | 1 ||Босьнія і Герцагавіна |} |} === Фінал === {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў [[Эстонія|Эстоніі]] ў фінале''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Расея |- | align="center" | 10 ||Фінляндыя |- | align="center" | 8 ||Нарвэгія |- | align="center" | 7 ||Латвія |- | align="center" | 6 ||Францыя |- | align="center" | 5 ||Грузія |- | align="center" | 4 ||Украіна |- | align="center" | 3 ||Данія |- | align="center" | 2 ||Швэцыя |- | align="center" | 1 ||Грэцыя |} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080922192539/http://esckaz.com/2008/smr.htm Эстонія. Нацыянальны адбор (esckaz.com)] {{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}} [[Катэгорыя:Эстонія на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]] eyhkuh43m2rkop4n9ba3x4g7ituq8v6 Яўген Кулік 0 51832 2698640 2246889 2026-11-03T15:24:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698640 wikitext text/x-wiki {{Мастак | Імя = Яўген Кулік | Партрэт = Яўген Кулік.jpg | Апісаньне = Аўтапартрэт | Імя пры нараджэньні = | Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|31|10|1937}} | Месца нараджэньня = [[Менск]] | Дата сьмерці = {{Памёр|12|1|2002}} | Месца сьмерці = [[Менск]] | Нацыянальнасьць = | Грамадзянства = [[Беларусь]] | Заняткі = [[жывапіс]], [[графіка]] | Вучоба = [[Менская мастацкая вучэльня]] (1957), [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] (1963) | Плынь = [[этнаграфізм]]<br />(«На Паддашку») | Працы = «Помнікі дойлідзтва Гарадзеншчыны» (1974), малюнкі-рэканструкцыі «Замкі Беларусі» (1977), аркушы «На куцьцю» (паводле [[На куцьцю|паэмы]] [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (1982)) і «Памяці Алены Кіш» (1983) }} '''Яўге́н Сярге́евіч Кулі́к''' (31 кастрычніка 1937, [[Менск]], [[БССР]] — 12 студзеня 2002, [[Менск]], [[Беларусь]]) — беларускі мастак, кніжны графік, бібліяфіл. Мастацкі рэдактар часопісаў [[Бярозка (часопіс)|«Бярозка»]] і [[Вясёлка (часопіс)|«Вясёлка»]]. Аўтар рэканструкцыяў беларускіх замкаў, партрэтаў дзеячоў Беларушчыны. Адзін з заснавальнікаў суполкі «[[Пагоня (мастацкая суполка)|Пагоня]]»<ref name="rs">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Студзінская| імя = Іна| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 31 кастрычніка 2012| url = http://www.svaboda.org/content/article/24755884.html| загаловак = «Мастак, які ў душы нёс сьцяг Беларушчыны» | фармат = | назва праекту = Радыё Свабода| выдавец = | дата = 31 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Аўтар эталёну гербу «[[Пагоня]]» ў якасьці [[Герб Беларусі|дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь]] у 1991—1995 гг.<ref>http://www.svaboda.org/content/article/24756568.html</ref> == Жыцьцяпіс == Па вайне скончыў Менскую мастацкую вучэльню (1957), а пасьля [[Беларуская акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1963). Ад 1963 году браў удзел у мастацкіх выставах. Яго майстэрня, што знаходзілася ў [[Менск]]у насупраць будынку [[КДБ]], стала ў 1960-я гады нацыянальным асяродкамі [[Менск|сталіцы]] і атрымала назоў «На паддашку». Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]] з 1965 году. Старшыня камісіі [[Беларускі саюз мастакоў|БСМ]] па народным мастацтве. Ня быў сябрам камсамолу й камуністычнай партыі, ён гаварыў выключна па-беларуску.<ref name="har"/> Апошнія гады жыцьця Яўгена Куліка былі надзвычай цяжкімі. З гадамі ў яго пачала праяўляцца рэдкая хвароба суставаў. Мастака нібыта скручвала, косткі рабіліся крохкімі. Раз, пасьлізнуўшыся ўзімку, Кулік атрымаў дванаццаць пераломаў.<ref name="har"/> Пахаваны на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]] у [[Менск]]у. У лістападзе 2005 году на могілках быў адкрыты помнік Куліку.<ref>Альгерд Невяроўскі, [http://www.svaboda.org/content/article/802207.html На Кальварыйскіх могілках Менску адкрыты помнік мастаку Яўгену Куліку] // [[Радыё Свабода]], 6 лістапада 2005 г.</ref> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|значак|Эталён «Пагоні» ў якасьці дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь у 1991—1995 гг. аўтарства Яўгена Куліка]] == Творчасьць == Вельмі вядомыя яго графічныя нізкі «Помнікі [[дойлідзтва]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзеншчыны]]», «Замкі Беларусі», «Храмы Беларусі», «Сьцяжынамі [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]», [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|«Паўстаньне 1863 г. у Беларусі»]]. У 1970—80-я гады займаўся кніжнай графікай, аформіў дзясяткі кніжак, і найлепшымі зь іх былі: «Слова аб палку Ігаравым», «Ад гоману бароў» Александровіча, «Мушка-зелянушка і Камарык-насаты тварык» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], «Сонечны клубочак» [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнка]]. Сапраўдным шэдэўрам мастака сталася кніга «Песьня пра зубра» [[Мікола Гусоўскі|М. Гусоўскага]]. Разам са сваім аднадумцам [[Лявон Баразна|Л. Баразной]] Кулік стварыў цэлую нацыянальна-рамантычную плынь у беларускім паваенным мастацтве.<ref name="har"/> У 1991 годзе, разам з [[Уладзімер Крукоўскі|Уладзімерам Крукоўскім]], стаў адным з аўтараў эталёну гербу «[[Пагоня]]», які выкарыстоўваўся як дзяржаўны [[герб Беларусі]] да 1995 году. == Асоба == {{Цытата|Яўген Кулік [быў нібы] ганец, якога ў старажытныя часы высылалі з княскага войска несьці на Бацькаўшчыну добрыя весткі. Кулік прынёс беларусам вестку пра Адраджэньне.|[[Уладзімер Басалыга]]<ref name="nn">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Людовіч| імя = Эдвард| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://nn.by/2002/03/02.htm| загаловак = Стаў часткай гісторыі| фармат = | назва праекту = Наша Ніва| выдавец = | дата = 31 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>}} {{Цытата|Гэты невысокі, згорблены чалавек з кароткім порсткім прозьвішчам быў з тае вялікае жменькі людзей, якія ўзгадавалі адраджэньне, адваявалі незалежнасьць. Зь вялікае жменькі нацыяналістаў-заснавальнікаў.|Эдвард Людовіч<ref name="nn"/>}} {{Цытата|Калі гаворыш пра Куліка, цяжка пазьбегнуць патасу. …Гэтая постаць як гара, будзе вырастаць з году ў год, чым далей мы будзем ад яе адыходзіць. Чалавек згуртаваў вакол сябе бліскучую плеяду беларускае інтэлігенцыі — мастакоў, літаратараў, гісторыкаў, стварыў дзяржаўны герб незалежнае Беларусі. Кулік быў ідэйным цэнтрам супольнасьці інтэлігенцыі. …Тут ён рабіў працу, падобную да той, якую ў Польшчы выконваў рэдактар парыскай «Культуры» Ежы Гедройц. …Кулік назаўжды застанецца сымбалям непадкупнасьці і нязломнасьці, няскоранасьці духу.|[[Сяргей Харэўскі]]<ref name="har">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Харэўскі| імя = Сяргей| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 12 студзеня 2012| url = http://nn.by/?c=ar&i=66531| загаловак = Гаспадар «Паддашка»| фармат = | назва праекту = Наша Ніва| выдавец = | дата = 31 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Харэўскі С. Мастацтва таталітарызму. // У кн. Таталітарызм. Курс лекцыяў. Рэд. А. І. Анціпенка. — Мн: Беларускі Калегіюм, 2007. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20081008004451/http://baj.by/belkalehium/tatalitarysm/lekcyja17.htm [[Сяргей Харэўскі|С. Харэўскі]]. Мастацтва таталітарызму] на сайце [https://web.archive.org/web/20080913145522/http://baj.by/belkalehium/ «Беларускі калегіюм»] * [http://nn.by/2002/03/02.htm Э. Людовіч. Стаў часткай гісторыі / [[Наша Ніва|«Наша Ніва»]], 3 лютага 2002]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайце [http://nn.by «Наша Ніва»] * [http://www.svaboda.org/content/Transcript/775281.html [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ул. Арлоў]]. Яўген Кулік / [[Радыё Свабода]], 31 кастрычніка 2006] на сайце [http://www.svaboda.org «Радыё Свабода»] * [http://slounik.org/153689.html П. Васілеўскі. Яўген Кулік] * [http://nn.by/?c=ar&i=66531 [[Сяргей Харэўскі|С. Харэўскі]]. Гаспадар «Паддашка» / [[Наша Ніва|«Наша Ніва»]], 12 студзеня 2012] на сайце [http://nn.by «Наша Ніва»] * [https://web.archive.org/web/20130818221729/http://bel-art.by/news/press16.php Выстаўка твораў Яўгена Куліка — «Кніжнік»] на сайце [http://bel-art.by Беларт] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.svaboda.org/content/article/24755884.html І. Студзінская. «Мастак, які ў душы нёс сьцяг Беларушчыны»] / [[Радыё Свабода]], 31 кастрычніка 2012 на сайце [http://www.svaboda.org «Радыё Свабода»] * [http://nn.by/?c=ar&i=82816 Ю. Ускоў. «На родную мову перайшоў прынцыпова»] / «[[Наша Ніва]]», 3 лістапада 2012 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кулік, Яўген Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Кальварыйскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу мастакоў]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускага народнага фронту]] 625xd369q5sfzu821su9ctds2cstfcp Анка Упала 0 53530 2698729 2651495 2026-11-04T07:14:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698729 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца | Псэўданімы = Анка Упала | Грамадзянства = [[Беларусь]] | Род дзейнасьці = пісьменьніца | Гады актыўнасьці = | Напрамак = | Жанр = [[проза]] | Дэбют = | Значныя творы = | Прэміі = | Палічка = | Сайт = }} '''Анка Ўпала''' (сапр.: ''Алена Ўладзімераўна Казлова''; {{нар.|1}} 1981, [[Магілёў]]) — беларуская літаратарка. Жыве ў [[Менск]]у. == Адукацыя == Скончыла факультэт замежных моваў [[Магілёўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Жыве ў Менску. У 2013—2018 гадох каардынатарка Школы маладога пісьменьніка пры ГА «Саюз беларускіх пісьменьнікаў». == Творчасьць == Аўтарка кнігі кароткай прозы і вершаў «Дрэва энталіпт» (2012, выдавецтва «[[Логвінаў]]»)<ref>[https://web.archive.org/web/20210226072435/https://lit-bel.org/friends/k/Kazlova-Alena-Uladzmrana-Anka-Upala-Anka-Upala-2813/ СБП, Анка Упала, Anka Upala]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210123180732/https://lit-bel.org/library/elektronnyya-knigi/Anka-Upala-Dreva-entalpt-2875/ Анка Упала. Дрэва энталіпт]</ref>, першай у сэрыі дэбютных кніг Саюза беларускіх пісьменнікаў «Пункт адліку», і аўтабіяграфічнага раману [https://web.archive.org/web/20210122021040/https://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/na_zasnezhany_vostrau/ «На заснежаны востраў»] (2017, 2018, выдавецтва «Янушкевіч») пра час, пражыты ў [[Швэцыя|Швэцыі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210122021040/https://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/na_zasnezhany_vostrau/ На заснежаны востраў]</ref>. Як публіцыстка пісала ў асноўным на тэмы гендэру, мовы і жаночых правоў, выступала з [https://www.svaboda.org/z/19758 сэрыяй тэкстаў на Радыё Свабода], асобнымі артыкуламі ў [https://web.archive.org/web/20200801104415/http://prajdzisvet.org/articles/critique/autarka-u-suchasnaj-belarusi-isnavanne-nasuperak.html часопісе Прайдзісьвет] і на сайце [http://budzma.by/news/anka-upala-pyac-dzyon-pra-yakiya-mawchac.html budzma.by]. Апавяданьні, вершы і пераклады публікаваліся ў анталёгіі «Сьвятая праўда і іншыя казкі» (2009), магілёўскім пэрыядычным друку, літаратурных часопісах «Тэксты», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «Тэрмапілы», «[[ARCHE Пачатак (1998)|Arche]]», газэце «[[Літаратурная Беларусь]]», швэдзкай анталёгіі перакладаў сучаснай беларускай літаратуры «Беларусь — літаратурнае падарожжа» (Стакгольм, 2011). З [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] [https://web.archive.org/web/20200808042549/http://prajdzisvet.org/texts/prose/rech-mjaleshk%D1%96-kashtaljana-smalenskaga-na-zasjadan%D1%96%D1%96-prav%D1%96tselstva-u-varshave-u-1589-gadu.html пераклала на трасянку]<ref>[https://web.archive.org/web/20200808042549/http://prajdzisvet.org/texts/prose/rech-mjaleshk%D1%96-kashtaljana-smalenskaga-na-zasjadan%D1%96%D1%96-prav%D1%96tselstva-u-varshave-u-1589-gadu.html Рэч Мялешкі, кашталяна Смаленскага, на засяданіі правіцельства ў Варшаве ў 1589 гаду]</ref> «[[Прамова Мялешкі|Прамову Мялешкі]]». Пасьля публікацыі папяровага выданьня раману «На засьнежаны востраў» на кнігу выйшла [https://www.aftonbladet.se/kultur/a/gPRJ61/sverige-far-nytt-liv--pa-belarusiska рэцэнзыя] <ref>[https://www.aftonbladet.se/kultur/a/gPRJ61/sverige-far-nytt-liv--pa-belarusiska Sverige får nytt liv — på belarusiska]</ref> [[Інга-Ліна Ліндквіст|Інгі-Ліны Ліндквіст]] у найбуйнейшай газэце Скандынавіі «Афтанблядэт». У рэцэнзыі гаворыцца:<blockquote>«Усё робіцца сьвежым, быццам паніклыя цюльпаны ў ледзяной вадзе. Прыгарады, электрычкі, пешаходныя вуліцы апісаныя з інтэнсыўнасьцю і мэлянхоліяй беларускай мовы, якой рэдка выпадае магчымасьць выявіць усю сваю магутнасьць». «Анка Ўпала закранае тэмы, якія прыцягваюць маладых чытачоў: міграцыя, выклікі глябальнага сьвету, фэмінізм і пошук ідэнтычнасьці ў іншай краіне».</blockquote> == Узнагароды == Пераможца літаратурнага конкурсу імя [[Данііл Хармс|Данііла Хармса]] (Санкт-Пецярбург, 2007), фіналістка конкурсу маладых літаратараў імя Карласа Шэрмана (Менск, 2009), дыплямантка прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў намінацыі «Проза» (2011) і ў намінацыі «Пераклад» (2018) за пераклад зь фінскай мовы кнігі для дзяцей Тымы Парвэлы «Эла і сябры» (2017, выдавецтва «Мастацкая літаратура»). Раман «На засьнежаны востраў» увайшоў у шорт-ліст Прэміі Гедройца (2018). У пісьменьніцкім галасаваньні «Кніга году» (2018) кніга заняла трэцяе месца. Стыпэндыятка фонду культуры Artica Svalbard (в. [[Шпіцбэрген]]), 2019, намінаваная як пісьменьніца нарвэскім ПЭН-цэнтрам<ref>[https://articasvalbard.no/resident/alena-kazlova/ articasvalbard.no]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Правяла на востраве Шпіцбэрген два месяцы падчас палярнай ночы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140714225527/http://litradio.by/179-anka-upala.html/ Старонка на Літаратурным радыё] * [https://www.aftonbladet.se/kultur/a/gPRJ61/sverige-far-nytt-liv--pa-belarusiska Sverige får nytt liv — på belarusiska]{{ref-sv}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Упала, Анка}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]] [[Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі]] nfqg1mrm21gvgev98o62qr55lpsxs1t Юльян Урсын Нямцэвіч 0 54364 2698614 2270745 2026-11-03T12:29:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698614 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Юльян Урсын Нямцэвіч | Поўнае імя = | Арыгінальнае імя = | Жанчына = | Партрэт = Juljan Ursyn Niamcevič. Юльян Урсын Нямцэвіч (J. Lampi, 1796).jpg | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = Юльян Урсын Нямцэвіч, кан. XVIII ст. | Герб = POL COA Rawicz.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб «[[Равіч]]» | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = {{Нарадзіўся|16|2|1757}} | Месца нараджэньня = [[Скокі]] [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага павету]] | Памёр = {{Памёр|21|5|1841}} | Месца сьмерці = [[Парыж]] | Род = [[Нямцэвічы]] | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = | Рэлігія = | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Юльян Урсын Нямцэвіч''' ({{мова-pl|Julian Ursyn Niemcewicz}}; 16 лютага 1757, вёска [[Скокі]] [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага павету]], цяпер [[Берасьцейскі раён]] — 21 траўня 1841, [[Парыж]]) — пісьменьнік, гісторык, палітычны дзяяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Прадстаўнік шляхецкага роду [[Нямцэвічы|Нямцэвічаў]] гербу «[[Равіч]]». Навучаўся ў [[Берасьцейскі езуіцкі калегіюм|Берасьцейскім езуіцкім калегіюме]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/792495.html 16 лютага 1757 году нарадзіўся Юльян Нямцэвіч] // «[[Радыё Свабода]]», 16 лютага 2005.</ref>, у 1770—1777 працягваў адукацыю ў Рыцарскай школе ў [[Варшава|Варшаве]]. Быў ад’ютантам А. К. Чартарыйскага. Падарожнічаў па [[Эўропа|Эўропе]] (наведаў [[Францыя|Францыю]], [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], [[Італія|Італію]]). Пасол на [[Чатырохгадовы сойм]] (1788—1792), удзельнічаў у распрацоўцы [[Канстытуцыя 3 траўня|Канстытуцыі 3 траўня]], ад 1791 у складзе [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]. Па перамозе [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкай канфэдэрацыі]] ў 1792 эміграваў у [[Саксонія|Саксонію]], потым [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Італія|Італію]]<ref>[[Валеры Пазднякоў]]. Нямцэвіч Юльян Урсын // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 367.</ref>. У часе [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] ад’ютант і сакратар [[Тадэвуш Касьцюшка|Т. Касьцюшкі]]. Паранены ў [[Мацяёвіцкая бітва|Мацяёвіцкай бітве]], трапіў у палон; зьняволены ў Петрапаўлаўскай крэпасьці ў [[Пецярбург]]у. У 1796 разам з Т. Касьцюшкам выехаў у [[ЗША]]. Вярнуўся на радзіму ў 1807, займаў пасаду сакратара Сэнату [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]], з 1813 сакратар Сэнату Каралеўства Польскага. Зрабіў некалькі падарожжаў з мэтай адшуканьня і апісаньня нацыянальных помнікаў па тэрыторыі сучаснай Беларусі — 1809, 1816 і 1819. У часе [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831]] гг. увайшоў у Часовы ўрад, абіраўся сэнатарам-кашталянам. Па здушэньні паўстаньня эміграваў у [[Парыж]]. Супрацоўнічаў з кансэрватыўным лягерам эміграцыі на чале з А. Е. Чартарыйскім<ref>[[Валеры Пазднякоў]]. Нямцэвіч Юльян Урсын // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 368.</ref>, цалкам прысьвяціў сябе літаратурнай дзейнасьці. == Творчасьць == [[Файл:Juljan Ursyn Niamcevič. Юльян Урсын Нямцэвіч (1835).jpg|міні|180пкс|Юльян Урсын Нямцэвіч]] У літаратурнай творчасьці прытрымліваўся эстэтыкі [[клясыцызм]]у, ягоныя гістарычныя погляды трымаліся на канцэпцыі школы [[Адам Нарушэвіч|А. Нарушэвіча]] зь ейнымі ідэямі пра нутраны заняпад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У адным зь першых сваіх мастацкіх твораў — палітычнай камэдыі «Вяртаньне пасла» (1790) — выказаўся за сацыяльныя рэформы ў Рэчы Паспалітай, вызваленьне сялянаў ад прыгону. Аўтар зборнікаў «Літоўскія лісты» (1812), дзе адлюстраваў мясцовую літоўскую (беларускую) тэматыку, і патрыятычнага палітычнага цыклю «Гістарычныя песні» (1816), раманаў «Два паны Сяцехі» (1815), «Ян з Тэнчына» (1825) і іншых твораў. У кнігах «Дзёньнікі маіх часоў» (выйшла ў 1848), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, што адбыліся ад 1811 да 1828 гадоў» (выйшла ў 1858) апісаў [[Берасьце]], [[Горадня|Горадню]], [[Наваградак]], жыцьцё беларускіх сялянаў. Напісаў «Гісторыю панаваньня Жыгімонта III» (т. 1—3, 1818—1819), «Жыцьці значных людзей XVIII ст.» (выйшла ў 1904). Выдаў «Збор гістарычных мэмуараў пра старажытную Польшчу» (т. 1—6, 1822—1833), у які ўлучаў «Дыярыюшы» С. і Б. Маскевічаў. Пісаў на [[польская мова|польскай мове]] і лічыцца адным з найвыдатнейшых пісьменьнікаў польскага [[Асьветніцтва]]. 3 сакавіка 2009 у [[берасьце]]йскай бібліятэцы адбылася прэзэнтацыя кнігі Анатоля Гладышчука «Нямцэвічы. Сапраўдныя гісторыі»: дзёньнікі Ю. Нямцэвіча ўпершыню пабачылі сьвет на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref>Юры Рубашэўскі. [https://web.archive.org/web/20130724045921/http://vb.by/article.php?topic=4&article=4580 Нямцэвіч загаварыў па-беларуску] // «Вечерний Брест», 6 сакавіка 2009.</ref>. == Галерэя == <center><gallery caption="Іканаграфія Юльяна Ўрсына Нямцэвіча" widths=150 heights=150 perrow="4"> Файл:Juljan Ursyn Niamcevič. Юльян Урсын Нямцэвіч (A. Brodowski, 1820).jpg|Антоні Брадоўскі, 1820 Файл:Juljan Ursyn Niamcevič. Юльян Урсын Нямцэвіч (A. Brodowski, 1822).jpg|Антоні Брадоўскі, 1822 Файл:Juljan Ursyn Niamcevič. Юльян Урсын Нямцэвіч (A. Gros, 1833-34).jpg|Невядомы мастак, XIX ст. Файл:Juljan Ursyn Niamcevič. Юльян Урсын Нямцэвіч (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст. </gallery></center> == Ацэнкі == На думку польскіх дасьледнікаў Юльян Урсын Нямцэвіч бачыў Вялікае Княства Літоўскае, зь якога паходзіў, як інтэгральную частку польскай дзяржавы. Такі пункт гледжаньня ён перадаваў у сваёй творчасьці, чым уплываў на фармаваньне ў наступных пакаленьнях палякаў рамантычнай візіі [[Крэсы|Крэсаў]] як часткі Польшчы. Польскі этнограф [[Ян Станіслаў Быстрань]] сьцьвярджаў, што Ю. У. Нямцэвіч ''адносіўся да Польшчы як да адзінага цэлага, у межах перад падзеламі (…) нічога не адмаўляў, езьдзіў на Ўкраіну, на Літву, на Памор’е, на [[Чырвоная Русь|Чырвоную Русь]] як на польскія зямлі і абуджаў у шырокіх колах чытачоў перакананьне, што межы [[Царства Польскае|Кангрэсовага Каралеўства]] — гэта ня межы Польшчы. Невыносны стары дзядзька (…) усё жыцьцё заставаўся грамадзянінам ўсёй непадзельнай і незалежнай Польшчы''<ref>Marek A. Koprowski. Białoruś. Uparte trwanie polskości. — Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2006. ISBN 978-83-7441-409-8. — S. 23—24.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Julian Ursyn Niemcewicz}} * [https://web.archive.org/web/20120117001349/http://prajdzisvet.org/kit/94-paulin-sava-i-inshyja.html Юльян Урсын Нямцэвіч] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Эпоха Асьветніцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нямцэвіч, Юльян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1757 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берасьцейскім раёне]] [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікага Сойму 1788—1792]] [[Катэгорыя:Сябры Згуртаваньня прыхільнікаў урадавай канстытуцыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году]] [[Катэгорыя:Вязьні Петрапаўлаўскай крэпасьці]] [[Катэгорыя:Памерлі 21 траўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1841 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Асобы Рэчы Паспалітай]] a42mfi5o0wyo9sbwf9qcraiiqp43sbx Багуслаў Радзівіл 0 67627 2698790 2533078 2026-11-04T11:00:55Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698790 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |Імя = Багуслаў Радзівіл |Лацінка = Bahusłaŭ Radzivił |Поўнае імя = |Партрэт = Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (XVII).jpg |Шырыня партрэту = |Подпіс партрэту = Багуслаў Радзівіл. Невядомы мастак, XVII ст. |Герб = POL COA Radziwiłł.svg |Шырыня гербу = |Подпіс гербу = Герб [[Трубы (герб)|Трубы]] |Пасады = |Імя пры нараджэньні = |Нарадзіўся = {{Нарадзіўся|3|5|1620}} |Месца нараджэньня = [[Гданьск]], [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскае]] |Памёр = {{Памёр|31|12|1669|гадоў=49}} |Месца сьмерці = каля [[Каралявец|Караляўца]], [[Прусія]] |Род = [[Радзівілы]] |Бацька = [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]] |Маці = [[Альжбета Соф’я Гагэнцолерн]] |Жонка = [[Ганна Марыя Радзівіл]] |Дзеці = [[Людвіка Караліна Радзівіл]] |Рэлігія = |Рэгаліі = |Колер = |Колер загалоўку = }} '''Багуслаў Радзівіл''' ({{Нарадзіўся|3|5|1620}}, [[Гданьск]] — {{Памёр|31|12|1669}}, пад [[Каралявец|Караляўцом]]) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Радзівіл Багуслаў // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 487.</ref>, мэцэнат. [[Харунжы вялікі літоўскі|Харунжы]] (1638—1646) і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшы]] вялікі літоўскі (з 1646). Асабісты дарадца швэдзкага караля [[Карл X Густаў|Карла X Густава]] ў часе Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў<ref>Масленицына И., Богодяж Н. [https://web.archive.org/web/20120619063132/http://www.aif.by/ru/articles/freetime/item/12276-radzivil.html Слуцкий князь Богуслав Радзивилл не променял литвинку на сестру шведского короля] // [[Аргументы и факты]]. № 4, 26 студзеня 2011 г.</ref>. Валодаў вялікай лятыфундыяй: па сьмерці бацькі атрымаў [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] княствы і шматлікія маёнткі, у выніку шлюбу са сваёй стрыечнай пляменьніцай [[Ганна Марыя Радзівіл|Ганнай Марыяй]] — [[Кейданы]], [[Дубінкі]], [[Біржы]], [[Заблудаў]], [[Койданаў]], [[Беліца|Беліцу]] і інш. Быў [[староста]]м [[Мазырскае староства|мазырскім]], [[Бранскае староства|бранскім]] і [[Барскае староства|барскім]]. Князь [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай Імпэрыі]] на [[Біржы|Біржах]] і [[Дубінкі|Дубінках]]. == Біяграфія == {{Падвойная выява|зьлева|Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (XIX).jpg|155|Hanna Maryja Radzivił. Ганна Марыя Радзівіл (XIX).jpg|158|Багуслаў Радзівіл і яго жонка Ганна Марыя. Мініятуры, XIX ст.}} Зь [[біржы|біржанска]]-[[дубінкі|дубінкаўскай]] лініі роду [[Радзівілы|Радзівілаў]], сын [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша]], [[Кашталяны віленскія|кашталяна віленскага]], і [[Альжбета Соф’я Гагэнцолерн|Альжбеты Соф’і Гагэнцолерн]]. Ад 7-гадовага веку выхоўваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім пад апекай стрыечнага дзядзькі [[Крыштап Радзівіл|Крыштапа Радзівіла]]. Навучаўся ў [[Кейданы|Кейданах]], [[Вільня|Вільні]], [[Гронінген (горад)|Гронінгене]] і [[Утрэхт (горад)|Ўтрэхце]] ([[Нідэрлянды]]), [[Парыж]]ы. [[Файл:Boguslaus Radziwill.jpg|250пкс|значак|Мэдаль з партрэтам Б. Радзівіла]] Неаднаразова абіраўся [[пасол соймавы|паслом]] на соймы, атрымаў [[Урад (Вялікае Княства Літоўскае)|урады]] харунжага і канюшага вялікіх літоўскіх. Да 1648 году знаходзіўся ў [[Галяндыя|Галяндыі]] і [[Францыя|Францыі]], кароль [[Людовік XIV]] прызначыў яго генэральным палкоўнікам польскай пяхоты і кавалерыі францускага войска. Вярнуўся на радзіму з пачаткам паўстаньня казакоў ва Ўкраіне пад камандай [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. Атрымаў ад [[Ян Казімер|Яна Казімера]] пасаду генэрала каралеўскай гвардыі, камандаваў палкамі ў войсках Кароны і Вялікага Княства, браў удзел у [[Бітва пад Берастэчкам|Бітве пад Берастэчкам]]. [[Файл:Bahusłaŭ Radzivił, Hanna Maryja Radzivił, Pahonia. Багуслаў Радзівіл, Ганна Марыя Радзівіл, Пагоня (1840).jpg|значак|зьлева|Надмагільле Багуслава Радзівіла і яго жонкі, 1840 г.]] У 1652 годзе дамогся ў [[Сьпіс каралёў польскіх|караля]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]] для [[Слуцак|Слуцку]] (паўторна) і [[Капыль|Капылю]]. Забясьпечыў Слуцак новымі фартыфікацыйнымі збудаваньнямі — [[цытадэль]]лю і крапаснымі сьценамі з бастыёнамі і 4 брамамі<ref name="kurjer">{{спасылка|url=http://kurjer.info/2011/03/02/cytadel-nyaspradzhanaj-stalicy/|загаловак=Цытадэль няспраўджанай сталіцы|выдавец=[[Інфа-Кур’ер]]|дата=10 красавіка 2011}}</ref>. Разьмясьціў у месьце залогу ў 1 тысячу чалавек, што дало магчымасьць вытрымаць аблогу і штурм маскоўскага войска ў 1655 годзе. {{Падвойная выява|справа|Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1670).jpg|119|Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1670) (2).jpg|125|Праект абэліску і надмагільля {{nowrap|Б. Радзівіла}}, па 1669 г.}} У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) браў удзел у баявых дзеяньнях, у тым ліку аблозе [[Магілёў|Магілёва]] ў лютым — траўні 1655 году. З пачаткам [[Паўночная вайна (1655—1660)|Паўночнай вайны]] (1655—1660) у ліпені таго ж году разам з стрыечным братам гетманам вялікім літоўскім [[Януш Радзівіл|Янушам Радзівілам]] вёў перамовы з швэдзкім каралём [[Карл X Густаў|Карлам X Густавам]], якія скончыліся падпісаньнем [[Кейданская унія|Кейданскай уніі]] — пераходу Вялікага Княства Літоўскага пад пратэктарат Швэцыі. Узначальваў брандэнбурскае войска на тэрыторыі Прусіі (1657—1658), аднак потым вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай і ваяваў супраць Швэцыі ў [[Курляндыя|Курляндыі]]. Сабраў у Слуцку архіў, бібліятэку, дзе зьберагаліся каштоўныя рукапісы, у тым ліку [[Радзівілаўскі летапіс]]. Зьбіраў творы мастацтва, аўтар замалёвак з панарамамі беларускіх местаў, эскізаў і праектных [[Рысунак|рысункаў]] збудаваньняў (зьберагаюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі). Падтрымліваў кальвінісцкія зборы і школы, складаў рэлігійныя гімны. На службе ў Багуслава Радзівіла былі многія навукоўцы, дзеячы культуры, у тым ліку [[Язэп Нарановіч-Наронскі|Юзаф (Язэп) Нарановіч-Наронскі]], [[Станіслаў Незабітоўскі|С. Незабітоўскі]]. Па сьмерці Багуслава Радзівіла ягоныя ўладаньні перайшлі да дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]] (г. зв. «[[Нойбурскія маёнткі]]»). == Дадатковыя зьвесткі == * Багуслаў Радзівіл мае дачыненьне да распрацоўкі [[герб Слуцку|гербу Слуцку]]. Апроч таго, сярод ягоных [[рысунак|рысункаў]] ёсьць праект мескай ратушы<ref>{{Літаратура/Нясьвіж і Радзівілы (2007)|к}} [https://web.archive.org/web/20090813203835/http://jivebelarus.net/at_this_day/birth-of-boguslaw-radziwill.html]</ref>. * Заснаваньне Багуславам Радзівілам у 1643 годзе паселішча Багуслаў Поле (пазьней Жодзіна Слабада, Жодзін) у наш час на афіцыйным узроўні лічыцца пачаткам гісторыі места [[Жодзін]]а<ref>[[Глеб Лабадзенка|Лабадзенка Г.]] Жодзіна заснаваў кузэн Людовіка XІV! // [[Звязда]]. № 97 (26705), 21 траўня 2010 г.</ref>. == Галерэя == === Малярства === <gallery widths=150 heights=150 caption="Творы малярства" class="center"> Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (W. Honthorst, 1656-59).jpg|Willem van Honthorst, {{nowrap|1656—1659 гг.}} Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1677-79).jpg|Невядомы мастак, 1670-я гг. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1733-37).jpg|Зь Нясьвіскай галерэі, {{nowrap|1733—1737 гг.}} Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (M. Krajewski, 1876).jpg|М. Краеўскі, 1876 г. </gallery> === Графіка === <gallery widths=150 heights=150 caption="Графічныя партрэты" class="center"> Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1646-53).jpg|Невядомы мастак, {{nowrap|1646—1653 гг.}} Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (P. Jode, 1650).jpg|Пітэр дэ Ёдэ (Малодшы), каля 1650 г. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (P. Jode, 1650) (2).jpg|Пітэр дэ Ёдэ (Малодшы), каля 1650 г. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (D. Schultz, 1654).jpg|Ерыміяс Фальк, 1654 г. </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1660-69).jpg|Невядомы мастак, 1660-я гг. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1650-99).jpg|Невядомы мастак, XVII ст. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1650-99) (2).jpg|Невядомы мастак, XVII ст. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (H. Lajbovič, 1758).jpg|«Выявы роду Радзівілаў». {{nowrap|Г. Ляйбовіч}}, 1758 г. </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (1835) (2).jpg|Невядомы мастак, 1835 г. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (S. Wyspiański, 1887).jpg|С. Высьпянскі, 1887 г. Bahusłaŭ Radzivił. Багуслаў Радзівіл (XIX) (2).jpg|Acta Borussica, XIX ст. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * [[Тамара Габрусь|Габрусь Т.]] Навошта князю крыла, альбо Ушанаванне Багуслава Радзівіла // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 1, 1993. * Карлюк К. [https://www.academia.edu/44920062/ Пад штандарам дома Аранскіх. Першае «кавалерскае падарожжа» Багуслава Радзівіла (1637—1640 гг.) і яго ўдзел у галандскай аблозе Хюлста 1640 г.] // [[ARCHE Пачатак]]. № 6 (117): Вайсковая гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. 2012. С. 403—439. * Карлюк К. Рука і сэрца князя Багуслава Радзівіла // [[Наша гісторыя]]. № 4, 2018. С. 66—71. {{ISBN|2617-2305}}. * {{Літаратура/Нясьвіж і Радзівілы (2007)}} * Kalicki B. Bogusław Radziwiłł, koniuszy litewski: Szkic historyczny. — Kraków, 1878. == Вонкавыя спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/text/1076-listy-kupidona.html Лісты Купідона] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Радзівіл, Багуслаў}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Багуслаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гданьску]] [[Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Харунжыя вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Генэралы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Старосты бранскія]] [[Катэгорыя:Старосты мазырскія]] 4na03e737wfjemok6nmm2hp9sqpv3zh Ўільям Блэйк 0 70009 2698693 2596630 2026-11-03T21:52:05Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698693 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ўільям Блэйк |Арыгінал імя = William Blake |Партрэт = William Blake by Thomas Phillips.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = William Blake |Псэўданімы = |Месца нараджэньня = [[Лёндан]] |Месца сьмерці = [[Лёндан]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = паэт, пісьменьнік, мастак, друкар, гравёр і містык |Гады актыўнасьці = 1788—1827 |Напрамак = Рамантызм |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = «Песьні нявіннасьці», «Песьні вопыту» |Прэміі = |Палічка = |Сайт = }} '''Ўі́льям Блэйк''' ({{мова-en|William Blake}}; 28 лістапада 1757, [[Лёндан]] — 12 жніўня 1827, Лёндан) — ангельскі паэт, пісьменьнік, мастак, друкар, гравёр і містык. == Біяграфія == Блэйк нарадзіўся на ''Брод Стрыт'', ''Голдэн Сквэр'' у доме нумар 28 у Лёндане ў сям’і дробнага гандляра. Ён ніколі не наведваў школу, атрымліваючы адукацыю дома, дзе яго вучыла маці. Бацькі Блэйка былі [[Пратэстантызм|пратэстантамі]] і вельмі рэлігійнымі людзьмі, дзякуючы чаму, на жыцьцё мастака аказала значны ўплыў [[Біблія]]. У дзесяцігадовым узросьце праявіўся мастацкі талент і бацькі аддалі яго ў школу малюнку. У гэтым жа ўзросьце Блэйк, зацікавіўся гравёрнай справай і пачаў сам ствараць гравюры і іх калекцыянаваць, а таксама праявіўся яго талент як паэта. У 1771 годзе, калі яму споўнілася 15 гадоў, Блэйк пачаў працаваць у гравёрнай майстэрні ''Генры Басэра''. Выбар такой прафэсіі быў вельмі складаным, таму што ў той час гравёры ня мелі асаблівай павагі. Гравёры, як прадстаўнікі ніжэйшай прафэсіі, мелі больш складанасьцяў пры паступленьні ў каралеўскую Акадэмію мастацтваў (''The Royal Academy of Arts''). Першыя гады мастацкай дзейнасьці Блэйка складана назваць мастацкай кар’ерай, таму што ў майстэрні Басэра ён займаўся, ў асноўным, капіяваньнем вядомых твораў, а таксама праектаваў мастацкія творы для багатых заказчыкаў і ілюстраваў кнігі. У 21-гадовым узросьце Блэйк распачаў самастойную гравёрную працу. У 1779 годзе Ўільяму Блэйку змог паступіць у ''Каралеўскую акадэмію прыгожых мастацтваў'', дзе ён праявіў сябе як крытык такіх мастакоў як [[Рубэнс]]. Блэйку вельмі падабалася клясычная прыгажосьць і блізкасьць да прыроды [[Рафаэль|Рафаэля]] і [[Мікелянджэлё]]. У 1782 годзе Блэйк пазнаёміўся са сваім будучым мэцэнатам ''Джонам Флаксманам''. У гэтым жа годзе ён ажаніўся з Катарынай Бучэр, якая закахалася ў яго зь першага позірку. Яны пражылі разам да канца жыцьця, аднак дзяцей у іх не было. У 1783 годзе выйшаў яго зборнік вершаў «''Паэтычныя накіды''», а ў наступным годзе, пасьля сьмерці бацькі, разам з братам ''Робэртам'' адкрылі друкарню, дзе Блэйк працаваў з выдаўцом ''Джозэфам Джонсанам'', які быў вядомы сваімі радыкальнымі ідэямі. Дзякуючы яму, Блэйк пазнаёміўся з паэтам ''Ўільямам Ўордзвартам'' і захапіўся ідэямі францускіх рэвалюцыянэраў. У 1789 годзе, пасьля пачатку [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]], зьявіўся зборнік яго вершаў «''Песьні нявіннасьці''», а ў 1794 — зборнік «''Песьні вопыту''», які быў напісаны ў пэрыяд якабінскага тэрору і расчараваньні Блэйка ў рэвалюцыі. Паступова Блэйк пачаў набываць вядомасьць сярод аматараў мастацтваў, напрыклад яго працы спадабаліся заснавальніку «The National Gallery» ''Джорджу Кімбэрлянду''. Прыкладна ў 1800 годзе Блэйк пераехаў у невялікі гарадок ''Фэлхам'' у графтве ''Заходні Ўэсакс'', дзе заняўся стварэньнем ілюстрацыяў для чужых вершаў. У гэтым пэрыядзе ўзьнікла кніга «Milton», якая ў сваёй прадмове мела верш «And Did Those Feet in Ancient Time», болей вядомы як гімн «Ерусалім», да якога ў 1916 годзе была напісана музыка ''Чарльзам Пэры''. Пасьля гэтага яна стала адной з самых вядомы ангельскіх патрыятычных песень. Пасьля вяртаньня ў Лёндан у 1802 годзе, Блэйк падпісаў кантракт з мастацкай групай «''Shoreham Ancients''», удзельнікі якой падзялялі яго погляды на мастацтва і не прымалі сучасныя ўплывы. Там ён знайшоў удзячных слухачоў, а таксама ўдаскалаіў сваю акварэлістычную тэхніку. У гэты пэрыяд, Блэйк пачаў працу «''Jerusalem: The Emanation of the Giant Albion''», якая была скончана ў 1820 годзе. У канцы свайго жыцьця мастак заняўся ілюстрацыяй біблейскай ''[[Кніга Ёва|Кнігі Ёва]]''. Гэтыя ілюстрацыі выклікалі ўсеагульнае захапленьне і да нашых дзён параўноўваюцца з узроўнем мастацтва Рэмбранта. Нягледзячы на тое, што большую частку свайго жыцьця Блэйк правёў у Лёндане, ён так і ня стаў вядомай асобай у мастацкім жыцьці гораду. Ён любіў працаваць у хатнім спакоі, разглядаючы свае гравюры як спосаб атрыманьня прыбытку, а не як мастацтва. Ўільям Блэйк памёр у пэрыяд росквіту сваіх творчых сілаў. Быў пахаваны на лёнданскіх могілках ''Бангіл Філдз''. У гады жыцьця Блэйк не атрымаў вядомасьці, акрамя вузкага кола аматараў, але быў «адкрыты» пасьля сьмерці [[Прэрафаэліты|прэрафаэлітамі]]. Ён аказаў значны ўплыў на культуру ХХ стагодзьдзя. == Беларускія пераклады == На беларускую мову асобныя яго вершы пераклалі [[Р. Барадулін]], [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскі]], [[Антон Францішак Брыль|А. Ф. Брыль]], [[У. Лянкевіч]], [[Язэп Семяжон|Я. Семяжон]], [[Макс Шчур|М. Шчур]], [[Ганна Янкута|Г. Янкута]] ды інш. * Ўільям Блэйк. Выбранае / пер з ангельск. Мн., 2019. («Паэты плянэты»). ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|10|189}} == Спасылкі == * [http://www.blakearchive.org William Blake Archive] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20221116151833/http://prajdzisvet.org/text/1211-miltan.html Ўільям Блэйк. Мілтан] * [https://litrazh.org/article/kniga-tel Ўільям Блэйк. Кніга Тэл] {{Рамантызм}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Блэйк, Ўільям}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане]] [[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]] [[Катэгорыя:Ангельскія гравэры]] [[Катэгорыя:Ангельскія мастакі]] [[Катэгорыя:Літаратары рамантызму]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане]] l4nglollb5n8zh6nwp1tp15n0kf3ic1 Ізі Харык 0 71577 2698667 2653927 2026-11-03T20:08:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698667 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ізі Харык |Арыгінал імя = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|6|3|1896}} |Месца нараджэньня = [[Зэмбін]], [[Барысаўскі павет (Менская губэрня)|Барысаўскі павет]] |Дата сьмерці = {{Памёр|29|10|1937|гадоў=41}} |Месца сьмерці = [[Менск]], [[БССР]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = [[паэт]] |Гады актыўнасьці = 1920—1937 |Напрамак = |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |Палічка = |Сайт = }} '''Ізі (Іцхак-Лейб) Харык''' (Ісак Давыдавіч Харык; 6 сакавіка 1896, паводле іншых крыніцаў 17 сакавіка 1898, мяст. [[Зэмбін]], [[Барысаўскі павет (Менская губэрня)|Барысаўскі павет]], [[Менская губэрня]], цяпер [[Барысаўскі раён]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] — 29 кастрычніка 1937, [[Менск]], турма [[НКВД]]) — беларускі габрэйскі паэт, грамадзкі дзеяч, публіцыст. Пісаў пераважна на мове [[ідыш]]. Чалец-карэспандэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] (з 1936), чалец [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] (1931—1937)<ref name=":0">http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/kharik.php</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 сакавіка 1898 годзе ў мястэчку [[Зэмбін]] у сям’і шаўца. Вучыўся ў [[хэдар]]ы, а таксама народнай расейскай школе Зэмбіна. У юнацкія гады працаваў рабочым на фабрыках і заводах [[Менск]]у, [[Барысаў|Барысава]], [[Гомель|Гомеля]], аптэкарам у Барысаве<ref>[https://belisrael.info/?p=12721 Лекция В. Рубинчика об Изи Харике]</ref>. У 1917 годзе пераехаў у Менск на сталае жыхарства. Быў бібліятэкарам, загадчыкам агульнаадукацыйнай школы. У 1919 добраахвотна ўступіў у Чырвоную армію, удзельнічаў у грамадзянскай вайне ў Расеі. У 1916—1923 — сябар арганізацыі «[[Паалей-Цыён]]». У другой палове 1920-х гадоў уступіў у [[ВКП(б)]]. Літаратурную дзейнасьць пачаў у 1920 публікацыямі ў габрэйскіх газэтах. У 1921—1923 вучыўся ў Вышэйшым літаратурным інстытуце імя В. Брусава ў [[Масква|Маскве]]. У 1922 у [[Менск]]у выйшла першая кніжка вершаў «Трапятаньне». З 1925 друкаваўся ў габрэйскім часопісе «Штэрн». У 1927 скончыў габрэйскае аддзяленьне пэдагагічнага факультэту 2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. З 1928 пачалі зьяўляцца пераклады вершаў Харыка на беларускую мову. Пераехаў у Менск, працаваў рэдактарам часопіса «Штэрн». У 1931 абраны чальцом ЦВК БССР. Сябар Саюзу пісьменьнікаў Беларусі з 1934. Чалец прэзыдыюмаў СП БССР і СССР. Да 1936 у Менску, Маскве і Кіеве выйшла 13 яго кніг на габрэйскай мове. З пачатку 1930-х гадоў выступаў з артыкуламі і нарысамі таксама ў беларускамоўных выданьнях. Перакладаў на габрэйскую мову творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]]. Чалец-карэспандэнт Беларускай АН з 1936. Адзін з аўтараў «Пісьма беларускага народа вялікаму Сталіну» (1936). Вершы «Над Бярозай» і «Хлеб» былі пакладзеныя на музыку С. Палонскім. З успамінаў перакладчыка [[Юрка Гаўрук|Юркі Гаўрука]] (таксама рэпрэсаванага): {{Цытата|Я ніколі не забуду той атмасфэры давер’я, зацікаўленасьці, любові і пашаны, якая адразу ж устанавілася паміж паэтам і яго слухачамі. Ізі Харык чытаў многа, зь вялікім уздымам. Яго гучны, выразны голас зь пявучай інтанацыяй, запал, аптымізм і публіцыстычная вастрыня вершаў літаральна зачаравалі вучняў ([[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]] ў [[Горкі|Горках]]. — Л. М.). Твары іх гарэлі, вочы блішчалі. Яны гатовы былі слухаць яго бясконца… Фізычна моцны, з энэргічнымі рысамі твару і пышнай чорнай чупрынай, ён быў увасабленнем жыцьцярадаснасьці…}} Арыштаваны ў Менску ў Доме спэцыялістаў. Асуджаны пазасудовым органам НКВД 28 кастрычніка 1937 як «сябар трацкісцка-зіноўеўскай арганізацыі» да вышэйшай меры пакараньня з канфіскацыяй маёмасьці. Расстраляны ў «[[Чорная ноч|Чорную ноч]]» 29 кастрычніка 1937 году ва ўнутранай турме НКУС БССР у Менску ў ходзе масавага расстрэлу, які таксама атрымаў назву «Ноч расстраляных паэтаў». Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суду СССР 13 чэрвеня 1956. Асабовая справа № 6870-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. 5 лістапада 1937 у Менску па адрасе: вул. Савецкая, д. 148, кв. 52 была арыштаваная жонка Ізі Харыка — хатняя гаспадыня, маці дваіх сыноў (Юлія і Давыда) Дзіна Звулаўна Харык (Матліна) (нар. ў 1911 у [[Бабруйск]]у). 28 лістапада 1937 асобай нарадай пры НКВД СССР асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППК і этапавана ў Карагандзінскі канцлягер НКВД Казаскай ССР. Вызвалена ў 1946. Вярнулася на радзіму. Працавала выхавацелькай у дзіцячым садзе, загадвала бібліятэкай Менскага аб’яднаньня габрэйскай культуры імя Ізі Харыка. Дзіне Харык ня раз прапаноўвалі зьехаць за мяжу, у [[Ізраіль]], [[ЗША]], але яна адмаўлялася. Усё чакала сваіх сыноў. Рэабілітавана 14 жніўня 1956. Памерла 11 сакавіка 2003. Асабовая справа № 6846-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. Перакладаў на ідыш [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Асобныя творы Ізі Харыка перакладалі на беларускую [[Пятрусь Броўка]], [[Генадзь Бураўкін]], [[Рыгор Бярозкін]], [[Пятро Глебка]], [[Хведар Жычка]], [[Кастусь Кірэенка]], [[Аркадзь Куляшоў]], Уладзімер Паўлаў<ref>http://belisrael.info/?p=12095</ref>, [[Вольф Рубінчык]]<ref>https://web.archive.org/web/20180503223218/http://lit-bel.org/by/friends/360/5865.html</ref>, [[Ганна Валер'еўна Янкута|Ганна Янкута]]<ref>https://web.archive.org/web/20210102154210/http://prajdzisvet.org/kit/90-vitanni-praz-mory-.html</ref>, [[Анатоль Вялюгін]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref> і інш. Шматлікія зь вершаў Ізі Харыка (напрыклад, урыўкі з паэмы «Хлеб») сталі песьнямі. З сусьветна вядомых сьпевакоў паэзію Харыка выконвала Тамара Гвердцытэлі (на музыку Мотла Палянскага). Напісаны і песьні на верш Ізі Харыка «Ў шэрым змроку» (пераклад Ганны Янкуты) і «Век настане такі…» (пераклад Рыгора Бярозкіна). == Сям’я == Быў жанаты зь Дзінай Звулаўнай Харык (1911—2003), зь якой гадаваў двух сыноў (Юлія й Давыда). Дзіна Харык была арыштаваная 5 лістапада 1937 году, 28 лістапада асуджаная як «член сям’і ворага народу» да 8 гадоў лагераў, этапаваная ў Караган­дзінскі канцлягер НКУС Казаскай ССР ([[Акмолінскі лягер жонак здраднікаў Радзімы]]). Вызваленая ў 1946 годзе, вярнулася ў Менск. Рэабілітаваная ў 1956 годзе. == Творчасьць == Першыя вершы апублікаваў у 1920 годзе (часопіс «Камуністычны сьвет», Масква). Аўтар зборнікаў паэзыі на ідышы «Трапятаньне» (Менск, 1922), «На зямлі» (Масква, 1926), «Душой і целам» (паэма, 1928), «Вершы й паэмы» (Кіеў, 1930), «Хлеб» (паэма, Харкаў, 1930), «Круглыя тыдні» (1932), «Ад полюса да полюса» (Менск, 1934), «Наша бадзёрасьць» (Кіеў, 1934), «Вершы й паэмы» (1935), «Пяць паэм» (Менск, 1936), «На чужым балі» (паэма, Менск, 1936), «Душой і целам» (выбранае, Масква, 1970), «Лірычныя матывы» (Масква, 1994). У 1926 годзе ў менскім альманаху «Цайтшрыфт» быў зьмешчаны нарыс Ізі Харыка «Лейзер Шэйнман — бадхэн зь Зэмбіна», прысьвечаны дзеду паэта<ref>[https://belisrael.info/?p=12676 Вершы Ізі Харыка (ІII) + дадатак]</ref> (дзед Лейзер стане і прататыпам галоўнага героя паэмы «На чужым балі», напісанай у 1935 г.). У перакладзе на беларускую выйшлі «Выбраныя творы» (Менск, 1958), «Выбранае» (Менск, 1969), на расейскую — «Стихи» (1935), «Стихи и поэмы» (Масква, 1958), «От полюса к полюсу» (Масква, 1971). У 1998 годзе ў Менску выйшаў зборнік «Отсель кричу в грядущие года…» (пераклады на расейскую)<ref name=":0" />, у 2008 г. — дзьвюхмоўная кніга Ізі Харыка «Туга па чалавеку» на ідышы з паралельнымі перакладамі на беларускую. == Ацэнкі == [[Максім Танк]] згадваў у дзёньніках:{{Цытата|...Перачытаў вершы Ізі Харыка, падораныя калісьці мне яго жонкай Дзінай. Вершы яго вызначаюцца лірычнасьцю, змястоўнасьцю сярод тагачаснай барабаннай паэзіі. Некаторыя зь іх я калісьці перакладаў...|''19.XI.1993''<ref>Збор твораў у 13 тамах. Т. 10. — С. 683.</ref>}} == Дадатковыя факты == * [[Янка Купала]] быў адным з найлепшых сяброў, а таксама адным з любімых паэтаў, Ізі Харыка<ref>Релес Гирш. Еврейские советские писатели Белоруссии. Воспоминания. С. 29.</ref>. Удава Ізі Харыка ўзгадвала, што ў тэлефонай трубцы часта можна было пачуць голас Янкі Купалы: ''Iзiк, як ты там жывеш? Мо зайшоў бы на чарку?''. Уладзімер Левін потым паводле ўспамінаў Дзіны Харык пісаў: {{Цытата|У доўгія зімовыя вечары да Харыкаў заходзіў Янка Купала са сваёй жонкай Уладзіславай Францаўнай Луцэвіч. Купала цікавіўся габрэйскімі прыказкамі і прымаўкамі, казкамі і легендамі…}} * З удзелам Ізі Харыка зьвязаны напаўлегендарны выпадак: {{Цытата|«У 1936 годзе ў падмаскоўны дом адпачынку прыехалі ўласна Ізі Харык, [[Янка Купала]] й [[Зэлік Аксэльрод]]. Хутка ў адпачывальнікаў скончыліся грошы й тады яны ў паэтычнай форме накіравалі ў Менск тэлеграму чыноўніку па прозьвішчы Лесін, адказнаму за матэрыяльны дабрабыт беларускай літаратуры з просьбай даслаць грошай. Тэлеграма сканчвалася вершамі: :::Мир без денег тесен, :::Гоб рахмонес, Лесин. :::Сьвет без грошай цесны, :::Гоб рахмонэс, Лесін. У перакладзе зь ідыша „Гоб рахмонэс“ – азначала „май спачуваньне“. Аднак тэлеграфістка, прачытаўшы блянк тэлеграмы, сказала „пачакайце хвіліначку“ і зьнікла ў глыбіні адзьдзяленьня сувязі й неўзабаве вярнулася ў суправаджэньні міліцыянэра. Ён падышоў да пісьменьнікаў і грозна спытаў: - Што за незразумелыя тэлеграмы пасылаеце, грамадзяне? Можа, гэта такі шыфр? Можа быць, вы шпіёны? - Таварыш, - сказаў Купала міліцыянэру, - які шыфр, пра што вы? Гэта ж проста подпісы. Гэта нашыя прозьвішчы ў тэлеграме. Вось ён, - Купала паказаў на Харыка - Гоб, ён - на Аксэльрода - Рахмонэс, ну а я - Лесін. Вось і ўсё. Міліцыянт паглядзеў на Харыка й падазрона перапытаў: - Гоб? - Гоб, Гоб, - ахвотна пацьвердзіў той. – беларускі пісьменьнік Ізі Гоб. Аксэльрода міліцыянэр ня стаў нават пытаць. Тэлеграма была шчасна адпраўлена, наваяўленыя Гоб, Рахмонэс і Лесін атрымалі аванс за ніколі не выдадзеную кнігу, і адпачынак працягнуўся.»<ref>Маргарита Акулич, Минск и евреи. История, холокост, наши дни, 2021. ISBN 978-5-4485-5723-1</ref>.}} == Памяць == У 1998 годзе адна з цэнтральных вуліц вёскі [[Зэмбін]] атрымала імя Ізі Харыка. == Творы == * {{Артыкул| аўтар = Ізі Харык. | загаловак = Ноч у Бірабіджане (Пераклаў П. Броўка). Раніца (Пераклаў Андрэй Аляксандровіч). У светлы сад наш забаронены уваход… Снег (Пераклаў Мікола Хведаровіч). | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-11.pdf_91 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, лістапад | том = | нумар = 11 | старонкі = 87—92 | issn = }} * Адданасць: [Выбр. тв]. М., 1970. Габр. (ідыш). * Пераклады: Выбр. тв. Мн., 1958. * Выбранае. Мн., 1969. * Стихи и поэмы. М., 1958. Рас. * «Отсель кричу в грядущие года…» Мн., 1998. Рас. * Туга па чалавеку. Мн., 2008. Ідыш, бел. == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = [[Якаў Бранштэйн|Проф. А. Бронштэйн]]. | загаловак = Пятнаццацігадовы творчы шлях Ізі Харыка. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-11.pdf_78 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, лістапад | том = | нумар = 11 | старонкі = 76—84 | issn = }} * [https://web.archive.org/web/20160305013013/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28035 ХАРЫК Ізі] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [https://web.archive.org/web/20160305013353/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19852 ХАРЫК Ізі] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * Лынькоў М. Таленавіты паэт // [[Маладосць]]. 1958. № 6; Броўка П. Пра паэта і таварыша // ЛіМ. 1973. 23 сак.; * Хведаровіч М. Сугучнасць часу // Беларусь. 1976. № 3; БП. Т. 6; Наша Ніва. 2003. 18 крас.; Рэпрэсаваныя… == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102154210/http://prajdzisvet.org/kit/90-vitanni-praz-mory-.html Вітанні праз моры. Вершы] * [https://www.svaboda.org/a/28784113.html Расстраляныя літаратары. Ізі Харык, сіяніст, які стаў камуністам і ад камуністаў загінуў] // Радыё Свабода, 10 кастрычніка 2017. {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Харык, Ізі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Жыдоўскія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары, расстраляныя ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году]] pi7s9ggp2mk4g218u3s7mvdjhnn9psg Google Public DNS 0 72213 2698644 2634179 2026-11-03T16:43:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698644 wikitext text/x-wiki {{Картка зь Вікізьвестак}} '''Google Public DNS''' — бескаштоўны [[DNS]]-сэрвіс, абвешчаны [[3 сьнежня]] [[2009]] году,<ref name="date">[https://web.archive.org/web/20100105142830/http://www.wired.com/threatlevel/2009/12/geez-google-wants-to-take-over-dns-too Geez, Google Wants to Take Over DNS, Too] // [[Wired.com]] {{ref-en}}</ref> як частка спробы [[Google]] паскорыць Сеціва.<ref name="aim1">[http://googleblog.blogspot.com/2009/12/introducing-google-public-dns.html Introducing Google Public DNS] // Official Google Blog {{ref-en}}</ref><ref name="aim2">[http://bits.blogs.nytimes.com/2009/12/03/pondering-googles-move-into-the-dns-business/ Pondering Google’s Move Into the D.N.S. Business] // New York Times, [[4 сьнежня]] [[2009]] году {{ref-en}}</ref> Сэрвіс дагэтуль зьяўляецца экспэрымэнтальным. У ім выкарыстоўваюцца не распаўюджаныя прылады, як, напрыклад, [[BIND]], а ўласныя разробкі. Пакуль існуе абмежаваная рэалізацыя пратаколу [[IPv6]], які падпарадкоўваецца стандартам DNS, распрацаваным [[IETF]].<ref name="faq">[https://web.archive.org/web/20100206180744/http://code.google.com/intl/en-EN/speed/public-dns/faq.html Frequently Asked Questions] {{ref-en}}</ref>. Дзеля лепшае прадукцыйнасьці і бясьпекі, падчас выкарыстаньня на [[сэрвэр (апаратнае забесьпячэньне)|сэрвэрах]] захоўваецца толькі [[IP-адрас]] (выдаляецца праз 24 гадзіны), дадзеныя аб [[правайдэр]]ы і дадзеныя пра месцазнаходжаньне (захоўваецца назаўжды).<ref name="faq2">[https://web.archive.org/web/20100206180744/http://code.google.com/intl/en-EN/speed/public-dns/faq.html#privacy Public DNS Privacy FAQ] {{ref-en}}</ref><ref name="policy">[http://www.google.com/privacypolicy.html Google Privacy Policy] {{ref-en}}, [http://www.google.ru/privacypolicy.html Политика конфиденциальности Google] {{ref-ru}}</ref><ref name="pcworld">[http://www.pcworld.com/article/183671/google_public_dns_and_your_privacy.html Google Public DNS and your privacy] // PC World, [[4 сьнежня]] [[2009]] году {{ref-en}}</ref> == Сэрвэры == Дзякуючы мэтадам [[маршрутызацыя|маршрутызацыі]], кожны запыт будзе апрацаваны сэрвэрам, які больш даступны (у тым ліку, але не заўсёды, найбліжэйшы) для карыстальніка. Для гэтага ёсьць два агульныя сэрвэры:<ref name="ip">[https://web.archive.org/web/20091209205808/http://code.google.com/intl/ru/speed/public-dns/docs/using.html Using Google Public DNS] // ''Інфармацыя пра Public DNS на [[Google Code]]'' {{ref-en}}</ref> * '''8.8.8.8''' * '''8.8.4.4''' == Крыніцы == {{зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://code.google.com/speed/public-dns/ Google Public DNS] на [[Google Code]] {{Гугла}} {{Накід:Інтэрнэт}} [[Катэгорыя:DNS]] [[Катэгорыя:Гугл|Адкрытая сыстэма дамэнных імёнаў]] 9hordm8ecdd4mqy80zs29a4l4hpk4nk Артур Конан Дойл 0 72310 2698745 2654049 2026-11-04T08:37:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 8 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698745 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Артур Конан Дойл |Арыгінал імя = Arthur Conan Doyle |Партрэт = Conan doyle.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Arthur Ignatius Conan Doyle |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|22|5|1859}} |Месца нараджэньня = [[Эдынбург]], [[Шатляндыя]] |Дата сьмерці = {{Памёр|7|7|1930|гадоў=71}} |Месца сьмерці = [[Кроўбара]], [[Усходні Сасэкс]] |Грамадзянства = [[Брытанцы|брытанец]] |Род дзейнасьці = пісьменьнік, паэт, доктар |Гады актыўнасьці = 1877—1930 |Напрамак = апавяданьні |Жанр = [[дэтэктыў]], [[гістарычная навэла]] |Дэбют = «A Study in Scarlet» |Значныя творы = «Гісторыі пра Шэрлака Голмза», «Страчаны сьвет» |Прэміі = |Палічка = |Сайт = }} '''Сэр А́ртур Ігна́тыюс Ко́нан Дойл''' (22 траўня 1859, [[Эдынбург]] — 7 ліпеня 1930, [[Кроўбара]]) — брытанскі пісьменьнік, атрымаў найбольшую вядомасьць дзякуючы сваім дэтэктыўным гісторыям пра [[Шэрлак Голмз|Шэрлака Голмза]] і [[Доктар Ўотсан|Доктара Ўотсана]], якія сталі прарывам у галіне [[дэтэктыў]]нага жанру. Акрамя гэтага існуюць яго працы, якія адносяцца да навуковай фантастыкі, гістарычных навэлаў, п’есаў, раманаў, паэзіі і г. д. == Біяграфія == === Раньнія гады === Артур Конан Дойл нарадзіўся 22 траўня 1859 году ў [[Эдынбург]]у ([[Шатляндыя]]) у ірляндзкай сям’і Чарлза Алтамонта Дойла і Мэры Фолі, якія ажаніліся ў 1855 годзе. Артур быў ахрышчаны ў баптысцкай царкве Сьв. Марыі ў Эдынбургу. Конана адправілі ў езуіцкую пачатковую школу Ходэр Плэйс у Стоніхэрсьце калі яму споўнілася дзевяць гадоў. Пасьля школы ён паступіў у Стоніхэрцкі каледж у 1875 годзе, у якім ён зьмяніў свае рэлігійныя перакананьні і стаў [[Агнастыцызм|агностыкам]]. З 1876 да 1881 году Конан Дойл вывучаў мэдыцыну ў [[Эдынбурскі ўнівэрсытэт|Эдынбурскім унівэрсытэце]], але некаторы час спыняў вывучэньне і працаваў у [[Астан]]е (цяпер раён [[Бірмінггэм]]у) і [[Шэфілд]]зе<ref>[http://www.museums-sheffield.org.uk/coresite/burngreave_html/DoyleSAC.asp SGMT — Sir Arthur Conan Doyle: Author of the Sherlock Holmes detective novels]</ref>. Пад час навучаньня ў ўнівэрсытэце ён пачаў пісаць кароткія гісторыі якія былі апублікаваны ў газэце «''Chambers’s Edinburgh Journal''». Перад сканчэньнем ўнівэрсытэту Конан Дойл зьдзейсьніў падарожжа ў [[Заходняя Афрыка|Заходнюю Афрыку]] ў якасьці карабельнага доктара. Дыплём доктара Конана Дойл атрымаў у 1885 годзе<ref name="Archive">Available at the [https://web.archive.org/web/20071111130617/http://www.era.lib.ed.ac.uk/handle/1842/418 Эдынбургскі Дасьледчы архіў]</ref>. === Праца і паходжаньне Шэрлака Голмза === [[Файл:ArthurConanDoyleSignature.png|зьлева|міні|Подпіс Конан Дойла]] У 1882 годзе Конан Дойл, разам са сваім аднакурсьнікам Джорджам Бадам, плянаваў адкрыць уласную мэдыцынскую практыку ў [[Плімут|Плімуце]], але ўзаемаадносіны партнэраў ня склаліся і Конан Дойл вырашыў распачаць асобную практыку. Прыбыўшы ў Плімут у чэрвені 1882 году з 10£, ён адкрыў справу на вуліцы Буш Вілас<ref>Stashower, Daniel (2000). Teller of Tales: The Life of Arthur Conan Doyle. Penguin Books. pp. 55, 58-59. {{ISBN|0-8050-5074-4}}</ref>. Справы пайшлі ня вельмі ўдала, і, чакаючы [[пацыент]]аў, Конан Дойл пачаў пісаць апавяданьні. Яго першай значнай справай стала «''A Study in Scarlet''», якая зьявілася ў журнале «''Beeton’s Christmas Annual''» за 1887 год у якой упершыню зьявіўся Шэрлак Голмз, які вельмі нагадваў прафэсара Джозэфа Бэла, які вучыў Конана Дойла ва ўнівэрсытэце, да якога Конан Дойл пісаў «''На самой справе, я ўдзячны Вам за Шэрлака Голмза… Засяроджваючыся на дэдукцыі, вывадах і назіраньнях, якія Вы заўсёды патрабавалі ад нас, я паспрабаваў стварыць чалавека''»<ref>[https://web.archive.org/web/20110516020115/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/reviews/conan-doyle-and-joseph-bell-the-real-sherlock-holmes-surgeons-hall-museums-edinburgh-410821.html Independent, 7 жніўня 2006]</ref>. Наступныя кароткія апавяданьні пра Шэрлака Голмза былі апублікаваны ў ангельскім журнале «''Strand Magazine''». Цікава, што нават [[Робэрт Люіс Стывэнсан]], які знаходзіўся далёка на [[Самоа]], адзначыў значнае падабенства паміж Джозэфам Бэлам і Шэрлакам Голмзам: «''Я хацеў бы павіншаваць Вас з вельмі ўдалымі і вельмі цікавымі прыгодамі Шэрлака Голмза. … ці можа гэта быць мой стары сябра Джо Бэл?''»<ref>Ліст ад Р. Л. Стывэнсана Конану Дойлу 5 красавіка 1893 года [http://en.wikisource.org/wiki/The_Letters_of_Robert_Louis_Stevenson_Volume_2/Chapter_XII Лісты Стывэнсана. Частка 2/Падзел XII]</ref>. Акрамя гэтага шматлікія іншыя пэрсанажы мелі падабенства з сапраўднымі людзьмі. Пад час жыцьця ў прыгарадзе Плімуту, Конан Дойл граў у аматарскай [[футбол]]ьнай камандзе «''Portsmouth Association Football Club''» як галкіпэр, пад псэўданімам ''А. С. Сміт''. Акрамя гэтага ён граў у [[крыкет]] паміж 1899 і 1907 годам і нават прыняў удзел у 10 турнірах першай клясы. Напалеонаўскім войнам, ад Трафальгара да Ватэрлёо, Конан Дойл прысьвяціў «Подзьвігі» і «Прыгоды» брыгадзіра Жэрара. Нараджэньне гэтага пэрсанажа адносіцца да 1892 году, калі [[Джордж Мэрэдыт]] уручыў Конану Дойлу трохтомныя «Мэмуары» Марбо: апошні і стаў прататыпам Жэрара. === Шлюб і сям’я === У 1885 годзе Артур Конан Дойл ажаніўся зь Люізай Хокінс, якая захварэла на [[сухоты]] і памерла 4 чэрвеня 1906 году<ref name="Leeman">Leeman, Sue, «Sherlock Holmes fans hope to save Conan Doyle’s house from developers», Associated Press, 28 ліпеня 2006.</ref>. У 1907 годзе ён ажаніўся з Джэн Элізабэт Лэкі, зь якой ён упершыню сустрэўся і закахаўся ў 1897 годзе, але зь якой падтрымліваў плятанічныя адносіны пакуль была жывая яго першая жонка. Джэн памерла ў [[Лёндан]]е 27 чэрвеня 1940 году. У Конана Дойла нарадзілася пяцёра дзяцей, двое ад першага шлюбу і трое ад другога. === Сьмерць Шэрлака Голмза === У 1890 годзе Конан Дойл вывучаў [[Афтальмалёгія|афтальмалёгію]] ў [[Вена|Вене]], ён пераехаў у Лёндан у 1891 годзе і распачаў афтальмалягічную практыку. Ён напісаў у сваёй аўтабіяграфіі, што праз парог не пераступіў ні адзін пацыент. Аднак гэта дала яму дадатковы час для літаратурнай творчасьці і ў лістападзе 1891 году ён напісаў сваёй маці «''Я мяркую забіць Голмза… Ён забірае мае мысьлі ад больш важных рэчаў.''» На што яго маці адказала «''Ты можаш зрабіць усё што лічыш патрэбным, але чытачам гэта не спадабаецца''». У сьнежні 1893 году ён ўсё ж ажыцьцявіў сваю задумку, каб заставіць болей часу для больш «важнай» справы — яго гістарычных навэлаў. Голмз і Марыярці разам загінулі ўпаўшы ў Райчэнбаскі вадаспад у апавяданьні «''Апошняя праблема''». Аднак пратэст супольнасьці вымусіў вярнуць Голмза і Конан Дойл вярнуў яго ў наступным апавяданьні «''Прыгоды ў пустым доме''», у якім ён напісаў, што ў вадаспад упаў толькі Марыярці, а Голмз, які меў іншых небясьпечных ворагаў, асабліва палкоўніка Сэбастыяна Морана, быў вымушаны інсцэнізаваць сваю сьмерць. Голмс яшчэ зьяўляўся ў 56 кароткіх апавяданьнях і чатырох навэлах Конана Дойла. === Палітычная кар’ера === Пасьля [[Англа-бурскія войны|Другой англа-бурскай вайны]] ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]] і сусьветнага асуджэньня [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], Конан Дойл напісаў кароткі памфлет з назвай «''The War in South Africa: Its Cause and Conduct''», у якім абасноўвалася роля Брытаніі ў вайне і які перакладаўся на іншыя мовы. Конан Дойл лічыў, што дзякуючы гэтаму памфлету яму было даравана рыцарскае званьне ў 1902 годзе. У 1900 годзе ён напісаў вялікую кнігу «''Вялікая бурская вайна''». У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]], сэр Артур двойчы выбіраўся ў парлямэнт ад лібэралаў юніяністаў. Конан Дойл прыняў удзел у кампаніі па рэфармаваньні [[Свабодная Дзяржава Конга|Свабоднай Дзяржавы Конга]], якую вёў журналіст ''Е. Д. Морэл'' і дыплямат ''Роджар Кэйсмэнт''. У 1909 годзе ён напісаў вялікі памфлет «Злачынства Конга», у якім былі апісаны жахі, якія адбываліся ў гэтай краіне. Пазнаёміўшыся бліжэй з Морэлам і Кэйсмэнтам, Конан Дойл сьпісаў зь іх пэрсанажы для навэлы «Страчаны Сьвет» (1912 год). Конан Дойл пасварыўся з Морэлам, які ўзначаліў [[Пацыфізм|пацыфічны]] рух пад час [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. === Сьмерць === [[Файл:Doyle Arthur Conan grave.jpg|зьлева|міні|Магіла Артура Конан Дойла]] Конан Дойл памёр ад [[Сардэчны прыступ|сардэчнага прыступу]] ў сваім доме ў Кроўбара ва Ўсходнім Сасэксе 7 ліпеня 1930 году ва ўзросьце 71 год. Яго апошнімі словамі да жонкі былі: «Ты прыгожая»<ref>Stashower, Daniel (2000). Teller of Tales: The Life of Arthur Conan Doyle. Penguin Books. p. 439. {{ISBN|0-8050-5074-4}}</ref>. == Беларускія пераклады == * Глыбіня Маракота: [раман] / Конан-Дойль — Менск [Мінск] : Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, 1928 (пераклад Кастуся Гарабурды). * Знак чатырох: аповесці / Перакл. з англ. [[Кацярына Маціеўская]] і [[Ганна Янкута]]. — Мн.: Выдавец А. М. Янушкевіч, 2017. ** Эцюд у пунсовым. Аповесць / Пераклала Кацярына Маціеўская ** Знак чатырох. Аповесць / Пераклала Ганна Янкута * Нататкі пра Шэрлака Холмса: апавяданні / Артур Конан Дойл. — Мінск: Кнігазбор, 2015. — 303, [3] с. — ISBN 978-985-7119-99-8 ** Срэбны Месяц / Пераклала [[Алена Казлова]] ** Кардонная скрынка / Пераклала Кацярына Маціеўская ** Жоўты твар / Пераклала [[Алена Пятровіч]] ** Біржавы клерк / Пераклала [[Марыя Мартысевіч]] ** «Глорыя Скот» / Пераклала А. Казлова ** [http://prajdzisvet.org/text/1113-rytual-mashrejvau.html Рытуал Масгрэйваў] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''The Adventure of the Musgrave Ritual''). Апавяданьне / Пераклала Ганна Янкута ** Райгецкія сквайры / Пераклала К. Маціеўская ** Скурчаны чалавек / Пераклала М. Мартысевіч ** Пастаянны пацыент / Пераклаў [[Сяржук Мядзьведзеў]] ** Грэк-перакладчык / Пераклала М. Мартысевіч ** Марская дамова / Пераклала М. Мартысевіч ** Апошняя справа Холмса / Пераклала Г. Янкута * Прыгоды Шэрлака Холмса: апавяданні / Артур Конан Дойл. — Мінск: Кнігазбор, 2014. — 344 с. ** Скандал у Багеміі / Перакл. Г. Янкута ** Саюз рудых / Перакл. А. Казлова ** Высвятленне асобы / Перакл. К. Маціеўская ** Таямніца Боскамскай даліны / Перакл. Г. Янкута ** [https://web.archive.org/web/20210102102929/http://prajdzisvet.org/text/1112-piats-apielsinavykh-ziarniatak.html Пяць апельсінавых зярнятак] / Перакл. Г. Янкута ** Чалавек з выкручанай губой. Перакл. А. Казлова ** [https://web.archive.org/web/20210102140506/http://prajdzisvet.org/texts/prose/strakataja-stuzhka.html Стракатая стужка] / Перакл. Г. Янкута ** Палец інжынера / Перакл. Аляксей Арцёмаў і Ганна Янкута ** Высакародны кавалер / Перакл. А. Пятровіч ** Берылавая дыядэма / Перакл. Г. Янкута ** Лясныя Букі / Перакл. Г. Янкута * [https://web.archive.org/web/20200317212540/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/konk6002ec.html?OpenDocument Апошняя справа Холмса] / Перакл. Г. Янкута // Дзеяслоў № 5 (60), 2012. * Зборнік містычнага апавядання / Укладанне Г. Янкуты. — Мінск : Кнігазбор, 2013. — 444 с. — ISBN 978-985-7057-99-3 ** [https://web.archive.org/web/20210102103234/http://prajdzisvet.org/text/298-vustsishny-pakoj.html Вусьцішны пакой] (''The Nightmare Room''). Апавяданьне / Перакл. А. Пятровіч ** [https://web.archive.org/web/20210102103306/http://prajdzisvet.org/text/299-historyja-ledzi-senaks.html Гісторыя лэдзі Сэнакс] (''The Case of Lady Sannox''). Апавяданьне / Перакл. А. Пятровіч ** [https://web.archive.org/web/20210102105348/http://prajdzisvet.org/text/813-piarstsionak-tota.html Пярсьцёнак Тота] (''The Ring of Thoth''). Апавяданьне * ПрайдзіСвет: часопіс перакладной літаратуры [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу https://web.archive.org/web/20201124150023/http://prajdzisvet.org/ ** [https://web.archive.org/web/20200730161420/http://prajdzisvet.org/texts/prose/lakavanaya-skryinka.html Лакаваная скрынка] (''The Japanned Box''). Апавяданьне ** [https://web.archive.org/web/20210102123005/http://prajdzisvet.org/text/1124-vampir-u-saseksie.html Вампір у Сасэксе] (''The Adventure of the Sussex Vampire''). Апавяданьне * [http://knihi.com/Artur_Konan_Dojl/Jak_bryhadzir_Zarar_trapiu_u_Miensk.html Як брыгадзір Жарар трапіў у Менск] / Перакл. [[Алесь Кудраўцаў]]; Радыёпастаноўка [http://knihi.com/Artur_Konan-Dojl/Zasada_u_horadzie_Miensku_audio.html Засада ў горадзе Менску] паводле гэтага ж твору зроблена [[Уладзімер Мехаў|У. Мехавым]] у 1970-я * [http://knihi.com/Artur_Konan_Dojl/6_napaleonau_audio.html Шэсць Напалеонаў] / Аўдыёкніга, 1993 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.prajdzisvet.org/text.do?method=text&textID=299 «Гісторыя лэдзі Сэнакс» на prajdzisvet.org]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20110717134925/http://www.prajdzisvet.org/text/298 «Вусцішны пакой» на prajdzisvet.org] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Конан Дойл, Артур}} [[Катэгорыя:Шатляндзкія літаратары]] [[Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вялікабрытаніі]] f83r3t58g4ifjbl3v67drvqveymz09a Авантуры майго жыцьця 0 79151 2698696 2211512 2026-11-03T22:24:09Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698696 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Авантуры майго жыцьця | Назва-арыгінал = {{мова-pl|Proceder podróży i życia mego awantur|скарочана}} | Выява = Salamieja Piĺštynova — Avantury majho žyćcia.jpg | Памер = 200пкс | Подпіс выявы = Тытульны аркуш беларускага выданьня 1993 году | Жанр = трагедыя | Аўтар = [[Рэгіна Салямэя Пільштынова]] | Мова арыгіналу = польская | Напісаны = | Публікацыя = | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = | Электронная вэрсія = http://prajdzisvet.org/text/642-avantury-majho-zhytstsia.html | ВікіКрыніца-тэкст = }} '''«Авантуры майго жыцьця»''' ({{мова-pl|Proceder podróży i życia mego awantur|скарочана}}) — [[барока|барочны]] прыгодніцкі раман [[Рэгіна Салямэя Пільштынова|Рэгіны Салямэі Пільштыновай]] з рысамі аўтабіяграфізму. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210204034727/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/adyseya-salamei-rusetskay/ Адысея Саламеі Русецкай — nlb.by] * [https://web.archive.org/web/20210102032934/http://prajdzisvet.org/text/642-avantury-majho-zhytstsia.html Авантуры майго жыцця — prajdzisvet.org] {{Накід:Літаратура}} [[Катэгорыя:Творы Рэгіны Салямэі Пільштыновай]] 1s1ujypbzv9qciewj69fdct1dj2pqdf Авідыюс 0 80694 2698697 2316453 2026-11-03T22:27:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698697 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Публіюс Авідыюс Назон |Арыгінал імя = Publius Ovidius Naso |Партрэт = Ovide auteur left.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Публіюс Авідыюс Назо |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = 20 сакавіка 43 да н. э. |Месца нараджэньня = [[Сульмона]], [[Старажытны Рым|Рымская рэспубліка]] |Дата сьмерці = 17 |Месца сьмерці = Томы, цяпер [[Канстанца]], [[Старажытная Грэцыя]] |Род дзейнасьці = [[паэт]] |Гады актыўнасьці = |Кірунак = |Жанр = [[элегія]], [[драма]], [[эпас]] |Дэбют = |Значныя творы = [[Мэтамарфозы]] |Прэміі = |Палічка = |Сайт = }} '''Публіюс Авідыюс Назон''' ({{мова-la|Publius Ovidius Naso}}; 20 сакавіка [[43 да н. э.]], [[Сульмона]], [[Старажытны Рым|Рымская рэспубліка]] — 17 н. э., [[Канстанца|Томы]], [[Старажытная Грэцыя]]) —- [[Старажытны Рым|рымскі]] паэт, аўтар трох вялікіх зборнікаў [[Эратычная літаратура|эратычнай літаратуры]]: «[[Гераіні]]», «[[Каханьне (твор)|Каханьне]]» й «[[Навука каханьня]]». Вядомы таксама па паэмах «[[Мэтамарфозы]]», «[[Фасты]]» (аб рымскім каляндары) і па зборніках «[[Смутак (твор)|Смутак]]» (альбо «Жалоба») й «[[Пантыйскія лісты]]», што былі напісаны Авідыюсам падчас знаходжаньня ў высылцы ля [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Ён лічыцца майстрам элегічнага верша й традыцыйна разам з [[Вэргіліюс]]ам і [[Гарацыюс]]ам лічыцца канонікам лацінскай літаратуры. Ягоныя творы значна паўплывалі на эўрапейскае мастацтва й літаратуру. Ягоныя вершы шмат імітавалі падчас Позьняй антычнасьці й [[Сярэднявечча]], творчасьць Авідыюса зрабіла вырашальны ўплыў на эўрапейскае мастацтва й літаратуру, і застаецца адным з найважнейшых крыніцаў клясычнай [[міталёгія|міталёгіі]]<ref>Mark P. O. Morford, Robert J. Lenardon, «Classical Mythology» (Oxford University Press US, 1999), p. 25. {{ISBN|0-19-514338-8}} {{ISBN|978-0-19-514338-6}}</ref>. [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў вершы «Авідыюс на Палесьсі» абыграў паданьне пра высылку ў I стагодзьдзі Авідыюса ў славянскія землі й наяўнасьць на [[Палесьсе|Палесьсі]] некалькіх узвышшаў з назваю Авідушавыя горы. Некаторыя творы Авідыюса былі перакладзены на [[беларуская мова|беларускую мову]] [[Максім Багдановіч|Максімам Багдановічам]]. == Біяграфія == Авідыюс нарадзіўся ў горадзе [[Сульмона]], у акрузе [[пэлігны|пэлігнаў]], нявелічкага народа сабэльскага племені, якія жылі на ўсходзе ад [[Ляцыюм]]а, у гарыстай частцы Сярэдняй Італіі. Месца й час свайго нараджэньня Авідыюс адзначае ў адной з сваіх «журботных элегій». Паэт паходзіў з заможнай сям’і, таму Авідыюс атрымаў добрую адукацыю. Наведваючы ў Рыме школы вядомых настаўнікаў, Авідыюс яшчэ з малых гадоў заўважыў у сябе цягу да паэзіі. Ён прызнаваў, што калі трэбы было пісаць прозай, з-пад яго пяра выходзілі вершы. Па жаданьню бацькі, Авідыюс уладкаваўся на дзяржаўную працу, але, папрацаваўшы на некалькіх пасадах, вырашыў, што гэты занятак не для яго. Авідыюс больш за ўсё любіў пісаць вершы. Па жаданьню бацькоў ён рана ажаніўся, але й хутка ён разышоўся са сваёй жонкай. Другі шлюб таксама быў няўдалы й толькі з трэцяй жонкай, якая мела дачку ад першага шлюбу, ён пражыў доўга й, верагодна, у шчасьці. Сваіх дзяцей у Авідыюса не было. Ён атрымаў адукацыю ў Рыме па рыторыцы пад кіраўніцтвам настаўнікаў [[Арэліюс Фукс|Арэліюса Фукса]] й [[Порцыюс Лятрон|Порцыюса Лятрона]] разам са сваім братам, які маў посьпех у прамоўніцкім мастацтве<ref>Seneca, Cont. 2.28 і 9.5.17</ref>. Ягоны бацька жадаў, каб Авідыюс навучаўся [[рыторыка|рыторыцы]] ў адносінах да [[юрыспрудэнцыя|юрыдычнай практыцы]]. Аднак паводле словаў [[Сэнэка Старэйшы|Сэнэкі Старэйшага]], Авідыюс як правіла выкарыстоўваў эмацыйны бок у рыторыцы, а не аргумэнтаваны. Пасьля сьмерці свайго брата ва ўзросьце 20 гадоў, Авідыюс адмовіўся ад навучаньня юрыспрудэнцыі й некаторы час паэт правёў у падарожжы ў [[Атэны]], [[Малая Азія|Малую Азію]] й [[Сыцылія|Сыцылію]], а па вяртаньні пачаў дзейнасьць на літаратурнай ніве. Сярод сяброў Авідыюса былі такія вядомыя паэты, як то Гарацыюс і [[Сэкст Прапэртыюс|Прапэртыюс]]. Сам Авідыюс шкадаваў, што раньняя сьмерць [[Альбіюс Тыбул|Тыбула]] перашкодзіла ўсталяваць паміж імі блізкія адносіны й што Вэргіліюса (які звычайна ня жыў у Рыме) ён толькі бачыў. На восьмым годзе н. э. [[Актавіян Аўгуст|Аўгуст]] па неўсталяванай прычыне выслаў Аідыюса ў горад [[Томы]], дзе на дзевятым годзе жыцьця ў высылцы ён сканаў. Лічыцца, што твор «[[Фасты (твор)|Фасты]]» быў апублікаваны пасьмяротна. Дзякуючы старажытнарымскаму паэту паўстала распасюджанае мужчынскае імя ў сучаснай [[Румынія|Румыніі]] — Авідыў. Акрамя таго ў горадзе [[Канстанца]] (сучаная назва гораду Томы) была ўсталёвана статуя ў памяць пра выбітнага старажытнарымскага літаратара. == Творчасьць == [[Файл:Ovid Ars Amatoria 1644 - retouched.jpg|міні|160пкс|Выданьне «Навука каханьня» 1644 году, [[Франкфурт-на-Майне]]]] Бліскучы паэтычны дэбют Авідыюса зьвязаны з жанрам [[эратычная элегія|эратычнай элегіі]], даволі распаўсюджаным у ягоныя часы. У гэтым жанры адбіліся настроі сярэдніх слаёў грамадзтва, якія зьвярталіся ад грамадзкай дзейнасьці ў сфэру асабістага жыцьця. Паэт выкарыстоўваў творчасьць сваіх папярэднікаў, аднак ён ня быў толькі пераймальнікам, бо свае элегіі ён складаў у зусім іншай танальнасьці, у гульлівай, часам легкадумнай, трактоўцы тэмы каханьня. Публічныя дэклямацыі «[[Любоўныя элегіі|Любоўных элегіяў]]» адразу прынесьлі іхнаму аўтару ўсеагульнае прызнаньне. Першымі літаратурнымі досьведамі Авідыюса, за выключэньнем тых, якія ён, па ягоных ўласных словах, аддаваў агню «для выпраўленьня», былі «[[Гераіні]]» ({{мова-la|Heroides|скарочана}}) і любоўныя элегіі. Нечакана элегіі атрымалі палітычную афарбоўку, калі паэт палемізаваў супраць тэндэнцыяў [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] заканадаўчым шляхам аднавіць строгасьць сямейных нораваў. Новую форму для варыяцыі элегіі паэт стварыў у зборніку «Гераіні», дзе ў выглядзе скаргаў мітычных гераіняў на сваіх палюбоўнікаў і мужоў, зь якімі яны былі ў расстаньні, па-майстэрску раскрываецца [[псыхалёгія]] асобных гераіняў. Авідыюс выкарыстоўваў дзеля напісана матэрыял з трагедыяў [[Эўрыпід]]а й твораў эліністычнай літаратуры й мастацтва, аднак мадэрнізуючы міталягічныя вобразы, ён захаваў толькі традыцыйныя імёны й сытуацыі. Яскравасьць паэтычнай здольнасьці Авідыюса добра выказваецца ў «Гераінях», але найбольшую ўвагу рымскага грамадзтва ён зьвярнуў на сябе любоўнымі элегіямі, якія выйшлі, пад назовам «[[Каханьне (твор)|Каханьне]]» ({{мова-la|Amores|скарочана}}), спачатку ў пяці кнігах, але пасьля, па выключэньню многіх твораў самім паэтам, склаўшымі тры кнігі з 49 вершамі. Гэтыя любоўныя элегіі, склад якіх у той ці іншай ступені, магчыма, грунтуецца на любоўных прыгодах, перажытых паэтам асабіста, зьвязаныя з выдуманым імем ягонай сяброўкі, Карыны, якое й прабразгала на ўвесь Рым, як пра гэта заяўляе сам паэт ({{мова-la|totam cantata per Urbem Corinna|скарочана}}). У гэтай даволі распаўсюджанай у рымскай літаратуры форме, якая ўжо мела сваіх клясыкаў, Авідыюсу атрымалася выявіць у поўнай сіле яскравую здольнасьць, якая адразу зрабіла ягонае імя гучным і папулярным. Сканчаючы апошнюю з гэтых элегіяў, ён малюе сябе гэтак жа праславіўшым свой народ пэлігнаў, колькі [[Мантуя]] абавязана сваёй славай [[Вэргіліюс]]у, а [[Вэрона]] — [[Гай Валерыюс Катул|Катулу]]. Бясспрэчна, паэтычнага таленту, вольнага, нязмушанага, бліскучага досьціпа й трапнасьці выказваньня, у гэтых элегіях вельмі шмат, гэтак жа шмат дакладных жыцьцёвых назіраньняў, увагі да дэталяў і вэрсіфікатарскага таленту, для якога, відаць, не існавала ніякіх мэтрычных цяжкасьцяў. === «Навука каханьня» === Ня меншы рэзананс выклікала й наступны твор паэта, пры падрыхтоўку якога ён абвяшчаў сваім чытачам яшчэ ў 18-й элегіі II кнігі й які ў рукапісах і выданьнях Авідыюса носіць назоў «[[Навука каханьня]]» ({{мова-la|Ars amatoria|скарочана}}), а ў творах самога паэта — проста «Ars». Гэта дыдактычная паэма ў трох кнігах, напісаная, як і амаль усе творы Авідыюса, элегічным памерам і ўтрымоўвае ў сабе навучаньні, спачатку для мужчынаў, якімі сродкамі можна набываць і захоўваць за сабой жаночую любоў (1 і 2 кнігі), а потым для жанчынаў, як яны могуць прыцягваць да сябе мужчынаў і захоўваць іхнюю прыхільнасьць. Сачыненьне гэта, адрознае ў іншых выпадках вядомай нясьціпласьцю зьместу, якую аўтар змушаны быў апраўдваць перад афіцыйнай маральлю той падставай, што пісаў свае настаўленьні для вольнаадпушчэнцаў і чужаземак [[Старажытны Рым|Рыма]], на якіх патрабаваньні аб строгасьці паводзінаў не распаўсюджваліся. У літаратурным дачыненьні твор цудоўна выкрывае сабой поўную сталасьць таленту й руку майстра, якая ўмее адштукаваць кожную падрабязнасьць і не стамляецца маляваць адну карціну за адной, з бляскам, цьвёрдасьцю й самавалоданьнем. Напісаны гэты твор быў у [[2 да н. э.|2]]—[[1 да н. э.|1 гадох да н. э.]], калі паэту было 41—42 гады. == Высылка == [[Файл:Publius Ovidius Naso.jpg|міні|180пкс|Авідыюс працы [[Антон фон Вэрнэр|Антона фон Вэрнэра]]]] Увосень 9 году Авідыюс нечакана быў адпраўлены [[Актавіян Аўгуст|Аўгустам]] у высылку на берагі [[Чорнае мора|Чорнага мора]], у дзікую краіну [[геты|гетаў]] і [[сарматы|сарматаў]], і паселены ў горадзе [[Томы]], які сёньня мае назоў [[Канстанца]] й месьціцца ў сучаснае [[Румынія|Румыніі]]. Чыньнікі гэтага суровага распараджэньня Аўгуста ў адносінах да чалавека, які быў, па сувязях сваёй жонкі, блізкім да дома імпэратара, застаюцца невядомымі. Сам Авідыюс няпэўна называе яе словам памылка, адмаўляючыся сказаць, у чым гэтая памылка складалася. Віна яго была, відавочна, занадта інтымнага характару й зьвязана з нанясеньнем шкоды альбо гонару, ці годнасьці, альбо спакою імпэратарскага дома; але ўсё здагадкі навукоўцаў, з даўніх часоў спрабуючых разгадаць гэтую загадку, аказваюцца ў дадзеным выпадку адвольнымі. Адзіны прамень сьвятла на гэтую цёмную гісторыю пралівае заява Авідыюса, што ён быў міжвольным гледачом нейкага злачынства й ягоны грэх складаўся ў тым, што ў яго былі вочы. Іншая прычына апалы, аддаленая, але можа быць больш істотная, прама паказваецца самім паэтам: гэта — ягоная «дурная навука», гэта значыць «Ars amatoria», з-за якой яго вінавацілі як «настаўніка брудных пералюбаў». У адным са сваіх лістоў з [[Понт]]а ён прызнаецца, што першай прычынай ягонай высылкі паслужылі менавіта ягоныя «вершы». У 1923 годзе навуковец Гартман прапанаваў тэорыю, якая мала на сёньня мае прыхільнікаў навукоўцаў лацінскай цывілізацыі — што Авідыюс ніколі не пакідаў [[Старажытны Рым|Рым]], а ўсе ягоныя высылкі зьяўляюцца вынікам ягонага багатага ўяўленьне. Гэтая тэорыя была падтрымана і адкінута ў 1930 годзе, пераважна [[нідэрлянды|нідэрляндзкімі]] аўтарамі<ref>H. Hofmann, «The unreality of Ovid’s Tomitan exile once again», Liverpool Classical Monthly 12.2 (1987), p. 23.</ref><ref>A. W. J. Holleman, «Ovid’s exile», Liverpool Classical Monthly 10.3 (1985), p. 48.</ref>. У 1985 годзе дасьледаваньні Фітана Браўна вылучаюць новыя аргумэнты на карысьць гэтай тэорыі<ref>A. D. F. Brown, «The unreality of Ovid’s Tomitan exile», Liverpool Classical Monthly 10.2 (1985), p. 18-22.</ref>. Аднак і гэтыя дасьледаваньні зьявіліся чыньнікам спрэчак у навуковым асяродзьдзі<ref>Cf. the summary provided by A. Alvar Ezquerra, «Exilio y elegía latina entre la Antigüedad y el Renacimiento» (Huelva, 1997), p. 23-24</ref>. Сярод прычынаў сьцьвярджэньняў Браўна маецца наступная, што выгнаньне Авідыюса вядома толькі зь ягоных уласных працах, за выключэньнем «сумнеўных» выказваньняў [[Пліні Старэйшы|Плінія Старэйшага]] і [[Статыюс]]а, але ніякі іншы аўтар не ўзгадвае пра высылкі да IV стагодзьдзя. === «Смутак» === Высылка на берагі Чорнага мора падала нагоду да цэлага шэрагу твораў, выкліканых выключна новым становішчам паэта. Сьведчачы аб невычэрпнай сіле таленту Авідыюса, яны носяць зусім іншы калярыт і ўяўляюць нам Авідыюса зусім у іншым настроі, чым да напатканьня ягонай катастрофы. Бліжэйшым вынікам гэтай катастрофы былі ягоны твор ''«[[Смутак (твор)|Смутак]]»'' ({{мова-la|Tristia|скарочана}}), які ён пачаў пісаць яшчэ ў дарозе й працягваў на месцы высылкі на працягу трох гадоў, адлюстроўваючы сваё гаротнае становішча, жалячыся на лёс і імкнучыся схіліць Аўгуста да памілаваньня. Твор, цалкам адлюстроўваючы свой загаловак, выйшаў у пяці кнігах і быў зьвернуты ў асноўным да жонкі, некаторыя эпізоды — да дачкі й сябрам, а адна зь іх, самая вялікая, складаючая другую кнігу — да Аўгуста. Яна вельмі цікавая ня толькі ў сэнсе стаўленьня паэта да асобы імпэратара, выстаўляючы ягоны веліч і подзьвігі й зьняважана просячы прабачэньня сваім грахам, але й заяўляньнем, што ягоныя норавы зусім не такія благія, як пра гэта можна думаць, мяркуючы па зьмесьце ягоных вершаў: наадварот, жыцьцё яго цнатлівае, а гарэзьліва толькі ягоная муза — заява, якую пасьля рабіў і [[Марцыял]], у апраўданьне зьместу многіх з сваіх эпіграмаў. У гэтым жа творы прыводзіцца цэлы шэраг паэтаў грэцкіх і рымскіх, на якіх юрлівае ўтрыманьне іхных вершаў ня наклікаюць ніякай кары, паказваецца таксама на рымскія мімічныя прадстаўленьні, крайняя непрыстойнасьць якіх сапраўды служыла школай распусты для ўсёй масы насельніцтва. === «Пантыйскія лісты» === [[Файл:Ion Theodorescu-Sion - Ovidiu in exil.jpg|міні|220пкс|Авідыюс у высылцы працы [[Ён Тэадарэску|Ёна Тэадарэску]]]] [[Файл:Turner Ovid Banished from Rome.jpg|міні|220пкс|[[Ўільям Тэрнэр]]. «Выгнаньне Авідыюса з Рыму». 1838 год]] ''«Пантыйскія лісты»'' пабачілі сьвет у чатырох кнігах, зьмест якіх быў адрасаваны [[Пэдон Альбінован|Альбіновану]] й іншым асобам лістоў у сутнасьці таксама, што й ''«Смутак»'', з той толькі розьніцай, што параўнальна з апошнім ''«[[Пантыйскія лісты]]»'' выяўляюць прыкметнае падзеньне таленту паэта. Гэта адчувалася й самім Авідыюсам, які адкрыта прызнаецца ў адной з главаў, што, перачытваючы, ён саромеецца напісанага й тлумачыць слабасьць сваіх вершаў тым, што заклікаемая ім муза ня хоча ісьці да грубых гетаў; выпраўляць жа напісанае — дадае ён — у яго не хапае сілаў, бо для ягонай хворай душы цяжка ўсялякая напруга. [[Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas|Цытата зь лістоў]] часта выкарыстоўваецца аўтарамі як просьба да чытача аб паблажлівасьці. Цяжар становішча адбіўся, відавочна, на свабодзе духу паэта; сталае адчувальны прыгнёт неспрыяльнага становішча ўсё больш і больш назаляў палёт ягонай фантазіі. Адсюль стомная манатоннасьць, якая, у спалучэньні зь мінорных тонам вырабляе ў рэшце рэшт цяжкае ўражаньне — уражаньне гібелі першараднага таленту, пастаўленага ў бездапаможныя і ненатуральныя ўмовы й губляе сваю магутнасьць нават у мове й вершаскладаньні. === «Мэтамарфозы» === {{Асноўны артыкул|Мэтамарфозы}} «Мэтамарфозы» ці «Ператварэньні» ёсьць велізарнай паэтычнай працай у 15 кнігах, што заключае ў сабе выклад, які адносяцца да ператварэньням [[міт]]аў, грэцкіх і рымскіх, пачынаючы з хаатычнага стану сусьвету да ператварэньня [[Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]] ў зорку. Гэтая высокая паводле паэтычнай вартасьці праца была распачата і, можна сказаць, скончана Авідыюсам яшчэ ў [[Старажытны Рым|Рыме]], але не была выдадзеная з прычыны раптоўнага ад’езду. Да таго ж паэт, перад адпраўленьнем у высылку, спаліў, з гора або ў сэрцах, нават сам рукапіс, зь якога, аднак, было ўжо зроблена некалькі сьпісаў. Захаваныя ў Рыме сьпісы далі Авідыюсу магчымасьць перагледзець і дапоўніць ў тамах гэты буйны твор, які такім чынам і быў выдадзена. «[[Мэтамарфозы (твор)|Мэтамарфозы]]» зьяўляецца самай капітальнай працай Авідыюса, у якім багаты зьмест, дастаўленае паэтам галоўным чынам грэцкімі мітамі, быў апрацаваны з такой сілай невычарпальнай фантазіі, з такой сьвежасьцю фарбаў, з такой лёгкасьцю пераходу ад аднаго прадмета да другога, не кажучы пра бляск верша й паэтычных абарачэньняў, што нельга не прызнаць ва ўсёй гэтай працы сапраўднай урачыстасьці таленту, якое выклікае зьдзіўленьне. Нездарма гэты твор заўсёды шмат чытаўся й з даўніх часоў перакладалася на іншыя мовы, пачынаючы з грэцкага перакладу, зробленага [[Максім Плянуд|Максімам Плянудам]] у XIV стагодзьдзі. === «Фасты» === Іншы сур’ёзны й таксама буйны ня толькі паводле аб’ёму, але й паводле значэньні твор Авідыюс зьяўляюцца ''«[[Фасты]]»'' ({{мова-la|Fasti|скарочана}} — [[каляндар]]), які зьмяшчае ў сабе тлумачэньне сьвятаў або сьвятых дзён Рыма. Гэтая навуковая паэма, якая дае шмат дадзеных і тлумачэньняў, якія адносяцца да рымскаму культу й таму служыць важнай крыніцай для вывучэньня рымскай рэлігіі, дайшла да нас толькі ў 6 кнігах, якія абдымаюць першае паўгодзьдзе. Гэтыя кнігі Авідыюсу атрымалася напісаць і апрацаваць у Рыме. Працягваць гэтую працу ў высылцы ён ня змог з-за недахопу крыніцаў, хоць не падлягае сумневу, што напісанае ў Рыме ён падвергнуў на тамах некаторай пераробцы: на гэта ясна паказвае занясеньне туды фактаў, якія зьдзейсьніліся ўжо па выгнаньні паэта й нават пасьля сьмерці [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], як то трыюмф [[Германік]]а, які адносіцца да 16 году. У паэтычным і літаратурным дачыненьні «Фасты» далёка саступаюць «Мэтамарфозам», што лёгка тлумачыцца сухасьцю сюжэту, зь якога толькі Авідыюс мог зрабіць паэтычны твор; у вершы адчуваецца рука майстра, знаёмая нам па іншых творах таленавітага паэта. == Спадчына == Авідыюс быў апошнім зь вядомых паэтаў аўгустоўскага пэрыяду, са сьмерцю якога скончыўся залаты век [[рымская паэзія|рымскай паэзіі]]. Злоўжываньне талентам у пэрыяд ягонага найбольшага разьвіцьця пазбавіла яго права стаяць побач з [[Вэргіліюс]]ам і [[Гарацыюс]]ам, але крыніцай біла ў ім паэтычная здольнасьць і віртуознасьць ягонай вершаванай тэхнікі, што рабіла яго ўлюбёнцам ня толькі паміж сучасьнікамі, але й за ўвесь час існаваньня [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Бясспрэчна, Авідыюсу як паэту павінна быць адведзена адно зь першых месцаў у рымскай літаратуры. Ягоныя «[[Мэтамарфозы]]» й «[[Фасты]]» да гэтага часу чытаюцца ў школах, як твор ўзорны для [[лацінская мова|лацінскае мовы]] й вершаскладаньне. У гонар Авідыюса названы кратэр на [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурыі]] й пасёлак гарадзкога тыпу ў [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]] — [[Авідыёпаль]]. === Крытыцызм === [[Файл:Ovide moralisé.jpg|міні|160пкс|Выява да францускай працы «Ovide Moralisé»]] Працы Авідыюса інтэрпрэтавалі па-рознаму на працягу стагодзьдзяў у адносінах да сацыяльных, рэлігійных і літаратурных кантэкстаў розных часоў. Вядома, што ў часы ягонага жыцьця ён ужо быў падвергнуты крытыцы. У паэмы «Лекі каханьня» ({{мова-la|Remedia Amoris|скарочана}}) Авідыюс зрабіў справаздачу крытыкі з боку людзей, якія лічылі ягоныя кнігі нахабнымі. Авідыюс стаў адным з самых вядомых і любімых рымскіх паэтаў [[Сярэднявечча]] й [[эпоха Адраджэньня|эпохі Адраджэньня]]<ref>Peter Green (trad.), The poems of exile: Tristia and the Black Sea letters (University of California Press, 2005), p.xiii. {{ISBN|0-520-24260-2}}, {{ISBN|978-0-520-24260-9}}</ref>. Аўтары Сярэднявечча выкарыстоўвалі ягоныя працы як спосаб чытаць і пісаць пра [[сэкс]] і [[гвалт]], без агульнапрынятага пункту гледжаньня на гэтыя рэчы таго часу пад узьдзеяньнем [[Біблія|Бібліі]]<ref>Robert Levine, «Exploiting Ovid: Medieval Allegorizations of the Metamorphoses», Medioevo Romanzo XIV (1989), pp. 197—213.</ref>. У Сярэднявеччы францускімі аўтарамі быў складзены збор Авідыюса «[[Ovide Moralisé]]», які складаўся з 15 тамоў. Гэтая праца паўплывала на творчасьць ангельскага паэта [[Джэфры Чосэр]]а. Вершы Авідыюса, якія таксама былі аздоблены ідэямі гуманізму, знайшлі свой адбітак у працах многіх мастакоў эпохі Адраджэньня й пісьменьнікаў. У XVI стагодзьдзі некаторыя езуіцкія школы [[Партугалія|Партугаліі]] скарацілі некалькі ўрыўкаў з «Мэтамарфозаў» Авідыюса. У той час [[езуіты]] бачылі ягоныя вершы, як элегантныя кампазыцыі вартыя быць прадстаўленымі для студэнтаў у адукацыйных мэтах, але й у той жа час, як шкодніцкімі для студэнтаў<ref>Agostinho de Jesus Domingues, Os Clássicos Latinos nas Antologias Escolares dos Jesuítas nos Primeiros Ciclos de Estudos Pré-Elementares No Século XVI em Portugal (Faculdade de Letras da Universidade do Porto, 2002), Porto, p.16-17.</ref>. Вялікую частку ідэяў Авідыюса езуіты выкарыстоўвалі ў сваіх [[калёнія (залежная тэрыторыя)|калёніях]], то бок быў прыняты «Плян навучаньня» ({{мова-la|Ratio Studiorum|скарочана}}) Авідыюса ў каляніяльнай [[Бразылія|Бразыліі]] ў пачатку XVII стагодзьдзя, і ў гэты жа пэрыяд бразыльскія студэнты чыталі працы, як то «Epistulae ex Ponto», каб вывучаць [[лацінская мова|лацінскую граматыку]]<ref>Serafim da Silva Leite, História da Companhia de Jesus no Brasil. Rio de Janeiro, Instituto Nacional do Livro, 1949, pp. 151-2 — Tomo VII.</ref>. У [[Гішпанія|Гішпаніі]] Авідыюс адначасова быў ухвалёны й абвергнуты крытыкай з боку [[Мігель Сэрвантэс|Сэрвантэса]], у ягоным творы «[[Дон Кіхот]]», дзе ён перасьцерагае аўтараў ад [[сатыра|сатыры]], якая можа прывесьці да выгнаньня паэтаў, як гэта здарылася з Авідыюсам<ref>Frederick A. De Armas, «Ovid in the Age of Cervantes» (Toronto: University of Toronto Press, 2010), pp. 11-12.</ref>. У XVI стагодзьдзі творы Авідыюса былі абвергнутыя крытыцы ў [[Ангельшчына|Ангельшчыне]]. Арцыбіскуп Кентэрбэрыйскі й біскуп Лёндана пастанавілі, каб сучасныя пераклады вершаў Авідыюса пра каханьне былі публічна спаленыя ў 1599 годзе. [[Пурытанства|Пурытане]] ў наступных стагодзьдзях лічылі Авідыюса як прадстаўніка паганскага й амаральнага ўплыў<ref>Ovid’s Metamorphoses, Alan H. F. Griffin, «Greece & Rome», Second Series, Vol. 24, No. 1 (Apr., 1977), pp. 57-70. Cambridge University Press.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/o#a2868 Працы Авідыюса] на праекце Гутэнбэрг * [https://web.archive.org/web/20160307025038/http://prajdzisvet.org/authors/296-nazon-publij-avidyj.html Асобныя творы на сайце часопіса ПрайдзіСвет] * [http://etext.lib.virginia.edu/latin/ovid/notes.html Сярэднявечныя ілюстрацыі Авідыюса] * [https://web.archive.org/web/20171101132135/http://ovidmeta.jp/search/p/search.php?BookId=1#book_card «Мэтамарфозы»] * [http://etext.lib.virginia.edu/latin/ovid/notes.html Авідыюс]. Унівэрсытэт Вірджыніі {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Авідыюс, Публіюс Назон}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 43 годзе да н. э.]] [[Катэгорыя:Старажытнарымскія літаратары]] [[Катэгорыя:Старажытнарымскія паэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 17 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] egbgebzx66h9cbezd4bmb2h6ves7ugz Pac-Man 0 80710 2698645 2537393 2026-11-03T17:51:46Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698645 wikitext text/x-wiki {{Кампутарная гульня |Назва = Pac-Man |Выява = Pac-man.png |Памер = 250пкс |Подпіс выявы = Скрыншот арыгінальнай аркаднай вэрсіі Pac-Man |Распрацоўнік = Namco |Выдаўцы = Namco, Midway |Распаўсюднік = |Распаўсюднікі = |Кіраўнік = |Кіраўнікі = |Прадусар = |Прадусары = |Дызайнэр = [[Тору Іватані]] |Праграміст = Сігео Фунакі |Мастак = |Мастакі = |Сцэнарыст = |Сцэнарысты = |Кампазытар = Тасёй Кай |Ліцэнзія = |Рухавік = |Суадносіны бакоў = |Разрозьненьне = |Плятформа = |Плятформы = |Дата выпуску = [[22 траўня]] [[1980]] (Японія)<br />[[1980]] (ЗША) |Дата анансаваньня = |Вэрсія = |Апошняя вэрсія і дата апошняй вэрсіі = |Апошняя бэта-вэрсія і дата апошняй бэта-вэрсіі = |Жанр = [[аркадная гульня]] (лябірынт) |Рэжым = да 2-х гульцоў; папераменна |Рэйтынгі = [[ESRB]]: E</br>[[OFLC]]: G |Носьбіт = |Носьбіты = |Сыстэмныя патрабаваньні = |Кіраваньне = 4-лінейны джойстык |Тып корпусу = |Аркадавая сыстэма = Namco Pac-Man |Працэсар = ZiLOG Z80 @ 3.072 МГц |Гук = Namco WSG (3-канальны мона) @ 3.072 МГц |Дысплэй = }} '''''Pac-Man''''' ({{мова-ja|パックマン}}, ''Пакку-ман'')&nbsp;— [[аркадная гульня|аркадная відэагульня]], распрацаваная японскай кампаніяй [[Namco]] і ліцэнзаваная на распаўсюд у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаных Штатах Амэрыкі]] кампаніяй [[Midway]], першы выпуск якой адбыўся ў [[Японія|Японіі]] [[22 траўня]] [[1980]] году<ref name="birth">[https://web.archive.org/web/20100618150808/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/10/dayintech_1010 Oct. 10, 1979: ''Pac-Man'' Brings Gaming Into Pleistocene Era], ''Wired'' {{ref-en}}</ref>. Надзвычай папулярная зь першага дня свайго выпуску па цяперашні дзень, гульня стала ня толькі сынонімам кампутарных гульняў, але і сымбалем [[масавая культура|масавай культуры]] 1980-х гадоў увогуле. Пасьля свайго выхаду, ''Pac-Man'' і, у далейшым, вытворныя ад яго гульні сталі сапраўдным сацыяльным фэномэнам<ref>Green, Chris (June 17, 2002). [https://web.archive.org/web/20110806050450/http://www.salon.com/entertainment/masterpiece/2002/06/17/pac_man/print.html ''Pac-Man'']. Salon.com. Retrieved February 12, 2006.</ref>, які, акрамя пазьнейшых гульняў з франшызы, натхніў на стварэньне анімацыйнага сэрыялу [[Pac-Man (анімацыйны сэрыял)|''Pac-Man'']] і самотніку «[[Pac-Man Fever (песьня)|Pac-Man Fever]]», які ўвайшоў у дзясятку Billboard Hot 100 ў ЗША за сакавік [[1982]] году<ref name="bill100">[https://web.archive.org/web/20110122151527/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921174,00.html ''Pac-Man'': Fever], ''Time'' {{ref-en}}</ref>. На трыццацігодзьдзе гульні [[Google]] зьмяніў лягатып старонкі [[Google search|пашукавіка]] на эмулятар гульні ў ''Pac-Man''<ref name="google_30ann">[http://www.joystiq.com/2010/05/21/google-celebrates-pac-mans-30th-with-playable-logo/ Google celebrates ''Pac-Man''’s 30th anniversary with playable logo], ''Joystiq'' {{ref-en}}</ref>. == Апісаньне == [[Файл:Pacman title na.png|міні|Вітальны экран паўночна-амэрыканскай вэрсіі гульні ад Midway з афіцыйнымі назвамі монстраў, апісаньнем аб’ектаў і г. д.]] Гулец кіруе ''Пэкмэнам'', галоўным героем, перасоўваючы яго па лябірынтах ад узроўню да ўзроўню. Калі Пэкмэн зьядае ўсе кропкі ў лябірынце, гулец прасоўваецца на наступны ўзровень. Па ўзроўню бегаюць чатыры [[#монстры|монстры]], якія намагаюцца зьесьці Пэкмэна, якіх ён мусіць пазьбягаць. Калі монстар дасягае Пэкмэна, адно жыцьцё губляецца. Калі скончыліся ўсе жыцьці, гульня канчаецца. Калі гулец дасягае 10 тысяч пунктаў, то дадаецца адно жыцьцё (у першых аўтаматах быў [[DIP-перарывальнік]], з дапамогай якога магла быць зьмененая колькасьць неабходных пунктаў, ці ўвогуле выключаны бонус). У розных кутах лябірынта зьмяшчаюцца мільгаючыя кропкі, зьеўшы якія, Пэкмэн часова атрымлівае магчымасьць есьці монстраў, атрымлівая ва ўзнагароду дадатковыя пункты. У гэтым стане монстры перафарбоўваюцца ў блакітны колер, і, наадварот, бягуць ад Пэкмэна. Калі монстар зьедзены, яго вочы хутка перасоўваюцца ў [[рэспон (кампутарныя гульні)|камэру для монстраў]], дзе перараджаюцца ў звычайным стане. За некалькі сэкундаў да вяртаньня ў звычайны стан монстры пачынаюць мільгаць белым і блакітным колерам. Канкрэтны час мільганьня да пераўтварэньня залежыў ад плятформы; да таго ж, ад узроўню да ўзроўню гэты час зьмяншаўся. На апошніх узроўнях монстры ўвогуле не пераўтвараюцца ў блакітных, але бягуць у адваротным ад Пэкмэна кірунку. У дадатак, у цэнтры ўзроўню часам зьяўляецца бонусны аб’ект, які дадае розныя бонусы. Часьцей за ўсё гэтыя аб’екты&nbsp;— розная садавіна. Пасьля некаторых асноўных узроўняў гулец бачыць [[#Ролікі паміж узроўнямі|жартоўныя анімацыі]]. === Монстры === Аркадны аўтамат ''Pac-Man'' называе ворагаў ''монстрамі'' ({{мова-en|monsters|скарочана}}). У той жа час, вэрсія для Atari 2600 была выдадзеная з аднакаляровымі мільгаючымі монстрамі, якія зваліся ''прывідамі'' ({{мова-en|ghosts|скарочана}}). У [[Пэкмэн (сэрыял)|мультсэрыяле]] яны завуцца ''прывіднымі монстрамі'' ({{мова-en|ghost monsters|скарочана}}). Монстры перасоўваюцца такім жа чынам, як і Пэкмэн, толькі звычайна хутчэй. Павольней яны перасоўваюцца бліжэй да кутоў узроўню і ў тунэлях (празь якія з аднаго краю лябірынту можна патрапіць у супрацьлеглы). Пэкмэн запавольваецца толькі калі есьць кропкі, што дае шанец монстрам злавіць яго. Чырвоны монстар пачынае перасоўвацца хутчэй, калі Пэкмэн зьядае пэўную колькасьць кропак (чым вышэй узровень, тым меней кропак патрэбна для павелічэньня хуткасьці монстра). ==== Назвы монстраў ==== З монстрамі можна азнаёміцца ў дэма-рэжыме перад пачаткам гульні. {| class="wikitable" border="1" |- ! rowspan=2 | Колер<br />монстра ! colspan=6 | Арыгінальны ''Pac Man''<ref>{{кніга| аўтар=DeMaria, Rusel & Wilson, Johnny L.| загаловак=High Score!: The Illustrated History of Electronic Games| выдавецтва=McGraw-Hill Osborne Media | год=2003| выданьне=2nd edition|isbn=0-07-223172-6}}</ref> ! colspan=2 | Амэрыканскі ''Pac-Man'' |- style="text-align:center;" !Монстар !Пераклад !Мянушка !Пераклад !Альт.<br />назва !Альт.<br />мянушка !Монстар !Мянушка |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #ff0000" | Чырвоны | nowrap | Oikake ({{мова-ja|追いかけ}}) |перасьледнік | nowrap | Akabei ({{мова-ja|赤ベイ}}) |чырвоны |Urchin |Macky |Shadow |Blinky |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #ffb8de" | Ружовы | nowrap | Machibuse ({{мова-ja|待ち伏せ}}) |у засадзе | nowrap | Pinky ({{мова-ja|ピンキー}}) |ружовы |Romp |Micky |Speedy |Pinky |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #00ffde" | Блакітны | nowrap | Kimagure ({{мова-ja|気まぐれ}}) |зьменлівы | nowrap | Aosuke ({{мова-ja|青助}}) |блакітны |Stylist |Mucky |Bashful |Inky |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #ffb847" | Аранжавы | nowrap | Otoboke ({{мова-ja|お惚け}}) |дурны | nowrap | Guzuta ({{мова-ja|愚図た}}) |павольны |Crybaby |Mocky |Pokey |Clyde <!-- НАТАТКА: Калі ласка, не замяняйце на «Sue» — гэта імя аранжавага монстра ў Ms. Pac-Man, не ў гэтай гульні. --> |} ==== Паводзіны ==== У звычайным стане монстры рухаюцца ў адным напрамку да бліжэйшага скрыжаваньня, дзе могуць накіравацца ў іншы бок. Час ад часу монстры пачынаюць рухацца ў адваротным напрамку&nbsp;— гэты стан узгадваецца як ''разгон'' ({{мова-en|scatter mode}}). У інтэрвію Тору Іватані паведаміў, што для кожнага монстра быў створаны ўласны набор паводзінаў, каб зрабіць гульню ня вельмі нуднай ці непраходнай<ref name="exAI">Mateas, Michael (2003). «[https://web.archive.org/web/20120514225846/http://www.lcc.gatech.edu/~mateas/publications/MateasDIGRA2003.pdf Expressive AI: Games and Artificial Intelligence]», ''Proceedings of Level Up: Digital Games Research Conference, Utrecht, Netherlands''. {{ref-en}}</ref>. Дакладныя паводзіны кожнага з монстраў былі высьветленыя шляхам адваротнага інжэнэрынгу<ref name="pmdossier">[http://home.comcast.net/~jpittman2/pacman/pacmandossier.html The ''Pac-Man'' Dossier], Jamey Pittman {{ref-en}}</ref>. Хоць зь першага погляду [[паводзіны]] монстраў падаюцца выпадковымі, іх перасоўваньне па ўзроўням цалкам дэтэрмінаванае, што дазваляе дасьведчаным гульцам праходзіць нават складаныя ўзроўні, ня будучы зьедзенымі. Будучыя вэрсіі гульні ўносілі выпраўленьні ў паводзіны монстраў, але і для новай вэрсіі былі знойдзеныя добрыя тактыкі. Іншыя гульцы знайшлі недахопы ў праектаваньні. Гэтак, існуюць месцы, дзе можна хавацца ад монстраў, а таксама [[баг (праграмаваньне)|баг]], з-за якога Пэкмэн можа праходзіць непашкоджаным празь неблакітных монстраў. Прычына гэтага ў падыходзе да апрацоўкі гульнёй дадзеных пра месцазнаходжаньне: увесь экран падзелены на прастакутнікі, і, хоць на экране монстры і Пэкмэн перасоўваюцца плыўна, для гульні яны нейкі час займаюць фактычна адну каардынату. Калі монстар і Пэкмэн знаходзяцца ў адной каардынаце, то гулец прайграе, але існуюць моманты, калі монстар і Пэкмэн адначасова абменьваюцца каардынатамі, з-за чаго яны не апыняюцца ў адным блёку<ref name="pmdossier" />. === Ролікі паміж узроўнямі === У гульні існуюць тры розныя анімацыі, якія ўзьнікаюць паміж некаторымі ўзроўнямі. Першая зьяўляецца пасьля другога ўзроўню, другая&nbsp;— пасьля пятага, а трэцяя&nbsp;— пасьля 9, 13, 17 і далей<ref name="pacman_maniac">[https://web.archive.org/web/20130121070227/http://maniacworld.com/pacman.htm Pacman Game], Pacman Intermissions {{ref-en}}</ref>.<!-- * У першым роліку чырвоны монстар перасьледвае Пэкмэна праз увесь экран. Затым монстар стае блакітным, і зьбягае ад гіганцкага Пэкмэна. * У другім роліку чырвоны монстар перасьледвае Пэкмэна, але чапляецца за цьвік…--> === 256 узровень === У задуме ''Pac-Man''&nbsp;— бясконцая гульня, у якую можна гуляць, пакуль застаецца прынамсі адно жыцьцё. Але з-за праграмнай памылкі на 256 узроўні ў частцы коду, якая выяўляе фрукт-бонус, правая частка экрану пераўтвараецца ў блытаніну сымбаляў, не дазваляючы перайсьці на далейшы ўзровень. === Ідэальная гульня === Ідэальная гульня ў ''Pac-Man'' адбываецца тады, калі гулец набірае максымальна магчымы лік на першых 255 узроўнях (едучы ўсе магчымыя кропкі, энэрджайзэры, фрукты і монстраў) бяз страты ніводнага жыцьця і набіраючы столькі пунктаў, колькі магчыма на апошнім узроўні<ref name="oafe">[http://www.oafe.net/yo/pacplu.php ''Pac-Man'' review at OAFE] {{ref-en}}</ref><ref name="mitchell">Ramsey, David. «[https://web.archive.org/web/20080229043301/http://www.oxfordamericanmag.com/content.cfm?ArticleID=58&Entry=Home The Perfect Man&nbsp;— How Billy Mitchell became a video-game superstar and achieved ''Pac-Man'' bliss].» ''Oxford American'', issue 53. Spring 2006. {{ref-en}}</ref>. Пад кантролем ''Twin Galaxies International Scoreboard'' на [[3 ліпеня]] [[1999]] першым чалавекам, які адсягнуў максымальнага гульнёвага ліку (3&nbsp;333&nbsp;360 пунктаў) быў Білі Мітчэл са штату [[Флорыда]], які зьдзейсьніў рэкорд за шэсьць гадзінаў<ref name="mitchell"/><ref>[http://www.twingalaxies.com/index.aspx?c=22&pi=2&gi=3229&vi=3365 «''Pac-Man'' at the Twin Galaxies Official Scoreboard»]. Twin Galaxies. Retrieved 2006-07-22. {{ref-en}}</ref>. У верасьні 2009 году Дэвід Бівэрчык са штату [[Агаё]] стаў шостым гульцом, які дасягнуў абсалютнага ліку. Яго час, 3 гадзіны 41 хвіліна і 22 сэкунды, усталяваў новы сусьветны рэкорд па хуткасьці дасягеньня максымальна магчымага ліку ў гульні. Мяркуецца, што ў сьнежні 1982 году васьмігадовы хлопчык Джэфры Р. Йі атрымаў ліст ад [[Прэзыдэнт Злучаных Штатаў Амэрыкі|прэзыдэнта Злучаных Штатаў]] [[Роналд Рэйган|Роналда Рэйгана]] зь віншаваньнямі аб дасягненьні сусьветнага рэкорда ў 6&nbsp;131&nbsp;940 пунктаў, ліку, магчымага толькі ў выпадку праходжаньня праз 256 узровень<ref name="mitchell"/>. Мела месца гэтая падзея, альбо не&nbsp;— невядома, але гэты выпадак стаў аб’ектам палкіх дыскусіяў сярод гэймэрскіх колаў са дня верагоднага інцыдэнту. У верасьні 1983 Вальтэр Дэй, галоўны судзьдзя Twin Galaxies, сабраў нацыянальную амэрыканскую каманду па відэагульнях для туру па ўсходнім узьбярэжжы ЗША з мэтай наведваньня усіх відэагульцоў, якія сьцьвярджалі, што здолелі прайсьці праз 256 узровень. Ніводны з гэтых гульцоў ня здолеў прадэманстраваць сваё дасягненьне. У 1999 годзе Білі Мітчэл прапанаваў $100&nbsp;000 кожнаму, хто здолее перасячы мяжу 256 узроўню да 1 студзеня 2000 году&nbsp;— прыз застаўся незапатрабаваным<ref name="mitchell"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Гульні 1980 году]] [[Катэгорыя:Відэагульні]] [[Катэгорыя:Зьявіліся 22 траўня]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1980 годзе]] gownqlt4vqs9lpj78506xjgdbpk1mbq Шаблён:Рымскія імпэратары 10 81191 2698760 2698461 2026-11-04T09:04:34Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2698760 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва_шаблёну = Рымскія імпэратары | назва = [[Рымскія імпэратары]] | базавы_стыль = background: #EEE0E0; |група_інфармацыі1 = [[Прынсыпат]] <br /> [[27 да н. э.]] — [[235]] | сьпіс1 = * [[Актавіян Аўгуст]] * [[Тыбэрыюс]] * [[Калігула]] * [[Кляўдыюс]] * [[Нэрон]] * [[Гальба]] * [[Атон]] * [[Вітэліюс]] * [[Вэспасіян]] * [[Тытус]] * [[Даміцыян]] * [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрва]] * [[Марк Ульпіюс Траян|Траян]] * [[Адрыян]] * [[Антанін Піюс]] * [[Марк Аўрэліюс]] і ''[[Люцыюс Вэр]]'' * [[Комад]] * [[Пэртынакс]] * [[Дыдыюс Юліян]] * [[Сэптыміюс Сэвэр]] * [[Каракала]] * [[Публіюс Сэптыміюс Гэта|Гэта]] * [[Макрын]] і ''[[Дэадумэніян]]'' * [[Элягабал]] * [[Аляксандар Сэвэр]] | група_інфармацыі2 = [[Крыза Рымскай імпэрыі ў 3 стагодзьдзі|Крыза]] <br /> [[235]]—[[284]] | сьпіс2 = * [[Максымін Тракс]] * [[Гардыян I]] і ''[[Гардыян II]]'' * [[Пупіен]] і ''[[Бальбін]]'' * [[Гардыян III]] * [[Філіп Араб]] * [[Дэцыюс]] і ''[[Гэрэніюс Этруск]]'' * [[Гастыліян]] * [[Трэбоніян Гал]] і ''[[Валюзіян]]'' * [[Эміліян]] * [[Публіюс Ліцыніюс Валерыян|Валерыян]] * [[Галіен]] і ''[[Салёнін]]'' * [[Кляўдыюс Готык]] * [[Квінтыл]] * [[Аўрэліян]] * [[Марк Кляўдыюс Тацыт|Тацыт]] * [[Флёрыян]] * [[Проб]] * [[Гаюс Марк Аўрэліюс Кар|Кар]] * [[Карын]] * [[Нумэрыян]] | група_інфармацыі3 = [[Дамінат]] <br /> [[284]]—[[395]] | сьпіс3 = * [[Дыяклетыян]] * [[Максыміян]] * [[Канстанцыюс Хлёр]] * [[Галерыюс]] * [[Флявіюс Валерыюс Сэвэр|Сэвэр]] * [[Максэнцыюс]] * [[Максымін Дая]] * [[Ліцыніюс]] і ''[[Валерыюс Валент]]'' і ''[[Сэкст Мартыніян|Мартыніян]]'' * [[Канстантын I Вялікі|Канстантын I]] * [[Канстантын II]] * [[Канстант I]] * [[Канстанцыюс I]] і ''[[Вэтраніё]]'' * [[Юліян Апастыт]] * [[Ёвіян]] * [[Валентыніян I]] * [[Валент]] * [[Гратыян]] * [[Валентыніян II]] * [[Тэадосіюс I]] | група_інфармацыі4 = [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходняя імпэрыя]] <br /> [[395]]—[[480]] | сьпіс4 = * [[Ганорыюс]] * [[Канстанцыюс III]] * [[Ян Флявіюс]] * [[Валентыніян III]] * [[Пэтроніюс Максым]] * [[Авіт]] * [[Маёрыян]] * [[Лібіюс Сэвэр]] * [[Антэміюс]] * [[Алібрыюс]] * [[Гліцэрыюс]] * [[Юліюс Нэп]] * [[Ромул Аўгустул]] | група_інфармацыі5 = [[Усходняя Рымская імпэрыя|Усходняя]] й [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйская]] імпэрыі <br /> [[395]]—[[1204]] | сьпіс5 = * [[Аркадыюс]] * [[Тэадосіюс II]] * [[Марцыян]] * [[Леў I]] * [[Леў II]] * [[Зэнон]] * [[Базыліск]] * [[Анастасіюс I]] * [[Юстын I]] * [[Юстыніян I]] * [[Юстын II]] * [[Тыбэрыюс II Канстантын]] * [[Маўрыц]] * [[Фока]] * [[Гэракліюс]] * [[Канстантын III]] * [[Гэраклён]] * [[Канстант II]] * [[Канстантын IV]] * [[Юстыніян II]] * [[Леонці]] * [[Тыбэрыюс III]] * [[Філіпік]] * [[Анастасіюс II]] * [[Тэадосіюс III]] * [[Леў III Ісаўрыян]] * [[Канстантын V]] * [[Артабазда]] * [[Леў IV Хазар]] * [[Канстантын VI]] * [[Ірына Атэнская]] * [[Нічыпар I]] * [[Стаўракі]] * [[Міхал I Рангабэ]] * [[Леў V Армянін]] * [[Міхал II Траўл]] * [[Тэафіл]] * [[Міхал III]] * [[Базыль I]] * [[Леў VI Філёзаф]] * [[Аляксандар (Бізантыйскі імпэратар)|Аляксандар]] * [[Канстантын VII Барвовародны]] * [[Раман I Лекапэн]] * [[Раман II]] * [[Нічыпар II Фока]] * [[Ян I Цымісхі]] * [[Базыль II Баўгарабойца|Базыль II]] * [[Канстантын VII]] * [[Зоя Барвовародная]] * [[Раман III Аргір]] * [[Міхал IV Пафлягонскі]] * [[Міхал V Каляфат]] * [[Канстантын IX Манамах]] * [[Тэадора Македонская]] * [[Міхал VI Стары]] * [[Ісак I Камнін]] * [[Канстантын X Дука]] * [[Раман IV Дыяген]] * [[Міхал VII Дука]] * [[Нічыпар III Батаніят]] * [[Алексій I Камнін]] * [[Ян II Камнін]] * [[Мануіл I Камнін]] * [[Алексій II Камнін]] * [[Андронік I Камнін]] * [[Ісак II Ангел]] * [[Алексій III Ангел]] * [[Алексій IV Ангел]] * [[Нікола Канабі]] * [[Алексій V Дука]] | група_інфармацыі6 = [[Нікейская імпэрыя]] <br /> [[1204]]—[[1261]] | сьпіс6 = * [[Канстантын Ляскары]] * [[Тодар I Ляскары]] * [[Ян III Дука Батац]] * [[Тодар II Ляскары]] * [[Ян IV Ляскары]] | група_інфармацыі7 = Усходняя й Бізантыйская імпэрыі <br /> [[1261]]—[[1453]] | сьпіс7 = * [[Міхал VIII Палеолёг]] * [[Андронік II Палеолёг]] * [[Міхал IX Палеолёг]] * [[Андронік III Палеолёг]] * [[Ян V Палеолёг]] * [[Ян VI Кантакузін]] * [[Мацей Кантакузін]] * [[Андронік IV Палеолёг]] * [[Ян VII Палеолёг]] * [[Андронік V Палеолёг]] * [[Мануіл II Палеолёг]] * [[Ян VIII Палеолёг]] * [[Канстантын XI Палеолёг]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сьпісы кіраўнікоў]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Гісторыя]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Асобы]] </noinclude> r1qzk89d627raomjety7mx01mq686tc Калігула 0 81224 2698771 1895102 2026-11-04T09:45:36Z Dymitr 10914 стыль, выпраўленьне спасылак, артаграфія 2698771 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Калігула''' ({{мова-la|Caligula}}), поўнае імя: '''Гай Юліюс Цэзар Аўгуст Германік''' ({{мова-la|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus|скарочана}}) — старажытнарымскі імпэратар з 16 сакавіка 37 году да 24 студзеня 41 году. Калігула паходзіў з [[Дынастыя Юліеў-Кляўдыеў|роду Юліеў-Кляўдыеў]]. Калігула нарадзіўся ў 12 годзе і быў сынам вядомага генэрала Германіка. Мянушка «Калігула» паходзіць ад лацінскай назвы абутку легіянэраў, у якой ён хадзіў у дзяцінстве, калі браў удзел з бацькам у вайсковых паходах. Калігула стаў імпэратарам па сьмерці [[Тыбэрыюс]]а й спачатку ўзбудзіў да сабе любоў народа. Аднак хутка ён пачаў праводзіць недальнабачную палітыку, а таксама пачаў выкарыстоўваць уладу дзеля ўласнага задавальненьня. Магчыма, гэта было вынікам нейкай псыхічнай хваробы. Напрыклад, з статуяў багоў, якія прывезьлі з [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], Калігула загадаў зьняць галовы і паставіць замест іх свае выявы. Таксама ён меў намер зрабіць свайго каня консулам і такім чынам завесьці ў [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнат]]<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/59*.html#14 Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Caligula 55; ''Cassius Dio, Roman History'', LIX.14]</ref>. Калігула вёў вельмі распутны лад жыцьця. Ён таксама растраціў усе дзяржаўныя грошы, а потым прасунуў новыя падаткі й рознымі спосабамі «выбіваў» грошы. У 41 годзе ён быў забіты ў выніку змовы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] kiv6rak44of0c1vjcw5b4p7q3skn19m Юлі Таўбін 0 82632 2698615 2562544 2026-11-03T12:32:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698615 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Юлі Таўбін | Лацінка = Juli Taŭbin | Псэўданімы = | Партрэт = Juli Taŭbin1928.jpg | Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|15|9|1911}} | Месца нараджэньня = [[Астрагоск]], [[Варонеская губэрня]], [[Расея]] | Дата сьмерці = {{Нарадзіўся|30|10|1937|гадоў = 26}} | Месца сьмерці = [[Менск]], [[Турма НКВД (Менск)|турма НКВД]] | Грамадзянства = [[СССР]] | Род дзейнасьці = [[паэт]], перакладчык | Мова = беларуская | Мова2 = расейская | Дэбют = 1926, «Маладняк Калініншчыны» | Палічка = http://knihi.com/Juli_Taubin/ | Сайт = }} '''Юлі Таўбін''' (сапр. — '''Юдаль Абрамавіч Таўбін'''; {{Дата ў старым стылі|15 верасьня|1911|2}}, [[Астрагоск]], [[Варонеская губэрня]] — 30 кастрычніка 1937, [[Менск]], [[Турма НКВД (Менск)|турма НКВД]]) — [[беларус]]кі [[паэт]], перакладчык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Астрагоск]]у ў сям’і аптэкара. У 1921 пераехаў з бацькамі ў [[Амсьціслаў]], дзе да 1928 навучаўся ў мясцовай сямігодцы. У 1928—1931 навучаўся ў Амсьці­слаўскім пэдагагічным тэхнікуме. Адначасова стаў сябрам аршанскай філіі «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|Маладняка]]», друкаваўся ў часопісе філіі. Навучаўся разам з [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзем Куляшовым]] і [[Зьмітрок Астапенка|Зьмітром Астапенкам]] (пазьней вядомыя як «тройца амсьціслаўцаў»). У 1931—1933 навучаўся ў [[Менскі беларускі пэдагагічны інстытут|Менскім пэдагагічным інстытуце]]. Стаў сябрам [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменьнікаў|Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменьнікаў]]. Уваходзіў у нефармальнае літаратурнае аб’яднаньне [[Таварыства аматараў выпіць і закусіць|ТАВІЗ]]<ref>{{артыкул|аўтар=Юрэвич, Л.|загаловак=Тавізаўцы. Пра лёсы ўдзельнікаў аднаго літаратурнага аб'яднаньня|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1997|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=162|isbn=}}</ref>. Арыштаваны 25 лютага 1933. 10 жніўня 1933 асуджаны да двух гадоў высылкі на Ўрал (паводле зьвестак В. Куляшовай, «повадам для першага арышту Юлія Таўбіна стаў ліст з-за мяжы ад цёткі, якая нібыта пераехала з Польшчы ў Амэрыку»<ref name=marakou>[https://web.archive.org/web/20111125022025/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary?id=25757 ТАЎБІН Юлій] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref>). Жыў у Цюмені. 4 лістапада 1936 паўторна арыштаваны і этапаваны ў [[Менск]]. 3 чэрвеня 1937 году Галоўная ўправа ў справах літаратуры і выдавецтваў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] (Галоўліт БССР) выдала Загад № 33 «Сьпіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі зь [[Бібліятэка|бібліятэк]] грамадзкага карыстаньня, навучальных установаў і кнігагандлю». Паводле Загаду № 33, які «не падлягае абвяшчэньню», «усе кнігі» Юлія Таўбіна прадугледжвалася «спальваць»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алесь Лукашук]].|загаловак=Мова гарыць (Загад № 33)|спасылка=http://imperiaduhu.by/gistoryia/gist-novychas/novy%20-20-1-BSSR/novy-20-1-BSSR/mova-garyc.html|выданьне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=часопіс|год=1996|нумар=3|старонкі=76—91|issn=0236-1019}}</ref>. 29 кастрычніка 1937 году выязная сэсія ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР прысудзіла Юлія Таўбіна да найвышэйшай меры пакараньня. У [[Сьпіс дзеячоў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 году|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937]] у ліку 26 беларускіх літаратараў быў расстраляны ў двары [[Турма НКВД (Менск)|турмы НКВД]]. Рэабілітаваны па першай справе 24 жніўня 1956, па другой — 29 ліпеня 1957. == Творчасьць == [[Файл:Belwriters1928.jpg|thumb|250пкс|Зьлева направа: Аркадзь Мардвілка, [[Зьмітрок Астапенка]], Віктар Казлоўскі, Юлі Таўбін, [[Валеры Маракоў]], [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], 1928]] [[Файл:Juli Taŭbin4.jpg|thumb|250пкс|Фота з высылкі. Зьлева направа: Аляксандар Кучынскі, Зьмітрок Паваротны, Юлі Таўбін]] Юлі Таўбін — прадстаўнік урбаністычнай плыні ў беларускай паэзіі 1920—1930 гг<ref name=zyb>{{артыкул|аўтар=Жыбуль, В.|загаловак=Юлі Таўбін — паэт вечаровага задумення|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мн|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=9|старонкі=12—15|isbn=}}</ref>. Паэтычная праграма Ю. Таўбіна па засвойваньні клясычнай паэзіі Эўропы зьяўлялася актыўным насьледаваньнем традыцый [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] і раньняга, ліцэйска-«арзамаскага»<ref>{{Кніга|аўтар = Бярозкін, Р.|частка = Пра Юлія Таўбіна|загаловак = Кніга пра паэзію. Літаратурна-крытычныя артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1974|том = |старонкі = 297-319|старонак = 448|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> [[Аляксандар Пушкін|Аляксандра Пушкіна]]<ref>{{Кніга|аўтар = Зарыцкі, А.|частка = Жылі-былі паэты|загаловак = За словам-падарункам: Успамін, крытыч. артыкулы, нарысы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1985|том = |старонкі = 10|старонак = 247|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref name=aleks1/>. На думку Р. Бярозкіна, гэта выяўлялася ў повязі паэта «з традыцыяй культуры, як тэмы, як аб’екта творчасьці» <ref>Бярозкін, Р. Голас маладосці // {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Таўбін, Ю.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Беларусь|год = 1969|том = |старонкі = 7|старонак = 152|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Друкавацца пачаў у 1926 (часопіс «Маладняк Калініншчыны», газэта «Чырвоная змена»). З таго часу ўваходзіў у Амсьціслаўскую літаратурную студыю, актыўна публікаваўся ў розных пэрыядычных выданьнях («Беларускі піянэр», «Чырвоны сейбіт», «Сьвітаньне»<ref name=aleks1>''Александровіч, С.'' Юлі Таўбін // {{Кніга|аўтар = Таўбін, Ю.|частка = |загаловак = Выбраныя вершы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Дзяржаўнае выдавецтва СССР|год = 1967|том = |старонкі = 98—99|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>). У асабліва плённы пэрыяд 1930—1932 гг. у паэта выходзяць пяць кніг. У першую зь іх — «Агні» (1930) — увайшлі вершы 1926—1929 гг. Крытыка ўспрыняла гэты зборнік неадназначна (адна з рэцэнзіяў мела назву «Агні, якія ня грэюць»). Астатнія зборнікі: «Каб жыць, спяваць і не старэць...» (1931), «Тры паэмы» (1931), «Мая другая кніга» (1932) выйшлі неўзабаве. Паэма «Таўрыда» (1932) друкавалася асобным выданьнем. Па сьмерці паэта выйшлі дзьве ягоныя анталёгіі: «Выбраныя вершы» (1957) і «Вершы» (1969). Няскончанай засталася вершаваная аповесьць «Доктар Батурын». Падрыхтаваная кніга «Лірыка. Эпас» не пасьпела выйсьці ў сьвет, яе рукапісы захоўваюцца ў архіве крытыка Л. Бэндэ. Апынуўшыся ў цюменскай высылцы, пісаў на расейскай мове. У 1934—1935 стварыў дзьве паэмы: «Михайло» (рукапіс паэмы захаваў украінскі пісьменьнік Нічыпар Белаконь і ў 1960-я перадаў [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіславу Шушкевічу]]) і «Осада» (машынапіс захаваўся ў архіве Максіма Лужаніна). Таксама ў друк трапілі два яго расейскамоўныя вершы — «Друзьям» (Знамя, 1936, № 5) і «Тедди» (Огонёк, 1936, № 22)<ref name=zyb/>. Мастацкім перакладам займаўся з 1928. Спачатку аддаваў перавагу творам на расейскай ([[Уладзімер Маякоўскі|У. Маякоўскі]], А. Безыменскі, С. Анісімаў, [[Антон Чэхаў|А. Чэхаў]]), украінскай (Л. Скрыпнік, Г. Міхайлец, М. Чумандрын), польскай (А. Лемеш), ідыш (І. Харык)<ref name=zyb/>. Зьвяртаўся да твораў [[Гётэ|Ёгана Вольфганга Гётэ]]. Падрыхтаваў зборнік беларускіх перакладаў з [[Генрых Гайнэ|Генрыха Гайнэ]], які ня здолеў апублікаваць праз арышт. Ю. Таўбіну належаць пераклады вершаў у тэксьце рамана ірляндзкага пісьменьніка Ш. О’Фаалейна «Гняздо простых людзей». Пераклады Ю. Таўбіна з Г. Гайнэ друкаваліся ў анталёгіі «Галасы з-за небакраю» (Мн. 2008. С. 134—136) і зборніку «Шляхам гадоў» (Мн. 1990. С. 228—245). Незадоўга да арышту паслаў у Ленінградзкае ад­дзяленьне выдавецтва «Художественная литература» падборку перакладаў на расейскую мову вершаў Альфрэда Гаўсмана, якія потым увайшлі ў зборнік «Антология новой английской поэзии» (выйшаў праз 20 дзён пасьля расстрэлу паэта)<ref name=marakou/>. === Ацэнкі === [[Файл:Juli Taŭbin2.jpg|thumb|Юлі Таўбін]] Н. Кабакоў у артыкуле «Агні, якія ня грэюць» (Маладняк, 1931, № 6-7) крытыкаваў першы зборнік Ю. Таўбіна за адсутнасьць згадак пра партыю і рабочую клясу, адсутнасьць вершаў, якія «адбівалі-б вялікую эпоху пабудовы соцыялізму» і асабліва за «есеніншчыну, багемшчыну, дробнабуржуазны індывідуалізм і замкнёнасьць»<ref name=kabakou>{{артыкул|аўтар=Кабакоў, Н.|загаловак=Агні, якія ня грэюць|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Маладняк|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1931|выпуск=|том=|нумар=6—7|старонкі=131—133|isbn=}}</ref>. Таксама крытык ушчуваў паэта за выкарыстаньне ў якасьці эпіграфу кніжкі вытрымкі з «заядлага беларускага контрарэвалюцыянэра паэта [[Уладзімер Дубоўка|Ул. Дубоўкі]]»<ref name=kabakou/>. У сваю чаргу, С. Ліхадзіеўскі ў артыкуле «Паэзія Юлія Таўбіна» (Полымя, 1931, № 9) адзначаў няправільнасьць устаноўкі папярэдняга крытыка датычна аналізу першага зборніка паэта: «Тав. Кабакоў перад Таўбіным высоўвае такія патрабаваньні, якія можна паставіць толькі ўжо яскрава выяўленаму пралетарскаму паэту. Рэцэнзэнт ня ўлічвае таго, што Таўбін пралетарскім паэтам ня быў і не зьяўляецца ім яшчэ і на сёньняшні дзень»<ref>{{артыкул|аўтар=Ліхадзіеўскі, С.|загаловак=Поэзія Юлія Таўбіна|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Полымя|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1931|выпуск=|том=|нумар=9|старонкі=145|isbn=}}</ref>. С. Ліхадзіеўскі ў цэлым станоўча ацаніў паэтычныя зборнікі Ю. Таўбіна, адзначыўшы, у сваю чаргу, «парушэньне цьвёрдага камсамольскага статуту» ў вянку вершаў «Лірычнае хваляваньне» (1929), у якім «паэт адчыніў доступ хаотычнай стыхіі пачуцьцяў, ня змог імі саўладаць пры дапамозе клясава-абумоўленай рацыі»<ref>{{артыкул|аўтар=Ліхадзіеўскі, С.|загаловак=Поэзія Юлія Таўбіна|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Полымя|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1931|выпуск=|том=|нумар=9|старонкі=148|isbn=}}</ref>. Больш жорстка да творчасьці Ю. Таўбіна паставіўся Ўл. Сядура ў артыкуле «Ня «стратай»… а росквітам» (Маладняк, 1932, № 4). Паводле пралетарскага крытыка Алеся Кучара, творчасьць Ю. Таўбіна — гэта «актыўнае ігнараваньне нашай рэчаіснасьці, захапленьне буржуазнай гнілой і прадажніцкай культурай, замыканьне ў кола сваіх псыхалягічна-хворых успрыйманьняў, рамантычнае эстэцтва», што вынікае зь «нянавісьці... да дыктатуры пралетарыяту»<ref>{{Кніга|аўтар = Кучар, А.|частка = |загаловак = Вялікая перабудова: Кніга літаратурнае крытыкі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Менск|выдавецтва = Дзярж. выд-ва Беларусі|год = 1933|том = |старонкі = 115|старонак = 130|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Паводле літаратуразнаўцы М. І. Мішчанчука, лірыка Ю. Таўбіна характарызуецца «скандэнсаванасьцю, выверанасьцю, дысцыплінаванасьцю думкі і пачуцьця, высокай культурай вэрсыфікатарства»<ref>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = |загаловак = Беларуская савецкая паэзія 20-х гадоў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Вышэйшая школа|год = 1988|том = |старонкі = 112—113|старонак = 191|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Дасьледнік адзначае, што ў Ю. Таўбіна сустракаецца вершы двух плянаў. У адных зь іх прысутнічае паэт з сваімі асабістымі перажываньнямі, пакутамі і радасьцямі, прысутнічае і ацэньвае кожны крок і ўчынак. У другіх апавяданьне разгортваецца больш шырока, на першы плян у іх выходзіць эпоха, выяўляе сваю сутнасьць народ<ref>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = |загаловак = Беларуская савецкая паэзія 20-х гадоў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Вышэйшая школа|год = 1988|том = |старонкі = 121|старонак = 191|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Паводле В. Жыбуля, адметная рыса паэзіі Ю. Таўбіна — яе заглыбленасьць у кніжную стыхію, літаратурныя і фальклёрныя алюзіі ды згадкі пра паэтаў розных эпох і народаў: загалоўкі твораў («Якубу Коласу», «Жывому Маякоўскаму», «Сырано дэ Бэржэрак», «Пушкін», «За Шылерам», «Дужы вецер і маладзік з Гётэвае аповесьці»<ref name=zyb/>). == Постаць == [[Файл:BelAPP.jpg|thumb|250пкс|Сябры студыі [[БелАПП]]. Другі зьлева стаіць Юлі Таўбін.]] Юлі Таўбін застаўся ва ўспамінах сяброў і знаёмых як сардэчны чалавек з прыветлівым лагодным тварам і «чалавек надзвычай таленавіты» з «выдатнай здольнасьцю да хуткага асваеньня моваў», «цудоўны майстар беларускага верша»<ref>''[[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Шушкевіч С.]]'' Слядамі паэта / С. Шушкевіч // Святло Кастрычніка (Мсціслаў). — 1967. — 28 кастр.</ref>. [[Сьцяпан Ліхадзіеўскі]] ўспамінаў: «Юлі Таўбін… Гэта быў юнак, ад прыроды ўзнагароджаны вялікім паэтычным талентам. Сьціплы, добры, таварыскі, чалавечны, ён выклікаў да сябе ўсе­агульную любоў і павагу». [[Сяргей Грахоўскі]] ў сваёй кнізе «Так і было» адзначыў, што «сярод пісьменьнікаў Таўбін быў адметны ад усіх: зрэнкі аксамітна-чорных вачэй, здавалася, бачаць навылёт, выразныя тоўстыя губы нечым нагадвалі Пушкіна, у свае дзевятнаццаць гадоў ён хадзіў трошкі сагнуты, нібы толькі ўстаў з-за стала. Можа, так і было…»<ref name=marakou/> Аляксей Зарыцкі ўспамінае, як «пухлагубы Юлі Таўбін, з выгляду заўсёды хмурнаваты, быццам трохі заспаны, быў увесь ва ўладзе паэтычнае стыхіі. Ён то пісаў свае вершы, то ў вольную хвіліну паціху напяваў на розных мовах чужыя, і так у старасьвецкім доме на менскай ускраіне гучалі строфы то Купалы і Багдановіча, то Пушкіна і Міцкевіча, то Бэранжэ і Вэрлена, то Байрана і Шэлі, то Шылера і Гайнэ...»<ref>{{Кніга|аўтар = Зарыцкі, А.|частка = Жылі-былі паэты|загаловак = За словам-падарункам: Успамін, крытыч. артыкулы, нарысы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1985|том = |старонкі = 9|старонак = 247|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Літаратура == * [http://slounik.org/81381.html Таўбін Юлі] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} * [https://web.archive.org/web/20111125022025/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary?id=25757 ТАЎБІН Юлій] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * Таўбін Юлій // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўн. У 6 т. Т. 6. Талалай — Яфімаў / Дадатак Ін-т літ. імя Я. Купалы [[АН Беларусі]]; Беларус. Энцыкл.; Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны. Пад рэд. [[Адам Мальдзіс|А. В. Малдзіса]]; Рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1995. — С.78—80. — 684 с. == Вонкавыя спасылкі == {{ВікіКрыніцы|Катэгорыя:Юлі Таўбін|Юлі Таўбін}} * [https://web.archive.org/web/20210117070312/http://prajdzisvet.org/texts/poetry/z-paemyi-tauryida.html Юлі Таўбін. З паэмы «Таўрыда»] * ''Грахоўскі С.'' [http://www.grahouski.org/memoirs.htm Жывуць у памяці маёй] (Успаміны. Публіцыстыка) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jz2fF1pVS8M Юлі Таўбін. Выбраныя вершы. Выканаўца – Васiль Белацаркоўскі (аудыё)] {{Бібліяінфармацыя}} {{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Таўбін, Юлі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 верасьня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1911 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Памерлі 30 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]] [[Катэгорыя:Высланыя ў Сібір]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары, расстраляныя ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменьнікаў‎]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня ТАВІЗ‎]] 8u6ulo0xldobsb65xe8cphpth96zpfm Ўільям Батлер Ейтс 0 84347 2698692 2172267 2026-11-03T21:50:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698692 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ўільям Батлер Ейтс |Арыгінал імя ={{мова-en|William Butler Yeats}} |Партрэт = Yeats Boughton.jpg |Памер = |Апісаньне = Фотапартрэт (1903) |Псэўданімы = |Род дзейнасьці =пісьменьнік, паэт, драматург |Гады актыўнасьці =1887- |Напрамак = |Жанр = |Мова =ангельская |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі =[[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры]] (1923) |Узнагароды = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Ўі́льям Ба́тлер Ейтс''' ({{мова-en|William Butler Yeats}}; {{Нарадзіўся|13|6|1865}}, Дублін — {{Памёр|28|1|1939}}) — ірляндзкі англамоўны пісьменьнік, паэт, драматург. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] (1923). Сябраваў з [[Джордж Ўільям Расэл|Джорджам Ўільямам Расэлам]]. Першы зборнік вершаў выдаў у 1887 годзе. Быў адным з заснавальнікаў Ірляндзкага Тэатру, для якога пісаў п’есы<ref>{{Спасылка|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/yeats-bio.html|загаловак="William Butler Yeats - Biographical".|праект=Nobelprize.org|выдавец=Nobel Media AB 2014. Web|дата=12 Dec 2015}}</ref>. == Асноўныя творы == * «The Wanderings of Oisin», 1889 (зборнік вершаў); * «The Countess Kathleen», 1892 (драма ў вершах); * «The Celtic Twilight», 1893 (зборнік артыкулаў аб фальклёры [[Ірляндыя|Ірляндыі]]); * «The Land of Hearts Desire», 1894 (п’еса ў вершах); * «A Book of Irish Verses», 1895 (анталёгія ірляндзкіх балядаў); * «Poems», 1895 (зборнік вершаў); * «The Secret Rose», 1897 (зборнік казак); * «The Wind among the Reeds», 1899 (паэма); * «The Shadowy waters», 1900 (паэма, пераробленая ў драму); * «Ideas of Good and Evil», 1903 (зборнік артыкулаў); * «In the Seven Woods», 1903 (вершы на тэмы Ірляндзкага эпасу); * «A Vision: An Explanation of Life Founded upon the Writings of Giraldus and upon Certain Doctrines Attributed to Kusta Ben Luka», 1925 (кніга эсэ). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Беларускія пераклады == * Аўтабіяграфія: Фрагменты з дзённікаў за 1909 год / Перакл. [[Юрась Бушлякоў|Ю. Бушлякова]] // Крыніца. 1998. № 12 (49). * Звіванне вяроўкі / Перакл. [[Андрэй Таболіч|Андрэя Таболіча]] // Annus Albaruthenicus. № 10/2009. С. 209—213. * Выбраныя вершы: пераклад з англійскай [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], [[Антон Францішак Брыль|Антона Францішка Брыля]], [[Лявон Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]], [[Ганна Янкута|Ганны Янкуты]] / Ўільям Батлер Ейтс. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 101 с. — (Паэты планеты). == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200926145337/http://prajdzisvet.org/authors/27-jejts-uiliam-batlier.html Ўільям Батлер Ейтс] на сайце «[[ПрайдзіСвет]]» * [https://litrazh.org/name/uilyam-batler-eyts Творы Уільяма Батлера Ейтса] на сайце «[[ЛітРАЖ]]» {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1901—1925)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Накід:Пісьменьнік}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ейтс, Ўільям Батлер}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне]] [[Катэгорыя:Ангельскія паэты]] [[Катэгорыя:Ірляндзкія паэты]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] 5v0hp3n5id9oyjuvc0hloydc13k40l3 Вэспасіян 0 84378 2698772 1859734 2026-11-04T09:51:22Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]], стыль, артаграфія 2698772 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} [[Файл:Vespasianus01 pushkin edit.png|thumb|Бюст Вэспасіяна]] '''Ты́тус Фля́віюс Вэспасія́н''' ({{мова-la|Titus Flavius Vespasianus}}; 9—79) — рымскі імпэратар паміж 69 і 79 гадамі, заснавальнік [[Флявіюсы|дынастыі Флявіюсаў]]. Першы імпэратар, што паходзіў зь нязнатнай сям’і. У часы імпэратарства [[Калігула|Калігулы]] быў вайсковым трыбунам у [[Тракія|Тракіі]], потым квэстарам, а пасьля быў прадстаўніком вышэйшай судовай улады. У 51 годзе быў прызначаны консулам, а пазьней займаў пасаду намесьніка ў Афрыцы. За імпэратарамі [[Кляўдыюс]]ам і [[Нэрон]]ам займаў найвышэйшыя пасады ў магістратуры і камандаваньні. У 66 годзе Нэрон прызначыў яго вайскаводам рымскіх легіёнаў у [[Палестына|Палестыне]]. Па зрынаньні Нэрона прысягнуў на вернасьць з сваім войскам спачатку [[Гальба|Гальбу]], а пасьля ягоная забойства — [[Атон (імпэратар рымскі)|Атону]]. Аднак па сьмерці апошняга ў 69 годзе эгіпецкія войскі абвесьцілі Вэспасіяна імпэратарам. Будучы імпэратарам, ён уключыў многіх прадстаўнікоў правінцыяльнай знаці ў Сэнат і распаўсюдзіў на іх шэраг правоў рымскага і лацінскага грамадзянства, умацоўваў сацыяльную базу рабаўладальніцкай імпэрыі, выдаткоўваў вялікія сродкі на ўзьвядзеньне манумэнтальных грамадзкіх будынкаў. Па сьмерці ў 79 годзе пакінуў двух сыноў, [[Тытус]]а і [[Даміцыян]]а, якія таксама былі імпэратарамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] m33o49pi2z1au6857ljvft21zmlg7gi UTC-0:25 0 85019 2698651 1556452 2026-11-03T18:17:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698651 wikitext text/x-wiki '''UTC-0:25''' — часавы пас, які выкарыстоўваўся ў [[Ірляндыя|Ірляндыі]] да [[1916]] г. З [[1916]] г. выкарыстоўваецца [[UTC+0]]. == Вонкавыя спасылкі == * http://www.srcf.ucam.org/~jsm28/british-time/ {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160304031630/http://www.maths.tcd.ie/~dwmalone/time/dunsink.html Dunsink and Timekeeping] {{ref-en}} {{Часавы пас}} {{Накід:Вымярэньне}} [[Катэгорыя:Часавыя пасы]] ewfc3mj3hsjqf3l7r3bj3dy8ubdur40 Трансыльванія 0 85632 2698646 2698023 2026-11-03T17:56:31Z -wuppertaler 76471 changed one image (better quality and resolution) 2698646 wikitext text/x-wiki [[Файл:Transylvania.png|міні|250пкс|Трансыльванія на мапе [[Румынія|Румыніі]]]] '''Трансыльванія''', '''Сяміградзьдзе''' — гістарычная і геаграфічная вобласьць, якая ахоплівае паўночна-заходнюю частку сучаснай [[Румынія|Румыніі]]. Назва вобласьці існуе з рымскіх часоў і паходзіць ад лацінскіх «trans silva» або «ultra silvas» (за лесам). У вобласьці пражываюць [[румыны]], [[немцы]], [[вугорцы]] і іншыя этнічныя групы. == Назва == Назва «Трансыльванія» ўвайшла ў старажытнарымскую геаграфію ў I—III ст. да н. э., як назва адной з абласьцей (''Transilvania''), якія складалі рымскую правінцыю [[Дакія|Дакію]]. Назву «Сяміград» ({{мова-de|Siebenbürgen}} — Сямігорад) вобласьць атрымала ад немцаў, якія пачалі сяліцца тут у 12 стагодзьдзі. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Transylvania.svg|міні|120пкс|Гістарычны герб Трансыльваніі]] У [[антычнасьць]] Трансыльванію засялялі [[дакі]], 106—271 Трансыльванія была рымскай правінцыяй (тады яна падвергнулася частковай [[раманізацыя|раманізацыі]]), пасьля заваявана [[готы|готамі]], [[геты|гетамі]], [[авары|аварамі]] і [[баўгары|баўгарамі]], з 6 ст. у Трансыльванію пачалі перасяляцца [[славяне]]. З канца 9 ст. Трансыльванія была заваявана [[вугорцы|вугорцамі]], з пачатку 11 ст. стала часткай [[Вугорскае Каралеўства|Вугорскага Каралеўства]], у складзе якога мела шырокую аўтаномію. З 10 ст. у Трансыльваніі пачалі сяліцца вугорцы (з канца 11 ст. ва Ўсходняй Трансыльваніі вугорскія вольныя сяляне, так званыя [[сэкеі]]), з 12 ст. — немцы. Пасьля распаду Вугорскага Каралеўства Трансыльванія аформілася, як аўтаномнае княства (1541—1687) пад пратэктаратам [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. У 17 ст. Трансыльванія была аб’ектам змаганьня паміж Асманскай і [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыйскай імпэрыямі]]. У 1699—1867 гадах Трансыльванія правінцыя Аўстрыі, пасьля Вугоршчыны, з 1918 Трансыльванія частка Румыніі (у 1940—1944 паўночная частка адышла да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]]). Частка адышоўшая да Румыніі ня мае ніякага адміністрацыйна-палітычнага статуту, вобласьць падзелена на 16 акругаў. == Эканоміка == Трансыльванія багатая карыснымі выкапнямі, асабліва частыя [[жалеза]], [[марганец]], [[золата]], [[медзь]], [[прыродны газ]], [[соль]] і [[сера]]. Ёсьць цяжкая, хімічная і тэкстыльныя галіны прамысловасьці. [[Сельская гаспадарка]], [[вінная вытворчасьць]] і [[садаводзтва]] — важныя заняткі. Драўніна — іншы каштоўны рэсурс. Трансыльванія складае прыблізна 35% [[ВУП|валавога ўнутранага прадукта]] Румыніі і мае валавы ўнутраны прадукт на чалавека прыблізна $11 500, што прыблізна на 10% вышэй чым агульны румынскі лік. == Гарады == [[Файл:ROM Sibiu, Turnul Sfatului, View 0021.jpg|міні|230пкс|Панарама Сыбію]] Самы вялікі горад Трансыльваніі — гэта [[Клуж-Напока]] (318&nbsp;027). Астатнія: [[Сыгішаара]] (317&nbsp;651), [[Брашаў]] (283&nbsp;901), [[Арадзя]] (206&nbsp;527), [[Арад]] (172&nbsp;824), [[Сыбію]] (155&nbsp;045), [[Тыргу-Мураш]] (149&nbsp;577), [[Бая Марэ]] (137&nbsp;976) і [[Сату-Марэ]] (115&nbsp;630). == Насельніцтва == Па апошніх зьвестках перапісу ў Трансыльваніі пражываюць: * [[румыны]] — 5&nbsp;684&nbsp;142 — 73,6%; * [[вугорцы]] — 1&nbsp;603&nbsp;926 — 20,8%; * [[цыганы]] — 202&nbsp;665 — 2,6%; * іншыя ([[украінцы]], [[сэрбы]], [[баўгары]], [[харваты]], [[чэхі]], [[яўрэі]] і іншыя) — 123&nbsp;563 — 1,6%. Пераважная большасьць насельніцтва складаюць румыны, але ў акругах [[Харгіта]] (85%), [[Кавасна]] (74%) і [[Мураш]] значны лік складаюць [[сэкэі]] (вугорская этнічная група). У пэрыяд з 1952—1968 ва Ўсходняй Трансыльваніі існавала — [[Вугорская аўтаномная вобласьць]]. Галоўным горадам вобласьці быў горад [[Тыргу-Мураш]] зь пераважна вугорскім насельніцтвам, сёньня асноўным насельніцтвам гораду зьяўляюцца румыны. == Цікавыя месцы == [[Файл:Bran Castle TB1.jpg|міні|зьлева|Замак Бран]] * [[Замак Бран]], таксама вядомы як Замак Дракулы * Сярэднявечныя гарады [[Алба-Юлія]], [[Клуж-Напока]], Сыбію і Сыгішаара (месца нар. [[Улад III Цэпеш|Улада Дракулы]]) * [[Царква Дэнсус]], самая старая царква ў Румыніі * Драўляныя цэрквы * Саксонскія ўмацаваныя цэрквы * Румынскія традыцыі і народная культура, Нацыянальны Комплекс Музэяў, Сыбію * Вугорскія традыцыі і народная культура == Глядзіце таксама == * [[Румынія]] * [[Вугоршчына]] * [[Дакія]] * [[Валахія]] * [[Дракула (пэрсанаж)|Дракула]] * [[Іштван Бочкай]] [[Катэгорыя:Трансыльванія| ]] 37geyijk9crnivak2y387xj5lvjc8dp Архангельск 0 85918 2698749 2659465 2026-11-04T08:43:38Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698749 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Расея |Назва = Архангельск |Назва ў родным склоне = Архангельску |Назва расейскай мовай = Архангельск |Суб’ект фэдэрацыі = [[Архангельская вобласьць]] |Пасада кіраўніка = Мэр |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 64 |Шырата хвілінаў = 32 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 40 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = 15 }} '''Архангельск''' ({{мова-ru|Архангельск}}) — горад у [[Расея|Расеі]] на рацэ [[Паўночная Дзьвіна]] ў 40-45 км ад ейнага ўпадзеньня ў [[Белае мора]], адміністрацыйны цэнтар [[Архангельская вобласьць|Архангельскай вобласьці]], культурна-гістарычная сталіца [[Памор’е|Памор’я]]. Насельніцтва складае 351 тысячы чалавек, паводле дадзеных на 2005 год. Клімат субарктычны, марскі, з працяглай зімой і кароткім летам. Сярэдняя тэмпэратура студзеня — −13°, ліпеня — +17°. 529 мм ападкаў у год. Горад пачаў забудоўвацца з 1584 году. Больш за стагодзьдзе быў адзіным марскім портам [[Расея|Расеі]]. З заснаваньнем [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] значэньне Архангельска зьнізілася. Канчаткова страціў значэньне як гандлёвы порт з 1916 году, з пабудовай на беразе [[Кольскі заліў|Кольскага заліва]] незамярзаючага порта [[Мурманск]]у. З пачатку 1990-х ідзе дэкалянізацыя расейскай Поўначы, колькасьць насельніцтва Архангельска стала скарачаецца. У горадзе маюцца прадпрыемствы [[дрэваперапрацоўчая прамысловасьць|дрэваперапрацоўчай]], [[лесахімічная прамысловасьць|лесахімічнай]], [[цэлюлёзна-папяровая прамысловасьць|цэлюлёзна-папяровай]] і [[рыбная прамысловасьць|рыбнай прамысловасьці]]. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090907150152/http://www.arhcity.ru/ Афіцыйны сайт гораду]. {{Гарады Архангельскай вобласьці}} [[Катэгорыя:Гарады Расеі]] ojph4e9y65mjj510ppyj6tlpugr3bhf Балеслаў Прус 0 86445 2698792 2638238 2026-11-04T11:17:07Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698792 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Балеслаў Прус | Арыгінал імя = Bolesław Prus | Жанчына = | Партрэт = Prus_002.jpg | Памер = | Апісаньне = | Імя пры нараджэньні = Аляксандар Главацкі | Псэўданімы = Bolesław Prus | Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|20|8|1847}} | Месца нараджэньня = [[Грубешаў]], [[Царства Польскае]] | Дата сьмерці = {{Памёр|19|5|1912|гадоў = 64}} | Месца сьмерці = [[Варшава]], [[Царства Польскае]] | Грамадзянства = | Род дзейнасьці = [[пісьменьнік]], [[журналіст]] | Гады актыўнасьці = 1872—1912 | Напрамак = [[Пазытывізм у Польшчы|пазытывізм]] | Жанр = | Дэбют = 1874 | Значныя творы = | Прэміі = | ВікіКрыніца = :pl:s:Bolesław Prus | Палічка = | Сайт = }} '''Бале́слаў Прус''' ({{мова-pl|Bolesław Prus}}; сапраўднае імя і прозьвішча ''Аляксандар Главацкі''; 20 жніўня 1847, [[Грубешаў]] каля [[Люблін]]а, [[Царства Польскае]], [[Расейская імпэрыя]] — 19 траўня 1912, [[Варшава]], Царства Польскае, Расейская імпэрыя) — [[палякі|польскі]] [[пісьменьнік]] і [[журналіст]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў сям’і беднага шляхціча. Вучыўся ў Люблінскім ліцэі, адкуль у 1863 г. пайшоў у [[Паўстаньне 1863-1864 гадоў|паўстаньне 1863—1864 гадоў]]. Быў паранены, пасьля арыштаваны; вярнуўся да вучобы ў Люблінскім ліцэі. Скончыўшы ліцэй Б. Прус паступіў на фізыка-матэматычнае аддзяленьне Галоўнай школы ў Варшаве, але кінуў вучобу ў 1870 г. з-за нястачы сродкаў. Працаваў хатнім настаўнікам, рабочым, дзяржаўным чыноўнікам. З 1872 г. пачаў журналісцкую дзейнасьць у «Ніве», «Хатнім апекуне», «Кур’еры Варшаўскім». У 1874 г. дэбютаваў апавяданьнямі «Жыхар Паддашша» і «Якубаў сон», аўтар раманаў «Клопаты бабулі» (1874) і «Палац і хаціны» (1875). У пач. 1880-х напісаў свае найлепшыя кароткія апавяданьні «Антэк», «Шарманка», «Грахі маленства», «Камізэлька» (выйшлі ў зборніку «Першыя апавяданьні», 1881). У 1885 г. выйшла аповесьць Б. Пруса «Фарпост», у 1889 г. — буйны празаічны твор, раман «Лялька», у 1893 г. — раман «Эмансыпанткі». Сусьветную славу Б. Прусу зрабіў гістарычны раман «Фараон» (1896). У апошняе дзесяцігодзьдзе жыцьця Б. Прус працаваў над раманамі «Дзеці» (1909) і «Перамены» (застаўся няскончаным). На беларускую мову творы Б. Пруса перакладалі [[Янка Брыль]], Галіна Жарко, [[Мікола Хаўстовіч]], [[Мікола Антонавіч Чарнецкі|Мікола Чарнецкі]], [[Пятро Бітэль]]. == Беларускія пераклады == * {{Кніга|аўтар = Баляслаў Прус. |частка = |загаловак = Грахі маленства. Апвяданьні: На канікулах; Антэк; Грахі маленства; Шарманка; Камізэлька; Стасевы прыгоды; Цені; Жывы тэлеграф; Міхалка |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладаньне й пераклад з польскай мовы [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], мастак [[Ісак Давідовіч|І. А. Давідовіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 183 |сэрыя = |isbn = |наклад = 12000 }} * {{Кніга|аўтар = Баляслаў Прус. |частка = |загаловак = Лялька: раман |арыгінал = Lalka. Bolesław Prus. Warszawa: Książka i Wiedza, 1981|спасылка = |адказны = пераклад з польскай і камэнтары [[Галіна Жарко|Галіны Жарко]], [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Уладзімір Сіўчыкаў |год = 2017|том = |старонкі = |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-7030-27-9 |наклад = 150}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = [[Адам Мальдзіс|А. Мальдзіс]].| загаловак = Люстра эпохі. | спасылка = https://kamunikat.org/litaratura-i-mastatstva-organ-ministerstva-kultury-i-prawlennya-sayuza-pismennikaw-bssr-41-1678-1962 | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 1962, 22 мая | том = | нумар = 41 (1678) | старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету (ч.1). — Мн., 1995. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120203052128/http://prajdzisvet.org/authors/48-prus-baliaslau.html Баляслаў Прус] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Прус, Балеслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1847 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Царстве Польскім]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 траўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Асобы Варшавы]] [[Катэгорыя:Асобы Любліна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Польскія журналісты]] [[Катэгорыя:Польскія філёзафы]] [[Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў]] j3skbi61v7ham9tsxez9e9wv1v4uzpt Савецкі раён (Менск) 0 87317 2698787 2696856 2026-11-04T10:49:34Z Summershell67 98737 /* */ 2698787 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Каардынаты|53|56|21|паўночнае|27|35|24|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Савецкі раён |Назва ў родным склоне = Савецкага раёну |Статус = гарадзкі раён |Уваходзіць у = Менск |Улучае = 5 мікрараёнаў |ДатаЎтварэньня = {{Дата пачатку|17|3|1938|1}} |Кіраўнік = Сяргей Хільман |Назва пасады кіраўніка = кіраўнік адміністрацыі |АфіцыйныяМовы = беларуская, расейская |МовыВаЎжытку = беларуская, расейская |Шчыльнасьць = 8150 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] 74,6%, [[расейцы]] 13%, [[украінцы]] 1,8%, [[палякі]] 0,7%, [[жыды]] 0,5% |Канфэсійны склад = [[хрысьціяне]] |Плошча = 20,32 |Мапа = Saviecki District in Minsk.svg |Апісаньне мапы = У абрысах Менску |Часавы пас = [[UTC+3]] |Тэлефонны код = +375 17 |Паштовыя індэксы = 220040, -068, -071, -090, -100, -113, -123, -131 |Код аўтамабільных нумароў = 7 |Сьцяг= |Краіна=[[Беларусь]] |Герб=Герб Советского района (Минск).jpg}} '''Саве́цкі раё́н''' — адміністрацыйны раён [[Менск]]у на поўначы гораду, заснаваны ў сакавіку 1938 году пад назвай Варашылаўскага. На 2020 год яго плошча складала 20,32 км². Насельніцтва складала {{лік|161572}} чалавек (2015). На 2020 год месьціўся між вуліцамі Карастаянавай і Крапоткіна, [[Праспэкт Машэрава (Менск)|праспэктам Машэрава]], вул. [[Вуліца Казлова (Менск)|Казлова]] і Платонава, [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|прасп. Незалежнасьці]], вул. Сурганава, [[Вуліца Якуба Коласа (Менск)|Якуба Коласа]] і [[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскім трактам]]. Улучаў 5 [[мікрараён]]аў: [[Залатая Горка]], [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёны Луг]] (паўночны захад застаўся пасьля 1969 году), [[Камароўка (Менск)|Камароўка]], [[Сельгаспасёлак]] і [[Цна (мікрараён)|Цна]]. Межаваў з [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральным раёнам]] Менску на захадзе, [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім]] — на поўдні і [[Першамайскі раён (Менск)|Першамайскім]] — на ўсходзе, а таксама зь [[Менскі раён|Менскім раёнам]] на поўначы. Асноўныя магістралі: праспэкт Незалежнасьці і вуліцы [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|Максіма Багдановіча]], Веры Харужай, Якуба Коласа і Сурганава. У раёне месьцяцца [[плошча Якуба Коласа]], [[Цнянскае вадасховішча]] і каля 5 км² зялёных насаджэньняў, у тым ліку парк Сяброўства народаў, 19 [[сквэр]]аў, 6 [[бульвар]]аў і алеі на 43 вуліцах. Сярод прыватнай забудовы сустракаліся помнікі драўлянага [[дойлідзтва]] пачатку ХХ стагодзьдзя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Геаграфічнае становішча. Гісторыя раёну|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/svedeniya-o-rajone/geograficheskoe-polozhenie-istoriya-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Адміністрацыя раёну месьцілася па вул. Дамашэвіча, д. 8<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Савецкі раён|загаловак=Менск: энцыкл. даведнік|арыгінал=Минск: энцикл. справочник|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Іван Шамякін]]|выданьне=2-е выд., дап. і перапрац|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|Беларуская савецкая энцыкляпэдыя]]|год=1983|старонкі=372-373|старонак=467|isbn=|наклад=10 000}}</ref>. На 2020 год Савецкі раён Менску меў найбольшую долю [[студэнт]]аў у насельніцтве сярод усіх раёнаў сталіцы — звыш 56 000 чалавек (34%). У яго межах месьціліся 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы, у тым ліку найбольшая ў Беларусі — [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]]. Іншымі 2-ма былі [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] і [[Акадэмія МУС Беларусі]]. Таксама дзейнічала 7 [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэдніх спэцыяльных]] і [[Прафэсійна-тэхнічная адукацыя|прафэсійна-тэхнічных]] вучэльняў. Сярод 17 прамысловых прадпрыемстваў найбольшымі былі: «[[Амкадар]]», «[[Менскі завод ЭВМ]]», «Менская фабрыка мяккай мэблі», «[[Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа]]», «[[Прамсувязь]]» і «[[Беларускі дом друку]]». Таксама ў раёне знаходзіліся Галоўны клінічны шпіталь Узброеных сілаў Беларусі, «[[Беларуская дзяржаўная філярмонія]]», кінатэатар «[[Кастрычнік (кінатэатар, Менск)|Кастрычнік]]» і 5 бібліятэк, у тым ліку Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы і [[Менская абласная бібліятэка]]. У мікрараёне [[Залатая Горка]] месьціліся [[Царква Аляксандра Неўскага (Менск)|царква Аляксандра Неўскага]] пры [[Вайсковыя могілкі (Менск)|Вайсковых могілках]] і [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]]. У гандлі пераважалі «ЦУМ Менск» і «[[Камароўскі рынак]]»<ref name="б"/>. У раёне месьціліся 2 станцыі Маскоўскай лініі [[Менскі мэтрапалітэн|Менскага мэтрапалітэну]]: «[[Плошча Якуба Коласа (станцыя мэтро)|Плошча Якуба Коласа]]» і «[[Акадэмія навук (станцыя мэтро)|Акадэмія навук]]». На 2018 год налічвалася 264 вуліцы, 704 шматкватэрныя жылыя дамы і 2909 прыватных дамоў<ref name="г">{{Кніга|аўтар=Ж.Ю. Клімянок, Н.М. Усьціновіч.|частка=|загаловак=Савецкі раён горада Менска|арыгінал=Советский район города Минска|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/docs/brochure-2018.pdf|адказны=рэд. Л.Ф. Анцух|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Чатыры чвэрці]]|год=2018|том=|старонкі=|старонак=36|сэрыя=|isbn=978-985-581-186-3|наклад=}}</ref>. == Гаспадарка == [[Файл:!Беларускі дом друку (2020 г.).jpg|значак|280пкс|«[[Беларускі дом друку]]» (2020 год)]] На 2020 год 15 асноўнымі прамысловымі прадпрыемствамі Савецкага раёну Менску былі: ААТ «[[Амкадар]]» (вул. П. Броўкі, д. 8), ААТ «[[Прамсувязь]]» (вул. Броўкі, д. 18), УП «[[Беларускі дом друку]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 79), ААТ «[[Амкадар-Белвар]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 58) і трыкатажная фабрыка «[[Алеся (фабрыка)|Алеся]]» (Старавіленская вул., д. 131), ААТ «Менскі экспэрымэнтальна-фурнітурны завод» (Старавіленская вул., д. 100), [[ААТ]] «Стыльмэн» (вул. Мележа, д. 3), мантажна-будаўнічая ўправа «Электраналадка» (вул. Б. Хмяльніцкага, д. 8) трэсту «[[Белпрамналадка]]», УП «Завод сродкаў вылічальнай тэхнікі» (прасп. Незалежнасьці, д. 58), УП «Будмэдыя праект» (вул. Харужай, д. 13), [[ТАА]] «Монтбрук» (вул. Гало, д. 148а), ТАА «Профітсыстэм» (вул. Дастаеўскага, д. 27), ААТ «Менсксельбуд» (вул. Смалячкова, д. 9), УП «Рунак» (вул. Гікалы, д. 5) і ТАА «Полімайстар» (вул. Багдановіча, д. 112)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прамысловасьць|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/econonika-raiona/predpriyatiya-i-organizatsii-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Файл:Kamaroŭski market (Minsk, Belarus) — Камароўскі рынак (Мінск, Беларусь) — Комаровский рынок (Минск, Беларусь) - 2.jpg|значак|280пкс|[[Камароўскі рынак]] (2019 год)]] На 1 студзеня 2017 году ў Савецкім раёне дзейнічала 833 крамы агульнай плошчай звыш 13 [[гектар]]аў, зь іх 627 (75%) былі нехарчовымі. Таксама працавала 692 майстэрні побытавага абслугоўваньня, 266 страўні на 12 800 месцаў, 18 гандлёвых цэнтраў і [[Камароўскі рынак]]. Найбольшымі гандлёвымі прадпрыемствамі раёну былі: УП «Менскі Камароўскі рынак» (вул. Харужай, д. 8), [[бровар]] «Сябры» (вул. Кульман, д. 40), ТАА «[[Лібрэцік]]» (4-ы зав. Кальцова, д. 53) зь сеткай крамаў «Суседзі», ААТ «[[ЦУМ Менск]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 54), Унівэрсам «Віцебск» (вул. Гамарніка, д. 16), ЗАТ «Мэбля, будматэрыялы» (вул. Харужай, д. 6), УП «[[Лідо]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 49) і ТАА «Арвітфуд» (вул. Багдановіча, д. 153) зь сеткай крамаў «Прэстан»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Буйныя прадпрыемствы гандлю і абслугоўваньня|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/econonika-raiona/torgovlya/krupnye-predpriyatiya-torgovli-i-obsluzhivaniya-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. На 2020 год Адміністрацыі Савецкага раёну Менску належалі 4 унітарныя прадпрыемствы: «Жыльлёвае рамонтна-эксплюатацыйнае аб'яднаньне» (Чырвоная вул., д. 16), «Жыльлёвая камунальная гаспадарка» (вул. Смалячкова, д. 16), «Зялёнбуд» (вул. Някрасава, д. 75) і «Рамаўтадар» (Шырокая вул., д. 40а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Жыльлёва-камунальная гаспадарка|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/zhilishchno-komunalnoe-khozyajstvo|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічала УП «Управа капітальнага будаўніцтва Савецкага раёну Менску» (прасп. Незалежнасьці, д. 46). Падарожніцкія паслугі аказвала 100 прадпрыемстваў раёну<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сьпіс падарожніцкіх прадпрыемстваў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/turizm-sport/turizm/reestr-sub-ektov-turisticheskoj-deyatelnosti|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. На 2020 год на прадпрыемствах працавала каля 20 000 чалавек (45%) зь ліку каля 44 000 [[Моладзь|моладзі]] ва ўзросьце да 31 году. Моладзь складала 30% насельніцтва, што было найбольшым паказьнікам сярод раёнаў Менску. У раёне месьцілася 65 гуртажыткі, зь іх 34 працоўныя і 31 студэнцкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сьпіс гуртажыткаў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/molodezh/spisok-obshchezhitij-raspolozhennykh-na-territorii-sovetskogo-rajona-g-minska-1|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. У іх пражывала 22 426 чалавек (14% насельніцтва раёну), зь 14 501 маладзён (60%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Моладзь|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/molodezh|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. На 2018 год у раёне налічвалася 8000 [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асобаў]] і 7000 [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]]. За 2017 год зьнешнегандлёвы абарот склаў $2,6 млрд<ref name="г"/>. == Асьвета == На 2020 год у Савецкім раёне Менску налічвалася 40 [[Дашкольная ўстанова|дашкольных установаў]] ясьлі-сад. [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] валодала 37 зь іх: 29-ю агульнага прызначэньня — № 5, 15, 71, 111, 125, 146, 151, 156, 181, 247, 283, 302, 306, 307, 314, 321, 341, 356, 371, 376, 378, 379, 406, 410, 416, 426, 432, 445 і 501; 5 санаторнымі — № 154, 230, 268, 366 і 375; 3-ма адмысловымі — № 19 для дзяцей з парушэньнем [[зрок]]у (вул. Мірашнічэнкі, д. 25), 407 (Лагойскі тракт, д. 39) і 408 для дзяцей з парушэньнем маўленьня (Беламорская вул., д. 13). ААТ «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» належала 2 ясьляў-садоў: № 64 (Пугачоўская вул., д. 2) і 404 (вул. Харужай, д. 16а). [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] мела ясьлі-сад № 434 па вул. Някрасава, д. 21а. У шасьці дашкольных установах працавала 7 групаў зь [[Беларуская мова|беларускай мовай]] навучаньня: № 314 па [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вул. М. Багдановіча]], д. 68а — 2 групы; № 156 ([[Вуліца Якуба Коласа (Менск)|вул. Якуба Коласа]], д. 25/3), 356 (вул. Гамарніка, д. 22/2), 426 (вул. Ламаносава, д. 12), 432 (вул. Сурганава, д. 72) і 501 ([[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскі тракт]], д. 1/1) — па 1 групе<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Установы дашкольнай асьветы|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=2011|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. У межах Савецкага раёну знаходзілася 15 сярэдніх школ: № 19 імя Янкі Купалы (вул. Залатая Горка, д. 18), 27, 28, 34, 53, 64, 66, 76, 78, 91 імя [[Хасэ Марці]], 122, 147, 148, 178 і 187<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднія школы|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=1991|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Таксама працавала 6 [[гімназія]]ў: № 6 (Усходняя вул., д. 40), 8 (вул. Я. Коласа, д. 41), 15 (вул. М. Багдановіча, д. 84), 22 (вул. Гамарніка, д. 8), [[Гімназія № 23|23]] зь беларускай мовай навучаньня ([[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|прасп. Незалежнасьці]], 45) і 30 імя Барыса Акрэсьціна<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гімназіі|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=2001|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Дадатковую асьвету прапаноўвалі 3 установы: Цэнтар дадатковай асьветы дзяцей і моладзі «Сьветач» (вул. Я. Коласа, д. 47/2), Фізкультурна-спартовы цэнтар дзяцей і моладзі (вул. Гамарніка, д. 7/2) і Грамадзка-пэдагагічны цэнтар (1-ы Ізмайлаўскі зав., д. 13)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыйная сетка|спасылка=http://sovue.minsk.edu.by/?guid=1951|выдавец=Управа асьветы Адміністрацыі Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічалі 3 дзіцяча-юнацкія спартовыя школы: 1) алімпійскага рэзэрву па [[валейбол]]е (вул. Сурганава, д. 45, корп. 3), спартова-тэхнічная па [[Радыёспорт|радыёспорце]] (вул. Кульман, д. 15) і Менская школа алімпійскага рэзэрву (прасп. Незалежнасьці, д. 53)<ref name="в">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гасьцініцы, установы фізычнай культуры і спорту|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/turizm-sport/fizicheskaya-kultura-i-sport/gostinitsy-uchrezhdeniya-fiz-kultury-i-sporta|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Урэшце ў раёне месьціліся філія мастацкай школы № 3 (Берасьцянская вул., д. 13) і 4 музычныя школы: № 1 імя [[Ларыса Александроўская|Ларысы Александроўскай]] (вул. Залатая Горка, д. 18/1), 4 (Лагойскі тракт, д. 25/2), 8 імя [[Рыгор Шырма|Рыгора Шырмы]] (прасп. Машэрава, д. 48) і 16 (вул. Я. Коласа, д. 47а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сетка ўстановаў культуры|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/culture/set-uchrezhdenij-kultury|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Файл:!Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт радыёэлектронікі і інфарматыкі (2020 г.).jpg|значак|260пкс|[[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (2020 год)]] На 2020 год у раёне дзейнічала 7 [[Сярэдняя спэцыяльная адукацыя|сярэдніх спэцыяльных]] і [[Прафэсійна-тэхнічная адукацыя|прафэсійна-тэхнічных]] вучэльняў. Зь іх 3 належалі Міністэрству адукацыі Беларусі: Менскі [[ліцэй]] будаўніцтва № 12 (Шырокая вул., д. 28), Менскі каледж паліграфіі (вул. Харужай, д. 7) і Менскі каледж дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (вул. Сурганава, д. 45/3). Астатнія 4 належалі ВНУ: 2 пры [[БДЭУ]] — [[Менскі гандлёвы каледж]] (Усходняя вул., д.183) і [[Менскі фінансава-эканамічны каледж]] (Чырвоная вул., д. 17), пры [[БДУІР]] дзейнічаў [[Менскі радыётэхнічны каледж]] (прасп. Незалежнасьці, д. 62), пры [[БНТУ]] — Менскі тэхналягічны каледж (Чырвоная вул., д. 19Б). У межах раёну месьціліся 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы, у тым ліку найбольшая ў Беларусі — [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]] (прасп. Незалежнасьці, д. 65). Іншымі 2-ма былі [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (вул. П. Броўкі, д. 6) і [[Акадэмія МУС Беларусі]] (прасп. Машэрава, д. 6а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пералік установаў асьветы, якія забясьпечваюць атрыманьне вышэйшай і сярэдняй спэцыяльнай асьветы|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/molodezh/perechen-uchrezhdenij-obrazovaniya|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лютага 2020}}</ref>. Савецкі раён Менску меў найбольшую долю [[студэнт]]аў у насельніцтве сярод усіх раёнаў сталіцы — звыш 56 000 чалавек (34%)<ref name="б"/>, якія асвойвалі 98 спэцыяльнасьцяў. У раёне месьцілася 2 установы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]: [[Інстытут мэліярацыі]] — па вуліцы Някрасава, д. 39 і [[Інстытут парашковай мэталюргіі]] — па [[Вуліца Платонава (Менск)|вуліцы Платонава]], д. 41. == Адпачынак == [[Файл:!Бібліятэка імя Янкі Купалы (Менск, 2020 г.).jpg|значак|290пкс|[[Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы]] (2020 год)]] На 2020 год у Савецкім раёне разьмяшчаліся [[Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва]] (прасп. Незалежнасьці, д. 47), [[Беларуская дзяржаўная філярмонія]] (прасп. Незалежнасьці, д. 50), [[казіно]] «Хо» (прасп. Незалежнасьці, д. 56) і кінатэатар «[[Кастрычнік (кінатэатар, Менск)|Кастрычнік]]» (прасп. Незалежнасьці, д. 73) з клюбам «Макс шоў», Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы (вул. Харужай, д. 16), [[Менская абласная бібліятэка]] (вул. Гікалы, д. 4), Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтваў; вул. Казлова, д. 3) і [[Вайсковыя могілкі (Менск)|Вайсковыя могілкі]], сядзіба беларускамоўнага [[Рэлакс (радыё)|радыё «Рэлакс»]], Нацыянальны цэнтар сучасных мастацтваў (вул. Някрасава, д. 3), забаўляльныя цэнтры «Дазары» (прасп. Незалежнасьці, д. 58) і «НЛА» (вул. Я. Коласа, д. 37)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Культура|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/turisticheskaya-karta-sovetskogo-rajona/4557-kultura|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Дзейнічала звыш 100 музычных гуртоў, зь іх 23 са званьнямі «ўзорны» і «народны», у тым ліку ансамбль «[[Песьняры]]» і харэаграфічны ансамбль «[[Харошкі (ансамбль)|Харошкі]]», Дзяржаўны ансамбль танцу Беларусі. У раёне знаходзілася 5 [[Бібліятэка|бібліятэк]] і 36 аб’ектаў, унесеных у [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Культурная прастора|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/culture/kulturnoe-prostranstvo-sovetskogo-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Файл:Tsnyanka Reservoir.jpg|значак|270пкс|[[Цнянскае вадасховішча]] (2010 год)]] Для аздараўленьня выкарыстоўваліся: спартова-аздараўленчы цэнтар «[[Інстытут фізкультуры (Менск)|Алімп]]» (вул. Я. Коласа, д. 2), [[Цнянскае вадасховішча]] (мікрараён Зялёны Луг), Усходні сквэр (Усходняя вуліца), парк Сяброўства народаў і 15 аздараўленчых клюбаў — «Адрэналін» (вул. Сурганава, д. 57Б), «Алімп» (вул. Гамарніка, д. 23), «Атлет» (вул. Гамарніка, д. 4), «Імпэрыя сілы» (вул. Някрасава, д. 39), «Ля Форца» (Усходняя вул., д. 129), «Мэга фітнэс» (вул. Я. Коласа, д. 73/3), «Рэфлекс» (вул. Я. Коласа, д. 61), «СН-Фітнэс» (прасп. Незалежнасьці, д. 51), «Татэм» (вул. Багдановіча, д. 78), «Тыгрыс» (вул. Сурганава, д. 47), «Фізкультура і здароўе» (вул. Казлова, д. 7), «Фока» ([[Праспэкт Машэрава (Менск)|прасп. Машэрава]], д. 50), «Эво» (вул. Багдановіча, д. 155Б) і «Эстэтычны цэнтар» (вул. Кульман, д. 13)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спорт і турызм|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/turisticheskaya-karta-sovetskogo-rajona/4562-sport-i-turizm|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічалі валейбольны клюб «[[Менск (валейбольны клюб)|Менск]]» (вул. Сурганава, д. 45, корп. 3), Рэспубліканскі цэнтар экалёгіі і [[краязнаўства]] (вул. Лук’яновіча, д. 18), спартова-аздараўленчы комплекс «Палітэхнік» (прасп. Незалежнасьці, д. 65, корп. 1), спартовыя клюбы [[БДУІР]] (вул. П. Броўкі, д. 6, корп. 2) і [[БНТУ]], УП «Клюб [[тэніс]]у» (вул. Кальцова, д. 112)<ref name="в"/>. На 2018 год у раёне было 250 фізкультурных збудаваньняў, зь іх 60 спартовых заляў і 3 басэйны<ref name="г"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-Church of Alexander Nevsky-3.jpg|значак|280пкс|[[Царква Аляксандра Неўскага (Менск)|Царква Аляксандра Неўскага]] (2007 год)]] На 2020 год у раёне дзейнічала 17 рэлігійных аб’яднаньняў 9 [[Веравызнаньне|веравызнаньняў]], зь іх 14 аб’яднаньняў [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] веры: 5 [[Праваслаўе|праваслаўных]], 3 [[Пяцідзясятніцтва|пяцідзясятніцкіх]], 2 [[Мармоны|мармонскіх]] і па 1 [[Армянская апостальская царква|армянскім]], [[Баптызм|баптысцкім]], [[Кальвінізм|кальвінісцкім]] і [[Каталіцтва|каталіцкім]]; а таксама 2 [[Юдаізм|юдэйскіх]] і 1 [[Іслам|мусульманскае]]. У межах раёну знаходзілася 6 хрысьціянскіх храмаў: 4 праваслаўных — [[Царква Аляксандра Неўскага (Менск)|царква Аляксандра Неўскага]] (вул. Казлова, д. 11), храм іконы Божай Маці «Адшуканьне загінулых» (вул. Карастаянавай, д. 16), [[Храм Уваскрашэньня Хрыстова (Менск)|храм Уваскрасеньня Хрыстова]] (вул. Гамарніка, д. 29) і храм роўнаапостальнага князя Ўладзімера (1-я Пасялковая вул., д. 7); па 1 баптысцкім і каталіцкім — царква Сьвятла Жыцьця (вул. Чайкоўскага, д. 39) і [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Менск)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] (прасп. Незалежнасьці, д. 44а). Штотыдзень іх наведвала 2000 прыхаджанаў. Пры каталіцкім і праваслаўным [[прыход]]ах дзейнічалі [[Нядзельная школа|нядзельныя школы]] для дзяцей і падлеткаў ад 5 да 15 гадоў. У гэтых школах выкладалі царкоўны сьпеў, рукадзельле і [[Закон Божы]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Этнаканфэсійнае становішча|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/culture/etnokonfessionalnaya-situatsiya-v-rajone|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == На 2020 год у раёне налічвалася 7 [[Паліклініка|паліклінік]]: 5 для дарослых — 34-я цэнтральная раённая клінічная (вул. Кульман, д. 22), 13-я гарадзкая (вул. Ламаносава, д. 3), 30-я клінічная гарадзкая (вул. Кальцова, д. 53/2), 33-я гарадзкая [[Студэнт|студэнцкая]] (вул. Сурганава, д. 45/4) і 11-я гарадзкая клінічная [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] (вул. Някрасава, д. 35/2); 2 гарадзкіх дзіцячых — 1-я (вул. Залатая Горка, д. 17) і 17-я клінічная (вул. Кальцова, д. 53/1). Таксама працавалі Гарадзкая клінічная інфэкцыйная [[лякарня]] (вул. Крапоткіна, д. 76), УП «[[Белфармацыя]]» (вул. Харужай, д. 11) з аптэчным складам і 142 [[аптэка]]мі па ўсёй Беларусі, ААТ «Мэдыцынская ініцыятыва» (Чырвоная вул., д. 20) і Клінічны цэнтар плястычнай хірургіі і мэдыцынскай касмэталёгіі (вул. Багдановіча, д. 153)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі пра ўстановы аховы здароўя|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/social/zdravookhranenie/informatsiya-ob-uz|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. Таксама дзейнічаў Тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва (ТЦСАН; вул. Залатая Горка, д. 9). На 2018 год у раёне налічвалася 93 аптэкі<ref name="г"/>. == Органы ўлады == На 2020 год у Савецкім раёне Менску месьцілася 11 органаў мясцовай улады: Аддзел Дэпартамэнту аховы [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных справаў]] (вул. Кальцова, д. 50), Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС; вул. Гамарніка, д. 2), Аддзел [[Міністэрства па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь|надзвычайных сытуацыяў]] (Чырвоная вул., д. 9), Аддзел [[Сьледчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Сьледчага камітэту]], Аддзел [[Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва|Фонду сацыяльнай абароны насельніцтва]] (ФСАН; вул. Талбухіна, д. 6), Інспэкцыя [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] (вул. Я. Коласа, д. 19), Пракуратура (прасп. Незалежнасьці, д. 46), Суд (Лагойскі тракт, д. 3), Управа [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|сацыяльнай абароны насельніцтва]] (вул. Харужай, д. 24, корп. 1), Управа ўнутраных справаў (вул. Харужай, д. 3) і Экспэртна-крыміналістычны аддзел (вул. Багдановіча, д. 155). [[Менскі гарадзкі савет дэпутатаў]] меў прадстаўнікоў ад 5 выбарчых акругаў Савецкага раёну: Мірашнічэнкаўскай № 43, Лагойскай № 44, Багдановіцкай № 45, Куйбышаўскай № 46 і Машэраўскай № 47<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты Менскага гарадзкога савету дэпутатаў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/deputaty-sovetskogo-rajona/3104-deputaty-mingorsoveta|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] мела дэпутатаў ад 2 выбарчых акругаў у раёне: Коласаўскай № 106 і Ўсходняй № 107<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/deputaty-sovetskogo-rajona/3104-deputaty-mingorsoveta|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лютага 2020}}</ref>. == Мінуўшчына == 17 сакавіка 1938 году [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт Беларускай ССР]] зацьвердзіў Пастанову аб утварэньні ў сталіцы Варашылаўскага гарадзкога раёну, які складаўся з 4 мікрараёнаў — [[Залатая Горка]], [[Камароўка (Менск)|Камароўка]], [[Пярэспа]] і [[Старажоўка]]. У 1939 годзе на Камароўскай плошчы ўзьвялі [[Інстытут фізкультуры (Менск)|Інстытут культуры]]. У 1940 годзе стварылі «[[Амкадар-Белвар|Менскі радыёзавод]]». 18 верасьня 1947 году стварылі раённы аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС). У 1950-я гады значную частку раёну складалі не[[брук]]аваныя вуліцы і драўляныя [[Хата|хаты]]. У ліпені 1953 году на аснове адмысловага кіраўніцтва ляпніны Галоўпрамбуду стварылі Будтрэст № 7, які пачаў забудоўваць раён шматкватэрнымі дамамі. Таксама ў 1953 годзе пачалі будаваць «[[Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа|Менскі паліграфічны камбінат імя Якуба Коласа]]». У жніўні 1956 году стварылі «[[Менскі завод элетроннных вылічальных машынаў]]». 6 сьнежня 1956 году Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету БССР зацьвердзіў Указ аб пераўтварэньні 2-га аддзяленьня міліцыі Менску ў Варашылаўскі раённы аддзел міліцыі. 16 траўня 1958 году ў раёне адчынілі 1-ю ВНУ, якой стала [[Акадэмія МУС Беларусі|Менская вышэйшая школа міліцыі]]. 2 лістапада 1961 году раён перайменавалі ў Савецкі ў рамках [[Дэсталінізацыя|дэсталінізацыі]]. Аднак [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычная партыя Беларусі]] замяніла папярэднюю безаблічную і ідэалягічна-[[Прапаганда|прапагандысцкую]] назву раёну, утвораную без увагі да жывых беларускіх [[тапонім]]аў, на іншую такога ж кшталту<ref>{{Навіна|аўтар=[[Вінцук Вячорка]]|загаловак=Як палюбіць Савецкі раён|спасылка=https://www.svaboda.org/a/27837792.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=22 чэрвеня 2016|дата доступу=15 сакавіка 2020}}</ref>. У 1962 годзе на поўначы пачалі забудоўваць пустку Забалацьце, на месцы якой утварыліся мікрараёны [[Сельгаспасёлак]] і Зялёны Луг. У красавіку 1963 году адчынілі новы будынак «[[Беларуская дзяржаўная філярмонія|Беларускай дзяржаўнай філярмоніі]]» на плошчы Якуба Коласа. 15 сакавіка 1964 году заснавалі [[Менскі радыётэхнічны інстытут]]. 5 лістапада 1964 году на [[Плошча Якуба Коласа|плошчы Якуба Коласа]] адчынілі «[[ЦУМ Менск|Цэнтральны ўнівэрсальны магазін]]» («ЦУМ»), які стаў найбольшай крамай Беларускай ССР. 25 чэрвеня 1969 году прэзыдыюм [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савету БССР]] зацьвердзіў Пастанову аб стварэньні [[Першамайскі раён (Менск)|Першамайскага]] і [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральнага]] раёнаў, у якія ўвайшла частка земляў Савецкага раёну на ўсходзе і захадзе адпаведна. Да Цэнтральнага раёну адышлі [[Пярэспа]] і [[Старажоўка]]. Да Першамайскага — паўднёвы ўсход [[Зялёны Луг (мікрараён)|Зялёнага Лугу]]. У 1977 годзе Савецкі раён пашырылі за кошт сельсаветаў Менскага раёну, у выніку чаго зьявіўся мікрараён [[Цна (мікрараён)|Цна]]. 20 траўня 1980 году на вуліцы Веры Харужай адчынілі крыты павільён «[[Камароўскі рынак|Камароўскага рынку]]», што павялічыла яго гандлёвую плошчу да 3 [[гектар]]аў, а агульную — да 5 га. У выніку той стаў найбольшым харчовым рынкам Беларускай ССР. Крыты рынак абвясьцілі помнікам архітэктуры пад аховай дзяржавы<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Уладзіслаў Кулецкі.|загаловак=Самы душэўны раён сталіцы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131112/1384232125-samy-dusheuny-rayon-stalicy|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 лістапада 2013|нумар=212 (27577)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1384231874_3.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. У 1981 годзе адчынілі [[Цнянскае вадасховішча]] і 1-ю чаргу Сьляпнянскай воднай сыстэмы. На 2013 год Савецкі раён Менску займаў 1-е месца паводле гандлёвай выручкі. На раён прыпала 15% выручкі прадпрыемстваў сталіцы і 3,5% вытворчасьці. Раздробная гандлёвая сетка налічвала 475 крамаў агульнай гандлёвай плошчай звыш 10 км², зь якіх 360 былі нехарчовымі, каля 500 майстэрняў побытавага абслугоўваньня, звыш 200 страўняў на 10 000 месцаў, 16 гандлёвых цэнтраў і Камароўскі рынак. Найбольшай страўняй было «[[Лідо]]» на вуліцы Кульман на 650 месцаў. Прамысловасьць працавала ў галіне машынабудаваньня, паліграфіі, лёгкай і харчовай прамысловасьці, вытворчасьці прыладаў сувязі, узбраеньня і дазімэтраў. Сярод звыш 30 прамысловых прадпрыемстваў найбольшымі былі ААТ «[[Амкадар]]», ААТ «[[Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі]]» і УП «[[Беларускі дом друку]]». Патрэбу ва ўласным жытле мела 21 740 сем’яў. У раёне працавала 9 навукова-дасьледчых і праектных інстытутаў, у тым ліку ААТ «[[НДІ ЭВМ]]», што выпускала радыёэлектроніку, і ААТ «[[Менскі навукова-дасьледчы прыборабудаўнічы інстытут]]», які распрацоўваў вымяральныя прылады для перавозак, прамысловасьці і энэргетыкі. Таксама дзейнічалі 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]] (1920), які рыхтаваў інжынэраў і дойлідаў, [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (1964), які навучаў праграмістаў, і [[Акадэмія МУС Беларусі]] (1958), што выпускала правазнаўцаў. [[Беларуская дзяржаўная філярмонія]] была галоўнай установай культуры, дзе працавалі Дзяржаўны ансамбаль танцу Беларусі, [[Дзяржаўны камэрны хор Беларусі]], харавая капэла імя Рыгора Шырмы, ансамбль «Купалінка», Народны аркестар імя [[Язэп Жыновіч|Жыновіча]]. Найбольшым кінатэатрам быў «[[Кастрычнік (кінатэатар, Менск)|Кастрычнік]]» (каля БНТУ), дзе ладзілі кінафэстываль «[[Лістапад (кінафэстываль)|Лістапад]]». У раёне налічвалася 272 спартовыя збудаваньні, сярод якіх былі спартовыя пляцоўкі БНТУ і БДУІР, спартовыя цэнтры «Атлет» і «Татэм», [[стадыён]] па вуліцы Гамарніка і фізкультурна-аздараўленчы цэнтар «Алімп». У галіне аховы здароўя працавала: * 11 дзяржаўных установаў — «Гарадзкая клінічная інфэкцыйная [[лякарня]]», «1-ы гарадзкі супрацьсухотны [[дыспансэр]]», «34-я цэнтральная раённая клінічная [[паліклініка]]», 13-я і 30-я гарадзкія паліклінікі, «33-я гарадзкая студэнцкая паліклініка», «1-я гарадская дзіцячая паліклініка», «17-я гарадская дзіцячая клінічная паліклініка», «11-я гарадская клінічная [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] паліклініка», ААТ «Мэдыцынская ініцыятыва» і УП «Клінічны цэнтар плястычнай хірургіі і мэдыцынскай касмэталёгіі Менску»; * 2 ведамасныя ўстановы — «432-і Галоўны вайсковы клінічны мэдыцынскі цэнтар Узброеных сілаў Рэспублікі Беларусь» і «Рэспубліканскі шпіталь МУС Рэспублікі Беларусь»; * 3 прыватныя лякарні — УП «Нардзін», ТАА «Ладэ» і «Цэнтар рэпрадуктыўнай мэдыцыны»; * звыш 40 прыватных і 17 дзяржаўных [[Аптэка|аптэк]]; * Цэнтар гігіены і [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] Савецкага раёну<ref name="а"/>. === Кіраўнікі === [[Файл:Mikhail Myasnikovich, March 2011.jpeg|значак|280пкс|[[Міхаіл Мясьніковіч]] — былы старшыня Адміністрацыі Савецкага раёну Менску (2011 год)]] * Міхаіл Манжалей (1938—1941) * Уладзімер Талочка (1944—1946) * Міхаіл Манжалей (1946—1947) * [[Яўген Пастарнак]] (1947—1951) * Уладзімер Ярмак (1951—1953) * Мікалай Туміловіч (1955—1960) * Н.А. Якубовіч (1961—1962) * Іван Урбановіч (1963—1964) * Васіль Кавалеўскі (1964—1965) * Анатоль Фаміч (1965—1967) * Уладзімер Абметка (1967—1968) * Е.Н. Грыневіч (1968—1970) * Сьвятлана Ракіціна (1970—1982) * Юры Насаноўскі (1982—1983) * [[Міхаіл Мясьніковіч]] (1983—1984) * [[Анатоль Харлап]] (1984—1986) * Віктар Сыс (1986—1989) * В. Кузьняцоў (1989—1992) * [[Сяргей Калякін (палітык)|Сяргей Калякін]] (1992—1995) * Вінерый Ваўчуга (1996—2001) * Валер Пінчук (2001—2009) * [[Ігар Стома]] (2009—2011) * Генадзь Пасевін (2011—2013) * Аляксандар Пазьняк (2013—2015) * [[Юры Трушчанка]] (2016 — сакавік 2020)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўнікі раёну|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/svedeniya-o-rajone/rukovoditeli-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-administratsii-rajona|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=26 лютага 2020}}</ref> * Сяргей Хільман (з сакавіка 2020 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20210526154151/https://minsknews.by/sovetskim-rajonom-budet-rukovodit-sergej-hilman-do-etogo-on-vozglavlyal-minskreklamu/ Советским районом будет руководить Сергей Хильман. До этого он возглавлял «Минскрекламу»]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронныя звароты фізычных асобаў|спасылка=http://sov.minsk.gov.by/appeals/2012-06-27-15-16-04|выдавец=Адміністрацыя Савецкага раёну Менску|мова=ru|дата публікацыі=27 чэрвеня 2012|дата доступу=26 лютага 2020}} ** [http://sov.minsk.gov.by/zadat-vopros-deputatu Задаць пытаньне дэпутату]{{ref-ru}} {{Добры артыкул}} {{Адміністрацыйны падзел Менску}} [[Катэгорыя:Савецкі раён (Менск)| ]] [[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 1938 годзе]] 73c2fdspub9j74jkfxv6w1e3442ytw5 Пупіен 0 87386 2698775 1557500 2026-11-04T10:03:27Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]], артаграфія, стыль 2698775 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Марк Клёдыюс Пупіен Максім''' ({{мова-la|Marcus Clodius Pupienus Maximus}}; блізу 164 — 238) — [[рымскі імпэратар]] (238). Па забойствк [[Гардыян I|Гардыяна I]] і [[Гардыян II|Гардыяна II]] Сэнат абраў імпэратарамі [[Бальбін]]а і Пупіена, а цэзарам — [[Гардыян III|Гардыяна III]]. Неўзабаве паміж новаабранымі імпэратарамі пачаліся нязгоды, а праз 99 дзён па атрыманьні ўлады і Бальбін, і Пупіен былі забітыя [[прэтарыянцы|прэтарыянцамі]]. Паходзіў з высакароднай сям’і, меў прыдомак Журботны праз выраз твару. У большасьці сучасных тэкстаў яго называюць Максімам замест родавага імя Пупіен<ref>{{спасылка|аўтар=Association, American Philological|спасылка=https://books.google.com/books?id=r1EMAAAAIAAJ&q=Pupienus+latin+name|загаловак=Transactions and Proceedings of the American Philological Association|выдавецтва=Association|дата публікацыі=13.05.1940}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Webster, Noah|спасылка=https://books.google.com/books?id=UnoCAAAAQAAJ&dq=Pupienus+pronunciation&pg=RA2-PA63|загаловак=A dictionary of the English language. To which are added, a synopsis of words differently pronounced and Walker’s Key to the classical pronunciation of Greek, Latin and Scripture proper names. Revised and enlarged, by C.A. Goodrich|дата публікацыі=13.05.1852}}</ref>. Вядомая верагодная выява Пупіена на герме, што захоўваецца ў [[Санкт-Пецярбург]]у і выяўляе Пупіена, Гардыяна III і Бальбіна. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.wildwinds.com/coins/ric/pupienus/i.html Піпіенавы манэты]. {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] p5a2debnhu92r953obbj1be2ufcqdcp Катэгорыя:Нарадзіліся ў 70 годзе да н. э. 14 87794 2698766 2553446 2026-11-04T09:09:37Z Dymitr 10914 стыль 2698766 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год да н. э.|7|0}} 8yrrerc7i60fgxjw3mp2rgcae1z9rha Алан Т’юрынг 0 90305 2698706 2656203 2026-11-04T01:15:38Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698706 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Алан Т’юрынг |Арыгінал імя = Alan Mathison Turing |Фота = Alan Turing photo.jpg |Шырыня = 180пкс |Подпіс = |Навуковая сфэра = [[матэматыка]], [[лёгіка]], [[крыптаграфія]] |Месца працы = [[Кембрыдзкі ўнівэрсытэт]]<br />[[Урадавая школа коду й крыпталёгіі]]<br />[[Нацыянальная фізычная лябараторыя]]<br />[[Манчэстэрскі ўнівэрсытэт]] |Альма-матэр = [[Кембрыдзкі ўнівэрсытэт]]<br />[[Прынстанскі ўнівэрсытэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = стваральнік Машыны Т’юрынга |Узнагароды і прэміі = [[Ордэн Брытанскай імпэрыі]], чалец [[Лёнданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]] |Сайт = }} '''А́лан Ма́тысан Т’ю́рынґ''' ({{мова-en|Alan Mathison Turing}}; 23 чэрвеня 1912, [[Лёндан]] — 7 чэрвеня 1954, [[Ўілмслоў]]) — [[Ангельшчына|ангельскі]] [[матэматыка|матэматык]], [[лёгіка|лёгік]], [[крыптаграфія|крыптограф]], які аказаў вялікі ўплыў на разьвіцьцё [[Інфарматыка|інфарматыкі]]. Прапанаваная ім у 1936 годзе абстрактная вылічальная «[[Машына Т'юрынга]]» дала магчымасьць фармалізаваць паняцьце [[альгарытм]]а й да нашых часоў выкарыстоўваецца ў вялікім мностве тэарэтычных і практычных дасьледваньнях. Жыцьцё Т’юрынга скончылася трагічна. Ён быў прызнаны адной з самых вядомых ахвяраў [[гамафобія|гамафобіі]] ў Вялікабрытаніі. == Дзяцінства й юнацтва == Алан Т’юрынг быў засьнітаны ў [[Індыя|Індыі]]<ref name="Hodges">Hodges, Andrew (1983). Alan Turing: the enigma. London: Burnett Books. {{ISBN|0-04-510060-8}}.</ref>. Ягоны бацька, Джуліюс Матысан Т’юрынг, быў чальцом Індыйскай грамадзянскай службы. Джуліюс і ягоная жонка Этэль Сара Стоні (1881—1976, дачка Эдўарда Ўолера Стоні, галоўнага інжынэра чыгункі [[Мадрас]]а) жадалі каб Алан выхоўваўся ў Ангельшчыне, таму яны вярнуліся ў Лёндан<ref>[http://www.english-heritage.org.uk/discover/blue-plaques/search/turing-alan-1912-1954 TURING, Alan (1912-1954)] English Heritage</ref>, дзе Алан нарадзіўся 23 чэрвеня 1912 году. Пра гэта сьведчыць мэмарыяльная дошка на зьнешнім баку будынка, дзе ён нарадзіўся<ref>[https://web.archive.org/web/20101129062724/http://openplaques.org/plaques/381 Plaque #381 on Open Plaques]</ref>. Ён меў старэйшага брата Джона. Ягоны бацька па-ранейшаму актыўна працаваў у індыйскай кампаніі, і на працягу дзяцінства Алана ягоныя бацькі падарожнічалі паміж [[Гастынгс]]ам у Ангельшчыне й Індыяй, пакідаючы двух сыноў. Алан вельмі рана паказаў здольнасьці да навучаньня. Ягоныя бацькі запісалі яго ў школу Сьвятога Майкла ўва ўзросьце шасьці гадоў. Начальніца адразу разглядзела талент малога, як і многія іншыя з наступных ягоных пэдагогаў. У 1926 годзе ўва ўзросьце 14 гадоў, ён пайшоў у вядомую прыватную школу Шэрбарн. Ягоны першы дзень супаў з усеагульным страйкам у Вялікабрытаніі, але каб прысутнічаць у школе, ён праехаў на [[ровар]]ы без суправаджэньня больш чым 97 кілямэтраў з [[Саўтгэмптан]]у, спыняючыся толькі на ноч у гатэлі<ref name="Hofstadter">Hofstadter, Douglas R. (1985). Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern. Basic Books. {{ISBN|0-465-04566-9}}. OCLC 230812136</ref>. Схільнасьць Т’юрынга да матэматыкі й натуральных навукаў не прынясло яму павагі з боку пэўных настаўнікаў у Шэрбарне, дзе большы ўпор робіцца на клясыку. Дырэктар навучальнай установы пісаў бацькам Алана: «Я спадзяюся, што ён не будзе сядзець паміж двух крэслаў, калі ён хоча застацца ў школе, ён павінен імкнцца стаць адукаваным, калі ён хоча быць толькі навуковым спэцыялістам, ён губляе свой час у нашай школе»<ref name="Hodges"/>. Нягледзячы на ​​гэта, Т’юрынг працягваў праяўляць дзіўную здольнасьць у дасьледаваньнях, якія ён вельмі любіў. Ён вырашаў актуальныя праблемы ў 1927 годзе, не валодаючы нават элемэнтарнымі навыкамі вылічэньня. У 1928 годзе ўва ўзросьце 16 гадоў, Т’юрынг пазнаёміўся з працамі [[Альбэрт Айнштайн|Альбэрта Айнштайна]]. У школе Т’юрынг пасябраваў з Крыстафэрам Моркам, вучнем які на некалькі гадоў быў старэйшы за Алана. Але ён раптоўна сканаў, як высьветлілася з-за ўскладненьня бычыных сухотаў, выпіўшы заражанае малако<ref name="Hofstadter"/>. Пасьля гэтага здарэньня Алан страціў веру ў Бога й стаў [[Атэізм|атэістам]]. Ён пераканаўся, што ўсе зьявы, у тым ліку праца чалавечага мозгу, павінны быць матэрыялістычнымі, але ён усё яшчэ верыў у выжываньне душы пасьля сьмерці<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html The Inspiration of Life and Death], 1928—1932 Alan Turing Scrapbook</ref>. == Унівэрсытэт і працы аб вылічальнасьці == [[Файл:Alan Turing Memorial Closer.jpg|160пкс|міні|зьлева|Мэмарыяльная статуя ў Манчэстэры]] Пасьля Шэрбарна, Т’юрынг пайшоў вучыцца ў Каралеўскі каледж ў [[Кембрыдзкі ўнівэрсытэт|Кембрыджы]]. Там ён быў студэнтам з 1931 па 1934 гады, скончыўшы з выдатнай адзнакай у галіне матэматыкі. А ў 1935 стаў каралеўскім стыпэндыянтам за добрую дысэртацыю аб [[цэнтральная лімітавая тэарэма|цэнтральнай лімітавай тэарэме]]. У сваёй важнай працы «Аб вылічальных ліках, з дадаткам да [[праблема вырашальнасьці|праблемы вырашальнасьці]]»<ref>Turing, A. M. (1936). [http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf «On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem»]. Proceedings of the London Mathematical Society. 2 42: 230-65. 1936-37.)</ref>, Т’юрынг перафармуляваў вынікі [[Курт Гёдэль|Курта Гёдэля]] на межах доказаў і вылічэньнях, замяняючы ўнівэрсальную арытмэтычную фармальную мову Гёдэля тым, што цяпер вядомая як машына Т’юрынга, фармальныя й простыя элемэнты. Ён даказаў, што некаторыя такія машыны будуць здольныя выконваць любыя мажлівыя матэматычныя вылічэньні, калі яго можна прадставіць у выглядзе [[альгарытм]]у. Ён працягваў даказваць, што няма рашэньня праблемы вырашальнасьці, таму што [[праблема прыпынку]] для машыны Т’юрынга невырашальная, машына ніколі ня спыніцца. Аднак ягоны доказ быў апублікаваны пасьля эквівалентнага доказу [[Алонса Чэрч]]а ў адносінах да ягоных [[лямбда-пералікі|лямбда-пералікаў]], Алану не было вядома аб працы Чэрча на той час. У сваіх успамінах Т’юрынг пісаў, што ён быў расчараваны тым, што гэтай працай 1936 году зацікавіліся толькі два чалавекі. Гэта былі Генрых Шольц і [[Рычард Бэван Брэйтўэйт]]. Падыход Т’юрынга зьяўляецца значна больш даступным і інтуітыўна зразумелым. Алан заклаў новае разуменьне паняцьця «ўнівэрсальнай машыны» (машыны Т’юрынга), ідэі, што такая машына магла б выконваць задачы любой іншай машыны. Ці, іншымі словамі, гэта машына даказальна здольная на вылічэньне ўсяго, што можа быць вылічана. Машыны Т’юрынга й па гэты дзень зьяўляюцца асноўным аб’ектам дасьледаваньня ў [[тэорыя вылічэньняў|тэорыі вылічэньняў]]. У сваёй працы ён таксама ўводзіць паняцьце [[вызначальны лік|вызначальнага ліку]]. Зь верасьня 1936 па ліпень 1938 году ён правёў большую частку свайго часу ў [[Інстытут пэрспэктыўных дасьледаваньняў|Інстытуце пэрспэктыўных дасьледаваньняў]] у [[Прынстан]]е, [[Нью-Джэрзі]], дзе вучыўся ў Алонса Чэрча. Акрамя матэматыкі Алан вывучаў [[Крыптаграфія|крыптаграфію]], а таксама пабудаваў тры з чатырох ступеньняў электра-мэханічнага бінарнага памнажальніка<ref name="Hodges"/>. У чэрвені 1938 году ён атрымаў доктарскую ступень у Прынстане; ягоная дысэртацыя ўводзіла паняцьце рэлятыўнага вылічэньня, дзе машыны Т’юрынга былі дапоўнены так званымі [[машына-аракул|аракуламі]], што дало магчымасьць вывучэньня праблемаў, якія не маглі быць вырашанымі машынай Т’юрынга. Вярнуўшыся ў Кембрыдж, Алан наведваў лекцыі асноваў матэматыкі [[Людвіг Вітгенштайн|Людвіга Вітгенштайна]]<ref name="Hodges"/>. Яны абодва спрачаліся й не згаджаліся адзін з адным; Т’юрынг абараняў фармалізм, а Вітгенштайн, сьцьвярджаў, што матэматыка не выяўляе ніякіх абсалютных ісьцінаў. Акрамя таго, Т’юрынг таксама пачаў працаваць няпоўны працоўны дзень ува [[Урадавая школа коду й крыпталёгіі|Урадавай школе коду й крыпталёгіі]]. === Машына Т’юрынга === Любая інтуітыўна вылічальная функцыя зьяўляецца часткова рэкурсіўнай, або, эквівалентна, можа быць вылічаная з дапамогай некаторай машыны Т’юрынга. Алан Т’юрынг выказаў здагадку (вядомае як тэза Чэрча — Т’юрынга), што любы альгарытм у інтуітыўным сэнсе гэтага слова можа быць прадстаўлены эквівалентнай машынай Т’юрынга. Удакладненьне ўяўленьня аб вылічальнасьці на аснове паняцьця машыны Т’юрынга (і іншых эквівалентных ёй паняцьцяў) адкрыла магчымасьці для строгага доказу альгарытмічнай невырашальнасьці розных масавых праблемаў (гэта значыць праблемаў аб знаходжаньні адзінага мэтаду рашэньня некаторай клясы задачаў, умовы якіх могуць вар’іравацца ў вядомых межах). Найпрасьцейшым прыкладам альгарытмічна невырашальнай масавай праблемы зьяўляецца так званая праблема дастасавальнасьці альгарытму (якая завецца таксама праблемай прыпынку). Яна складаецца ў наступным: патрабуецца знайсьці агульны мэтад, які дазваляў бы для адвольнай машыны Т’юрынга (зададзенай пасродкам сваёй праграмы) і адвольнага пачатковага стану стужкі гэтай машыны вызначыць, ці завершыцца праца машыны за канчатковы лік крокаў, або жа будзе працягвацца неабмежавана доўга. == Крыптааналіз == Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Т’юрынг быў актыўным удзельнікам адной зь пяці групаў у [[Блэтчлі Парк]]е — брытанскім крыптаграфічным цэнтры, дзе займаўся ў рамках [[праект «Ультра»|праекту «Ультра»]] расшыфроўкай закадаваных нямецкай шыфравальнай [[Энігма (машына)|машынай «Энігма»]] паведамленьняў [[крыгзмарынэ]] й [[люфтвафэ]]. Абапіраючыся на працы па крыптааналізу, якія праводзілі ў [[Польшча|Польшчы]] [[Марыян Рэеўскі]], [[Ежы Ружыцкі]] й [[Генрык Зігальскі]] ад [[Бюро шыфраў]] яшчэ да вайны, ён атрымаў разуменьне таго, як узламаць «Энігму» й «[[Lorenz SZ 40/42]]» (тэлетайпавы шыфр пад кодавай назвай Тунец), і быў адказным за чытаньне нямецкіх ваенна-марскіх сыгналаў. У 1945 годзе Т’юрынг быў узнагароджаны [[ордэн Брытанскай імпэрыі|ордэнам Брытанскай імпэрыі]] за ягоныя ваенныя заслугі, але ягоная праца засталася таямніцай на працягу многіх гадоў. Працуючы ў Блэтчлі парке, Т’юрынг атрымаў рэпутацыю дзівака. [[Джэк Гуд]], крыптааналітык які працаваў зь ім, цытуе Рональда Левіна, які сказаў аб Т’юрынге: <blockquote>…ў першы тыдзень чэрвеня кожнага году ў Алана бываў гостры прыступ сенечнай ліхаманкі, таму ён ехаў у офіс у супрацьгазе. Акрамя таго ягоны ровар меў гану: праз рэгулярны прамежак часу абрываўся ланцуг. Замест таго, каб адрэмантаваць ровар, Алан вылічваў колькі разоў трэба націснуць на понажы, а потым прыстасоўваў ланцуг ўручную. Яшчэ адна ягоная дзіўнасьць была ў тым, што ён прывязваў свой кубак да цеплавой трубы, каб прадухіліць ягоны [[крадзеж]]<ref>Lewin, Ronald (1978). Ultra Goes to War: The Secret Story. Classic Military History (Classic Penguin ed.). London, England: Hutchinson & Co (published 2001). {{ISBN|978-1-56649-231-7}}.</ref>.</blockquote> За час працы ў Блэтчлі парке, Т’юрынг стаў добрым бегуном на доўгія дыстанцыі, часам бегаючы 64 кілямэтраў у Лёндан, калі яму было неабходна пасьпець на сустрэчу на высокім узроўні<ref>Bodyguard of Lies, by Anthony Cave Brown, 1975.</ref>. === «Бомба» Т’юрынга-Вэльхмана === [[Файл:Bombe-rebuild.jpg|міні|220пкс|справа|Поўная і працоўная копія «Бомбы» ў Нацыянальным цэнтры коду ў Блэтчлі-Парку]] На працягу некалькіх тыдняў пасьля прыбыцьця ў Блэтчлі Парк<ref>Copeland, B. Jack (2006). Colossus: The secrets of Bletchley Park’s code-breaking computers. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-284055-4}}.</ref>, Т’юрынг распрацаваў электрамэханічную машыну, якая была здольна дапамагчы хутчэй узламаць «Энігму», чым польская распрацоўка «[[Бомба крыптаграфічна|Бомба]]» 1938 году. Т’юрынгава машына была таксама найменавана «[[Бомба Т’юрынга|Бомбай]]», у гонар арыгінальнай польскай машыны. Ёсьць меркаваньне, што назву машына атрымала з-за характэрнага гуку пры працы, які нагадваў ціканьне гадзіньніка. Бомба, дапрацаваная [[ЗША|амэрыканскім]] матэматыкам [[Гордан Вэльхман|Горданам Вэльхманам]], стала асноўным і найболей аўтаматызаваным сродкам, які выкарыстоўваўся для расшыфроўкі абароненага трафіку «Энігмы». Джэк Гуд так характэрызуе ангельскую вылічальную машыну: <blockquote>Найбольш важны ўнёсак у распрацоўцы крыптааналітычнай машыны «Бомба», я мяркую, быў зроблены Т’юрынгам. Ягоная думка, што вы маглі б выкарыстоўваць, па сутнасьці, тэарэмы лёгікі, гучыць для непадрыхтаванага вуха даволі абсурднай, але менавіта, з супярэчнасьцяў можна выявіць ўсё<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1157073/?ref_=ttep_ep4 «The Men Who Cracked Enigma»], Episode 4 in the UKTV History Channel documentary series «Heroes of World War II»</ref>.</blockquote> Прынцып працы «Бомбы» складаўся ў пераборы магчымых варыянтаў ключа шыфра й спроб расшыфроўкі тэксту, калі была вядомая частка адкрытага тэксту ці структура расшыфраванага паведамленьня. Перабор ключоў выконваўся за кошт вярчэньня мэханічных барабанаў. Для кожнага магчымага значэньня ключа, зададзенага палажэньнямі [[ротар]]аў (колькасьць ключоў была роўнай прыкладна 10<sup>19</sup> для сухапутнай «Энігмы» й 10<sup>22</sup> для шыфравальных машынаў, якія выкарыстоўваліся ў [[падводная лодка|падводных лодках]]), «Бомба» выконвала зьверку зь вядомым адкрытым тэкстам, што выконвалася электрычна. Першая ў Блэтчлі Парке «Бомба» Т’юрынга была запушчана 18 сакавіка 1940 году. Канструкцыя «Бомбы» Т’юрынга была заснавана на дызайне аднайменнай машыны Рэеўскага. «Бомба» была здолна чытаць паведамленьні люфтвафэ. Праз паўгады ўдалася спроба ўзламаць і больш ўстойлівы шыфр крыгзмарынэ. Пазьней, да 1943 году, Т’юрынг зрабіў адчувальны ўнёсак у стварэньне больш дасканалай дэшыфравальнай электронна-вылічальнай машыны «Калос», якая выкарыстоўвалася ў тых жа мэтах. == Першыя кампутары й тэст Т’юрынга == {{Асноўны артыкул|тэст Т’юрынга}} З 1945 па 1947 гады Алан жыў у [[Лёндан]]е<ref>[https://web.archive.org/web/20101129122744/http://openplaques.org/plaques/1619 Plaque #1619 on Open Plaques]</ref> й распрацоўваў [[ACE|аўтаматычны разліковы рухавік]] (ACE) ў [[Нацыянальная фізычная лябараторыя Вялікабрытаніі|Нацыянальнай фізычнай лябараторыі]]. 19 лютага 1946 году ён прадставіў дакумэнт, які апісваў прынцыпы пабудовы кампутараў з захоўваемымі праграмамі. Аднак нягледзячы на тое, што існавала магчымасьць пабудовы ACE, праект быў адкладзены на нейкі час, бо ў пасьляваенны час усё яшчэ трымалася атмасфэра сакрэтнасьці. Гэта вельмі расчаравала Т’юрынга. Напрыканцы 1947 году Алан вярнуўся ў Кембрыдж. Пакуль ён там быў, [[Pilot ACE]] быў пабудаваны ў ягоную адсутнасьць. Першы запуск рухавіка адбыўся 10 траўня 1950 году, ACE выкананаў сваю першую праграму. У 1948 годзе Т’юрынг быў прызначаны лектарам на матэматычны факультэт у [[Манчэстэрскі ўнівэрсытэт]]. У 1949 годзе ён стаў намесьнікам дырэктара вылічальнай лябараторыі ўва ўнівэрсытэце й працаваў над праграмным забясьпячэньнем для аднаго з раньнішніх кампутараў з захоўваемымі праграмамі — [[Манчэстэр Марк 1]]. У гэты час ён працягваў рабіць больш абстрактныя працы. У кастрычніку 1950 году ў часопісе [[Mind (часопіс)|Mind]] Алан апублікаваў артыкул «Вылічальная тэхніка й інтэлект», дзе зьвярнуўся да праблемы [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] й прапанаваў экспэрымэнт, які стаў вядомы як [[тэст Т’юрынга]], спрабуючы вызначыць стандарт для машыны, каб лічыць яе разумнай. Ідэя палягала ў тым, што адзін або некалькі людзей павінны задаваць пытаньні двум патаемным суразмоўцам і на падставе адказаў вызначаць, хто зь іх машына, а хто чалавек. Калі не ўдавалася раскрыць машыну, якая маскавалася пад чалавека, меркавалася, што машына разумна<ref>Harnad, Stevan (2008) [https://web.archive.org/web/20110717171612/http://eprints.ecs.soton.ac.uk/7741/ The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery and Intelligence.] In: Epstein, Robert & Peters, Grace (Eds.) ''Parsing the Turing Test: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer''</ref>. У працы Т’юрынг даў меркаваньне, што замест стварэньня праграмы для імітацыі розуму дарослага чалавека, было б лепей імітаваць больш просты дзіцячы розум, а потым правесьці курс навучаньня гэтай машыны. У адваротнай форме тэст Т’юрынга шырока выкарыстоўваецца ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]; тэст [[CAPTCHA]] прызначаны для вызначэньня, зьяўляецца карыстальнік чалавекам ці [[кампутар]]ам. У 1948 годзе, Т’юрынг, працуючы са сваім былым калегам, [[Дэйвід Чэмпэрноўн|Дэйвідам Чэмпэрноўнам]], пачаў пісаць [[шахматы|шахматныя]] праграмы для кампутараў, якія яшчэ не існавалі. У 1952 годзе, ня маючы досыць магутнага кампутара, каб выканаць праграму, Т’юрынг гуляў у гульню, у якой ён сам мадэляваў кампутар, з паўгадзіны робячы кожны ход. Гульня быля задакумэнтавана<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 Alan Turing vs Alick Glennie (1952) «Turing Test»] на Chessgames.com</ref>. Праграма Т’юрынга прайграла калеге Эліку Глену, але Алан сьцьвярджаў, што выйграў такім чынам гульню супраць жонкі Чэмпэрноўна. Тэст Т’юрынга зрабіў значны ўнёсак у дэбаты адносна штучнага інтэлекту, якія працягваюцца й да гэтага часу<ref>Saygin, A.P., Cicekli, I., & Akman, V. (2000) Turing Test: 50 years later. Minds and Machines, Vol. 10, pp 463—518.</ref>. У 1948 годзе ён таксама вынайшаў мэтад [[LU раскладаньне|LU раскладаньня]], які сёньня выкарыстоўваецца пры рашэньні раўнаньняў [[Матрыца (матэматыка)|матрыцы]]<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm SPICE 1 2 3 and beyond … Intusoft Newsletter, August 2003]</ref>. == Структураўтварэньне й матэматычная біялёгія == Т’юрынг працаваў з 1952 году аж да сваёй сьмерці ў 1954 годзе над [[матэматычная біялёгія|матэматычнай біялёгіі]], у прыватнасьці, вывучаў [[марфагенэз]]. Ён апублікаваў толькі адну працу на гэтую тэму, якая называецца «Хімічныя асновы марфагенеза» ў 1952 годзе, высоўваючы гіпотэзы наконт структураўтварэньня<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm «Control Mechanism For Biological Pattern Formation Decoded»]</ref>. Ягоная галоўная цікавасьць была арыентавана на разуменьне [[філатаксыс]]а, існаваньне лікаў [[Фібаначчы]] ў расьлінных структураў. Ён выкарыстоўваў [[рэакцыйна-дыфузыйная сыстэма|рэакцыйна-дыфузыйныя раўнаньні]], якія гуляюць цэнтральную ролю ў галіне структураўтварэньня. Таксама гэтая тэма была асьветлена ў неапублікаваных працах, якія былі высунутыя ў 1992 годзе падназовам ''Collected Works of A.M. Turing''. Ягоны ўнёсак лічыцца асноўным у гэтай галіне. == Асуджэньне за непрыстойнасьць == У студзені 1952 году Т’юрынг сустрэўся з Арнольдам Мюрэем ля кінатэатра ў Манчэстэры. Пасьля сумеснага абеду Т’юрынг прапанаваў Мюрэю правесьці разам зь ім [[уік-энд]] у сваім доме, запрашэньне было прынята, але Мюрэй так і не зьявіўся. Яны сустрэліся зноў у Манчэстэры ў наступны панядзелак, калі Мюрэй пагадзіўся зайсьці да Т’юрынга. Празь некалькі тыдняў Мюрэй наведаў дом Т’юрынга зноў, і, мабыць, правёў там ноч. Пасьля Мюрэй з дапамогай саўдзельніка ўварваўся ў дом Т’юрынга, Алан паведаміў пра злачынства ў паліцыю. Падчас сьледзтва Т’юрынг прызнаў, што меў сэксуальную сувязь зь Мюрэем. Гомасэксуальныя дзеяньні былі незаконнымі на той момант у Злучаным Каралеўстве, таму Т’юрынгу было прад’яўлена абвінавачваньне ў грубай непрыстойнасьці на падставе артыкула 11 папраўцы крымінальнага закону 1885 году за тое ж злачынства, па якім быў асуджаны [[Оскар Ўайльд]] больш чым пяцьдзясят гадоў да гэтага. Т’юрынгу быў дадзены выбар паміж турэмным зьняволеньнем і ўмоўным тэрмінам са згодай прайсьці гарманальнае лячэньне, накіраванае на скарачэньне [[лібіда]]. Ён абраў другое і быў падвергнуты [[хімічная кастрацыя|хімічнай кастрацыі]] з дапамогай ін’екцый гармону [[эстраген]]у<ref>[https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html Turing, Alan (1912—1954)]</ref>. Прызнаньне Алана прывяло да пазбаўленьня ягонай надзейнасьці, і яму забаранілі працягваць сваю крыптаграфічную працу з [[Цэнтар урадавай сувязі|Цэнтрам урадавай сувязі]]. == Сьмерць == [[Файл:Turing Plaque.jpg|міні|160пкс|справа|Мэмарыяльная дошка на доме, дзе жыў Т’юрынг]] 8 чэрвеня 1954 году асабісты прыбіральшчык Т’юрынга знайшоў яго мёртвым, Алан памёр у папярэдні дзень. Выкрыцьцём было ўстаноўлена, што прычынай сьмерці было атручваньне [[цыянід]]ам. Каля ягонага цела быў знойдзены надкусаны яблык, і хоць яблык ня быў правераны на цыянід, была выказана здагадка, што гэта быў сродак, з дапамогай якога сьмяротная доза была дастаўлена. Сьледзтва ўстанавіла, што ён пакончыў жыцьцё самагубствам. Т’юрынг быў крэміраваны 12 чэрвеня 1954 году. Ягоная маці сьцьвярджае, што прыём цыяніду быў выпадковым, выкліканы нядбайным захоўваньнем ейным сынам лябараторных хімічных рэчываў. Біёграф [[Эндру Ходжэз]] мяркуе, што Т’юрынг, магчыма, пакончыў з сабой такім чынам, каб даць сваёй маці некаторыя праўдападобныя адмаўленьні<ref name="Hodges" />. == Глядзіце таксама == * [[Паўната паводле Т’юрынга]] * [[Прэмія Т’юрынга]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Alan Turing}} * [http://www.turing.org.uk/ Alan Turing site] * [https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ Alan Turing Year website] * [https://web.archive.org/web/20140919042749/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/WScie12/ CiE 2012: Turing Centenary Conference website] * {{спасылка|url=http://www.visualturing.org/|загаловак=Visual Turing website|копія=http://web.archive.org/web/20100626004636/http://www.visualturing.org/Visual_Turing/index.html}} * [https://web.archive.org/web/20110518094708/http://www.genealogy.ams.org/id.php?id=8014 Alan Turing] на Mathematics Genealogy Project {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Т’юрынг, Элан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане]] [[Катэгорыя:Ангельскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Ангельскія матэматыкі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Ангельшчыне]] [[Катэгорыя:Самагубцы]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 3d549y6r25gispjk2furnk3v1jpaosl Антонію Лобу Антуніш 0 90390 2698736 2679884 2026-11-04T07:39:02Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698736 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Антонію Лобу Антуніш | Арыгінал імя = António Lobo Antunes | Жанчына = | Партрэт = Antonio Lobo Antunes 20100328 Salon du livre de Paris 2.jpg | Памер = | Апісаньне = Антонію Лобу Антуніш у [[Люўр]]ы, [[Парыж]] | Імя пры нараджэньні = | Псэўданімы = | Дата нараджэньня = | Месца нараджэньня = [[Лісабон]], [[Партугалія]] | Дата сьмерці = | Грамадзянства = [[Партугалія]] | Род дзейнасьці = [[пісьменьнік]], [[журналіст]] | Гады актыўнасьці = | Напрамак = | Жанр = | Дэбют = | Значныя творы = | Прэміі = [[Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры|Эўрапейская літаратурная прэмія]] ([[2000]]),<br />[[Ерусалімская прэмія]] ([[2005]]) | Палічка = | Сайт = [http://www.ala.nletras.com Афіцыйны сайт]{{ref-pt}} }} '''Анто́нію Ло́бу Анту́ніш''' ({{мова-pt|António Lobo Antunes}}; {{нар.}} 1 верасьня 1942 — 5 сакавіка 2026) — [[Партугалія|партугальскі]] [[пісьменьнік]] і [[журналіст]]. == Біяграфія == Навучаўся мэдыцыне, спэцыялізаваўся па [[Псыхіятрыя|псыхіятрыі]]. Служыў ваенным лекарам у [[Ангола|Анголе]] (1971—1973) у пэрыяд нацыянальна-вызваленчай вайны ў краіне, гэты досьвед лёг пазьней у аснову некалькіх яго раманаў. Па вяртаньні зь [[Афрыка|Афрыкі]] працаваў у псыхіятрычнай клініцы. З 1985 году займаўся толькі літаратурай і журналістыкай, аўтар некалькіх кніг для дзяцей. == Творы == * Memória de Elefante (1979) * Os Cus de Judas (1979) * Conhecimento do Inferno (1980) * Explicação dos Pássaros (1981) * Fado Alexandrino (1983) * Auto dos Danados (1985) * As Naus (1988) * Tratado das Paixões da Alma (1990) * A Ordem Natural das Coisas (1992) * A Morte de Carlos Gardel (1994) * Manual dos Inquisidores (1996) * O Esplendor de Portugal (1997) * Exortação aos Crocodilos (1999) * Não Entres Tão Depressa Nessa Noite Escura (2000) * Que Farei Quando Tudo Arde? (2001) * Boa Tarde às Coisas Aqui em Baixo (2003) * Eu Hei-de Amar uma Pedra (2004) * Ontem Não te vi em Babilónia (2006) * O Meu Nome É Legião (2007) * O Arquipélago da Insónia (2008) * Que Cavalos São Aqueles Que Fazem Sombra no Mar? (2009) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160307054959/http://prajdzisvet.org/events/12-premija-imia-kamoensa-partuhalijabrazilija-.html Прэмія імя Камоэнса (Партугалія/Бразылія)] {{Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры}} {{Ерусалімская прэмія}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Антуніш, Антонію Лобу}} [[Катэгорыя:Партугальскія літаратары]] [[Катэгорыя:Журналісты]] [[Катэгорыя:Мэдыкі]] r89oaye7j3kkvu3rbg1vspyfeojh2ha Ян Бжэхва 0 92306 2698627 2599454 2026-11-03T14:02:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698627 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік | Імя = Ян Бжэхва | Арыгінал імя = Jan Brzechwa | Жанчына = | Партрэт = Jan Brzechwa 20-16.jpg | Памер = | Апісаньне = | Імя пры нараджэньні = Ян Віктар Лесьмян | Псэўданімы = | Дата нараджэньня = {{Сьцяг Расеі}} 15 жніўня 1898 | Месца нараджэньня = [[Жмэрынка]] | Дата сьмерці = {{Сьцяг Польшчы}} 2 ліпеня 1966 | Месца сьмерці = [[Варшава]] | Грамадзянства = {{Сьцяг Польшчы}} Польшча | Род дзейнасьці = | Гады актыўнасьці = | Напрамак = паэт, пісьменьнік, перакладчык | Жанр = фантастыка, казкі | Дэбют = | Значныя творы = Танцавала ігла зь ніткаю<br />Акадэмія пана Кляксы | Прэміі = | Палічка = | Сайт = }} '''Ян Бжэхва''' сапр.: ''Ян Віктар Лесьмян'' {{мова-pl|}}15 жніўня 1898, [[Жмэрынка]], [[Падольле]] — 2 ліпеня 1966, [[Варшава]]) — польскі паэт жыдоўскага паходжаньня, аўтар мноства знакамітых баек і вершаў для дзяцей, сатырычных тэкстаў для дарослых, а таксама перакладчык расейскай літаратуры. Стрыечны брат паэта — [[Баляслаў Лесьмян|Баляслава Лесьмяна]], які прыдумаў літаратурны псэўданім «Brzechwa». == Творчасьць == * 1926 — Oblicza zmyślone * 1938 — Tańcowała igła z nitką * 1939 — Kaczka Dziwaczka * 1946 — Akademia Pana Kleksa * 1946 — Ptasie plotki * 1946 — Pan Drops i jego trupa * 1948 — Na wyspach Bergamutach * 1948 — Opowiedział dzięcioł sowie * 1948 — Przygody rycerza Szaławiły * 1951 — Uczymy się chodzić * 1953 — Teatr Pietruszki * 1953 — Wagary * да 1954 — Szelmostwa lisa Witalisa * 1957 — Magik * 1958 — Wyssane z nogi * 1958 — Sto bajek * 1961 — Podróże Pana Kleksa * 1964 — Śmiechu warte * 1965 — Od baśni do baśni * 1965 — Tryumf Pana Kleksa == Узнагароды == * 1954 — узнагарода гораду [[Сталінагруд]] * 1956 — узнагарода Старшыні Рады Міністраў * 1965 — Узнагарода I ступені Міністра Культуры і мастацтва == Беларускія пераклады== На беларускую мову яго вершы перакладалі [[Аляксей Зарыцкі]], [[Максім Танк]], [[Алег Мінкін]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, Руслан Равяка. У 2023 годзе выйшла «Акадэмія доктара Клякса» у перакладзе [[Алена Пятровіч|Алены Пятровіч]]<ref>[https://bellit.info/news/znakavyja-knihi-2023-hoda.html 100 найлепшых кніг 2023 года: выбар Bellit.info]</ref>, у 2024 годзе — «Хрушч»<ref>[https://bellit.info/roznaje/gutenberg-vydau-4-novyja-knihi-u-pjerakladzje-z-polskaj.html Gutenberg выдаў 4 новыя кнігі ў перакладзе з польскай]</ref>. ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі== * [https://web.archive.org/web/20210102172917/http://prajdzisvet.org/authors/163-bzhekhva-jan.html prajdzisvet.org] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бжэхва, Ян}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жмерынцы]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Памерлі 2 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве]] dhgnwxham4tmhtw2p9abj7iit3n6711 Алена Пятровіч 0 94634 2698710 2269179 2026-11-04T01:56:33Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698710 wikitext text/x-wiki {{пісьменьнік}} '''Але́на Пятро́віч''' (''Лянке́віч''; нарадзілася ў 1985 годзе, [[Віцебск]]) — беларуская перакладчыца. == Біяграфія == Скончыла філялягічны факультэт [[БДУ]] ў 2008 годзе і магістратуру пры ім у 2009 годзе. З 2006 году наведвае [[Беларускі Калегіюм]] і [[Перакладніцкая майстэрня|Перакладніцкую майстэрню]]. Перакладае з [[польская мова|польскай]], [[украінская мова|украінскай]], [[ангельская мова|ангельскай]] і [[чэская мова|чэскай]] моваў. Пераклады друкаваліся ў часопісах «[[Паміж (часопіс)|Паміж]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». У перакладзе Алены Пятровіч выйшаў раман Рышарда Капусціньскага «Падарожжы з Герадотам». Жыве ў Менску. == Узнагароды == Ляўрэат арганізаваных беларускім [[Беларускі ПЭН|ПЭН-цэнтр]]ам [[Літаратурны конкурс імя У. Караткевіча|літаратурных конкурсаў імя У. Караткевіча]] (2005) і К. Шэрмана (2009). У апошнім зь іх перамагла як перакладчык казкі «''Акадэмія доктара Клякса''» (Akademia pana Kleksa) [[Ян Бжэхва|Яна Бжэхвы]]. == Пераклады == * [[Багдан-Ігар Антоныч]] ** І неба падае на хаты… Вершы. ** Аўтабіяграфія. Вершы. ** Элегія пра персцень песні * [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] ** Шаўцы (Szewcy). П’еса. * [[Рышард Капусьцінскі]] ** «Падарожжы з Герадотам» (Мн., Логвінаў, 2009) * [[Артур Конан Дойл]] ** Гісторыя лэдзі Сэнакс (The Case of Lady Sannox). Апавяданьне. ** Вусцішны пакой (The Nightmare Room). Апавяданьне. * [[Міхаіл Кузмін]] ** Роздумы і неўразуменні Пятра Пустэльніка Эсэ. * [[Адам Міцкевіч]] ** Даследаванні славянскіх старажытнасцяў * [[Джэймс Дуглас Морысан]] ** Голас Зьмея. Вершы. ** Аўтаінтэрв’ю * (Гектар Х’ю Манро) Сакі ** Яны ніколі не робяць пакупак — Апавяданне. * [[Анджэй Тшэбіньскі]] ** Каб падняць ружу… П’еса. * [[Сара Тысдэйл]] ** Мая любоў — бяз міру… Вершы. * [[Оскар Ўайльд]] ** Сфінкс без загадкі. Апавяданьне. * [[Данііл Хармс]] ** Па-першае і па-другое. Апавяданьні для дзяцей. ** Адам і Ева (Адам и Ева). Вадэвіль. * [[Грыцько Чубай]] ** Я — трава. Вершы. * [[Дж. К. Роўлінґ]] ** [[Гары Потэр і філязофскі камень]] == Вонкавыя спасылкі == * [http://piatrovich.livejournal.com/ Жывы часопіс Алены Пятровіч] * [https://web.archive.org/web/20120202183226/http://prajdzisvet.org/translators/9-piatrovich-aliena.html Старонка на Прайдзісьвеце] * [https://web.archive.org/web/20090511022034/http://www.svaboda.org/content/transcript/1624126.html АЛЕНА ПЯТРОВІЧ: «МАЁ ПЕРАКЛАДНІЦТВА ПАЧАЛОСЯ З ПАЭЗІІ ДЖЫМА МОРЫСАНА»] Радыё Свабода 08.05.2009 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пятровіч, Алена}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы]] r7mk3tbnkwd7puw98a16suilmi7q6g0 Алан Аляксандар Мілн 0 95558 2698705 2473805 2026-11-04T01:13:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698705 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Алан Аляксандар Мілн''' ({{мова-en|Alan Alexander Milne}}; 18 студзеня 1882 — 31 студзеня 1956) — ангельскі пісьменьнік, аўтар аповесьцяў пра «плюшавага мядзьведзіка» — [[Віня-Пых (пэрсанаж)|Віня-Пыха]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Беларускія пераклады == * Віня-Пых / Пераклад [[Віталь Воранаў|В. Воранава]]. — Познань, 2007. — 128 с. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200925151547/http://prajdzisvet.org/texts/prose/u-tryidzyavyatyim-karaleustve.html У трыдзявятым каралеўстве. Урывак] {{Бібліяінфармацыя}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мілн, Алан Аляксандар}} [[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]] [[Катэгорыя:Алан Аляксандар Мілн| ]] 4jof8li253tlgm0rrgstbtq70v8egm0 Акадэмія навук Славаччыны 0 96020 2698702 2566615 2026-11-03T23:46:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698702 wikitext text/x-wiki [[Файл:Service mark of the Slovak Akademy of Sciences.JPG|міні|120пкс|Герб Славацкай акадэміі навук.]] [[Файл:Slovenská akadémia vied.JPG|міні||Славацкая акадэмія навук]] '''Славацкая акадэмія навук''' ({{Мова-sk|Slovenská akadémia vied}}) — вышэйшая навуковая-дасьледчая ўстанова [[Славаччына|Славаччыны]]. Акадэмія была заснаваная ў [[1953]] годзе ў [[Браціслава|Браціславе]]. Акадэмія ўключае ў сябе 58 навуковых інстытутаў і 13 дапаможных устаноў. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180208162859/http://www.sav.sk/ Афіцыйны сайт Славацкай акадэміі навук]{{ref-en}}{{ref-sk}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Славацкая навука і тэхніка]] 17vcw39h8iv1xty0pahanoqisg83fwj Кляўдыюс 0 96283 2698756 1770884 2026-11-04T09:04:04Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Кляўдыюс (імпэратар рымскі)]] у [[Кляўдыюс]] паўзьверх перанакіраваньня: няма неадназначнасьці 1770884 wikitext text/x-wiki [[Файл:Château de Versailles, salon de la paix, buste d'empereur romain (Claude).jpg|thumb|Кляўдыюс]] '''Кляўдыюс''' ([[10]] — [[54]]) — імпэратар рымскі ([[41]] — [[54]]). Паходзіў з дынастыі Юліяў—Кляўдыюсяў, імкнуўся да цэнтралізацыі імпэратарскай улады і ўмацаваньня ваеннай дыктатуры. Ён заклаў асновы бюракратычнага імпэратарскага апарату, але некалькі зьмякчыў тэрарыстычны рэжым сваіх папярэднікаў — [[Тыбэрыюс|Тыбэрыюса]] і [[Калігула|Калігулы]]. У час яго панаваньня была заваяваная Брытанія ([[43]]), у гонар чаго атрымаў імя сын Кляўдыюся [[Брытанік]]. Быў атручаны сваёй жонкай [[Агрыпіна Малодшая|Агрыпінай Малодшай]], якая даводзілася маці ўсыноўленага ім пасынка [[Нэрон]]а. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Claudius}} {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] 7wcpncmlifn5d64s9f4lqlh1h1ndkej 2698761 2698756 2026-11-04T09:07:14Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2698761 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Кляўдыюс''' (10 — 54) — імпэратар рымскі (41—54). Паходзіў з дынастыі Юліяў—Кляўдыюсяў, імкнуўся да цэнтралізацыі імпэратарскай улады і ўмацаваньня ваеннай дыктатуры. Ён заклаў асновы бюракратычнага імпэратарскага апарату, але некалькі зьмякчыў тэрарыстычны рэжым сваіх папярэднікаў — [[Тыбэрыюс|Тыбэрыюса]] і [[Калігула|Калігулы]]. У час яго панаваньня была заваяваная [[Рымская Брытанія|Брытанія]] (43), у гонар чаго атрымаў імя сын Кляўдыюся [[Брытанік]]. Быў атручаны сваёй жонкай [[Агрыпіна Малодшая|Агрыпінай Малодшай]], якая даводзілася маці ўсыноўленага ім пасынка [[Нэрон]]а. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20091019213016/http://geocities.com/Athens/Parthenon/7094/claudius.html Кляўдыюс]. {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] p4baioaed6kdsntr8fz8wqvtdtsz06l 2698764 2698761 2026-11-04T09:08:22Z Dymitr 10914 артаграфія 2698764 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Кляўдыюс''' (10 — 54) — імпэратар рымскі (41—54). Паходзіў з дынастыі [[Юліюсы-Кляўдыюсы|Юліюсаў-Кляўдыюсаў]], імкнуўся да цэнтралізацыі імпэратарскай улады і ўмацаваньня ваеннай дыктатуры. Ён заклаў асновы бюракратычнага імпэратарскага апарату, але некалькі зьмякчыў тэрарыстычны рэжым сваіх папярэднікаў — [[Тыбэрыюс]]а і [[Калігула|Калігулы]]. У час яго панаваньня была заваяваная [[Рымская Брытанія|Брытанія]] (43), у гонар чаго атрымаў імя сын Кляўдыюса [[Брытанік]]. Быў атручаны сваёй жонкай [[Агрыпіна Малодшая|Агрыпінай Малодшай]], якая даводзілася маці ўсыноўленага ім пасынка [[Нэрон]]а. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20091019213016/http://geocities.com/Athens/Parthenon/7094/claudius.html Кляўдыюс]. {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] 9g4v516xjav38eln5nsqd8yax2rtice Абрам Рэйзен 0 97176 2698695 2268777 2026-11-03T22:17:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698695 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Абрам Рэйзен |Арыгінал імя = |Партрэт = Czern-conf leaders.jpg |Памер = |Апісаньне = Абрам Рэйзен (зьлева), 1908 |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = |Месца нараджэньня = [[Койданаў]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = [[Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |Род дзейнасьці = навэліст, паэт і журналіст |Гады актыўнасьці = 1891—1953 |Напрамак = |Жанр = |Мова = [[ідыш]] |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''Абрам (Аўром, Аўрахам) Калманавіч Рэйзен (Рэйзін)''' (1876, [[Койданаў]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] — 1953, [[Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — габрэйскі навэліст, паэт і журналіст. == Біяграфія == Брат [[Залман Рэйзен|Залмана]] і [[Сара Рэйзен|Сары Рэйзен]]. Вучыўся ў хедары, затым у свайго дзядзькі, знаўцы [[Талмуд]]а. Пачаткам расейскай і нямецкай моваў, а таксама граматыкі [[іўрыт]]у Абрама навучыў бацька, [[Калман Рэйзен]]. Сам Абрам Рэйзен складаў вершы зь дзевяці гадоў. У 1891 годзе адзін зь вершаў Рэйзена быў зьмешчаны ў першым выпуску «Ды ідышы бібліятэк», а ў 1892 годзе філядэльфійская газэта «Штот-цайтунг» надрукавала вершы Рэйзена, атрыманыя праз [[Шолам-Алейхэм|Шолама-Алейхэма]]. У гэтыя гады Рэйзен настаўнічаў у мястэчках, непрацяглы час жыў у [[Менск]]у, дзе пазнаёміўся зь дзеячамі габрэйскага працоўнага руху. У 1895—1898 гг. служыў у расейскім войску (музычная рота), а сваёй дэмабілізацыі прысьвяціў паэму «Майн цурыккер ахейм» («Маё вяртаньне дахаты», штотыднёвік «Драпак ід», [[Кракаў]], 1899). У канцы 1899 г. пераехаў зь Менску ў [[Варшава|Варшаву]]. Адзін з заснавальнікаў Габрэйскага адраджэньня — юдышызму. Незадаволены прапагандай [[сіянізм]]у і іўрыту ў «Драпак ід», Рэйзен выдаў альманах «Дос цванцікстэ йорхундэрт» («Дваццатае стагодзьдзе», Варшава, 1900), які адпавядаў поглядам Абрама на «жаргон» [[ідыш]] як на мову сучаснай літаратуры і навукі габрэйскага народу, з чым ён выступаў у 1908 г. на Чарнавіцкай канфэрэнцыі па мове ідыш. У 1900-х гг. Абрам атрымаў вядомасьць як аўтар поўных сацыяльнага пратэсту вершаў у народным духу, частка якіх стала папулярнымі песьнямі. Літаратурная дзейнасьць Рэйзена была надзвычай прадуктыўная і шматстайная (да 1929 г. збор ягоных твораў складаўся з 24 тамоў). Шмат сілаў аддаў Абрам выданьню літаратурных часопісаў на ідыш, а таксама рэдагаваньню розных пэрыядычных выданьняў ды перакладам на ідыш (у тым ліку з расейскай мовы і з іўрыту). Абрам надаваў таксама шмат увагі ўдасканаленьню школ на ідыш: выданьню хрэстаматыяў і кніг для школьнага чытаньня, сумесна з братам Залманам склаў слоўнік словаў, якія ўвайшлі ў ідыш з іўрыту. Пасьля дзьвюх паездак у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] Абрам канчаткова пасяліўся там напачатку [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. У яго творах (у тым ліку і ў аднаактовых п’есах, якія ён пачаў пісаць з 1909 г.) зьявіліся амэрыканскія рэаліі, але пэрсанажы заставаліся тымі ж жыхарамі беларускага мястэчка, аглушаныя новымі ўмовамі жыцьця. Абрам Рэйзен друкаваўся галоўным чынам у газэце «Форвертс», аднак у 1926 г., захоплены радыкальнымі рухамі, перайшоў у газэту камуністаў «Фрайхайт» ды зьдзейсьніў турнэ па краінах Заходняй Эўропы і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (1928), дзе быў асабліва цёпла сустрэты. Ягоным імем былі названыя два габрэйскія паселішчы (прынамсі вёска Авойда ў 18 км на поўдзень ад [[Джанкой|Джанкою]] была пераназваная ў Рэйзендорф). Але ў жніўні 1929 г. Абрам пакідае «Фрайхайт» і вяртаецца ў «Форвертс». У 1929—1935 гг. у [[Вільня|Вільні]] выйшлі ягоныя «Эпізодн фун майн лебн» («Эпізоды майго жыцьця») у трох тамах. == Літаратура == * Валахановіч А. І. Пісьменніцкая сям’я з Койданава // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 622. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210103001615/http://prajdzisvet.org/texts/prose/epizodyi-majgo-zhyiczczya.html Эпізоды майго жыцця] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рэйзен, Абрам}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве]] [[Катэгорыя:Габрэйскія паэты]] [[Катэгорыя:Паэты на мове ідыш]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] nxutcolvh61555w9xetlv5sn6jn125j Ян Якаб Сьляўэргоф 0 98494 2698630 2169829 2026-11-03T14:25:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698630 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Ян Якаб Сьляўэргоф |Арыгінал імя = {{мова-nl|Jan Jacob Slauerhoff|скарочана}} |Партрэт = Collin and Slauerhoff 1934.jpg |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|15|9|1898}} |Месца нараджэньня = [[Леэўвардэн]], [[Нідэрлянды]] |Дата сьмерці = {{Памёр|5|10|1936|гадоў=38}} |Месца сьмерці = [[Гільвэрсюм]], Нідэрлянды |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = паэт, празаік, перакладчык |Гады актыўнасьці = 1918—1936 |Напрамак = |Жанр = |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''Ян Якаб Сьляўэргоф''', зрэдку падпісваўся '''Джон Равэнсвуд''' ({{мова-nl|Jan Jacob Slauerhoff}}; 15 верасьня 1898, [[Леэўвардэн]], [[Фрысьлянд]], [[Нідэрлянды]] — 5 кастрычніка 1936, [[Гільвэрсюм]], [[Паўночная Галяндыя]], [[Нідэрлянды]]) — нідэрляндзкі паэт, празаік, перакладчык, карабельны доктар, адзін з выбітнейшых пісьменьнікаў Нідэрляндаў [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]]. Перакладаў з гішпанскай, партугальскай ды францускай. Падарожнічаў у Афрыку, шмат хварэў. У 1936 захварэў на [[Малярыя|малярыю]], з-за чаго вярнуўся ў Нідэрлянды, каб лячыцца, але 5 кастрычніка 1936 году памёр. ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210101230121/http://prajdzisvet.org/kit/14-naukol-marski-prastor.html Падборка вершаў Слаўэрхофа па-беларуску] * [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=slau001 Арыгінальныя тэксты на сайце бібліятэкі нідэрландскай літаратуры] * A.Z. Foreman. [http://poemsintranslation.blogspot.com/2010/02/jan-j-slauerhoff-no-home-from-dutch.html Пераклад вершу «Бяздомны» на ангельскую] — Poems Found in Translation{{ref-en}} {{commonscat|J. Slauerhoff}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Накід:Пісьменьнік}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сьляўэргоф, Ян Якаб}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нідэрляндах]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія літаратары]] snnfc3e0nfcwl19xba68sghzldzhess Андрэй Стэфановіч 0 100989 2698728 2372054 2026-11-04T06:57:51Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698728 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} '''Андрэй Стэфановіч''' (нар. [[1981]], [[Менск]]) — беларускі перакладчык. Паводле адукацыі архітэктар. Паэтычным перакладам заняўся для таго, каб мець магчымасць чытаць сусьветную паэзію па-беларуску. Жыве і працуе ў [[Лёндан]]е. Перакладае з [[Ангельская мова|ангельскай]], [[Француская мова|францускай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай]]. == Пераклады == * [[Гіём Апалінэр]] «Мы развіталіся з цэлай эпохай....» Вершы. * [[Джон Кітс]] * [[Эмі Лоўэл]] * [[Фэрнанду Пэсоа]] «Партугальскае мора». Вершы. * [[Мілан Ракіч]] * [[Вальтэр Скот]] «Шэры манах» * [[Юльян Тувім]] * [[Сара Тысдэйл]] «Мая любоў – без міру....» Вершы. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120203001508/http://prajdzisvet.org/translators/25-stefanovich-andrej.html Пераклады Стэфановіча на Прайдзісьвеце] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Стэфановіч, Андрэй}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] kwa8ldeynwxxfad04s5c883agfllvxz Аравінд Адыга 0 104489 2698741 1689677 2026-11-04T08:06:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698741 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Аравінд Адыга |Арыгінал імя = ಅರವಿಂದ ಅಡಿಗ |Жанчына = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|23|10|1974|1}} |Месца нараджэньня = [[Чэнаі]], [[Індыя]] |Грамадзянства = [[Індыя]]<br />[[Аўстралія]] |Род дзейнасьці = [[пісьменьнік]], журналіст |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = навэля, кароткі аповед |Дэбют = |Значныя творы = «Белы тыгра» (2008) |Прэміі = [[Букераўская прэмія]] (2008) |Палічка = |Сайт = http://www.aravindadiga.com }} '''Аравінд Адыга''' ({{мова-kn|ಅರವಿಂದ ಅಡಿಗ}}; нарадзіўся {{Нарадзіўся|23|10|1974}}) — [[Індыя|індыйскі]] пісьменьнік і журналіст. Ягое працы месьцяцца ад асабістых успамінаў да гістарычных падзеяў і былі зьмешчаны ў шэрагу шорт-лістоў літаратурных прэміяў. Ляўрэат [[Букераўская прэмія|Букераўскай прэміі]] 2009 году за дэбютны раман «Белы тыгра»<ref>[https://web.archive.org/web/20130112214530/http://prajdzisvet.org/review/17-bukierauskaja-premija-2008.html Букераўская прэмія 2008] // [[ПрайдзіСвет]], 26 чэрвеня 2009</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў месьце [[Чэнаі]] ў сям’і доктара Мэдхэвэ Адыга й яго жонкі Ашэ Адыга. Рос у мястэчку Мангалуру й вучыўся ў сярэдняй школе Канара (''Canara''), затым у сярэдняй школе сьв. Алаізіюса, якую скончыў у 1990 годзе. Пасьля эміграцыі зь сям’ёй у [[Сыднэй]], [[Аўстралія]], скончыў Сельскагаспадарчую Сярэднюю школу. Потым вывучаў ангельскую літаратуру ў [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт|Калюмбійскім унівэрсытэце]] ў Нью-Ёрку, дзе й атрымаў вышэйшую адукацыю ў 1997 годзе. Арнавід таксама вучыўся ў каледжы Магдаліны, [[Оксфард]], дзе адным зь яго настаўнікаў была [[Герміёна Лі]]. == Творы == * 2008 «Белы тыгра» (''The White Tiger'') * 2008 «Паміж забойствамі» (''Between the Assassinations'') == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Букераўская прэмія (1990—2010)}} {{Накід:Пісьменьнік}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Адыга, Аравінд}} [[Катэгорыя:Брытанскія літаратары]] [[Катэгорыя:Журналісты]] 3wiz8k9phj5f4jgze2cofn0g32ljewu Клаўдзі 0 107213 2698762 1666572 2026-11-04T09:07:39Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Кляўдыюс (імпэратар рымскі)]] на [[Кляўдыюс]] 2698762 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Кляўдыюс]] i4p9ujyuk3m4ktzmc7rkdj4vk4c7xua Vertu 0 109405 2698654 2669580 2026-11-03T18:22:47Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698654 wikitext text/x-wiki {{кампанія |назва = Vertu |лягатып = [[Файл:Vertu logo.png|150px]] |тып = самастойнае падразьдзяленьне кампаніі [[Nokia]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснаваная = 1998 |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Church Crookham]], [[Гэмпшыр]] |ключавыя фігуры = [[Пэры Устынг]] (прэзыдэнт)<br />[[Фрэнк Нува]] (галоўны дызайнэр) |галіна = [[спажывецкая электроніка]] |прадукцыя = мабільныя тэлефоны клясы «люкс» |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://www.vertu.com www.vertu.com] }} [[Файл:Vertu mobile.jpg|міні|125пкс|Мабільны тэлефон Vertu Signature]] '''Vertu''' — брытанскі вытворца [[мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]] клясы «люкс». Раней зьяўлялася самастойнай кампаніяй, цяпер — незалежнае падразьдзяленьне фінскага вытворцы мабільных тэлефонаў [[Nokia]]. == Канцэпцыя == Vertu праектуе і выпускае мабільныя тэлефоны клясы «люкс» такім самым чынам, як і вытворцы гадзіньнікаў клясы «люкс» [[Rolex]], [[International Watch Company|IWC]] і [[Patek Philippe & Co.|Patek Philippe]]. Найбольш дарагой мадэльлю тэлефона, створанай кампаніяй, была Signature Cobra, кошт якой складаў 213 000 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]] (прыблізна $310 000); найбольш дарагой сэрыйнай мадэльлю зьяўляецца Signature Diamond, кошт якой складае 55 000 фунтаў (каля $83 000). Кошты на мабільныя тэлефоны кампаніі пачынаюцца ад 3500 [[Фунт стэрлінгаў|фунт]]аў за мадэль Constellation<ref>[https://web.archive.org/web/20081208213923/http://money.cnn.com/popups/2006/biz2/cellphone/4.html Bling! Bling!] // CNN Money</ref>. Сярод іншых мадэляў знаходзяцца: Ascent, Constellation, Ascent Ti, Ascent 2010, Ayxta і Quest. Тэлефоны стандартнай мадэлі Ascent даступныя ў шматлікіх варыянтах колераў. У аздабленьні шматлікіх мадэляў тэлефонаў выкарыстаныя каштоўныя матэрыялы, такія як [[золата]], [[сапфіры]] (для экрана мабільнага тэлефона), [[рубін]]ы (для [[падшыпнік]]аў) і якасная скура. Кожная мадэль вырабляецца ўручную на фабрыках у [[Чэрч Крухэм]]е, [[Гэмпшыр]], Вялікабрытанія. Кампанія знаходзіцца ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] з офісамі ў [[Парыж]]ы, [[Нью-Ёрк]]у, [[Лас-Вэгас]]е, [[Сынгапур]]ы, [[Токіё]], [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] і [[Ганконг]]у. На цяперашні час у кампаніі працуюць каля 600 чалавек. === Апэрацыйныя сыстэмы === Як падразьдзяленьне кампаніі Nokia, тэлефоны Vertu выкарыстоўваюць падобныя апэрацыйныя сыстэмы, як і тэлефоны Nokia, але з палепшанай прашыўкай. Такім чынам, як і тэлефоны Nokia, папярэднія і актуальныя мадэлі тэлефонаў Vertu працуюць пад апэрацыйнай сыстэмай [[Symbian]], а будучыя мадэлі тэлефонаў будуць працаваць пад [[Windows Phone]] 7. === Распаўсюд === Мабільныя тэлефоны Vertu даступныя толькі ва ўласных крамах кампаніі, а таксама ў пэўных вядучых унівэрсальных крамах паводле заключаных пагадненьняў. Асноўная крама Vertu адчынілася ў 2002 годзе ў Парыжы і праз пэўны час у [[Сынгапур]]ы. Цяпер розьнічная сетка налічвае больш за 600 крамаў. === Кансьерж-сэрвіс === Адным з сэрвісаў, які атрымлівае ўладальнік мабільнага тэлефона Vertu, зьяўляецца гадавое бясплатнае абслугоўваньне ў [[кансьерж-сэрвіс]]е пад назвай «Vertu Concierge», які абслугоўваецца значнай колькасьцю апэратараў па ўсім сьвеце. Сэрвіс даступны пасродкам адмысловай «кансьерж-кнопкі», якая знаходзіцца на бакавой панэлі кожнага тэлефона. Скарыстаўшыся сэрвісам, карыстальнік трапляе да каманды мэнэджараў, якія могуць дапамагчы замовіць разнастайныя паслугі: арганізаваць вячэру, падарожжа або замовіць гатэль у любы час сутак. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110702170953/http://www.vertu.com/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20051116204934/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901021125-391498,00.html Vertu Is Its Own Reward] (TIME Stylewatch article){{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20061030011345/http://www.wired.com/news/wireless/0,1382,49887,00.html New Nokia Phones for Richie Rich] (WIRED magazine){{ref-en}} {{Тэлефоны Nokia}} [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі клясы «люкс»]] [[Катэгорыя:Нокія]] [[Катэгорыя:Вытворцы мабільных тэлефонаў]] brsijbgagn6o77i8hin15forzinz7w8 Антон Францішак Брыль 0 112195 2698732 2657895 2026-11-04T07:31:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698732 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Антон Францішак Брыль |Арыгінал імя = |Жанчына = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|18|8|1982|1}} |Месца нараджэньня = {{Сьцяг|БССР}} [[Менск]] |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = перакладчык, [[паэт]] |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = «[[Літаратурная прэмія "Дэбют" імя Максіма Багдановіча|Дэбют]]» (2012) |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Анто́н Франці́шак Брыль''' (нар. {{Нарадзіўся|18|8|1982}}, [[Менск]]) — беларускі перакладчык і [[паэт]]. Унук [[Янка Брыль|Янкі Брыля]]<ref name=ref1>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 ліпеня 2011| url = http://nn.by/?c=ar&i=57583| загаловак = Прэзентацыя кнігі Антона Францішка Брыля — 21 ліпеня| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата = 22 ліпеня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Перакладаў творчасьць [[Ўільям Батлер Ейтс|Ўільяма Батлера Ейтса]], [[Гай Валерыюс Катул|Гая Валерыюса Катула]], [[Джон Толкін|Джона Толкіна]], [[Сюзана Кларк|Сюзаны Кларк]] і інш. Сярод найбуйнейшых перакладзеных твораў — стараангельская паэма «[[Бэўвульф]]». == Біяграфія == Нарадзіўся {{Нарадзіўся|18|8|1982}} году ў [[Менск]]у. У 1999 годзе скончыў матэматычную клясу Ліцэю [[БДУ]]. У 2004 годзе скончыў факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ па спэцыяльнасьці «матэматык-праграміст». Увесну 2008 году атрымаў ступень PhD ў Трэнцкім Унівэрсытэце ў [[Італія|Італіі]] па спэцыяльнасьці «machine learning». Жыў ў [[Дублін]]е, працаваў на факультэце інфарматыкі Дублінскага гарадзкога ўнівэрсытэту. Цяпер пражывае ў [[Цюрых]]у<ref name=gf/>. Фіналіст конкурсу маладых літаратараў імя Ўладзімера Караткевіча ў 2005 годзе<ref name=ref1/>. Першым на беларускую мову пераклаў [[Кэдман#Гімн Кэдмана|гімн Кэдмана]] — найранейшы помнік стараангельскай паэзіі. 21 чэрвеня 2011 году ў [[Менск]]у быў прэзэнтаваны дэбютны зборнік аўтара «Не ўпаў жолуд», які зьмяшчае вершы і малыя паэмы, напісаныя ў 2003—2011 гады<ref name=ref1/>. Зборнік заняў другое месца сярод дзесяці найбольш значных літаратурна-мастацкіх выданьняў 2011 году паводле вэрсіі часопіса «[[Маладосць]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Чарнякевіч, Ц.|загаловак=Кніга года-2011 па версіі часопіса «Маладосць»|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Маладосць|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=12|старонкі=|isbn=}}</ref> і дзясятае месца паводле вэрсіі газэты «[[Наша Ніва]]»<ref>{{Спасылка | аўтар = Макарэвіч, С.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://nn.by/?c=ar&i=65809| загаловак = Найлепшыя кнігі 2011| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата = 5 лютага 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Зборнік прызнаны найлепшай дэбютнай кнігай паэзіі 2011 году паводле [[Беларускі ПЭН-цэнтар|Беларускага ПЭН-цэнтру]] і [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]<ref name=gf>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 сакавіка 2012| url = http://www.svaboda.org/content/article/24515936.html| загаловак = Найлепшай дэбютнай кнігай — 2011 стала… | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 15 сакавіка 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Ляўрэат прэміі часопіса «[[ПрайдзіСвет]]» за 2011 год за пераклады з польскай і лаціны<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 чэрвеня 2012| url = http://prajdzisvet.org/events/990-laureaty-premii-prajdzisvieta-za-2011-hod-basharymava-martysievich-i-bryl.html| копія = | загаловак = Лаўрэаты прэміі «ПрайдзіСвета» за 2011 год – Башарымава, Мартысевіч і Брыль| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[ПрайдзіСвет]]| дата = 28 чэрвеня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> ([[Францішак Дыянізі Князьнін|Ф. Д. Князьнін]], [[Антоні Эдвард Адынец|А. Э. Адынец]], [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Ю. У. Нямцэвіч]], [[Гай Валерыюс Катул|Г. В. Катул]]). Пераклад стараангельскай паэмы «[[Бэўвульф]]» (апублікаваны асобным выданьнем у 2013 годзе) газэта «[[Звязда]]» назвала «галоўнай беларускай кнігай 2013 году»<ref>{{артыкул|аўтар=Ціхан Чарнякевіч|загаловак= І наш "Бэўвульф"|арыгінал=|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=113623|аўтар выданьня=|выданьне=Звязда|тып=|месца=М.|выдавецтва=|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с. == Вонкавыя спасылкі == {{Вонкавыя мэдыяфайлы | align = right | відэа1 = [http://www.youtube.com/watch?v=uZ2Tw2Tzk5k Бэўвульф у арыгінале і перакладзе А. Ф. Брыля] — [[YouTube]] }} * [https://web.archive.org/web/20121104022301/http://prajdzisvet.org/translators/28-bryl-anton-frantsishak-.html Антон Францішак Брыль] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] * {{артыкул|аўтар=Брыль, А. Ф.|загаловак=Уславім годна гаспадара горняга: духоўная паэзія англасаксаў|арыгінал=|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n46/art11.htm|аўтар выданьня=|выданьне=[[Наша Вера]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2008|выпуск=46|том=|нумар=4|старонкі=|isbn=}} * [https://web.archive.org/web/20100907033752/http://prajdzisvet.org/interview/15-dobraja-brytanskaja-knizhka.html Антон Францішак Брыль: Добрая брытанская кніжка] // [[ПрайдзіСвет]], 21 красавіка 2010 * [https://web.archive.org/web/20160307030752/http://prajdzisvet.org/events/676-anton-frantsishak-bryl-ja-sprabuju-napisats-viersh-jaki-sam-stau-by-chytats.html Антон Францішак Брыль: Я спрабую напісаць верш, які сам стаў бы чытаць] // [[ПрайдзіСвет]], 09 жніўня 2011 * [https://web.archive.org/web/20120117053645/http://prajdzisvet.org/critique/29-pra-usio-i-pra-usikh.html Антон Францішак Брыль: Пра ўсё і пра ўсіх] // [[ПрайдзіСвет]], 14 лістапада 2011 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Брыль, Антон Францішак}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] q5kemvgxnp5jnlqxksv6js5ah37gro4 Януш Корчак 0 112223 2698634 2674768 2026-11-03T14:40:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698634 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Я́нуш Ко́рчак''' ({{Мова-pl|Janusz Korczak}}; сапраўднае імя '''Гэнрык Гольдшміт''' ({{Мова-pl|Henryk Goldszmit}}); 22 ліпеня 1878, [[Варшава]] — 6 жніўня 1942, [[Трэблінка]]) — польскі [[пэдагог]], [[пісьменьнік]], [[лекар]] і [[грамадзкі дзяяч]]. == Беларускія пераклады == * Кароль Мацюсь Першы. Мн., 1970. * Кароль Мацюсь на бязлюдным востраве. Мн., 1982. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20201126203300/http://prajdzisvet.org/text/1163-kajtus-charadziej.html Кайтусь-чарадзей. Урывак] * [https://web.archive.org/web/20120705175521/http://2012korczak.pl/node Афіцыйны сайт Года Януша Корчака] * [https://web.archive.org/web/20120628061235/http://www.pskorczak.org.pl/ Сайт Польскага таварыства імя Януша Корчака] * [https://web.archive.org/web/20120107224441/http://www.polish-heroes.org//paginas/heroes-pol.html Галіна Бірэнбаум пра Януша Корчака] * [http://fcit.usf.edu/holocaust/KORCZAK/ The Janusz Korczak Living Heritage Association] (ang. • szw.), фотаздымкі, прэзентацыя твораў * [https://web.archive.org/web/20190603031115/http://www.korczakianum.mhw.pl/ Цэнтр дакументацыі і даследаванняў KORCZAKIANUM — Аддзел Гістарычнага музея Варшавы] (pol.-ang.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Корчак, Януш}} [[Катэгорыя:Януш Корчак| ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Польскія пэдагогі]] [[Катэгорыя:Польскія літаратары]] [[Катэгорыя:Польскія мэдыкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Адраджэньня Польшчы]] [[Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі]] [[Катэгорыя:Польскія дзіцячыя літаратары]] [[Катэгорыя:Польскія жыды]] [[Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Вязьні Варшаўскага гета]] [[Катэгорыя:Казачнікі]] [[Катэгорыя:Польскія масоны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Жыдоўскія літаратары]] [[Катэгорыя:Пакараныя літаратары]] [[Катэгорыя:Пакараныя ў газавай камэры]] [[Катэгорыя:Ахвяры галакосту]] qgqwfsb4dz26v7ddem0k2e6l156w5te Авіля 0 117409 2698698 2035937 2026-11-03T22:27:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698698 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Авіля |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Авілі |Назва на мове краіны = Ávila |Код мовы назвы краіны = es |Краіна = Гішпанія |Герб = Escudo de Ávila.svg |Сьцяг = Bandera de Ávila.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Аўтаномная супольнасьць |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Кастылія і Леон]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Правінцыя |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Авіля (правінцыя)|Авіля]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 231.9 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 1 132 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 58245 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Plaza mayor avila.jpg |Апісаньне выявы = Плошча Сьвятой Тэрэзы ў Авілі |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 40 |Шырата хвілінаў = 39 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 4 |Даўгата хвілінаў = 41 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = Ávila |Сайт = http://www.avila.es/ |Колер = {{Колер|Гішпанія}} }} '''А́віля''' ({{мова-es|Ávila}}) — горад у [[Гішпанія|Гішпаніі]], які месьціцца ў аўтаномнай супольнасьці [[Кастылія і Леон]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Авіля (правінцыя)|аднайменнай правінцыі]]. Знаходзіцца на правым беразе ракі Адаха, прытоку ракі [[Дуэра]]. Горад разьмешчаны за 110 км на паўночны захад ад [[Мадрыд]]а і на вышыні 1128 м над узроўнем мора і тым самым зьяўляецца самай высока разьмешчанай сярод сталіц гішпанскіх правінцыяў. Разам з [[Таледа]] і [[Сэговія]]й зьяўляецца вядомым турыстычным цэнтрам у навакольлях гішпанскай сталіцы. Ягоны гістарычны цэнтар ўключаны ў [[Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]] == Гісторыя == Паселішча, як лічыцца, заснавана племянем [[вэтоны|вэтонаў]]. [[Старажытны Рым|Рымляне]] ўмацавалі паселішча, і ў цяперашні час сьляды рымскай эпохі захоўваюцца ў акружанай сьценамі частцы гораду. [[Вэстготы]] й [[арабы]] практычна не пакінулі сьлядоў свайго знаходжаньня. У эпоху [[Рэканкіста|Рэканкісты]] Авіля доўгі час знаходзілася «на лініі фронту», падвяргаючыся набегам як [[хрысьціянства|хрысьціянаў]], гэтак і [[маўры|маўраў]], якія імкнуліся забясьпечыць сваю бясьпеку шырокай паласой выпаленай зямлі, у якую ўваходзіла й Авіля. Пасьля [[11 стагодзьдзе|XI стагодзьдзя]] горад канчаткова перайшоў у рукі хрысьціянаў, якія акружылі яго вялікай сьцяной. Дзякуючы таму, што каралеўскі двор сярэднявечнай [[Каралеўства Кастылія|Кастыліі]] часта пераязджаў зь месца на месца, Авіля таксама часам служыла месцам ягонага знаходжаньня. У [[1465]] годзе кастыльскія магнаты назьдзекаваліся ў Авіля над пудзілам караля [[Энрыке Бясьсілы|Энрыке Бясьсілага]]. Авіля зьяўляецца цэнтрам каталіцкай містыкі. Сусьветнай вядомасьцю карыстаецца сьвятая Тэрэза з Авілі, большая частка мошчаў якой расьсеяная па храмах і кляштарам гораду. == Славутасьці == * Гарадзкая сьцяна * [[Авільскі сабор]] * царква Сан-Хуан-Баўтыста * манастыр Энкарнасьён == Гарады-сябры == * {{Сьцяг Францыі}} [[Вільнёў-сюр-Лёт]], [[Францыя]] * {{Сьцяг Францыі}} [[Руэй-Мальмэзо]], [[Францыя]] * {{Сьцяг Італіі}} [[Тэрама]], [[Італія]] == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Ávila}} * [https://web.archive.org/web/20190725035534/http://www.avila.es/ Мэрыя] * [https://web.archive.org/web/20060717041225/http://www.avilaturismo.com/ Турыстычная інфармацыя] {{Сусьветная спадчына Гішпаніі}} [[Катэгорыя:Гарады Гішпаніі]] [[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Гішпаніі]] 6uh2z1o3kfkp1v0gdk6tcy1htm53ugk Юльян Тувім 0 118080 2698613 2383289 2026-11-03T12:27:22Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698613 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Юльян Тувім''' ({{мова-pl|Julian Tuwim}}; 13 верасьня 1894, [[Лодзь]] — 27 студзеня 1953, [[Закапанэ]]) — польскі паэт. У 1920 быў сярод сузаснавальнікаў літаратурнай групы «[[Скамандэр (паэтычная суполка)|Скамандэр]]». У 1939—1946 — у эміграцыі (Францыя, ЗША). Аўтар паэтычных зборнікаў «Словы ў крыві» (1926), «Цыганская Біблія» (1933), «Зьмест у полымі» (1936), «Слапеўні» (1937), паэмаў «Баль у опэры» (1936), «Польскія кветкі» (1949), шматлікіх вершаў для дзяцей, перакладаў («[[Слова пра паход Ігараў]]», творы [[Арыстафан]]а, [[Аляксандар Пушкін|А. Пушкіна]], [[Арцюр Рэмбо|А. Рэмбо]] і інш.) == Беларускія пераклады == Паэмы «Баль у опэры» і «Польскія кветкі» пераклаў [[Васіль Сёмуха]], асобныя творы перакладалі [[Анатоль Вялюгін]], [[Юры Кісялеўскі]], [[Максім Лужанін]], [[Максім Танк]], [[Міхась Шушкевіч]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Эдзі Агняцьвет]], [[Сяргей Дзяргай]], [[Пятрусь Макаль]], [[Уладзімер Мархель]], [[Рыгор Няхай]], [[Язэп Семяжон]], [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]<ref>{{Літаратура/БелЭн|16}}</ref>, [[Алег Лойка]], [[Марыя Пушкіна]], [[Андрэй Стэфановіч]] і іншыя. * Падарунак дзецям: Вершы / Пер.з пол. А. Вялюгіна, С. Дзергая. — Мн. : Дзяржвыд БССР. Рэд. дзіцячай і юн. літ., 1956. — 62 с. * Польскія кветкі / Пер., прадм.і заўв. В. Сёмухі. — Мн. : Мастац.літ., 1984. — 270 с., 1л. партр. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102224415/http://prajdzisvet.org/authors/85-tuvim-julian-.html Юльян Тувім] на сайце «[[ПрайдзіСвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тувім, Юльян}} [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Дактары honoris causa]] [[Катэгорыя:Юльян Тувім| ]] 2kerphme7mgumznkgm4emhcp576cnbb Амброз Бірс 0 119460 2698723 2548737 2026-11-04T05:39:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698723 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Амброз Гвінэт Бірс''' ({{мова-en|Ambrose Gwinnett Bierce}}, {{Нарадзіўся|24|6|1842}}, [[Агаё]], ЗША — {{Памёр|26|12|1913}}) — [[амэрыка]]нскі [[пісьменьнік]] і [[журналіст]], выбітны публіцыст-сатырык свайго часу, [[паэт]]. Аўтар кароткай прозы, нарысаў, эсэ, баек і паэзіі. Найбольш вядомы сваімі вайсковымі і містычнымі («жахлівымі») апавяданьнямі. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША]]. Працаваў у часопісе «News Letter» (Сан-Францыска), у 1868 стаў яго рэдактарам<ref name="britannica">{{Спасылка|загаловак=Ambrose Bierce|выдавец=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 чэрвеня 2024|url=https://www.britannica.com/biography/Ambrose-Bierce|дата=24 чэрвеня 2024}}</ref>. У 1871 годзе апублікаваў першае апавяданьне «The Haunted Valley» ({{мова-be|Жыхары даліны}}) у часопісе «Overland Monthly»<ref>[[:en:s:The Collected Works of Ambrose Bierce/Volume 3/The Haunted Valley|The Haunted Valley]]</ref>. У сьнежні 1871 году ажаніўся з Мэры Элен Дэй, зь якой ад 1872 да 1875 году жыў у Лёндане, пісаў для часопісаў «Fun» ды «Figaro», быў рэдактарам «Lantern» для [[Яўгенія, імператрыца Францыі|імператрыцы Францыі Яўгеніі]], апублікаваў тры кнігі — «The Fiend’s Delight» ({{мова-be|Захапленьне дэмана}}, 1872), «Nuggets and Dust Panned Out in California» («Самародкі ды пыл, здабытыя ў Каліфорніі», 1872), ды «Cobwebs from an Empty Skull» («Павуціньне з пустога чэрапа», 1874). У 1877 годзе стаў намесьнікам рэдактара часопіса «Argonaut», які выдаваўся ў Сан-Францыска. У 1879-1880 займаўся здабычай золата ў Дакоце. Потым пяць гадоў рэдагаваў часопіс «San Francisco Illustrated Wasp» ({{мова-be|Аса}}). У 1887 годзе перайшоў у газэту «San Francisco Examiner», у якім вёў калёнку. У 1896 годзе пераехаў у сталіцу Вашынгтон, дзе працягваў працаваць у часопісах ды газэтах. У 1913 годзе зьехаў у Мэксыку, дзе апынуўся падчас рэвалюцыі ды верагодна быў забіты<ref name="britannica"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210103023359/http://prajdzisvet.org/texts/prose/zdarenne-na-mostse-praz-saviny-ruchaj.html Здарэнне на мосце праз Савіны ручай] {{Накід:Пісьменьнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бірс, Амброз}} [[Катэгорыя:Журналісты ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратары ЗША]] [[Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары літаратуры жахаў]] [[Катэгорыя:Зьніклыя бязь вестак]] [[Катэгорыя:нарадзіліся ў Агаё]] ewnnpnmw9exh7xj0hvkbmkatdnehetx Ўолт Ўітмэн 0 119595 2698689 2609812 2026-11-03T21:42:38Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698689 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Ўолт Ўітмэн''' ({{мова-en|Walt Whitman}}; {{Нарадзіўся|31|5|1819}}, Ўэст-Гілс, [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[ЗША]] — {{Памёр|26|3|1892}}, [[Камдэн]], [[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]]) — [[амэрыка]]нскі [[паэт]], [[эсэ]]іст і [[журналіст]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў беднай сям’і фэрмераў Ўолтэра і Луізы ван Вэльсар Ўітмэн. Ён быў другім дзіцем зь дзевяці. Калі Ўолтэру было чатыры, сям’я перабралася ў Бруклін. Сваё дзяцінства Ўітмэн успамінаў як неспакойны і няшчасны час, прычынай якога былі эканамічныя цяжкасьці, зь якімі сутыкнулася яго сям’я. З 1825 па 1830 гг. Ўітмэн навучаўся ў бруклінскай школе, але празь нястачу грошай у адзінаццацігадовым веку мусіў скончыць сваё навучаньне і пайсьці працаваць. За ўсё жыцьцё паэт зьмяніў мноства прафэсій: пасланец, наборшчык-укладчык, настаўнік, журналіст, рэдактар у газэце. Першыя вершы паэта былі надрукаваныя ў 1850 г. Аднак раньнія творы былі толькі прадвесьнікамі нараджэньня арыгінальнага паэтычнага стылю, які найбольш яскрава праявіўся ў ягоным зборніку «Лісьце травы». Кніга выйшла ў Нью-Ёрку ў 1855 годзе. Пазьней усё сваё жыцьцё аўтар падзяляў на два этапы — да выхаду зборніка і пасьля. У «Лісьці травы» Ўітмэн выявіў сябе як рэфарматар амэрыканскай паэзіі, як пачынальнік «вольнага вершу» — [[вэрлібр]]у. Асноўныя тэмы гэтай кнігі, якую ўсё сваё жыцьцё аўтар перапісваў і дапаўняў (апошняе яе выданьне выйшла ў 1891 г.): праблемы прыроды і цывілізацыі, адзінства ўсяго жывога і нежывога на зямлі, салідарнасьць краінаў і народаў, дэмакратычнае разьвіцьцё грамадзтва і асобы ды іншыя. Яго сучасьнікамі кніга спачатку была ўспрынятая досыць неадназначна, у многім праз усхваленьне чалавечай цялесьнасьці і сэксуальнасьці. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны 1861—1865 гг.]] Ўолт Ўітмэн працаваў санітарам у салдацкіх шпіталях. Падзеям вайны прысьвечаны паэтычны цыкл «Барабанны бой», а таксама некаторыя вершы. Празь ня вылечаную да канца хваробу, якой паэт заразіўся, працуючы ў шпіталі, у 1873 годзе яго разьбіў паралюш, ад якога ён так і не акрыяў. Аднак да канца жыцьця Ўітмэн працягваў пісаць творы, напоўненыя аптымізмам і ўпэўненасьцю. == Беларускія пераклады == На беларускую мову вершы У. Ўітмэна перакладалі [[Юрка Гаўрук|Ю. Гаўрук]], [[Язэп Семяжон|Я. Семяжон]], [[Янка Сіпакоў|Я. Сіпакоў]], [[Кастусь Цьвірка|К. Цьвірка]], [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеева]], [[Аркадзь Мардвілка|А. Мардвілка]], [[Аляксей Мусорын|А. Мусорын]], [[Макс Шчур|М. Шчур]]. * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Лісце травы. Вершы |арыгінал = Walt Whitman. Leaves of Grass W. W. Norton & Company, Inc. 1968 by arrangement with New York University Press |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/other/Uolt.Uitmen_Liscie.travy.pdf |адказны = пераклад з [[Ангельская мова|ангельскай]], укладаньне і тлумачэньне [[Янка Сіпакоў|Янкі Сіпакова]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1978 |том = |старонкі = |старонак = 168 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = 1) [[Гэнры Лангфэла|Генры Лангфела]]; 2) Уолт Уітмен. |частка = |загаловак = 1)Спеў аб Гаяваце: паэма; 2) Лісце травы: Вершы |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пераклад з [[Ангельская мова|ангельскай]], 1) [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]; 2) [[Янка Сіпакоў|Янкі Сіпакова]]; Прадмова [[Міхась Тычына|Міхася Тычыны]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 303 |сэрыя = Скарбы сусветнай літаратуры|isbn =5-340-01366-9 |наклад = 2000}} * {{Кніга|аўтар = Уолт Уітмен. |частка = |загаловак = Лісце травы. Вершы |арыгінал = Walt Whitman. Leaves of Grass W. W. Norton & Company, Inc. 1968 by arrangement with New York University Press |спасылка = |адказны = пераклад з [[Ангельская мова|ангельскай]], укладаньне й тлумачэньне [[Янка Сіпакоў|Янкі Сіпакова]] |выданьне = трэцяе выданьне|месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2019 |том = |старонкі = |старонак = 160 |сэрыя = |isbn = 978-985-02-1884-1|наклад = 300}} * Выбраная паэзія / Ўолт Ўітмэн. Пер. з англ. [[Юлія Цімафеева|Юліі Цімафеевай]]. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 92 с. — («Паэты планеты»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = [[Янка Сіпакоў]].| загаловак = Вершаруб з Доўгай выспы. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс) |Маладосць]] | тып =часопіс | год = 1969| том = | нумар = 5| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201009105417/http://prajdzisvet.org/persons/u-nieskladovaje/uolt-uitmen.html Уолт Уітмен] на сайце [[ПрайдзіСвет]] * [https://litrazh.org/name/uolt-uitmen Уолт Уітмен] на сайце [[ЛітРАЖ]] * [https://www.youtube.com/watch?v=8-Uo5sWTtkc Уолт Уітмен. Выбраныя вершы. Пераклад Я. Сіпакова. Выкананне В. Белацаркоўскага (аудыё)] * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 лютага 2019 | url = https://www.dompressy.by/2019/02/07/prezentacyya-knigi-amerykanskaga-paeta-uolta-uitmena-lisce-travy-na-belaruskaj-move/| копія = | дата копіі = | загаловак = Прэзентацыя кнігі амерыканскага паэта Уолта Уітмена «Лісце травы» на беларускай мове| фармат = | назва праекту = Навіны Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь | выдавец = Дом прэсы | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Накід:Пісьменьнік}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ўітмэн, Ўолт}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Публіцысты ЗША]] [[Катэгорыя:Журналісты ЗША]] p5l7u9zcwv0y3r7vc1hu1rkf68zhtfl Іван Франко 0 119597 2698658 2414913 2026-11-03T19:13:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698658 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Іван Франко |Арыгінал імя = Іван Якович Франко |Партрэт = Іван Франко.jpg |Памер = |Апісаньне = Іван Франко (1910 год) |Псэўданімы = Джеджалик, Живий, Кремінь, Мирон, Каменяр |Дата нараджэньня = |Месца нараджэньня = |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Род дзейнасьці = |Гады актыўнасьці = 1874—1916 |Напрамак = рэалізм |Жанр = верш, аповесьць, раман, навэла, апавяданьне, п’еса |Мова = украінская |Мова2 = польская, нямецкая, расейская |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = Прэмія Расейскай Акадэміі навук імя О. Катлярэўскага (1917) |Узнагароды = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = http://knihi.com/Ivan_Franko/ |Камунікат = |Сайт = }} '''Іва́н Я́каўлевіч Франко́''' ({{мова-uk|Іван Якович Франко}}; {{Нарадзіўся|27|8|1856}}, с. Нагуевічы, Драгабыцкі павет, [[Аўстрыйская імпэрыя]] — {{Памёр|28|5|1916}}, [[Львоў|Лембэрг]], [[Аўстра-Вугоршчына]]) — [[украінцы|украінскі]] [[пісьменьнік]], [[паэт]], белетрыст, навуковец, публіцыст і палітычны дзяяч. Доктар філязофіі (1893)<ref>[http://elib.grsu.by/katalog/164353-358571.pdf Франко Іван Якаўлевіч]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, сапраўдны чалец Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі (1899), ганаровы доктар Харкаўскага ўнівэрсытэту (1906), чалец Усеўкраінскага таварыства «Просвіта». У 1915 годзе быў высунуты на атрыманьне [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі]], але заўчасная сьмерць перашкодзіла пасьпяховаму завяршэньню гэтага вылучэньня. У гонар Франка горад Станіслаў перайменаваны ў [[Івана-Франкоўск]]. == Жыцьцяпіс == [[Файл:IvanFranko1886.jpg|значак|зьлева|Іван Франко. 1886 год]] Іван Франко нарадзіўся 27 жніўня 1856 году ў сяле Нагуевічы Драгобыцкага павету на Львоўшчыне ў сям’і сельскага каваля. == Беларускія пераклады == На беларускую мову яго асобныя творы пераклалі [[Анатоль Астрэйка]], [[Мікола Аўрамчык]], [[Ніл Гілевіч]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Галіна Дубянецкая]], [[Васіль Жуковіч]]<ref name="галасы">Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Хведар Жычка]], [[Аляксей Зарыцкі]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Анатоль Кудравец]], [[Юрась Пацюпа]]<ref name="галасы"/>, [[Піліп Пестрак]], [[Вячаслаў Рагойша]], [[Максім Танк]], [[Алесь Траяноўскі]], [[Алесь Якімовіч]]. * «Вароны і совы» (1927; драма, пераклад А. Якімовіча) * «Будка № 27» (1954; пераклад А. Астрэйкі) * «Апавяданні» (1956; зборнік. пераклад Я. Шарахоўскага), * «Калі звяры яшчэ ўмелі гаварыць» (1958; кніга для дзяцей, пераклад П. Пестрака), * «Народзе мой… Творы» (2006; пераклад В. Рагойшы). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200629031138/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/55434/1/Ragoisha.pdf Украіна, цвеце любы… Іван Франко (1856—1916)] * [https://web.archive.org/web/20201112200301/http://prajdzisvet.org/authors/79-franko-ivan.html Іван Франко] на сайце «[[ПрайдзіСвет]]» * Іван Франко.[[iarchive:Race.Nation.Heroes|Раса. Нація. Герої (аудіокнига).]] Наукове Товариство ім. Тараса Шевченка. — 1899. [http://elib.nplu.org/view.html?id=6693 НБУ] {{ref-ua}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Накід:Пісьменьнік}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Франко, Іван}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Украінскія паэты]] [[Катэгорыя:Украінскія літаратары]] [[Катэгорыя:Украінскія рэвалюцыянэры]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Іван Франко| ]] [[Катэгорыя:Украінскамоўныя пісьменьнікі]] 8locq280q6vsszvoo5fw1dz2btej8l0 Ярль Магнус Рыбэр 0 127153 2698639 2246861 2026-11-03T14:53:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698639 wikitext text/x-wiki [[Файл:20180126 FIS NC WC Seefeld Jarl Magnus Riiber 850 0045.jpg|міні|Ярль Магнус Рыбэр]] '''Ярль Магнус Рыбэр''' ({{мова-no|Jarl Magnus Riiber}}; нарадзіўся 15 кастрычніка 1997 году) — [[Нарвэгія|нарвэскі]] лыжны дваяборац. Срэбны прызэр [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018 году|зімовых Алімпійскіх гульняў 2018 году]] ў каманднай эстафэце. == Кар’ера == На міжнароднай арэне дэбютаваў 6 жніўня 2011 году ў [[Гінтэрцартэн]]е. 22 студзеня 2012 году стаў рэкардсмэнам трампліна Кныкэн Гопбакэн (K-68) у [[Оркдаль|Оркдалі]] (76,5 м)<ref name=rekord3>[https://web.archive.org/web/20140407112717/http://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/NOR-Norwegia/16-S%C3%B8r-Tr%C3%B8ndelag/Orkdal/1331/ Orkdal – Knyken Hoppbakken] / skisprungschanzen.com {{ref-pl}}</ref>, 24 лютага — трампліна Тэгванді (K-90) у [[Отэпа]] (100,5 м)<ref name=rekord2>[http://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/EST-Estonia/Otep%C3%A4%C3%A4/0125-Tehvandi/ Otepää – Tehvandi] / skisprungschanzen.com {{ref-pl}}</ref>, 3 сакавіка гэтага ж году — трампліна Квэльдтэйгэн Гопанлег (K-73) у [[Гарстад]]зе (82 м)<ref name=rekord1>[https://web.archive.org/web/20150204053848/http://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/NOR-Norwegia/19-Troms/Harstad/1269/ Harstad – Kveldteigen Hoppanlegg] / skisprungschanzen.com {{ref-pl}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=JP&competitorid=165937&type=biog RIIBER Jarl Magnus]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рыбэр, Ярль Магнус}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Нарвэскія лыжныя дваяборцы]] [[Катэгорыя:Нарвэскія лыжныя дваяборцы на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Лыжныя дваяборцы на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 году]] [[Катэгорыя:Прызэры зімовых Алімпійскіх гульняў 2018 году]] 6npetqj0bblojy6pyxocc9no5xgxdu6 Алёсаўскі сельсавет 0 131116 2698722 2000375 2026-11-04T05:22:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698722 wikitext text/x-wiki '''Алёсаўскі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Адміністрацыйны цэнтар — вёска [[Алёсы]]. == Гісторыя == 20 жніўня 1924 году створаны ў складзе [[Дрэтунскі раён|Дрэтунскага]] (з 3 ліпеня 1925 году — [[Краснапольскі раён (Полацкая акруга)|Краснапольскага]], з 4 жніўня 1927 году — Полацкага) раёну [[Полацкая акруга|Полацкай]] (да 26 ліпеня 1930 году, з 21 чэрвеня 1935 году — Полацкай) акругі, з 20 лютага 1938 году — Віцебскай (з 20 верасьня 1944 году да 8 студзеня 1954 году — [[Полацкая вобласьць|Полацкай]]) вобласьці<ref>{{ФКДА-с|код=71692|назва=Алёсаўскі}}</ref>. 16 ліпеня 1954 году сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзеныя [[Маласітнянскі сельсавет|Маласітнянскаму сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190614151737/http://pridvinie.vlib.by/index.php/polatski-rajon/208-rajony-voblastsi/polatski-rajon/2248-gistoryya-polatski-rajon-paslyavaenny-peryyad Гісторыя. Полацкі раён. Пасьляваенны пэрыяд] / Віцебская абласная бібліятэка</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 году — 13<ref>{{Літаратура/БССР. Адм.-тэр. падзел|1}} С. 237</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 304 * {{Літаратура/ЭГБ|5}} С. 538 * {{Літаратура/Край у цэнтры Эўропы}} С. 70 {{Алёсаўскі сельсавет}} {{Навігацыйная група |назоў = Раёны, у якія ўваходзіў сельсавет |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Полацкі раён |Краснапольскі раён (Полацкая акруга) |Дрэтунскі раён }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Полацкага раёну]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1954 годзе]] q6hhevpvosg1ckqwchzpm7ceeuvh3fz Эстанізацыя 0 131770 2698611 2173197 2026-11-03T12:01:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698611 wikitext text/x-wiki '''Эстаніза́цыя''' — разьвіцьцё [[Эстонская мова|эстонскай мовы]], [[Культура Эстоніі|культуры]] й ідэнтычнасьці праз розныя адукацыйныя і іншыя дзяржаўныя праграмы; а таксама зьмяненьне [[Імя|ўласных імёнаў]] зь іншых моваў на [[эстонскія імёны]]. == Прозьвішчы == Да 1920 року каля 50% эстонскіх прозьвішчаў мелі замежнае паходжаньне<ref>{{Кніга|аўтар = George Kurman.|частка = |загаловак = The Development Of Written Estonian|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Routledge|выдавецтва = |год = 1997|том = |старонкі = 85|старонак = |сэрыя = |isbn = 0-7007-0380-2|наклад = }}</ref>. На пачатку 1930-х [[Прэзыдэнт Эстоніі|прэзыдэнт]] [[Канстантын Пятс]] прэзэнтаваў агульнанацыянальную праграму эстанізацыі прозьвішчаў. За час гэтае кампаніі тысячы эстонскіх грамадзянаў дабраахвотна зьмянілі ўласныя прозьвішчы. === Вядомыя эстонцы, якія эстанізавалі прозьвішчы === * Карл Аўгуст Айнбунд → [[Каарэл Еээнпалу]] * Гаральд Рудольф Кляйн → [[Руут Тарма]] * Ганс Ляйпман → [[Анц Ляйкмаа]] * Крысьцьян Тросман → [[Крысьцьян Палусалу]] == Інтэграцыя == Палітыка інтэграцыі накіраваная на ўзмацненьне эстонскай ідэнтычнасьці сярод насельніцтва, разьвіцьцё агульных каштоўнасьцяў, пачуцьця нацыянальнага гонару; з павагаю і ўспрыманьнем культурных адрозьненьняў сярод жыхароў Эстоніі. === Адукацыя === 14 сакавіка 2000 [[урад Эстоніі]] прыняў дзяржаўную праграму «Інтэграцыя ў эстонскім грамадзтве 2000—2007». Галоўнымі аспэктамі праграмы — лінгвістычна-камунікатыўны, легальна-палітычны і соцыё-эканамічны. Мэта падпраграмаў: вывучэньне эстонскай мовы моладзю і падлеткамі. == Глядзіце таксама == * [[Насельніцтва Эстоніі]] * [[Беларусізацыя]] == Крыніцы і заўвагі == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120905071126/http://www.meis.ee/ Інтэграцыйная і міграцыйная фундацыя]{{ref-en}}{{ref-et}}{{ref-ru}} {{Культурная асыміляцыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі]] [[Катэгорыя:Эстонская мова]] [[Катэгорыя:Культурная асыміляцыя]] s4ft14wlpt0sk1jtllkom8p4enh5y07 Кляўды (імпэратар рымскі) 0 148741 2698763 1666566 2026-11-04T09:07:44Z Xqbot 4798 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Кляўдыюс (імпэратар рымскі)]] на [[Кляўдыюс]] 2698763 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Кляўдыюс]] i4p9ujyuk3m4ktzmc7rkdj4vk4c7xua Атанасыюс Кірхэр 0 149303 2698774 2657503 2026-11-04T09:58:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 8 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698774 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Атана́сыюс Кі́рхэр''' ({{Мова-de|Athanasius Kircher}}; 1601 ці 1602, [[Гайза]] каля [[Фульда|Фульды]], [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] — 1680, [[Рым]], [[Папская вобласьць]]) — [[Немцы|нямецкі]] [[Езуіты|езуіцкі]] дасьледнік і [[Унівэрсальны чалавек|ўнівэрсал]], які выдаў каля 40 навуковых працаў па розных галінах, найбольш значныя зь якіх у [[Арыенталізм|арыенталізьме]], [[Геалёгія|геалёгіі]] і [[Мэдыцына|мэдыцыне]]. За сваю агромністую сфэру інтарэсаў Кірхэр параўноўваўся з [[Руджэр Бошкавіч|Руджэрам Бошкавічам]] і [[Леанарда да Вінчы|Леанардам да Вінчы]], а таксама атрымаў тытул «Майстра сотні мастацтваў»<ref name="Woods108">Woods, p 108</ref>. У апошнія дзесяцігодзьдзі ў навуковых колах адбываецца ўзнаўленьне зацікаўленасьці да Кірхэра. Кірхэр таксама сьцьвярджаў, што расшыфраваў старажытнае [[Эгіпецкая мова|эгіпецкае]] [[Эгіпецкія герогліфы|герагліфічнае пісьмо]], аднак надалей большасьць ягоных прыпушчэньняў і перакладаў на гэтай глебе былі прызнаныя бессэнсоўнымі. Тым ня меней, ён слушна ўтварыў сувязь паміж старажытнай эгіпецкай і сучаснай [[Копцкая мова|копцкай]] мовамі, і асобныя навукоўцы называюць яго заснавальнікам [[Эгіпталёгія|эгіпталёгіі]]. Таксама Кірхэр захапляўся [[сыналёгія]]й і склаў энцыкляпэдыю [[Кітай|Кітаю]], у якой адзначыў раньнюю прысутнасьць там [[Царква Ўсходу|нэстарыянскіх хрысьціянаў]], адначасна паспрабаваўшы зьвязаць гэты факт з эгіпецкай цывілізацыяй і хрысьціянствам; сучасныя дасьледчыкі лічаць апошняе малаверагодным. Працы Кірхэра па геалёгіі ўлучалі вывучэньне [[вулькан (геалёгія)|вульканаў]] і [[Акамянеласьць|акамянеласьцяў]]. Кірхэр адным зь першых выкарыстаў [[мікраскоп]] для выяўленьня [[мікроб]]аў і выказаў меркаваньне, што [[Чорная сьмерць|чума]] была выкліканая заразнымі [[мікраарганізм]]амі, а таксама прапанаваў эфэктыўныя меры дзеля запабяганьня распаўсюду хваробы. Таксама навуковец меў глыбокую зацікаўленасьць да тэхналёгіяў і мэханічных вынаходніцтваў; яму прыпісваюць вынаходзтва магнітнага гадзіньніку, разнастайных [[Аўтаматан|аўтаматаў]] і першага [[мэгафон]]у. Часта яго памылкова называюць і вынаходцам [[Чароўны ліхтар|чароўнага ліхтару]], але ў ягонай працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» сапраўды сустракаецца вывучэньне прынцыпаў працы падобнага аб’екту. Напрыканцы жыцьця Кірхэрава зорка была заслоненая [[рацыяналізм]]ам [[Рэнэ Дэкарт]]а й іншых. Аднак у канцы XX стагодзьдзя [[Эстэтыка|эстэтычныя]] якасьці ягонае працы ізноў былі ацэненыя. Сучасныя дасьледнікі называюць яго «гігантам сярод навукоўцаў XVII стагодзьдзя», «адным з апошніх мысьляроў, які правамоцна мог абвясьціць усе веды сваімі ўладаньнямі»<ref>Cutler, p 68 <!--quoted by Woods, p 109--></ref>, «апошнім [[Унівэрсальны чалавек|чалавекам Адраджэньня]]». == Жыцьцяпіс == Кірхэр нарадзіўся 2 траўня, аднак сам ня ведаў, ці то 1601, ці то 1602 року ў [[Гайза|Гайзе]], [[Бухонія]], каля [[Фульда|Фульды]] (цяпер у [[Гэсэн]]е, [[Нямеччына]]). Быў наймаладзейшым зь дзевяці дзяцей у сям’і. У 1614—1618 навучаўся ў езуіцкім коледжы ў Фульдзе, па сканчэньні якога ўступіў у [[навіцыят]] Ордэну. Яшчэ ў школе захапляўся вульканамі, дадаткова вывучаў [[іўрыт]] у рабіна. У [[Падэрборн]]е навучаўся [[Філязофія|філязофіі]] і [[Багаслоўе|багаслоўю]], але ў 1622 быў вымушаны ўцякаць у [[Кёльн]] у сувязі з набліжэньнем [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] войскаў. Падчас вандроўкі ледзь не загінуў, праваліўшыся пад лёд на [[Райн]]е. Гэта быў толькі адзін з мноства эпізодаў, калі ягонае жыцьцё вісела на валаску. Іншым разам, па дарозе ў [[Гайлігенштат]], яго спаймалі і ледзь не [[Павешаньне|павесілі]] пратэстанты. У 1622—1624 Кірхэр пачаў свой рэгенцкі пэрыяд у [[Кобленц]]ы, працуючы настаўнікам. Пасьля гэтага быў прызначаны ў Гайлігенштат, дзе выкладаў [[Матэматыка|матэматыку]], іўрыт і [[Арамэйскія мовы|сырыйскую мову]]. Падчас візыту [[курфюрст]]а-арцыбіскупа Майнца ён зладзіў [[фаервэрк]]і й рухомыя дэкарацыі, выявіўшы сваю зацікаўленасьць у [[Мэханіка|мэханічных прыстроях]]. У 1628 року Атанасыюс Кірхэр [[Пасьвечаньне|высьвячаны]] ў сьвятары і стаў прафэсарам [[Этыка|этыкі]] й матэматыкі [[Вюрцбурскі ўнівэрсытэт|Вюрцбурскага ўнівэрсытэту]], дзе выкладаў таксама іўрыт і сырыйскую мову. З гэтае пары ён таксама пачаў дасьледаваць [[эгіпецкія герогліфы]]. У 1631 Кірхэр выдаў першую кнігу «Ars Magnesia», дзе выклаў вынікі сваіх дасьледаваньняў па [[Магнэтызм|магнэтызьме]]. У гэтым самым року з прычыны [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовае вайны]] ён быў вымушаны зьехаць у папскі [[Авіньёнскі ўнівэрсытэт]] у [[Францыя|Францыі]]. У 1633 [[Фэрдынанд II (імпэратар)|імпэратар Фэрдынанд II]] запрасіў Кірхэра ў [[Вена|Вену]] на пасаду прыдворнага матэматыка замест [[Ёган Кеплер|Ёгана Кеплера]]. Атанасыюс Кірхэр выправіўся ў шлях на караблі, аднак у гэты час [[Нікаля-Клёд Фабры дэ Пэйрэск]] дабіўся ануляваньня дамовы з [[Габсбургі|Габсбургамі]] і вырашыў накіраваць навукоўца ў [[Рым]] дзеля працягу ягоных дасьледаваньняў. Гэты загад ня здолелі перадаць Кірхэру, аднак ягоны карабель па дарозе зьбіўся з курсу і замест Вены прыбыў у Рым. Тут навуковец і застаўся да канца свайго жыцьця. Выкладаў у [[Папскі грыгарыянскі ўнівэрсытэт|Каледжыё Рамана]] матэматыку, [[Фізыка|фізыку]] і [[Мовы Азіі|арыентальныя мовы]] цягам сямі гадоў, пасьля чаго прысьвяціў сябе дасьледніцкай працы. Вывучаў [[Малярыя|малярыю]] і [[Чорная сьмерць|чуму]], сабраў калекцыю [[Археалёгія|скамянеласьцяў]], якія выставіў разам з уласнымі мэханізмамі ў [[Кірхэрыянум]]е. У 1661 Атанасыюс Кірхэр адкрыў рэшткі царквы, меркавана збудаванай імпэратарам [[Канстантын I Вялікі|Канстантынам]] на месцы відзежу [[Сьвяты Яўстах|сьвятым Яўстахам]] [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] сярод аленіх рагоў. Ён заняў грошы дзеля адбудовы царквы пад назовам ''Santuario della Mentorella'', і па сьмерці ў гэтым храме было пахаванае ягонае сэрца. == Працы == Кірхэр выдаў вялікую колькасьць грунтоўных працаў па розных тэмах, такіх як [[эгіпталёгія]], [[геалёгія]], [[тэорыя музыкі]]. Ягоны [[Сынкрэтызм|сынкрэтычны]] падыход абвяргаў межы паміж дысцыплінамі, якія цяпер агульнапрынятыя: так, ягоная праца «Magnes» была нібыта прысьвечаная [[магнэтызм]]у, а насамрэч вывучала й іншыя формы прыцягненьня, такія як [[гравітацыя]] і [[каханьне]]. Верагодна, найбольш вядомым творам Кірхэра зьяўляецца «[[Œdipus Ægyptiacus]]» (1652-54), вялізнае вывучэньне эгіпталёгіі і [[Параўнальнае рэлігіязнаўства|параўнаньня рэлігіяў]]<ref name="Kircher, Athanasius 2008">«Kircher, Athanasius.» Encyclopædia Britannica from ''Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite''. (2008).</ref>. === Лінгвістыка і культуралёгія === ==== Эгіпталёгія ==== {{Асноўны артыкул|Œdipus Ægyptiacus}} {{Глядзіце таксама|Эгіпталёгія|эгіпецкія герогліфы|эгіпецкая мова}} [[Файл:Coptic alphabet (13057152).jpg|значак|[[Копцкая мова|Копцкі]] альфабэт з «Prodromus coptus sive aegyptiacus».]] Да XIX стагодзьдзя, калі [[Томас Юнг]] ды [[Жан-Франсуа Шампальён]] не расшыфравалі эгіпецкія герогліфы, галоўным знаўцам у гэтай галіне лічыўся грэцкі граматыст [[Гарапалён]], асноўным дасягненьнем якога было памылковае ўяўленьне, што герогліфы былі «піктаграфічнымі напісамі» і будучыя перакладнікі павінны адшукаць у гэтых малюнках сымбалічнае значэньне<ref>Frimmer, p 37-39</ref>. Апошні вядомы прыклад эгіпецкіх герогліфаў датаваны 394 рокам, пасьля чаго ўсе веды пра іх былі страчаныя. Атанасыюс Кірхэр стаў найбольш вядомым зь нямногіх дасьледнікаў-эгіптолягаў паміж старажытнасьцю і нашым часам<ref name="Frimmer38">Frimmer, p 38</ref>. У сваёй працы «Lingua Aegyptiaca Restituta» (1643) ён назваў герогліфы «моваю, дагэтуль невядомай у Эўропе, дзе малюнкаў столькі ж, колькі літараў, загадак столькі ж, колькі гукаў, карацей, столькі лябірынтаў, зь якіх трэба выбрацца, сколькі й гор, на якія трэба ўскараскацца»<ref name="Frimmer38"/>. Пазьней некаторыя зь ягоных уяўленьняў былі абвергнутыя, аднак гэтая праца ўяўляе каштоўнасьць для пазьнейшых дасьледнікаў, і Кірхэр лічыцца першапраходцам ў эгіпталёгіі як галіне сур’ёзнай навукі. Зацікаўленасьць Кірхэра ў эгіпталёгіі зьявілася ў 1628, калі ён зацікавіўся знойдзенымі ў бібліятэцы [[Шпаер]]у герогліфамі. У 1633 ён вывучыў [[Копцкая мова|копцкую мову]], а ў 1636 выдаў яе першую граматыку, «Prodromus coptus sive aegyptiacus». Пасьля гэтага Кірхэр абвергнуў Гарапалёнава ўяўленьне пра герогліфы ў сваёй працы «Lingua aegyptiaca restituta». Ён давёў, што копцкая мова захавала апошнюю стадыю разьвіцьця [[Эгіпецкая мова|эгіпецкай]]<ref name="Frimmer38"/><ref name="Woods109">Woods, p 109</ref>. За гэта Кірхэра лічаць сапраўдным «заснавальнікам эгіпталёгіі», паколькі ягоная праца была праведзеная задоўга да выяўленьня [[Разэцкі камень|Разэцкага камяню]]. Ён таксама ўсталяваў сувязь паміж [[Гератычнае пісьмо|гератычным]] і герагліфічным пісьмом. [[Файл:Oedipus lost het raadsel op Titelpagina voor A. Kircher, Oedipus Aegyptiacus, Rome 1652-1654, RP-P-BI-1459.jpg|Oedipus Aegyptiacus|міні|[[Франтысьпіс]] Кірхэравае «Œdipus Ægyptiacus»]] У 1650—1654 у кантэксьце ўласных копцкіх дасьледаваньняў Кірхэр выдаў чатырохтомныя «пераклады» герогліфаў<ref name="Frimmer38"/>, якія, аднак, «нават аддалена не адпавядалі арыгінальным тэкстам»<ref name="Frimmer38"/>. У «[[Œdipus Ægyptiacus]]» Кірхэр пад уплывам Гарапалёнавай «[[Hieroglyphica]]» даводзіў, што [[Адам і Эва]] размаўлялі [[Эгіпецкая мова|па-эгіпецку]], што [[Гермес Трысмэгіст]] быў [[Майсей|Майсеем]] і што герогліфы былі [[Акультызм|акультнымі]] сымбалямі, якія «ня могуць быць перакладзеныя словамі, а выражаныя толькі знакамі, сымбалямі й фігурамі». Ён дайшоў да таго, што просты герагліфічны тэкст, які цяпер чытаецца ''<u>d</u>d W<u>s</u>r'' («[[Асырыс]] кажа»), ён пераклаў як «[[Тыфон]]ава здрада сканчаецца ля трону [[Ісыда|Ісыс]]; вільготнасьць прыроды аберагаецца пільнасьцю [[Анубіс]]а». Нягледзячы на тое, што Кірхэраў падыход да расшыфроўкі эгіпецкіх тэкстаў грунтаваўся на фундамэнтальным заблуканьні, сучасныя навукоўцы лічаць яго піянэрам у сур’ёзным вывучэньні герогліфаў. Сабраныя ім зьвесткі пазьней былі ўзятыя пад увагу Шампальёнам пры расшыфроўцы пісьмёнаў. Кірхэр выказаў меркаваньне, што асобныя герогліфы могуць складаць [[альфабэт]], і вылучыў (памылкова) 21 герогліф, ад якіх нібыта быў створаны [[грэцкі альфабэт]]. Кірхэр таксама актыўна ўдзельнічаў ва ўсталяваньні [[Сьпіс абэліскаў Рыму|абэліскаў на рымскіх пляцах]], дапісваючы на іх уласныя «герогліфы», якія дадалі нямала клопату сучасным дасьледнікам. ==== Сыналёгія ==== [[Файл:Kircherchinamap.jpg|значак|350пкс|Мапа Кітаю з «China Illustrata».]] Кірхэр рана зацікавіўся [[Кітай|Кітаем]], паведаміўшы ў 1629 року вышэйшаму чыну ордэну 1629 пра сваё жаданьне зрабіцца [[місіянэр]]ам у гэтую краіну. У 1667 Атанасыюс апублікаваў трактат, поўная назва якога гучала «China monumentis, qua sacris qua profanis, nec non variis naturae and artis spectaculis, aliarumque rerum memorabilium argumentis illustrata», цяпер болей вядомы як «China Illustrata», то бок «Ілюстраваны Кітай». Гэта была праца энцыкляпэдычнае шырыні, якая камбінавала матэрыялы рознай якасьці, ад дакладных [[Картаграфія|картаграфічных]] да мітычных элемэнтаў, такіх як [[цмок]]і. Збольшага праца грунтавалася на паведамленьнях езуітаў, якія дзейнічалі ў Кітаі, у прыватнасьці [[Міхал Бойм|Міхала Бойма]]<ref>{{Спасылка|аўтар = Hartmut Walravens|прозьвішча = Walravens|імя = Hartmut|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.haraldfischerverlag.de/hfv/Digital/walravens.pdf|загаловак = Michael Boym und die Flora Sinensis|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата = |мова = |камэнтар = }}</ref> і [[Мартына Мартыні]]. «China Illustrata» надавала асаблівае значэньне хрысьціянскім элемэнтам у гісторыі Кітаю, як сапраўдным, так і ўяўным: у кнізе было зазначана раньняе зьяўленьне [[Царква Ўсходу|нэстарыянскіх хрысьціянаў]] (з лацінскім перакладам [[Нэстарыянская стэла|Нэстарыянскае стэлы]] ў [[Сіянь|Сіяні]], зробленым Боймам і ягоным кітайскім паплечнікам Андрэем Дзэнгам<ref name="tuyl">[https://web.archive.org/web/20110818014556/http://hotgates.stanford.edu/Eyes/library/kircher.pdf ''China Illsutrata'']; Modern English translation and preface by Dr. Charles D. Van Tuyl</ref>), і ў той жа час сьцьвярджалася, што кітайцы былі нашчадкамі [[Хам]]авых сыноў, што [[Канфуцый]] быў [[Гермес Трысмэгіст|Гермесам Трысмэгістам]]/[[Майсей|Майсеем]], і што [[Кітайскае пісьмо|кітайскія герогліфы]] паходзяць ад эгіпецкіх. Паводле Кірхэравае сыстэматыкі [[Ідэаграфічнае пісьмо|ідэаграмы]] былі ніжэйшыя ад герогліфаў, бо яны азначалі толькі асобныя ідэі замест загадкавых комплексаў ідэяў, а сымбалі цывілізацыяў [[мая (цывілізацыя)|мая]] і [[Ацтэкі|ацтэкаў]] былі яшчэ больш ніжэйшымі [[Піктаграфічнае пісьмо|піктаграмамі]], якія абазначалі толькі аб’екты. ==== Біблеістыка і экзэгетыка ==== У 1675 Атанасыюс Кірхэр выдаў «Arca Noë», вынік ягоных дасьледаваньняў біблійнага [[Ноеў каўчэг|каўчэгу Ноя]] — пасьля [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Біблійны алегарызм|алегарычная інтэрпрэтацыя]] сярод дасьледнікаў Пісаньня саступала вывучэньню [[Стары Запавет|Старога Запавету]] як літаральнай ісьціне. Кірхэр, прааналізаваўшы памеры каўчэгу і колькасьць вядомых яму відаў жывёлаў (за выняткам казурак і іншых формаў, якія лічыліся здольнымі [[Самазараджэньне|зараджацца адвольна]]), разьлічыў, што ў каўчэгу не магло быць перанасяленьня. Ён таксама абмеркаваў лягістыку падарожжа каўчэгу, мяркуючы, што для харчаваньня драпежнікаў на борт магла быць узятая дадатковая скаціна, а таксама апісаў, які мог быць штодзённы рацыён жывёлаў і парадак іхняга догляду. ==== Іншыя культуралягічныя працы ==== [[Ян Марэк Марці]] ў 1666 року даслаў Кірхэру [[рукапіс Войніча]] ў спадзеве на тое, што апошніі здолее яго расшыфраваць<ref name=nsa>{{Артыкул|аўтар = Tiltman, John H.|загаловак = The Voynich Manuscript: "The Most Mysterious Manuscript in the World"|арыгінал = |спасылка = http://www.nsa.gov/public_info/_files/tech_journals/Voynich_Manuscript_Mysterious.pdf|аўтар выданьня = |выданьне = |тып = |месца = |выдавецтва = NSA Technical Journal|год = Summer 1967|выпуск = |том = XII|нумар = 3|старонкі = |isbn = }}</ref>. Рукапіс насамрэч захоўваўся ў Каледжыё Рамана да анэксіі [[Папская вобласьць|Папскае вобласьці]] ў 1870 [[Віктар Эмануэль II|Віктарам Эмануэлем II]], аднак праўдзівасьць гісторыі пад пытаньнем. У працы «Polygraphia nova» (1663) Кірхэр прапанаваў ідэю штучнае міжнароднае мовы. === Фізычныя навукі === ==== Геалёгія ==== [[Файл:Kircherearthfires.jpg|значак|250пкс|Кірхэрава мадэль унутраных вагнёў [[Зямля|Зямлі]] з «Mundus Subterraneus».]] Наведаўшы ў 1638 [[Паўднёвая Італія|Паўднёвую Італію]], дапытлівы Кірхэр спусьціўся ў [[вулькан (геалёгія)|кратэр]] [[Вэзувій|Вэзувія]], які на той час ужо быў на краі вывяржэньня, каб дасьледаваць ягоныя ўнутранасьці. Ён таксама цікавіўся падземным грукатам, чутным ля [[Мэсынскі праліў|Мэсынскай пратокі]]. Свае геалягічныя і геаграфічныя дасьледаваньні Атанасыюс Кірхэр выклаў у працы «Mundus Subterraneus» (1664), дзе выказаў меркаваньне, што [[прылівы й адлівы]] былі выкліканыя рухам вады ў падземным [[акіян]]е. Кірхэр таксама клапаціўся праблемай [[Акамянеласьці|акамянеласьцяў]]. Ён усьведамляў, што гэта рэшткі жывёлаў. Ён прыпісваў вялікія косткі гіганцкім расам людзей<ref>Palmer, Douglas (2005) Earth Time: Exploring the Deep Past from Victorian England to the Grand Canyon. Wiley, Chichester. {{ISBN|978-0-470-02221-4}}</ref>. Ня ўсе аб’екты, якія ён спрабаваў апісаць, насамрэч былі акамянеласьці, адсюль разнастайнасьць тлумачэньняў. Ён называў горныя хрыбты костнай сыстэмай Зямлі, выкрытай у выніку эрозіі<ref>''The Earth'' — Richard Fortey, Harper Perennial 2004</ref>. [[Файл:Athanasius Kircher's Atlantis.gif|значак|250пкс|Кірхэрава мара [[Атлянтыда|Атлянтыды]], арыентаваная поўднем угару, з «Mundus Subterraneus».]] «Mundus Subterraneus» мае некалькі старонак пра легендарны востраў [[Атлянтыда|Атлянтыду]] і ягоную мапу з лацінскай назвай «Situs Insulae Atlantidis, a Mari olim absorpte ex mente Egyptiorum et Platonis descriptio» («Месца вострава Атлянтыда ў моры паводле эгіпецкіх крыніцаў і Плятонавага апісаньня»<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.raremaps.com/gallery/detail/20754|загаловак = Map of the lost island of Atlantis|фармат = |назва праекту = |выдавец = raremaps.com|дата = 16 лютага 2013|мова = en|камэнтар = }}</ref>. ==== Biology ==== У кнізе «[[Arca Noë]]» Кірхэр сьцьвярджаў, што пасьля паводкі новыя віды трансфармаваліся, пасяляючыся ў новых асяродзьдзях, напрыклад, [[алень]], які перайшоў у халаднейшы клімат, стаў [[Паўночны алень|паўночным аленем]]. Акрамя таго, мноства відаў былі гібрыдамі іншых, як напрыклад, [[браняносцы]] — камбінацыя [[чарапаха]]ў і [[дзікабраз]]аў. Ён таксама абараняў тэорыю [[Самазараджэньне|адвольнага зараджэньня]]<ref>O Breidbach, MT Ghiselin (2006) Athanasius Kircher (1602—1680) on Noah’s Ark: Baroque «Intelligent Design» Theory, Proceedings of the California Academy of Sciences, Volume 57, No. 36, pp. 991—1002 <http://researcharchive.calacademy.org/research/scipubs/pdfs/v57/proccas_v57_n36.pdf></ref>. З-за такіх гіпотэзаў асобныя гісторыкі лічаць Кірхэра протаэвалюцыяністам<ref>Fairfield Osborn, Henry (1902) From the Greeks to Darwin: An Outline of the Development of the Evolution Idea. MacMillan: London, page 106</ref>. ==== Мэдыцына ==== [[Файл:Kircherears.jpg|значак|[[Вуха|Вушы]] чалавека, каровы, каня, сабакі, леапарда, ката, пацука, сьвіньні, авечкі і гуся з «Musurgia Universalis».]] Кірхэр склаў блізкую да сучаснага погляду працу па вывучэньні [[Хвароба|хвароба]], ужо ў 1646 скарыстаўшы [[мікраскоп]] для дасьледаваньня [[Кроў|крыві]] ахвяраў [[Чорная сьмерць|мору]]. У сваёй «Scrutinium Pestis» (1658) ён адзначыў наяўнасьць у крыві «маленькіх чарвячкоў», або «анімалкуляў», і зрабіў выснову, што хваробы былі спрычыненыя [[мікраарганізм]]амі. Выснова была слушная, аднак падобна, што насамрэч ён палічыў вінаватымі ў захворваньнях [[Эрытрацыты|чырвоныя]] або [[Лейкацыты|белыя]] [[крывяныя вузы]], а ня [[Чумная палачка|носьбіта чумы]]. Ён таксама прапанаваў [[Гігіена|гігіенічныя]] захады для спыненьня распаўсюду эпідэміі, такія як ізаляцыя, [[карантын]], спальваньне вопраткі заражаных, нашэньне масак дзеля аховы ад удыханьня бактэрыяў. === Тэхналёгія === [[Файл:Kirchermagneticclock.jpg|значак|250пкс|Кірхэраў магнітны гадзіньнік]] У 1646 Кірхэр апублікаваў працу «Ars Magna Lucis et Umbrae», прысьвечаную вываду на экран выяваў з дапамогай прыстрою, падобнага да [[Чароўны ліхтар|чароўнага ліхтару]], распрацаванага [[Крыстыян Гюйгэнс|Крыстыянам Гюйгенсам]] і іншымі. Кірхэр апісаў канструкцыю «кататрофнай лямпы», якая праекавала выяву на сьцену зацененага пакою з дапамогай адлюстраваньня. Хоць Кірхэр ня вынайшаў гэткі прыстрой, ён зьдзейсьніў удасканаленьні папярэдніх мадэляў і прапанаваў мэтады, якімі экспанэнты маглі выкарыстоўваць прыладу. Вялікая заслуга Кірхэравае «Ars Magna Lucis et Umbrae» ў тым, што ён дае рацыянальнае тлумачэньне дагэтуль містыфікаванаму працэсу праекцыі выяваў<ref>Musser, p 613</ref>. Так, раней гэтым мэтадам карысталіся дзеля імітацыя звышнатуральных зьяўленьняў (сам Кірхэр падае прыклад, як гэтым спосабам рабіны праекавалі выявы на двары цара [[Саламон]]а). Кірхэр падкрэсьліваў, што экспанэнты мусяць паклапаціцца пра тое, каб патлумачыць гледачам, што зьяўленьне гэтых праекцыяў ёсьць натуральнай, а не магічнай зьявай. Атанасыюс Кірхэр таксама сканструяваў [[Магнэтызм|магнітны]] гадзіньнік, мэханізм якога ён апісаў у сваёй працы «Magnes» (1641). Першапачаткова прыстрой вынайшаў іншы езуіт, айцец Лінус Льескі, і гадзіньнік быў апісаны ў 1634. Кірхэраў патрон [[Нікаля-Клёд Фабры дэ Пэйрэск|Пэйрэск]] сьцьвярджаў, што рух гадзіньніка падтрымлівае [[Капэрнікаў прынцып|касмалягічную мадэль Капэрніка]] з тае прычыны, што магнітная сфэра ў ім круціцца дзякуючы магнітнай моцы [[Сонца]]<ref name="Athanasius Kircher's Magnetic Clock">[https://web.archive.org/web/20100816044854/http://hotgates.stanford.edu/Eyes/kircher/intro.html Athanasius Kircher’s Magnetic Clock], accessed 23 Apr 2011</ref>. Кірхэр абвергнуў гэтую гіпотэзу, паказаўшы, што рух можа адбывацца дзякуючы [[Водны гадзіньнік|воднаму гадзіньніку]] ў аснаваньні прыстрою. Фактычна выказаўшыся ў «Magnes» супраць [[Геліяцэнтрызм|капэрнікавае мадэлі]] і падтрымаўшы [[Тыха Брагэ]], у пазьнейшым творы «Itinerarium extaticum» (1656, перагледжанае 1671) Атанасыюс Кірхэр падаваў некалькі сыстэмаў&nbsp;— у тым ліку й капэрнікаву&nbsp;— як асобныя магчымасьці. «Musurgia Universalis» (1650) адлюстроўвае Кірхэравы погляды на [[Музыка|музыку]]: ён лічыў, што [[гармонія]] музыкі адлюстроўвае прапорцыі [[сусьвет]]у. У кнізе былі зьмешчаныя пляны па канструяваньні аўтаматычных арганаў, якія б прыводзіліся ў рух вадой, [[Музычная натацыя|натацыі]] [[Вакалізацыя птушак|птушыных сьпеваў]] і дыяграмы [[Музычны інструмэнт|музычных інструмэнтаў]]. Адна зь ілюстрацыяў паказвае адрозьненьні чалавечага [[вуха]] й вушэй жывёлаў. У «Phonurgia Nova» (1673) Кірхэр разглядаў магчымасьць перадачы музыкі на адлегласьць. Сярод іншых прыдуманых Кірхэрам машынаў — [[эолава арфа]], [[аўтаматон]]ы кшталту статуі, якая магла гаварыць і слухаць праз [[Перамоўная трубка|перамоўную трубку]], [[вечны рухавік]] і [[кацінае фартэпіяна]], якое павінна было калоць катам хвасты, каб яны выдавалі адпаведныя [[Музычны тон|таны]], аднак невядома, ці насамрэч Кірхэр стварыў гэты інструмэнт. === Камбінаторыка === Грунтуючыся на ранейшай працы [[Раймунд Лул|Раймунда Лула]], Атанасыюс Кірхэр распрацаваў розныя сыстэмы генэраваньня і падліку ўсіх камбінацыяў канечнага набору аб’ектаў (канечнага [[Тэорыя мностваў|мноства]]), хоць ягоная праца і не была заснаваная на матэматычных падліках. Мэтады і дыяграмы Лула абмяркоўваюцца ў Кірхэравай «Ars Magna Sciendi, sive Combinatoria» (1669). Магчыма, тут упершыню зьяўляюцца [[Візуалізацыя графаў|выявы]] [[Поўны двудольны граф|поўных двудольных графаў]], што стала працягам працы Лула па візуалізацыі [[Поўны граф|поўных графаў]]<ref>{{Кніга|аўтар = Donald E. Knuth.|частка = Two thousand years of combinatorics|загаловак = Combinatorics: Ancient and Modern|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 2013|том = |старонкі = 7—37|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Кірхэр таксама выкарыстаў камбінаторыку пры стварэньні Arca Musarithmica, прылады для складаньня [[Алеаторыка|алеаторнай музыкі]], якая магла складаць мільёны царкоўных гімнаў з камбінацыяў выпадковых музычных фразаў. == Спадчына == [[Файл:Turris Babel-Why the Tower Could Not Reach the Moon.jpg|значак|«Turris Babel»: з тыповай эклектыкаю Кірхер ілюструе немагчымасьць пабудовы Бабілёнскае вежы, якая б сягнула Месяцу (1679)]] === Навуковы ўплыў === Цягам большасьці сваёго прафэсійнага жыцьця Кірхер быў адной з найярчэйшых зорак свайго часу: паводле гісторыка Паўлы Фіндлен, ён стаў «першым навукоўцам з сусьветнай рэпутацыяй». Ён меў двухбаковую значнасьць: да вынікаў ягоных [[экспэрымэнт]]аў і дасьледаваньняў варта дадаць інфармацыю, сабраную ім зь ліставаньнямі з больш як 760 навукоўцамі, лекарамі і езуітамі па ўсім сьвеце. «[[Encyclopædia Britannica]]» называе яго «інтэлектуальным разьліковым цэнтрам з аднаго чалавека». Ягоныя працы, праілюстраваныя паводле ягоных наказаў, мелі вялізарную папулярнасьць, і Кірхер стаў першым самаакупным навукоўцам. Напрыканцы жыцьця ягоныя прыбыткі зьменшыліся, паколькі пачаў пераважаць [[Рэнэ Дэкарт|картэзіянскі]] [[рацыяналізм]] (Дэкарт называў Кірхера «болей знахарам, чым вучоным мужам»). === Культурная спадчына === Да канца XX стагодзьдзя Кірхер быў забыты. Паступова ягоныя працы пачалі перакладацца, аднак цяпер болей ацэньваюцца іхнія [[Эстэтыка|эстэтычныя]] якасьці, ніж зьмест; на выставах ацэньваецца прыгажосьць ілюстрацыяў у ягоных творах. == Бібліяграфія == Найбольш грунтоўныя творы Кірхера ў храналягічным парадку: {| class="wikitable" |- ! Рок ! Назва ! Спасылка |- | 1631 | ''Ars Magnesia'' | |- | 1635 | ''Primitiae gnomoniciae catroptricae'' | |- | 1636 | ''Prodromus coptus sive aegyptiacus'' | |- | 1637 | ''Specula Melitensis encyclica, hoc est syntagma novum instrumentorum physico- mathematicorum'' | |- | 1641 | ''Magnes sive de arte magnetica'' | [https://web.archive.org/web/20190514081448/http://diglib.hab.de/drucke/218-25-quod-1/start.htm Другое выданьне (1643)] |- | 1643 | ''Lingua aegyptiaca restituta'' | |- | 1645-1646 | ''Ars Magna Lucis et umbrae'' |[http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/ECHOdocuView?mode=imagepath&url=/mpiwg/online/permanent/einstein_exhibition/sources/5G6UYVGT/pageimg&viewMode=images Выданьне 1646 року] |- | 1650 | ''Obeliscus Pamphilius: hoc est, Interpretatio noua & Hucusque Intentata Obelisci Hieroglyphici'' | [https://web.archive.org/web/20130825153956/http://diglib.hab.de/drucke/66-1-quod-2f/start.htm Выданьне 1650 року] |- | 1650 | ''Musurgia universalis, sive ars magna consoni et dissoni'' | [https://web.archive.org/web/20080209035948/http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/465/ Volumes I] and [https://web.archive.org/web/20080209035943/http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/453/ Другое выданьне (1650)] |- | 1652-1655 | ''[[Œdipus Ægyptiacus]]'' | |- | 1654 | ''Magnes sive'' (трэцяе, дапоўненае выданьне) | |- | 1656 | ''Itinerarium extaticum s. opificium coeleste'' | |- | 1657 | ''Iter extaticum secundum, mundi subterranei prodromus'' | |- | 1658 | ''Scrutinium Physico-Medicum Contagiosae Luis, quae dicitur Pestis'' | |- | 1660 | ''Pantometrum Kircherianum … explicatum a G. Schotto'' | |- | 1661 | ''Diatribe de prodigiosis crucibus'' | |- | 1663 | ''Polygraphia, seu artificium linguarium quo cum omnibus mundi populis poterit quis respondere'' | |- | 1664-1678 | ''Mundus subterraneus, quo universae denique naturae divitiae'' | [http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/ECHOdocuView?url=http://content.mpiwg-berlin.mpg.de/mpiwg/online/permanent/einstein_exhibition/sources/3Y1PAUY8/index.meta&mode=texttool&viewMode=images Tomus II (1678)]; [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-171368 Лічбавае выданьне Tomus I/II] Дусэльдорфскае ўнівэрсытэцкае і фэдэральнае бібліятэкі |- | 1665 | ''Historia Eustachio-Mariana'' | [https://web.archive.org/web/20190317013356/http://diglib.hab.de/drucke/39-10-hist/start.htm Выданьне 1665 року] |- | 1665 | ''Arithmologia sive De abditis numerorum mysterijs'' | [https://web.archive.org/web/20190708063816/http://diglib.hab.de/drucke/1-1arithm/start.htm Выданьне 1665 року] |- | 1666 | ''Obelisci Aegyptiaci … interpretatio hieroglyphica'' | |- | 1667 | ''China monumentis, qua sacris qua profanis, nec non variis naturae and artis spectaculis, aliarumque rerum memorabilium argumentis illustrata'' | [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b20000389.r=kircher.langEN Latin edition (1667)] (pages with illustrations only); [http://digital.library.villanova.edu/World/World-00007.xml ''La Chine'' (Францыя, 1670)]; [https://web.archive.org/web/20110818014556/http://hotgates.stanford.edu/Eyes/library/kircher.pdf Сучасны ангельскі пераклад] |- | 1667 | ''Magneticum naturae regnum sive disceptatio physiologica'' | |- | 1668 | ''Organum mathematicum'' (рэдактар і выдавец Гаспар Шот) | |- | 1669 | ''Principis Cristiani archetypon politicum'' | [https://web.archive.org/web/20130825170705/http://diglib.hab.de/wdb.php?dir=drucke%2F9-6-pol%2Fstart.htm Выданьне 1672 року] | |- | 1669 | ''Latium'' | [https://web.archive.org/web/20130825153039/http://diglib.hab.de/drucke/22-4-hist-2f/start.htm Выданьне 1671 року] |- | 1669 | ''Ars magna sciendi sive combinatorica'' | [https://web.archive.org/web/20130825170736/http://diglib.hab.de/drucke/6-3-quod-2f/start.htm Выданьне 1669 року] |- | 1673 | ''Phonurgia nova, sive conjugium mechanico-physicum artis & natvrae paranympha phonosophia concinnatum'' | [https://web.archive.org/web/20130825161402/http://diglib.hab.de/wdb.php?dir=drucke%2F21-4-1-phys-2f%2Fstart.htm Выданьне 1763 року] |- | 1675 | ''Arca Noe'' | |- | 1676 | ''Sphinx mystagoga: sive Diatribe hieroglyphica, qua Mumiae, ex Memphiticis Pyramidum Adytis Erutae…'' | [https://web.archive.org/web/20130825141948/http://diglib.hab.de/drucke/15-9-quod-2f/start.htm Выданьне 1676 року] |- | 1676 | ''Obelisci Aegyptiaci'' | |- | 1679 | ''Musaeum Collegii Romani Societatis Jesu'' | |- | 1679 | ''Turris Babel, Sive Archontologia Qua Primo Priscorum post diluvium hominum vita, mores rerumque gestarum magnitudo, Secundo Turris fabrica civitatumque exstructio, confusio linguarum, & inde gentium transmigrationis, cum principalium inde enatorum idiomatum historia, multiplici eruditione describuntur & explicantur''. Amsterdam, Jansson-Waesberge 1679. | |- | 1679 | ''Tariffa Kircheriana sive mensa Pathagorica expansa'' | |- | 1680 | ''Physiologia Kircheriana experimentalis'' | [https://web.archive.org/web/20130825140802/http://diglib.hab.de/drucke/gw-2f-5-2/start.htm Выданьне 1680 року] |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == [[File:Latium.tif|thumb|''Latium'', 1671]] * {{Кніга |аўтар = Alan Cutler. |частка = |загаловак = The Seashell on the Mountaintop |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = New York |выдавецтва = Dutton |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга |аўтар = Steven Frimmer. |частка = |загаловак = The stone that spoke: and other clues to the decipherment of lost languages |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Putnam |год = 1969 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга |аўтар = Erik Iversen. |частка = |загаловак = The Myth of Egypt and its Hieroglyphs |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Copenhagen |выдавецтва = |год = 1961 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга |аўтар = Ralf Kern. |частка = |загаловак = Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit. Zweiter Band: Vom Compendium zum Einzelinstrument. 17. Jahrhundert |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Walther König |выдавецтва = Verlag der Buchhandlung |год = 2010 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-3-86560-866-6 |наклад = }} * {{Кніга |аўтар = Joseph MacDonnell. |частка = |загаловак = Jesuit Geometers |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = St Louis |выдавецтва = Institute of Jesuit Sources |год = 1989 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга |аўтар = Thomas Woods. |частка = |загаловак = How the Catholic Church Built Western Civilization |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Washington, DC |выдавецтва = Regnery Publishing |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 0-89526-038-7 |наклад = }} * Paula Findlen: ''Athanasius Kircher: The Last Man Who Knew Everything''. New York, Routledge, 2004. {{ISBN|0-415-94016-8}}. * John Glassie, [http://publicdomainreview.org/2012/11/01/athanasius-underground/ Athanasius, Underground] The Public Domain Review, November 1, 2012. * John Glassie: ''A Man of Misconceptions: The Life of an Eccentric in an Age of Change''. New York, Riverhead, 2012. {{ISBN|978-1594488719}}. * Godwin, Joscelyn: ''Athanasius Kircher’s Theatre of the World: The Life and Work of the Last Man to Search for Universal Knowledge''. Inner Traditions (2009). {{ISBN|978-1-59477-329-7}} * Caterina Marrone, ''I geroglifici fantastici di Athanasius Kircher'',Viterbo: Nuovi Equilibri, 2002, pp.&nbsp;166, {{ISBN|88-7226-653-X}}. * Stolzenberg, Daniel. ''Egyptian Oedipus: Athanasius Kircher and the Secrets of Antiquity''. Chicago: University of Chicago Press, 2013. {{ISBN|0-226-92414-9}} (10). {{ISBN|978-0-226-92414-4}} (13). * Giunia Totaro, ''L’autobiographie d’Athanasius Kircher. L'écriture d’un jésuite entre vérité et invention au seuil de l'œuvre. Introduction et traduction française et italienne'', Bern: Peter Lang 2009, p.&nbsp;430 {{ISBN|978-3-03911-793-2}}. * Cybèle Varela: ''Ad Sidera per Athanasius Kircher''. Rome, Gangemi, 2008. {{ISBN|978-88-492-1416-1}} === Працы Кірхэра === * [https://web.archive.org/web/20160304032020/http://sunny.biblio.etc.tu-bs.de:8080/DB=2/SET=6/TTL=1/CMD?ACT=SRCHM&=Suchen&MATCFILTER=Y&MATCSET=Y&NOSCAN=Y&PARSE_MNEMONICS=N&PARSE_OPWORDS=N&PARSE_OLDSETS=N&ACT0=SRCH&IKT0=1004&TRM0=Kircher,+Athanasius&ACT1=-&IKT1=8580&TRM1=Olms&ACT2=*&IKT2=1016&TRM2=&ACT3=-&IKT3=1016&TRM3=&SRT=YOP&ADI_JVU=&ADI_TAA=&ADI_LND=&ADI_MAT=P&ADI_MAT=O ''Athanasius Kircher''] Herzog August Bibliothek ([http://dbs.hab.de/katalog/?opac=wdb&lang=en Wolfenbütteler Digitale Bibliothek] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}… пошук па ''Athanasius Kircher'' * [https://web.archive.org/web/20120225213535/http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/home/search?searchSimple=Kircher,+Athanasius ''Athanasius Kircher''] ECHO (European Cultural Heritage Online) * [https://web.archive.org/web/20091205114114/http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/en/resources/library.html#aK ''Athanasius Kircher''] Max Planck Institut für Wissenschaftsgeschichte * [http://gallica.bnf.fr/Search?q=+Kircher%2C+Athanasius&p=1&lang=en&ArianeWireRechercheHaut=palette ''Athanasius Kircher''] Gallica * [http://books.google.com/books?q=Athanasius%20Kircher&as_brr=1 ''Athanasius Kircher'' Titles]; [http://books.google.com/books?q=inauthor%3AAthanasius%20inauthor%3AKircher&btnG=Search%20Books&as_brr=1 ''Athanasius Kircher'' як аўтар] books.google.com * [http://www.archive.org/search.php?query=Kircher%20Athanasius ''Athanasius Kircher''] archive.org * [http://www.digital-collections.de/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Kircher%2C+Athanasius ''Athanasius Kircher''] Munich Digitisation Centre (MDZ) * [https://web.archive.org/web/20110721023452/http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/perl/search/simple?_action_search=Search&authors=Kircher ''Athanasius Kircher''] University of Strasbourg * [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,3744 ''Arca Noë'' (1675)]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} у лічбавых зборах Бібліятэкі Лінда-холу * Ангельскі пераклад ''China Illustrata'' пад назовам «Appendix» у: Johan Nieuhof. ''[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/DLDecArts/DLDecArts-idx?type=header&id=DLDecArts.Nieuhof&isize=M An embassy from the East-India Company of the United Provinces, to the Grand Tartar Cham, emperor of China : delivered by their excellencies Peter de Goyer and Jacob de Keyzer, at his imperial city of Peking wherein the cities, towns, villages, ports, rivers, &c. in their passages from Canton to Peking are ingeniously described by John Nieuhoff; also an epistle of Father John Adams, their antagonist, concerning the whole negotiation; with an appendix of several remarks taken out of Father Athanasius Kircher ; Englished and set forth with their several sculptures by John Ogilby]'' (1673) == Вонкавыя спасылкі == * [[:s:en:1911 Encyclopædia Britannica/Kircher, Athanasius|Encyclopædia Britannica]] * [http://chronicle.com/free/2002/05/2002052804n.htm Атанасыюс Кірхэр, мужык цудаў] * [https://web.archive.org/web/20041025193349/http://kircher.stanford.edu/gallery/ Галерэя выяваў Атанасыюса Кірхэра] * [https://web.archive.org/web/20070819194807/http://www.stanford.edu/~mgorman/kircher/intro.html Магнітны гадзіньнік Атанасыюса Кірхэра] * [http://www.newadvent.org/cathen/08661a.htm Каталіцкая энцыкляпэдыя] * [https://web.archive.org/web/20070610010120/http://193.206.220.68/kircher/ Ліставаньне Атанасыюса Кірхэра] * [http://www.annclinlabsci.org/cgi/content/full/32/3/309 Першае выкарыстаньне мікраскопу ў мэдыцыне] * [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/kircher.html Праект «Галілей»] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кірхэр, Атанасыюс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1600-я гады]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Турынгіі]] [[Катэгорыя:Гэбраісты]] [[Катэгорыя:Эгіптолягі]] [[Катэгорыя:Нямецкія вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Тэарэтыкі музыкі]] [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Нямецкія філёлягі]] [[Катэгорыя:Нямецкія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Нямецкія літаратары]] [[Катэгорыя:Каптолягі]] [[Катэгорыя:Нямецкія хрысьціянскія дзеячы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары]] [[Катэгорыя:Кабалісты]] [[Катэгорыя:Эвалюцыйныя біёлягі]] [[Катэгорыя:Музэёлягі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага грыгарыянскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1680 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Рыме]] kbeclvollhfhaqfmwd4cikhnrmxmuz3 Яраслаў Дашкевіч 0 158939 2698635 2651544 2026-11-03T14:45:58Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698635 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Яраслаў Дашкевіч |Арыгінал імя = {{мова-uk|Ярослав Дашкевич}} |Фота = Dashkevych Yaroslav Late 1980th.JPG |Шырыня = 250пкс |Месца нараджэньня = г. [[Львоў]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] |Месца сьмерці = г. [[Львоў]], [[Украіна]] |Навуковая сфэра = [[гісторыя]]<br />[[крыніцазнаўства]]<br />[[археаграфія]] |Месца працы = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<br />[[Украіна]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = {{Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Ўкраіны}}{{Ордэн «За заслугі» III ступені (Украіна)}} |Сайт = }} '''Ярасла́ў Дашке́віч''' (13 сьнежня 1926, [[Львоў]] — 25 лютага 2010, [[Львоў]]) — украінскі [[гісторык]], [[Археаграфія|археограф]]. Аўтар больш за 1700 навуковых і публіцыстычных прац. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся 13 сьнежня 1926 годзе ў [[Львоў|Львове]]. {{Парады артыкулу|кароткі артыкул}} == Радзіна == Бацька [[Раман-Мікалай Дашкевіч|Раман-Мікалай Дашкевіч герба Карыбут]] — [[адвакат]], грамадзка-палітычны дзеяч, кіраўнік спартовага таварыства «Луг», [[падпалкоўнік]] [[Сечавыя стральцы|Украінскіх Сечавых стральцоў]], пазьней [[генэрал-харунжы]] арміі [[УНР]]). Аўтар прац па гісторыі ўкраінскага войска, Сечавых-Сакольскага руху, сваіх успамі́наў. Маці [[Алена-Марыя Сьцяпанаў]] вучоны, пэдагог, грамадзкі дзеяч, у мінулым [[харунжы]] Ўкраінскіх сечавых стральцоў і [[чотар]] Украінскай Галіцкай арміі; пазьней старшы навуковы супрацоўнік установаў Акадэміі навук УССР у Львове і Кіеве, [[дацэнт]] Львоўскага ўнівэрсытэту. У сьнежні 1949 арыштавана, складзеная ў мардоўскіх лягерах, адкуль вярнулася ў 1956 годзе, аўтар больш чым 75 прац па геаграфіі і эканамічнай геаграфіі, сваіх успамі́наў. Жонка [[Людміла Шарамецьева-Дашкевіч]] журналістка, вядомая [[дысыдэнт]]ка, паплечніца [[Вячаслаў Чарнавіл|Вячаслава Чарнавіла]]. [[Файл:Yaroslav Dashkevych.jpg|міні|200пкс|Яраслаў Дашкевіч на ўрачыстасьцях з нагоды свайго 80-годзьдзя]] == Працы == * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Словник польських скорочень.&nbsp;— К., 1959. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Армянские колонии на Украине в источниках и литературе XV—XIX веков: (Историографический очерк).&nbsp;— Ереван, 1962). * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Армянское книгопечатание на Украине в XVII&nbsp;в. // Историко филологический журнал.- 1963.- №&nbsp;4.- Стр. 115—130. * Дашкевич Я. Вірмено половецькі джерела з історії України // Наково-інформ. бюлетень Архівного управління УРСР.- 1965, №&nbsp;2.- С. 66-74. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Адміністративні, судові й фінансові книги на Україні в XIII XVIII&nbsp;ст. // Історичні джерела та їх використання.- К., 1969.- Вип. 4.- Стор. 129—171. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Договор Н.Торосовича с львовскими и каменецкими армянами 1627 г. как памятник армяно-кыпчакского языка // Rocznik Orientalistyczny.- 1969.- Т. 33, z. 1.- Str. 77 96. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Армяно-кыпчакские предбрачные договоры из Львова (1598 1638 гг.) // Rocznik Orientalistyczny.- 1970а.- Т. 33, z. 2.- Str. 67-107. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Армяно-кыпчакский документ из Константинополя 1618 г. // Folia Orientalia.- 1970б.- Т. 11.- Str. 123 137. * Дашкевич Я. Розселення вірменів на Україні у XI XVIII&nbsp;ст. // Український історично-географічний збірник.&nbsp;— Київ, 1971.- Вип. І.- С. 90-155. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Армяно-кыпчакская надпись из Львова (1609) и вопросы изучения средневековых памятников армяно кыпчакской эпиграфики // Rocznik Orientalistyczny.- 1973.- Т. 35, z. 2.- Str. 123 135. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Армяно-кыпчакское завещание из Львова 1617 г. и современный ему польский перевод // Rocznik Orientalis tyczny.- 1974а.- Т. 36, z. 2.- Str. 119 131. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Армяно-кыпчакские долговые обязательства из Эдирне (1609 г.) и Львова (1615 г.) // Rocznik Orientalistyczny.- 1974б.- Т. 37, z. 1.- Str. 47 58. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Древнейший армяно-кыпчакский документ из львовских коллекций (1583 г.) и изучение билингв предбрачных договоров львовских армян // Rocznik Orientalistyczny.- 1975.- Т. 37, z. 2.- Str. 33 47. * Дашкевич Я. Устав армянской общины в Каменце Подольском 1616 г. // Rocznik Orientalistyczny.- 1976.- Т. 38.- Стр. 101 109. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Львовские армяно-кыпчакские документы XVI XVII&nbsp;вв. как исторический источник // Историко-филологический журнал АН АрмССР.- 1977.- №&nbsp;2.- Стр. 163 164. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Пять армяно-кыпчакских документов из львовских коллекций (1599 1669 г.) // Rocznik Orientalistyczny.- 1978а.- Т. 39, z. 1.- Str. 85 132. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Армяно-кыпчакские денежные документы из Львова (конец XVI&nbsp;в.&nbsp;— 1657 г.) // Rocznik Orientalistyczny.- 1978б.- Т. 40, z. 1.- Str. 49 69. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Армяно-кыпчакский язык: Библиография литературы 1802 1978 // Rocznik Orientalistyczny.- 1979а.- Т. 40, z. 2.- Стр. 79-86. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Три армяно-кыпчакских записи львовского армянского духовного суда 1625 г. // Rocznik Orientalistyczny.- 1979б.- Т. 41, z. 1.- Str. 57 80. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Армяно-кыпчакский язык в освещении современников: Об использовании экстралингвистических данных для истории тюркских языков // Вопросы языкознания.- 1981а, №&nbsp;5.- Стр. 79-92. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Територія України на картах XIII—XVIII&nbsp;ст. // Історичні дослідження: Вітчизняна історія.&nbsp;— К., 1981б.&nbsp;— Вип. 7.&nbsp;— С. 90—91. * Дашкевич Я., Трыярский Э. Каменные бабы причерноморских степей. Коллекция из Аскании-Нова (Wrocław; Warszawa; Kraków; Gdańsk; Łódź, 1982. у співавт. з Е.Триярським. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Армяно-кыпчакский язык: Этапы истории // Вопросы языкознания.- 1983, №&nbsp;1.- Стр. 91-107. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Середньовічні карти України в дослідженнях кінця XVIII&nbsp;— початку XX&nbsp;ст. // Історичні дослідження: Вітчизняна історія.&nbsp;— К., 1985.&nbsp;— Вип. 11.&nbsp;— С. 85&nbsp;— 90. * Дашкевич Я. Символи, символи … .&nbsp;— Львів, 1990. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Спорные вопросы дипломатической практики Древней Руси // История СССР.&nbsp;— М., 1991.&nbsp;— N 4.&nbsp;— С. 100—111. * Дашкевич Я. Зображення Кам’янця-Подільського 70-х років XVII—XVIII&nbsp;ст. як історико-топографічне джерело // Проблеми істор. географії України. К., 1991. * Дашкевич Я. «Книгарь»&nbsp;— журнал епохи революцій і контрреволюцій // Україна. Наука і культура.&nbsp;— К., 1991.&nbsp;— Вип. 25. * [https://web.archive.org/web/20090627042247/http://uht.org.ua/ua/part/genealogija/article;122 Вірменські метричні книги в Україні XVII—XVIII&nbsp;ст.] * [http://litopys.org.ua/boplan/bop03.htm Я.&nbsp;Р.&nbsp;Дашкевич. Українська бопланіана] * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Україна вчора і нині: Нариси, виступи, есе.&nbsp;— К., 1993. * Дашкевич Я. Типологія актів з історії щоденного життя Львова (вірменьска колонія кінця XVI поч. XVII&nbsp;ст.) // Український археографічний щорічник.- 1999.- Вип.3 4.- С.169 199. * Дашкевич Я. Вірменія і Україна: Зб. наук. статей та рецензій, 1954—1989&nbsp;рр.&nbsp;— Львів; Нью-Йорк, 2001. * Дашкевич Я.&nbsp;Р.&nbsp;Закарпаття в українській етнографічній науці 60-их&nbsp;— 90-их рр. XIX ст. // Народознавчі зошити.&nbsp;— Львів, 2003, 2004. * Дашкевич Я. Україна на стародавніх картах. Кінець XV&nbsp;— перша половина XVII ст.: [Альбом].&nbsp;— К., 2004.&nbsp;— Співавт.: [[Вавричин Марія Григорівна|М. Вавричин]], У. Кришталович; (2-е вид. К., 2006). * Дашкевич Я. Постаті: Нариси про діячів історії, політики, культури. Л., 2006; (2-е доповн. вид. Л., 2007). * Дашкевич Я. «…Учи неложними устами сказати правду» : Історична есеїстика (1989—2008).&nbsp;— К., 2011. * Дашкевич Я. Майстерня історика.&nbsp;— Львів, 2012. * Дашкевич Я. Вірмени а Україні: Зб. наук. статей та рецензій, 1954—2009&nbsp;рр.&nbsp;— Львів, 2012. == Літаратура пра Яраслава Дашкевіча (па храналёгіі) == * Ярослав Романович Дашкевич: Біобібліогр. довід. / АН України. Інститут укр. археографії. Археогр. коміс. Київ, 1993. 84, [1] с.&nbsp;— (Наук.-довідк. вид. з історії України: Вип. 20). * Людина з історії: 13 грудня Я. Дашкевичу виповнюється 70 років // За вільну Україну. Львів, 1996. 12 груд. (Чис. 145). Фотогр. Я. Дашкевича. * Марра mundi: 36. наук. пр. на пошану Я. Дашкевича з нагоди його 70-річчя. Львів; Київ; Нью-Йорк: Вид-во М.&nbsp;П.&nbsp;Коць, 1996. ~ 911 с.&nbsp;— Із змісту: Бібліографія праць Ярослава Дашкевича (1992—1996).&nbsp;— С. 7-32; Богачевська-Хом’як М. Наука&nbsp;— невід'ємна частина його .життя.&nbsp;— С. 32-39.&nbsp;— Передрук з: Україна. Наука і культура.&nbsp;— Київ, 1996.&nbsp;— Вип. 29.&nbsp;— С. 47-51; *Бутич І. Співпраця Ярослава Дашкевича з архівними установами України у 1950—1960 роки.&nbsp;— С. 809—822; Білокінь С. До питання про авторство «Словника українських псевдонімів». Документи і матеріали: [Дашкевич-Дей]\&nbsp;— С. 830—874; Штуль К. З0-літнє листування у просторі часу.&nbsp;— С. 904—907. * Письменний II. Лідер сучасних «лицарів абсурду»: [До 70-річчя від дня народж. Я. Дашкевича] // Національна трибуна. Нью-Йорк, 1997. 4 трав. (Чис. 18). С. 5; Шлях перемоги. Київ; Мюнхен; Нью-Йорк, 1997. З квіт. (Чис. 14). Фотогр. Я. Дашкевича. * Дашкевич Ярослав Романович // Хто є хто в українських суспільних науках: Довідник. -Київ, 1998. С. 104—105. * Квіт С. Оксфордський стандарт // Шлях перемоги. Київ; Мюнхен; Нью-Йорк, 1998. 26 серп. (Чис. 34). Фотогр. Я. Дашкевича. * Дашкевич Ярослав Романович // УСЕ (Універсальний словник-енциклопедія). Київ, 1999. С. 401. * Дашкевич Ярослав Романович // Хто є хто в Україні: [Біогр. довід.].&nbsp;— Київ, 2000. -.С. 125.5 * Лось Й. Осягаючи суть національної історії: Я. Дашкевичу 75 // За вільну Україну. Львів, 2001. 12 груд. Фотогр. Я. Дашкевича. * Сварник Г. Дашкевич Ярослав Романович // Українські архівісти: Біобібліогр. довід. / Упоряд. Т.&nbsp;В.&nbsp;Портнова.&nbsp;— Київ, 2002.&nbsp;— Вин. 2: 1940—1960-ті рр. С. 70-72. Фотогр. Я. Дашкевича. * Дашкевич Ярослав Романович // УСЕ (Універсальний словник-енциклопедія). 3-є вид., переробл. і доповн.&nbsp;— Київ, 2003.&nbsp;— С. 357. * [[Ясь Олексій Васильович|Ясь О.]] Дашкевич Ярослав Романович // Українські історики XX століття: Біобібліогр. довід. Київ; Львів, 2003.&nbsp;— С. 92-94.&nbsp;— (Сер.: Укр. історики; Вип. 2, ч. 1). Фотогр. Я. Дашкевича. * [[Ясь Олексій Васильович|Ясь О.&nbsp;В.]]&nbsp;Дашкевич Ярослав Романович // Енциклопедія історії України. Київ, 2005. Т. 2: Г-Д. С. 296. Фотогр. Я. Дашкевича. * Історик совісті: Ярослав Дашкевич // Аргумент влада.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— 10-16 берез. (№&nbsp;9): Топ 100: Найвпливовіші особистості Львова.&nbsp;— С. 59.&nbsp;— Фотогр. Я. Дашкевича. * Ярослав Дашкевич : біобібліографічний покажчик.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— 266 с, іл. Фотогр. Я. Дашкевича. * [https://web.archive.org/web/20100422203557/http://who-is-who.com.ua/bookmaket/yuvilyars2007/24/126.html Дашкевич Ярослав Романович] * Сварник Г. Громадські і наукові традиції родини Дашкевичів // Вісник Львівського університету. Серія філолог.&nbsp;— Львів, 2007.&nbsp;— Вип. 42 (До 80-ліття ювілею д-ра філологічних наук проф. Я. Дашкевича).&nbsp;— С. 5-10. * Сварник Г. Дашкевич Ярослав Романович // Енциклопедія сучасної України.&nbsp;— К., 2007.&nbsp;— Т. 7 : Ґ-Ді.&nbsp;— С. 250—251. * Сварник Г. Дашкевич Ярослав Романович // Українські архівісти (XIX—XX&nbsp;ст.): Біобібліографічний довідник.&nbsp;— К., 2007.&nbsp;— С. 182—184. * Сварник Г. Дашкевич Ярослав-Іван-Ананія (де Корибут) // Енциклопедія Львова.&nbsp;— Львів, 2008.&nbsp;— Т. 2.&nbsp;— С. 27-28. * Олена Степанів&nbsp;— Роман Дашкевич: Спогади і нариси / Передм. Я. Дашкевича;.&nbsp;— Львів, 2009.&nbsp;— 638 с, 48 с іл. * Сварник Г. Між Києвом і Львовом. Листування Юрія Меженка з Ярославом Дашкевичем (1945—1969) // Український археографічний щорічник. Нова серія.&nbsp;— К., 2009 [2010].&nbsp; — Вип. 13/14.&nbsp;— С. 191—222. * Листування Юра Меженка з Ярославом Дашкевичем (1946—1969).&nbsp;— Львів, 2009.&nbsp;— 374 с : іл.&nbsp;— (Епістолярій). {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дашкевіч, Яраслаў}} [[Катэгорыя:Украінскія гісторыкі]] dy9dqdeuafhe3zc31rub0t0a7dlis18 Аляксандар Лукашэнка 0 161610 2698719 2691920 2026-11-04T03:51:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698719 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=прозьвішча|Лукашэнка}} {{Палітык |пасада = [[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь]]<br>(статус [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|аспрэчваўся]] ў 2020 годзе) |пачатак_тэрміну = 20 ліпеня 1994 |канец_тэрміну = |прэм’ер-міністар = [[Вячаслаў Кебіч]]<br />[[Міхаіл Чыгір]]<br />[[Сяргей Лінг]]<br />[[Уладзімер Ярмошын]]<br />[[Генадзь Навіцкі]]<br />[[Сяргей Сідорскі]]<br />[[Міхаіл Мясьніковіч]]<br />[[Андрэй Кабякоў]]<br />[[Сяргей Румас]]<br />[[Раман Галоўчанка]]<br />[[Аляксандар Турчын]] |папярэднік = пасада заснаваная |наступнік = |пасада2 = Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савету Беларусі]] [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|12-га скліканьня]] |пачатак_тэрміну2 = 4 сакавіка 1990 |канец_тэрміну2 = 20 ліпеня 1994 |папярэднік2 = |месца_нараджэньня = [[Копысь]], [[Аршанскі раён]], [[Віцебская вобласьць]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |партыя = [[КПСС]] (1979—1991) |сужэнец = жонка [[Галіна Лукашэнка]] (з 1975 году) |дзеці = [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктар]], [[Дзьмітры Лукашэнка|Дзьмітры]], Мікалай |адукацыя = [[Магілёўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскі пэдагагічны інстытут]] (1975), [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія]] (1985) |рэлігія = [[Атэізм]], [[Праваслаўе]]<ref>{{Навіна|аўтар=[[Міхась Скобла]]|загаловак=Уладзімер Падгол: «Цытатнік Лукашэнкі — гэта ягоны псыхалягічны гардэроб»|спасылка=http://www.svaboda.mobi/a/767823.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2006|дата доступу=21 сьнежня 2015}}</ref> |бацька = Рыгор |маці = Кацярына Трафімаўна Лукашэнка (1924—2015) |подпіс =SigAlexanderLukashenko.svg |узнагароды = Міжнародная прэмія імя Шолахава (1997)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Лукашэнка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://files.knihi.com/Slounik/02/enc/Bielaruskaja_encyklapedyja.torrent|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1999|том=9|старонкі=363|старонак=560|сэрыя=|isbn=985-11-0155-9|наклад=10 000}}</ref> |выява=Александр Лукашенко (28-12-2021) (cropped).jpg|імя=Аляксандар Лукашэнка|лацінка=Alaksandar Łukašenka|сайт=[https://president.gov.by/be president.gov.by]}} '''Алякса́ндар Рыго́равіч Лукашэ́нка''' ({{Н}} 30 жніўня 1954 году, [[Копысь]], [[Аршанскі раён]], Віцебская вобласьць, цяпер [[Беларусь]]) — дзяржаўны дзяяч Беларусі, які стаў першым прэзыдэнтам краіны ў 1994 годзе. На пасадзе прэзыдэнта стаў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскім]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200929141558/https://news.tut.by/politics/169669.html Лукашэнка: Няма больш прарасейскага чалавека ў Беларусі, чым Прэзыдэнт. Я гэта даказваю 15 гадоў, у вас зь Беларусьсю ніколі не было праблемаў], [[TUT.BY]], 11 мая 2010 г.</ref> [[Аўтарытарызм|аўтарытарным]] кіраўніком [[Беларусь|Беларусі]], які ўтрымлівае ўладу шляхам [[Фальсыфікацыя выбараў і рэфэрэндумаў у Беларусі пад кіраўніцтвам Аляксандра Лукашэнкі|фальсыфікацыі выбараў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201126210344/http://news.tut.by/politics/77777.html Лукашенко: Последние выборы мы сфальсифицировали], [[TUT.BY]], 23.11.2006 г.</ref> і [[тэрор]]у [[беларусы|беларусаў]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30787845.html Лукашэнка пра катаваньні на Акрэсьціна: «Атрымалі тыя, хто там жа кідаўся на мянтоў»], [[Радыё Свабода]], 17 жніўня 2020 г.</ref> пры фінансавай<ref>[https://www.svaboda.org/a/30838232.html Ціханоўская пракамэнтавала расейскі крэдыт Лукашэнку: «Гэта падоўжыць яго агонію»], [[Радыё Свабода]], 14 верасьня 2020 г.</ref>, вайсковай<ref>[https://www.svaboda.org/a/30807339.html Прэс-сакратар Пуціна пракамэнтаваў падрыхтоўку расейскага «рэзэрву праваахоўнікаў» для Лукашэнкі], [[Радыё Свабода]], 28 жніўня 2020 г.</ref> і інфармацыйнай<ref>[https://www.svaboda.org/a/30791540.html Супрацоўнікаў БТ, якія страйкуюць, замянілі супрацоўнікамі Russia Today], [[Радыё Свабода]], 19 жніўня 2020 г.</ref> падтрымцы [[Расея|Расеі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200927001550/https://www.racyja.com/palityka/zyanon-paznyak-matsujma-nashu-natsyyanal/ Зянон Пазьняк: Мацуйма нашу нацыянальную сілу!], [[Радыё Рацыя]], 23 жніўня 2020 г.</ref>. Пасьля [[Інаўгурацыя|інаўгурацыі]] 2020 году ягоны статус [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнта Беларусі]] стаў [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвацца]]<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285426 Зянон Пазняк: Вінаваты не Лукашэнка, а людзі, якія яму вераць], [[Наша Ніва]], 25 лютага 2022 г.</ref>. Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Ўзброенымі сіламі Беларусі]], старшыня [[Рада бясьпекі Рэспублікі Беларусь|Рады бясьпекі]]<ref>Зміцер Панкавец, [http://nn.by/?c=ar&i=37192 Лукашэнка адзінагалосна пераабраны прэзідэнтам] // [[Наша Ніва]], 9 красавіка 2010 г.</ref>. [[De facto|Фактычна]] займае пасаду прэзыдэнта краіны (з 1994 году) больш за ўсіх астатніх кіраўнікоў [[Эўропа|Эўропы]] (апроч манархаў). Да сваёй кар’еры ў якасьці палітыка працаваў дырэктарам [[саўгас]]у й быў [[палітрук]]ом у савецкім войску<ref>[https://www.svaboda.org/a/24499723.html Gazeta Wyborcza: «Былы палітрук Лукашэнка марыць пра мяжу на замку»], [[Радыё Свабода]], 29 лютага 2012 г.</ref>. У сярэдзіне 90-х гадоў ХХ ст. усталяваў у краіне [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[https://web.archive.org/web/20050115051738/http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] й масавымі катаваньнямі беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. 17 красавіка 2021 году [[Фэдэральная служба бясьпекі Расейскай Фэдэрацыі|ФСБ Расеі]] заявіла, што дапамагло прадухіліць зрынаньне [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] «''паводле адпрацаванага сцэнару „каляровых рэвалюцыяў“ з прыцягненьнем мясцовых і ўкраінскіх нацыяналістаў''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31209051.html ФСБ Расеі заявіла, што дапамагло прадухіліць дзяржаўны пераварот у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 17 красавіка 2021 г.</ref>. 21 красавіка кіраўнік [[Расея|Расеі]] [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] згадаў пра Беларусь у кантэксьце нібыта прадухіленай з удзелам ФСБ спробы зрынаньня рэжыму Лукашэнкі як пра кантраляваную Расеяй тэрыторыю, на якой Расея будзе вызначаць, што ёсьць дзяржаўным пераваротам, а што — не<ref name="NN-21.04.2021">[https://nn.by/?c=ar&i=271834 «Можна мець любы пункт гледжання наконт палітыкі Лукашэнкі, але…» Пуцін згадаў Беларусь у пасланні], [[Наша Ніва]], 21 красавіка 2021 г.</ref>. == Паходжаньне == Паводле імя па бацьку пра паходжаньне [[па мячы]] вядома толькі асабістае імя [[Бацька|бацькі]] — Рыгор, бо [[прозьвішча]] Лукашэнка ад маці (дзявоцкае). [[Маці]] Кацярына Трафімаўна Лукашэнка нарадзілася ў 1924 г. у [[Вёска|вёсцы]] [[Александрыя (Магілёўская вобласьць)|Александрыя]] ([[Шклоўскі раён]], Беларуская ССР, СССР; цяпер [[Магілёўская вобласьць]], Беларусь). Вырасла на [[хутар]]ы побач у [[Сям’я|сям’і]] з 6 дзецьмі. [[Дзед]] [[Па кудзелі|па маці]] Трафім Іванавіч Лукашэнка (1868—1939) нарадзіўся й вырас на хутары Панурка ([[Варонеж (Сумская вобласьць)|Варонеская]] [[воласьць]], [[Глухаў]]скі павет, [[Чарнігаўская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]]; цяпер [[Шосткінскі раён]], [[Сумская вобласьць]], [[Украіна]]) у сям’і рэестровага [[казакі|казака]] Івана Лукашэнкі. Бабуля па маці памерла ў 1955 годзе<ref>{{Навіна|аўтар=[[Ягор Марціновіч]]|загаловак=Памерла маці Лукашэнкі. Гісторыя жыцьця Кацярыны Трафімаўны|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/150192.html|выдавец=[[Газэта]] «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=26 траўня 2015|дата доступу=9 лістапада 2015}}</ref>. == Раньнія гады == Нарадзіўся 30 жніўня 1954 г. у мястэчку [[Копысь]] (Аршанскі раён, Віцебская вобласьць, Беларуская ССР, СССР; цяпер Беларусь) у беднай сялянскай сям’і. Паводле словаў А. Лукашэнкі нарадзіўся 31 жніўня<ref name="Завтра1"/><ref>[https://web.archive.org/web/20111113115606/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=42059 Опасный синдром: Лукашенко теряет память]{{ref-ru}} // [[Белорусский партизан]]</ref>. Старэйшае дзіця ў маці памерла да яго нараджэньня. З 1957 г. выхоўваўся ў вёсцы [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласьць) бяз бацькі<ref>{{Навіна|аўтар=Ільля Маліноўскі|загаловак=Як маці Лукашэнкі адгаворвала сына ад прэзыдэнцтва|спасылка=https://euroradio.pl/yak-maci-lukashenki-adgavorvala-syna-ad-prezidenctva|выдавец=[[Эўрарадыё]]|дата публікацыі=26 траўня 2015|дата доступу=9 лістапада 2015}}</ref>. Маці працавала даяркай на фэрме. Падчас навучаньня ў Александрыйскай сярэдняй школе займаўся музыкай па клясе [[баян]]а<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Поўная біяграфія прэзыдэнта Рэспублiкi Беларусь А.Р. Лукашэнкі|спасылка=https://president.gov.by/be/president/biography/full|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2021|дата доступу=17 траўня 2021}}</ref>. У 1971—1975, падчас [[студэнцтва]], быў сакратаром [[Камуністычны саюз моладзі|Камуністычнага саюзу моладзі]] ў Сярэдняй школе №1 гораду [[Шклоў|Шклова]]. У 1975 годзе Аляксандар Лукашэнка скончыў [[Магілёўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскі пэдагагічны інстытут]] паводле спэцыяльнасьці «настаўнік гісторыі й грамадазнаўства», у 1985 — Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію ([[Горкі]], Магілёўская вобласьць) паводле спэцыяльнасьці «эканаміст — арганізатар сельскагаспадарчае вытворчасьці». З 1975 па 1977 год служыў у памежных войсках [[КДБ]] [[СССР]], быў інструктарам палітычнага аддзелу вайсковае часткі 2187 Заходняе памежнае акругі ў [[Берасьце|Берасьці]]. З 1977 па 1978 гады ён займаў пасаду сакратара камітэту Камуністычнага саюзу моладзі Дзяржхарчгандлю ў [[Магілёў|Магілёве]]. Адначасна займаў пасаду інструктара [[Кастрычніцкі раён (Магілёў)|Кастрычніцкага раённага]] выканаўчага камітэту Магілёва<ref name="а"/>. У 1978—1980 гадох працаваў сакратаром раённага таварыства «Веды» ў Шклове. У 1980—1982 гадох зноў служыў у войску намесьнікам камандзіра роты па палітычнай часьці ў в/ч 04104 (Магілёўская вобласьць). Пасьля зыходу з войску ў 1982 Лукашэнка стаў намесьнікам дырэктара саўгасу «Ударнік» Шклоўскага раёну. У 1983—1985 гадох быў намесьнікам дырэктара камбінату будаўнічых матэрыялаў у [[Шклоў|Шклове]]. У 1985—1987 гадох — сакратар партыйнага камітэту калгасу імя Леніна Шклоўскага раёну. У 33 гады ўзначаліў саўгас [[Гарадзец (Шклоўскі раён)|«Гарадзец»]] Шклоўскага раёну (Магілёўская вобласьць), якім кіраваў у 1987—1994 гадах<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Біяграфія прэзыдэнта Рэспублiкi Беларусь А.Р. Лукашэнкі|спасылка=https://president.gov.by/be/president/biography|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2021|дата доступу=17 траўня 2021}}</ref>. == Пачатак палітычнай кар’еры == У 1989 годзе балятаваўся на выбарах народных дэпутатаў [[СССР]], але прайграў у другім туры [[Вячаслаў Кебіч|Вячаславу Кебічу]] з розьніцай у 1% галасоў. У 1990 годзе быў абраны народным дэпутатам [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савету Беларускай ССР]] [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|12-га скліканьня]], дзе стаў чальцом канстытуцыйнай камісіі<ref>[https://web.archive.org/web/20180327213508/http://old.bankzakonov.com/d2008/time88/lav88513.htm Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 20 июля 1990 г. №166-XII «Об избрании Конституционной комиссии»] {{ref-ru}}</ref>. Стварыў фракцыю «Камуністы за дэмакратыю», якая выступала за захаваньне [[СССР]] у дэмакратычнай форме. Пасьля падзеяў [[Студзеньскія падзеі ў Вільні|13 студзеня 1991 году]] ў [[Вільня|Вільні]], дзе ад рук савецкіх вайскоўцаў генэрала Ўсхопчыка загінула 13 мірных жыхароў, што бралі ўдзел у дэманстрацыях пратэсту супраць савецкай акупацыі [[Летува|Летувы]], Лукашэнка разам зь іншымі дэпутатамі [[Вярхоўны Савет|Вярхоўнага Савету]] [[БССР]] выяжджаў на месца здарэньня дзеля збору фактаў. Лічылася, што Лукашэнка быў адзіным дэпутатам беларускага парлямэнту, што прагаласаваў супраць ратыфікацыі [[Белавескія пагадненьні|Белавескіх пагадненьняў]], аднак было высьветлена, што гэтым чалавекам быў [[Валеры Ціхіня]], які потым стаў старшынём [[Канстытуцыйны Суд Беларусі|Канстытуцыйнага Суду Беларусі]]. Існуе міт, што нібыта А. Лукашэнка ўласнаручна ўносіў у залю пасяджэньняў Вярхоўнага Савету [[бел-чырвона-белы сьцяг]] і пэўны час намагаўся далучыцца да фракцыі [[Беларускі Народны Фронт|Беларускага Народнага Фронту]], куды яго так і не прынялі, але гэта не адпавядае рэчаіснасьці, бо дакладна вядома, што родны сьцяг у залю ўнесла дэпутатка ВС БССР, сябра Партыі БНФ [[Галіна Сямдзянава]]<ref>{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Навумчык]]|загаловак=У Авальную залю бел-чырвона-белы сьцяг унесла Галіна Сямдзянава|спасылка=https://www.svaboda.org/a/24332421.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=19 верасьня 2011|дата доступу=19 жніўня 2020}}</ref>. Заваяваўшы сваёй рыторыкай рэпутацыю апантанага барацьбіта за справядлівасьць, у чэрвені 1993 году быў абраны старшынём часовай камісіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савету]] па барацьбе з [[карупцыя]]й<ref name="б"/>, створанай для вывучэньня дзейнасьці камэрцыйных структураў пры ўладзе. У гэтай сваёй якасьці Лукашэнка абвінаваціў у карупцыі шэраг сябраў кабінэту Кебіча, а самога В. Кебіча назваў галавой «прамаскоўскае мафіі». 1 красавіка 1994 году «камісія Лукашэнкі» была ліквідаваная як «выканаўшая задачу па дасьледаваньні». У пачатку 1994 году была прынятая новая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]]. Паводле яе ў ліпені таго году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, на якія выставілі свае кандыдатуры шэсьць палітыкаў. Аляксандар Лукашэнка ўдзельнічаў у выбарах як незалежны кандыдат, базуючыся на папулісцкай праграме ў духу лёзунгаў барацьбы з карупцыяй, павышэньня заработкаў і інтэграцыі з [[Расея]]й. Лукашэнка публічна заяўляў у сваіх прамовах і інтэрвію: «Я ў Маскву на каленях папаўзу». Скандальным эпізодам перадвыбарчае кампаніі Лукашэнкі быў замах на яго жыцьцё. Калі па факце замаху была ўзбуджаная крымінальная справа, сьледчыя адзначылі разыходжаньне вынікаў балістычнай экспэртызы й экспэртызы адтулінаў у аўтамабілі «Мэрсэдэс» з паказаньнямі Аляксандра Лукашэнкі і [[Віктар Шэйман|Віктара Шэймана]], якія быццам знаходзіліся ў аўтамабілі падчас інцыдэнту. Справа была прыпыненая. З прыходам да ўлады Лукашэнкі яна не была ўзноўленая. Сярод іншых кандыдатаў былі [[Станіслаў Шушкевіч (малодшы)|Станіслаў Шушкевіч]], [[Зянон Пазьняк]] і прэм’ер-міністар Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]], які лічыўся фаварытам. У першым туры Лукашэнка атрымаў 44,82% галасоў. За Кебіча прагаласавалі 17,33% выбарцаў, 12,8% прагаласавалі за Пазьняка, а 10% прагаласавалі за Шушкевіча. Лукашэнка быў падтрыманы шэрагам палітыкаў з дэмакратычнага стану: ([[Анатоль Лябедзька|Анатолем Лябедзькам]], [[Віктар Ганчар|Віктарам Ганчаром]]). Пазьней яны тлумачылі, што бачылі ў Лукашэнку супрацьвагу постсавецкае намэнклятуры ў асобе Кебіча і будучы інструмэнт правядзеньня рэформаў. Другі тур адбыўся 10 ліпеня, на ім А. Лукашэнка канчаткова перамог, атрымаўшы 80,1% галасоў. Напярэдадні другога туру ў час тэледэбатаў з Кебічам Лукашэнка начапіў на пінжак значок з выявай бел-чырвона-белага сьцяга (хоць раней у часе выбарчай прэзыдэнцкай кампаніі насіў [[Сьцяг БССР|чырвона-зялёны дэпутацкі значак БССР]]), тым часам апанэнт выступаў без значка<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oYeFbbWNxco|title=Теледебаты Кандидатов в Президенты Республики Беларусь 1994 года &#124; Полная версия|via=www.youtube.com}}</ref>. == Першы прэзыдэнцкі тэрмін (1994—2001) == [[Файл:Аляксандар Лукашэнка 1994.png|міні|250пкс|Вынікі Лукашэнкі на [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбарах прэзыдэнта Беларусі 1994 року]]]] Перамога Лукашэнкі была нечаканасьцю для многіх у Беларусі і за мяжою, зважаючы на ягоную маладосьць і недасьведчанасьць. 22 ліпеня 1994 году Аляксандар Лукашэнка падпісаў Указ № 1 «Аб прызначэньні [[Прэм’ер-міністар|прэм'ер-міністра]] Рэспублікі Беларусь», якім стаў [[Міхаіл Чыгір]]. Разам зь ім [[Вярхоўны Савет Беларусі]] зацьвердзіў 4-х ягоных намесьнікаў. Таксама 22 ліпеня падпісаў Указ № 2 аб стварэньні [[Адміністрацыя прэзыдэнта Беларусі|Адміністрацыі прэзыдэнта Беларусі]], першым кіраўніком якой прызначыў [[Леанід Сініцын|Леаніда Сініцына]]. 4 жніўня 1994 году зацьвердзіў Указ № 19 «Аб стварэньні [[Кіраўніцтва справамі прэзыдэнта Беларусі|Кіраўніцтва справамі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]», першым кіраўніком якога стаў [[Іван Ціцянкоў]]. 5 жніўня падпісаў Указ № 24 пра Палажэньне аб [[Рада бясьпекі Беларусі|Радзе бясьпекі Рэспублікі Беларусь]], згодна зь якім увёў у яе склад кіраўніка Адміністрацыі прэзыдэнта і дзяржаўнага сакратара Рады бясьпекі [[Віктар Шэйман|Віктара Шэймана]] замест старшыні Вярхоўнага Савета і старшыні камісіі Вярхоўнага Савета па [[Нацыянальная бясьпека|нацыянальнай бясьпецы]]<ref name="в">{{Навіна|аўтар=Сяргей Мусіенка|загаловак=«Адзіная дыктатура, якая магчыма ў краіне, гэта дыктатура закону». Да 30-годзьдзя з дня першай інаўгурацыі прэзыдэнта|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/adzinaja-dyktatura-jakaja-magchyma-u-kraine-geta-dyktatura-zakonu-da-30-goddzja-z-dnja-pershaj-133739-2024/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=20 ліпеня 2024|дата доступу=20 ліпеня 2024}}</ref>. === Эканамічная палітыка: вяртаньне да камандна-адміністрацыйнай сыстэмы === Да прыходу Лукашэнкі да ўлады вельмі малыя рэформы былі праведзеныя ў [[Беларусь|Беларусі]]. На сярэдзіну 1994 году былі прыватызаваныя толькі 2% эканомікі Беларусі. Каляпс савецкае каманднае эканомікі, ад якой Беларусь моцна залежала, прывёў у 1994 годзе да зьніжэньня прамысловае вытворчасьці на 50% у параўнаньні з 1991 годам. Беларусь перажывала эканамічны крыз. Лукашэнка пачаў актыўна прымаць меры дзеля «стабілізацыі» эканомікі: былі ўдвая падвышаныя заработкі бюджэтнікаў, уведзены дзяржаўны кантроль за коштамі і адмененыя тыя нешматлікія [[рынкавыя рэформы]], якія былі праведзеныя на той момант. Не магло ня ўзьнікнуць цяжкасьцяў з адраджэньнем каманднае эканомікі ў адной асобнай краіне, абкружанай разьвіваючыміся краінамі з рынкавай эканомікаю. Беларуская эканоміка моцна завязаная на пастаўкі энэрганосьбітаў з [[Расея|Расеі]], але большасьць беларускіх прадпрыемстваў былі ня ў стане аплачваць іх. Недахоп валюты для аплачваньня энэрганосьбітаў вымушаў урад Беларусі дамагацца хаўрусу з Расеяй, які быў адным з асноўных пунктаў у праграме як Лукашэнкі, так і Кебіча. 2 жніўня 1994 году падпісаў Указ № 16 «Аб Службе кантролю [[Адміністрацыя прэзыдэнта Беларусі|Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]] і Камітэце па барацьбе з [[карупцыя]]й у органах дзяржаўнай улады і кіраваньня Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь». Таксама 2 жніўня падпісаў Указ № 17 «Аб прыпыненьні дзеяньня пастановы [[Савет міністраў Беларусі|Савета міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 18 ліпеня 1994 году № 548» (Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб парадку прадастаўленьня служачым дзяржаўнага апарату льготных [[крэдыт]]аў на будаўніцтва індывідуальных жылых дамоў). Прыпыненую Пастанову № 548 пасьля паразы ў прэзыдэнцкіх выбарах падпісаў [[Вячаслаў Кебіч]]. 8 жніўня 1994 году падпісаў Указ № 30 «Аб скарачэньні колькасьці работнікаў цэнтральных органаў кіраваньня, мясцовых [[Выканаўчы камітэт|выканаўчых]] і распарадчых органаў Рэспублікі Беларусь» на 30 %. 11 жніўня зацьвердзіў Указ «Аб адмене распараджэньня Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 27 мая 1994 г. № 527р» (Аб замацаваньні за старшынёй Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь [[Мечыслаў Грыб|Грыбам М.І.]] і старшынёй Савета міністраў Рэспублікі Беларусь Кебічам В.Ф. у пажыцьцёвае карыстаньне [[Лецішча|дачы]] ў адміністрацыйна-жылым комплексе [[Дразды (Менск)|Дразды]]). 15 жніўня падпісаў Указ № 50 «Аб разьліках спажыўцоў за [[прыродны газ]], [[Электраэнэргія|электрычную]] і [[Цеплавая энэргія|цеплавую энэргію]]», якім прадугледжваўся ўлік іх нясвоечасовай аплаты «пры перазаключэньні кантрактаў з кіраўнікамі дзяржаўных [[прадпрыемства]]ў і арганізацыяў»<ref name="в"/>. 1 верасьня 1994 году падпісаў Указ № 82 «Аб заключэньні [[кантракт]]аў з кіраўнікамі дзяржаўных прадпрыемстваў, аб'яднаньняў, арганізацыяў і ўстановаў», прызначэньне якіх стаў узгадняць. Ужо 9 верасьня зацьвердзіў Указ № 100, а 13 лістапада — Указ № 200 «Аб захадах упарадкаваньня [[Цана|цэнаў]] на асобныя [[Ежа|харчовыя]] тавары і сацыяльнай абароне насельніцтва»<ref name="в"/>. З самога пачатку свайго прэзыдэнцтва А. Лукашэнка пачаў палітыку, скіраваную супраць эўрапрыхільнікаў Беларусі і супраць заходняе дапамогі гэтым сілам (напрыклад, ад Фонду Фрыдрыха Эбэрта). Была спыненая прыватызацыя, у дзяржаўнай палітыцы запанавала рыторыка адраджэньня [[СССР]]. Пачаўся ціск і перасьлед палітычнае апазыцыі і незалежнае прэсы. [[АБСЭ]] пачала дакладаць аб парушэньнях [[правы чалавека|правоў чалавека]] ў Беларусі. У пачатку 1998 году [[цэнтральны банк Расеі]] адмовіўся праводзіць апэрацыі зь [[беларускі рубель|беларускімі рублямі]], што прывяло да абвалу курсу беларускае валюты. Лукашэнка ўзяў пад жорсткі кантроль [[Нацыянальны банк Беларусі]], загадаў вярнуць [[абменны курс]] валюты на папярэдні ўзровень, замарозіць рахункі камэрцыйных банкаў і абмежаваць апэрацыі банкаў. Натуральна, гэта прывяло да масавага адцёку грошаў з банкаў. Лукашэнка абвінаваціў у праблемах краіны «шкоднікаў» унутры Беларусі і з-за мяжы. Былі арыштаваныя трыццаць высокапастаўленых чыноўнікаў, сотні больш дробных былі таксама пакараныя. === Аднаўленьне русіфікацыі === {{Асноўны артыкул|Русіфікацыя Беларусі}} Урад Лукашэнкі ўзяў курс на аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнае палітыкі ў Беларусі]]. У 1995 годзе быў праведзены рэфэрэндум, на якім была скасаваная гістарычная дзяржаўная сымболіка Беларусі, уведзеныя новыя сымбалі, створаныя на базе гербу і сьцягу [[БССР]]. [[Расейская мова]] атрымала статус дзяржаўнае. Супраць адмены [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белага сьцягу]], «[[Пагоня (герб)|Пагоні]]» і статусу беларускае мовы як адзінае дзяржаўнае, група дэпутатаў ад [[БНФ]] абвясьціла галадоўку ў залі парлямэнту. Яны былі зьбітыя і выгнаныя з будынку сіламі АМАП. [[Расейская праваслаўная царква]] атрымала прывілеяваны статус у Беларусі, у той самы час іншым рэлігіям чыняцца перашкоды ў дзейнасьці. [[Каталіцкі касьцёл|Каталіцкім]] ксяндзам-замежнікам не выдаюцца беларускія візы. Улады гвалтоўна супраціўляюцца стварэньню ў Беларусі грамадаў [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускае аўтакефальнае праваслаўнае царквы]]. === Дзяржаўны пераварот 1996 году. Усталяваньне аўтарытарнага рэжыму === Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету Беларусі]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам А. Лукашэнку за «парушэньне Канстытуцыі». У адказ Лукашэнка правёў 24 лістапада 1996 году рэфэрэндум, пасьля якога атрымаў права распускаць парлямэнт і працягнуў сабе тэрмін паўнамоцтваў на два гады. Ужо 25 лістапада было абвешчана аб перамозе Лукашэнкі. Вынікі рэфэрэндуму моцна аспрэчваліся, але апазыцыя была цалкам выцесьненая з тэлевізіі і радыё, апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У гэтых варунках [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] й [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. А. Лукашэнка адразу скарыстаўся з сваіх паўнамоцтваў, распусьціўшы Вярхоўны Савет 13 скліканьня. [[АМАП]] ачапіў будынак парлямэнту, а ў суседнім памяшканьні разьмясьціўся новы парлямэнт, складзены з стаўленікаў А. Лукашэнкі. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў Канстытуцыйнага суду. Прашэньню аб імпічмэнце было адмоўлена. Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцслужбаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. Пачаўся перасьлед незалежнае прэсы і вядомых апазыцыянэраў. Было зачыненае незалежнае [[Радыё 101,2]]. Пасьля публічных заклікаў Лукашэнкі расправіцца з апазыцыяй, у 1999—2000 гадах пры загадкавых абставінах зьніклі тры апазыцыянэры, у тым ліку былы старшыня перадвыбарчага штабу Лукашэнкі [[Віктар Ганчар]] і апэратар расейскага тэлеканала ОРТ [[Зьміцер Завадзкі]]. Раптоўна памірае важная апазыцыйная фігура [[Генадзь Карпенка]], ходзяць упартыя чуткі аб верагодным атручэньні. У замежжы зьяўляюцца беглыя супрацоўнікі КДБ і [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных справаў]], якія даюць паказаньні аб санкцыі на зьнішчэньне апазыцыянэраў з боку ўлады і аб існаваньні ў Беларусі для гэтых мэтаў г. зв. «эскадронаў сьмерці». Некалькі чыноўнікаў у Беларусі былі арыштаваныя, але зь цягам часу расьсьледаваньне справаў амаль заглыхла. === Страта рэпутацыі Беларусі ў сьвеце === Цягам першых двух гадоў прэзыдэнцтва Лукашэнка моцна крытыкаваўся як унутры краіны, так і на міжнародным узроўні. У 1995 годзе [[Сусьветны банк]] і [[Міжнародны валютны фонд]] спынілі крэдытаваньне Беларусі, абвінаваціўшы ўрад у адсутнасьці рынкавых рэформаў. Беларусь і Лукашэнка апынуліся ў цэнтры буйных міжнародных скандалаў. 12 верасьня 1995 году над [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьцю]] супрацьпаветраныя войскі [[Расстрэл паветранага шара ў Беларусі (1995)|зьбілі паветраны шар]], які ўдзельнічаў у міжнародных спаборніцтвах на кубак «[[Кубак Гордана Бэнэта (паветраплаваньне)|Гордэн Бэнэт-95]]». Беларускія пілёты лічылі, што страляюць па мэтэаралягічным зондзе. Увесь экіпаж паветранага шара — два амэрыканскія пілёты-спартоўцы — загінуў. У лістападзе 1995 году Лукашэнка выклікаў скандал, заявіўшы ў інтэрвію, што ўнутраная палітыка [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] мела і станоўчыя бакі. Многія расцанілі гэтае выказваньне як намер будаваць у Беларусі рэжым аўтарытарнага кшталту. Зьдзейсьнены А. Лукашэнкам у 1996 годзе дзяржаўны пераварот быў адразу асуджаны міжнароднай супольнасьцю. Абвастрыліся стасункі з замежнымі дзяржавамі. У красавіку 1998 году з сваіх рэзыдэнцыяў у пасёлку Дразды былі [[Канфлікт у Драздах|гвалтоўна выселеныя]] амбасадары [[ЗША|Злучаных Штатаў]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Японія|Японіі]]. Гэта было пачаткам буйнага міжнароднага скандалу, бо беларускія ўлады парушылі [[Венская канвэнцыя|Венскую канвэнцыю]]. Закранутыя краіны, а таксама [[Расея]] адклікалі зь [[Менск]]у сваіх амбасадараў. Хаця амбасадары пазьней вярнуліся пасьля згасьленьня канфлікту, Лукашэнка не спыніў свае выпады супраць заходніх краінаў і пачаў абвінавачваць унутраную апазыцыю ў рабоце на карысьць замежных спэцслужбаў. Ён абвінавачваў замежныя ўрады ў дыскрымінацыі Беларусі на ўсіх узроўнях, ад эканомікі (зь Беларусі была выгнаная дэлегацыя [[МВФ]], а сама арганізацыя абазначаная Лукашэнкам як «махляры») да спорту (Лукашэнка абвінаваціў Захад у змове супраць беларускае зборнае на [[Зімовыя алімпійскія гульні|Зімовых Алімпійскіх гульнях]] у [[Наґана]], [[Японія]]). Лукашэнка не абмяжоўваўся словамі ў сваім непрыяцьці Захаду. Пад канец 1990-х гадоў Беларусь экспартавала ўзбраеньняў, у тым ліку супрацьпаветраных, на 400 мільёнаў даляраў у [[Іран]], [[Ірак]], [[Судан]], [[Югаславія|Югаславію]]. Пасьля пачатку [[Косаўская вайна|вайны ў Косаве]] Лукашэнка адстойваў ідэю «Славянскага саюзу» [[Расея|Расеі]], [[Беларусь|Беларусі]] і Югаславіі. Заходняя палітыка ў дачыненьні да Беларусі стала больш жорсткаю. Пасьля падзеньня рэжыму [[Слабадан Мілошавіч|Слабадана Мілошавіча]] ў Югаславіі адносна ўладаў Беларусі ўсё часьцей пачаў ўжывацца выраз «[[апошняя дыктатура Эўропы]]». === Інтэграцыя з Расеяй === Асноўным і адзіным паўнавартасным напрамкам вонкавае палітыкі за Лукашэнкам сталася інтэграцыя з [[Расея]]й. У красавіку 1998 году быў створаны г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвешчана аб стварэньні г. зв. «[[Саюзная дзяржава Расеі і Беларусі|Саюзнае дзяржавы]]» Расеі і Беларусі. Са студзеня 2000 году заняў пасаду старшыні Вышэйшай дзяржаўнай рады Саюзнай дзяржавы<ref name="а"/>. 2 красавіка 2001 году ў [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскім Крамлі]] [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] уручыў А.Лукашэнку расейскі ордэн «За заслугі перад Айчынай» 2-й ступені «за вялікі асабісты ўклад у стварэньне Саюзнай дзяржавы»<ref>{{Артыкул|аўтар=Аксана Півавар, [[БелТА]].|загаловак=Аляксандру Лукашэнку ўручаны расейскі ордэн «За заслугі перад Айчынай» ІІ ступені|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=3 красавіка 2001|нумар=70 (24186)|старонкі=2|issn=1990-763x}}</ref>. Тым ня меней, стварэньне паўнавартаснага зьвязу не атрымалася з-за розных мэтаў, якія перасьледаваліся расейскім бокам і рэжымам Лукашэнкі. Беларускі прэзыдэнт меў амбіцыі на расейскім палітычным полі і ўмела граў на імпэрскай настальгіі расейскага паспольства і эліты. Лукашэнка карыстаўся вялікай папулярнасьцю сярод нацыяналістаў і левакансэрватараў, асабліва выгадна ён выглядаў на тле старога і хворага прэзыдэнта-дэмакрата [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]. Расея ж была не зацікаўленая ў пранікненьні Лукашэнкі на расейскую палітычную сцэну, але ёй патрэбная Беларусь як ляяльная краіна-сатэліт і для забесьпячэньня бесьперашкоднага транзыту газу ў Заходнюю Эўропу. Нягледзячы на напружаныя адносіны Беларусі з Захадам, для Расеі гэтае хаўрусьніцтва доўгі час не стварала праблемаў і не выклікала пытаньняў на міжнародным узроўні. == Другі прэзыдэнцкі тэрмін (2001—2006) == Першапачатковы тэрмін прэзыдэнцтва Лукашэнкі скончыўся ў ліпені 1999 году, але па яго волі быў пасьля рэфэрэндуму 1996 году прадоўжаны да 2001 году. Паколькі рэфэрэндум ня быў прызнаны сусьветнай супольнасьцю легітымным, легітымнасьць прэзыдэнцтва А. Лукашэнкі пасьля 1999 году таксама не прызнавалася. Прэзыдэнцкія выбары адбыліся 9 верасьня 2001 году. Аб’яднаная апазыцыя выставіла супраць А. Лукашэнкі адзінага кандыдата, прафзьвязнага дзеяча [[Уладзімер Ганчарык|Ўладзімера Ганчарыка]]. Перамога А. Лукашэнкі была абвешчаная ўжо пасьля першага туру. [[Арганізацыя па бясьпецы й супрацы ў Эўропе]] не прызнала легітымнасьць выбараў з-за перасьледу апазыцыі, байкоту апазыцыйнага кандыдата ў сродках масавай інфармацыі і фальсыфікацыяў вынікаў галасаваньня. Толькі [[Расея]] і некалькі аўтарытарных дзяржаваў [[СНД]] прызналі легітымнасьць выбараў. === Правы чалавека ў Беларусі === У Беларусі працягваўся ціск на палітычную апазыцыю і парушэньні правоў чалавека. Павальна зачыняліся незалежныя газэты і няўрадавыя арганізацыі, зачыняліся школы зь беларускаю мовай навучаньня. Быў зачынены [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]] — адзіная навучальная ўстанова ў краіне, дзе выкладаньне йшло на беларускай мове, — і [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт]]. Арыштам падвяргаліся незалежныя журналісты, прафсаюзныя лідэры Васільеў і Леванеўскі, а таксама былы кандыдат у прэзыдэнты [[Міхал Марыніч]]. У красавіку 2003 году [[Камісія ААН па правах чалавека]] прыняла рэзалюцыю па сытуацыі ў Беларусі, у якой выказвалася «глыбокая занепакоенасьць». ААН заклікала ўлады Беларусі вызваліць палітычных зьняволеных і спыніць ціск на няўрадавыя арганізацыі і палітычныя партыі. У 2003 годзе міжнародны [[Камітэт па абароне журналістаў]] (CPJ) паставіў Беларусь у сьпіс дзесяці краінаў з найгоршымі ўмовамі працы журналістаў. У справаздачах міжнародных праваабарончых арганізацыяў [[Amnesty International]], [[Human Rights Watch]], [[Freedom House]] краіна атрымала сталае месца ў шэрагу сусьветных адыёзных дыктатураў, як [[Паўночная Карэя]], [[Лібія]], [[Іран]], [[М’янма]], [[Зымбабвэ]]. === Міжнародная ізаляцыя === [[Файл:Szablon Ostatni Dyktator Europy.jpg|міні|«[[Апошні дыктатар Эўропы]]» — графіці ў [[Варшава|Варшаве]], лістапад 2002]] [[Файл:Stop Luka.JPG|міні|Надпіс перад амбасадай Беларусі ў Варшаве, сьнежань 2002]] [[Файл:Stop Łukaszenka.JPG|міні|Графіці ў Варшаве, сакавік 2012]] У другі прэзыдэнцкі тэрмін яшчэ болей пагоршыліся адносіны Беларусі з Захадам. [[Эўрапейскі Зьвяз]] выдаў сьпіс высокапастаўленых беларускіх чыноўнікаў, якім быў забаронены ўезд на тэрыторыю ЭЗ. Пасьля ўступленьня 1 траўня 2004 году ў ЭЗ бліжэйшых суседзяў Беларусі — [[Польшча|Польшчы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Летува|Летувы]] — у складзе Зьвязу зьявілася «беларускае [[Лабізм|лобі]]», у сувязі з чым пытаньні датычна Беларусі пачалі часта падымацца на паседжаньнях. Павысілася цікаўнасьць да Беларусі з боку Злучаных Штатаў Амэрыкі. Падчас вайны ў [[Ірак]]у ў 2003 годзе высьветлілася, што некалькі высокапастаўленых ірацкіх чыноўнікаў мелі беларускія пашпарты і нават, верагодна, атрымалі прытулак у Беларусі. Амэрыканскімі вайскоўцамі і выведчыкамі былі высьветленыя факты процізаконнага гандлю з Іракам зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі асобаў і арганізацыяў — ад старшыні ЛДПБ Гайдукевіча да беларускага экзахарту Расейскае праваслаўнае царквы. Беларусь была замешаная ў скандалах з пастаўкамі зброі (часам з Расеі празь беларускае пасярэдніцтва) тэрарыстычным арганізацыям і дыктатарскім рэжымам, што ўсё болей і болей прыцягвала ўвагу Захаду і асабліва ЗША. На тле [[Рэвалюцыя ружаў|Рэвалюцыі ружаў]] у [[Грузія|Грузіі]], [[Памаранчавая рэвалюцыя|Памаранчавае рэвалюцыі]] ва [[Украіна|Ўкраіне]] і рэвалюцыі ў [[Кыргыстан]]е рэзка ўзмацнілася ўвага сусьветнае супольнасьці да беларускае дыктатуры. У ЗША быў прыняты «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі», які прадугледжвае выдзяленьне 40 мільёнаў даляраў на разьвіцьцё дэмакратыі ў краіне. У пачатку 2005 году пачалі гучаць жорсткія заявы з боку новых краінаў-сябраў ЭЗ, Украіны, Грузіі, Малдовы што да рэжыму А. Лукашэнкі. === Адносіны з Расеяй === З прыходам да ўлады ў [[Расея|Расеі]] [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімера Пуціна]] А. Лукашэнка згубіў шанцы на палітычную кар’еру ў Расеі. Наадварот, зьявілася небясьпека паглынаньня Беларусі Расеяй і страты Лукашэнкам улады нават у сваёй краіне. Пабудова «Саюзнае дзяржавы» заступарылася, канфлікты датычна паставак у Беларусь расейскага [[газ]]у, жорсткія заявы Лукашэнкі і Пуціна быццам бы зрабілі выключанымі далейшыя спробы інтэграцыі, аднак на словах палітыкі ўсё яшчэ казалі аб станоўчым разьвіцьці «Саюзу». === Эканоміка === Супраціў Лукашэнкі ў падтрымцы Захадам «[[шокавая тэрапія|шокавай тэрапіі]]» ў постсавецкі пераходны пэрыяд выклікаў незадавальненьне з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і краінаў Эўропы<ref>[https://web.archive.org/web/20170528042510/http://news.xinhuanet.com/english2010/business/2011-11/23/c_131263530.htm Belarus president says no to shock therapy in economy]. English.News</ref>. Урад Лукашэнкі трапіў пад моцны ціск з боку Захаду і Расеі. Хаця беларускі рэжым моцна прасунуўся ў пляне дазволу прыватнага бізнэсу, дагэтуль не пачалася прыватызацыя буйных дзяржаўных прадпрыемстваў і ня зьняты ціск з дробнага бізнэсу. Замежныя інвэстары, прыйшоўшыя ў пачатку 1990-х гадоў у [[Беларусь]], пакідаюць краіну, як [[Ford Motors]]. Беларускія тавары мала прадаюцца за межамі, 60% экспарту ідзе ў Расею. Усё гэта прывяло да эканамічных цяжкасьцяў, у прыватнасьці працяглай гіпэрінфляцыі (па паказчыку інфляцыі Беларусь займае першае месца ў Эўропе і сярод краінаў былога [[СССР]]). Лукашэнка моцна апэруе ў сваёй рыторыцы тым фактам, што хаця Беларусь і сутыкнулася з пэўнымі эканамічнымі праблемамі, але пазьбегла такога сацыяльнага расшыхтаваньня, як у Расеі ці Ўкраіне, дзе ішлі эканамічныя рэформы. Афіцыйныя паказчыкі беспрацоўя і галечы ў Беларусі таксама застаюцца нізкімі. Між тым, замежныя аналітыкі лічаць, што палітыка Лукашэнкі ў будучыні запатрабуе яшчэ больш жорсткіх і радыкальных рэформаў. === Рэфэрэндум 2004 году === Падчас тэлевізійнага звароту да нацыі 7 верасьня 2004 году Лукашэнка абвясьціў правядзеньне рэфэрэндуму па адмене абмежаваньняў на колькасьць тэрмінаў, якія адна асоба можа займаць пасаду прэзыдэнта Рэспублікі Беларусі. Рэфэрэндум адбыўся 17 кастрычніка 2004 году разам з парлямэнцкімі выбарамі. Паводле афіцыйных вынікаў, якія былі абвешчаныя адразу пасьля заканчэньня галасаваньня, болей за 70% выбаршчыкаў выказаліся ў падтрымку прапановы, якая здымала абмежаваньне ў два тэрміны для знаходжаньня на пасадзе прэзыдэнта. Такім чынам, Аляксандар Лукашэнка атрымаў права балятавацца неабмежаваную колькасьць разоў, у тым ліку на прэзыдэнцкіх выбарах 2006 году. Міжнародныя арганізацыі, назіральнікі (акрамя назіральнікаў з [[Расея|Расеі]], [[Туркмэністан]]у і некаторых іншых краінаў [[СНД]]) і апазыцыя зноў не прызналі вынікі рэфэрэндуму і парлямэнцкіх выбараў. Агітацыя за зьняцьце абмежаваньняў ішла ў тым ліку ў дзень галасаваньня, што забаронена беларускім заканадаўствам. Exit-poll, праведзены Baltic Surveys<ref>http://marketsdirectory.com/tmdintm/2790m.htm</ref>, летувіскім аддзелам Gallup, паказаў, што толькі 48% выказаліся за прапанову Лукашэнкі. === Прэзыдэнцкі фонд === У Беларусі быў створаны адмысловы Прэзыдэнцкі фонд, які не падлягае дзяржаўнаму і грамадзкаму кантролю, і куды йдуць буйныя сумы са зьнешнегандлёвых апэрацыяў. 13 верасьня 2004 году ў Менск прыбыў новы самалёт маркі «[[Boeing]] 737—500», пабудаваны ў [[Сіетл]]е спэцыяльна для прэзыдэнта Лукашэнкі. Цана аэрапляну не публікавалася, экспэрты ацэньваюць яе ў прыкладна 100 мільёнаў амэрыканскіх даляраў. === Злоўжываньні === У парушэньне Статуту [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэту]]<ref name="ioc_bbc">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/116265.stm Profile: Europe’s last dictator?], ''BBC News'' {{ref-en}}</ref>, Аляксандар Лукашэнка займае пасаду старшыні [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Беларусі|Нацыянальнага алімпійскага камітэту]].<ref name="boc_list">[https://web.archive.org/web/20200911214512/https://www.noc.by/noc/structure/guide/ Руководство], ''Национальный олимпийский комитет Беларуси'' {{ref-ru}}</ref> Па меркаваньні апазыцыйных журналістаў, гэтае становішча супярэчыць таксама [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]], што, аднак, адмовіў [[Канстытуцыйны суд Беларусі]].<ref name="kanstsud">[https://web.archive.org/web/20110918052830/http://charter97.org/bel/news/2001/02/07/04 Канстытуцыйны суд дазволіў Лукашэнку сядзець на дзьвух стулах], ''[[Хартыя-97]]''</ref> Прызначэньне [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктара Лукашэнкі]] памагатым прэзыдэнта зроблена ў разрэз з законам «Аб дзяржаўнай службе», які забараняе блізкім сваякам знаходзіцца ў падначаленьні адзін у аднаго.<ref name="dz_sl">[https://web.archive.org/web/20110820003327/http://naviny.by/rubrics/politic/2007/01/10/ic_articles_112_149289/ Виктор Лукашенко поднялся еще на один этаж власти], ''Naviny.by'' {{ref-ru}}</ref> == Трэці прэзыдэнцкі тэрмін (2006—2010) == У выбарах 2006 году прынялі ўдзел 4 кандыдаты: Аляксандар Лукашэнка, [[Аляксандар Казулін]], [[Сяргей Гайдукевіч]] і [[Аляксандар Мілінкевіч]]. Паводле зьвестак штабоў Казуліна і Мілінкевіча, значная частка выбаршчыкаў, асабліва студэнты, прагаласавала датэрмінова пад націскам з боку начальнікаў. Паводле афіцыйных вынікаў выбараў Лукашэнка набраў каля 83% галасоў выбаршчыкаў. Зь перамогай яго павіншавалі прэзыдэнт [[Азэрбайджан]]у [[Ільхам Аліеў]], прэзыдэнт [[Кітай|Кітаю]] [[Ху Дзінь Тао]], прэзыдэнт [[Расея|Расеі]] [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]], а таксама лідэр лібэральна-дэмакратычнай партыі Беларусі Сяргей Гайдукевіч. 23 лістапада 2006 году А. Лукашэнка прызнаў, што гэтыя выбары былі сфальсыфікаваныя, ён сказаў, што на самой справе за яго прагаласавала больш за 90% выбаршчыкаў, але па яго ўказаньні паказчыкі былі штучна прыніжаны. Трапіў у [[Чорны сьпіс Эўразьвязу]]. == 4-ы і 5-ы прэзыдэнцкія тэрміны (2010—2020) == 6 ліпеня 2010 году, са спазьненьнем на 5 дзён, ратыфікаваў Менскую дамову аб Мытным кодэксе ад 27 лістапада 2009 году, паводле якой Беларусь увайшла ў [[Мытны зьвяз ЭАЭЗ|Мытны зьвяз Беларусі, Казахстану і Расеі]]. 23 студзеня 2011 году падпісаў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі]], які [[Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь]] абнародаваў толькі па-расейску. 21 чэрвеня 2011 году падпісаў Указ № 261 аб стварэньні [[Банк разьвіцьця Рэспублікі Беларусь|Банка разьвіцьця Рэспублікі Беларусь]] (БРРБ) на прапанову кіраўніка місіі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] Крыса Джарвіса. Паводле задумы Джарвіса, БРРБ стаў выдаваць пазыкі ў рамках дзяржаўных праграмаў замест камэрцыйных банкаў. 15 верасьня 2011 году зацьвердзіў Указ № 418, якім вызначыў пад [[Беларуская АЭС|Беларускую АЭС]] зямельную дзялянку ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] плошчай 450 га. 30 сьнежня 2011 году ўхваліў Закон «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2012 год»<ref>{{Артыкул|аўтар=А.Лукашэнка.|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім бюджэце на 2012 год|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 студзеня 2012|нумар=2 (27117)|старонкі=5|issn=1990-763x}}</ref>, які стаў 1-м самадастатковым [[Каштарыс Рэспублікі Беларусь|каштарысам Рэспублікі Беларусь]]. Чыньнікам паслужыў [[фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]], які праз набор пазыкаў змусіў да іх вяртаньня ў наступныя гады. У выніку рэспубліканскі бюджэт заставаўся самадастатковым штогод да 2020 году. 5 чэрвеня 2012 году зацьвердзіў Указ аб стварэньні беларуска-кітайскага індустрыяльнага парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]» у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]]. 29 лістапада 2013 году падпісаў Дэкрэт № 6 «Аб удасканаленьні судовай сыстэмы Рэспублікі Беларусь», паводле якога з 1 студзеня 2014 году гаспадарчыя суды ўлучылі ў сыстэму судоў агульнай юрысдыкцыі на чале зь [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судом Рэспублікі Беларусь]]. У выніку [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь]] стаў Калегіяй па эканамічных справах Вярхоўнага суду<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя|спасылка=http://court.gov.by/be/justice_rb/history/|выдавец=[[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=3 лістапада 2020}}</ref>. 29 траўня 2014 году ў [[Астана|Астане]] (Казахстан) падпісаў Дамову аб стварэньні [[Эўразійскі эканамічны зьвяз|Эўразійскага эканамічнага зьвязу]], якая набыла моц 1 студзеня 2015 году. 2 красавіка 2015 году выдаў [[Дэкрэт аб папярэджаньні сацыяльнага ўтрыманства]]. 17 лютага 2017 году ў Беларусі пачаліся [[Маршы недармаедаў]], у выніку якіх 9 сакавіка дзеяньне Дэкрэту № 3 прыпынілі. 30 сьнежня 2014 году падпісаў Закон № 225-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2015 год», які стаў 1-м прыбытковым каштарысам Беларусі насуперак [[Рэцэсія|рэцэсіі]] 2015 году. На наступныя 5 год прыпаў рост выплаты пазыкаў, таму рэспубліканскі бюджэт заставаўся прыбытковым штогод да 2020 году. 20 ліпеня 2016 году падпісаў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры]]<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры ад 20 ліпеня 2016 г. № 413-З|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=Hk1600413|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2 жніўня 2016|дата доступу=3 лістапада 2020}}</ref>, які стаў 1-м кодэксам Беларусі выдадзеным толькі па-беларуску<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы аўтаматызаваных сыстэм па тэкстах юрыдычнай тэматыкі|спасылка=https://ssrlab.by/7804|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=11 чэрвеня 2020|дата доступу=3 лістапада 2020}}</ref>. 9 студзеня 2017 году падпісаў Указ № 8 «Аб усталяваньні бязьвізавага парадку ўезду і выезду замежных грамадзянаў». Паводле Ўказу № 8, ад 12 лютага 2017 году замежным грамадзянам 77 дзяржаваў дазволілі прылятаць у Беларусь на 5 дзён бязь візы праз Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Амаль 80 тыс. іншаземцаў наведалі Беларусь па бязьвізавым рэжыме ў 2017 годзе|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/amal-80-tys-inshazemtsau-navedali-belarus-pa-bjazvizavym-rezhyme-u-2017-godze-65260-2018/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=11 студзеня 2018|дата доступу=29 чэрвеня 2021}}</ref>. Пры сабе дастаткова было мець страхоўку на 10 000 [[эўра]] і па 2 [[Базавая велічыня|базавыя велічыні]] (46 [[Беларускі рубель|рублёў]] = 23,8 $) на кожны дзень знаходжаньня. Такі дазвол атрымалі грамадзяне 14 дзяржаваў [[Азія|Азіі]] і 5 дзяржаваў [[Акіянія|Акіяніі]], 3-х дзяржаваў [[Афрыка|Афрыкі]] і 5 дзяржаваў [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]], 12 дзяржаваў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]] і 38 дзяржаваў Эўропы, у тым ліку суседніх Латвіі, [[Летува|Летувы]] і Польшчы. Сярод іх былі грамадзяне 3-х найбольш населеных дзяржаваў сьвету, якія знаходзіліся ў Азіі, такіх як [[Кітай]], [[Індыя]] і [[Інданэзія]]. Таксама звыш 100 млн жыхароў мела [[Японія]] і каля 100 млн — [[Віетнам]]. Іншыя 3 дзяржавы ў дазвольным сьпісе, якія мелі звыш 100 млн жыхароў, былі ў Амэрыцы, такія як [[ЗША]], [[Мэксыка]] і [[Бразылія]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусь бязь візы|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/u-belarus-bez-vizy-4639/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=23 лютага 2017|дата доступу=29 чэрвеня 2021}}</ref>. 24 ліпеня 2018 году падпісаў Указ № 295, якім з 27 ліпеня павялічыў тэрмін бязьвізавага знаходжаньня іншаземцаў у Беларусі да 30 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусь бязь візы|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/u-belarus-bez-vizy-7480/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=25 ліпеня 2018|дата доступу=29 чэрвеня 2021}}</ref>. Пры гэтым прылёт меў ажыцьцяўляцца не з Расеі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусь бязь візы|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/u-belarus-bez-vizy-7499/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=27 ліпеня 2018|дата доступу=29 чэрвеня 2021}}</ref>. 22 кастрычніка 2019 году пазначыў пры [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісе насельніцтва Беларусі]] ў якасьці [[Родная мова|роднай мовы]] беларускую<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка прыняў удзел у перапісе насельніцтва Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prynjau-udzel-u-perapise-naselnitstva-belarusi-82367-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=22 кастрычніка 2019|дата доступу=31 траўня 2021}}</ref>. == 6-ы прэзыдэнцкі тэрмін == 6 лістапада 2020 году супраць яго, роўна як шэрагу іншых афіцыйных асобаў Беларусі, уведзены пэрсанальныя санкцыі [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага зьвязу]]<ref>{{Cite web|url=http://data.europa.eu/eli/dec_impl/2020/1650/oj/eng|title=EUR-Lex - 32020D1650 - EN - EUR-Lex}}</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/06nov2020/eubysanctions.html ЕС ввел санкции против Лукашенко, его сына Виктора и еще 14 деятелей режима]. [[NEWSru]], 6 ноября 2020.</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3287|title=Alexandr Grigorievich LUKASHENKO|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=MINISTERE DE L'ECONOMIE DES FINANCES ET DE LA SOUVERAINETE INDUSTRIELLE ET NUMERIQUE|выдавец=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|language=fr}}</ref>. Акрамя [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|чорнага сьпісу Эўразьвязу]], унесены ў [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=9760 OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>, санкцыйныя сьпісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства міжнародных справаў Канады|Міністэрства міжнародных справаў Канады|en|Global Affairs Canada}}|accessdate=2021-06-29|language=en}}</ref>, [[Швайцарыя|Швайцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|аўтар=Michael Shields|суаўтары=Kevin Liffey.|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакету санкцый ЭЗ далучыліся [[Альбанія]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]], [[Нарвэгія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|date=2020-11-20|accessdate=2021-09-13|language=en}}</ref>. 17 чэрвеня 2021 году [[Новая Зэляндыя]] ўнесла яго ў свой санкцыйны сьпіс<ref>{{Cite web|last=Mahuta|first=Nanaia|author={{артыкул у іншым разьдзеле|Наная Махута|||Nanaia Mahuta}}|date=2021-06-17|title=New Zealand introduces Belarus travel bans|url=http://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-introduces-belarus-travel-bans|url-status=live|accessdate=2021-10-24|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Урад Новай Зэляндыі|Урад Новай Зэляндыі|simple|Government of New Zealand}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|title=Belarus|url=https://www.mfat.govt.nz/tw/countries-and-regions/europe/belarus/|url-status=live|accessdate=2021-10-24|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства замежных справаў і гандлю Новай Зэляндыі|Міністэрства замежных справаў і гандлю Новай Зэляндыі|de|Ministry of Foreign Affairs and Trade}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.opensanctions.org/entities/Q2866/|title=Alyaksandr Ryhorovich Lukashenka|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=OpenSanctions|выдавец=www.opensanctions.org|language=en}}</ref>. 17 траўня 2021 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зьмяненьні законаў у пытаньнях забесьпячэньня нацыянальнай [[Бясьпека|бясьпекі]] Рэспублікі Беларусь», які набываў моц празь месяц. Паводле Закону, «супрацоўнікам [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|органаў унутраных справаў]] прадастаўляецца права забараняць грамадзянам ажыцьцяўленьне [[відэа]]запісу, кіна- і [[фота]]здымкі для правядзеньня [[Працэсуальнае права|працэсуальных]] дзеяньняў, забесьпячэньня грамадзкага парадку, асабістай і грамадзкай бясьпекі; весьці гука- і відэазапіс навакольнай абстаноўкі, у тым ліку грамадзянаў, пры выкананьні службовых абавязкаў»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка падпісаў закон па пытаньнях забесьпячэньня нацыянальнай бясьпекі|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-padpisau-zakon-pa-pytannjah-zabespjachennja-natsyjanalnaj-bjaspeki-99852-2021/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=17 траўня 2021|дата доступу=17 траўня 2021}}</ref>. У 2022 годзе Лукашэнка трапіў пад санкцыі [[Аўстралія|Аўстраліі]],<ref>{{cite web |url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |title=Australia places additional sanctions on Russia and Belarus |type=Media release |work=Department of Foreign Affairs and Trade |date=25 March 2022 |access-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325120854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |archive-date=25 March 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]]<ref>{{Cite web|last=Mahuta|first=Nanaia|author={{артыкул у іншым разьдзеле|Наная Махута|||Nanaia Mahuta}}|date=2022-05-16|title=Belarusian leaders and defence entities targeted under latest round of sanctions|url=https://www.beehive.govt.nz/release/belarusian-leaders-and-defence-entities-targeted-under-latest-round-sanctions|url-status=live|accessdate=2023-03-01|work=Government of New Zealand|language=en}}</ref>, [[Японія|Японіі]]<ref>{{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2022/03/08/national/japan-russia-belarus-sanctions-ukraine/ |title=Japan hits Russia and Belarus with more sanctions over Ukraine invasion |date=8 March 2022 |access-date=4 April 2023 |work=[[The Japan Times]] |language=en }}</ref>. 25 лютага 2024 году Аляксандар Лукашэнка аб’явіў, што будзе балятавацца на прэзыдэнцкіх выбарах 2025 году, што азначае, што балятавацьмецца на восьмы тэрмін запар<ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/lukashenko-zayavil-chto-v-2025-godu-poydyot-na-vybory/32834331.html |title=Лукашенко заявил, что в 2025 году пойдёт на выборы |date=25 February 2024 |access-date=25 February 2024 |work=Svoboda }}</ref>. У лютым 2026 году да санкцый супраць Аляксандра Лукашэнкі далучылася [[Украіна]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/zelenskij-vvel-sankcii-protiv-lukashenko|title=Зеленский ввел санкции против Лукашенко|work={{артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|date=2026-02-18|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://war-sanctions.gur.gov.ua/ru/sanctions/persons/1017|title=ЛУКАШЕНКО Александр Григорьевич|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=War & Sanctions|выдавец=war-sanctions.gur.gov.ua|language=ru}}</ref>. == Сям’я == {{Асноўны артыкул|Лукашэнкі}} Аляксандар Лукашэнка жанаты з 1975 году, мае трох сыноў — Мікалай<ref>[https://web.archive.org/web/20080501130839/http://naviny.by/rubrics/politic/2008/04/28/ic_articles_112_156857/ Прэзыдэнт вывеў у сьвет малодшага сына?]{{ref-ru}}</ref>, [[Дзьмітры Лукашэнка|Дзьмітры]] й [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктар]]. На 2021 год старэйшы Віктар быў старшынём [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэту Беларусі]], а сярэдні Зьміцер кіруе [[Прэзыдэнцкі спартовы клюб|Прэзыдэнцкім спартовым клюбам]]. Жонка [[Галіна Лукашэнка]] дагэтуль жыве ня з мужам, а ў вёсцы [[Рыжкавічы]] [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёну]], да нядаўняга часу працавала настаўніцай у дзіцячым садку. Жонка ніколі не суправаджае прэзыдэнта на афіцыйных мерапрыемствах і ў нешматлікіх замежных візытах. Пасьля таго, як жонку Лукашэнкі з каровай засьнялі карэспандэнты брытанскае газэты [[Sunday Times]], вакол яе дому быў пабудаваны цагляны плот і прыстаўленая ахова. === Малодшы сын Мікалай === Чуткі аб тым, што ў прэзыдэнта зьявіўся трэці сын, сталі распаўсюджвацца ўвосень 2004 году. Менавіта тады 31 жніўня<ref name="Завтра1">[https://web.archive.org/web/20090903204758/http://telegraf.by/in_belarus/point/37939.html «Завтра»: «Так говорит Лукашенко»]{{ref-ru}} // [[Завтра]]</ref> [[Байструк|па-за шлюбам]] нарадзіла хлопчыка [[Ірына Абельская]] — былы асабісты лекар Лукашэнкі і на той момант кіраўнік [[Рэспубліканская лякарня Кіраваньня справамі прэзыдэнта|Рэспубліканскай лякарні Кіраваньня справамі прэзыдэнта]]. У красавіку 2007 году Абельскую зьнялі з гэтай пасады, і сёньня яна працуе ў кабінэце [[Ультрагукавое дасьледаваньне|УГД]] жаночай кансультацыі. Новая хваля гутарак аб трэцім сыне прэзыдэнта паднялася, калі Аляксандар Лукашэнка на прэс-канфэрэнцыі для кіраўнікоў беларускіх СМІ (12 красавіка 2007)<ref>[https://web.archive.org/web/20080506222403/http://naviny.by/rubrics/politic/2007/04/12/ic_articles_112_150484/ У аглядную будучыню — не з царом, а з аратым]{{ref-ru}}</ref>, адказваючы на пытаньне аб сваіх наступных прэзыдэнцкіх даляглядах, заявіў, што будзе рыхтаваць у пераемнікі ня Віктара, які «будзе слабей у найбліжэйшая будучыні, чым дзейсны глава дзяржавы», а «самога маленькага буду рыхтаваць — унікальны чалавек». Менавіта тады з вуснаў Лукашэнка прагучала прызнаньне, што ў яго ёсьць трэці сын<ref>[https://web.archive.org/web/20080225092343/http://naviny.by/rubrics/politic/2007/04/12/ic_media_112_646/ Прэзыдэнт Беларусі заявіў, што ў агляднай будучыні застанецца на сваім пасту]{{ref-ru}}</ref>. Ізноў аб малодшым сыне Аляксандар Лукашэнка абмовіўся ў красавіку 2008 году ў [[Хвойнікі|Хвойніках]], дзе быў у рамках свайго [[Штогадовае чарнобыльскае турнэ прэзыдэнта|штогадовага чарнобыльскага турнэ]]. Адказваючы на пытаньні журналістаў, прэзыдэнт заявіў: «Усюды мусуецца пытаньне, што нібы гэтая арганізацыя (маецца на ўвазе грамадзкае аб’яднаньне „[[Белая Русь (грамадзкае аб'яднаньне)|Белая Русь]]“) стваралася пад будучага прэзыдэнта, і што гэтым прэзыдэнтам будзе мой старэйшы сын. Я ўжо сказаў: малодшы сын будзе прэзыдэнтам Беларусі». А нядаўна Аляксандар Лукашэнка стаў выходзіць у сьвет з маленькім хлопчыкам. Спачатку фотакамэры дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БЕЛТА]] захавалі главу дзяржавы з хлопчыкам на рэспубліканскім суботніку 19 красавіка 2008, у той жа дзень хлопчык разам з главой дзяржавы выйшаў на лёд перад гульнёй [[Прэзыдэнцкая хакейная каманда|прэзыдэнцкай хакейнай каманды]]. Ізноў хлопчык зьявіўся побач з прэзыдэнтам падчас працоўнай паездкі апошняга па чарнобыльскіх рэгіёнах. 27 красавіка 2008 Аляксандар Лукашэнка быў у [[Тураў|Тураве]], дзе на [[Вялікдзень]] наведаў праваслаўную царкву. Хлопчык увесь гэты час быў побач зь ім. Агенцтва «[[Інтэрфакс]]» нават пасьпела паінфармаваць сваіх чытачоў, што хлопчык — 4-гадовы Мікалай — трэці сын Аляксандра Лукашэнка. Але пазьней гэтая інфармацыя з сайту агенцтва зьнікла.<ref>{{Навіна|аўтар=[[Мікола Бугай]]|загаловак=Лукашэнка браў 4-гадовага сына Мікалая ў паездку на Гомельшчыну|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/16835.html|выдавец=[[Наша Ніва]]|дата публікацыі=28 красавіка 2008|дата доступу=8 сакавіка 2014}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Інфармацыя пра сыноў Лукашэнкі была зьнятая «Інтэрфаксам» без тлумачэньня прычынаў|спасылка=http://m.charter97.eu/be/news/2008/4/29/6209|выдавец=[[Хартыя’97]]|дата публікацыі=29 красавіка 2008|дата доступу=8 сакавіка 2014}}</ref> == Узнагароды і званьні == * [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] II ступені ([[Расея]], 2001) * Ордэн Хасэ Марці ([[Куба]], 2000)<ref>[https://web.archive.org/web/20070927005335/http://www.newsvm.com/articles/2000/09/05/prez.html ''А. Р. Лукашэнка ўзнагароджаны ордэнам Хасэ Марці'']{{ref-ru}}</ref> * Ордэн Рэвалюцыі ([[Лібія]], 2000)<ref>[https://web.archive.org/web/20070929161702/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml ''Інстытут дыяспары й інтэграцыі. Інфармацыйна-аналітычны бюлетэнь № 18 ад 15.11.2000. Беларусь.'']{{ref-ru}}</ref> * Ордэн Вызваліцеля ([[Вэнэсуэла]], 2007)<ref>[https://web.archive.org/web/20080225162211/http://news.tut.by/99447.html Лукашэнка ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай Вэнэсуэлы — ордэнам Вызваліцеля]{{ref-ru}}</ref> * [[Ордэн сьвятога роўнаапостальнага вялікага князя Ўладзімера (РПЦ)|Ордэн РПЦ сьвятога роўнаапостальнага вялікага князя Ўладзімера I ступені]] (2007)<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/253631.html|title=Александр Лукашенко награжден орденом Святого Владимира I степени / Новости / Патриархия.ru|website=Патриархия.ru}}</ref> * Ордэн РПЦ Сьвятога Сергія Раданескага I ступені (2002) * [[Ордэн сьвятога вернага вялікага князя Дзімітрыя Данскога]] I ступені ([[Расейская праваслаўная царква|РПЦ]], 2005)<ref>[https://web.archive.org/web/20070929104947/http://www.religare.ru/print17451.htm ''Патрыярх узнагародзіў Аляксандра Лукашэнка'']{{ref-ru}}</ref> * Ордэн Сьвятога Кірылы Тураўскага (Беларуская Праваслаўная Царква РПЦ, 2006)<ref>{{Cite web|url=http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365|title=Маранафа.|website=www.maranatha.org.ua}}</ref> * Ордэн Крыжа Прападобнай Эўфрасіньні Полацкай (Беларуская Праваслаўная Царква РПЦ, 1998) * Ланцуг ордэна Рыцараў Гроба Гасподня ([[Ерусалім]]скі Праваслаўны Патрыярх, 2000) * Ганаровы грамадзянін Ерэвана (2001) <ref>[https://web.archive.org/web/20070927224035/http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus ''Мэрыя г. Ерэвана — Ганаровыя грамадзяне г. Ерэвана'']{{ref-ru}}</ref> * Ганаровая грамата Эўразійскай эканамічнай супольнасьці (2006) <ref>[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/press19427.print.html ''У Менску прайшло паседжаньне Міждзяржаўнай Рады ЭЎРАЗЭС'']{{ref-ru}}</ref> * Спэцыяльны прыз [[МАК]] «Спорт і грамадзтва» (2006) * Спэцыяльны прыз МАК «Брама Алімпу» (2000)<ref>{{Cite web|url=http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/|archiveurl=http://archive.today/20070927210004/http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/|deadurl=y|title=«Спортивная панорама» - Физкультурник Белоруссии}}</ref> * Мэдаль Міжнароднай фэдэрацыі фэставых арганізацыяў «За разьвіцьцё сусьветнага фэставага руху» (2005)<ref>[https://web.archive.org/web/20070930184947/http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ ''Прэзыдэнт Беларусі Аляксандар Лукашэнка ганараваны мэдалі «За разьвіцьцё сусьветнага фэставага руху»'']{{ref-ru}}</ref> * Ляўрэат Міжнароднай прэміі Андрэя Первазваннага «За Веру й Вернасьць» (1995)<ref>[https://web.archive.org/web/20070927201608/http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&id=1864 ''Ляўрэаты Міжнароднай прэміі Андрэя Первазваннага «За Веру й Вернасьць». 1993—2005 гады'']{{ref-ru}}</ref> === Вайсковае званьне === * [[Падпалкоўнік]] запасу<ref>{{Cite web|url=http://nvo.ng.ru/notes/2004-10-15/8_lukashenko.html|title="Генералиссимус" Александр Лукашенко|website=nvo.ng.ru}}</ref> == Вобраз у папулярнай музыцы == [[Файл:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|значак|Аляксандар Лукашэнка на «Славянскім Базары 2014»]] Вобраз Аляксандра Лукашэнкі часта зьяўляецца тэмай для твораў як у папулярнай музыцы Беларусі, так і сярод выканаўцаў замежных краінаў. Вобраз першага прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь у папулярнай музыцы мае як пазітыўную, так і нэгатыўную эмацыйную афарбоўку. Сярод музычных твораў, у якіх вобраз Лукашэнкі мае пазытыўныя канатацыі, можна вылучыць песьню невядомага аўтара «''Аляксандар Рыгоравіч — інтэлегент''»<ref>{{Cite web|url=https://charter97.org/be/news/2011/4/28/38153/|title=«Александр Григорьевич — интеллигент» (Аудио)|website=charter97.org}}</ref>. У дадзеным творы галоўны герой акрэсьлены словамі: «''Здаровы як леў, мацней Шварцнэгера, ня п’е віно, а толькі квас, а па начах чытае Гегеля, хоць скажу вам без прыкрас: ён усіх разумнейшы ў сто тысяч разоў!''». Дзіцячая музычная студыя «Зорачка» пры [[Акадэмічны ансамбаль песьні і танцу Ўзброеных сілаў Рэспублікі Беларусь|Акадэмічным ансамблі песьні і танцу Ўзброеных сілаў Беларусі]] ў 2008 годзе ўпершыню выканала песьню «''Наш прэзідэнт''» аўтарства кіраўніка гэтага калектыву Натальлі Монцік<ref>{{Артыкул|аўтар=ВН.|загаловак=Натальля Монцік: «Песьня Лукашэнку спадабалася, раз я яшчэ здаровая…»|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/47195.html|выданьне=Наша Ніва|тып=[[газэта]]|год=15 сьнежня 2010|нумар=[http://pdf.kamunikat.org/19077-1.pdf 47 (693)]|старонкі=6|issn=1819-1614}}</ref>. У песьні прэзыдэнт акрэсьлены як «''Адказны за мір, за радасьць у жыцьці…''». Адначасова даволі пашыраным у музычных творах зьяўляецца вобраз Аляксандра Лукашэнкі, дзе ён мае адмоўныя якасьці. Вобраз Лукашэнкі зьяўляецца адным з галоўных у творчасьці гарадзенскага панк-гурта [[Deviation]]. У гонар Лукашэнкі быў названы першы альбом гэта гурта ''«Lukashenka… Uber Alles»'', а таксама песьня ''«Дзякуй Лукашэнка»''<ref>[http://old.fromby.net/article/1801/ Deviation: пад вечнай забаронай]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У апошнім альбоме гурта ''«Чарговы дзень пад акупацыяй»'' у песьні ''«Сэкс з прэзідэнтам»'' выкарыстоўваецца фрагмэнт запісу, у якім узгадваецца асоба Лукашэнкі<ref>https://web.archive.org/web/20140821090757/http://belarus.indymedia.org/17288</ref>. У 2005 годзе польскія гурты [[Ascetoholix]], [[Pięć Dwa Dębiec]], [[Mezo]], [[Duże Pe]] i [[Owal]] запісалі песьню ''«Jest nas wielu»'', у якой выразілі надзею на зьмену палітычнага рэжыму ў Беларусі: ''«Гэтыя гукі выклікаюць жах Лукашэнкі; Беларусь будзе наступнай!»''<ref>[https://web.archive.org/web/20130406010816/http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ Беларусь — апошні бастыён еўрапейскага камунізму вачыма студэнтаў]{{ref-pl}}</ref>. У 2006 годзе польскі гурт [[Big Cyc]] выканаў песьню ''«Дыктатар»'', у якой называе Лукашэнку ''«тыранам»'' ды ''«лепшым вучнем калхозных школаў»'', а Беларусь ''«дыктатурай у ценю крат»'', якую гурт засьпяваў па-польску і па-беларуску.<ref>{{Cite web|url=https://kultura.onet.pl/|title=Kultura - informacje i wydarzenia kulturalne|website=Onet Kultura}}</ref><ref>[http://muzyka.dlastudenta.pl/artykul/Dyktator_Big_Cyca_po_bialorusku,20281.html Дыктатар Big Cyca па беларуску]{{ref-pl}}</ref>. Расейскі рэпэр Асаі падчас канцэрту ў Менску 28 лістапада 2011 году выканаў сваю песьню ''«Столькі жыцця»'', ужыўшы выраз ''«Містэр Лукашэнка, адпраўляйцеся ў пекла»''<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/05/assai/|title=Рэперу запретили выступать в Белоруссии за "отправку Лукашенко в ад"|website=Lenta.RU}}</ref>. == Дадатковая інфармацыя == У гонар Аляксандра Лукашэнкі быў названы [[Аляксандар Лукашэнка (глядыёлус)|гатунак глядыёлусаў]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090820035556/http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html У Беларусі растуць глядыёлусы «Аляксандар Лукашэнка»]{{ref-ru}}</ref> [[Беларусафобія|Беларусафобскае]] выказваньне: {{Цытата|Людзі, якія размаўляюць па-беларуску, ня могуць рабіць нічога, акрамя таго, каб размаўляць па-беларуску, таму што па-беларуску нельга выразіць нічога значнага. Беларуская мова — бедная мова. У сьвеце існуюць толькі дзьве вялікія мовы — расейская і ангельская.|Аляксандар Лукашэнка. З выступу на сэсіі Гомельскага гарсавету 1 сьнежня 1994 г.|<ref>«Народная газета», 1 лютага 1995 году</ref><ref>[[Свабода (газэта, 1990)|«Свабода»]], 18 чэрвеня 1996 г.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ktmy.narod.ru/perly4.html|title=Пророчества Александр Лукашенко|website=www.ktmy.narod.ru}}</ref>}} 30 лістапада 2021 году ў інтэрвію расейскаму прапагандысту Дзьмітрыю Кісялёву Лукашэнка засьведчыў, што «''мне [[Уладзімер Пуцін|Пуцін]] кажа „дзякуй табе за [[Расейская мова|расейскую мову]]“''», і дадаў: «''Назаві яшчэ адну такую краіну, дзе расейская мова разьвіваецца на шкоду нацыянальнай''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31590738.html Лукашэнка прызнаў, што расейская мова разьвіваецца ў Беларусі на шкоду беларускай], [[Радыё Свабода]], 2 сьнежня 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Замежная палітыка Беларусі]] * [[Саша 3%]] == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Аляксандр Лукашэнка}} * [http://president.gov.by/by/biography_by/ Афіцыйная біяграфія] * [https://www.hrw.org/europe/central-asia/belarus Справаздачы Human Rights Watch па Беларусі]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080730233050/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=11321 Президент и орденоносец]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сьпіс кіраўнікоў Беларусі з 1918 году}} {{Навігацыйная група |назоў = Удзел у выбарах прэзыдэнта Беларусі |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Кандыдаты ў прэзыдэнты Беларусі на выбарах 1994 году |Кандыдаты ў прэзыдэнты Беларусі на выбарах 2001 году |Кандыдаты ў прэзыдэнты Беларусі на выбарах 2006 году |Кандыдаты ў прэзыдэнты Беларусі на выбарах 2010 году }} {{Сьпіс беларускіх службоўцаў, у стаўленьні да якіх былі ўведзеныя санкцыі ЭЗ}} {{Русіфікацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лукашэнка, Аляксандар Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Копысі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Лукашэнкі|Аляксандар]] [[Катэгорыя:Дзейныя кіраўнікі дзяржаваў]] [[Катэгорыя:Беларускія спартовыя дзеячы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь (1994)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь (2001)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь (2006)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь (2010)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гейдара Аліева]] [[Катэгорыя:Адзначаныя ў беларусафобіі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў сьпісе СВГ]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] a4tc2c6jw798apxdj5msc59r3phbgns Альгерд Малішэўскі 0 162345 2698717 2024430 2026-11-04T02:50:05Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698717 wikitext text/x-wiki [[Файл:Algerd Malisheuski.jpg|міні|Альгерд Малішэўскі]] '''Альгерд Адамавіч Малішэўскі''' (1922—1989) — беларускі мастак, выкладчык. Заслужаны дзяяч мастацтваў Беларусі (1977). Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]] (ад 1956). Удзельнічаў у нямецка-савецкай вайне. Скончыў Харкаўскі мастацкі інстытут у 1952 годзе (вучань П. Котава). Ад 1953 да 1981 году выкладаў у [[Менская мастацкая вучэльня|Менскай мастацкай вучэльні]]. Працаваў ва ўсіх жанрах станковага жывапісу. Аўтар нацюрмортаў «Бэз», «Калы», партрэтаў [[Арлен Кашкурэвіч|Арлена Кашкурэвіча]] і Г. Лісоўскай, пэзажаў «Меншчына», «Лес партызанскі», арыгінальных станковых кампазыцый «Пасьляваенны год», «Мы вернемся», «Мядсёстры» і інш.<ref>{{Кніга|загаловак=Шлях у мастацтва|адказны=уклад. В. І. Ясюк|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2017|старонкі=46|isbn=978-985-01-1214-9}}</ref> Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі, Музэі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Менску, фондах Беларускага саюзу мастакоў і Міністэрства культуры Расеі. Сын Сяргей таксама мастак. Унук [[Яраш Малішэўскі]] — беларускі музыка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160305051935/http://bel-art.by/authors_malishevskij_a.php Малишевский Альгерд Адамович]. Художественная галерея БЕЛАРТ{{ref-ru}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Малішэўскі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу мастакоў]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў БССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]] b51x531i2cy9g91fp4x5f5dcze0udn6 Алексіс Ківі 0 163051 2698707 2505506 2026-11-04T01:36:30Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698707 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Алексіс Ківі |Арыгінал імя = Aleksis Kivi |Партрэт = Aleksis Kivi-2.jpg |Памер = 200пкс |Апісаньне = Партрэт Алексіса Ківі (1873) |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|10|10|1834}} |Месца нараджэньня = [[Нурміярві]], [[Вялікае княства Фінляндзкае]] |Дата сьмерці = {{Памёр|31|12|1872}} |Месца сьмерці = [[Туўсула]], [[Вялікае княства Фінляндзкае]] |Грамадзянства = |Род дзейнасьці = |Гады актыўнасьці = |Напрамак = [[рамантызм]], [[рэалізм]] |Жанр = |Мова = фінская |Дэбют = «Кульлерва» |Значныя творы = «[[Сямёра братоў]]» |Прэміі = Прэмія Фінляндзкага літаратурнага таварыства |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = [http://www.aleksiskivi-kansalliskirjailija.fi/ aleksiskivi-kansalliskirjailija.fi] }} '''Алексіс Ківі''' ({{Праслухаць|Fi-Aleksis_Kivi.ogg|Aleksis Kivi}}), сапраўднае імя ''Алексіс Стэнваль'' (10 кастрычніка 1834, [[Нурміярві]], [[Расейская імпэрыя]] — 31 сьнежня 1872, [[Туўсула]], Расейская імпэрыя) — [[Фінляндыя|фінскі]] пісьменьнік, лічыцца адным з найпершых пачынальнікаў фінскай прозы і [[Фінская літаратура|літаратуры]], адным са стваральнікаў фінскай літаратурнай мовы. Самы вядомы твор пісьменьніка — адзін зь першых [[Фінская мова|фінскамоўных]] раманаў «[[Сямёра братоў]]» ({{Мова-fi|Seitsemän veljestä|скарочана}}). == Жыцьцяпіс == Алексіс Стэнваль нарадзіўся ў [[Нурміярві]] (тады ў складзе Расеі) ў сям’і краўца. У 1846 ён пайшоў у школу ў [[Хэльсынкі|Хэльсынках]], у 1859 быў прыняты ў [[Хэльсынскі ўнівэрсытэт]], дзе вывучаў літаратуру і зацікавіўся тэатрам. Першая ягоная п’еса, ''Kullervo'', была заснаваная на трагічнай гісторыі з «[[Калевала|Калевалы]]». З 1863 року Ківі прысьвяціў сябе творчасьці. Ён склаў 12 п’есаў і зборнік паэзіі. 10 гадоў заняло стварэньне раману «[[Сямёра братоў]]». Літаратурныя крытыкі, асабліва выбітны [[Аўгуст Альквіст]], адрынулі кнігу з-за ейнага «хамства» — у той час у модзе быў [[рамантызм]] — а таксама з-за таго, магчыма, што раман быў напісаны на паўднёва-заходнім дыялекце фінскае мовы, у той час як Альквіст болей упадабаў паўночна-ўсходнія. [[Фэнаманы]] таксама асудзілі ягонае апісаньне ня вельмі цнатлівага сялянскага жыцьця, якое так разыходзілася зь іхнім ідэалізаваным пунктам гледжаньня. Прозьвішча Стэнваль ({{Мова-sv|Каменны мур|скарочана}}) зьмяніў на фінскае Ківі ({{Мова-fi|Камень|скарочана}}). У 1865 Ківі атрымаў Дзяржаўную прэмію за камэдыю «Шаўцы Нумі» ({{Мова-fi|Nummisuutarit|скарочана}}). Аднак з-за адмоўнага ў цэлым стаўленьня да ягоных твораў Алексіс Ківі стаў шмат піць. Ягоная асноўная заступніца Шарлёта Люнквіст перастала яго падтрымліваць пасьля 1860-х рокаў. Дадаліся фізычнае зьнясіленьне і прагрэсуючая [[шызафрэнія]] (меркавана выкліканая [[барэліёз]]ам<ref>[https://web.archive.org/web/20160408192805/http://yle.fi/vintti/yle.fi/teema/ohjelmat/juttuarkisto/kuoliko-aleksis-kivi-borrelioosiin.html Kuoliko Aleksis Kivi borrelioosiin?] {{ref-fi}}</ref>), і Ківі сканаў у галечы ў 38-гадовым узросьце. == Памяць == * Помнікі Алексісу Ківі ўсталяваныя перад Нацыянальным тэатрам у Хельсынках, у [[Нурміярві]], [[Туўсула|Туўсуле]] і [[Тампэрэ]]. * Дзейнічае дом-музэй А. Ківі. * У 1995—1996 фінскі кампазытар [[Эйнаюхані Раўтаваара]] напісаў опэру «Алексіс Ківі» пра ягонае жыцьцё і творы. * У 2002 выйшаў на экраны фільм рэжысэра Яры Халанена «Жыцьцё Алексіса Ківі» ({{Мова-fi|Aleksis Kiven elämä|скарочана}}). * у гонар пісьменьніка названы [[4181 Ківі|астэроід]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{ВікіЦытатнік-мова|fi|Aleksis Kivi}} * [http://www.aleksiskivi-kansalliskirjailija.fi/ Старонка, прысьвечаная Алексісу Ківі] {{ref-fi}} * [http://www.gutenberg.org/ebooks/author/3865 Праект «Гутэнбэрг»] * [https://web.archive.org/web/20160307030530/http://prajdzisvet.org/history-day/10/10 ПрайдзіСьвет] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ківі, Алексіс}} [[Катэгорыя:Фінскія раманісты]] [[Катэгорыя:Фінскія драматургі]] [[Катэгорыя:Фінскамоўныя літаратары]] [[Катэгорыя:Фэнаманы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нурміярві]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Туўсуле]] [[Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі]] [[Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Фінляндыі]] 0xqvm5a908f6t29qr6iqt3uzoedid2t Андрэй Астроўскі 0 172543 2698727 2590935 2026-11-04T06:24:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698727 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Андрэй Астроўскі''' ({{Н}} 13 верасьня 1973 году) — беларускі футбаліст, абаронца. У 1994—2005 гадах правёў 52 матчы ў складзе [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]], у якіх забіў 1 гол. == Кар’ера == === Клюбная === Першы прафэсійны кантракт гулец падпісаў у веку 16 гадоў зь берасьцейскім [[Дынама Берасьце|«Дынама»]]. Ужо на другі год знаходжаньня ў камандзе быў адным з асноўных абаронцаў клюбу. Яго заўважылі трэнэры наймацнейшага клюбу краіны менскага [[Дынама Менск (футбольны клюб)|«Дынама»]]. Здолеўшы вытрымаць моцную канкурэнцыю ў абароне менчукоў, Астроўскі на некалькі гадоў стаў асноўным абаронцам каманды, а ў 1994 годзе атрымаў запрашэньне ад нацыянальнай зборнай Беларусі. Неўзабаве Астроўскі атрымаў прапанову ад расейскага [[Дынама Масква (футбольны клюб)|«Дынама»]], дзе ў першым жа сэзоне ён з камандай здабыў бронзу [[Чэмпіянат Расеі па футболе|чэмпіянату Расеі]]. Адгуляўшы тры сэзоны ў [[Масква|Маскве]], футбаліст пераехаў у [[Ізраіль]], дзе за два гады здабыў два тытулы чэмпіёна краіны з хайфаўскага [[Макабі Хайфа|«Макабі»]]. У 2002 годзе атрымаў прапанову ад украінскага [[Арсэнал Кіеў|«Арсэнала»]], у якім згуляў тры сэзоны, зь невялікім перапынкам, калі ў пачатку 2004 года зноў паспрабаваў вярнуцца ў чэмпіянат Расеі, падпісаўшы кантракт з [[Масква (футбольны клюб)|«Масквой»]]. У расейскай сталіцы ня даў рады гэтым разам і вярнуўся ў «Арсэнал». Апошнім клюбам у кар’еры Астроўскага быў адэскі [[Чарнаморац Адэса|«Чарнаморац»]]. У веку 34 гадоў Андрэй быў вымушаны завяршыць кар’еру праз траўму тазасьцегнавай суставы, якую гэтак і не здолеў залекаваць. Разьвітальны матч адбыўся 7 кастрычніка 2007 году ў ягоным родным [[Пінск]]у паміж мясцовай камандай [[Хваля Пінск|«Хваля»]] ды камандай сяброў Астроўскага<ref>[https://football.by/news/14062 Прощальный матч Андрея Островского]{{ref-ru}} Football.by.</ref>. === Трэнэрская === У канцы 2009 году ачоліў пінскую «Хваляй». Пасьля сямі месяцаў, праведзеных у клюбе, на ўласнае жаданьне ў сэзоне 2010 году падаў у адстаўку. У 2021 годзе быў ізноў запрошаны ў клюб у якасьці аднаго з трэнэраў<ref>[https://football.by/news/157413 Андрей Островский вошел в тренерский штаб «Волны»]{{ref-ru}} Football.by.</ref>. == Дасягненьні == * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: 1993, 1994, 1995, 1995-в * [[Чэмпіянат Ізраілю па футболе|Чэмпіён Ізраілю]]: 2001, 2002 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160304094253/http://www.fc-dynamo.ru/persons.php?cID=3&coID=12&pID=338 Профіль на сайце маскоўскага «Дынама»]{{Ref-ru}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Астроўскі, Андрэй}} [[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]] ptogsqjg5g4oco1i0u9b9liwtk63bcm Добрая Воля (Лунінецкі раён) 0 195328 2698731 2698049 2026-11-04T07:24:51Z Go6pb1u 54885 Маштаб парцэляцыі маёнтку Вулька-Брадніцкая (Obwieszczenia Publiczne 1931, № 44, с. 61) і гурток земляробаў 1931 году (Poleski Dziennik Wojewódzki 1931, № 9, поз. 65) 2698731 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Узьнікла ў 1920-х гадах як хутарская калёнія на землях парцэляванага маёнтку Вулька-Брадніцкая<ref name="pdw1929" /><ref name="robotnik" />. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]] Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref name="robotnik">{{Cite news|title=Z za kulis osiedlania bezrobotnych na Kresach Wschodnich. Czy ks. prałat Bączkowski chce pozbawić bezrobotnych ostatnich groszy?|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|page=5|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Паводле паведамленьня газэты «Dzień Dobry» (№ 103, 1935), перадрукаванага варшаўскай сацыялістычнай газэтай «Robotnik», гэта была «дзікая» парцэляцыя: група гандляроў лесам фіктыўна набыла гэты лясны маёнтак плошчай больш за 6000 га, абцяжараны даўгамі перад скарбам. Ксёндз-прэлат атрымаў ад іх даручэньне і, насуперак ягоным умовам, самавольна заключаў дамовы пра продаж участкаў. 172 польскія сям’і перасяленцаў унесьлі каля 152 тысяч злотых задаткаў, якія зьніклі. Пасяліўшыся на ўчастках, яны пачалі іх расчышчаць, але адміністрацыйныя й лясныя ўлады прызналі гэтыя высечкі й раскарчоўкі незаконнымі. Расьсьледаваньне выкрыла афэру: перасяленцы, ня маючы ні інвэнтару, ні грашовых сродкаў, апынуліся ў роспачным становішчы, а арганізатара прыцягнулі да крымінальнай адказнасьці<ref name="robotnik" />. Паводле судовай абвесткі 1931 году пра публічныя таргі маёнтку Вулька-Брадніцкая, да таго часу пакупнікам перадалі 186 лясных участкаў агульнай плошчай 4151 га і 118 лугавых участкаў (935 га); 88 пакупнікоў узьвялі на іх пабудовы<ref name="op1931">{{Cite journal|title=[Абвестка пра публічныя таргі маёнтку «Wólka Brodnicka»]|journal=Obwieszczenia Publiczne: dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości|year=1931|issue=44 (3 czerwca)|pages=61|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019313_67789785|lang=pl}}</ref>. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. 22 красавіка 1931 году палескі ваявода легалізаваў таварыства «Гурток земляробаў у Добрай Волі» (''Kółko Rolnicze w Dobrej Woli'')<ref name="pdw1931">{{Cite journal|title=Wykaz stowarzyszeń i związków, zalegalizowanych przez Wojewodę Poleskiego w miesiącu kwietniu 1931 roku|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1931|issue=9 (5 czerwca), poz. 65|pages=189|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1931_009|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)</ref>. Пры падзеле гмінаў Палескага ваяводзтва на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая<ref>«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (па-польску)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. 10 лютага 1940 году частку польскіх сем’яў калёніі савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} {{Commons|Category:Dobraja Volia, Luniniec District}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] qhpyfgay6rzh0o6pd5cygne2zltq2jc Аляксандар Шынкевіч 0 216323 2698720 2677295 2026-11-04T04:33:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698720 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Аляксандар Шынкевіч |Жанчына = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|8|4|1956}} |Месца нараджэньня = [[Ворша]] |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Навуковая сфэра = |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = краязнаўца |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} '''Аляксандар Мікалаевіч Шынкевіч''' (8 красавіка 1956, [[места]] [[Ворша]], [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]) — беларускі краязнаўца. == Біяграфія == Аляксандар Мікалаевіч Шынкевіч нарадзіўся 8 красавіка 1956 году ў Воршы. Вучыўся ў сярэдняй школе № 5, якую закончыў у 1973 годзе. Мантажнік радыёапаратуры, рэгуліроўшчык радыёэлектроннай апаратуры на заводзе «Тэхніка сувязі» у [[Барань|Барані]]. Аўтар шэрага кніг, брашур і артыкулаў па гісторыі, этнаграфіі, геаграфіі Аршаншчыны: «Аршанская даўніна», «Аршаншчына ў адлюстраваньнях», «Падарожжа па Дняпры», «Мінулае на карце Аршаншчыны», «Куцейна: гісторыя і таямніцы зямлі манастырскай», «Старадаўнія пісьмёны» Адзін з аўтараў зборніка «Мой родны край — Аршаншчына» (2000) і кнігі «Памяць. Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Оршы і Аршанскага раёна» (кн. 1-2, 1999—2000). Сабраў палеанталягічную калекцыю, калекцыі замалёвак і здымкаў культавых камянёў, каменных крыжоў і надмагільляў. Асабіста выявіў шэраг гарадзішчаў, паселішчаў, курганоў, каменных крыжоў. Адзін з арганізатараў стварэньня Аршанскага клюбу гісторыі і старажытнасьцяў «Повязь» і правядзеньня фотавыстаў, прысьвечаных помнікам гісторыі і культуры Воршы. <ref>{{артыкул|аўтар =[[Мікола Півавар|Півавар, М. В.]]. | частка = |загаловак =Шынкевіч Аляксандр Мікалаевіч|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16112&lang=EN|адказны = |выданьне=Краязнаўцы Віцебшчыны другой паловы XX – пачатку XXI ст.|тып= бібліяграфічны даведнік|месца=[[Менск]]|выдавецтва=Кнігазбор|год=2010|выпуск=|том=|нумар= | старонкі=326–329|isbn=978-985-6976-46-2}}</ref> == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Куцеінскі манастыр: людзі і падзеі. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 24 траўня 1986 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Старадаўнія пісьмены. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 23 жніўня 1986 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{артыкул|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.| частка = |загаловак =Старадаўнія пісьмёны.|арыгінал =«Ленінскі прызыў» № 133, 1986 г.|спасылка =|адказны =[[Юры Копцік|Копцік Ю.]]|выданьне=Аршанская мінуўшчына (Гісторыя Оршы ў пэрыядычным друку).|тып=газэта|месца=[[Ворша]]|выдавецтва=Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год=1997|выпуск=1|том=|нумар= | старонкі=13–15|isbn=985-6133-43-2}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Старажытная крэпасць. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 20 верасьня 1986 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{артыкул|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.| частка = |загаловак =Старажытная крэпасьць.|арыгінал =«Ленінскі прызыў» № 149, 1986 г.|спасылка =|адказны =[[Юры Копцік|Копцік Ю.]]|выданьне=Аршанская мінуўшчына (Гісторыя Оршы ў пэрыядычным друку)|тып=газэта|месца=[[Ворша]]|выдавецтва=Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год=1997|выпуск=1|том=|нумар= | старонкі=16–18|isbn=985-6133-43-2}} * {{артыкул|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.| частка = |загаловак =Таямніцы гарадзкіх пячор.|арыгінал =«Ленінскі прызыў» № 172, 1986 г.|спасылка =|адказны =[[Юры Копцік|Копцік Ю.]]|выданьне=Аршанская мінуўшчына (Гісторыя Оршы ў пэрыядычным друку)|тып=газэта|месца=[[Ворша]]|выдавецтва=Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год=1997|выпуск=1|том=|нумар= | старонкі=18–21|isbn=985-6133-43-2}} * {{артыкул|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.| частка = |загаловак =Лёс «Белага Ковеля».|арыгінал =«Ленінскі прызыў» № 199, 1986 г.|спасылка =|адказны =[[Юры Копцік|Копцік Ю.]]|выданьне=Аршанская мінуўшчына (Гісторыя Оршы ў пэрыядычным друку)|тып=газэта|месца=[[Ворша]]|выдавецтва=Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год=1997|выпуск=1|том=|нумар= | старонкі=21–24|isbn=985-6133-43-2}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Орша: 920 год гісторыі. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 26 студзеня 1987 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Орша: 920 год гісторыі. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 28 студзеня 1987 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Орша: 920 год гісторыі. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 10 сакавіка 1987 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Орша: 920 год гісторыі. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 18 красавіка 1987 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Стары будынак над Аршыцай: аб будынку былога Базыльянскага манастыра. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 15 студзеня 1988 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Куцеінскі манастыр: старонкі гісторыі. | спасылка = | мова = | выданьне = Ленiнскi прызыў | тып = газэта | год = 8 сакавіка 1988 | том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Аршаншчына старажытная |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]]|выдавецтва =Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год =1990 |том = |старонкі =|старонак =20|сэрыя = |isbn =|наклад =2000 }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Аршанская даўніна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мінск |выдавецтва =Полымя |год =1992 |том = |старонкі =|старонак =144 |сэрыя = |isbn =5-345-00504-4|наклад =3500 }}. * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Орша: взгляд в прошлое|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]] |выдавецтва =Аршанскі гарадскі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год =1992 |том = |старонкі =|старонак =28 |сэрыя = |isbn =|наклад =2000}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Куцеинская лавра: страницы истории|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]] |выдавецтва =Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год =1992 |том = |старонкі =|старонак =20 |сэрыя = |isbn =|наклад =2000}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Аршаншчына ў адлюстраваньнях|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]] |выдавецтва =Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год =1993 |том = |старонкі =|старонак =38 |сэрыя = |isbn =|наклад =2000}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Падарожжа па Дняпры|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]] |выдавецтва =Аршанскі гарадзкі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры|год =1994 |том = |старонкі =|старонак =40 |сэрыя = |isbn =985-6133-01-7|наклад =2000}} * {{артыкул|аўтар =Аляксандар Шынкевіч. | частка = |загаловак =Аршаншчына ў помніках даўніны і старажытнасьці. Вывучэньне мінуўшчыны края.|арыгінал = |спасылка =|адказны =В. Сьцяпанаў|выданьне=Аршанскі краязнаўчы зборнік|тып=навуковы зборнік|месца= |выдавецтва=Музейны комплекс «Гісторыя і культура Аршаншчыны»|год=1995|выпуск=|том=|нумар= | старонкі=4–6|isbn=985-6133-07-6}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч|частка = |загаловак =Аршаншчына: спадчына мінулага|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]] |выдавецтва =Аршанская друкарня|год =1997|том = |старонкі =|старонак =68|сэрыя = |isbn =985-6133-42-4|наклад =1000}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Оршанщина: памятники природы и старины : (топография и реестр объектов по состоянию на 2000 г.)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Горкі]] |выдавецтва =Аддзел культуры Горацкага райвыканкама|год =2001|том = |старонкі =|старонак =38|сэрыя = |isbn =985-6120-56-X|наклад =500}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Орша: погляд у мінулае. | спасылка = | мова = | выданьне = Телеком-экспресс | тып = газэта | год = 26 чэрвеня 2008 | том = | нумар = | старонкі = 5 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Камень Сямігаюн. | спасылка = | мова = | выданьне = Аршанская газета | тып = газэта | год = 7 красавіка 2012 | том = | нумар = | старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Падзямеллі: легенды і факты. | спасылка = | мова = | выданьне = Аршанская газета | тып = газэта | год = 28 красавіка 2012 | том = | нумар = | старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Падзямеллі: легенды і факты. | спасылка = | мова = | выданьне = Аршанская газета | тып = газэта | год = 12 траўня 2012 | том = | нумар = | старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Аляксандар Шынкевіч.| загаловак = Куцейна: гісторыя і таямніцы зямлі манастырскай. | спасылка = | мова = | выданьне = Аршанская газета | тып = газэта | год = 16 чэрвеня 2012 | том = | нумар = | старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Шынкевіч.|частка = |загаловак =Очерки о земле Оршанской/ Природа, история, народные предания, старина |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Барань |выдавецтва = |год =2013 |том = |старонкі =|старонак =844 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}. {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Летапісец Аршанскай даўніны|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Алег Лойка]]|выданьне=[[Беларуская мінуўшчына (часопіс)|Беларуская мінуўшчына]]|тып= часопіс |месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=1997|выпуск=|том=|нумар=5| старонкі=67|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = В. У. Мядзведзева.| загаловак = Археолагі-ўраджэнцы віцебскай зямлі: працы, здабыткі, вынік. | спасылка = https://pridvinie.vlib.by/images/sampledata/pdf/archeolagi.pdf| мова = | аўтар выданьня = рэдкал. Г.У. Савіцкі, В. А. Шышанаў, Н. Ю. Шаркоўская | выданьне = Віцебскія старажытнасці| тып =матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 90-годдзю з дня нараджэння Л.В. Аляксеева, 28–29 кастр. 2010 г., Віцебск | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Медысонт]] | год = 2012 | том = | старонкі = 421—434 | isbn = 978-985-6982-46-3| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Літаратура/Памяць/Ворша і Аршанскі раён|2}} С. 442—443. {{слупок-2}} * {{артыкул|аўтар =Раманькова, І.| частка = |загаловак =Дакрануцца да гісторыі Аршаншчыны.|арыгінал = |спасылка =|адказны =Анастасія Турок|выданьне=Аршанская газета|тып=газэта|месца=[[Ворша]]|выдавецтва= |год=5 ліпеня 2016|выпуск=|том=|нумар=76| старонкі=3|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак =Сучасныя беларускія краязнаўцы.|арыгінал = |спасылка =|адказны =Уладзімер Гілеп|выданьне=[[Краязнаўчая газета]]|тып=газэта|месца= |выдавецтва=Беларускі Фонд Культуры|год=верасень 2006|выпуск=|том=|нумар=36| старонкі=2|isbn=}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.]]|арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Беларус. Энцыкл.|год =2003|том =6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак |старонкі =246 |старонак =616|сэрыя = |isbn =985-11-0276-8 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар =Иванова, С.Г.|частка = |загаловак =Оршанские краеведы (биографический справочник)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Ворша]]|выдавецтва = |год =2002|том = |старонкі = |старонак =32|сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * «Аршанскі рэгіянальны партал» — [https://web.archive.org/web/20200809115327/https://orsha.eu/bel/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4/%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B/%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96/%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.html Шынкевіч Аляксандр Мікалаевіч]. {{слупок-2}} * «Прыдзьвінскі край: гісторыя і сучаснасьць» — [https://web.archive.org/web/20190808214711/http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/shynkevich-alyaksandr-mikalaevich Шынкевіч Аляксандр Мікалаевіч] {{слупок-канец}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шынкевіч, Аляксандар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы]] [[Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы]] 68iufrjkwbkgtd5g8bydgzmqmqs4jbq Шаблён:Цяперашні добры артыкул/2021-04 10 224221 2698788 2320504 2026-11-04T10:50:09Z Summershell67 98737 /* */ 2698788 wikitext text/x-wiki {{Галоўная старонка/Лепшы артыкул |тып = добры |артыкул = Беларусь |тэкст = '''[[Савецкі раён (Менск)|Савецкі раён Менску]]''' — адміністрацыйны раён Менску на поўначы гораду, заснаваны ў сакавіку 1938 году пад назвай Варашылаўскага. На 2020 год яго плошча складала 20,32 км². Насельніцтва складала 162 315 чалавек (перапіс 2009). На 2020 год месьціўся між вуліцамі Карастаянавай і Крапоткіна, праспэктам Машэрава, вул. Казлова і Платонава, прасп. Незалежнасьці, вул. Сурганава, Якуба Коласа і Лагойскім трактам. Улучаў 5 мікрараёнаў: Залатая Горка, Зялёны Луг (яго паўночны захад), Камароўка, Сельгаспасёлак і Цна. Межаваў з Цэнтральным раёнам Менску на захадзе, Партызанскім — на поўдні і Першамайскім — на ўсходзе, а таксама зь Менскім раёнам на поўначы. Асноўныя магістралі: праспэкт Незалежнасьці і вуліцы Максіма Багдановіча, Веры Харужай, Якуба Коласа і Сурганава. У раёне месьцяцца плошча Якуба Коласа, Цнянскае вадасховішча і каля 5 км² зялёных насаджэньняў, у тым ліку парк Сяброўства народаў. Сярод прыватнай забудовы сустракаліся помнікі драўлянага дойлідзтва пачатку ХХ стагодзьдзя. На 2020 год раён меў найбольшую долю студэнтаў у насельніцтве сярод усіх раёнаў сталіцы — звыш 56 000 чалавек (34%). У яго межах месьціліся 3 вышэйшыя навучальныя ўстановы, у тым ліку найбольшая ў Беларусі — Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт. Іншымі 2-ма былі Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі і Акадэмія МУС Беларусі. Сярод прамысловых прадпрыемстваў найбольшымі былі: «Амкадар», «Менскі завод ЭВМ», «Менская фабрыка мяккай мэблі», «Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа», «Прамсувязь» і «Беларускі дом друку». Таксама ў раёне знаходзіліся Галоўны клінічны шпіталь Узброеных сілаў Беларусі, «Беларуская дзяржаўная філярмонія», кінатэатар «Кастрычнік», Цэнтральная бібліятэка імя Янкі Купалы і Менская абласная бібліятэка. У мікрараёне Залатая Горка месьціліся царква Аляксандра Неўскага пры Вайсковых могілках і касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы. У гандлі пераважалі «ЦУМ Менск» і «Камароўскі рынак». У раёне месьціліся 2 станцыі Маскоўскай лініі Менскага мэтрапалітэну: «Плошча Якуба Коласа» і «Акадэмія навук». |выява =Герб Советского района (Минск).jpg |апісаньне выявы =Герб Савецкага раёну Менску }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Блёк добрых артыкулаў галоўнай старонкі]]</noinclude> jjcdvvdnk34debz2t4wvf0vxhlxsrja Аксана Забужка 0 227798 2698703 2467565 2026-11-03T23:53:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698703 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца}} '''Аксана Забужка''' ({{Н|1}} 10 верасьня 1960, [[Луцк]]) — [[Украіна|украінская]] паэтка, пісьменьніца, літаратуразнавец, публіцыст. У сваёй творчасьці надае шмат увагі асэнсаваньню ўкраінскай ідэнтычнасьці, пры гэтым часта карыстаецца мэтадалёгіяй фэмінізму і посткаляніялізму. У сваіх творах выкарыстоўвае Харкаўскі правапіс. Перакладчыца на [[Украінская мова|ўкраінскую мову]] [[Сьвятлана Алексіевіч|Сьвятланы Алексіевіч]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211024194215/https://www.racyja.com/hramadstva/charnobylskuyu-malitvu-peravydali/ «Чарнобыльскую малітву» перавыдалі на ўкраінскай мове]</ref>, Радыё Рацыя. Аўтарка культавага рамана «Палявыя дасьледаваньні ўкраінскага сэксу». За другі раман «Музэй кінутых сакрэтаў» атрымала прэстыжную прэмію Angelus як аўтарка найлепшай кнігі ў Цэнтральнай Эўропе. == Творчасьць == === Паэзія === * Травневий іній (1985) * Дириґент останньої свічки (1990) * Автостоп (1994) * Новий закон Архімеда (2000) * Друга спроба. Вибране (2005) * Вибрані вірші 1980—2013 (2013) === Проза === * Польові дослідження з українського сексу (роман) (1996) * Казка про калинову сопілку (повість) (2000) * Сестро, сестро (оповідання та повісті) (2003) * Книга Буття, глава четверта (повісті) (2008) * Музей Покинутих Секретів (роман) (2009) * Тут могла б бути ваша реклама (оповідання) (2014) === Эсэістыка === * Дві культури (1990) * Хроніки від Фортінбраса (1999) * Репортаж із 2000-го року (2001) * Let my people go: 15 текстів про українську революцію (2005) * Вибране листування на тлі доби. 1992—2002 (з Юрієм Шевельовим) (2011) * З мапи книг і людей (2012) * Український палімпсест: Оксана Забужко у розмові з Ізою Хруслінською (2014) * І знов я влізаю в танк…. Вибрані тексти 2012—2016: статті, есе, інтерв’ю, спогади (2016) === Філязофскія працы === * Філософія української ідеї та європейський контекст: Франківський період (1992) * Шевченків міф України: Спроба філософського аналізу (1996) * Notre Dame d’Ukraine: Українка в конфлікті міфологій (2007) === Праекты === * Літопис самовидців: Дев’ять місяців українського спротиву / [автор проекту О. Забужко; упорядник Т. Терен; передмова С. Алексієвич; ілюстратор О. Клачинська]. — Київ: Комора, 2014. — 310, [23] с., кольор. іл. — ISBN 978-966-97403-2-8 === Пераклады === * [[Сьвятлана Алексіевіч]]. Чорнобиль: хроніка майбутнього / Пер. і післямова О. Забужко. — К.: Факт, 1998. — 194 с — ISBN 966-727438-1 === Пераклады на беларускую мову === На беларускую мову творы перакладалі [[Ларыса Раманава]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Тацьцяна Балашчанка]], [[Міхась Баярын]], [[Аляксандра Дварэцкая]], [[Андрэй Скурко]]. * Комплекс Ітакі, ARCHE № 1 — 1998. С. 189—194. * Палявыя дасьледаваньні ўкраінскага сэксу, ARCHE №5-2001 * [https://web.archive.org/web/20200421121208/http://prajdzisvet.org/texts/prose/2788.html Сястра, сястра], [[ПрайдзіСвет]] * [https://web.archive.org/web/20210103010511/http://prajdzisvet.org/texts/prose/znachyicz,-usyo-zh-zaleva.html Значыць, усё ж залева], ПрайдзіСвет * [https://knihi.com/storage/frahmenty/6zabuzhka.htm РАЗЬВІТАНЬНЕ ЗЬ ІМПЭРЫЯЙ: НЕКАЛЬКІ РЫСАК ДА АДНАГО ПАРТРЭТУ], [[Фрагмэнты (часопіс)|Фрагмэнты]], №6 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.zabuzhko.com Афіцыйны сайт Аксаны Забужка]{{ref-uk}}{{ref-en}} * [http://blogs.pravda.com.ua/authors/zabuzhko/ блёг Аксаны Забужкп на рэсурсе «Украинская правда»] * [https://www.svaboda.org/a/29940277.html Украінская пісьменьніца Аксана Забужка: «Там, дзе мы цяпер, яшчэ ніхто не бываў»], [[Радыё Свабода]], 17 траўня 2019 * [https://www.svaboda.org/a/29823820.html Аксана Забужка пра кнігу Сьвятланы Алексіевіч], Радыё Свабода, 15 сакавіка 2019 {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Забужка, Аксана}} [[Катэгорыя:Украінскія паэткі]] [[Катэгорыя:Украінскія літаратаркі]] ps9g9ocoxqd1c62b615bdmoadef9pdp DEC Alpha 0 233452 2698643 2429445 2026-11-03T16:28:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698643 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alpha_AXP_21064_diephoto1.jpg|значак|Фота матрыцы мікрапрацэсара DEC Alpha AXP 21064]] [[Файл:DEC_Alpha_21-35023-13_J40793-28_top.jpg|значак|Мікрапрацэсар DEC Alpha AXP 21064 ]] [[Файл:KL_Compaq_DEC_ALPHA_21264C.jpg|значак|Compaq Alpha 21264C]] '''Alpha''', першапачаткова вядомая як '''Alpha AXP''' — гэта [[X64|64-разрадная]] архітэктура набору інструкцый ('''[[RІSC]]'''), распрацаваная [[Dіgіtal Equіpment Corporatіon]] (DEC), закліканая замяніць іх [[X86|32-бітны]] кампутарны камплект інструкцыяў [[VAX]] (CІSC). Alpha была рэалізавана ў [[мікрапрацэсар]]ах, першапачаткова распрацаваных і вырабленых DEC. Гэтыя мікрапрацэсары былі найбольш прыкметна выкарыстаны ў розных працоўных станцыях і сэрвэрах DEC, што ў рэшце рэшт паслужыла асновай для амаль усёй іх лінейкі сярэдняга й верхняга ўзроўню. Некалькі незалежных пастаўшчыкоў таксама выпускалі сыстэмы Alpha, у тым ліку матчыныя платы формаў-фактараў для ПК. Апэрацыйныя сыстэмы, якія падтрымлівалі Alpha, уключалі [[OpenVMS]] (раней вядомы як OpenVMS AXP), [[Tru64 UNІX]] (раней вядомы як DEC OSF / 1 AXP і Dіgіtal UNІX), [[Windows NT|Wіndows NT]] (спынены пасьля [[NT 4.0]]; і папярэдні выпуск [[Wіndows 2000]] RC1)<ref name="alphant">{{cite web|author=Aaron Sakovich|publisher=The AlphaNT Source|year=2001|url=http://www.alphant.com/articles/windows2000.html|title=Windows 2000?|accessdate=2007-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708183609/http://www.alphant.com/articles/windows2000.html|archive-date=2008-07-08}}</ref>, [[Linux|Lіnux]] ( [[Debian|Debіan]], [[SUSE]]<ref name="alphaSUSE">{{cite web|publisher=SUSE|year=2000|url=https://www.suse.com/company/press/2000/11/alpha70.html|title=SUSE Linux 7.0 Alpha Edition|accessdate=2014-01-08}}</ref>, [[Gentoo Linux|Gentoo]] і [[Red Hat]]), [[BSD]] UNІX ([[NetBSD]], [[OpenBSD]] і [[FreeBSD]] да 6.x), і таксама ў іншых сыстэмах. Архітэктура Alpha разам з большасьцю частак DEC была прададзена [[Compaq]] у 1998 годзе<ref name="Reg.98">{{cite web|website=TheRegister.co.uk|date=November 2, 2016|url=https://www.theregister.co.uk/2016/11/02/ghost_of_dec_alpha_sees_microsoft_dumb_down_windows_file_compression|title=Ghost of DEC Alpha is why Windows is rubbish at file compression}}</ref>. Compaq, ужо супрацоўнічаючы з [[Іntel]], паступова спыніў Alpha на карысьць будучай архітэктуры [[Hewlett-Packard]] / [[Іtanіum|Іntel Іtanіum]] і прадаў усю інтэлектуальную ўласнасьць Alpha Іntel у 2001, эфэктыўна забіўшы прадукт. Hewlett-Packard набыў Compaq пазьней у тым жа годзе, працягваючы разьвіцьцё існай лінейкі прадуктаў да 2004 году, і прадаваў сыстэмы на аснове Alpha, у асноўным для існай кліенцкай базы, да красавіка 2007 году<ref name="alphasupportend">{{cite web|publisher=HP|url=http://h18002.www1.hp.com/alphaserver/evolution.html|title=Transforming your AlphaServer environment|accessdate=2007-01-11|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070208212316/http://h18002.www1.hp.com/alphaserver/evolution.html|archivedate=2007-02-08}}</ref>. ==Гісторыя== ===PRISM=== {{main|DEC Prism}} Alpha пачала сваю гісторыю ў рамках ранейшага праекта RІSC пад назвай [[DEC Prism|Prіsm]] ('''P'''arallel '''R'''educed '''I'''nstruction '''S'''et '''M'''achine), які сам па сабе зьяўляецца прадуктам некалькіх ранейшых праектаў. PRІSM быў прызначаны для гнуткіх сыстэм, якія падтрымлівалі як Unіx-падобныя праграмы, так і існыя праграмы [[OpenVMS|VMS]] Dіgіtal ад [[VAX]] пасьля нязначнага пераўтварэньня. Новая Unіx-падобная<ref>https://arstechnica.com/civis/viewtopic.php?f=17&t=404247</ref><ref>http://neilrieck.net/docs/dave_cutler-prism-mica-emerald-etc.html</ref> [[апэрацыйная сыстэма]], вядомая як '''Mіca''', будзе запускаць праграмы, падтрымліваючы VMS пад эмуляцыяй, якая працуе адначасова. Падчас распрацоўкі каманда дызайнэраў Palo Alto працавала над адзінай [[Працоўная станцыя|рабочай станцыяй]] Unіx, якая першапачаткова ўключала PRІSM. Аднак распрацоўка рабочай станцыі апярэдзіла PRІSM, і інжынэры прапанавалі выпусьціць машыны з выкарыстаньнем працэсара [[MІPS R2000]], значна павялічыўшы дату яе выпуску<ref>https://web.archive.org/web/20190929230557/http://alasir.com/articles/alpha_history/prism_to_alpha.html</ref>. Кіраўніцтва DEC сумнявалася ў неабходнасьці стварэньня новай кампутарнай архітэктуры, якая заменіць іх існыя лініі VAX у DECstatіon, і ў рэшце рэшт скончыў праект PRІSM у 1988 г.<ref>https://people.cs.clemson.edu/~mark/prism.html</ref> Аднак да моманту адмены чыпы RІSC другога пакаленьня (напрыклад, новая архітэктура [[SPARC]]) прапаноўвалі значна лепшыя суадносіны цана / прадукцыйнасьць, чым лінейка VAX. Было ясна, што трэцяе пакаленьне цалкам пераўзыдзе VAX ва ўсіх адносінах, а ня толькі па кошце. === Alpha === Было пачата яшчэ адно дасьледаваньне, каб даведацца, ці можна вызначыць новую архітэктуру RІSC, якая можа непасрэдна падтрымліваць апэрацыйную сыстэму VMS. У новым дызайне была выкарыстаная большасьць асноўных канцэпцый PRІSM, але ён быў пераналаджаны, каб дазволіць VMS і VMS-праграмам працаваць з разумнай хуткасьцю без пераўтварэньня. Таксама было прынята рашэньне аб мадэрнізацыі дызайну да поўнай [[64x|64-бітнай]] рэалізацыі. У рэшце рэшт гэтая новая архітэктура стала Alpha. Асноўнымі архітэктарамі набору інструкцый ”Alpha” былі Рычард Л. Сайтс і Рычард Т. Вітэк<ref>https://www.elsevier.com/books/alpha-axp-architecture-reference-manual/sites/978-1-4831-8403-6</ref>. Эпікод PRІSM быў распрацаваны ў альфа-код [[PALcode]], забясьпечваючы абстрактны інтэрфэйс для асаблівасьцяў рэалізацыі<ref>https://www.ibm.com/developerworks/library/pa-microhist/</ref> плятформы й працэсара. Асноўным укладам Alpha у мікрапрацэсарную галіну й асноўнай прычынай яе працы была ня столькі архітэктура, колькі яе рэалізацыя. У той час (як цяпер) у прамысловасьці мікрачыпаў дамінавалі аўтаматызаваныя інструмэнты дызайну й кампаноўкі. Дызайнэры чыпаў у DEC працягвалі займацца складанай канструкцыяй ручной схемы, каб мець справу з занадта складанай архітэктурай VAX. Чыпы Alpha паказалі, што дызайн ручной схемы, прыменены да больш простай і чыстай архітэктуры, дазваляе атрымліваць значна больш высокія працоўныя частасьці, чым тыя, што былі магчымыя пры больш аўтаматызаваных сыстэмах праектаваньня. Гэтыя мікрасхемы выклікалі адраджэньне нестандартнага дызайну схем у мікрапрацэсарнай дызайнэрскай супольнасьці. Першапачаткова працэсары Alpha называліся сэрыяй '''DECchіp 21x64'''<ref name=":0">http://www.cpu-collection.de/?l0=co&l1=DEC&l2=Alpha+AXP</ref>, у сярэдзіне 1990-х быў заменены на ”Alpha”. Першыя дзьве лічбы ”21” азначае XXІ стагодзьдзе, а дзьве апошнія лічбы ”64” азначаюць 64 біты<ref name=":0" />. Alpha была распрацавана як 64-разрадная з самага пачатку, і няма 32-разраднай вэрсіі. Сярэдняя лічба адпавядала пакаленьню архітэктуры Alpha. Унутрана працэсары Alpha таксама былі ідэнтыфікаваны нумарамі EV, EV афіцыйна расшыфроўваецца як ”Extended VAX”. === Палепшаныя мадэлі === Першыя некалькі пакаленьняў чыпаў Alpha былі аднымі з самых інавацыйных у свой час. * Першая вэрсія, [[Alpha 21064|'''Alpha''' '''21064''']] альбо '''EV4''', стала першым мікрапрацэсарам [[CMOS]], працоўная частасьць якога раўнялася больш магутным міні-кампутарам і мэйнфрэймам [[ECL]]. * Другі, '''21164''' альбо '''EV5''', быў першым мікрапрацэсарам, які разьмясьціў на мікрасхеме вялікі другасны кэш. * Трэці, '''21264''' альбо '''EV6''', быў першым мікрапрацэсарам, які аб’яднаў як высокую працоўную частасьць, так і больш складаную мікраархітэктуру. * '''21364''' альбо '''EV7''' быў першым высокапрадукцыйным працэсарам, які меў убудаваны [[кантролер памяці]]. * Нявырабленыя '''21464''' альбо '''EV8''' былі б першымі, хто ўключаў адначасовую [[шматструменнасьць]], але гэтая вэрсія была адменена пасьля продажу DEC [[Compaq]]. Дасьледчы праект ”[[Tarantula]]”, які, хутчэй за ўсё, называўся '''EV9''', стаў бы першым працэсарам ”Alpha” з [[Вэктарным блёк|вэктарным блёкам]]. Пастаянны даклад, які прыпісваецца інсайдэрам DEC, мяркуе, што выбар тэга '''AXP''' для працэсара быў зроблены юрыдычным аддзелам DEC, які па-ранейшаму займаўся праблемай маркі [[VAX]]. == Прынцыпы дызайну == Архітэктура Alpha была прызначана для высокаэфэктыўнага дызайну. DEC плянавала павышэньне прадукцыйнасьці ў тысячу разоў на працягу дваццаці пяці гадоў. Каб пераканацца ў гэтым, была выдаленая любая архітэктурная асаблівасьць, якая перашкаджала выданьню некалькіх інструкцый, тактавай частасьці альбо шматпрацэсарнай апрацоўцы. У выніку Alpha ня мае: * [[Слоты затрымкі пераходу]] * Падаўленыя інструкцыі * Інструкцыі па загрузцы альбо захоўваньні байтаў (пазьней дададзены разам з пашырэньнем байтавага слова (BWX))<ref>https://web.archive.org/web/20170830002919/http://www.star.bnl.gov/public/daq/HARDWARE/21264_data_sheet.pdf</ref><ref>https://blogs.msdn.microsoft.com/oldnewthing/20170816-00/?p=96825</ref> ===Коды ўмоваў=== Alpha ня мае кодаў умоваў для [[Цэлалікавыя інструкцыі|цэлалікавых інструкцый]]<ref><nowiki>http://eas.uccs.edu/~cwang/ECE4480_sp_16/ch2(3rdEdition).PPT</nowiki></ref> па выдаленьні патэнцыйных вузкіх месцаў у рэестры стану ўмоваў. Інструкцыі, якія прыводзяць да перапаўненьня, напрыклад, даданьне двух лікаў, вынік якіх не зьмяшчаецца ў 64 біты, запісваюць 32 ці 64 найменш значныя біты ў рэестар прызначэньня. Перанос генэруецца шляхам выкананьня без знакавага параўнаньня выніку зь любым апэрандам, каб даведацца, ці меншы вынік, чым любы з апэрандаў. Калі тэст быў праўдзівым, значэньне адзін запісваецца ў найменш значны біт рэгістра прызначэньня, каб паказаць стан. ==Памяць== Alpha мае 64-бітную лінейную віртуальную адрасную прастору без сэгмэнтацыі памяці. Рэалізацыі могуць рэалізаваць меншую віртуальную адрасную прастору зь мінімальным памерам 43 біты. Нягледзячы на тое, што нявыкарыстаныя біты не былі рэалізаваны ў такім абсталяваньні, як [[TLB]], архітэктура патрабавала рэалізацый, каб праверыць, ці роўныя яны нулю, каб забясьпечыць сумяшчальнасьць праграмнага забесьпячэньня з рэалізацыямі з большай (альбо поўнай) віртуальнай адраснай прасторай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Парады артыкулу|няма катэгорыяў}} rhvtb4or6n08b3hnovhatgrkr436m1s Баляслаў Лесьмян 0 233884 2698793 2351746 2026-11-04T11:25:51Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698793 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Баляслаў Ле́сьмян''' ({{Мова-pl|Bolesław Leśmian}}, сапр. ''Lesman''; {{Нарадзіўся|22|1|1877}}, [[Варшава]] — {{Памёр|5|11|1937}}) — польскі паэт; прадстаўнік [[сымбалізм]]у. Член Польскай акадэміі літаратуры (1933). == Біяграфічныя зьвесткі == Нарадзіўся ў інтэлігентнай габрэйскай сям’і. Бацька паэта вырас у асяродку гандляроў кнігамі, маці — у сям’і юрыста. Дзяцінства Б. Лесьмяна прайшло на Ўкраіне. Ён скончыў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі ўнівэрсытэт]] (1903). У 1901 годзе Баляслаў Лесьмян вярнуўся ў Варшаву. У 1901—07 супрацоўнік польскага і рускага пэрыядычнага друку. Падарожнічаў — Нямеччына, Францыя, — у [[Парыж]]ы быў закаханы ў мастачку Сэліну Зундэрлянд, пасьля ажаніўся зь іншай мастачкай — Зоф’яй Чыліньскай. У пазьнейшыя гады сябраваў з Дорай Лебэнталь, для якой напісаў цыкль «Malinowy chruśniak». Быў знаёмы з колам мадэрністаў, пры спрыяньні свайго сябра Зянона Пшэмыцкага пачаў супрацоўнічаць з часопісам «Хімэра» («Chimera»). Быў адным са стваральнікаў экспэрымэнтальнага Мастацкага тэатра ў Варшаве (1911). У 1912-14 гадах зноў жыве ў Парыжы. З 1918 па 1934 Лесьмян працуе натарыюсам у глухіх мястэчках — спачатку Грубешуве, пасьля ў Замосьці, але кар’ера яго складаецца няўдала: у 1929 годзе кампаньён зьбягае, скраўшы 20 тысячаў злотых. Гэтую суму мусіў выплаціць Лесьмян, што надоўга загнала паэта ў пазыкі; сям’я жыла амаль у галечы. Аднак у час бадзяньня па польскай правінцыі Баляслаў Лесьмян выдаў адзін з самых знакамітых сваіх зборнікаў — кнігу «Луг» (''Łąka''). У 1935 паэт вяртаецца ў Варшаву, а ў 1936 выдае другі свой значны зборнік — «Цяністы напой» (''Napój cienisty''). Ва ўмовах нарастаньня нацызму памёр ад сардэчнага прыступу. == Творчасьць == Друкавацца Б. Лесьмян пачаў яшчэ ў 1895 годзе, калі ў часопісе «Вандроўнік» (''Wędrowiec'') выйшла падборка яго вершаў. Аднак доўгі час яго паэзія была малавядомай, нягледзячы на тое, што яе цанілі творцы-сучасьнікі, напрыклад, [[Юльян Тувім]]. Дзеля таго каб яго яго прозьвішча гучала больш па-польску, паэт зьмяняе ў ім два гукі і зь Лесмана ператвараецца ў Лесьмяна. У 1912 годзе выдае кніжку «Сад на раздарожжы» (''Sad rozstajny''), якая праходзіць незаўважнай. Аўтар паэтычных зборнікаў «Луг» (1920), «Цяністы напой» (1936), «Лясное дзеяньне» (выд. 1938), апрацовак народных казак «Казанні пра Сезама», «Прыгоды Сындбада-Марахода» (абедзьве 1913), эсэ, літаратурных артыкулаў, перакладаў. Паэзіі Б. Лесьмяна ўласьцівы шчырасьць і палкасьць пачуцьця, імкненьне спазнаць прыроду; стыль адметны ўжываньнем архаізмаў, дыялектызмаў і неалагізмаў, многія зь якіх пасьля ўвайшлі ў польскую мову. Паэзія Лесьмяна — гэта своеасаблівы фантастычны сьвет са сваёй уласнай міталёгіяй і філязофіяй; яе крыніцамі былі і ўзгадкі паэта пра ўкраінскую прыроду, і польскі фальклёр, і ўласнае бачаньне рэчаіснасьці. Яго часта называлі «паэтам мёртвых»: месца дзеяньня многіх яго вершаў — тагасьветныя прысады ці нябыт. Аднак сьмерць у яго міталёгіі набывае новае значэньне: нябыт, пустата амаль прысутнічаюць у штодзённым жыцьці. Але і наадварот — былое жыцьцё застаецца зь мёртвымі пасьля сьмерці: часам цяжка правесьці мяжу, дзе заканчваецца жыцьцё, а дзе пачынаецца сьмерць.<ref name="prajdzisvet">[https://web.archive.org/web/20200730122522/http://prajdzisvet.org/authors/41-liesmian-baliaslau.html prajdzisvet.org]</ref> На беларускую мову асобныя яго вершы перакладалі [[Ян Чыквін]]<ref>Лісце срэбнай таполі: З польскай лірыкі ХХ ст. / Выбраў і пераклаў Чыквін Я.Беласток, 1999</ref>, [[Алег Лойка]]<ref>Напярэймы: ад Буга да Варты: Анталогія польскай паэзіі. У 2-х т. Т.1. / Пер. з польскай А.Лойкі. –Мн.:«Энцыклапедыкс»,2003.–386с.</ref>, [[Інэса Кур’ян]]<ref>Каляровая карова: Анталогія польскай дзіцячай паэзіі / Пер. з польскай і ўклад. І.Кур'ян // Мінск,2007.</ref>, [[Алег Мінкін]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/alieh-minkin-nasaj-litaratury-brakuje-metafizyki/27575594.html Алег Мінкін: Нашай літаратуры бракуе мэтафізыкі]</ref>, [[Ганна Янкута]], [[Кацярына Маціеўская]], [[Ігар Жалткоў]], [[Марыя Мартысевіч]]<ref name="prajdzisvet"/>. == Беларускія пераклады == * Пан Блішчынскі. Мн., 1994. * Выбраныя вершы: пераклад з польскай [К. Маціеўскай, Г. Янкуты]. Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 95, [2] с. — (Паэты планеты). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Мапюковіч С. Лесьмян // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200730122522/http://prajdzisvet.org/authors/41-liesmian-baliaslau.html prajdzisvet.org] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лесьмян, Баляслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі|Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскія паэты|Катэгорыя:Польск Паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўнівэрсытэту]] pm7xlu17odlur0p7huc03n7s5e9gauw Ян Балабан 0 235663 2698626 2589509 2026-11-03T14:00:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698626 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} {{Іншыя значэньні|Балабан}} '''Ян Балабан''' ({{Мова-cs|Jan Balabán}}; {{Нарадзіўся|29|1|1961}}, Шумперк — {{Памёр|23|4|2010}}, [[Острава]]) — чэскі [[пісьменьнік]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Скончыў [[Аламоўцкі ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасьці чэская і ангельская філялёгія, потым доўгі час працаваў тэхнічным перакладчыкам на мэталюргічным камбінаце, пазьней — перакладчыкам на вольных хлябах і прафэсійным літаратарам. Найбольш вядомая кніга Балабана — зборнік апавяданьняў «Магчыма, мы сыходзім» (Možná že odcházíme, 2004), які найбуйнейшым штодзёньнікам «Lidové noviny» быў абвешчаны Кнігай году-2004, атрымаў галоўную літаратурную прэмію Magnesia Litera-2005 у галіне прозы і быў намінаваны на Дзяржаўную прэмію. Акрамя таго, Ян Балабан выдаў зборнікі апавяданьняў «Сярэднявечча» (Středověk, 1995), «Божы трос» (Boí lano, 1998), «Вакацыі» (Prázdniny, 1998), «Мы тут» (Jsme tady, 2006), аповесьць «Чорны баран» (Černý beran, 2000) і раман «Куды ішоў анёл» (Kudy šel anděl, 2005). ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nokturno.net/clanek.php?clanek=483 Reiter J. Bakalářská práce Možná že odcházíme Jana Balabána.] {{ref-cz}} * [https://web.archive.org/web/20100426145305/http://www.czechlit.cz/autori/balaban-jan/ Пра Яна Балабана на Партале чэскай літаратуры] {{ref-cz}} * [http://www.spisovatele.cz/jan-balaban] {{ref-cz}} * [https://web.archive.org/web/20120401234514/http://www.transcript-review.org/en/issue/transcript-31-autumn-shorts/jan-balaban/more-about-the-author] {{ref-en}}, {{ref-fr}}, {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20210720001650/https://www.tyden.cz/rubriky/kultura/literatura/spisovatel-jan-balaban-zemrel-bylo-mu-49-let_166539.html Некралог] {{ref-cz}} * [https://web.archive.org/web/20210102143111/http://prajdzisvet.org/text/1095-terarystka.html «Тэрарыстка»] у перакладзе на беларускую мову * [https://web.archive.org/web/20210102143207/http://prajdzisvet.org/texts/prose/2768.html Дзіця, якое гарыць. ''Апавяданне''] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Балабан}} [[Катэгорыя:Чэскія літаратары]] [[Катэгорыя:Чэскія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Чэскія эсэісты]] 6u8ieoavc1k9q5ak4829x5d6ewy9cuk Яльмар Сёдэрбэрг 0 235990 2698625 2510921 2026-11-03T13:56:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698625 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Сёдэрбэрг}} {{Пісьменьнік}} '''Я́льмар Сёдэрбэрг''' ({{мова-sv|Hjalmar Söderberg}}; {{Нарадзіўся|2|7|1869}}, [[Стакгольм]] — {{Памёр|14|10|1941}}, [[Капэнгаген]]) — швэдзкі пісьменьнік. == Творчасьць == Яльмар Сёдэрбэрг працаваў у розных жанрах: пісаў апавяданьні, раманы, фэльетоны, вершы, рэцэнзіі, п’есы, нарысы па гісторыі рэлігіі і інш. Дэбютны раман «Памылкі» (Förvillelser) выйшаў у 1895. Кніга выклікала вялікія дэбаты, многія палічылі яе амаральнай. У 1898 выйшаў зборнік апавяданьняў «Гісторыі» (Historietter), ён зьмяшчае ў т.л. апавяданьне «Футра» — гісторыю пра доктара Хэнка, паводле якой у Швэцыі былі зьнятыя два кароткамэтражныя фільмы (1966 і 2008). Усяго Я. Сёдэрбэрг напісаў пяць зборнікаў апавяданьняў. Вяршыняй яго творчасьці стаў дзёньнікавы раман «Доктар Глас» (Doktor Glas), у якім галоўны герой забівае пастара, якога лічыць цалкам амаральнай асобай. Для яго твораў характэрнае перапляценьне супрацьлеглых настрояў і тэмаў: гульлівасьці і сур’ёзнасьці, пакутаў і жорсткасьці, абыякавасьці і прадпрымальнасьці. Ён выдатна перадае атмасфэру [[Стакгольм]]а і настрой свайго часу, пры гэтым закранае ў творчасьці «вечныя тэмы». Творы Я. Сёдэрбэрга перакладзеныя амаль на 30 моваў, многія экранізаваліся, паводле іх ставіліся спэктаклі. Яльмар Сёдэрбэрг займаўся таксама мастацкім перакладам. Перакладаў творы [[Анатоль Франс|Анатоля Франса]], [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]], [[Гі дэ Мапасан]]а і інш. == Беларускія пераклады == * [https://web.archive.org/web/20210102221940/http://prajdzisvet.org/text/1326-futra.html «Футра»] / Перакл. [[Алеся Башарымава|А. Башарымавай]] (2014)<ref>Падарунак на Каляды: зборнік святочнага апавядання / Укладанне Ганна Янкута. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 196 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; Бібліятэка часопіса «ПрайдзіСвет» «PostScriptum»). — ISBN 978-985-7119-15-8</ref> ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commonscat|Hjalmar Söderberg}} * [https://web.archive.org/web/20210102215112/http://prajdzisvet.org/authors/309-sioderbierh-jalmar.html Сёдэрберг] на сайце «[[ПрайдзіСвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сёдэрбэрг Яльмар}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі з францускай мовы]] [[Катэгорыя:Швэдзкія раманісты]] [[Катэгорыя:Швэдзкамоўныя пісьменьнікі]] i0p21bh1dyb4f0onh2xcdruq500sn5p Анджэй Тшэбіньскі 0 236027 2698725 2181375 2026-11-04T06:22:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698725 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Анджэй Тшэбіньскі''' ({{Мова-pl| Andrzej Trzebiński}}; {{Нарадзіўся|27|1|1922}}, [[Радгашч]], [[Польшча]] — {{Памёр|12|11|1943}}, [[Варшава]]) — польскі паэт, драматург, літаратурны крытык і публіцыст з [[Пакаленьне Калюмбаў|пакаленьня Калюмбаў]]. == Жыцьцяпіс == Скончыў гімназію імя Тадэвуша Чацкага, у 1940 годзе распачаў навучаньне ў падпольным [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскім унівэрсытэце]], дзе вывучаў славістыку і польскую філялёгію. Прафэсара Станіслава Адамчэўскага, які зрабіў на яго вялікі ўплыў, называў сваім першым настаўнікам. Як і многія яго аднагодкі, спалучаў навучаньне з працай (пілавальніка на чыгунцы) і кансьпірацыйнай дзейнасьцю. Ад 1942 году быў зьвязаны з Канфэдэрацыяй народа — польскай падпольнай ваенна-палітычнай арганізацыяй, што дзейнічала ў 1940—1943 гг. У падпольлі перадусім быў заняты арганізацыяй літаратурнага руху. Браў удзел у выданьні часопіса «Мастацтва і народ» (Sztuka i Naród) ад пачатку яго заснаваньня. Напісаў значную колькасьць праграмных артыкулаў, у якіх фармуляваў задачы літаратуры і месца ў ёй новага пакаленьня творцаў ва ўмовах акупацыі. У пачатку чэрвеня 1943 году стаў галоўным рэдактарам гэтага часопіса, заняўшы месца свайго найбліжэйшага сябра Вацлава Баярскага, сьмяротна параненага падчас ускладаньня вянка на магілу [[Мікалай Капэрнік|Мікалая Капэрніка]] — акцыі пратэсту супраць сьвяткаваньня немцамі 400-гадовага юбілею вучонага як прыналежнага да нямецкай нацыі. Быў галоўным рэдактарам «Мастацтва і народа» да свайго арышту 6 лістапада 1943. Тшэбіньскі — заснавальнік і першы кіраўнік «Культурніцкага руху» (Ruch Kulturowy), які пастуляваў адсутнасьць падзелу на партыі і арганізацыі. Тшэбіньскі быў адным з суаўтараў маніфэсту «Руху», які пабачыў сьвет у № 14-15 «Мастацтва і народа» — у сьнежні 1944 году, праз год пасьля сьмерці паэта. Як рэдактара «Мастацтва і народа» Тшэбіньскага доўга расшуквалі немцы, але арыштавалі яго не ў сувязі з кансьпірацыйнай дзейнасьцю, а за «незаконныя» абеды ў фабрычнай сталоўцы пад імем Анджэя Яраціньскага, на якія ён ня меў права, бо не працаваў на фабрыцы. Свайго сапраўднага імені Тшэбіньскі не назваў і быў расстраляны ў вулічнай расправе на рагу варшаўскіх вуліцаў Варэцкая і Новы Сьвят. Анджэю Тшэбіньскаму прысьвечаны мэмуарны аповед [[Тадэвуш Бароўскі|Тадэвуша Бароўскага]] «Партрэт сябра» з цыклю «Экзамен на Гандлёвай». == Творы == Большасьць твораў са спадчыны Тшэбіньскага згарэла падчас [[Варшаўскае паўстаньне|Варшаўскага паўстаньня]], ацалела ўсяго каля 400 старонак. Гэта вершы, драматычны гратэск «Каб падняць ружу» (у якой аўтар рэалізаваў сваю канцэпцыю драмы, выкладзеную ў артыкуле «Лабараторыя драмы»), фрагмэнты няскончанай фаовесьці «Кветкі з забароненых дрэваў», публіцыстычныя артыкулы і дзёньнік. === Проза === * [[Кветкі з забароненых палёў]] (''Kwiaty z drzew zakazanych''), выд. 1972 (няскончаная аповесьць) * [[Дзёньнік]] (''Pamiętnik'') === Драма === * [[Каб падняць ружу...]] (''Aby podnieść różę…'') === Эсэістыка === * [[Лабараторыя драмы]] (''Z laboratorium dramatu'') ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://prajdzisvet.org/author/110 Тшэбіньскі, Анджэй (Trzebiński, Andrzej)]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Часопіс «[[ПрайдзіСвет]]»: Асоба: Аўтары — Эл.рэсурс [https://web.archive.org/web/20201124150023/http://prajdzisvet.org/ prajdzisvet.org] == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102082147/http://prajdzisvet.org/text/410-kab-padniats-ruzhu.html П'еса «Каб падняць ружу…» па-беларуску] * [https://web.archive.org/web/20210102082404/http://prajdzisvet.org/text/519-labaratoryja-dramy.html Артыкул «Лабараторыя драмы»] * [https://web.archive.org/web/20090226222122/http://www.phalanx.pl/tworcy/bio/bio0/info/andrzej-trzebinski/3 Фрагмэнты «Дзёньніка» па-польску] * [https://web.archive.org/web/20130224063217/http://prajdzisvet.org/text/409-ekzamien-na-handliovaj.html Мэмуарны аповед «Партрэт сябра» Тадэвуша Бароўскага ў цыкле «Экзамен на Гандлёвай»] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тшэбіньскі, Анджэй}} [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] 4g758geq5g67k8l93iht32hxbi7b8az Ёзэф Чапэк 0 236167 2698656 2172290 2026-11-03T18:46:27Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698656 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Ёзэф Ча́пэк''' ({{мова-cs|Josef Čapek}}, 23 сакавіка 1887, [[Гронаў]], [[Кралаваградэцкі край]], — паміж 13 і 15 красавіка 1945 году, канцлягер [[Бэрген-Бэльзэн]]) — [[чэхія|чэскі]] [[мастак]], графік, фатограф, кніжны ілюстратар, эсэіст. == Жыцьцяпіс == [[Файл:Karel Josef Capkovi radio.jpg|значак|Браты Ёзэф і [[Карэл Чапэк]]і]] Нарадзіўся 23 сакавіка 1887 году ў горным чэскім горадзе [[Гронаў|Гронаве]]. Старэйшы брат пісьменьніка [[Карэл Чапэк|Карэла Чапэка]]. Навучаўся ў пачатковай і сярэдняй школе, затым два гады навучаўся ў Нямеччыне ў школе ткачоў. Пасьля яе заканчэньня ў 1903 на працягу году ён працаваў на заводзе Úpická FM Обэрлендэр. Увосень 1904 году Ёзэф пераехаў у [[Прага|Прагу]], дзе навучаўся ў Вышэйшай школе прыкладнога мастацтва. Друкаваўся з 1907 разам з братам [[Карэл Чапэк|К. Чапэкам]]. У 1910—1920-я гг. супрацоўнічаў з газэтамі і часопісамі. У 1912 годзе ў Празе адбылася яго першая выстаўка. Разам з братам Карэлам правёў некалькі гадоў у [[Парыж]]ы. У 1930-я гг. Чапэк стварыў шэраг твораў сацыяльна-палітычнай скіраванасьці, пратэстуючы супраць вайны і [[фашызм]]у. Адразу пасьля пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Ёзэфа арыштавалі нацысты. Пасьля некалькіх гадоў, праведзеных у розных канцлягерах, мастак памёр ад тыфу паміж 13 і 15 красавіка 1945 году ў канцлягеры [[Бэрген-Бэльзэн]]. Імёны [[Браты Чапэкі|братоў Чапэкаў]] цяпер носяць вуліцы ў Празе і многіх іншых гарадах. == Творчасьць == У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] зьвяртаўся да прыёмаў [[кубізм]]у, [[фавізм]]у і [[прымітывізм]]у. Аўтар жывапісных работ («Чалавек зь мяшком», 1926; цыклі «Агонь», «Мара», абодва 1938—1939), ілюстрацыяў да твораў чэскіх пісьменьнікаў, у т.л. да [[раман]]аў [[Карэл Чапэк|К. Чапэка]] «Фабрыка Абсалюту» (1922), «Кракаціт» (1924) і ўласных твораў («Аповесьць пра сабачку і кошачку», 1929), [[антыфашызм|антыфашысцкіх]] [[карыкатура|карыкатур]] і інш. == Публікацыі == * ''Lelio'', 1917 * Аповесьць пра сабачку і котачку, 1929 * ''Stín kapradiny'', 1930, раман * ''Kulhavý poutník'', эсэ, 1936 * ''Land of Many Names'' * ''Básně z koncentračního tabora'', апублікаваная ў 1946 * ''Adam Stvořitel'' (Adam the Creator) — з Карэлам Чапэкам * ''Dášeňka, čili život štěněte'' — з Карэлам Чапэкам, ілюстрацыі Ёзэфа * ''Ze života hmyzu'' 1921 — з Карэлам Чапэкам ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура == * Чапек Іосеф // {{літаратура/БЭ|17}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102100014/http://prajdzisvet.org/text/1170-pra-sabachku-i-kotachku.html Пра сабачку і котачку. Урыўкі] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чапэк, Ёзэф}} [[Катэгорыя:Чэскія мастакі і мастачкі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагодзьдзя]] [[Катэгорыя:Чэскія фатографы]] [[Катэгорыя:Чэскія эсэісты]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Томаша Масарыка]] qnqiinls09ipscf23tyr9vbjzt39c3o Ян Лехань 0 236410 2698628 2172323 2026-11-03T14:11:18Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698628 wikitext text/x-wiki {{пісьменьнік}} '''Ян Лехань''' ({{мова-pl|Jan Lechoń}}), сапр. '''Лешак Сэрафіновіч''' ({{мова-pl|Leszek Serafinowicz}}; {{Нарадзіўся|13|3|1899}}, [[Варшава]] — {{Памёр|8|6|1956}}, [[Нью-Ёрк]]) — польскі паэт, літаратурны і тэатральны крытык. Продкі Яна Леханя былі туркамі, што хрысьціліся і з часам апалячыліся. У 1907 пачаў навучаньне ў школе. У 1913 выдаў дэбютны зборнік вершаў «На залатым полі» (''Na złotym polu''), у наступным годзе выйшаў другі зборнік — «Па розных сьцежках» (''Po różnych ścieżkach''), прысьвечаны [[Леапольд Стаф|Леапольду Стафу]]. У 1916-20 навучаўся на філязофскім факультэце [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскага ўнівэрсытэта]], але так яго і ня скончыў. Ян Лехань быў адным з заснавальнікаў у 1919 літаратурнай групы «[[Скамандэр (паэтычная суполка)|Скамандэр]]» (названа ў гонар ракі, што цякла ля [[Троя|Троі]]), куды ўваходзілі таксама [[Юльян Тувім]], Антоній Сланімскі, Яраслаў Івашкевіч. Вядомасьць яму прынёс зборнік вершаў «Пурпуровая паэма» (''Karmazynowy poemat'', 1920). Аднак хутка праз рознага кшталту праблемы, у тым ліку ў прыватным жыцьці, паэт робіць у 1921 годзе спробу самагубства, пасьля пэўны час лечыцца ў псыхіятрычным шпіталі. У 1926-29 Ян Лехань выдае сатырычны часопіс «Варшаўскі цырульнік» (''Cyrulik Warszawski''). У 1925 атрымлівае прэмію Польскай асацыяцыі кнігавыдаўцоў за зборнік вершаў «Срэбнае і чорнае» (''Srebrne i czarne'', 1924), а ў 1935 — прэмію Польскай акадэміі літаратуры. З 1930 па 1939 працуе культурным аташэ ў польскай амбасадзе ў [[Парыж]]ы. Пасьля капітуляцыі Францыі пераязджае ў Бразылію, пазьней — у [[Нью-Ёрк]], дзе робіцца сувыдаўцом многіх польскіх газэт і часопісаў, а ў 1942 — адным з заснавальнікаў Польскага інстытуту навукі і мастацтва ў Амэрыцы. З 1924 па 1942 Ян Лехань не пісаў, хоць слава яго ўвесь час шырылася. У 1942 годзе ён выдае зборнік «Лютня пасля Бэкварка» (''Lutnia po Bekwarku''), а ў 1943 — «Арыя з курантамі» (''Aria z kurantem''). Адзін з апошніх вершаў Яна Леханя — «Іліяда». Зьдзейсьніў самагубства, скочыўшы з 12-га паверху гатэля «Гудзон». Сярод прычын гэтага называюць узмацненьне камуністычнага рэжыму ў Польшчы або дэпрэсію з-за нападкаў празь яго сэксуальную арыентацыю. Прах паэта ў 1991 годзе быў перавезены зь Нью-Ёрка ў Варшаву і пахаваны на Лясных могілках у Лясках, у сямейным склепе. На беларускую мову некаторыя вершы пераклаў [[Максім Танк]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Марыя Пушкіна]], Ігар Жалткоў. ==Крыніцы== {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210101204351/http://prajdzisvet.org/authors/52-liekhan-jan.html Пераклады] на сайце «[[ПрайдзіСвет]]» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лехань Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] jjhhyarhc2xhdhpv286svlwq4o0dyfu Ірына Бельская (паэтка) 0 237982 2698684 2620677 2026-11-03T21:16:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698684 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца}} {{Цёзкі}} '''Іры́на Бе́льская''' ({{нар.|1}} 1989, вёска [[Чарневічы (Віцебская вобласьць)|Чарневічы]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласьць]]) — беларуская паэтка. == Жыцьцяпіс == Нарадзілася ў 1989 годзе ў в. [[Чарневічы (Віцебская вобласьць)|Чарневічы]] [[Глыбоцкі раён |Глыбоцкага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Скончыла Чарневіцкую сярэднюю школу, факультэт беларускай філялёгіі і культуры [[БДПУ|БДПУ імя М. Танка]]. Працавала ў бібліятэцы імя Я. Коласа ЦБС у Наваполацку. Жыве ў [[Наваполацак|Наваполацку]]<ref name="Bel">[https://www.svaboda.org/a/1735631.html У «Доме літаратара» Павал Касьцюкевіч, Аляксандар Фядута, Ірына Бельская]</ref>. == Творчасьць == Першы верш напісала ў восем гадоў на расейскай мове<ref name="Bel"/>. Цяпер піша вершы і размаўляе на беларускай мове. Друкавалася ў часопісах «Дзеяслоў», «[[Маладосць]]» і іншых пэрыядычных выданьнях. == Узнагароды == * Ляўрэат паэтычных конкурсаў «Наша ніва», прысьвечанага Дню зямлі 2005 г. * Ляўрэат конкурсу Віцебскага аддзяленьня СБП, прысьвечанага 125-годзьдзю Я. Коласа і Я. Купалы. * Ляўрэат літаратурнай прэміі «[[Залаты апостраф]]» * Ляўрэат прэміі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» за найлепшы дэбют у 2008 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20210122060647/https://belapan.by/archive/2008/12/04/by_dzeyasloy_v/ Лаўрэат прэміі часопіса «Дзеяслоў» Ірына Бельская: Гэты часопіс такі добры і цёплы, усё ў ім — як дома, як у сям’і], БелаПАН</ref> * фіналістка Конкурсу маладых літаратараў імя К. Шэрмана ў 2009 годзе * атрымала заахвочвальную прэмію «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў 2010 годзе == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210516115014/http://vlib.by/index.php/ru/lit-page-authors/lit-page-belskaia-irina Ірына Бельская] на сайце Віцебскай абласной бібліятэкі * [https://web.archive.org/web/20210516115014/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/biel6002ec.html Ірына Бельская. Быць іншаю… Вершы] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бельская, Ірына}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] 6eakwrcixbbpty7io8g65d8dz6pvf27 Алесь Жаўрук 0 238870 2698711 2194434 2026-11-04T02:04:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698711 wikitext text/x-wiki {{пісьменьнік}} '''Алесь Жаўрук''' (сапр. ''Аляксандар Дзьмітрыевіч Сінічкін''; {{Нарадзіўся|19|8|1910}}, [[Сянно]] — {{Памёр|23|8|1942}}, [[Сталінград]]) — беларускі [[паэт]]. Сябра [[Саюз пісьменьнікаў БССР|Саюзу пісьменьнікаў БССР]] з 1937 году. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў сям’і бугальтара. У 1927 годзе паступіў у [[Рагачоўскі пэдагагічны тэхнікум]], пасьля заканчэньня якога настаўнічаў у саўгасе «Сосны» [[Любанскі раён|Любанскага раёну]]. Скончыў [[Маскоўскі інстытут гісторыі, філязофіі і літаратуры]] ў 1938 годзе. З пачатку Вялікай Айчыннай вайны на фронце. Быў ваенным карэспандэнтам армейскай газэты «В бой за родину». У траўні 1942 году ўступіў у члены УКП(б). У час вайны напісаў вершы «Франтавы блакнот», «Алёнка», «Стихи о мести», «Комсомолец Бахтин», «Святая месть» і іншыя. Загінуў у [[Сталінградзкая бітва|баях пад Сталінградам]] 23.08.1942 г<ref>[https://web.archive.org/web/20210205043615/http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/pismenniki-paety-litaratary/zha-ruk-ales Жыцьцяпіс на сайце газэты Прыдзьвінскі край]</ref>. Першыя вершы надрукаваў у 1926 годзе (газэты «Магілёўскі селянін» і бабруйская — «Камуніст»). Выдаў зборнікі вершаў «Ручаіны» (1936), «Дняпро выходзіць з берагоў» (1938). Надрукаваны напісаныя для дзяцей у сааўтарстве з А.Ушаковым паэмы «Пра майго таварыша» (1939), «Пра слаўных папанінцаў нашага дзетсада» (1939) і зборнік вершаў «Пра майго катка» (1950). Першыя вершы надрукаваў у 1926 годзе (газэты «Магілёўскі селянін» і бабруйская — «Камуніст»). Выдаў зборнікі «Ручаіны» (1936), «Дняпро выходзіць з берагоў» (1938), апяваў героіку грамадзянскай вайны, рэвалюцыйныя подзьвігі. Надрукаваны напісаныя для дзяцей у сааўтарстве з А.Ушаковым паэмы «Пра майго таварыша» (1939), «Пра слаўных папанінцаў нашага дзетсаду» (1939) і зборнік вершаў «Пра майго катка» (1950). Напісаў паэмы «Крывёю сэрца» (1938), лібрэта опэры «Зарэчны барок», пастаўлены ў Менску ў 1940 годзе. У 1960 годзе выйшаў зборнік «Выбранае», у 1987 годзе — зборнік яго вершаў, паэм, успамінаў пра паэму «Крывёю сэрца». У 1964 годзе Менскай тэлестудыяй пастаўлены фільм пра А. Жаўрука «Песня и вела, и грела». Яго імем названы вуліцы ў г. Сянно, [[Рагачоў|Рагачове]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Вікікрыніцы|Катэгорыя:Алесь Жаўрук}} * Жаўрук Алесь // Беларуская энцыкляпэдыя: У 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 427. * Жаўрук Алесь // Беларускія пісьменьнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / рэдкал. І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1993. — Т. 2. — С. 442—444. * Жаўрук Алесь // Памяць: гісторыка-дакумэнтальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 549—550. == Вонкавыя спасылкі == * [https://knihi.com/Ales_Zauruk/ Творы Алеся Жаўрука] на Беларускай палічцы {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жаўрук, Алесь}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сяньне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Валгаградзе]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях нямецка-савецкай вайны]] a00t4y6zvb0jzypqolbah24y3h4sr4t Аршанская газэта 0 239389 2698754 2692611 2026-11-04T09:02:22Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698754 wikitext text/x-wiki {{Газэта | назва = Аршанская газэта | выява = |подпіс = | памер = | тып = тры разы на тыдзень | фармат = | заснавальнік = Аршанскі раённы выканаўчы камітэт<br>Аршанскі раённы Савет дэпутатаў | уладальнік = | выдавец = | рэдактар = Настасься Турок | заснаваная = {{Дата пачатку|14|5|1917|1}} | зачыненая = | палітыка = [[Урад]]авая | мова = | штаб-кватэра = [[Ворша]], вул. Аляксандра Герцэна, 4а | наклад = | кошт = | ISSN = | сайт = https://www.orshanka.by/ }} '''Аршанская газэта''' — раённая газэта [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Выдаецца з 1917 году. Мела назву «Ленінскі прызыў» з 1931 да 1991 году.Заснавальнікі: Аршанскі раённы выканаўчы камітэт і Аршанскі раённы Савет дэпутатаў. == Гісторыя == Газэта пачыналася яна «Известия рабочих, солдатских и крестьянских депутатов Оршанского района». Першы нумар газэты выйшаў 14 траўня 1917 году. З лютага па сакавік 1918 году ў сувязі з набліжэньнем нямецкіх войскаў да [[Ворша|Воршы]] выхад газэты прыпыняўся. 3 кастрычніка 1918 году замест «Известий» пачынае выдавацца новая газэта «Набат», якая выходзіла на 4 палосах малога фармату з перыядычнасьцю выхаду штодзённа, акрамя нядзелі. 3ь 1 траўня 1921 году ў сувязі з заканчэньнем грамадзянскай вайны выдантне «Набату» спыняецца і пачынае выходзіць газэта «Известия». У сувязі з уваходжаньнем [[Аршанскі павет (Расейская імпэрыя)|Аршанскага павету]] ў склад [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]] РСФСР з 1923 году выданьне «Известий» спыняецца. У 1924 годзе Ворша вяртаецца ў склад [[БССР]] і 26 верасьня 1925 году выйшаў пробны, так званы «нулявы нумар» газэты «Камуністычны шлях». Газэта спачатку выдавалася на беларускай і расейскай мовах, але паступова перайшла толькі на беларускую. Фармат — 4 паласы на аркушах вялікага памеру, перыядычнасьць выхаду — 2 разы на тыдні (у чацьвер і нядзелю), наклад 3500 асобнікаў. У кастрычніку 1930 году па невядомых прычынах выхад «Камуністычнага шляху» спыняецца. 3 другой паловы кастрычніку пачынае выходзіць новая газэта «Змычка». Фармат — 4 паласы на вялікіх аркушах, перыядычнасьць выхаду — 3 разы ў 10 дзён. У сакавіку 1931 году газэта «Змычка» была перайменаваная ў «Ленінскі прызыў», назва якой існавала да 1991 году. У 1991 годзе «Ленінскі прызыў» стаў «Аршанскай газэтай»<ref>[https://web.archive.org/web/20210122103232/http://www.orshanka.by/?page_id=141 О редакции]</ref>. У «Аршанскай газэце» пачыналі свой жыцьцёвы і творчы шлях такія вядомыя беларускія пісьменьнікі, як [[Уладзімер Корбан|У. Корбан]], [[Уладзімер Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Яўген Васілёнак|Я. Васілёнак]], [[Аляксандар Міронаў|А. Міронаў]], [[Мікола Садковіч|М. Садковіч]], [[Алесь Стаховіч|А. Стаховіч]], [[Янка Сіпакоў|Я. Сіпакоў]], [[Леанід Калодзежны|Л. Калодзежны]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210209081328/http://pridvinie.vlib.by/index.php/drukavanyya-smi/218-suchasnyya-smi/3352-arshanskaya-gazeta-arshanski-rajon-g-orsha Аршанская газета, Аршанскі раён. г. Орша]</ref>. == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Аршанская мінуўшчына: гісторыя Оршы ў перыядычным друку |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнік [[Юры Копцік]] |выданьне = |месца = [[Ворша|Орша]] |выдавецтва = Гарадскі фонд аховы помнікаў гісторыі і культуры |год = 1997|том = Выпуск 1|старонкі = |старонак = 108 |сэрыя = |isbn = 985-6133-43-2|наклад = 1000}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Газеты Беларусі, 1776—1975: Рэтрасп. бібліягр. паказ.|арыгінал = |спасылка =https://bukvica.org/w/images/a/a7/Gazety_Belarusi_1776-1975.pdf|адказны =Склад. Л. М. Няхайчык і інш.; Навук. рэд. [[Віталь Скалабан|В. У. Скалабан]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[ Нацыянальная кніжная палата Беларусі]] |год =2003|том = |старонкі = 92 (№ 746)|старонак =322|сэрыя = |isbn =985-6020-28-X|наклад =700}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Газеты дореволюционной России 1703 — 1917. Каталог.|арыгінал = |спасылка = https://imwerden.de/pdf/gazety_dorevolyutsionnoj_rossii_1703-1917_katalog_2007.pdf |адказны =Т.В. Акопян і інш.|выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]] |выдавецтва =«Российская национальная библиотека»|год =2007|том = |старонкі = 158 (№ 1941) |старонак =592|сэрыя = |isbn =978-5-8192-0343-9|наклад =500}} {{Беларускія пэрыядычныя выданьні}} [[Катэгорыя:Беларускія газэты]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе]] fxw1hsis35e5lobxzc9sc1v3894q601 Алесь Замкоўскі 0 239732 2698712 2669770 2026-11-04T02:06:27Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698712 wikitext text/x-wiki {{пісьменьнік}} '''Алесь Міхайлавіч Замкоўскі''' (5 жніўня 1984, [[Полацак]]) — беларускі паэт, драматург, перакладчык. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 жніўня 1984 году ў [[Полацак|Полацку]]. У 2002—2007 гадох навучаўся ў [[Віцебскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя П. М. Машэрава|Віцебскім дзяржаўным унівэрсытэце імя П. М. Машэрава]]. У 2007—2013 гадох працаваў у аб’яднанай газэце «Полацкі веснік» (карэспандэнтам, загадчыкам аддзелу па сацыяльных пытаньнях). З 2013 году працуе ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Нацыянальным акадэмічным драматычным тэатры імя Якуба Коласа]]. з 2014 году — кіраўнік літаратурна-драматургічнай часткі тэатру<ref>[https://web.archive.org/web/20210121052322/http://kolastheatre.by/be/creative-staff/ales-alyaksandr-zamkouski Алесь (Аляксандр) Замкоўскі]</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]. == Творчасьць == Пераклаў п’есы да спэктакляў: «Я вольны!» паводле аднайменнага рамана А. Натомб «Касьметыка ворага», «Гаральд і Мод» К. Хігінса, «Дзіўная місіс Сэвідж» Дж. Патрыка, чэхаўскіх «Пра шкоду тытуню», «Юбілей», «Прапанова» да спектаклю «Сьмешныя людзі», «Матылёк… Матылёк…» А. Нікалаі, «Глыток чужога віскі» Л. Агулянскага, «Агнявы Леў» А. Кружнова. Напісаў тэксты песень да спэктакляў «Сьнежная каралева» Я. Шварца, «Прыгоды Дзюймовачкі» П. Ісайкіна, «Дурнічка» Лопэ дэ Вэгі, «Агнявы Леў» А. Кружнова. Аўтар паэтычнага зборніку «Наступны прыпынак». == Бібліяграфія == * «Наступны прыпынак» — Менск, «Кнігазбор», 2018. == Узнагароды == * прэмія «Экслібрыс» (2012). == Крыніцы == {{зноскі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Замкоўскі, Алесь Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускія драматургі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Эксьлібрыс»]] 6lcnn6uksp95643ebgjjsytup22bxv5 Алеся Башарымава 0 242353 2698714 2609837 2026-11-04T02:27:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698714 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца |Імя = Алеся Башарымава |Арыгінал імя = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Род дзейнасьці = паэтка, перакладніца |Гады актыўнасьці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = беларуская |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |Палічка = |Сайт = }} '''Але́ся Башары́мава''' ({{нар.|1}} 1987, [[Магілёў]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская [[паэт]]ка і [[перакладніца]]. == Біяграфія == Скончыла клясу Магілёўскага абласнога ліцэю №1 з інфарматычна-матэматычным ухілам. У 2004 годзе паступіла ў эканамічны ўнівэрсытэт у Менску, які скончыла ў 2009 годзе. Пасьля гэтага на працягу 2 гадоў працавала маркетолягам. Захапленьне творчасьцю [[Тувэ Янсан]] прывяло да спробаў перакладаць з швэдзкае мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20210516110129/http://prajdzisvet.org/translators/37-basharymava-aliesia.html Алеся Башарымава на сайце «ПрайдзіСвет»]</ref>. == Творчасьць == Аўтарка зборніку вершаў «''Расамаха''» (выдавецтва «Медысонт», 2020). Творы друкаваліся ў газэце «[[Раніца (газэта)|Раніца]]», калектыўных зборніках конкурсаў маладых літаратараў, што праводзіў [[Беларускі ПЭН-цэнтар]]: «''Групавы партрэт з бабай Броняй''» (2007), «''Сьвятая праўда ды іншыя казкі''» (2009), «''Птушкі лёгкіх паводзінаў''» (2011). Вершы перакладаліся на ўкраінскую, грузінскую, летувіскую мовы. == Перакладніцкая дзейнасьць == Перакладае галоўным чынам з [[швэдзкая мова|швэдзкай мовы]]. Пераклады народных і аўтарскіх казак, кароткай прозы, вершаў друкаваліся ў анлайн-часопісе перакладной літаратуры «[[Прайдзісьвет]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20210516110129/http://prajdzisvet.org/translators/37-basharymava-aliesia.html Алеся Башарымава на сайце «ПрайдзіСвет»]</ref>, дадатку «Літаратурная Беларусь» да газэты «Новы час», часопісе «Дзеяслоў», зборніку містычнага апавяданьня «''Вусьцішны пакой''», зборніку сьвяточнага апавяданьня «''Падарунак на Каляды''», зборніку вершаў [[Тумас Транстрэмэр|Тумаса Транстрэмэра]] «''Пад вольным небам''», зборніку выбраных вершаў [[Эдыт Сёдэргран]]. Пераклала на беларускую мову кнігі [[Тувэ Янсан]] пра мумітроляў «Камэта над далінай мумітроляў» (разам з Настай Лабадой), «Капялюш Чарадзея», «Небясьпечнае лета», «Мэмуары Мумітаты» (выдавец [[Зьміцер Колас]]); кнігі [[Астрыд Ліндгрэн]] «Малы і Карлсан, які жыве на даху», «Карлсан прылятае зноў» і «Карлсан хітруе зноў» (выдавецтва «Папуры»); шэраг кніг-карцінак: «Найлепшы сьпявак у сьвеце» ([[Ульф Нільсан]] і [[Эва Эрыксан]]) — выдавецтва «Кнігазбор», 2014, «Сьнежны чалавек» ([[Эва Суса]] і [[Бэнжамэн Шо]]) — выдавецтва «Кнігазбор», 2013, «Зьвяры, якіх ніхто не бачыў, апроч нас» ([[Ульф Старк]] і [[Лінда Бундэстам]]) выдавецтва «Koska»., 2019; зборнік паэзіі [[Вэрнэр Аспэнстрэм|Вэрнэра Аспэнстрэма]] «Літаньне» (выдавецтва «Медысонт», 2019). У перакладах Алесі Башарымавай на [[беларуская мова|беларускую]] выходзілі творы такіх аўтараў як [[Дан Андэрсан]], [[Карын Бое]], [[Яльмар Сёдэрбэрг]], [[Стыг Дагерман]], [[Бэатрыкс Потэр]], [[Эдыт Нэсьбіт]], [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]], [[Сэльма Лягерлёф]], [[Парфіры Гаратак]]. == Узнагароды == * Прэмія часопіса «Прайдзісвет» за найлепшы пераклад (2011)<ref>[https://web.archive.org/web/20210516110129/http://prajdzisvet.org/projects/award/l%D1%96taraturnaja-prem%D1%96ja-chasop%D1%96sa-prajdz%D1%96svet-dlja-perakladchykau-2011.html Літаратурная прэмія часопіса «ПрайдзіСвет» для перакладчыкаў (2011)]</ref> * 1 месца ў першым конкурсе «Экслібрыс» за найлепшы пераклад (2012)<ref>[https://web.archive.org/web/20210516110121/https://lit-bel.org/news/Konkurs-ekslbris-tsirimonya-znagarodzhannya-FOTA-3024/?fbclid=IwAR1ngJ8IWIURGY383nEpuJxLM8mHrk4n2ehFNSiCXM-KtukIIrqHkNoboDc Конкурс «Экслібрыс»: цырымонія ўзнагароджання (ФОТА)]</ref> * Шорт-ліст прэміі «Дэбют» (2012)<ref>[https://xn--d1ag.xn--e1a4c/%D1%81%D1%85%D0%BE%D1%9E/web/prajdzisvet.org/prajdzisvet.org/events/885-abviastsili-naminantau-na-litaraturnuju-premiju-debiut.html Абвясцілі намінантаў на літаратурную прэмію «Дэбют»]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Шорт-ліст прэміі імя Карласа Шэрмана за найлепшы пераклад (2020)<ref>[https://web.archive.org/web/20210419061420/https://pen-centre.by/2020/10/06/abveshchany-karotki-spis-premii-shermana-czyrymoniya-uruchennya-17-kastrychnika.html Абвешчаны кароткі спіс прэміі Шэрмана. Цырымонія ўручэння — 17 кастрычніка]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://audio.pen-centre.by/authors/aliesia-basarymava/ Урыўкі з твораў і перакладаў Алесі Башарымавай]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Башарымава, Алеся}} [[Катэгорыя:Беларускія паэткі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з швэдзкай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] gksh2fbkzleikw02f53pfvie3c8xnzt Rotten Tomatoes 0 248381 2698648 2669578 2026-11-03T18:06:05Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698648 wikitext text/x-wiki {{Сайт | імя = Rotten Tomatoes | лягатып = [[Файл:Rotten Tomatoes logo.svg|200пкс]] | здымак экрана = | подпіс = | url = [https://www.rottentomatoes.com/ www.rottentomatoes.com] | слоган = | alexa = | камэрцыйны = так | тып = агрэгатар водгукаў на кіно і тэлевізійныя творы | рэгістрацыя = | мовы = | уладальнік = | аўтар = | пачатак працы = 1998 | прыбытак = | бягучы стан = }} '''Rotten Tomatoes''' ({{мова-be|Гнілыя таматы|скарочана}}) — амэрыканскі інтэрнэт-сайт і агрэгатар, створаны дзеля ўтрыманьня аглядаў [[фільм]]аў і прадуктаў [[тэлебачаньне|тэлебачаньня]]. Кампанія была заснаваная ў жніўні 1998 году трыма студэнтамі [[Каліфарнійскі ўнівэрсітэт у Бэрклі|Каліфарнійскага ўнівэрсітэту ў Бэрклі]], як то Сэнам Дуонгам, Патрыкам Ю. Лі і Стывэнам Ўанам<ref>[https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-rotten-tomatoes-20170721-htmlstory.html «How Rotten Tomatoes became Hollywood's most influential — and feared — website»]. Los Angeles Times.</ref><ref>[http://entrepreneurship.berkeley.edu/events/bps-a-fireside-chat-with-patrick-lee/ «Entrepreneurial Best Practices Series: A Fireside Chat with Rotten Tomatoes Founder Patrick Lee — Berkeley-Haas Entrepreneurship Program»]. Berkeley-Haas Entrepreneurship Program.</ref><ref>[https://alumni.berkeley.edu/community/berkeley-150/notable-alumni «Notable Cal Alumni»]. Cal Alumni Association, UC Berkeley. </ref>. Зважаючы на тое, што гнілыя таматы ёсьць адсыланьнем да практыкі, калі гледачы кідаюць гнільлё, калі не ўхваляюць дрэнны сцэнічны спэктакль, першапачатковае натхненьне да аўтараў прыйшло праз сцэну з таматамі ў канадзкім фільме ''«[[Леалё]]»'' (1992)<ref>[https://www.wired.com/story/behind-the-scenes-rotten-tomatoes%7CBehind «The Scenes at Rotten Tomatoe»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. WIRED.</ref>. Пачынаючы з студзеня 2010 году кампанія Rotten Tomatoes належыць кампаніі [[Flixster]], якая, у сваю чаргу, была набыта кампаніяй [[Warner Bros.]] у 2011 годзе. У лютым 2016 году Rotten Tomatoes і ягоны мацярынскі сайт Flixster былі прададзеныя кампаніі [[Fandango]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180418093135/http://money.cnn.com/2016/02/17/media/fandango-rotten-tomatoes-flixster/index.html «Fandango acquires review site Rotten Tomatoes, Flixster»]. CNNMoney.</ref>. Тым ня менш, Warner Bros. захавала мінарытарную долю ў аб’яднаных структурах, у тым ліку Fandango. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rottentomatoes.com/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Кіно]] [[Катэгорыя:Базы зьвестак у Інтэрнэце]] 74mux3ym1shb5o77ov9a1rte617f7gj Юлія Чарняўская 0 248989 2698616 2633661 2026-11-03T12:37:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698616 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Чарняўская}} {{навуковец}} '''Ю́лія Вісарыёнаўна Чарня́ўская''' ({{нар.|1}} 5 жніўня 1962, [[Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларуская [[Культуралёгія|культуроляг]], пісьменьніца, журналістка й [[Палітычны вязень|палітычная зьняволеная]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. [[Кандыдат навук|Кандыдатка культуралёгіі]] (2002). == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і лекараў Вісарыёна Цімафеевіча й Аляксандры Рыгораўны Чарняўскіх. Бацькі пазнаёміліся ў [[Беларускі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт|Менскім мэдінстытуце]], дзе вучыліся. Дзед па бацьку — пісьменьнік [[Васіль Вітка|Васіль Вітка (Цімох Крысько)]]. Бацькоў пасьля інстытуту разьмеркавалі ў {{артыкул у іншым разьдзеле|Завіцінск||be}} [[Амурская вобласьць|Амурскай вобласьці]]. Юліі ў той час было ўсяго 2 гады, праз пастаянныя [[Танзіліт|ангіны]] і ўрэшце [[рэўматызм]] у тры гады бацькі адвезьлі яе назад у Беларусь, дзе яна жыла з бацькавымі бацькамі<ref name="novychas">[https://novychas.by/asoba/vyboistyja-szljahi-julii-czarnjauskaj Выбоістыя шляхі Юліі Чарняўскай]</ref>. У сем гадоў пайшла ў школу № 2, але пасьля другога клясу яе расфармавалі. Пераехала з цэнтру гораду ў [[Серабранка (мікрараён)|Серабранку]], дзе маці атрымала кватэру<ref name="novychas" />. У 1984 годзе скончыла [[філялягічны факультэт БДУ]]. Разьмеркаваная ў школу № 91 Менску. Праз цкаваньне з боку калектыву была вымушана сысьці. Некалькі месяцаў была беспрацоўнаю, часова ўладкавалася ў [[Перамога (кінатэатар, Менск)|кінатэатар «Перамога»]], які чакаў хуткі рамонт. У 1986 годзе пазнаёмілася з будучым мужам [[Юры Зісер|Юрыем Зісерам]] у [[Львоў|Львове]], куды прыехала зь сябрамі на травеньскія сьвяты<ref name="novychas" />. У 1996—2020 гадох працавала ў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце культуры й мастацтваў]]. == Навуковая дзейнасьць == Кірункі навуковай дзейнасьці: этнічная культуралёгія, [[сэміётыка]] культуры. Аўтар канцэпцыі этнічнага самавобразу беларуса. Аўтар кніг «Народная культура и национальные традиции» (Мн., 2000), «Этнічныя асновы культуры» (сумесна з П.Р. Ігнатовічам; Мн., 2001), «Асоба і культура» (Мн., 2003), «Введение в культурно-философскую антропологию» (Мн., 2003), «Белорус: штрихи к автопортрету» (Мн., 2006), «Белорусы от „тутэйшых“ — к нации» (Мн., 2010). Апублікавала звыш 200 навуковых артыкулаў<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20200703092215/http://dramacenter.org/by/library/chernyavskaya-yuliya/</ref>. Спэктакль Чарняўскай «Аднакляснікі», пастаўлены на сцэне [[Магілёўскі абласны драматычны тэатар|Магілёўскага абласнога драматычнага тэатру]] (рэжысэр [[Кацярына Аверкава]]), перамог у намінацыі «Найлепшая пастаноўка па творы сучаснага беларускага аўтара» на {{артыкул у іншым разьдзеле|Нацыянальная тэатральная прэмія|Нацыянальнай тэатральнай прэміі|be|Нацыянальная тэатральная прэмія}} за 2012 год<ref>{{артыкул|аўтар=Галіна Алісейчык.|last=Алісейчык|first=Галіна|год=2013|загаловак=Нацыянальная тэатральная прэмія. Што далей?|url=https://issuu.com/pullet/docs/mastactva__01_2013|выданьне={{артыкул у іншым разьдзеле|Мастацтва (часопіс)|Мастацтва|be|Мастацтва (часопіс)}}|мова=be|isнумарue=1 (358)|старонкі=28}}</ref>. У 2010-х гадох уваходзіла ў Раду, якая разьмяркоўвала стыпэндыі імя [[Марыя Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]] для пісьменьніцаў і перакладніцаў<ref>https://web.archive.org/web/20210519150320/https://lit-bel.org/news/Stipendiya-mya-Magdaleni-Radzvl-dlya-psymennts--perakladchits-7584/?sphrase_id=711794</ref>, кіравала літаратурным клюбам «GRAPHO», супрацоўнічала з парталам «[[TUT.BY]]»<ref name=":0" />. У жніўні 2020 году далучылася да асноўнага складу [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. == Палтітычны перасьлед == 18 траўня 2021 году была затрымана сілавікамі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў працэсе атакі на прадпрыемства, якое забясьпечвала працу «[[TUT.BY]]», і неўзабаве была пасаджана пад хатні арышт<ref name="Заява">{{Cite web|date=2021-05-25|title=Заява аб прызнанні 15 затрыманых па справе TUT.BY палітычнымі зняволенымі|url=http://spring96.org/be/news/103526|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525092704/https://spring96.org/be/news/103526|archivedate=2021-05-25|accessdate=2021-05-25|website=|publisher=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]|language=be}}</ref>. 25 траўня 2021 году дзевяць арганізацыяў ([[Вясна (цэнтар)|Вясна]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хэльсынскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтар|Беларускі ПЕН-цэнтар]] і іншыя) выступілі з сумеснай заяваю й прызналі яе [[Палітычны вязень|палітычнаю зьняволенаю]]<ref name="Заява" />. == Сям’я == У шлюбе зь [[Юры Зісер|Юрыем Зісерам]] нарадзіла дачку Яўгенію. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Культуралогія: тэорыя культуры: вучэб. дапам. / А. І. Смолік, Л. К. Кухто. — Мн.: Бел. дзярж. ун-т культуры і мастацтваў, 2007. — 270 с. — ISBN 985-6798-21-3. — С. 13. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150815082754/http://yvch.blog.tut.by/ Асабісты блог Юліі Чарняўскай] * [https://novychas.by/asoba/vyboistyja-szljahi-julii-czarnjauskaj Выбоістыя шляхі Юліі Чарняўскай] * [https://web.archive.org/web/20211027183550/https://prisoners.spring96.org/be/person/julija-czarnjauskaja Старонка Юліі Чарняўскай на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чарняўская, Юлія Вісарыёнаўна}} [[Катэгорыя:Кандыдаты культуралёгіі]] [[Катэгорыя:Сябры беларускага ПЭН-цэнтру]] [[Катэгорыя:Беларускія культуролягі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філялягічнага факультэту БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісткі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Артыкулы з заклікам быць асьцярожнымі пры рэдагаваньні]] fdwp5saxzn6mc1mw3wfrfbgx1b0um9c Барыс Цітовіч 0 249171 2698794 2312203 2026-11-04T11:57:35Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698794 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Цітовіч}} {{Мастак}} '''Бары́с Бары́савіч Ціто́віч''' (28 чэрвеня 1948, [[Коркіна]], [[Расея]] - 20 кастрычніка 2021, [[Забродзьдзе (Нарачанскі сельсавет)|Забродзьдзе]] [[Вялейскі раён]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211020090912/https://rh.by/2021/10/20/citovich/ Памёр заснавальнік музэю Першай сусьветнай у Забродзьдзі, на Вялейшчыне, мастак Барыс Цітовіч], [[Рэгіянальная газета|Рэгіянальная газета]], 20-10-2021</ref>) — беларускі [[мастак]]. == Жыцьцяпіс == Скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1972). Працаваў у станковай і кніжнай графіцы, манумэнтальным жывапісе, іканапісе і скульптуры. Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1979 году<ref name="Citowicz_03">[https://web.archive.org/web/20140714161927/http://belartunion.by/mastaki.html Беларускія мастакі]// Беларускі саюз мастакоў</ref>. Зьяўляўся галоўным мастаком музэйнага комплексу «[[Дудуткі]]»<ref name="Citowicz_02">[https://web.archive.org/web/20211020074314/http://vilmuseum.by/about/about-the-staff/ Вілейскі краязнаўчы музей]</ref>. Зь ліпеня 2005 году працаваў навуковым супрацоўнікам [[Вялейскі краязнаўчы музэй|Вялейскага краязнаўчага музэю]] па стварэньні мэмарыяльнага комплексу, прысьвечанага падзеям Першай сусьветнай вайны ў вёсцы [[Забродзьдзе (Нарачанскі сельсавет)|Забродзьдзе]] [[Нарачанскі сельсавет (Вялейскі раён)|Нарачанскага сельсавету]] Вялейскага раёну<ref name="Citowicz_02" />. Вёў адукацыйную работу з моладзьдзю ў Вялейскім краязнаўчым музэі<ref name="Reh_01" />. Апошнія гады жыў ў вёсцы [[Забродзьдзе (Нарачанскі сельсавет)|Забродзьдзе]] на [[Вялейскі раён|Вялейшчыне]]. == Творчасьць == Аўтар ілюстрацый да кніг «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]», «[[Подых навальніцы (раман)|Подых навальніцы]]» (абедзьве 1973), «[[Завеі, сьнежань]]» (1978) [[Іван Мележ|Івана Мележа]], «Дзве аповесці» [[Віктар Казько|Віктара Казько]] (1977), «Пушча» [[Віктар Карамазаў|Віктара Карамазава]] (1979), «Марат Казей» [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (1980), зборнік вершаў і паэм «Песьня свабоды» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (1982) на малдаўскай мове, «Летуценьнік», «Смутак белых начэй» абедзьве (1985) [[Іван Навуменка|Івана Навуменкі]], «Ля крыніцы: Аповесьці» [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] (1986), «Зэніт» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] (1987) і інш.; графічных сэрый «Памяці Брэста» (1975), «Поры года» (1978), «Салдацкім удовам прысьвячаецца» (1981), «Мае аднавяскоўцы» (1982), «Сялянскі накцюрн» (1983), «Тыя, хто перанёс вайну» (1985), «Хроніка з нататкамі на палях» (1986), сэрыі помнікаў ахвяр 1-й і 2-й сусьветных войнаў у [[Вялейскі раён|Вялейскім раёне]] [[Менская вобласьць|Мінскай вобласьці]], росьпісу Сьвята-Ціханаўскай царквы ў Вялейцы<ref name="Reh_01">[https://web.archive.org/web/20160305021445/http://www.rh.by/by/153/20/4103/ Лекцыю аб іканаграфіі правядзе Барыс Цітовіч] // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>, абразоў, мэмарыяльнай капліцы ў вёсцы Забродзьдзе [[Вялейскі раён|Вялейскага раёну]]. Адзін са стваральнікаў (разам з жонкай [[Валянціна Цітовіч|Валянцінай]]) і мастак-пастаноўшчык (з 1975) Нарачанскага ўзорнага дзіцячага тэатру Ялінка ў [[Нарач (Вялейскі раён)|вёсцы Нароч]] Вялейскага раёну. == Узнагароды == * Ляўрэат прэміі «За духоўнае адраджэньне», * кавалер [[Ордэн Францішка Скарыны|ордэна Скарыны]] == Сям’я == Бацька скульптара і калекцыянэра [[Даніла Цітовіч|Данілы Цітовіча]]<ref name="Reh_02">https://web.archive.org/web/20160409043659/http://www.rh.by/by/108/250/2736/ Цітовіч Даніла // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|том=17}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цітовіч, Барыс Барысавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў Вялейскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія мастакі]] choejgkzt8vac3etg4pykadii8dxqqu Антоні Дулінец 0 255093 2698733 2679388 2026-11-04T07:35:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698733 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Антоні Дулінец''' (20 красавіка 1889, в. [[Мосар]] — 21 лютага 1966, в. [[Будслаў]]) — беларускі [[Ксёндз|каталіцкі сьвятар лацінскага абраду]], удзельнік беларускага хрысьціянскага руху<ref>[https://web.archive.org/web/20221004114035/http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964] С. 161—162</ref>. Быў знаёмы з многімі беларускімі дзеячамі. Сябраваў з [[Вацлаў Аношка|Вацлавам Аношкам]] і [[Пётар Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]]. == Сям’я == [[Файл:Фотаздымак.jpg|значак|312пкс|Антоні (зьлева) з братам Францам. 1912 год. Фота зь сямейнага архіва.|alt=Фота з сямейнага архіва ]] Паходзіў зь сялянскай каталіцкай сям’і зь в. Мосар. Бацька — Ігнась, маці — Паўліна з Гарбоўскіх. == Адукацыя і духоўная фармацыя == Атрымаў гімназійную адукацыю ў 1917 годзе у [[Санкт-Пецярбург]]у. Там жа працаваў памочнікам бухгалтара ў вайсковым порце. Вырашыў стаць ксяндзом пасьля таго, як у яго стукнула маланка і ён цудам выжыў. У 1920—1924 навучаўся ў Менскай духоўнай каталіцкай сэмінарыі пасьля эвакуацыі яе ў [[Кельцы]] ([[Польшча]]). Пасьля чаго працягнуў багаслоўскае навучаньне ў [[Люблінскі каталіцкі ўнівэрсытэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім унівэрсытэце]] (1924—1926). Высьвячаны на каталіцкага сьвятара лацінскага абраду біскупам Пінскім [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунтам Лазінскім]] 4 красавіка 1926. Падчас навучаньня ў сэмінарыі зацікавіўся справай адраджэньня [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Уніі]]. У сэмінарыі навучаўся разам з [[Вацлаў Аношка|Вацлавам Аношкам]]<ref>[https://9lib.org/document/yevw49er-catalogus-ecclesiarum-utriusque-saecularis-regularis-dioecesis-vladislaviensis-calissiensis.html Catalogus Ecclesiarum et Utriusque Cleri tam Saecularis quam Regularis Dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis pro Anno Domini 1921]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} С. 34</ref>. == Душпастырская праца == У 1926 прызначаны вікарыем касьцёлу Ўнебаўзяцьця НПМ у мяст. Браньск на Падляшшы. Аб гэтым прызначэньні Антонія і іншых ксяндзоў, сьвядомых беларусаў, пісалі як аб «ссылцы» за культурную працу сярод беларусаў-каталікоў<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10115/163877-1926-26.pdf?sequence=26&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» №26, 1926 г.] С.6</ref>. У 1927 у віленскім касьцёле сьв. Мікалая адправіў Сьв. Імшу разам з [[Віктар Шутовіч|кс. Шутовічам]], [[Адам Станкевіч|кс. Станкевічам]] і [[Андрэй Цікота|кс. Цікотам]] у 9-я ўгодкі абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10114/163877-1927-14.pdf?sequence=14&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» №14, 1927 г. С.2]</ref>. З 1929 году супрацоўнічаў зь Беларускім Каталіцкім Выдавецтвам. Пісаў для беларускіх рэлігійных выданьняў «Krynica» і «Chryścijanskaja Dumka»<ref>[https://web.archive.org/web/20220430130358/https://kamunikat.org/?pubid=602 Małgorzata Moroz «KRYNICA» — Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu", Беласток, 2001.] С. 218</ref>. Ахвяраваў на беларускую дзейнасць. З 1929 пробашч парафіі Марочна каля Пінску. Намаганьнямі кс. Антонія — шчырага і ідэйнага беларуса, працы парафіян і дапамогі аднаго праваслаўнага грамадзяніна — быў збудаваны мясцовы касьцёл<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1930-21-22.pdf?sequence=51&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» №21-22, 1930 г.] С.11</ref><ref>«[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10110/163877-1930-31.pdf?sequence=31&isAllowed=y Bielaruskaja Krynica» №31, 1930 г.] С.4</ref>. На пасьвячэньне якога прыяжджаў кс. бп. Лазінскі і ягоны сябар — беларускі каталіцкі сьвятар [[Пётар Татарыновіч]]. Папа [[Піюс XI]] падараваў парафіі 3 званы, на якіх выгравіраваны Сьвяты Айцец<ref>[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/238119/display/PDF Gazeta Świąteczna : wychodzi w Warszawie na każdą niedzielę. R. 51, 1931, nr 15 (2619) С. 3]</ref>. Збіраліся сродкі на будаўніцтва званіцы. Гаварыў казаньні па-беларуску. Заахвочваў вернікаў размаўляць роднай мовай. Распаўсюджваў беларускую культуру. [[Файл:Кс. Антоні.jpg|alt=Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч|значак|Кс. Антоні(трымае крыж) з сьвятарамі. Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч.]] Удзельнік 1-й канфэрэнцыі, прысьвечанай царкоўнай уніі (23—24.4.1930, [[Пінск]])<ref>[http://pbc.biaman.pl/Content/4071/Syg.%202071%20-%201%20Pami%C4%99tnik%20I%20konferencji.pdf Pamiętnik I-ej Konferencji Kapłańskiej w sprawie Unji [!] Kościelnej w Pińsku (23-24 IV 1930 roku)]</ref>. З 27.7.1931 да пачатку 2-й сусьветнай вайны служыў пробашчам парафіі у парафіяльным касьцёле сьв. Яна Хрысьціцеля ў мяст. Гранне Бельска-Падляскага павету<ref>[https://web.archive.org/web/20240225210648/https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/889428/NDIGCZAS073048_1932_001.pdf Piński Przegląd Diecezjalny 1932 №1. S. 6]</ref>. У 1932 г. гэты храм быў грунтоўна перабудаваны і папоўнены хорам кс. Дулінцам<ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/8564?id=8564 «Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w Rzeczypospolitej Polskiej 1933 i 1934»] С. 44.</ref>. Хадзіў у пілігрымку ў Кальварыю, Вільня<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-6.pdf?sequence=120&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» №6,1936 г.] С. 4.</ref>. У верасьні 1936 году кс. Антоні разам з а. Аношкам віншуюць кс. Татарыновіча зь юбілеем сьвятарства ў Мядзьведзічах. Там жа ён гаворыць навуку па-польску, але так зразумела і ўсё з беларускага жыцьця<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-9.pdf?sequence=123&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» №9, 1936 г.] С 11.</ref>. З 1940 па 1949 гг. пробашч касьцёла Апекі НПМ Ружанцовай у в. [[Сігневічы|Сігневічах]] Пружанскага дэканату. Пасьля вызваленьня зь лягеру ў 3.12.1954 — 21.02.1966 быў пробашчам у в. [[Будслаў|Будславе]]. == Дзейнасьць у час вайны == Падчас 2-й сусьветнай вайны садзейнічаў беларусізацыі Касьцёлу. Уваходзіў у сьпіс 45 каталіцкіх сьвятароў на беларускіх паслугах, падрыхтаваны выведкай Арміі Краёвай у Менску (жнівень — верасень 1942 г.). == Паваенны лёс == Арыштаваны ў лютым 1949 у Сігневічах. Асуджаны да 25 гадоў ППЛ. Этапаваны ў адзін з лягераў [[ГУЛаг|ГУЛЯГу]] каля Кемерава. Атрымаў кілу. Прабыў нейкі час у лагеры з Фабіянам Ярэмічам<ref>[https://web.archive.org/web/20220313191903/https://kamunikat.org/?pubid=34508 «ŹNIČ» №48 KASTRYCNIK-LISTAPAD 1958 г.] С. 5.</ref>. Вызвалены ў 1954 і летам зарэгістраваны пробашчам парафіі [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынаў (Будслаў)|Унебаўзяцьця НПМ]] у мяст. Будславе Вялейскага дэканату. Падчас ягонага служэньня праводзіўся [[Будслаўскі фэст]]<ref>Да новых перамог (Мядзел). — №41 (3012). — 4 красавіка 1964 г.</ref> і была знойдзена былая бэрнардынская бібліятэка ў адной зь вежаў будслаўскага касьцёлу<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001491091 Да пытання пра бібліяграфічную рэканструкцыю будслаўскай бернардзінскай бібліятэкі — Лаўрык Ю. М. (Мінск)]</ref>. Таксама ў касьцёле гучаў арган, працаваў вежавы гадзіньнік. Неаднаразова падвяргаўся нападкам у камуністычных газэтах. Анеля Катковіч у сваіх успамінах «Разьвітаньне з Будславам» піша: ''«Адведваў нас у Будславе кс. Антон Дулінец, які таксама доўгія гады быў на Сібіры й вярнуўся з „раю“ амаль што разам з намі. Ён знаў амаль усіх ксяндзоў-беларусаў і сам быў беларусам. Казаньні ў касьцеле гаварыў па-польску, але ўводзячы цэлыя беларускія сказы. Ужо ён не жыве, памёр па дарозе з плябані ў касьцёл. Упаў і больш не падняўся.»'' Ва ўспамінах кс. Станіслава Жука "На стражы веры" ёсць успамін пра смерць суседа (кс. Дулінца): ''«21 студзеня адышоў да вечнасці яшчэ адзін сусед нашага дэканату. Быў гэта старычок (80 гадоў), хварэў на гіпертанію. З вялікімі цяжкасцямі, незважаючы на свае недамаганні працаваў да астатняга. Рана 21 студзеня выбраўся ў касцёл, аслаб і праз паўгадзіны, ужо не жыў. Перад пахаваннем прыехала трое суседзяў, спавядалі да 23:30. Люду Божага сабралася вельмі шмат. Удзялілі каля 1,5 тысячы святой Камуніі. Ксяндзоў прыехала 11. У час апошняга набажэнства глядзеў я на іх, стоячых на каленях, на сівыя ці сівеючыя галовы, на твары пакрытыя маршчынамі (некаторыя, як і памершы пасля доўгіх гадоў зняволення) і са слязьмі на вачах падумаў: "Старая гвардыя, як жа хутка яна разрушаецца. У дэканаце засталося нас ужо толькі трох. Сіротцтва гэтай парафіі надта балюча мяне закранула, бо была дорага сэрцу 7 гадоў працаваў там (у Будславе) перад выездам у Касцяневічы» (Д. Ж. ліст ад 25.01.1966).'' На ягоным пахаваньні было шмат парафіян. Пахаваны на могілках у Будславе, каля капліцы. У Будславе нават праз паўстагодзьдзя з пашанай узгадваюць ягонае імя. == Фотаздымкі == <gallery> Файл:Duliniec Antoni Budslau.jpg|Партрэт кс. Дулінца Файл:Аўтограф кс. Дулінца.png|Аўтограф кс. Дулінца Файл:Kosciol najswietszego serca jezusowego moroczne 8069758.jpg|Званы, падараваныя парафіі Марочна Папам Піюсам ХІ Файл:Часопіс "Шлях Моладзі" №7-8, 1936 г. 21 ст..png|Часопіс „Шлях Моладзі“ №7—8, 1936 г. 21 ст. Файл:1935, пілігрымка.jpg|У цэнтры кс. Дулінец побач з кс. Станкевічам. Файл:Кс. Дулінец, Будслаў, зроблен 1954-1966.jpg|Кс. Дулінец, Будслаў Файл:Img Duliniec Budsław 1.jpg|Падчас сьв. Імшы Файл:Img Duliniec Budsław 2.jpg|Цэлебрацыя сьв. Імшы Файл:Будслаў. Свята..jpg|Будслаў. Сьвята. Файл:Дулінец з святарамі.jpg|Будслаўская плябанія Файл:Кс. Антоні каля плябаніі.jpg|Кс. Антоні каля плябаніі Файл:Img Budsław 1.jpg|Кс. Антоні з сябрам-сьвятаром Файл:Кс. Дулінец з моладзю.jpg|Кс. Дулінец з моладзю Файл:Фота перад плебаніяй у Будславе.jpg|Фота перад плябаніяй у Будславе Файл:Пахаванне кс. Дулінца.jpg|Пахаванне кс. Дулінца ў Будславе 1966 г. Файл:Могілкі Буд.jpg|Магіла кс. Антонія ў Будславе </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Леанід Маракоў «Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964» С. 161, 162, 500, 566, 593, 621, 638. * Jerzy Garbinski, Jerzy Turonek «Bialoruski ruch chrzescijanski XX wieku: slownik biograficzno-bibliograficzny» С. 95-96. * Roman Dzwonkowski SAC «Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939―1988» С. 207—208. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дулінец, Антоні}} [[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары]] [[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] k0jkhhspa4mqrrdpz6wglqz50s3wg31 Ален Аспэ 0 259629 2698708 2546866 2026-11-04T01:44:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698708 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Але́н Аспэ́''' ({{мова-fr|Alain Aspect}}; {{Н}} 20 траўня 1945 году) — францускі [[фізык]] і ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне фізыкі|Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі]] 2022 году<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/zeilinger/facts/ «The Nobel Prize in Physics 2022»]. The Nobel Prize.</ref>. Вядомы, перш за ўсё, за сваю працу ў галіне [[квантавая заблытанасьць|квантавай заблытанасьці]]. Аспэ ёсьць сябрам [[Француская акадэмія навук|Францускай акадэміі навук]] і [[Француская акадэмія тэхналёгіяў|Францускай акадэміі тэхналёгіяў]], а таксама прафэсарам [[Політэхнічная школа|Політэхнічнай школы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20221004150220/https://www.universite-paris-saclay.fr/en/alain-aspect «Alain Aspect»]. Université Paris-Saclay.</ref>. У кастрычніку 2022 году быў узнагароджаны Нобэлеўскай прэміяй ў галіне фізыкі, сумесна з [[Джон Клаўзэр|Джонам Клаўзэрам]] і [[Антон Цайлінгер|Антонам Цайлінгерам]] за выдатную працу, зьвязаную з экспэрымэнтамі з зблытанымі фатонамі, выяўленьне парушэньня [[няроўнасьці Бэла]] і наватарства ў квантавай інфарматыцы<ref>[https://www.svaboda.org/a/32064656.html «Нобэлеўскую прэмію ў фізыцы прысудзілі за дасьледаваньні квантавай мэханікі»]. Радыё Свабода.</ref>. Адзначалася, што Аспэ поруч з Джонам Клаўзэрам даказалі, што квантавая заблытанасьць ня можа быць растлумачаная клясычнай фізыкай<ref>[https://nashaniva.com/300454 «„Квантавая заблытанасць“: за што тройцы навукоўцаў далі Нобелеўскую прэмію па фізіцы»]. Наша Ніва.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.nobelprize.org/laureate/1012 Профіль] на бачыне Нобэлеўскага камітэту. * [https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm Біяграфія] на CNRS. {{Нобэлеўская прэмія па фізыцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Аспэ, Ален}} [[Катэгорыя:Францускія фізыкі]] hjbha91bup3ak9e8p5evg5pc2fno5lz TaskRabbit 0 260493 2698650 2345600 2026-11-03T18:13:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698650 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Taskrabbit''' — анлайн і мабільнай пляцоўка, якая спалучае [[фрылянсэр]]аў зь мясцовым попытам, дазваляючы спажыўцам знайсьці дапамогу ў паўсядзённых справах, у тым ліку зборцы мэблі, перавозцы, дастаўцы й працы рознарабочым<ref name=entrepreneur>Moran, Gwen. [http://www.entrepreneur.com/article/220557 Building a Business on Busy Schedules and Making Errands Pay]. ''Entrepreneur''. November 21, 2011.</ref><ref name=wired>Tsotsis, Alexia. [https://web.archive.org/web/20140318144513/http://www.wired.com/magazine/2011/07/mf_taskrabbit Taskrabbit Turns Grunt Work Into a Game] ''Wired''. July 15, 2011.</ref><ref>{{cite web |last1=Thier |first1=Jane |title=Taskrabbit’s CEO on how the gig economy helps everyone. |url=https://fortune.com/2022/01/24/taskrabbit-ceo-on-the-gig-economy/ |website=Fortune |access-date=13 May 2022 |language=en}}</ref>. Заснаваная ў 2008 годзе Ліяй Буск, кампанія атрымала 37,7 мільёна доляраў фінансаваньня па стане на 2012 год і ў цяперашні час мае дзясяткі тысячаў «Выканальнікаў» ({{мова-en|Taskers}}), даступных для дапамогі спажыўцам у самых розных катэгорыях<ref name=tele>{{cite web|title=Taskrabbit: How an app can relieve you of all your chores|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/technology-companies/12026750/Taskrabbit-How-an-app-can-relieve-you-of-all-your-chores.html|publisher=The Daily Telegraph|access-date=1 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Taskrabbit Nabs Ex-Googler Stacy Brown-Philpot For COO Spot|url=https://techcrunch.com/2013/01/14/taskrabbit-stacy-brown-philpot-coo/|publisher=TechCrunch|access-date=1 March 2016}}</ref>. Буск заснавала Taskrabbit, калі ў яе не было часу купляць корм для сабак, заснаваўшы гэта на ідэі ''«суседзі дапамагаюць суседзям»''<ref name=verge>{{cite web|title=Temping fate: can Taskrabbit go from side gigs to real jobs?|url=https://www.theverge.com/2013/5/23/4352116/taskrabbit-temp-agency-gig-economy|publisher=The Verge|access-date=1 March 2016|date=May 23, 2013}}</ref>. У 2017 годзе кампанія Taskrabbit была набыта групай INGKA ([[IKEA]]).<ref>{{cite web |last1=Hsu |first1=Tiffany |title=Ikea Enters ‘Gig Economy’ by Acquiring Taskrabbit |url=https://www.nytimes.com/2017/09/28/business/ikea-taskrabbit.html |website=The New York Times |access-date=13 May 2022 |date=28 September 2017}}</ref> У 2022 годзе Taskrabbit абвясьціла, што закрые свае фізычныя офісы, у тым ліку штаб-кватэру ў [[Сан-Францыска]], і ператворыцца ў аддаленую кампанію<ref>{{cite web |last1=Kost |first1=Ryan |title=TaskRabbit to close all office locations, including S.F. headquarters, as it moves to remote work model |url=https://www.sfchronicle.com/tech/article/taskrabbit-sf-remote-17188335.php |website=San Francisco Chronicle |access-date=22 July 2022 |date=23 May 2022}}</ref>. Гэта было часткай хвалі некалькіх буйных тэхналягічных кампаніяў, якія закрываюць штаб-кватэры ў Сан-Францыска пасьля пандэміі COVID-19. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Фрылянс]] fvoodn7u7eqcjy4kv8ggbiihycilzht Шаблён:НХЛ/Табліца 10 264120 2698751 2698559 2026-11-04T08:51:52Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698751 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=VGK |каманда3=SEA |каманда4=ANA |каманда5=SJS |каманда6=CGY |каманда7=LAK |каманда8=VAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=3 лістапада 2026 |перамогі_EDM=9 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=3 |паразы_EDM=2 |мз_EDM=67 |мп_EDM=48 |перамогі_VGK=8 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=2 |паразы_VGK=5 |мз_VGK=58 |мп_VGK=49 |перамогі_SEA=6 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=5 |мз_SEA=52 |мп_SEA=52 |перамогі_ANA=6 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=1 |паразы_ANA=7 |мз_ANA=54 |мп_ANA=57 |перамогі_SJS=2 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=8 |мз_SJS=42 |мп_SJS=54 |перамогі_CGY=7 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=8 |мз_CGY=38 |мп_CGY=53 |перамогі_LAK=2 |АТперамогі_LAK=2 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=7 |мз_LAK=36 |мп_LAK=45 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=2 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=13 |мз_VAN=51 |мп_VAN=77 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MIN |каманда2=UTA |каманда3=DAL |каманда4=COL |каманда5=NSH |каманда6=STL |каманда7=WPG |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=3 лістапада 2026 |перамогі_MIN=11 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=3 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=56 |мп_MIN=38 |перамогі_UTA=8 |АТперамогі_UTA=2 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=6 |мз_UTA=57 |мп_UTA=54 |перамогі_DAL=6 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=5 |мз_DAL=44 |мп_DAL=36 |перамогі_COL=9 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=6 |мз_COL=66 |мп_COL=53 |перамогі_NSH=5 |АТперамогі_NSH=1 |АТпаразы_NSH=5 |паразы_NSH=4 |мз_NSH=46 |мп_NSH=48 |перамогі_STL=7 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=7 |мз_STL=45 |мп_STL=45 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=1 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=8 |мз_WPG=39 |мп_WPG=58 |перамогі_CHI=3 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=1 |паразы_CHI=10 |мз_CHI=33 |мп_CHI=58 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=MTL |каманда3=TBL |каманда4=OTT |каманда5=FLA |каманда6=TOR |каманда7=BUF |каманда8=DET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=3 лістапада 2026 |перамогі_BOS=8 |АТперамогі_BOS=3 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=4 |мз_BOS=58 |мп_BOS=38 |перамогі_MTL=6 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=3 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=52 |мп_MTL=47 |перамогі_TBL=8 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=2 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=52 |мп_TBL=45 |перамогі_OTT=7 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=1 |паразы_OTT=6 |мз_OTT=52 |мп_OTT=51 |перамогі_FLA=6 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=5 |мз_FLA=47 |мп_FLA=44 |перамогі_TOR=7 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=7 |мз_TOR=62 |мп_TOR=56 |перамогі_BUF=5 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=43 |мп_BUF=49 |перамогі_DET=5 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=6 |мз_DET=48 |мп_DET=50 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NJD |каманда3=NYR |каманда4=WSH |каманда5=NYI |каманда6=CBJ |каманда7=PIT |каманда8=PHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=3 лістапада 2026 |перамогі_CAR=11 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=3 |мз_CAR=64 |мп_CAR=40 |перамогі_NJD=7 |АТперамогі_NJD=3 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=5 |мз_NJD=52 |мп_NJD=43 |перамогі_NYR=8 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=7 |мз_NYR=48 |мп_NYR=47 |перамогі_WSH=7 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=6 |мз_WSH=49 |мп_WSH=48 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=2 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=5 |мз_NYI=40 |мп_NYI=39 |перамогі_CBJ=2 |АТперамогі_CBJ=4 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=7 |мз_CBJ=36 |мп_CBJ=41 |перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=2 |паразы_PIT=8 |мз_PIT=49 |мп_PIT=52 |перамогі_PHI=4 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=4 |паразы_PHI=9 |мз_PHI=37 |мп_PHI=58 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> 7fpib5b3f53cprmw0owftl8m10xss4o Бабры (Мазырскі раён) 0 269518 2698789 2681128 2026-11-04T10:53:31Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698789 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва=Бабры |Лацінка=Babry |Статус=У складзе Мазыру |Назва ў родным склоне=Баброў |Статус з=[[1988]] |Вобласьць=[[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px|border|Сьцяг Гомельскае вобласьці]] [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён=[[Выява:Сьцяг Мазыру.png|22px|border|Сьцяг Мазыру]] [[Мазырскі раён]] |Тэлефонны код=+375 2351 |СААТА=3235501000 |Аўтамабільны нумарны знак=3 |Даўгата сэкундаў=42.42 |Даўгата хвілінаў=13 |Шырата сэкундаў=5.2656 |Даўгата градусаў=29 |Шырата хвілінаў=2 |Шырата градусаў=52 }} '''Бабры́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>, афіцыйна '''Мікрараён №&nbsp;7 Бабры́'''<ref name="ŽP">[https://web.archive.org/web/20230605160708/https://www.mazyr.by/2016/06/mozyrskij-mikrorajon-7-bobry-delo-tonkoe/amp/ Прыклад афіцыйнай назвы былой вёскі на сайце ґазэты «Жыцьцё Палесься»]</ref>&nbsp;— былая [[вёска]], цэнтар [[Баброўскі сельсавет (Мазырскі раён)|сельсавету]] й калгасу ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскае вобласьці]], цяпер зьяўляецца мікрараёнам у складзе [[Мазыр]]у<ref name="RIE">Решение Мозырского городского Совета народных депутатов исполнительного комитета от 26.&nbsp;05.&nbsp;1988 г. №&nbsp;195 ''({{мова-be|Рашэньне Мазырскай меставой Рады народных дэпутатаў выканаўчага камітэта ад 26.&nbsp;05.&nbsp;1988 г. №&nbsp;195}})''{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Бабры ўзьніклі як [[хутар]] у першай палове ХIХ стагодзьдзя. Статус вёскі Бабры атрымалі ў 20-х гадох ХХ стагодзьдзя<ref name="Kopač">Деревни и люди Мозырщины: историко-документальная хроника Мозырского района, всех сельских советов и населенных пунктов региона (деревень, поселков и хуторов) / [составитель М. А Копач]. — Мозырь: Колор, 2001.&nbsp;— 148, [3] с.: ил.{{ref-ru}}</ref>. У «''Памятнай кніжцы Менскай губэрні''» за 1878 год названы Бабры, з насельніцтвам каля 150 чалавек, у ліку іншых прыгарадных мазырскіх хутароў, прыпісаных у меставой адміністрацыі. У «''Апісаньні цэркваў і прыходаў Менскай эпархіі Мазырскага павету''» за 1879 год прыхаджане хутара Бабры лічыліся за Мазырскім [[Сьвята-Міхайлаўскі сабор|Сьвята-Міхайлаўскім саборам]]<ref name="Kopač" />. === Грамадзянская вайна 1918 === Насельніцтва Баброў прымала актыўны ўдзел у падзеях грамадзянскай вайны. Увесну 1919 году тут у ліку першых у павеце быў створаны камітэт беднаты, кіраваў якім мясцовы селянін Я.&nbsp;М.&nbsp;Бобр. Узімку і ўвесну 1919 году дзесяткі жыхароў вёскі ваявалі ў [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]<ref name="Kopač" />. === Савецкі пэрыяд (Перад II сусьветнай вайной) === З 1921 году ў вёсцы адкрыта працоўная савецкая школа I-ае ступені. У 1930 годзе ўтвораны калгас імя Варашылава, спэцыялізаваны на вытворчасьці гародніны й садавіны. На ўскраіне вёскі з 1935 году пачала дзейнічаць Мазырская машынна-трактарная станцыя<ref name="Kopač" />. === Нямецка-савецкая вайна. Пасьля вайны === У гады [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] каля 100 вяскоўцаў ваявалі ў Чырвонай Арміі і ў партызанскіх атрадах. Больш за палову зь іх не вярнуліся<ref name="Kopač" />. У першыя дні пасьля вызваленьня Мазыршчыны аднавіліся дзейнасьць сельсавету й калгасу. Гаспадарка паступова разьвівалася, павялічвалася вытворчасьць сельскагаспадарчай прадукцыі. Многія гады кіраўнікамі калгаса былі ''І.&nbsp;М.&nbsp;Куперман, К.&nbsp;С.&nbsp;Гаруля, Я.&nbsp;І.&nbsp;Кавалёў''. Больш за 20 працаўнікоў калгаса адзначаны ўрадавымі ўзнагародамі<ref name="Kopač" />. З 1944 году ў Бабрах працавала няпоўна-сярэдняя школа. Яе падставы дабіваўся тут яшчэ да вайны загадчык пачатковай школы В.&nbsp;І.&nbsp;Кудравец, які загінуў у баях. Праз год адкрылася хата-чытальня. Дырэктару школы В.&nbsp;П.&nbsp;Шульга прысвоена званьне «Заслужаны настаўнік [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]». 10 гадоў школай кіраваў М.&nbsp;А.&nbsp;Шаброў. Больш за дваццаць гадоў узначальваў сельскі Савет удзельнік вайны А.&nbsp;М.&nbsp;Кузьменка. ==== Забойствы габрэяў ==== У студзені 1942-га [[Габрэі|габрэяў]], сагнаных у гета, вялікімі групамі канваіравалі ў вёску й там расстрэльвалі. За некалькі дзён было забіта каля тысячы чалавек. У якасьці магіл нацысты выкарыстоўвалі ня толькі выкапаныя ямы, але й натуральныя яры. Пазьней у адным з такіх будуць знойдзены два пахаваньні з сотнямі трупаў<ref>[https://web.archive.org/web/20230605160706/https://gp.by/amp/category/news/obshchestvo/news260119.html Тысячы злачынстваў, учыненых нацыстамі ў Мазырскім раёне, зафіксаваны дакумэнтальна] — «Праўда. Гомель» ад [[6 сьнежня|06 сьнежня]] [[2022]]{{ref-ru}}</ref>. === Савецкі пэрыяд (пасьля II сусьветнае вайны) === У 60-я гады на ўскраіне Баброў пабудаваны вытворчыя памяшканьні Мазырскай міжкалгаснай будаўнічай арґанізацыі (МПМК-105). За актыўнае выкананьне пяцігадовых плянаў па сельскім будаўніцтве Ўказам Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета СССР ад 21 студзеня 1971 году Мазырская МСА ўзнагароджана ордэнам «Знак Пашаны». Звыш 10 гадоў гэтым калектывам кіраваў вэтэран вайны Д.&nbsp;Т.&nbsp;Гузман, узнагароджаны ордэнам Кастрычніцкай рэвалюцыі і ўдастоены ганаровага званьня «Заслужаны будаўнік БССР». Дзесяткі будаўнікоў удастоены ордэнаў і мэдалёў<ref name="Kopač" />. Побач з базай МПМК-105 пабудаваны будынкі Мазырскага райаддзяленьня «Сельгасхімія». 26 траўня 1988 году вёска ўвайшла ў склад Мазыру<ref name="RIE" />. == Насельніцтва == * 1878&nbsp;— 150 чалавек<ref name="Kopač" />. == Цікавыя факты == * Вёска Бабры лічылася ''польскай''&nbsp;— большасьць насельніцтва былі [[Каталіцтва|каталікамі]], а цяпер многія грамадзяне шукаюць сваіх продкаў з гэтай і іншых некалі ''польскіх'' мазырскіх вёсак, каб атрымаць «[[Карта паляка|карту паляка]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230605160706/http://belsmi.by/news/society/18420/ «Ад сэлфі да турызму»] «Belsmi.by» ад [[30 лістапада]] [[2016]]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мазырскі раён}} [[Катэгорыя:Мазыр]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Мазырскага раёну]] 0j31shcdg14cmc04p1thxueoohs5pm2 Аляксандар Бразгуноў 0 269722 2698718 2565219 2026-11-04T03:18:53Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698718 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Аляксандар Бразгуноў |Лацінка = Alaksandar Brazgunoŭ |Фота = |Памер выявы = |Подпіс выявы = |Дата нараджэньня = 1972 |Месца нараджэньня = |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Навуковая сфэра = Літаратура Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVIII стагодзьдзяў |Месца працы = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] |Альма-матэр = |Навуковая ступень = |Навуковы кіраўнік = |Папярэднікі = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} '''Аляксандар Уладзімеравіч Бразгуноў''' (''Алесь Дзітрых''; {{нар.}} 1972) — беларускі літаратуразнаўца-мэдыявіст, паэт і перакладнік. Кандыдат філялягічных навук (2003). == Навуковая дзейнасьць == Аўтар навуковай манаграфіі «Перакладная белетрыстыка Беларусі XV—XVII стст.» ([[Менск]], 2007); укладальнік і перакладнік кнігазбораўскага тома «Беларускія Александрыя, Троя, Трышчан…» (Менск, 2009); укладальнік і перакладнік тома «Славянамоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVIII стст.» (Менск, 2011); адзін з аўтараў «Анталогіі даўняй беларускай літаратуры XI — першай паловы XVIII ст.» (Менск, 2003; 2-е выд. — 2005), а таксама факсымільнага выданьня рукапісу рыцарскага рамана XVI ст. «Białoruski Tristan. Беларускі Трышчан» ([[Уроцлаў]], 2007). У публікацыі «Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх» (Менск, 2010) паказаў навуковую непраўдападобнасьць [[Летувіская мова|летувіскіх]] этымалёгіяў імёнаў [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]]. == Творчасьць == Аўтар паэтычнага зборніка «Ізмарагд» (Менск, 2010)<ref>[https://web.archive.org/web/20230609090840/http://prajdzisvet.org/translators/111-brazhunou-alies.html Алесь Бразгуноў], [[ПрайдзіСвет]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бразгуноў, Аляксандар Уладзімеравіч}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] hwwh4915x6t90pyx9rkjq52w7usr8m7 Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры 10 275286 2698752 2698569 2026-11-04T08:52:08Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698752 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 16 || 9 || 31 || '''40''' || +20 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 16 || 13 || 16 || '''29''' || +15 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 16 || 9 || 19 || '''28''' || +23 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 16 || 9 || 18 || '''27''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 17 || 15 || 11 || '''26''' || +12 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 17 || 11 || 15 || '''26''' || +9 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 17 || 7 || 15 || '''22''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Кўін Г’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 17 || 5 || 17 || '''22''' || +9 |- |style="text-align:left;"| [[Лео Карльсан]] ||style="text-align:left;"| [[Анагайм Дакс]] || 15 || 5 || 17 || '''22''' || -4 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 17 || 10 || 11 || '''21''' || -1 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> n4iysjujaqjrd99840xdy5b3qcy0iru Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі 10 275287 2698753 2698571 2026-11-04T08:52:15Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2698753 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style="text-align:left;"| [[Манрэаль Канадыенз]] || 9 || 552:36 || 20 || 247 || '''92,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Пётар Качаткоў]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 11 || 659:51 || 18 || 212 || '''92,17''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 15 || 904:28 || 31 || 356 || '''91,99''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 11 || 653:23 || 26 || 290 || '''91,77''' |- |style="text-align:left;"| [[Дэвін Кулі]] ||style="text-align:left;"| [[Калгары Флэймз]] || 7 || 379:11 || 17 || 180 || '''91,37''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 12 || 728:34 || 28 || 292 || '''91,25''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 10 || 597:40 || 24 || 247 || '''91,14''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 12 || 724:16 || 23 || 231 || '''90,94''' |- |style="text-align:left;"| [[Юўсэ Сарас]] ||style="text-align:left;"| [[Нэшвіл Прэдатарз]] || 11 || 672:20 || 31 || 305 || '''90,77''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> f8nslogpok9ands0j9pr6mxyo2rc4jh Ян дэ Гартаг 0 283944 2698631 2514402 2026-11-03T14:27:22Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698631 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} '''Ян дэ Га́ртаг''' ({{мова-nl|Jan de Hartog}}, 22 красавіка 1914 — 22 верасьня 2002) — нідэрляндзкі празаік і драматург. == Творчасьць == Вядомасьць атрымаў дзякуючы раману ''«Слава Галяндыі»'' (Hollands glorie, 1940). Аўтар п’есаў ''«Шкіпэр каля Бога»'' (Schipper naast God, 1942), ''«Сьмерць аднаго пацука»'' (De dood van een rat, 1956), ''«Ложак з полагам»'' (The Fourposter, 1950), ''«Маленькі каўчэг»'' (De kleine ark, 1951), ''«Пагібель „Волі“»'' (De ondergang van de «Vrijheid», 1956), прыгодніцкіх раманаў ''«Інспэктар»'' (De inspecteur, 1961) і ''«Капітан»'' (De kaptein, 1967). Некаторыя творы былі экранізаваныя і сталі кінаклясыкай. Пісаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай]] і [[ангельская мова|ангельскай]] мовамі<ref>[https://web.archive.org/web/20240530100111/https://prajdzisvet.org/history-day/04/22/ «У гэты дзень, 22 красавіка»]. ПрайдзіСвет.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гартаг, Ян дэ}} [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія літаратары]] modcubosmik39i578p2aqwc09lg8l6l АБ-БА 0 287410 2698694 2673170 2026-11-03T21:59:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698694 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная ўстанова |назва = Абьяднаньне ў карысьць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову «АБ-БА» |першасная назва = <!-- назва арганізацыі на арыгінальнай мове (калі не беларуская) -->{{мова-pl|STOWARZYSZENIE NA RZECZ DZIECI I MŁODZIEŻY UCZĄCYCH SIĘ JĘZYKA BIAŁORUSKIEGO „AB-BA”}} |выява = Białoruskie dyktando 2.JPG |рамка выявы = |памер выявы = <!-- па змоўчаньні 200пкс --> |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = Беларускі дыктант у [[Варшава|Варшаве]] |мапа = <!-- неабавязковы -->Polska podział admin podlaskie.svg |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = <!-- неабавязковы -->чырвоным паказаныя землі дзейнасьці «АБ-БА» |мапа 2 = |скарот = «АБ-БА» |позва = |папярэднік = |наступнік = |дзень утварэньня = {{Дата пачатку|1|1|2006|Паказаць колькасьць гадоў}} |дзень спыненьня існаваньня = <!-- дата спыненьня існаваньня, неабавязковы --> |від = <!-- дзяржаўная арганізацыя, недзяржаўная арганізацыя, міжнародная арганізацыя, і г. д. --> |праўны стан = <!-- фундацыя, асацыяцыя і г. д. --> |задача = <!-- фокус дзеяньня арганізацыі: гуманітарная, міратворчая і інш. --> |сядзіба = {{Сьцяг Польшчы}}[[Польшча]], [[Беласток]], вул. Чэнстахоўская, д. 6а<ref>[http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=9 Сядзіба АБ-БА]</ref> |месцазнаходжаньне = |каардынаты = <!-- Месцазнаходжаньне і каардынаты з дапамогай шаблёну {{Каардынаты}} --> |дзейнічае ў месцах = |сяброўства = |службовыя мовы = <!-- афіцыйныя мовы арганізацыі -->[[Беларуская мова|беларуская]]<br>[[Польская мова|польская]] |начальнік = |пасада кіраўніка = <!-- назва пасады кіраўніка арганізацыі -->Старшыня |імя кіраўніка = <!-- імя кіраўніка арганізацыі -->Томаш Герасімюк<ref name="герасімюк">[https://mostmedia.io/2024/05/22/belaruskaja-mova-u-belastoku/ Лагер, варштаты, настольныя гульні — і ўсё па-беларуску. Як у Беластоку бацькі аб’ядналіся, каб іх дзеці ведалі сваю мову і традыцыі]</ref> |пасада кіраўніка 2 = |імя кіраўніка 2 = |пасада кіраўніка 3 = |імя кіраўніка 3 = |пасада кіраўніка 4 = |імя кіраўніка 4 = |асноўныя асобы = |управа = <!-- рада дырэктароў, генэральная асамблея і інш. --> |галоўная ўправа = <!-- калі ёсьць --> |зьвязаныя службы = <!-- калі ёсьць --> |расходы = |колькасьць работнікаў = |колькасьць дабраахвотнікаў = |старонка = |ведамасьць = |від ведамасьці = <!-- від ведамасьцей, часопіс, газэта і г. д.-->[[Вэб-сайт|СС]] |назва ведамасьці = <!-- назва ведамасьцей: «Наша ніва», «Навіны БНФ» і г.д. -->[http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=49 старонка ў сеціве] |від ведамасьці 2 = [[часопіс]] |назва ведамасьці 2 = «[[Беларускі настаўнік]]» |від ведамасьці 3 = |назва ведамасьці 3 = |від ведамасьці 4 = |назва ведамасьці 4 = |заўвагі = |колішняя назва = }} {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Польшчы|БГКТ (Польшча)}} '''Абьяднаньне ў карысьць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову «АБ-БА»'''<ref>[https://web.archive.org/web/20240821162447/http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=6 Пра нас, пра АББА]</ref> (коратка «'''АБ-БА'''», {{мова-pl|STOWARZYSZENIE NA RZECZ DZIECI I MŁODZIEŻY UCZĄCYCH SIĘ JĘZYKA BIAŁORUSKIEGO „AB-BA”}}) — грамада ў [[Польшча|Польшчы]], заснаваная ў 2006 годзе ў месьце [[Беласток]]у. == Назва == Назва грамады мае адрозьненьні ў залежнасьці ад правапісу: {| class="wikitable sortable" | Сьцяг | Правапіс | Назва |- |{{Сьцяг БНР}} |[[Тарашкевіца]] |'''Абьяднаньне ў карысьць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову «АБ-БА»''' |- |{{Сьцяг БССР}} |[[Наркамаўка]] |'''Аб’яднанне ў карысць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову «АБ-БА»'''<ref>[https://ethnoby.org/kalektyvy/828747595 АБ-БА на Этнаўсё]</ref> |} Назва паходзіць ад скароту словазлучэньня '''АБ'''<!-- перапынак-->'яднаньне '''БА'''цькоў<ref name="герасімюк"/>. == Стварэньне і дзейнасьць == Аб’яднаньне ў карысьць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову «АБ-БА» было створанае ў 2006 годзе. Яго задачы — мэтадычная, навуковая, грашовая і рэчавая дапамога дзецям і маладым, якія вывучаюць беларускую мову. Дапамагаюць таксама бацькам і настаўнікам вучняў. «АБ-БА» было заснаванае ў 1995 годзе. Гэта была грамада маладых бацькоў, якія раней дзеялі ў [[БАС|Беларускім аб’яднаньні студэнтаў]]. Грамада хацела стварыць у месьце [[Беласток]]у суполку для сваіх дзяцей у дзіцячых садках. У той час ніхто не вучыў беларускае мовы ў дашкольных установах Беластоку. 1 верасьня 1995 году пачалі дзеяць два аддзелы ў самаўрадавым перашкольлі нумар 14 у Беластоку. У 1997 годзе дзяцей зь дзіцячага садку перавялі ў школу нумар 4 на Частахоўскай вуліцы. Дырэктар школы Зьбігнеў Клімовіч згадзіўся ўтварыць клясу для вывучэньня беларускае мовы. Бацькі знайшлі настаўніцу, якая б вучыла беларускую мову. Ёй стала Аліна Ваўранюк. У верасьні 1997 году сямёра дзяцей пачалі вучыцца ў школе нумар 4. Настаўніца Аліна Ваўранюк з 1997 году пачала весьці дзіцячы тэатар пад назваю «Забава ў тэатры». З 2004 году з бацькамі праводзіць летнікі пад назваю «Тут нарадзіўся», якія доўжацца адзін тыдзень. З 2003 году дзеці пачалі вучыцца ў Публічнай гімназіі нумар 7, а з 2007 году — у 3-ім Агульнаадукацыйным ліцэі. У 2006 годзе была заснаваная юрыдычная асоба '''Аб’яднаньне ў карысьць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову «АБ-БА»'''. Сябрамі грамады сталі бацькі дзяцей, якія вучыліся беларускае мовы і асобы, якія прыхільна ставіліся да пашырэньня беларускае мовы ў Польшчы. У 1995 годзе было 30 дзяцей, якія вывучалі беларускую мову. У 2015 годзе дзяцей у дзіцячым садку было каля 100<ref>[https://web.archive.org/web/20200909195833/http://zviazda.by/be/news/20151202/1449005669-sustrecha-u-belaruskim-sadku-u-belastoku Сустрэча ў беларускім садку ў Беластоку] на [[Зьвязда]]</ref>. У 2023 годзе іх было каля 250. У 2014 годзе зьнялі і выдалі [[Дакумэнтальнае кіно|дакумэнтальны фільм]] «[[Гавораць беларусы Падляшша]]»<ref name="гаворацьбеларусы">[https://web.archive.org/web/20241109174520/http://ab-ba.com.pl/page.php?id=131 Гавораць беларусы Падляшша]</ref>. У 2020 годзе адзначылі 25-годзьдзе дзейнасьці грамады<ref name="25гадоўАББА">[https://youtube.com/f2Cjyt_e0kY?si=kgVqQ2fs4x-sl5qn 25 гадоў АБ-АБ]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [[Ютуб]]е</ref>. У верасьні 2024 году ўпершыню ў Беластоку не набралі ні аднаго дзіцяці ў пачатковыя школы, каб яны пачалі вучыць беларускую мову. == Управа == «АБ-БА» мае сваю ўправу. Старшыня грамады выбіраецца на некаторы час. Ён мае свайго намесьніка. Існуе пасада скарбніка, аднаго сябры і сакратара. Управа знаходзіцца ў месьце [[Беласток]]у, вул. Чэнстахоўская, д. 6а<ref>[https://web.archive.org/web/20240821162447/http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=9 Сядзіба АБ-БА]</ref>. Гэта дом пачатковае школы 4. Асабовы склад управы: Управа з 2022 году: * Тамаш Герасімюк — старшыня * Ілона Карпюк — намесьнік старшыні * Уршуля Іванюк — скарбнік * Пётра Мулярчык — сакратар * Ганна Мацеюк — сябра ўправы Управа ў 2018—2022 гадах: * Уршуля Іванюк — старшыня * Кацярына Паўлоўская — намесьнік старшыні * Моніка Федарчук — скарбнік * Юлія Косьціна — сакратар * Марыя Здрайкоўская — сябра ўправы Управа ў 2014—2018 гадах: * Кацярына Паўлоўсая — старшыня * Аліна Ваўранюк — намесьнік старшыні * Анэля Скаўронская — скарбнік * Уршуля Іванюк— сакратар * Барбара Пякарская — сябра ўправы Управа ў 2010—2014 гадах: * Барбара Пякарская — старшыня * Аліна Ваўранюк — намесьнік старшыні * Тамара Карнілюк — скарбнік * Анэля Скаўронская — сакратар * Марк Кулакоўскі — сябра ўправы Управа ў 2006—2010 гадах: * Барбара Пякарская — старшыня * Марк Кулакоўскі — намесьнік старшыні * Аліна Ваўранюк — скарбнік * Хрысьціна Андраюк-Вапа — сакратар * Ірына Сегень — сябра ўправы == Задачы == Грамада заявіла пра наступныя задачы сваёй дзейнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20240821162447/http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=48 Задачы і мэты дзейнасьці]</ref>: # падтрыманьне нацыянальнае тоеснасьці вучняў # адукацыйна-асьветніцкая дзейнасьць # арганізацыя вучням адпачынку # арганізацыя заняткаў па-за школай # выдавецкая дзейнасьць # дзейнасьць у карысьць беларускай нацыянальнае меншасьці ў Польшчы і польска-беларускае інтэгрыцыі. Грамада вучыць дзяцей беларускае мове ў месьце Беластоку<ref>[http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=83 месца вучобы беларускае мовы ў месьце Беластоку]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # пачатковая школа 4 імя Сібіракоў (вул. Чэнстахоўсая, 6а) # самаўрадавае прадшкольле 14 зь беларускай і польскай мовамі навучаньня (вул. Пілсудзкага, д. 20/4) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20240821162447/http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=6 Пра нас, пра АБ-БА] * [https://web.archive.org/web/20240821162446/http://www.ab-ba.com.pl/page.php?id=49 Управа АБ-БА] * [https://web.archive.org/web/20241109170941/http://ab-ba.com.pl/page.php?id=47 Узьнікненьне АБ-БА] * [https://www.facebook.com/stowarzyszenie.abba/ АБ-БА] на [[Фэйсбук|Хвэйсбуку]] * [https://budzma.org/news/25-ab-ba-arkyestar-vyelich-i-wznyoslasc-byelaruskaha-roku.html «25 Аб-Ба-аркестар». Веліч і ўзьнёсласьць беларускага року] * [https://budzma.org/news/pa-belarusku-yak-u-belastoku-AB-BA.html Лагер, варштаты, настольныя гульні — і ўсё па-беларуску.] * [https://mostmedia.io/2024/05/22/belaruskaja-mova-u-belastoku/ Лагер, варштаты, настольныя гульні — і ўсё па-беларуску. Як у Беластоку бацькі аб’ядналіся, каб іх дзеці ведалі сваю мову і традыцыі] * [https://racyja.com/by/sumezza/abjadnanne-ab-ba-padvjalo-vyniki-mastackaj-samadzejnasci-u-belastoku/ Аб’яднанне АБ-БА падвяло вынікі мастацкай самадзейнасці] * [https://racyja.com/by/kultura/ab-ba-zaprasae-na-belaruskija-majstar-klasy-u-studzivody/ AБ-БA запрашае на беларускія майстар-класы ў Студзіводы] * [https://web.archive.org/web/20241109100137/https://zbsb.info/?p=8852 Аб’яднанне «АБ-БА» зладзіла ў Беластоку сямейную вечарыну] * [https://web.archive.org/web/20250425011052/https://zbsb.info/?p=21498 Агульны сход АБ-БА: рашэнні на карысць беларускай адукацыі — ЗБС «Бацькаўшчына»] {{Беларусы ў Польшчы}} [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўная адукацыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскія арганізацыі]] [[Катэгорыя:Польскія таварыствы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беластоку]] hig9ja22hp0pfn8zqwdqtihux91tyck Абмеркаваньне:Кляўдыюс 1 291722 2698758 2583017 2026-11-04T09:04:04Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Абмеркаваньне:Кляўдыюс (імпэратар рымскі)]] у [[Абмеркаваньне:Кляўдыюс]]: няма неадназначнасьці 2583017 wikitext text/x-wiki == Аб лацінянскіх імёнах == Ізноў выдумалі!! Правілы мяняйце!! Сьмех і толькі!! Лацінянскія імёны заўсёды пісаліся без канчаткаў. Напрыклад Сяргей, а ня Сэргіюс!!! Ха-хаха!![[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 21:12, 20 лістапада 2024 (+03) 2cv68zh2je3r3vma1p8vgegusk20xsi Юры Кулажанка 0 292399 2698617 2618738 2026-11-03T13:01:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698617 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі}} {{Навуковец}} '''Ю́ры Іва́навіч Кула́жанка''' ({{Уводзіны зь Вікізьвестак}}) — беларускі матэматык, спэцыяліст у галіне матэматычнай лёгікі, альгебры і тэорыі лічбаў. [[Доктар фізыка-матэматычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2004)<ref name="бдут">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.bsut.by/by/rosters/personal/kulazhenko| копія = | дата копіі = | загаловак = Кулаженко Юрий Иванович| фармат = | назва праекту = Асобы| выдавец = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту]]| дата доступу = 17 сьнежня 2024 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. Рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту транспарту]] (2016—2024). == Жыцьцяпіс == У 1986 року скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасці «Матэматыка». Па сканчэньні навучаньня разьмеркаваны на пасаду настаўніка матэматыкі [[Даўгалесьсе (Гомельская вобласьць)|Даўгалескай]] сярэдняй школы [[Гомельскі раён|Гомельскага раёну]], а ў 1988 року прызначаны на пасаду намесьніка дырэктара па навучальна-выхаваўчай рабоце [[Верхні Брылёў|Верхне-Брылёўскай]] сярэдняй школы Гомельскага раёну. У 1990—1992 роках навучаўся ў асьпірантуры [[Беларускі інстытут інжынэраў чыгуначнага транспарту|Беларускага інстытуту інжынэраў чыгуначнага транспарту]] па спэцыяльнасьці «Матэматычная лёгіка, альгебра і тэорыя лікаў». У 1992—2004 роках працаваў у [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце транспарту]]. Дацэнт (2004). У 1998 року абараніў кандыдацкую дысэртацыю на тэму «Крытэры паўабелявасьці n-арных груп»<ref>Критерии полуабелевости n-арных групп : автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук : 01.01.06 / Кулаженко Юрий Иванович. — Гомель, 1998.</ref>, а ў 2015 року — доктарскую дысэртацыю на тэму «Поліядычныя апэрацыі і іх прыкладанні»<ref>Полиадические операции и их приложения : диссертация … доктора физико-математических наук : 01.01.06: защищена 29.05.2015: утверждена 25.11.2015 / Кулаженко Юрий Иванович. — Гомель, 2015.</ref>. У 2004—2014 роках — першы прарэктар [[Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Францішка Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Францішка Скарыны]]. У 2014—2016 — начальнік управы падрыхтоўкі навуковых кадраў вышэйшай кваліфікацыі [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту інфарматыкі і радыёэлектронікі]]<ref name="бдут"/>. 26 кастрычніка 2016 року прызначаны рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту транспарту<ref name="бдут"/>. Быў дэпутатам [[Сьпіс дэпутатаў Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў 28-га скліканьня|Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў 28 скліканьня]]. Памёр 11 сьнежня 2024 року пасьля цяжкай і працяглай хваробы<ref>[https://web.archive.org/web/20241211135515/https://www.bsut.by/bsut-media/announcements/17329-ushel-iz-zhizni-yurij-ivanovich-kulazhenko Ушел из жизни Юрий Иванович Кулаженко]</ref>. == Узнагароды == * Падзяка Старшыні Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2018)<ref name="бдут"/>; * падзяка Міністра транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусі<ref name="tvr">[https://web.archive.org/web/20241219100219/https://tvrgomel.by/news/v-vozraste-60-let-ushel-iz-zhizni-rektor-belguta-yuriy-kulazhenko В возрасте 60 лет ушел из жизни ректор БелГУТа Юрий Кулаженко]</ref>; * грамата Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусі<ref name="tvr"/>; * ганаровая грамата Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусі<ref name="tvr"/>; * знак адрозьненьня «Ганаровы транспартнік»<ref name="tvr"/>; * нагрудны знак «Выдатнік Беларускай чыгункі»<ref name="tvr"/>; * падзяка Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусі<ref name="tvr"/>. == Крыніцы == {{зноскі}} {{Рэктары БелДУТ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кулажанка, Юры Іванавіч}} [[Катэгорыя:Рэктары Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту транспарту]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў 28-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Асобы Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту інфарматыкі і радыёэлектронікі]] ltptgkf2wth62e5ae2q5ebn3e827hzz Аёсэ Пэрэс 0 292459 2698779 2624588 2026-11-04T10:14:03Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698779 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Аёсэ Пэрэс''' ({{мова-es|Ayoze Pérez}}; {{Н}} 29 ліпеня 1993 году) — гішпанскі футбаліст, атакуючы паўабаронца і левы нападнік клюбу [[Вільярэал (футбольны клюб)|«Вільярэал»]] і нацыянальнай [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]]. == Кар’ера == === Клюбная === Пэрэс пачаў сваю кар’еру ў родным клюбе [[Тэнэрыфэ Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ|«Тэнэрыфэ»]], дзе ён атрымаў некалькі асабістых узнагарод за свае выступы ў сэзоне 2013—2014 гадоў у [[Сэгунда чэмпіянату Гішпаніі па футболе|Сэгундзе]]. Сваімі выступамі прыцягнуў увагу ангельскага [[Ньюкасл Юнайтэд|«Ньюкасл Юнайтэд»]], які у чэрвені 2014 году выклаў за гульца 3 мільёны эўра<ref>Starforth, Miles (27.10.2014). [https://web.archive.org/web/20170912055319/http://www.shieldsgazette.com/sport/football/newcastle-united/ayoze-perez-snubbed-barcelona-and-real-madrid-to-sign-for-newcastle-1-6918975 «Ayoze Pérez snubbed Barcelona AND Real Madrid to sign for Newcastle»]. Shields Gazette.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140606223356/http://www.record.xl.pt/Futebol/Internacional/inglaterra/interior.aspx?content_id=887095 «Newcastle contrata Ayoze Pérez»]. Record.</ref><ref>[http://www.marca.com/2014/05/21/futbol/equipos/tenerife/1400685788.html «Ayoze Pérez, al Newcastle»]. Marca</ref>. Запачаткаваў выступы ў Ангельшчыне 17 жніўня, замяніўшы другога дэбютанта [[Эманюэль Рывіер|Эманюэля Рывіера]] на 83-й хвіліне хатняга матчу супраць дзейнага чэмпіёна [[Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]]<ref>Chowdhury, Saj (17.08.2014). [https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28730044 «Newcastle 0–2 Man City»]. BBC Sport.</ref>. Першым голам адзначыўся 26 кастрычніка ў выязным матчы супраць [[Тотэнгэм Готспур|«Тотэнгэм Готспур»]], дзякуючы чаму каманда футбаліста здабыла перамогу зь лікам 2:1<ref>[http://www1.skysports.com/football/live/match/313474/report «Premier League: Newcastle come from behind to beat Tottenham 2–1 at White Hart Lane»]. Sky Sports.</ref>. Гішпанец хутка замацаваўся ў складзе клюбу. Асабліва пасьпяховым стаў [[Прэм’ер-Ліга 2018—2019 гадоў|сэзон 2018—2019 гадоў]], калі Пэрэс 20 красавіка 2019 году адзначыўся сваім першым хет-трыкам за клюб у матчы супраць [[Саўтгэмптан (футбольны клюб)|«Саўтгэмптану»]]<ref>Bradshaw, Joe (20.04.2019). [https://www.bbc.com/sport/football/47917514 «Newcastle United 3–1 Southampton: Ayoze Perez hat-trick gives Newcastle victory»]. BBC Sport.</ref>. У тым розыгрышы Прэм’ер-лігі нападнік забіў 12 галоў. 4 ліпеня 2019 году гулец склаў чатырохгадовы кантракт з [[Лэстэр Сіці|«Лэстэр Сіці»]] за 30 мільёнаў фунтаў<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/48869383 «Ayoze Perez: Leicester City sign Newcastle striker for £30m»]. BBC Sport.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/48848627 «Ayoze Perez: Leicester agree £30m fee for Newcastle striker»]. BBC Sport.</ref>, аднак за чатыры сэзоны ў камандзе з кожным годам гуляў усё менш. 31 студзеня 2023 году Пэрэс вярнуўся ў Гішпанію, стаў на правах арэнды да сканчэньня сэзону гульцом [[Рэал Бэтыс Сэвільля|«Бэтысу»]]<ref>[https://www.lcfc.com/news/3043117/prez-departs-on-loan-to-real-betis «Pérez Departs On Loan To Real Betis»]. Leicester City F.C.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230202024506/https://en.realbetisbalompie.es/news/latest_news/real-betis-sign-ayoze-perez-28665 «Real Betis sign Ayoze Pérez»]. Real Betis.</ref>. Па заканчэньні сэзону гулец застаўся ў гішпанскім клюбе як вольны агент, а «Лэстэр Сіці» тым часам страціў месца ў элітным дывізіёне. 13 жніўня 2024 году футбаліст далучыўся да [[Вільярэал (футбольны клюб)|«Вільярэалу»]] паводле чатырохгадовай угоды з клюбам<ref>[https://villarrealcf.es/en/european-champion-ayoze-perez-joins-villarreal-cf/ «European champion Ayoze Pérez joins Villarreal CF»]. Villarreal CF.</ref>. === Міжнародная === 27 траўня 2024 году Пэрэс быў выкліканы ў склад нацыянальнай зборнай на [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2024 году|чэмпіянат Эўропы 2024 году]]<ref>[https://rfef.es/en/noticias/euro-2024-provisional-squad «Euro 2024 provisional squad»]. RFEF.</ref>. Празь некалькі дзён, то бок 5 чэрвеня, ён забіў свой першы гол і зарабіў галявую перадачу ў сваім дэбюце ў таварыскай гульні супраць [[Зборная Андоры па футболе|зборнай Андоры]]<ref>[https://www.eldiario.es/canariasahora/Deportes/futbol/ayoze-perez-debuta-espana_1_11426164.html «Ayoze Pérez debuta con España»]. elDiario.es</ref>. == Дасягненьні == '''«Лэстэр Сіці»''': * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2021 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2021 '''Гішпанія''': * [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Гішпанія на ЧЭ-2024}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пэрэс, Аёсэ}} [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]] iugly1jnyrfdjyjio6v9y88r0ep9t6s Агюстэн-Люі Кашы 0 292742 2698700 2626894 2026-11-03T22:46:25Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698700 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Агюстэ́н-Люі́ Кашы́''' ({{мова-фр|Augustin-Louis Cauchy}}; 21 жніўня 1789 — 23 траўня 1857) — францускі [[матэматыка|матэматык]], адзін з заснавальнікаў сучаснага [[матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]] і [[тэорыя камплексных функцыяў|тэорыі камплексных функцыяў]]. Зрабіў значны ўнёсак у разьвіцьцё [[матэматычная фізыка|матэматычнай фізыкі]], [[тэорыя групаў|тэорыі групаў]] і [[альгебра|альгебры]]. Ён вядомы тым, што ўпершыню дакладна вызначыў паняткі зьбежнасьці, бесьперапыннасьці і [[інтэграл]]у, што стала асновай строгага фармалізму ў матэматыцы. За сваё жыцьцё Кашы апублікаваў больш за 800 працаў, у тым ліку фундамэнтальныя артыкулы і манаграфіі, якія паклалі пачатак шматлікім разьдзелам матэматыкі. Ён быў сябрам [[Француская акадэмія навук|Францускай акадэміі навук]] ды шматлікіх іншых навуковых арганізацыяў. Ягонае імя носяць многія матэматычныя паняткі, у тым ліку [[тэарэма Кашы]] і [[пасьлядоўнасьць Кашы]], якія ўважаюцца ключавымі элемэнтамі ў матэматычным аналізе. Ягонае імя пералічанае ў сьпісе з 72 дзеячоў, чые прозьвішчы выяўленыя на [[Эйфэлева вежа|Эйфэлевай вежы]]. == Біяграфія == === Раньнія гады і адукацыя === Кашы быў сынам [[Люі-Франсуа Кашы]] і Мары-Мадлен Дэзэстр. У яго было два браты, адзін зь якіх Аляксандар-Ляран у 1847 годзе стаў прэзыдэнтам аднаго з аддзелаў апэляцыйнага суда і ў 1849 годзе стаў касацыйным судзьдзём, а другі Эжэн-Франсуа быў публіцыстам, які таксама склаў некалькі матэматычных працаў. Зь дзяцінства Кашы выяўляў выдатныя здольнасці ў матэматыцы. Бацька Кашы займаў высокую пасаду ў парыскай паліцыі [[Стары лад|Старога ладу]], але страціў яе ў выніку [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]], якая пачалася за месяц да нараджэньня Агюстэна-Люі. Сям’я Кашы перажыла рэвалюцыю і [[эпоха тэрору|эпоху тэрору]], уцёкшы ў [[Аркёй]], дзе хлопец атрымаў першую адукацыю ад свайго бацькі{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|66}}. Пасьля кары сьмерцю [[Максімільен Рабэсп’ер|Рабэсп’ера]] ў 1794 годзе сям’я Кашы змагла бясьпечна вярнуцца ў [[Парыж]]. У 1799 годзе, калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] прыйшоў да ўлады, бацька будучага матыматыка стаў генэральным сакратаром Сэнату, працуючы беспасярэдне пад кіраўніцтвам [[П’ер-Сымон Ляпляс|П’ера-Сымона Ляпляса]]. Сям’я Кашы таксама сябравала зь вядомым матэматыкам [[Жазэф-Люі Лягранж|Жазэфам-Люі Лягранжам]]<ref>Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Cauchy, Augustin Louis». Encyclopædia Britannica. Vol. 5 (11th ed.). Cambridge University Press. — С. 555—556.</ref>. Згодна з парадай Лягранжа Агюстэн-Люі ўвосень 1802 году паступіў у [[Цэнтральная школа Пантэону|Цэнтральную школу Пантэону]]{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|66}}, якая на той час уважалася найлепшай сярэдняй школай Парыжу. Большасьць навучальнага пляну складалася з вывучэньня клясычных моваў. Амбітны Кашы, які быў выдатным вучнем, меў выдатныя адзнакі ў [[лацінская мова|лацінскай мове]] і гуманітарных навуках. Не зважаючы на гэтыя посьпехі, Кашы абраў [[інжынэрная справа|інжынэрную справу]] і пачаў рыхтавацца да ўступнага экзамэну ў [[Політэхнічная школа|Політэхнічную школу]]. У 1805 годзе заняў другое месца з 293 кандыдатаў на экзамене дзякуючы чаму Кашы быў залічаны ў школу{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|66}}. Асноўнай мэтай палітэхнікі было забесьпячэньне будучых цывільных і вайсковых інжынэраў высокім узроўнем навуковай і матэматычнай адукацыі. Школа дзеіла ў рамках вайсковай дысцыпліны, што спачатку выклікала ў Кашы некаторыя цяжкасьці з адаптацыяй. Тым ня менш, ён скончыў навучаньне ў 1807 годзе ў веку 18 гадоў і працягнуў навучацца ў Школе мастоў і дарог. Там ён атрымаў дыплём цывільнага інжынэра з найвышэйшымі адзнакамі. === Праца інжынэрам === [[Файл:Portrait d'Augustin-Louis Cauchy (1789-1857), mathématicien, S669.jpg|значак|зьлева|Мэдальён з выявай Кашы.]] Пасьля заканчэньня навучаньня ў 1810 годзе Кашы прыняў прапанову аб працы малодшым інжынэрам у [[Шэрбур]]ы, дзе Напалеон плянаваў пабудаваць вайсковую базу. Тут Кашы прабыў тры гады, займаючыся праектамі пабудовы каналу Урк і моста Сэн-Клю. Таксама як інжынэр ён працаваў над аб’ектамі ў гавані Шэрбуру{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|66}}. Не зважаючы на вельмі напружаную працу, ён знаходзіў час для матэматычных дасьледаваньняў і падрыхтаваў тры рукапісы, якія накіраваў у Першую клясу [[Інстытут Францыі|Інстытута Францыі]]. Дзьве ягоныя працы, датычныя паліэдраў, былі прынятыя, а трэцяя аб кіруючай лініі [[канічнае сечыва|канічных сечываў]] была адхіленая. У верасьні 1812 году, у веку 23 гадоў, Кашы вярнуўся ў Парыж, бо сур’ёзна захварэў ад ператамленьня. Іншай прычынай вяртаньня было тое, што інжынэрная справа зрабілася для яго ўсё менш цікавай, у той час як абстрактная прыгажосьць [[матэматыка|матэматыкі]] прыцягвала ўсё болей. У Парыжы ён спадзяваўся знайсьці працу, зьвязаную з матэматыкай. Па акрыяньні ў 1813 годзе Кашы пастанавіў сабе больш не вяртацца ў Шэрбур{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|66}}. Не зважаючы на тое, што фармальна ён заставаўся на пасадзе інжынэра, яго перавялі зь Міністэрства марскога флёту ў Міністэрства ўнутраных справаў. Цягам наступных трох гадоў Кашы пераважна знаходзіўся ў неаплатным адпачынку паводле стану здароўя, аднак гэты час ён плённа прысьвяціў матэматыцы, дасьледуючы [[сымэтрычная функцыя|сымэтрычныя функцыі]], [[сымэтрычная група|сымэтрычныя групы]] і тэорыю альгебраічных раўнаньняў вышэйшага парадку. Тры спробы стаць сябрам Першай клясы Інстытута Францыі скончыліся няўдачай. Пасьля паразы Напалеона пры Ватэрлёо ў 1815 годзе і ўсталяваньня на троне караля [[Людовік XVIII|Людовіка XVIII]] праца Акадэміі навук была адноўленая ў сакавіку 1816 году. [[Лязар Карно]] і [[Гаспар Монж]] былі выключаныя з акадэміі з палітычных чыньнікаў, а кароль прызначыў на месца аднаго зь іх Кашы. Гэтае прызначэньне выклікала рэзкую рэакцыю сярод ягоных калегаў, якія палічылі гэта абразай, што прывяло да зьяўленьня ў Кашы шматлікіх ворагаў у навуковых колах. === Прафэсар у Політэхнічнай школе === [[Файл:Cauchy Cours d'Analyse 1821 Title Page.gif|значак|Тытульная старонка «Аналітычнага курса» працы Кашы 1821 году, прызначанага да вывучэньня ў [[Політэхнічная школа|Політэхнічнай школе]].]] У лістападзе 1815 году [[Люі Пуансо]], які быў асыстэнтам прафэсара ў [[Політэхнічная школа|Політэхнічнай школе]], папрасіў вызваліць яго ад выкладчыцкіх абавязкаў паводле стану здароўя. На той час Кашы ўжо лічыўся ўзходзячай зоркай у сьвеце матэматыкі. Адным зь яго найвялікшых дасягненьняў у гэты час быў доказ [[тэарэма Фэрма пра шматкутныя лікі|тэарэмы Фэрма пра шматкутныя лікі]]. Ён пакінуў сваю інжынэрную працу і атрымаў гадавы кантракт на выкладаньне матэматыкі студэнтам другога курса ў Політэхнічнай школе. У 1816 годзе гэтая банапартысцкая і нерэлігійная школа была рэарганізаваная, у выніку чаго некалькі лібэральных прафэсараў былі звольненыя, а Кашы атрымаў павышэньне і стаў паўнапраўным прафэсарам. Калі Кашы было 28 гадоў, ён усё яшчэ жыў з сваімі бацькамі. Ягоны бацька палічыў, што надыйшоў час сыну жаніцца, і знайшоў для яго прыдатную нявесту — Алюазу дэ Бюр, якая была на пяць гадоў маладзейшай за прафэсара. Сям’я дэ Бюр займалася выдавецкай справай і кнігагандлем, і менавіта яны апублікавалі большасьць працаў Кашы<ref>Bradley, Robert E.; Sandifer, Charles Edward (2010). Buchwald, J. Z. (ed.). [https://books.google.com/books?id=M0or-HGe7D0C «Cauchy’s Cours d’analyse: An Annotated Translation. Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences»]. Cauchy, Augustin-Louis. Springer. — С. 10, 285. — [[doi:10.1007/978-1-4419-0549-9]]. ISBN 978-1-4419-0548-2.</ref>. Алюаза і Агюстэн пабраліся шлюбам 4 красавіка 1818 году зь вялікай каталіцкай цырымоніяй у царкве Сэн-Сюльпіс. У 1819 годзе ў іх нарадзілася першая дачка, Мары-Франсуаза Аліцыя, а ў 1823 годзе зьявілася другая і апошняя дачка, Мары-Матыльда<ref>Belhoste, Bruno (1991). «Augustin-Louis Cauchy: A Biography». Translated by Frank Ragland. Ann Arbor, Michigan: Springer. — С. 134. — ISBN 3-540-97220-X.</ref>. Кансэрватыўны палітычны клімат, які цягнуўся да 1830 году, цалкам адпавядаў поглядам Кашы. У 1824 годзе Людовік XVIII памёр, і на трон узыйшоў ягоны яшчэ больш кансэрватыўны брат [[Карл X (кароль Францыі)|Карл X]]. У гэты час Кашы быў надзвычай плённым, апублікаваўшы шэраг важных матэматычных трактатаў. Ён таксама атрымаў дадатковыя пасады ў [[Францускі каледж|Францускім каледжы]] і [[Факультэт навук Парыжу|Факультэце навук Парыжу]]. === У высылцы === У ліпені 1830 году ў Францыі адбылася [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году|Ліпеньская рэвалюцыя]]. Карл X зьбег з краіны, і ягоны на пасадзе замяніў [[Люі-Філіп I|Люі-Філіп]]. Хваляваньні, у якіх бралі актыўны ўдзел апранутыя ў форму студэнты Політэхнічнай школы, у тым ліку ладзіліся каля дома Кашы ў Парыжы. [[Файл:Augustin-Louis Cauchy on southeast side of the Eiffel Tower, Paris 2011.jpg|значак|зьлева|Выбітае з паўднёва-ўсходняй боку прозьвішча Кашы на [[Эйфэлева вежа|Эйфэлевай вежы]].]] Гэтыя падзеі сталі зваротным момантам у жыцьці Кашы, што таксама стала чыньнікам спаду ягонай матэматычнай прадуктыўнасьці. Узрушаны падзеньнем урада і ахоплены глыбокай нянавісьцю да лібэралаў, якія прыйшлі да ўлады, Кашы зьехаў з Францыі і выправіўся за мяжу, пакінуўшы сям’ю{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|67}}. Некаторы час ён бавіў у швайцарскім [[Фрыбур (горад)|Фрыбургу]], дзе мусіць быў прыняць рашэньне наконт прысяганьня на вернасьць новаму рэжыму. Ён адмовіўся гэта рабіць, у выніку чаго страціў усе свае пасады ў Парыжы, але застаўся сябрам ў Акадэміі навук, якое не патрабавала прысяганьня. У 1831 годзе Кашы выправіўся ў італьянскі [[Турын]], дзе прыняў прапанову караля [[Сардынскае каралеўства|Сардыніі]] заняць адмыслова створаную дзеля яго катэдру тэарэтычнай фізыкі. У Турыне ён выкладаў у 1832—1833 гады. У 1831 годзе ён быў абраны замежным сябрам [[Каралеўская швэдзкая акадэмія навук|Каралеўскай швэдзкай акадэміі навук]], а ў наступным годзе — ганаровым замежным сябрам [[Амэрыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амэрыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterC.pdf «Book of Members, 1780—2010: Chapter C»]. American Academy of Arts and Sciences.</ref>. У жніўні 1833 году Кашы пакінуў Турын і пераехаў у [[Прага|Прагу]], каб стаць навуковым настаўнікам 13-гадовага герцага Бардо, [[Анры д’Артуа]], які быў выгнаным насьледнікам францускага трона і ўнукам Карла X{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|68}}. Яшчэ калі навуковец працаваў прафэсарам у Політэхнічнай школе, ён быў вядомы як дрэнны выкладчык, бо заўсёды меркаваў, што ягоныя студэнты ўжо маюць высокі ўзровень разуменьня, і таму дадаваў у свае лекцыі залішнюю колькасьць матэрыялу. Анры д’Артуа ня меў ані цікавасьці, ані здольнасьцяў да матэматыкі ці навукі. Не зважаючы на тое, што Кашы вельмі сур’ёзна паставіўся да сваёй місіі, яму бракавала аўтарытэту, і ён часта паводзіўся нязграбна. Падчас працы інжынэрам Кашы некалі займаўся рамонтам парыскіх каналізацыяў і зрабіў памылку, згадаўшы гэта свайму вучню. Зь вялікай злосьцю Анры д’Артуа пачаў распавядаць, што Кашы пачаў сваю кар’еру ў каналізацыях Парыжу. Роля Кашы як настаўніка скончылася ў верасьні 1838 году, калі Анры д’Артуа адсьвяткаваў сваё 18-годзьдзе{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|67}}. За гэтыя пяць гадоў Кашы амаль не займаўся дасьледаваньнямі, а Анры д’Артуа набыў пажыцьцёвую непрыязнасьць да матэматыкі. Кашы атрымаў тытул барона, які вельмі высока цаніў. У 1834 годзе ягоная жонка і дзьве дачкі пераехалі ў Прагу, і Кашы, нарэшце, узьяднаўся з сваёй сям’ёй пасля чатырох гадоў выгнаньня. === Апошнія гады === У канцы 1838 году Кашы вярнуўся ў Парыж і ўладкаваўся ў Акадэміі навук{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|67}}. Аднавіць настаўніцкую працу ён ня здолеў, бо па-ранейшаму адмаўляўся ад прысяганьня на пэўнасьць. [[Файл:Augustin-Louis Cauchy.jpg|значак|Фатаздымак Кашы ў канцы жыцьця.]] У жніўні 1839 году ў [[Бюро даўготаў]] зьявілася вакансія. Гэтая ўстанова мела пэўнае падабенства з Акадэміяй навук, бо яна мела права самастойна абіраць сваіх сяброў. Больш за тое, меркавалася, што сябры гэтага бюро маглі «забыцца» пра прысяганьне на вернасьць, але афіцыйна, у адрозьненьне ад акадэмікаў, яны былі абавязаныя яго даць. Бюро даўготаў, створанае ў 1795 годзе, займалася разьвязаньнем праблемы вызначэньня стану на моры — галоўным чынам, паводле [[даўгата|даўгаты]], бо [[шырата|шырату]] можна было лёгка вызначыць, арыентуючыся на стан [[Сонца]]. Паколькі меркавалася, што стан на моры лепш за ўсё вызначаецца паводле [[астраномія|астранамічных]] назіраньняў, бюро пертварылася ў арганізацыю, якая больш нагадвала акадэмію астранамічных навук. У лістападзе 1839 году Кашы быў абраны ў бюро, але хутка высьветлілася, што пытаньне прысяганьня ня можна было абысьці наўпрост. Без прысяганьня кароль адмовіўся зацьвердзіць ягонае абраньне. Цягам чатырох гадоў Кашы быў у становішчы абранага, але не зацьверджанага сябра, адпаведна, ён не ўважаўся за афіцыйнага сябра, не атрымліваў аплаты, ня мог браць удзелу ў пасяджэньнях і высоўваць свае працы. Не зважаючы на гэта, Кашы працягваў адмаўляцца ад прысяганьня. Тым ня менш, ён адчуваў дастатковай ляяльнасьці, каб накіроўваць вынікі сваіх дасьледаваньняў у вобласьці [[нябесная мэханіка|нябеснай мэханікі]]. У 1840 годзе ён надаслаў Акадэміі каля дзясятку працаў на гэтую тэму. Сярод іншага, ён апісаў і праілюстраваў спосаб прадстаўленьня лікаў з падпісанымі лічбамі, які быў прапанаваны ў [[Ангельшчына|Ангельшчыне]] ў 1727 годзе [[Джон Колсан|Джонам Колсанам]]. Гэтая незразумелая сытуацыя зь сяброўствам у бюро цягнулася да канца 1843 году, калі Кашы быў заменены на Пуансо. Цягам XIX стагодзьдзя француская адукацыйная сыстэма пераўтваралася, робячы падзел царквы і дзяржавы. Пасьля страты кантролю над дзяржаўнай сыстэмай адукацыі [[Каталіцкая Царква]] імкнулася стварыць уласную сыстэму адукацыі і знайшла ў асобе Кашы адданага і знакамітага хаўрусьніка. Дзякуючы Кашы працавала [[Нармальная эклезіяльная школа]] ў Парыжы, якая займалася падрыхтоўкай настаўнікаў для каталіцкіх навучальных установаў. Ён таксама браў удзел у стварэньні Каталіцкага інстытуту. Мэтай гэтага інстытуту была процідзея наступствам браку каталіцкай унівэрсытэцкай адукацыі ў Францыі. Усё гэта не спрыяла папулярнасьці Кашы сярод ягоных калегаў, якія перадусім кіраваліся ідэаламі [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]] і [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]]. У 1843 годзе, калі ў Францускім каледжы вызвалілася пасада кіраўніка катэдры матэматыкі, Кашы падаў туды сваю заяўку, але атрымаў толькі тры з 45 галасоў. У 1848 годзе кароль Люі-Філіп уцёк у Ангельшчыну, і прысяганьне на пэўнасьць было скасаванае, што адкрыла Кашы шлях да навуковай пасады. 1 сакавіка 1849 году ён быў адноўлены на пасадзе прафэсара матэматычнай астраноміі на Факультэце навук Парыжу. Пасьля палітычных узрушэньняў у 1848 годзе Францыя абрала рэспубліканскую форму кіраваньня пад прэзыдэнцтвам [[Напалеон III Банапарт|Напалеона III]]. У пачатку 1852 году прэзыдэнт зрабіў сябе імпэратарам Францыі і прыняў імя Напалеон III. Хутка ў бюракратычных колах зноў зьявілася ідэя, што было б карысна патрабаваць ад усіх дзяржаўных службоўцаў, улучна з прафэсарамі ўнівэрсытэтаў, клятвы вернасьці. На гэты раз міністру кабінэту ўдалося пераканаць імпэратара вызваліць Кашы ад клятвы. У 1853 годзе Кашы быў абраны міжнародным сябрам [[Амэрыканскае філязофскае таварыства|Амэрыканскага філязофскага таварыства]]<ref>[https://web.archive.org/web/20241206213613/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?title=&mem=&year-max=&keyword=&subject=&subdiv=&smode=advanced&creator=Cauchy&year=&dead= «APS Member History»]. American Philosophical Society.</ref>. Навуковец заставаўся прафэсарам унівэрсытэту па сваю сьмерць у веку 67 гадоў. Кашы памёр ад бранхіяльнага захворваньня а 4-й раніцы 23 траўня 1857 году{{Зноска|BrunoBaker|2003|Bruno & Baker|67}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Bruno, Leonard C.; Baker, Lawrence W. |частка = |загаловак = Math and mathematicians: the history of math discoveries around the world |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/mathmathematicia00brun |выданьне = |месца = Detroit, Mich. |выдавецтва = U X L |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 0787638137 |ref = BrunoBaker }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20241207064609/https://mathgenealogy.org/id.php?id=55177 Кашы] на Mathematics Genealogy Project. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кашы, Агюстэн-Люі}} [[Катэгорыя:Францускія матэматыкі]] pv2gqg6mf9x742v49z627xs072ogyg1 Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў 0 294742 2698777 2697435 2026-11-04T10:12:32Z Dymitr 10914 /* Табліца */ абнаўленьне зьвестак 2698777 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = 7 ліпеня 2026 |Дата заканчэньня = 5 чэрвеня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 36<br />''Усяго:'' 81 (з 53 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 72-ы розыгрыш трафэю з часоў Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў і 35-ы розыгрыш пад назвай [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]]. Фінал адбудзецца на стадыёне «[[Рыяд-Эйр Мэтрапалітана]]» ў [[Мадрыд]]зе 5 чэрвеня 2026 году. Гэта будзе другі раз, калі «Мэтрапалітана» прыме фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА пасьля 2019 году. Сэзон пачнецца 7 ліпеня 2026 году кваліфікацыйнымі раўндамі, а лігавая фаза пачнецца 8 верасьня 2026 году. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуюцца ў лігавую фазу [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]], у фінал [[Міжкантынэнтальны кубак ФІФА 2027 году|Міжкантынэнтальнага кубка ФІФА 2027 году]], у групавы этап [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2029 году|клюбнага чэмпіянату сьвету ФІФА 2029 году]] і атрымаюць права згуляць супраць пераможцы [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў]] у [[Супэркубак УЭФА 2027 году|Супэркубку УЭФА 2027 году]]. Свой тытул ужо другі год запар будзе абараняць «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]». == Расклад матчаў == Яшчэ ў сьнежні 2025 году быў падрыхтаваны расклад матчаў сэзону<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/|загаловак=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=15.12.2025}}</ref>. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |7—8 ліпеня 2026 |14—15 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |21—22 ліпеня 2026 |28—29 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |4—5 жніўня 2026 |11 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |18—19 жніўня 2026 |25—26 жніўня 2026 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |27 жніўня 2026 | colspan="2" |8—10 верасьня 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |13—14 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |20—21 кастрычніка 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |3—4 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |24—25 лістапада 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |8—9 сьнежня 2026 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |19—20 студзеня 2027 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |27 студзеня 2027 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |29 студзеня 2027 |16—17 лютага 2027 |23—24 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |9—10 сакавіка 2027 |16—17 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |6—7 красавіка 2027 |13—14 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |27—28 красавіка 2027 |4—5 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |5 чэрвеня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так|caption= |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|4–1|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|2–0|2–1 |[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|3–5|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2–0|1–5 |[[Флёра Талін]]|EST|4–5|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|2–3|2–2 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|4–2|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|3–1|1–1 |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–3|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–1|1–2 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|4–3|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–0|2–3 |[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|3–4|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|0–2|3–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|4–3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–1|3–2 |[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–5|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–4|0–1 |[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|2–7|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–1|1–6 |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1–5|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|1–1|0–4 |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|2–2 |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|4–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|2–1|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|4–2|[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|2–1|2–1 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|3–0|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3−0|0–0 |[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–9|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|0−4|0–5 |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|3–0|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−0|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|0–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|0−0|0–1 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|5–5 (4−3 p)|[[Лех Познань]]|POL|1–4|4–1 (aet) |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|3–2|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2−0|1–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|3–2|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–0|2–2 |[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1 (5−6 p)|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1–0|0–1 (aet) |[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|3–4|[[Дынама Заграб]]|CRO|1−1|2–3 (aet) |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2−3|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|2−1|0−2 |[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|1–3|[[Слован Браціслава]]|SVK|0−2|1–1 |[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|5−5 (1−4 p)|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|3–3|2–2 (aet) |heading13=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1−0|1–1 |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|6–0|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−0|2–0 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Дынама Заграб]]|CRO|7–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|5–0|2–1 |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|1–4|[[Слован Браціслава]]|SVK|1−2|0–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|2–0|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1−0|1–0 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|2–5|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|0−4 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|2–3|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|2−1|0–2 |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|3–0|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–0|2–0 |heading7=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|1–2|[[НЭК Нэймэген]]|NED|0–0|1–2 (aet) |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|5–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3–3|2–3 (aet) |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–0|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|2–0|1–0 |[[Спарта Прага]]|CZE|2–4|[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–1|0–3 }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|0–4|[[АЕК Атэны]]|GRE|0−0|0–4 |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|4−5|[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3−0|1−5 (aet) |[[Дынама Заграб]]|CRO|3–5|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|2−2|1–3 |[[Слован Браціслава]]|SVK|3–2|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|1−1|2–1 (aet) |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|4−6|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|2−5 (aet) |heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–2|[[Алімпік Ліён]]|FRA|1−1|2–1 |[[НЭК Нэймэген]]|NED|1–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1−3|0–3 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі чэмпіёнаў адбылося ў [[Манака]] 27 жніўня 2026 году, а сярод гасьцёў імпрэзы былі колішнія футбалісты [[Т’еры Анры]] і [[Давід Вільля]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|загаловак=Champions League league phase draw: All 36 teams learn their opponents|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=27.08.2026|дата доступу=27.08.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260827175529/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|дата копіі=27.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА, за выключэньнем уладальніку тытулу Лігі чэмпіёнаў, які аўтаматычна трапіў пад першым нумарам у першы кошык. Кожны клюб згуляе восем матчаў супраць васьмі розных супернікаў, пры гэтым чатыры зь іх адбудуцца ўдома і яшчэ чатыры будуць арганізаваныя ў гасьцях. Усе 36 камандаў гэтага этапу зьмяшчаюцца ў адную лігавую табліцу. З улікам таго, што клюбы падзеленыя на чатыры кошыкі паводле клюбных каэфіцыентаў УЭФА 2026 году, кожная каманда згуляе супраць двух камандаў з кожнага кошыка, пры гэтым адзін матч адбудзецца ўдома, а іншы будзе згуляны ў гасьцях. Восем найлепшых камандаў у табліцы атрымаюць выхад наўпрост у стадыю 1/8 фіналу. Каманды, якія зоймуць месцы з 9-га па 24-е, згуляюць у дадатковай стадыі плэй-оф, пры гэтым клюбы з 9-га па 16-е месцы будуць сеянымі пры лёсаваньні. Клюбы, якія зоймуць месцы з 25-га па 36-е, скончуць свае выступы на турніры. Гішпанскі «[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]» вярнуўся ў Лігу чэмпіёнаў першы раз пасьля [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2005—2006 гадоў|сэзону 2005—2006 гадоў]]<ref>{{навіна|спасылка=https://apnews.com/article/real-betis-champions-league-atletico-la-liga-ca851fe5e0ecd9845aec052dcee2ad71|загаловак=Real Betis returns to Champions League after 20 years|выдавец=Associated Press|дата публікацыі=12.05.2026}}</ref>. «[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]», [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]], «[[Сабах Баку|Сабах]]» і «[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]» дэбютуюць у лігавай фазе/групавым этапе<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/ce8p4jj3d06o|загаловак=Como qualify for Champions League for first time|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=24.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-2171a88881a0-c70193b972c6-1000--meet-the-2026-27-champions-league-league-phase-teams/|загаловак=Meet the 2026/27 Champions League league phase teams|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=27.08.2026}}</ref>. Упершыню ад [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 1999—2000 гадоў|сэзону 1999—2000 гадоў]] у Нарвэгіі будзе дзьве каманды ў асноўнай стадыі турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://swedenherald.com/article/norway-to-have-two-teams-in-the-champions-league-for-first-time-in-27-years|загаловак=Norway to Have Two Teams in the Champions League for First Time in 27 Years|выдавецтва=Sweden Herald|дата публікацыі=26.08.2026}}</ref>. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, gd, gf, agf, w, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf <!--Месцы камандаў.--> |default_order=AEK, ARS, AVL, ATM, BAR, BAY, BOD, DOR, BRU, COM, FEN, FEY, GAL, INT, LASK, LEN, LIL, LIV, MCI, MUN, NAP, PSG, POR, PSV, RBL, BET, RMA, ROM, SAB, SHK, SLP, SLO, SPO, STU, VIK, VIL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=3 лістапада <!--1-ы тур.--> |матч_AEK_LASK=1–0 |матч_BRU_AVL=2–3 |матч_DOR_VIL=3–2 |матч_POR_MCI=0–2 |матч_LIL_BET=2–3 |матч_RMA_INT=2–1 |матч_BAR_FEY=5–1 |матч_STU_VIK=3–1 |матч_LIV_ATM=2–1 |матч_PSG_SLO=6–1 |матч_SPO_GAL=3–1 |матч_NAP_ARS=0–1 |матч_FEN_ROM=1–1 |матч_PSV_SHK=1–1 |матч_COM_RBL=4–1 |матч_BAY_BOD=5–0 |матч_MUN_SAB=4–0 |матч_SLP_LEN=2–3 <!--2-і тур.--> |матч_LEN_SPO=0—2 |матч_SAB_SLP=2—0 |матч_ARS_LIL=3—0 |матч_ATM_MUN=2—0 |матч_INT_BRU=3—4 |матч_GAL_BAR=1—4 |матч_RBL_PSV=1—0 |матч_VIK_BAY=3—3 |матч_VIL_NAP=3—1 |матч_FEY_COM=3—1 |матч_LASK_LIV=3—6 |матч_ROM_RMA=3—4 |матч_AVL_FEN=6—0 |матч_SHK_AEK=3—1 |матч_BOD_DOR=1—0 |матч_MCI_PSG=2—4 |матч_BET_POR=3—2 |матч_SLO_STU=0—3 <!--3-і тур.--> |матч_FEN_SLP=2–2 |матч_SAB_DOR=1–2 |матч_ROM_SLO=4–0 |матч_POR_PSV=0–1 |матч_LIV_VIL=4–3 |матч_MCI_AEK=5–1 |матч_PSG_BAR=4–2 |матч_NAP_BOD=4–3 |матч_STU_ATM=1–1 |матч_COM_MUN=4–1 |матч_LIL_GAL=2–4 |матч_AVL_VIK=3–1 |матч_BRU_LEN=3–0 |матч_BAY_ARS=2–2 |матч_INT_SHK=1–0 |матч_RMA_RBL=4–1 |матч_BET_FEY=1–0 |матч_SPO_LASK=2–3 <!--4-ы тур.--> |матч_SHK_SPO=0–1 |матч_GAL_STU=2–0 |матч_ATM_BAY=0–2 |матч_BAR_AVL=3–0 |матч_FEY_INT=0–3 |матч_BOD_LIL=0–0 |матч_LASK_SLO=4–0 |матч_MUN_ROM=3–2 |матч_VIL_PSG=0–6 |матч_AEK_RMA= |матч_FEN_LIV= |матч_DOR_BET= |матч_POR_NAP= |матч_PSV_BRU= |матч_RBL_MCI= |матч_LEN_COM= |матч_SLP_ARS= |матч_VIK_SAB= <!--Вызначэньне камандаў--> |назва_ARS={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_AEK={{Сьцяг|Грэцыя}} [[АЕК Атэны]] |назва_ATM={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BAY={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |назва_BOD={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]] |назва_DOR={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Барусія Дортмунд]] |назва_BRU={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |назва_COM={{Сьцяг|Італія}} [[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FEN={{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_FEY={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_GAL={{Сьцяг|Турэччына}} [[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_INT={{Сьцяг|Італія}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_LASK={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]] |назва_LEN={{Сьцяг|Францыя}} [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL={{Сьцяг|Францыя}} [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LIV={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Юнайтэд]] |назва_NAP={{Сьцяг|Італія}} [[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PSG={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_PSV={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]] |назва_RBL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]] |назва_BET={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_RMA={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Мадрыд]] |назва_ROM={{Сьцяг|Італія}} [[Рома Рым|Рома]] |назва_SAB={{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Сабах Баку|Сабах]] |назва_SHK={{Сьцяг|Украіна}} [[Шахтар Данецк|Шахтар]] |назва_SLP={{Сьцяг|Чэхія}} [[Славія Прага|Славія]] |назва_SLO={{Сьцяг|Славаччына}} [[Слован Браціслава|Слован]] |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_STU={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] |назва_VIL={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] |назва_VIK={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Вікінг Ставангер|Вікінг]] }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[АЕК Атэны]]|GRE|1–0|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|2–3|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|3–2|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–3|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|2–1|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|5–1|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|3–1|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|2–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|6–1|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Спортынг Лісабон]]|POR|3–1|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|0–1|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|1–1|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|1–1|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|4–1|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|5–0|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|4–0|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Славія Прага]]|CZE|2–3|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|0-2|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2-0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|3-0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|2-0|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|3-4|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1-4|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|1-0|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|3-3|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3-1|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3—1|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3—6|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|3—4|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|6—0|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3—1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1—0|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|2—4|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|3—2|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Слован Браціслава]]|SVK|0—3|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–2|[[Славія Прага]]|CZE |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|1–2|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|4–0|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–1|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|4–3|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|5–1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|4–2|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|4–3|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|1–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|4–1|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–4|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|3–1|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|3–0|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|2–2|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|1–0|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|4–1|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|1–0|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Спортынг Лісабон]]|POR|2–3|[[ЛАСК Лінц]]|AUT }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3 ліст|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|3 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|3 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|3 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3 ліст|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3 ліст|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3 ліст|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|3 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3 ліст|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[АЕК Атэны]]|GRE|4 ліст|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|4 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|4 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|4 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|4 ліст|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|4 ліст|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|4 ліст|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Славія Прага]]|CZE|4 ліст|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|4 ліст|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|24 ліст|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|24 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|24 ліст|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|24 ліст|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|24 ліст|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|24 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|24 ліст|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|24 ліст|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Слован Браціслава]]|SVK|24 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|25 ліст|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Славія Прага]]|CZE|25 ліст|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|25 ліст|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|25 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|25 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Шахтар Данецк]]|UKR|25 ліст|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|25 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|25 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Спортынг Лісабон]]|POR|25 ліст|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|8 сьнеж|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|8 сьнеж|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[АЕК Атэны]]|GRE|8 сьнеж|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|8 сьнеж|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|8 сьнеж|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|8 сьнеж|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|8 сьнеж|[[Славія Прага]]|CZE |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|8 сьнеж|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|8 сьнеж|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|9 сьнеж|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Слован Браціслава]]|SVK|9 сьнеж|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|9 сьнеж|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Барусія Дортмунд]]|GER|9 сьнеж|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|9 сьнеж|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|9 сьнеж|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|9 сьнеж|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|9 сьнеж|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|9 сьнеж|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|19 студз|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|19 студз|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[АЕК Атэны]]|GRE|19 студз|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|19 студз|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|19 студз|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|19 студз|[[Славія Прага]]|CZE |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|19 студз|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|19 студз|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|19 студз|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|20 студз|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|20 студз|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|20 студз|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|20 студз|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|20 студз|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|20 студз|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|20 студз|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Спортынг Лісабон]]|POR|20 студз|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|20 студз|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|27 студз|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|27 студз|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|27 студз|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Барусія Дортмунд]]|GER|27 студз|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|27 студз|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|27 студз|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|27 студз|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Шахтар Данецк]]|UKR|27 студз|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|27 студз|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|27 студз|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|27 студз|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|27 студз|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|27 студз|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|27 студз|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Славія Прага]]|CZE|27 студз|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|27 студз|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|27 студз|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Слован Браціслава]]|SVK|27 студз|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA }} {{Слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Афіцыйны сайт]. {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] k1hltke0rwc2ify6cf07gm0x6n2douy 2698778 2698777 2026-11-04T10:14:02Z Dymitr 10914 /* Вынікі */ абнаўленьне зьвестак 2698778 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = 7 ліпеня 2026 |Дата заканчэньня = 5 чэрвеня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 36<br />''Усяго:'' 81 (з 53 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 72-ы розыгрыш трафэю з часоў Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў і 35-ы розыгрыш пад назвай [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]]. Фінал адбудзецца на стадыёне «[[Рыяд-Эйр Мэтрапалітана]]» ў [[Мадрыд]]зе 5 чэрвеня 2026 году. Гэта будзе другі раз, калі «Мэтрапалітана» прыме фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА пасьля 2019 году. Сэзон пачнецца 7 ліпеня 2026 году кваліфікацыйнымі раўндамі, а лігавая фаза пачнецца 8 верасьня 2026 году. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуюцца ў лігавую фазу [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]], у фінал [[Міжкантынэнтальны кубак ФІФА 2027 году|Міжкантынэнтальнага кубка ФІФА 2027 году]], у групавы этап [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2029 году|клюбнага чэмпіянату сьвету ФІФА 2029 году]] і атрымаюць права згуляць супраць пераможцы [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў]] у [[Супэркубак УЭФА 2027 году|Супэркубку УЭФА 2027 году]]. Свой тытул ужо другі год запар будзе абараняць «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]». == Расклад матчаў == Яшчэ ў сьнежні 2025 году быў падрыхтаваны расклад матчаў сэзону<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/|загаловак=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=15.12.2025}}</ref>. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |7—8 ліпеня 2026 |14—15 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |21—22 ліпеня 2026 |28—29 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |4—5 жніўня 2026 |11 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |18—19 жніўня 2026 |25—26 жніўня 2026 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |27 жніўня 2026 | colspan="2" |8—10 верасьня 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |13—14 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |20—21 кастрычніка 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |3—4 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |24—25 лістапада 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |8—9 сьнежня 2026 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |19—20 студзеня 2027 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |27 студзеня 2027 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |29 студзеня 2027 |16—17 лютага 2027 |23—24 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |9—10 сакавіка 2027 |16—17 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |6—7 красавіка 2027 |13—14 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |27—28 красавіка 2027 |4—5 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |5 чэрвеня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так|caption= |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|4–1|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|2–0|2–1 |[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|3–5|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2–0|1–5 |[[Флёра Талін]]|EST|4–5|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|2–3|2–2 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|4–2|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|3–1|1–1 |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–3|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–1|1–2 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|4–3|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–0|2–3 |[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|3–4|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|0–2|3–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|4–3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–1|3–2 |[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–5|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–4|0–1 |[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|2–7|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–1|1–6 |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1–5|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|1–1|0–4 |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|2–2 |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|4–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|2–1|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|4–2|[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|2–1|2–1 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|3–0|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3−0|0–0 |[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0–9|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|0−4|0–5 |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|3–0|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−0|2–0 |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|0–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|0−0|0–1 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|5–5 (4−3 p)|[[Лех Познань]]|POL|1–4|4–1 (aet) |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|3–2|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|2−0|1–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|3–2|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–0|2–2 |[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1 (5−6 p)|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1–0|0–1 (aet) |[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|3–4|[[Дынама Заграб]]|CRO|1−1|2–3 (aet) |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2−3|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|2−1|0−2 |[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|1–3|[[Слован Браціслава]]|SVK|0−2|1–1 |[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|5−5 (1−4 p)|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|3–3|2–2 (aet) |heading13=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1−0|1–1 |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|6–0|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−0|2–0 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Дынама Заграб]]|CRO|7–1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|5–0|2–1 |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|1–4|[[Слован Браціслава]]|SVK|1−2|0–2 |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|2–0|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1−0|1–0 |[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|2–5|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|0−4 |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|2–3|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|2−1|0–2 |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|3–0|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–0|2–0 |heading7=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|1–2|[[НЭК Нэймэген]]|NED|0–0|1–2 (aet) |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|5–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3–3|2–3 (aet) |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–0|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|2–0|1–0 |[[Спарта Прага]]|CZE|2–4|[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–1|0–3 }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=так |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|0–4|[[АЕК Атэны]]|GRE|0−0|0–4 |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|4−5|[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3−0|1−5 (aet) |[[Дынама Заграб]]|CRO|3–5|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|2−2|1–3 |[[Слован Браціслава]]|SVK|3–2|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|1−1|2–1 (aet) |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|4−6|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2−1|2−5 (aet) |heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|3–2|[[Алімпік Ліён]]|FRA|1−1|2–1 |[[НЭК Нэймэген]]|NED|1–6|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1−3|0–3 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі чэмпіёнаў адбылося ў [[Манака]] 27 жніўня 2026 году, а сярод гасьцёў імпрэзы былі колішнія футбалісты [[Т’еры Анры]] і [[Давід Вільля]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|загаловак=Champions League league phase draw: All 36 teams learn their opponents|выдавецтва=Union of European Football Associations|дата публікацыі=27.08.2026|дата доступу=27.08.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260827175529/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-216cd740d41f-fd3b45ac4a0f-1000--champions-league-league-phase-draw-all-36-teams-learn-their/|дата копіі=27.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА, за выключэньнем уладальніку тытулу Лігі чэмпіёнаў, які аўтаматычна трапіў пад першым нумарам у першы кошык. Кожны клюб згуляе восем матчаў супраць васьмі розных супернікаў, пры гэтым чатыры зь іх адбудуцца ўдома і яшчэ чатыры будуць арганізаваныя ў гасьцях. Усе 36 камандаў гэтага этапу зьмяшчаюцца ў адную лігавую табліцу. З улікам таго, што клюбы падзеленыя на чатыры кошыкі паводле клюбных каэфіцыентаў УЭФА 2026 году, кожная каманда згуляе супраць двух камандаў з кожнага кошыка, пры гэтым адзін матч адбудзецца ўдома, а іншы будзе згуляны ў гасьцях. Восем найлепшых камандаў у табліцы атрымаюць выхад наўпрост у стадыю 1/8 фіналу. Каманды, якія зоймуць месцы з 9-га па 24-е, згуляюць у дадатковай стадыі плэй-оф, пры гэтым клюбы з 9-га па 16-е месцы будуць сеянымі пры лёсаваньні. Клюбы, якія зоймуць месцы з 25-га па 36-е, скончуць свае выступы на турніры. Гішпанскі «[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]» вярнуўся ў Лігу чэмпіёнаў першы раз пасьля [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2005—2006 гадоў|сэзону 2005—2006 гадоў]]<ref>{{навіна|спасылка=https://apnews.com/article/real-betis-champions-league-atletico-la-liga-ca851fe5e0ecd9845aec052dcee2ad71|загаловак=Real Betis returns to Champions League after 20 years|выдавец=Associated Press|дата публікацыі=12.05.2026}}</ref>. «[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]», [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]], «[[Сабах Баку|Сабах]]» і «[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]» дэбютуюць у лігавай фазе/групавым этапе<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/ce8p4jj3d06o|загаловак=Como qualify for Champions League for first time|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=24.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a8-2171a88881a0-c70193b972c6-1000--meet-the-2026-27-champions-league-league-phase-teams/|загаловак=Meet the 2026/27 Champions League league phase teams|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=27.08.2026}}</ref>. Упершыню ад [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 1999—2000 гадоў|сэзону 1999—2000 гадоў]] у Нарвэгіі будзе дзьве каманды ў асноўнай стадыі турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://swedenherald.com/article/norway-to-have-two-teams-in-the-champions-league-for-first-time-in-27-years|загаловак=Norway to Have Two Teams in the Champions League for First Time in 27 Years|выдавецтва=Sweden Herald|дата публікацыі=26.08.2026}}</ref>. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, gd, gf, agf, w, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf <!--Месцы камандаў.--> |default_order=AEK, ARS, AVL, ATM, BAR, BAY, BOD, DOR, BRU, COM, FEN, FEY, GAL, INT, LASK, LEN, LIL, LIV, MCI, MUN, NAP, PSG, POR, PSV, RBL, BET, RMA, ROM, SAB, SHK, SLP, SLO, SPO, STU, VIK, VIL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=3 лістапада <!--1-ы тур.--> |матч_AEK_LASK=1–0 |матч_BRU_AVL=2–3 |матч_DOR_VIL=3–2 |матч_POR_MCI=0–2 |матч_LIL_BET=2–3 |матч_RMA_INT=2–1 |матч_BAR_FEY=5–1 |матч_STU_VIK=3–1 |матч_LIV_ATM=2–1 |матч_PSG_SLO=6–1 |матч_SPO_GAL=3–1 |матч_NAP_ARS=0–1 |матч_FEN_ROM=1–1 |матч_PSV_SHK=1–1 |матч_COM_RBL=4–1 |матч_BAY_BOD=5–0 |матч_MUN_SAB=4–0 |матч_SLP_LEN=2–3 <!--2-і тур.--> |матч_LEN_SPO=0—2 |матч_SAB_SLP=2—0 |матч_ARS_LIL=3—0 |матч_ATM_MUN=2—0 |матч_INT_BRU=3—4 |матч_GAL_BAR=1—4 |матч_RBL_PSV=1—0 |матч_VIK_BAY=3—3 |матч_VIL_NAP=3—1 |матч_FEY_COM=3—1 |матч_LASK_LIV=3—6 |матч_ROM_RMA=3—4 |матч_AVL_FEN=6—0 |матч_SHK_AEK=3—1 |матч_BOD_DOR=1—0 |матч_MCI_PSG=2—4 |матч_BET_POR=3—2 |матч_SLO_STU=0—3 <!--3-і тур.--> |матч_FEN_SLP=2–2 |матч_SAB_DOR=1–2 |матч_ROM_SLO=4–0 |матч_POR_PSV=0–1 |матч_LIV_VIL=4–3 |матч_MCI_AEK=5–1 |матч_PSG_BAR=4–2 |матч_NAP_BOD=4–3 |матч_STU_ATM=1–1 |матч_COM_MUN=4–1 |матч_LIL_GAL=2–4 |матч_AVL_VIK=3–1 |матч_BRU_LEN=3–0 |матч_BAY_ARS=2–2 |матч_INT_SHK=1–0 |матч_RMA_RBL=4–1 |матч_BET_FEY=1–0 |матч_SPO_LASK=2–3 <!--4-ы тур.--> |матч_SHK_SPO=0–1 |матч_GAL_STU=2–0 |матч_ATM_BAY=0–2 |матч_BAR_AVL=3–0 |матч_FEY_INT=0–3 |матч_BOD_LIL=0–0 |матч_LASK_SLO=4–0 |матч_MUN_ROM=3–2 |матч_VIL_PSG=0–6 |матч_AEK_RMA= |матч_FEN_LIV= |матч_DOR_BET= |матч_POR_NAP= |матч_PSV_BRU= |матч_RBL_MCI= |матч_LEN_COM= |матч_SLP_ARS= |матч_VIK_SAB= <!--Вызначэньне камандаў--> |назва_ARS={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_AEK={{Сьцяг|Грэцыя}} [[АЕК Атэны]] |назва_ATM={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BAY={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |назва_BOD={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]] |назва_DOR={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Барусія Дортмунд]] |назва_BRU={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |назва_COM={{Сьцяг|Італія}} [[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FEN={{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_FEY={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_GAL={{Сьцяг|Турэччына}} [[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_INT={{Сьцяг|Італія}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_LASK={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[ЛАСК Лінц|ЛАСК]] |назва_LEN={{Сьцяг|Францыя}} [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL={{Сьцяг|Францыя}} [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LIV={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Юнайтэд]] |назва_NAP={{Сьцяг|Італія}} [[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PSG={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_PSV={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]] |назва_RBL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]] |назва_BET={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_RMA={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Мадрыд]] |назва_ROM={{Сьцяг|Італія}} [[Рома Рым|Рома]] |назва_SAB={{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Сабах Баку|Сабах]] |назва_SHK={{Сьцяг|Украіна}} [[Шахтар Данецк|Шахтар]] |назва_SLP={{Сьцяг|Чэхія}} [[Славія Прага|Славія]] |назва_SLO={{Сьцяг|Славаччына}} [[Слован Браціслава|Слован]] |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_STU={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] |назва_VIL={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] |назва_VIK={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Вікінг Ставангер|Вікінг]] }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[АЕК Атэны]]|GRE|1–0|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|2–3|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|3–2|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–3|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|2–1|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|5–1|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|3–1|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|2–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|6–1|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Спортынг Лісабон]]|POR|3–1|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|0–1|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|1–1|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|1–1|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|4–1|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|5–0|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|4–0|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Славія Прага]]|CZE|2–3|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|0-2|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|2-0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|3-0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|2-0|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|3-4|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1-4|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|1-0|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|3-3|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|3-1|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3—1|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|3—6|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|3—4|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|6—0|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Шахтар Данецк]]|UKR|3—1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|1—0|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|2—4|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|3—2|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Слован Браціслава]]|SVK|0—3|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–2|[[Славія Прага]]|CZE |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|1–2|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|4–0|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|0–1|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|4–3|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|5–1|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|4–2|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|4–3|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|1–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|4–1|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–4|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|3–1|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|3–0|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|2–2|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|1–0|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|4–1|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|1–0|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Спортынг Лісабон]]|POR|2–3|[[ЛАСК Лінц]]|AUT }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Шахтар Данецк]]|UKR|0–1|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|2–0|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|0–2|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|3–0|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|0–3|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|0–0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|4–0|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|3–2|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|0–6|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[АЕК Атэны]]|GRE|4 ліст|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|4 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|4 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|4 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|4 ліст|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|4 ліст|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|4 ліст|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Славія Прага]]|CZE|4 ліст|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|4 ліст|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|24 ліст|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|24 ліст|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|24 ліст|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|24 ліст|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|24 ліст|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|24 ліст|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|24 ліст|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|24 ліст|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Слован Браціслава]]|SVK|24 ліст|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|25 ліст|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Славія Прага]]|CZE|25 ліст|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|25 ліст|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|25 ліст|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|25 ліст|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Шахтар Данецк]]|UKR|25 ліст|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|25 ліст|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|25 ліст|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Спортынг Лісабон]]|POR|25 ліст|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|8 сьнеж|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|8 сьнеж|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[АЕК Атэны]]|GRE|8 сьнеж|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|8 сьнеж|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|8 сьнеж|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|8 сьнеж|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|8 сьнеж|[[Славія Прага]]|CZE |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|8 сьнеж|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|8 сьнеж|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|9 сьнеж|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Слован Браціслава]]|SVK|9 сьнеж|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|9 сьнеж|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Барусія Дортмунд]]|GER|9 сьнеж|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|9 сьнеж|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|9 сьнеж|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|9 сьнеж|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|9 сьнеж|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|9 сьнеж|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|19 студз|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|19 студз|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[АЕК Атэны]]|GRE|19 студз|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|19 студз|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|19 студз|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|19 студз|[[Славія Прага]]|CZE |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|19 студз|[[Слован Браціслава]]|SVK |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|19 студз|[[ЛАСК Лінц]]|AUT |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|19 студз|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|20 студз|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|20 студз|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA|20 студз|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG|20 студз|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER|20 студз|[[Шахтар Данецк]]|UKR |[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA|20 студз|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|20 студз|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Спортынг Лісабон]]|POR|20 студз|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR|20 студз|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|27 студз|[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|27 студз|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|27 студз|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Барусія Дортмунд]]|GER|27 студз|[[АЕК Атэны]]|GRE |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|27 студз|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|27 студз|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|27 студз|[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]|ITA |[[Шахтар Данецк]]|UKR|27 студз|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|27 студз|[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]|GER |[[ЛАСК Лінц]]|AUT|27 студз|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|27 студз|[[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]|FRA |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|27 студз|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|27 студз|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|27 студз|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Славія Прага]]|CZE|27 студз|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|27 студз|[[Вікінг Ставангер|Вікінг]]|NOR |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|27 студз|[[Манчэстэр Юнайтэд]]|ENG |[[Слован Браціслава]]|SVK|27 студз|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA }} {{Слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Афіцыйны сайт]. {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] c3hby7cesql8juo8kympqcq928rn8pm Алена Глагоўская 0 296099 2698709 2671658 2026-11-04T01:51:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698709 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Алена Глагоўская |Лацінка = |Арыгінал імя = польск. Helena Głogowska |Фота = |Памер выявы = |Подпіс выявы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|8|4|1959|1}} |Месца нараджэньня = |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Навуковая сфэра = гісторыя, культуралёгія, паліталёгія |Месца працы = [[Гданьскі ўнівэрсытэт]] |Альма-матэр = |Навуковая ступень = |Навуковы кіраўнік = |Папярэднікі = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = дасьледніца гісторыі беларусаў |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} '''Алена Глагоўская'''<ref>[https://bis.nlb.by/by/documents/139786 Алена Глагоўская]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref> (нар. 8 красавіка 1959 году, Польшча) — польская і беларуская гісторыца, беларусістка. Старшыня грамады [[БКТ Хатка|Беларускае культурнае таварыства «Хатка»]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Беласточчыне<ref>«Не расплысціся ў моры польскасці». Пагутарылі з даследчыцай, якая 33 гады працуе ў беларускай арганізацыі ў Гданьску, MOST, 20 студзеня 2026, https://mostmedia.io/2026/01/20/alena-glagouskaja/ </ref>. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук у Варшаўскім унівэрсытэце<ref>Dr hab. Głogowska Helena. Życiorys naukowy, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz, https://www.ukw.edu.pl/pracownicy/strona/helena_glogowska/zyciorys-naukowy/</ref>. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца нацыянальнымі і этнічнымі праблемамі, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кнігаў і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах<ref>«Не расплысціся ў моры польскасці». Пагутарылі з даследчыцай, якая 33 гады працуе ў беларускай арганізацыі ў Гданьску, MOST, 20 студзеня 2026, https://mostmedia.io/2026/01/20/alena-glagouskaja/</ref>. У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысэртацыі «Культурныя зьмены ў Беларусі ў 1914-1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысэртацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагодзьдзі. Ад Расейскай імпэрыі да Эўрапейскага Зьвязу»)<ref>Dr hab. Głogowska Helena. Życiorys naukowy, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz, https://www.ukw.edu.pl/pracownicy/strona/helena_glogowska/zyciorys-naukowy/</ref>. == Кнігі == * “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) *'“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) * “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) * “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/yests-u-gdansku-gasts-nnaya-khatka.html А кіруе ёю доктар габілітаваны Алена Глагоўская Ёсць у Гданьску гасцінная “Хатка”] пісаў [[Адам Мальдзіс]] * [https://web.archive.org/web/20250528121758/https://kamunikat.eu/alena-glagowskaya-prezentuye-w-belastoku-knigu-pra-khvedara-ilyashevicha Алена Глагоўская прэзентуе ў Беластоку кнігу пра Хведара Ільяшэвіча] * [https://web.archive.org/web/20230324060011/https://kamunikat.org/Glogowska_Helena.html Алена Глагоўская] на [[Камунікат]] * [https://www.racyja.com/archivy/sumezhzha/alena-glagouskaya-khatku-use-atayasaml/ Алена Глагоўская: "Хатку" ўсе атаясамлівалі з беларусамі] на [[Радыё Рацыя]] * [https://web.archive.org/web/20250216023837/https://zbsb.info/?p=10997 Юбілей Алены Глагоўскае] * [https://bis.nlb.by/by/documents/139786 Алена Глагоўская]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://media.catholic.by/nv/n3/search.htm?do=search&author=321 Алена Глагоўская] * [https://www.facebook.com/racyja/posts/-%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96-%D1%9E-%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81/1110778567729338/ Алена Глагоўская] * [https://www.belhistory.eu/archives/800 Рэцэнзія на работу Алены Глагоўскае] ў часопісе [[Беларускі гістарычны агляд]] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Глагоўская, Алена}} {{Беларусы ў Польшчы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскія беларусы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Польскія краязнаўцы]] [[Катэгорыя:Польскія публіцысты]] [[Катэгорыя:Польскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]] elc4q4g25c31zho5z894333dr90y8kc Дружня 0 298263 2698682 2653192 2026-11-03T20:52:53Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2698682 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Дружня | Назва ў родным склоне = Дружні | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Дружня | Лацінка = Družnia | Краіны = Украіны | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = 1617 год | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] | Раён = [[Бучанскі раён|Бучанскі]] | Плошча = | Вышыня = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар'е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 37 | Шырата сэкундаў = 39 | Даўгата паўшар'е = усходняе | Даўгата градусаў = 29 | Даўгата хвілінаў = 52 | Даўгата сэкундаў = 19 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = | Колер = {{Колер|Украіна}} }} '''Дру́жня''' ({{мова-uk|Дру́жня}}) — сяло ў складзе Барадзянскай мястэчкавай тэрытарыяльнай грамады [[Бучанскі раён|Бучанскага раёну]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]] == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Івашэнцавічаў]] 21 красавіка 1625 году Крыштаф і Ганна зь Яловічаў Малінскіх Макаравічы Івашэнцавічы заставілі Аляксандру і Тэадоры Балычанцы Алексічам мястэчка [[Барадзянка|Казятычы/Барадзянка]], сёлы Дружня, Аляксандрава Воля, [[Качалы (Бучанскі раён)|Загальцы Малыя або Качалы]], [[Загальцы|Загальцы Вялікія]] за суму ў 19 650 злотых<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 383</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з 1 [[Асадныя сяляне|osiadłego]] дыму ў сяле Дружні пана Крыштафа Макаравіча, якое трымаў у заставе пан Аляксандар Алексіч, выбіралася тры злотых<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 367</ref>. У 1640 годзе Крыштаф Макаравіч прадаў Барадзянскі маёнтак Андрэю Драгаеўскаму. У транзакцыі вялося пра двор і мястэчка Казятычы альбо Барадзянка з фальваркам, сяло Дружня з дваром і фальваркам, сёлы Загальцы, Качалы, [[Пяскоўка]], Аляксандравая Воля, [[Новая Грэбля (Бучанскі раён)|Новая Грэбля]] з падданымі {{падказка|цяглымі|У XV — XVIII стст. катэгорыя фэўдальна-залежных сялянаў, асноўнай павіннасьцю якіх была апрацоўка паншчыны.}} й няцяглымі, з {{падказка|баярамі служылымі|тое, што і панцырныя баяры, якія ў пер. пал. XV — XVIII ст., на ўмовах бясплатнага карыстаньня зямлёй прысягалі спраўна несьці вайсковую службу.}} й [[Путны баярын|путнымі]], з [[Агароднікі|агароднікамі]] й [[каморнікі|падсуседкамі]], з усімі працамі, [[чынш]]амі ды інш./<ref name="fn1">Edward Rulikowski. Borodzianka // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1880. T. I. S. 316—317</ref>. Паводле тарыфу падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва, у 1683 годзе з 20 дымоў (×6 — каля 120 жыхароў) сяла Дружня пана Андрэя Драгаеўскага, харунжага люблінскага, выбіралася 5 злотых<ref>Архив ЮЗР. — С. 495</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дружня апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году мястэчка — у межах Кіеўскага павету Кіеўскай губэрні. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|130px|Адміністратыўная мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] [[Файл:Бородянка 1925.jpg|значак|зьлева|130px|Мапа Барадзянскага раёну Кіеўскай акругі. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Дружня — у складзе Барадзянскага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Edward Rulikowski. Borodzianka // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1880. T. I. S. 316—317 * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці]] b5j3rpymwwt4iji6ac85yymcs74ub9j Крошня 0 298592 2698683 2633173 2026-11-03T20:53:36Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2698683 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Крошня |Статус = мястэчка |Назва ў родным склоне = Крошні |Арыгінальная назва = Крошня |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = перад 1481 годам |Статус з = 1958 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = Багунскі раён места Жытомір |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу= |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = Vaclava 2.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = |Лацінка = Krošnia }} '''Кро́шня''' ({{мова-uk|Кро́шня}}) — гістарычная мясцовасьць на тэрыторыі места [[Жытомір]]а, на поўнач ад яго цэнтру. Да 1971 году — [[пасёлак гарадзкога тыпу|мястэчка]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Зьвестка пра Карастышаў да татарскага наезду 1481 г.png|значак|зьлева|130px|Зьвестка пра Крошню да татарскага наезду 1481 г.]][[Файл:Крошня ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.png|значак|зьлева|130px|Крошня ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.]][[Файл:Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.png|значак|зьлева|130px|Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.]][[Файл:Аніякай службы і працы на замак няма.png|значак|130px|Аніякай службы і працы на замак у 1545 г. няма.]] У рэвізіі Жытомірскага замку 1545 году паведамляецца, што за часоў караля [[Казімер Ягелончык|Казімера]] (†1492), перад зруйнаваньнем места і навакольляў [[чамбул]]амі хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]] ў 1481 годзе<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1895. T. XIV. S. 905</ref>, жыхары сяла Крошня, сярод іншых, дапамагалі мяшчанам ў адпраўцы {{падказка|стацыяў|стацыі — павіннасьць у выглядзе натуральнага пабору на ўтрыманьне вялікага князя, як бы той наведаў, альбо і не наведаў воласьць}} і {{падказка|падводаў|падводы — бярэма павазовае, павіннасьць па перавозцы гаспадарчых грузаў да прыстаняў і інш.}} да [[Чуднаў|Чуднава]] і [[Зьвягель|Зьвягеля]], як і да [[Кіеў|Кіева]]. Пасьля навалы кароль вызваліў іх ад гэтых павіннасьцяў<ref name="fn1">Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 242, 243, 250, 253</ref>. У недатаваным{{заўвага|Павіннасьці Крошні і іншых паселішчаў, яшчэ не раздадзеных зямянам, але без стацыяў і падводаў (часова вызваленыя пасьля татарскіх наездаў?), меркавана ўказваюць на канец XV ст., да 1498 г. уключна. Супрацоўнікі Кіеўскай археаграфічнай камісіі збольшага лягічна назвалі дакумэнт «Люстрацыяй Кіеўскай зямлі» і прывязалі яго да часу ўтварэньня Кіеўскага ваяводзтва ў 1471 г. («каля 1471 г.»)<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 2. Акты о заселении юго-западной России. — Киев, 1890. С. 1—9</ref>. Незразумела толькі, чаму ў кнізе 3 Мэтрыкі ВКЛ ён зьмешчаны сярод матэрыялаў 1490-х гг.}} «Апісаньні места Жытоміра» таксама названае сяло Крошня. Ягоныя насельнікі выконвалі розныя замкавыя павіннасьці — выплачвалі [[падымнае]], мядовую даніну, палявалі, але ўжо не давалі стацыяў і падводаў<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). / Parenzė L. Anužutė ir A. Baliulis.— Vilnius, 1998. № 41</ref>. Згодна з рэвізіяй Жытомірскага замку 1545 году, пан Грыцко Вароніч валодаў добрамі Крошня{{заўвага|У гэтым замкавым фальварку налічвалася 12 службаў, а адну службу складалі 2 двары і болей.}} — выслугу ягонага бацькі пана Івашкі Вароны за часоў караля [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], у якіх было 24 падданых. З гэтай і іншай сваёй маетнасьці Грыцко мусіў разам з стрыечным братам утрымліваць у належным стане адну замкавую {{падказка|бакшту|вежу}} і, ужо толькі сам, дзьве [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]. Але нічога гэтага надалей не рабілася, бо паны-шляхта клапаціліся адно пра ўласныя прыбыткі<ref name="fn1"/>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Крошня з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Крошня апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == bwbdwfk87ej2uaj7m572mkttaxz2x9f Лаўкоў 0 298602 2698649 2633171 2026-11-03T18:10:19Z Дамінік 64057 2698649 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Лаўкоў | Назва ў родным склоне = Лаўкова | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Левків | Краіны = Украіны | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = перад 1481 годам | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = Тетерів Левків.JPG | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 14 | Шырата сэкундаў = 14 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 50 | Даўгата сэкундаў = 15 | Пазыцыя подпісу на мапе = зьнізу | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Łaŭkoŭ }} '''Лаўко́ў''' ({{мова-uk|Левкі́в}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Насельніцтва 2886 асобаў. [[Скамарахі]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Зьвестка пра Карастышаў да татарскага наезду 1481 г.png|значак|зьлева|130px|Зьвестка пра Лаўкоў да татарскага наезду 1481 г.]][[Файл:Павіннасьці сяла Лаўкова ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.png|значак|зьлева|130px|Павіннасьці сяла Лаўкова ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.]][[Файл:Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.png|значак|зьлева|130px|Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.]][[Файл:З Лаўкова аніякай працы і паслугаў у 1545 г.png|значак|зьлева|130px|З Лаўкова{{заўвага|У гэтым гарадавым сяле нібыта налічвалася 24 службы, кожную зь якіх мусілі складаць 2 двары і болей. Але раней паведамлялася хіба пра 24 падданых.}} аніякай працы і паслугаў у 1545 г.]] У рэвізіі [[Жытомір|Жытомірскага]] замку 1545 году паведамляецца, што яшчэ за часоў караля [[Казімер Ягелончык|Казімера]] (†1492), перад зруйнаваньнем места і навакольляў [[чамбул]]амі хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]] ў 1481 годзе<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1895. T. XIV. S. 905</ref>, жыхары сяла Лаўкова, сярод іншых, дапамагалі мяшчанам ў адпраўцы {{падказка|стацыяў|стацыі — павіннасьць у выглядзе натуральнага пабору на ўтрыманьне вялікага князя, як бы той наведаў, альбо і не наведаў воласьць}} і {{падказка|падводаў|падводы — бярэма павазовае, павіннасьць па перавозцы гаспадарчых грузаў да прыстаняў і інш.}} да [[Чуднаў|Чуднава]] і [[Зьвягель|Зьвягеля]], як і да [[Кіеў|Кіева]]. Пасьля навалы кароль вызваліў іх ад гэтых павіннасьцяў<ref name="fn1">Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 242, 243, 250, 253</ref>. У недатаваным{{заўвага|Павіннасьці Лаўкова і іншых паселішчаў, яшчэ не раздадзеных зямянам, але без стацыяў і падводаў (часова вызваленыя пасьля татарскіх наездаў?), меркавана ўказваюць на канец XV ст., да 1498 г. уключна. Супрацоўнікі Кіеўскай археаграфічнай камісіі збольшага лягічна назвалі дакумэнт «Люстрацыяй Кіеўскай зямлі» і прывязалі яго да часу ўтварэньня Кіеўскага ваяводзтва ў 1471 г. («каля 1471 г.»)<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 2. Акты о заселении юго-западной России. — Киев, 1890. С. 1—9</ref>. Незразумела толькі, чаму ў кнізе 3 Мэтрыкі ВКЛ ён зьмешчаны сярод матэрыялаў 1490-х гг.}} «Апісаньні места Жытоміра» названае сяло Лаўкоў. Ягоныя насельнікі выконвалі розныя замкавыя павіннасьці — выплачвалі [[падымнае]], мядовую даніну, палявалі, але ўжо не давалі падводаў і стацыяў<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). / Parenzė L. Anužutė ir A. Baliulis.— Vilnius, 1998. № 41</ref>. Згодна з рэвізіяй Жытомірскага замку 1545 году, пан Стэцко Вароніч валодаў добрамі Лаўкоў — выслугу ягонага бацькі пана Гневаша Вароны за часоў караля [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], у якіх было 24 падданых. З гэтай сваёй маетнасьці Стэцко мусіў разам з стрыечным братам утрымліваць у належным стане адну замкавую {{падказка|бакшту|вежу}} і, ужо толькі сам, адну [[Гародня (фартыфікацыя)|гародню]]. Але нічога гэтага надалей не рабілася, бо паны-шляхта клапаціліся адно пра ўласныя прыбыткі<ref name="fn1"/>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Лаўкоў з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === Паводле падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва) 1581 году, з часткі сяла Лаўкова пана Стрыбыля, а менавіта з 6 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з 5{{заўвага|З 3-х і з 2-х, запісаныя бо асобна.}} [[агароднікі|агароднікаў]] па 6 гр., з 2 агароднікаў па 4 гр., з 2 [[каморнікі|каморнікаў]] па 2 гр. Адпаведныя сумы{{заўвага|З асадных заўсёды па 15 гр., з агароднікаў звычайна па 6 гр., але бывала і па 4 гр.}} выбіраліся з 8 асадных і 3 агароднікаў часткі Лаўкова пана Станіслава Вароны і 4 асадных, 2 агароднікаў часткі пана Мікалая Вароны<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 41, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лаўкоў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] j13nb96wf19ziavr53gved41v5dzyd4 2698653 2698649 2026-11-03T18:22:36Z Дамінік 64057 2698653 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Лаўкоў | Назва ў родным склоне = Лаўкова | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Левків | Краіны = Украіны | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = перад 1481 годам | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = Тетерів Левків.JPG | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 14 | Шырата сэкундаў = 14 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 50 | Даўгата сэкундаў = 15 | Пазыцыя подпісу на мапе = зьнізу | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Łaŭkoŭ }} '''Лаўко́ў''' ({{мова-uk|Левкі́в}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Насельніцтва 2886 асобаў. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Зьвестка пра Карастышаў да татарскага наезду 1481 г.png|значак|зьлева|130px|Зьвестка пра Лаўкоў да татарскага наезду 1481 г.]][[Файл:Павіннасьці сяла Лаўкова ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.png|значак|зьлева|130px|Павіннасьці сяла Лаўкова ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.]][[Файл:Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.png|значак|зьлева|130px|Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.]][[Файл:З Лаўкова аніякай працы і паслугаў у 1545 г.png|значак|зьлева|130px|З Лаўкова{{заўвага|У гэтым гарадавым сяле нібыта налічвалася 24 службы, кожную зь якіх мусілі складаць 2 двары і болей. Але раней паведамлялася хіба пра 24 падданых.}} аніякай працы і паслугаў у 1545 г.]] У рэвізіі [[Жытомір|Жытомірскага]] замку 1545 году паведамляецца, што яшчэ за часоў караля [[Казімер Ягелончык|Казімера]] (†1492), перад зруйнаваньнем места і навакольляў [[чамбул]]амі хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]] ў 1481 годзе<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1895. T. XIV. S. 905</ref>, жыхары сяла Лаўкова, сярод іншых, дапамагалі мяшчанам ў адпраўцы {{падказка|стацыяў|стацыі — павіннасьць у выглядзе натуральнага пабору на ўтрыманьне вялікага князя, як бы той наведаў, альбо і не наведаў воласьць}} і {{падказка|падводаў|падводы — бярэма павазовае, павіннасьць па перавозцы гаспадарчых грузаў да прыстаняў і інш.}} да [[Чуднаў|Чуднава]] і [[Зьвягель|Зьвягеля]], як і да [[Кіеў|Кіева]]. Пасьля навалы кароль вызваліў іх ад гэтых павіннасьцяў<ref name="fn1">Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 242, 243, 250, 253</ref>. У недатаваным{{заўвага|Павіннасьці Лаўкова і іншых паселішчаў, яшчэ не раздадзеных зямянам, але без стацыяў і падводаў (часова вызваленыя пасьля татарскіх наездаў?), меркавана ўказваюць на канец XV ст., да 1498 г. уключна. Супрацоўнікі Кіеўскай археаграфічнай камісіі збольшага лягічна назвалі дакумэнт «Люстрацыяй Кіеўскай зямлі» і прывязалі яго да часу ўтварэньня Кіеўскага ваяводзтва ў 1471 г. («каля 1471 г.»)<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 2. Акты о заселении юго-западной России. — Киев, 1890. С. 1—9</ref>. Незразумела толькі, чаму ў кнізе 3 Мэтрыкі ВКЛ ён зьмешчаны сярод матэрыялаў 1490-х гг.}} «Апісаньні места Жытоміра» названае сяло Лаўкоў. Ягоныя насельнікі выконвалі розныя замкавыя павіннасьці — выплачвалі [[падымнае]], мядовую даніну, палявалі, але ўжо не давалі падводаў і стацыяў<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). / Parenzė L. Anužutė ir A. Baliulis.— Vilnius, 1998. № 41</ref>. Згодна з рэвізіяй Жытомірскага замку 1545 году, пан Стэцко Вароніч валодаў добрамі Лаўкоў — выслугу ягонага бацькі пана Гневаша Вароны за часоў караля [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], у якіх было 24 падданых. З гэтай сваёй маетнасьці Стэцко мусіў разам з стрыечным братам утрымліваць у належным стане адну замкавую {{падказка|бакшту|вежу}} і, ужо толькі сам, адну [[Гародня (фартыфікацыя)|гародню]]. Але нічога гэтага надалей не рабілася, бо паны-шляхта клапаціліся адно пра ўласныя прыбыткі<ref name="fn1"/>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Лаўкоў з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === Паводле падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва) 1581 году, з часткі сяла Лаўкова пана Стрыбыля, а менавіта з 6 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з 5{{заўвага|З 3-х і з 2-х, запісаныя бо асобна.}} [[агароднікі|агароднікаў]] па 6 гр., з 2 агароднікаў па 4 гр., з 2 [[каморнікі|каморнікаў]] па 2 гр. Адпаведныя сумы{{заўвага|З асадных заўсёды па 15 гр., з агароднікаў звычайна па 6 гр., але бывала і па 4 гр.}} выбіраліся з 8 асадных і 3 агароднікаў часткі Лаўкова пана Станіслава Вароны і 4 асадных, 2 агароднікаў часткі пана Мікалая Вароны<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 41, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лаўкоў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] l0fvh2y3irfl79m05s8f52c42a33ppl 2698681 2698653 2026-11-03T20:51:42Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2698681 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Лаўкоў | Назва ў родным склоне = Лаўкова | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Левків | Краіны = Украіны | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = перад 1481 годам | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = Тетерів Левків.JPG | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 14 | Шырата сэкундаў = 14 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 50 | Даўгата сэкундаў = 15 | Пазыцыя подпісу на мапе = зьнізу | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Łaŭkoŭ }} '''Лаўко́ў''' ({{мова-uk|Левкі́в}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Насельніцтва 2886 асобаў. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Зьвестка пра Карастышаў да татарскага наезду 1481 г.png|значак|зьлева|130px|Зьвестка пра Лаўкоў да татарскага наезду 1481 г.]][[Файл:Павіннасьці сяла Лаўкова ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.png|значак|зьлева|130px|Павіннасьці сяла Лаўкова ў Апісаньні места Жытоміра канца XV ст.]][[Файл:Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.png|значак|зьлева|130px|Замкавыя абавязкі Грыцка і Стэцка Варонічаў.]][[Файл:З Лаўкова аніякай працы і паслугаў у 1545 г.png|значак|зьлева|130px|З Лаўкова{{заўвага|У гэтым гарадавым сяле нібыта налічвалася 24 службы, кожную зь якіх мусілі складаць 2 двары і болей. Але раней паведамлялася хіба пра 24 падданых.}} аніякай працы і паслугаў у 1545 г.]] У рэвізіі [[Жытомір|Жытомірскага]] замку 1545 году паведамляецца, што яшчэ за часоў караля [[Казімер Ягелончык|Казімера]] (†1492), перад зруйнаваньнем места і навакольляў [[чамбул]]амі хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]] ў 1481 годзе<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1895. T. XIV. S. 905</ref>, жыхары сяла Лаўкова, сярод іншых, дапамагалі мяшчанам ў адпраўцы {{падказка|стацыяў|стацыі — павіннасьць у выглядзе натуральнага пабору на ўтрыманьне вялікага князя, як бы той наведаў, альбо і не наведаў воласьць}} і {{падказка|падводаў|падводы — бярэма павазовае, павіннасьць па перавозцы гаспадарчых грузаў да прыстаняў і інш.}} да [[Чуднаў|Чуднава]] і [[Зьвягель|Зьвягеля]], як і да [[Кіеў|Кіева]]. Пасьля навалы кароль вызваліў іх ад гэтых павіннасьцяў<ref name="fn1">Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 242, 243, 250, 253</ref>. У недатаваным{{заўвага|Павіннасьці Лаўкова і іншых паселішчаў, яшчэ не раздадзеных зямянам, але без стацыяў і падводаў (часова вызваленыя пасьля татарскіх наездаў?), меркавана ўказваюць на канец XV ст., да 1498 г. уключна. Супрацоўнікі Кіеўскай археаграфічнай камісіі збольшага лягічна назвалі дакумэнт «Люстрацыяй Кіеўскай зямлі» і прывязалі яго да часу ўтварэньня Кіеўскага ваяводзтва ў 1471 г. («каля 1471 г.»)<ref>Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 2. Акты о заселении юго-западной России. — Киев, 1890. С. 1—9</ref>. Незразумела толькі, чаму ў кнізе 3 Мэтрыкі ВКЛ ён зьмешчаны сярод матэрыялаў 1490-х гг.}} «Апісаньні места Жытоміра» названае сяло Лаўкоў. Ягоныя насельнікі выконвалі розныя замкавыя павіннасьці — выплачвалі [[падымнае]], мядовую даніну, палявалі, але ўжо не давалі падводаў і стацыяў<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). / Parenzė L. Anužutė ir A. Baliulis.— Vilnius, 1998. № 41</ref>. Згодна з рэвізіяй Жытомірскага замку 1545 году, пан Стэцко Вароніч валодаў добрамі Лаўкоў — выслугу ягонага бацькі пана Гневаша Вароны за часоў караля [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], у якіх было 24 падданых. З гэтай сваёй маетнасьці Стэцко мусіў разам з стрыечным братам утрымліваць у належным стане адну замкавую {{падказка|бакшту|вежу}} і, ужо толькі сам, адну [[Гародня (фартыфікацыя)|гародню]]. Але нічога гэтага надалей не рабілася, бо паны-шляхта клапаціліся адно пра ўласныя прыбыткі<ref name="fn1"/>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Лаўкоў з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Паводле падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва) 1581 году, з часткі сяла Лаўкова пана Стрыбыля, а менавіта з 6 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з 5{{заўвага|З 3-х і з 2-х, запісаныя бо асобна.}} [[агароднікі|агароднікаў]] па 6 гр., з 2 агароднікаў па 4 гр., з 2 [[каморнікі|каморнікаў]] па 2 гр. Адпаведныя сумы{{заўвага|З асадных заўсёды па 15 гр., з агароднікаў звычайна па 6 гр., але бывала і па 4 гр.}} выбіраліся з 8 асадных і 3 агароднікаў часткі Лаўкова пана Станіслава Вароны і 4 асадных, 2 агароднікаў часткі пана Мікалая Вароны<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 41, 45</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лаўкоў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] 58n50tvc68xgbb6o8kr0v2ltwcip4yv Аляксей Знаткевіч 0 301873 2698721 2657732 2026-11-04T04:56:20Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698721 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Аляксей Знаткевіч''' ({{ДН|13|04|1974}}, в. [[Дашкаўка]], [[Магілёўскі раён]], [[Магілёўская вобласьць]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі журналіст, перакладчык. == Жыцьцяпіс == Закончыў [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]] і [[Унівэрсытэт Паўночнай Караліны]] ў Чэпер-Хіле (ЗША). Працаваў прадаўцом, бэтоншчыкам, перакладчыкам. Быў рэпартэрам і рэдактарам інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]], карэспандэнтам у Беларусі Інтэрнет-часопісу Transition Online. Працаваў на Радыё Свабода. Перакладае з [[Ангельская мова|ангельскае]] і [[Чэская мова|чэскае]] моваў. Сярод перакладзеных аўтараў — [[Чарлз Букоўскі]], [[Нік Кейв]], [[Кен Кізі]], [[Мілан Кундэра]], [[Ірвін Ўэлш]]. Пераклады і ўласныя літаратурныя тэксты друкаваў у часопісе «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». Асобнай кнігай выйшаў пераклад рамана Кена Кізі «Палёт над гняздом зязюлі» (Менск, 2017). У 2018 годзе яго пераклад патрапіў у Шорт-ліст [[прэмія Карласа Шэрмана|прэміі Карласа Шэрмана]]<ref>[https://hvali.by/prjemija-imja-karlasa-shjermana-2016-2021/ Прэмія імя Карласа Шэрмана (2016—2023)]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20260207225552/https://prajdzisvet.org/articles/interview/alyaksej-znatkevich-samae-skladanae-peraklasczi-zhyivuyu-movu.html Аляксей Знаткевіч: «Самае складанае — перакласці жывую мову»], prajdzisvet.org * [https://bellit.info/persons/z/znatkjevich-aljaksjej.html Знаткевіч Аляксей], на bellit.info * [https://nashaniva.com/94926 Аляксей Знаткевіч. Кожнаму свая вайна], НН № 42 (199), 16 — 23 кастрычніка 2000 {{бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Знаткевіч, Аляксей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] 5beew3n2xnjbk4l73bkjsrz6lh2i10k Ігар Кулікоў 0 302578 2698660 2692601 2026-11-03T19:36:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698660 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Кулікоў}} {{пісьменьнік}} '''Ігар Кулікоў''' ({{ДН|22|1|1988}}, Менск) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся 22 студзеня 1988 году ў [[Менск]]у. Скончыў [[Філялягічны факультэт БДУ|філялягічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] па спэцыяльнасьці «Рамана-германская філялёгія (ангельскае аддзяленьне)» (2010). Працаваў выкладчыкам англійскай мовы ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], праводзіў прыватныя заняткі па санскрыце (2014—2021). == Творчасьць == Паэт і перакладчык <ref>[https://journals.umcs.pl/sb/article/viewFile/900/1854 McMillin, Arnold. The belarusian language in the twenty-first century as reflected in the verse of young poets. Studia Białorutenistyczne. Lublin : UMCS, 2015. Vol. 9. Pp. 203—213. http://dx.doi.org/10.17951/sb.2024.18.95-119]</ref>, <ref>[https://web.archive.org/web/20260517163600/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193146/1/37-41.pdf Panfilava, Anastasiya. Language experiment in Belarusian philosophical poetry. Journal of the Belarusian State University. Philology. 2017. No. 3. Pp. 37-41.]</ref>, <ref>[https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_17951_sb_2017_11_195/c/5693-4858.pdf McMillin, Arnold. The Heritage of Janka Bryĺ: Lyrical Miniatures by Young Belarusian Writers. Studia Białorutenistyczne. 2017. No 11. Pp. 195—208. https://doi.org/10.17951/sb.2017.11.195.]</ref>, <ref>[https://web.archive.org/web/20260409161840/https://albaruthenica.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/210/2024/02/AA_23_full-063-072.pdf McMillin, Arnold. The Fate of the Belarusian Literary Language over Half a Century. Acta Albaruthenica. 2023. Vol. 23. Pp. 63-72. https://doi.org/10.31338/2720-698Xaa.23.3.]</ref>, <ref>[https://web.archive.org/web/20260517141741/https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw/article/view/9717 McMillin, Arnold. Three Generations of Belarusian Historical Fiction in Prose and Verse: Inspiration and Iconoclasm. Przegląd Wschodnioeuropejski. 2023. Vol. 14 (2). Pp. 285—301. https://doi.org/10.31648/pw.9717]</ref>. Друкаваўся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» і «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». Аўтар сямі зборнікаў паэзіі: «Паварот на мора» (Мінск, 2011) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=uFSVBgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Паварот на мора»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Свамова» (Мінск, 2013) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=-tytDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Свамова» (2-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Сівер-гара» (Мінск, 2015) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=CVJQCwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Сівер-гара» (1-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref> <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=YveJEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Сівер-гара» (2-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Валадар загадак» (Мінск, 2017) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=-HEmDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Валадар загадак»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Храм ракі» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=5KGhDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Храм ракі»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Вецер нішто і рэха цьмы» (Мінск, 2021) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=7mVOEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Вецер нішто і рэха цьмы»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Нетутэйшая далечыня» ([[Варшава]], 2025). Перакладае з [[Ангельская мова|ангельскай]] і [[санскрыт]]у на [[беларуская мова|беларускую]]. Сярод перакладаў з ангельскай мовы — «Ліст Нігла» (Менск, 2009) і трылёгія «[[Уладар Пярсьцёнкаў|Валадар Пярсьцёнкаў]]» (Варшава, 2023—2024) [[Джон Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]], «Чытво» (Мінск, 2018) [[Чарлз Букоўскі|Чарлза Букоўскі]], «Выбраныя вершы» [[Робэрт Фрост|Робэрта Фросту]] (Менск, 2023), «Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» (Варшава, 2025) невядомага аўтара XIV стагодзьдзя, «[[Дзюна (раман)|Дзюна]]» [[Фрэнк Гэрбэрт|Фрэнка Гэрбэрта]] (Варшава, 2025), са стараангельскай — «Стараангельская паэзія» (Менск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=S2WeDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Стараангельская паэзія»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>. У перакладзе з санскрыту — «[[Рыгвэда]]. Кола І» (Менск, 2016) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=Nbd7DQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Рыґведа: кола першае»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Калідаса. Воблачны вястун» (Менск, 2017) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=LXcrDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Калідаса: Воблачны вястун»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Аповед пра Шакунталу» (Менск, 2018) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=nv9hDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Аповед пра Шакунталу»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Бгартрыгары. Выбраныя вершы» (Менск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=RdlwEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Брартрыгары: выбраныя вершы»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Магабгарата: выбраныя аповеды» (Менск, 2022) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=x3dkEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Магабгарата: выбраныя аповеды»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>. Плянуе зрабіць поўны паэтычны пераклад [[Рамаяна|Рамаяны]], асноўнага канону [[упанішады|ўпанішадаў]], зборніка твораў [[Калідаса|Калідасы]] і інш. == Прызнаньне і ўзнагароды == * Ляўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] ў намінацыі «Паэзія» (2009) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/konkurs.html| title = Конкурс імя Карласа Шэрмана|publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. * Дыплямант [[Дэбют (літаратурная прэмія)|прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча]] (2011) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/kulikou.html| title = Ігар Кулікоў|publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. * Ляўрэат прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў намінацыі «Спецпрэмія» за кнігу «Рыгведа. Кола І» (2018) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/debut.html| title = Дэбют |publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12 }}</ref>. * Ляўрэат літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана ў намінацыі «Пераклад паэзіі» (2022) за кнігу «Стараангельская паэзія» <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://kamunikat.org/abveshchanyya-lawreaty-premii-shermana| title = Абвешчаныя лаўрэаты прэміі Шэрмана|publisher =kamunikat.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. == Бібліяграфія == ;Зборнікі паэзіі * Паварот на мора. Менск, 2011, 2017. 94 с. ISBN 978-985-7165-29-2 * Свамова. Менск : Медысонт, 2013. 92 с. ISBN 978-985-6982-92-0 * Сівер-гара. Менск : Медысонт, 2015. 70 с. ISBN 978-985-7085-95-8 * Валадар загадак. Менск : Медысонт, 2017. 100 с ISBN 978-985-7136-58-2 * Храм ракі. Менск : [[Андрэй Янушкевіч|А. М. Янушкевіч]], 2019. 158 с ISBN 978-985-7210-23-7 * Вецер нішто і рэха цьмы. Менск : А. М. Янушкевіч, 2021. 136 с ISBN 978-985-7210-95-4 * Нетутэйшая далечыня. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 170 c. ISBN 978-83-68202-37-3 * Горад N : Варшава : А. М. Янушкевіч, 2026, 164 с ISBN 9788368202519<ref>[https://bellit.info/roznaje/vyjshau-novy-zbornik-mounykh-zdymkau-paeta-ihara-kulikova.html Выйшаў новы зборнік «моўных здымкаў» паэта Ігара Кулікова]</ref> ;Пераклады * Дж. Р. Р. Толкін. Ліст Ніґла. Пераклад з англійскае мовы / І. М. Кулікоў // ARCHE. Менск, 2009. № 10 (85). C.105-120. * Антон Кротаў. Практыка вольных падарожжаў. Пераклад з расейскае мовы. Масква, 2009, 2016. 84 с. * Рыгвэда. Кола І. Пераклад з санскрыту. Менск : Медысонт, 2016. 592 с ISBN 978-985-7136-16-2 * Калідаса. Воблачны вястун. Пераклад з санскрыту. Менск : [[Зьміцер Колас]], 2017. 92 с ISBN 978-985-7164-55-4 * Аповед пра Шакунталу. Пераклад з санскрыту. Менск : А. М. Янушкевіч, 2018. 218 с ISBN 978-985-7165-72-8 * Чарлз Букоўскі. Чытво. Пераклад з англійскай мовы. Менск : [[Логвінаў]], 2018. 484 с ISBN 978-609-8213-39-3 * Бгартрыгары. Выбраныя вершы. Пераклад з санскрыту. Менск : Зьміцер Колас, 2019. 80 с ISBN 978-985-23-0034-6 * Стараангельская паэзія. Пераклад са старангельскай. Менск : А. М. Янушкевіч, 2019. 178 с ISBN 978-985-7210-183 * Магабгарата : выбраныя аповеды / Пераклад з санскрыту Ігара Кулікова. Менск : A. М. Янушкевіч, 2022. 484 с ISBN 978-985-7283-09-5 * Роберт Фрост. Выбраныя вершы. Пераклад з англійскай мовы. Менск: Энцыклапедыкс, 2023. 110 с ISBN 978-985-7247-70-7 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар пярсьцёнкаў. Брацтва Пярсьцёнка. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2023. 574 с ISBN 978-83-969297-6-1 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар Пярсьцёнкаў. Дзьве Вежы. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2024. 494 c. ISBN 978-83-68202-07-6 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар Пярсьцёнкаў. Вяртаньне Караля. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2024. 596 c. ISBN 978-83-68202-19-9 * Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 232 c. ISBN 978-83-68202-29-8 * Фрэнк Гербэрт. Дзюна. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 750 c. ISBN 978-83-68202-33-5 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://bellit.info/tag/ihar-kulikou Ігар Кулікоў: Навіны на сайце bellit.info] * [https://web.archive.org/web/20260516180801/https://prajdzisvet.org/persons/k/igar-kulikou.html Ігар Кулікоў: Даведка на сайце інтэрнэт-часопісу] [[ПрайдзіСвет]] * [https://lit-bel.org/friends/k/Kulko-gar-Mkalaevch-7628/ Кулікоў Ігар Мікалаевіч: Профіль на сайце lit-bel.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211225080720/https://lit-bel.org/friends/k/Kulko-gar-Mkalaevch-7628/ |date=25 сьнежня 2021 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=iWSdT5Znd6U Ігар Кулікоў. Zoom-прэзентацыя кнігі «Магабгарата. Выбраныя аповеды»] * [https://www.svaboda.org/a/29433421.html Чытач Кулікоў: Аддаю перавагу вялікім творам] * [https://www.youtube.com/watch?v=VpsWPz4wiug Творчая кухня з Ігарам Куліковым] * [https://www.youtube.com/watch?v=j3qguJYh2Xw «Пятроўшчына-Іншыня». Гутарка з паэтам Ігарам Куліковым] * [https://web.archive.org/web/20260415070851/https://kamunikat.org/chamu-khobity-zhyvuts-u-belaruskikh-vyoskakh-a-elfy-gavorats-starabelaruskay-perakladchyk-valadara-pyarstsyonkaw-adkazvaye-na-wse-pytanni Чаму хобіты жывуць у беларускіх вёсках, а эльфы гавораць старабеларускай. Перакладчык «Валадара Пярсьцёнкаў» адказвае на ўсе пытаньні] * [https://www.youtube.com/watch?v=_yNdvxmFBVI «Мова як герой эпасу: Толкін у беларускіх перакладах»] {{бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кулікоў, Ігар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філялягічнага факультэту БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Дэбют»]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з санскрыту]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ангельскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ісьляндзкай мовы]] bo77rqbthafu20xw1sn4xg95hx6cxim Сарнавічы 0 303699 2698734 2697082 2026-11-04T07:36:12Z Дамінік 64057 2698734 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Сарнавічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Сарнавічаў |Арыгінальная назва = Сарновичі |Лацінка = Sarnavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 383 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 04 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 28 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сернавічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] [[Файл:Абыходы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Мястэчка Сарнапаль і сяло Сарнавічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Абыходы ў тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сарнапаль і Сарнавічы ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Коростишів в люстрації 1683 р.jpg|значак|зьлева|150px|Сарнавічы ў люстрацыі 1683 г.]] '''Са́рнавічы''' ({{мова-uk|Са́рновичі}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, зь сяла Сернавічы пана Крыштафа Кміціча, якое цягнула 1 службу, выбіралася 2 кадзі мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.-455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Сарнавічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году запісана, што зь мястэчка Сарнапаль пана Юрыя Лясоты за шэсьць пабораў мусіла выплачвацца з 4 рынкавых дымоў (×6 — ~24 жыхары) па 3 злотыя, з 6 вулічных дымоў (~36) па 1 зл. і 6 грошаў, з кола млынавага 3 зл. штогадовага, зь сяла Сарнавічы з 3 дымоў (~18) па 3 зл., з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 1 зл. і 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 600; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389</ref>. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 113 дымоў (~678 жыхароў) мястэчка Сарнапаль панства Станіслава і Марыны Шчырскіх выбіралася 113 злотых, з 11 дымоў (~66) сяла Сарнавічы — 11 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 885зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 227-228</ref>. У люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году засьведчана, што з 5 дымоў сяла Сарнавічы пана Берэжэцкага выплачваўся 1 злоты<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 743; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 498</ref>. Зь візыты Оўруцкага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 9 двароў сяла Сарнавічы належалі да прыходу царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Калінаўка<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 233. Спр. 19. А. 741-743</ref>. У 1754 годзе з 10 двароў (~60 жыхароў) сяла Сарнавічы Оўруцкага кляштару езуітаў выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Жытомірскага замку.}} 1 злоты і 17 грошаў, «''do skarbu''» — 6 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 139</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Сарнавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 7g57wmml1o4vdvd18kt1vcnklje86hx 2698738 2698734 2026-11-04T07:42:04Z Дамінік 64057 2698738 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Сарнавічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Сарнавічаў |Арыгінальная назва = Сарновичі |Лацінка = Sarnavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 383 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 04 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 28 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сернавічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] [[Файл:Абыходы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Мястэчка Сарнапаль і сяло Сарнавічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Абыходы ў тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сарнапаль і Сарнавічы ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Коростишів в люстрації 1683 р.jpg|значак|зьлева|150px|Сарнавічы ў люстрацыі 1683 г.]] '''Са́рнавічы''' ({{мова-uk|Са́рновичі}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, зь сяла Сернавічы пана Крыштафа Кміціча, якое цягнула 1 службу, выбіралася 2 кадзі мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.-455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Сарнавічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году запісана, што зь мястэчка Сарнапаль пана Юрыя Лясоты за шэсьць пабораў мусіла выплачвацца з 4 рынкавых дымоў (×6 — ~24 жыхары) па 3 злотыя, з 6 вулічных дымоў (~36) па 1 зл. і 6 грошаў, з кола млынавага 3 зл. штогадовага, зь сяла Сарнавічы з 3 дымоў (~18) па 3 зл., з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 1 зл. і 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 600; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389</ref>. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 113 дымоў (~678 жыхароў) мястэчка Сарнапаль панства Станіслава і Марыны Шчырскіх выбіралася 113 злотых, з 11 дымоў (~66) сяла Сарнавічы — 11 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 885зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 227-228</ref>. У люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году засьведчана, што з 5 дымоў сяла Сарнавічы пана Берэжэцкага выплачваўся 1 злоты<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 743; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 498</ref>. Зь візыты Оўруцкага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 9 двароў сяла Сарнавічы належалі да прыходу царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Калінаўка<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 233. Спр. 19. А. 741-743</ref>. У 1754 годзе з 10 двароў (~60 жыхароў) сяла Сарнавічы Оўруцкага кляштару езуітаў выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Жытомірскага замку.}} 1 злоты і 17 грошаў, «''do skarbu''» — 6 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 139</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Сарнавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] h2y4ldn4bni7i6rrvwckfiq8ukf344f Снавідовічы 0 304477 2698743 2698449 2026-11-04T08:26:14Z Дамінік 64057 2698743 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Ровенская вобласьць|Ровенская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 43 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 23 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідо́вічы''' ({{мова-uk|Сновидо́вичі}}) — сяло ў Ракітнаўскай тэрытарыяльнай грамадзе [[Сарненскі раён|Сарненскага раёну]] [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Снавідовічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, сяло Снавідовічы належала пану Ёсіпу Намірычу<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] bolkts8yd3s0in1dsinrxdc8m5zoef8 2698744 2698743 2026-11-04T08:36:40Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2698744 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Ровенская вобласьць|Ровенская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 43 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 23 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідо́вічы''' ({{мова-uk|Сновидо́вичі}}) — сяло ў Ракітнаўскай тэрытарыяльнай грамадзе [[Сарненскі раён|Сарненскага раёну]] [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Снавідовічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, сяло Снавідовічы належала пану Ёсіпу Намірычу<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] s6sckbhpvnmcjrv214xz8x1ldkzdq3t 2698746 2698744 2026-11-04T08:38:16Z Дамінік 64057 2698746 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Снавідовічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Снавідовічаў |Арыгінальная назва = Сновидовичі |Лацінка = Snavidovičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Ровенская вобласьць|Ровенская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 43 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 23 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Снавідо́вічы''' ({{мова-uk|Сновидо́вичі}}) — сяло ў Ракітнаўскай тэрытарыяльнай грамадзе [[Сарненскі раён|Сарненскага раёну]] [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Снавідовічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}}, сяло Снавідовічы належала пану Ёсіпу Намірычу<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Снавідовічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Снавідовічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 6dhuu144ytyh4aax5vs0rvy9w4mtefx Замыславічы 0 304483 2698737 2698447 2026-11-04T07:39:42Z Дамінік 64057 2698737 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Замы́славічы''' ({{мова-uk|Зами́словичі}}) — сяло ў Алеўскай меставай тэрытарыяльнай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Замыславічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, зь сяла Замыславічы пана Крыштафа Кміціча, якое цягнула 1 службу, выбіралася 4 капы (240) грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Замыславічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Замыславічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 52gzcvoyjc2a2wfspqq8tiipf0z533d 2698740 2698737 2026-11-04T07:43:20Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2698740 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Замы́славічы''' ({{мова-uk|Зами́словичі}}) — сяло ў Алеўскай меставай тэрытарыяльнай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Замыславічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, зь сяла Замыславічы пана Крыштафа Кміціча, якое цягнула 1 службу, выбіралася 4 капы (240) грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Замыславічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Замыславічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] bsbge8obbo79eqm7eoq8o6nkljvpuyn 2698742 2698740 2026-11-04T08:13:06Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2698742 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Замы́славічы''' ({{мова-uk|Зами́словичі}}) — сяло ў Алеўскай меставай тэрытарыяльнай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Замыславічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, частка сяла Замыславічы належала князю Капусту, але пра яе больш нічога не вядома; з часткі Замыславічаў пана Крыштафа Кміціча, якая цягнула 1 службу, выбіралася 4 капы (240) грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.-455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Замыславічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Замыславічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] o17f3vqxe1kqzi3m8px56tyuz4yr4pp 2698747 2698742 2026-11-04T08:38:35Z Дамінік 64057 2698747 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Замыславічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Замыславічаў |Арыгінальная назва = Замисловичі |Лацінка = Zamysłavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 15 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Замы́славічы''' ({{мова-uk|Зами́словичі}}) — сяло ў Алеўскай меставай тэрытарыяльнай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Замыславічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}}, частка сяла Замыславічы належала князю Капусту, але пра яе больш нічога не вядома; з часткі Замыславічаў пана Крыштафа Кміціча, якая цягнула 1 службу, выбіралася 4 капы (240) грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.-455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Замыславічы з прылегласьцямі) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Замыславічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] e99ftv6iuulg5q16w6k0bg325ywntrl Антанін Піюс 0 304484 2698730 2698470 2026-11-04T07:18:56Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698730 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Антанін Піюс''', поўнае імя '''Тытус Аўрэліюс Фульвус Баёніюс Арыюс Антанін Піюс''' ({{мова-la|Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus Pius}}), уладарскае імя '''Тытус Эліюс Адрыян Антанін''' (19 верасьня 86, [[Лянувіюм]] блізу [[Рым]]у — 7 сакавіка 161) — рымскі дзяржаўны дзяяч, [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|рымскі імпэратар]] у час паміж 138 і 161 гадамі. == Раньнія гады == Продкі Антаніна паходзілі з Нэмаўсу (сучасны [[Нім]]) у Паўднёвай [[Галія|Галіі]], але перасяліліся ў Рым па атрыманьні дзедам, а пазьней і бацькам (Тытусам Лівіюсам Фульвусам Антанінам), [[Консул Рымскай імпэрыі|консульскай]] пасады. Дзед нават атрымаў пасаду гарадзкога прэфэкта. Маці — Арыя Фадыла, дачка Арыюса Антаніна, таксама была паходжаньнем з Паўднёвай Галіі. Ейны бацькі таксама быў консулам. Мелі чуткі, што калі імпэратарам стаў [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрва]], Арыюс выказаў новаму ўладару спачуваньні. Маладыя гады Антанін жыў у [[Лёрыя|Лёрыі]] блізу Рыму. Пасьля раньняй сьмерці бацькі Антанінам апекаваліся абодва дзяды. Калі ён быў у веку 20 гадоў, ён ажаніўся з Ганнай Галерыяй Фаўстынай (Фаўстына Старэйшая), дачкой Марка Аніюса Вэра. Па службе квэстарам і [[прэтар]]ам, у 130 годзе Антанін Піюс стаў консулам. Неўзабаве імпэратар [[Адрыян]] прызначыў яго адным з чатырох [[Выязныя судзьдзі|выязных судзьдзяў]], якія вяршылі суд у Італіі, свае абавязкі Антанін выконваў у [[Этрурыя|Этрурыі]] і Умбрыі і гэтая дзейнасьць была для яго плённай нівай. Затым Антанін быў прызначаны праконсулам [[Азія (рымская правінцыя)|Азіі]] і набыў на гэтай пасадзе (133—136) выдатную рэпутацыю. Па вяртаньня ў Рым прызначаны сябрам адноўленага імпэратарскага сходу. == На імпэратарскім троне == === Пачатак уладарства === [[Файл:Aureus d'Antonin le Pieux.jpg|значак|зьлева|Выява Антаніна Піюса, выябітая на манэтах.]] Калі ў 138 годзе памёр [[Люцыюс Эліюс Цэзар]], прыёмны сын і спадчыньнік [[Адрыян]]а, той абраў пераемнікам Антаніна, які пасьля працяглых разважаньняў пагадзіўся. 25 лютага Антанін быў усыноўлены Адрыянам, атрымаў паўнамоцтвы [[трыбун]]а, а неўзабаве і вышэйшую адміністрацыйную пасаду (imperium). У ягоны гонар былі выбітыя манэты, на якіх ён менаваўся Тытусам Эліюсам Цэзарам Антанінам. Тым часам самому Антаніну было загадана ўсынавіць Марка Аўрэліюса і Люцыюса Вэра, якія адпаведна сталі ягонымі пераемнікамі. Пачаліся месяцы працяглай хваробы Адрыяна, калі Антанін ужо дэ-факта выконваў абавязкі кіраўніка імпэрыі. А па сьмерці Адрыяна натуральным і мірным шляхам Антанін заняў ягоную пасаду на стальцы. Уладарства Антаніна пачалося з пэўных цяжкасьцяў. Калі ён падаў просьбу абагаўленьня свайго папярэдніка і афіцыйнага прызнаньня ягоных учынкаў, [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнат]] выказаў нязгоду ў абодвух пытаньнях, памятаючы, што Адрыян скараціў паўнамоцтвы сэнатараў, а некаторых пакараў сьмерцю. Урэшце, з асьцярогі ўмяшальніцтва войска, сэнатары саступілі, але дамагліся адмены непапулярнага інстытута выязных судзьдзяў, якія дзейнічалі на тэрыторыі самой [[Італія|Італіі]]. Пазьней уважлівае стаўленьне Антаніна да сэнатараў дало яму прыхільнасьць зь іхнага боку, нават тых, хто лічыў сябе лепшым за імпэратара паходжаньнем і талентамі: урэшце яму надалі імя «Піюс» («Пабожны»), адзначыўшы тым пільнасьць выкананьня рэлігійнага і патрыятычнага абавязкаў. === Палітыка ў правінцыях === У 139 годзе Антанін, паводле завядзёнцы, узяў званьне [[Бацькі Айчыны]], хаця спачатку ад яго адмовіўся, і адначасна другі раз заняў пасаду консула. Пры гэтым ён яшчэ двойчы займаў гэту пасаду ў 140 і 145 гадах. ''[[Historia Augusta]]'' падкрэсьлівае міралюбны нораў Антаніна, і ягонае панаваньне сапраўды было мірным, хаця некаторыя правінцыі заставаліся неспакойнымі і сытуацыя на асобных межах складвалася няпроста. У паўночнай [[Рымская Брытанія|Брытаніі]] было здушанае паўстаньне мясцовых плямёнаў, тэрыторыя імпэрыі пашырылася на поўнач, быў узьведзены новы вал ([[Антанінаў вал]]), які цягнуўся ад [[Фэрт-оф-Форт]]у да ракі [[Клайд-оф-Форт]]у. Раней ад набегаў плямёнаў [[пікты|піктаў]] абараняў [[Адрыянаў вал]], які разьмяшчаўся на поўдзень. Складзены зь дзірвана Антанінаў мур стаяў на фундамэнце з камянёў шырынёю ў 14 футаў, узвышаючыся над глыбокім ровам. Гарнізон разьмяшчаўся ў малых [[форт]]ах, пабудаваных праз кожныя 2 мілі, у адрозьненьне ад буйнейшых фартоў Адрыянава вала, якія знаходзіліся далей адзін ад другога. Аднак у 154 годзе хваляваньні, завадатарамі якіх стала племя [[Брыганты|брыгантаў]], прывялі да тэрміновага адводу часткі рымскіх войскаў ад муру, таму некаторыя форты былі зьнішчаныя барбарамі-паўстанцамі. Імаверна гэтыя падзеі пераканалі Антаніна перасяліць большую частку насельніцтва зь мясцовасьці паміж дзьвюма валамі. Іх перавезьлі ў [[Германія (рымская правінцыя)|Германію]] і пасялілі на берагах [[Нэкар]]у з абавязкам у абароне мяжы побач. [[Файл:Roman Empire in 150 AD.png|значак|[[Рымская імпэрыя]] ў час кіраваньня Антаніна Піюса.]] Тым часам шырокія часткі [[Афрыка|Афрыкі]] цярпелі ад набегаў [[марадэрства|марадэраў]]. Большасьць зь іх уварвалася на тэрыторыю [[Нумідыя|Нумідыі]], у [[Маўрэтанія Цэзарэйская|Маўрэтаніі]] жа войскі былі кінутыя на шырокамаштабную карную апэрацыю, у выніку каля 150 маўраў-сэктантаў саслалі да далёкай заходняй мяжы краіны. Прыблізна праз чатыры гады прасоўваньне новых цяжкіх павіннасьцяў у Эгіпце спрычынілася да таго, што мясцовыя жыхары пачалі пакідаць родныя мясьціны. Усьлед падняўся мяцеж, які давялося здушаць; у 158 годзе таксама было здушанае паўстаньне ў [[Дакія|Дакіі]]. Пагроза паўстаньня была і ў [[Юдэя|Юдэі]], але Антанін Піюс своечасова зьмяніў (але не адмяніў цалкам) закон свайго папярэдніка, які забараняў рабіць [[абразаньне]] — імпэратар дазволіў рабіць абразаньне, але ня даў [[габрэі|габрэям]] права ператвараць гэта ў цырыманіяльны абрад. Тым самым, аднак, былі саслабленыя пазыцыі [[юдаізм]]у ў барацьбе з [[хрысьціянства]]м, якое працягвала імкліва пашырацца. Больш за тое, дзеля ўмацаваньня захадаў, якія забаранялі юдэям уваходзіць у [[Ерусалім]], абарончыя збудаваньні былі ўзмоцненыя. У вырашэньні любых канфліктаў, асабліва калі яны датычылі магутнага [[Парцянскае царства|Парцянскага царства]], Антанін выкарыстоўваў дыпляматычныя мэтады. Не зважаючы на ваенныя апэрацыі, уніканьне сур’ёзных ваенных катаклізмаў дазволіла Антаніну паменшыць прывілеі маракам і хаўрусьнікам, чые дзеці, народжаныя ў часы службы, аўтаматычна атрымлівалі рымскае грамадзянства. Выбарчае права надавалася ім толькі ў выпадку залучаньня іх у [[легіён|рымскія легіёны]]. Такім чынам, новы закон спрыяў рымскаму войску. == Палітыка ў межах Італіі == [[Файл:Antoninus Pius Hermitage.jpg|значак|зьлева|Мармуровая статуя Антаніна Піюса ў [[Эрмітаж]]ы.]] Антанін вельмі розьніўся ад папярэдніка і тым, што ягоныя інтарэсы датычылі найперш не правінцыяў, а ўласна Італіі, якую ён хацеў узмацніць і зноў зацьвердзіць як поўнаўладную дзяржаву рымскага сьвету. Біцьцё манэтаў ягоных часоў хаця і надавала ўвагу да правінцыяў (напрыклад, BRITANNIA аказалася прататыпам фігуры, якая гэтак і засталася на 50-пэнсавых манэтах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]), асабліва моцна выявілася гэтая зьмена ў шэрагу захадаў на [[Апэнінскі паўвостраў|Апэнінскім паўвостраве]]. На новых манэтах выяўлялі пераважна [[Порт|парты]], [[тэрмы]], [[Мост|масты]] і [[амфітэатар|амфітэатры]], а традыцыі шчодрых ахвяраваньняў, усчатыя імпэратарам [[Марк Ульпіюс Траян|Траянам]], мела разьвіцьцё ў праграме дапамогі дзяўчатам-сіротам Італіі, якіх называлі «Puellae Faustinianae» у імя жонкі імпэратара Фаўстыны Старэйшай, якая яна памерла ў 140 або 141 годзе. Хоць дабрадзейнасьць ейнага характару ў пазьнейшых апісаньнях падаецца як сумнеўная, яна была ня толькі абагаўлёная, ёй прысьвечана беспрэцэдэнтнай колькасьць памятных манэтаў і іншых ушанаваньняў. Сам Антанін ані разу не пакідаў межаў Італіі за ўвесь час свайго ўладарства. Ён атрымліваў асалоду ад жыцьця вясковага арыстакрата на сваёй віле ў [[Лянувія|Лянувіі]]. Рым таксама быў у межах ягонай увагі. Імпэратар ладзіў грандыёзныя раздачы грошаў і публічныя відовішчы, а ў гонар 900-годзьдзя [[Ромул і Рэм|заснаваньня Рыму]] выпусьціў вялізарную колькасьць памятных мэдальёнаў, патрыятычна ўслаўляючы легендарнае паходжаньне свайго народа. Курс Антаніна адносна Італіі і сталіцы быў ухвалены Сэнатам, зь якім імпэратар, пераадолеўшы хістаньні сярод сэнатараў, меў сяброўскія зносіны. У прыватнасьці, імпэратар адмяніў пакараньне нейкага Атыліюса Тыцыяна, які, меркавана, рыхтаваў змову супраць Антаніна Піюса. Адмена імпэратарам інстытута выязных судзьдзяў цалкам аднавіла кантроль Сэната над Італіяй. Аднак Антанін усьведамляў слабасьць Сэната і, не зважаючы на павагу, якую выказваў ягоным сябрам, абмеркаваньне важных пытаньняў ладзіў на [[Імпэратарская рада|імпэратарскай радзе]]. Чатыры прэфэкты прэторыя, якія зьмянілі адзін другога за час уладарства Антаніна, уваходзілі ў склад рады, і паказальна, што ўсе яны былі выдатнымі юрыстамі. Першы зь іх, [[Марк Гавіюс Максім]], займаў пасаду прэфэкта прэторыя 20 гадоў, тым часам як намесьнікі правінцыяў зрэдку трымаліся на сваіх месцах нават 10 гадоў. == Ацэнкі == [[Файл:Temple of Antoninus and Faustina (Roma).jpg|значак|Храм Антаніна і Фаўстыны на рымскім Форуме. Сёньня тут царква Сьвятаго Лярэнца.]] Уладарства Антаніна агулам было станоўчым, але непрагрэсіўным. За ім трываў працэс цэнтралізацыі, а рымскі сьвет быў далёка не паўсюдным, як сьцьвярджалі добразычліўцы. Да [[Панэгірык|панэгірыстаў]] Антаніна можна стасаваць грэцкага філёзафа [[Эліюс Арыстыд|Эліюса Арыстыда]], які быў пры двары як настаўнік юнага Марка Аўрэліюса. Зьвяртаючыся да Рыму эпохі Антаніна, ён абвяшчаў, што менавіта ён даказаў усеагульную праўду, што зямля ёсьць усім маці і ўсеагульнай айчынай. Ён казаў, што за Антанінам Піюсам і эліны, і неэліны, якія валодалі багацьцем ці ня мелі яго, маглі наўпрост падарожнічаць усюды. Гэтую ўрачыстую ацэнку эпохі Антаніна пацьвердзіў і гісторык [[Эдўард Гібан]], які пісаў у 1776 годзе, што калі любога чалавека запытаць адзначыць адрэзак сусьветнай гісторыі, цягам якога стан чалавецтва быў найбольш квітнеючым і шчасьлівым, ён без хістаньняў назаве час ад сьмерці [[Даміцыян]]а да ўзыходу на сталец [[Комад]]а, то бок і час уласна панаваньня Антаніна Піюса. Гэтая ацэнка пазбаўленая аб’ектыўнасьці, бо пэрыяд уладарства Марка Аўрэліюса адзначыўся чумой, шматлікімі сацыяльнымі бедзтвамі і войнамі. Тым ня менш, у эпоху Антаніна Піюса яшчэ болей распаўсюдзіліся застой, [[карупцыя]] і [[бюракратызм]], якія мацьней адчуліся ў пазьнейшы, нядбайны час існаваньня імпэрыі. Акрамя таго, гэтак званыя шчасьлівыя гады абмяжоўваліся толькі Італіяй, бо жыцьцё ў іншых падуладных правінцыях было значна горшым. Тым ня менш, асоба самога Антаніна ня раз ухвалялася сучасьнікамі. Гэтак заклікаў памятаць учынкі Антаніна ягоны пераемнік Марк Аўрэліюс. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160305015843/http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii Антанін Піюс (рус)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015843/http://interpretive.ru/dictionary/1324/word/antonin-pii |date=5 сакавіка 2016 }} {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] hsv0u9usictdm4q7sxuosja2i8cgukf Ганчароўка (Смалявіцкі раён) 0 304498 2698642 2698600 2026-11-03T16:21:21Z Ліцьвін 847 артаграфія, пунктуацыя 2698642 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Ганчароўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Ганчароўка |Лацінка = Hančaroŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Ганчароўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 135 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248820016 |Выява = Hančaroŭka, Smaliavičy District (3).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 58 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 59 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ганчаро́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавету]]. == Гісторыя == Паводле перапісу 1897 году ў паселішчы налічваецца 12 жыхароў. Яно адносіцца да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Барысаўскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У 1908 годзе тут жыве ўжо 22 жыхары, а да 1917 году колькасьць насельніцтва павялічылася да 30 чалавек. Па стане на 20 жніўня 1924 году Ганчароўка гэта хутар у ''Слабодзкім сельсавеце'' (11 гаспадарак, 67 жыхароў), які адносіцца да ''Смалявіцкага раёну'' ''Менскай акругі'', а з 25 лютага 1938 году — ''Менскай вобласьці''. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] з канца [[Чэрвень|чэрвеня]] 1941 году да пачатку [[Ліпень|ліпеня]] 1944 году вёска акупіравана войскамі [[Нацысцкая Нямеччына|Нацысцкай Нямеччыны]]. З 7 кастрычніка 1950 году Ганчароўка перададзеная ў склад ''Забалоцкага сельсавету''. Паводле перапісу 1959 году кольскасьць насельніцтва склала 459 жыхароў. З 25 сьнежня 1962 году вёска ў складзе [[Менскі раён|Менскага раёну]], а з 6 студзеня 1965 году зноў у складзе ''Смалявіцкага раёну''. У 1988 годзе насельніцтва склала 240 жыхароў.<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 4510</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Arešniki}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] dsbb74sfu9o9q7re2uyldm6mllht8yd 2698786 2698642 2026-11-04T10:39:42Z Jim 415 2698786 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Ганчароўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Ганчароўка |Лацінка = Hančaroŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Ганчароўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 135 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248820016 |Выява = Hančaroŭka, Smaliavičy District (3).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 58 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 59 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ганчаро́ўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавету]]. == Гісторыя == Паводле перапісу 1897 году ў паселішчы налічваецца 12 жыхароў. Яно адносіцца да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Барысаўскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У 1908 годзе тут жыве ўжо 22 жыхары, а да 1917 году колькасьць насельніцтва павялічылася да 30 чалавек. Па стане на 20 жніўня 1924 году Ганчароўка гэта хутар у ''Слабодзкім сельсавеце'' (11 гаспадарак, 67 жыхароў), які адносіцца да ''Смалявіцкага раёну'' ''Менскай акругі'', а з 25 лютага 1938 году — ''Менскай вобласьці''. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] з канца [[Чэрвень|чэрвеня]] 1941 году да пачатку [[Ліпень|ліпеня]] 1944 году вёска акупіравана войскамі [[Нацысцкая Нямеччына|Нацысцкай Нямеччыны]]. З 7 кастрычніка 1950 году Ганчароўка перададзеная ў склад ''Забалоцкага сельсавету''. Паводле перапісу 1959 году кольскасьць насельніцтва склала 459 жыхароў. З 25 сьнежня 1962 году вёска ў складзе [[Менскі раён|Менскага раёну]], а з 6 студзеня 1965 году зноў у складзе ''Смалявіцкага раёну''. У 1988 годзе насельніцтва склала 240 жыхароў.<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 450</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Arešniki}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] bw9x63whjnew7mlkjaa22myxzybscxz Скамарахі 0 304499 2698652 2026-11-03T18:21:18Z Дамінік 64057 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб...“ 2698652 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1581]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Скамарахі з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 52yzrx4wvxi1agwl9u84a9y96tgczyh 2698655 2698652 2026-11-03T18:36:48Z Дамінік 64057 2698655 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1581]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] egmnc3ylpb8s16w50bie6aqoumxspbw 2698672 2698655 2026-11-03T20:30:05Z Дамінік 64057 2698672 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1571]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === У пісьмовых крыніцах сяло Скамарахі найраней згаданае ў падатковым рэестры 1571 году, калі належала пану Стэцку Піліпоўскаму. Тады зь яго 6 цяглых дымоў было выбрана па 12 грошаў, з 4 агароднікаў па 4 гр.ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 558-558зв.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] o0xhgsovgsxt5p5ykcrm0x1ypexfm1a 2698677 2698672 2026-11-03T20:36:26Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2698677 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1571]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === У пісьмовых крыніцах сяло Скамарахі найраней згаданае ў падатковым рэестры 1571 году, калі належала пану Стэцку Піліпоўскаму. Тады зь яго 6 цяглых дымоў было выбрана па 12 грошаў, з 4 агароднікаў па 4 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 558-558зв.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] lvnb1uhpupixf2ydrqt8onw0xm4ux1u 2698678 2698677 2026-11-03T20:42:17Z Дамінік 64057 2698678 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1571]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === [[Файл:Сяло Скамарахі Ст. Піліповіча ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сяло Скамарахі Ст. Піліповіча ў 1571 г.]] У пісьмовых крыніцах сяло Скамарахі найраней згаданае ў падатковым рэестры 1571 году, калі належала пану Стэцку Піліпоўскаму. Тады зь яго 6 цяглых дымоў было выбрана па 12 грошаў, з 4 агароднікаў па 4 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 558-558зв.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] b21nbbf3nzd8celyv6gucju14oge0wq 2698679 2698678 2026-11-03T20:44:01Z Дамінік 64057 2698679 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1571]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === [[Файл:Сяло Скамарахі Ст. Піліповіча ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сяло Скамарахі Ст. Піліповіча ў 1571 г.]] У пісьмовых крыніцах сяло Скамарахі найраней згаданае ў падатковым рэестры 1571 году, калі належала пану Стэцку Піліпоўскаму. Тады зь яго 6 цяглых дымоў было выбрана па 12 грошаў, з 4 агароднікаў — па 4 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 558-558зв.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 808gipm6mrm5vcmqf9mkln7bl6dsxwp 2698680 2698679 2026-11-03T20:49:49Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2698680 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна | Назва = Скамарахі | Назва ў родным склоне = Скамарахоў | Статус = сяло | Няпэўная назва = | Арыгінальная назва = Скоморохи | Краіны = | Герб = | Сьцяг = | Першыя згадкі = [[1571]] | Статус з = | Магдэбурскае права = | Былыя назвы = | Мясцовая назва = | Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] | Раён = [[Жытомірскі раён|Жытомірскі]] | Кіраўнік = | Плошча = | Вышыня = | Колькасьць насельніцтва = | Год падліку колькасьці = | Шчыльнасьць насельніцтва = | Колькасьць двароў = | Часавы пас = | Летні час = | Тэлефонны код = | Паштовы індэкс = | Аўтамабільны код = | Выява = | Апісаньне выявы = | Шырата паўшар’е = паўночнае | Шырата градусаў = 50 | Шырата хвілінаў = 11 | Шырата сэкундаў = 42 | Даўгата паўшар’е = усходняе | Даўгата градусаў = 28 | Даўгата хвілінаў = 44 | Даўгата сэкундаў = 23 | Пазыцыя подпісу на мапе = | Водступ подпісу на мапе = | Commons = | Сайт = |Лацінка = Skamarachi }} '''Скамарахі́''' ({{мова-uk|Скоморохи́}}) — сяло ў [[Жытомірскі раён|Жытомірскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Скамарахі Ст. Піліповіча ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сяло Скамарахі Ст. Піліповіча ў 1571 г.]] У пісьмовых крыніцах сяло Скамарахі найраней згаданае ў падатковым рэестры 1571 году, калі належала пану Стэцку Піліпоўскаму. Тады зь яго 6 цяглых дымоў было выбрана па 12 грошаў, з 4 агароднікаў — па 4 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 558-558зв.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Скамарахі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] iludnvd8e8u9ceyrmk2p4uakbr0hw3w Нэрон 0 304500 2698755 2026-11-04T09:02:45Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Нерон?oldid=5179319 2698755 wikitext text/x-wiki {{Манарх}} '''Нэро́н Кля́ўдыюс Цэ́зар А́ўгуст Герма́нік''' ({{мова-la|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus}}), імя пры нараджэнні — Люцыюс Даміцыюс Агенабарб ({{мова-la|Lucius Domitius Ahenobarbus|скарочана}}), з 50 па 54 год — Нэрон Кляўдыюс Цэзар Друз Германік ({{мова-la|Nero Claudius Drusus Germanicus|скарочана}}), найбольш вядомы пад імём '''Нэрон''', (15 сьнежня 37, [[Анцыюм]], [[Рымская імпэрыя]] — 9 чэрвеня 68, [[Рым]]<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 9.</ref>) — [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] [[імпэратар]] з 13 кастрычніка 54 году, апошні з [[дынастыя|дынастыі]] [[Юліюсы-Кляўдыюсы|Юліюсаў-Кляўдыюсаў]]. Таксама [[прынцэпс]] [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнату]], [[трыбун]] ({{мова-la|Tribuniciae potestatis|скарочана}}), Бацька айчыны ({{мова-la|Pater patriae|скарочана}}), [[Вялікі пантыфік]] ({{мова-la|Pontifex Maximus|скарочана}}) (з 55 году), пяціразовы [[Консул (Старажытны Рым)|консул]] (55, 57, 58, 60 і 68 гадоў). Поўны тытул на момант сьмерці быў ''Imperator Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, Pontifex Maximus, Tribuniciae potestatis XIV, Imperator XIII, Consul V, Pater Patriae'' (Нэрон Кляўдыюс Цэзар Аўгуст Германік, Вялікі пантыфік, надзелены ўладай трыбуна 14 разоў, уладай імперэтара 13 разоў, пяціразовы консул, Бацька айчыны). Падчас ягонага кіраваньня ён засяродзіў вялікую частку сваёй увагі на дыпляматыі і гандлі, паспрабаваў павялічыць ролю Рыму як культурнай сталіцы імпэрыі шляхам стварэньня і прасоўваньня розных тэатраў і спартовых спаборніцтваў. Валадараньне Нэрона адзначалася дыпляматычнымі і ваеннымі посьпехамі ў барацьбе з [[Парцянская імпэрыя|Парцянскай імпэрыяй]], здушэньнем паўстаньня брытанцаў (60—61) і паляпшэньнем стасункаў з [[Старажытная Грэцыя|Грэцыяй]]. Валадараньне Нэрона звычайна асацыюецца з тыраніяй і экстравагантнасьцю<ref>Kragelund, Patrick, "Nero's Luxuria, en Tácito y en Octavia, The Classical Quarterly, 2000, p. 494—515</ref>. Ён запомніўся сэрыяй сыстэматычных забойстваў, у тым ліку сваёй уласнай маці<ref name="Тацыт. Аналы, XIV, 8">''Тацыт''. Аналы, XIV, 8.</ref> і ейных чатырох братоў, і асабліва шырока распаўсюджаным перакананьнем, што ў той час, калі гарэў Рым, ён граў на сваёй ліры<ref name="Лег">Хутчэй за ўсё гэты факт ёсьць легендай. [http://antiquites.academic.ru/1379/%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD,_%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%A6%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C Современный словарь-справочник: Античный мир. Cост. М. И. Умнов. М.: Олимп, АСТ, 2000]</ref>, а таксама як бязьлітасны да хрысьціянаў. Гэтыя ўяўленьні палягаюць галоўным чынам на працах гісторыкаў [[Публіюс Карнэліюс Тацыт|Тацыта]], [[Гай Свэтоніюс Транквіл|Свэтоніюса]] і [[Дыян Касіюс|Дыяна Касіюса]]. Мала якая з старажытных крыніцаў, якія захаваліся да нашых часоў, апісваюць яго станоўча, хоць маюцца некаторыя, якія гавораць аб ягонай велізарнай папулярнасьці сярод рымскага народа, асабліва на Ўсходзе<ref>Tácito, Historias I.4, I.5, I.13, II.8</ref><ref>Suetonio, La vida de los doce césares, Vida de Nerón 57, Vida de Otón 7</ref><ref>Vida de Vitellio 11</ref><ref>Filóstrato, Vida de Apolonio de Tiana 5.41</ref><ref>Dión Crisóstomo, Discurso XXI, De la Belleza</ref>. Праўдападобнасьць дакумэнтаў, якія пералічваюць тыранічныя акты Нэрона, сёньня ўважаюцца за спрэчныя. Аддзяліць факты ад выдумкі ў дачыненьні да клясычных твораў сёньня можа быць складаным і нават немагчымым. == Паходжаньне == [[Файл:Young Nero Palatino Inv616.jpg|значак|зьлева|Бюст маладога Нэрона.]] Люцыюс Даміцыюс Агенабарб належыў да старажытнага [[плебэі|плебэйскага]] роду [[Даміцыі|Даміцыяў]]. Калі верыць [[Гай Свэтоніюс Транквіл|Свэтоніюсу]], продкі будучага імпэратара вылучаліся буйным норавам і выяўлялі ў скрайняй ступені як годнасьці, гэтак і заганы, уласьцівыя рымскаму выхаваньню. Род Даміцыяў падзяляўся на два сямействы — [[Кальвіны|Кальвінаў]] і [[Агенабарбы|Агенабарбаў]]. Мянушка другога (''лат. «Рудабароды»'') узыходзіць да легенды пра сустрэчу Люцыюса Даміцыюса з двума юнакамі, якія загадалі паведаміць у [[Рым]] пра нейкую важную перамогу. У доказ сваёй боскасьці, яны крануліся валасоў Даміцыюса, і ягоныя валасы з чорных імгненна сталі рудымі, што як прыкмета назаўжды засталася ў ягоных нашчадкаў. Ягоныя продкі былі ганараваныя сям’ю консульствамі, [[трыюмф]]ам, двума [[Цэнзар (Старажытны Рым)|цэнзарствамі]], і нарэшце, прылічаныя да [[патрыцыі|патрыцыяў]]. Пра прапрапрадзеда Нэрона [[Гнэй Даміцыюс Агенабарб (консул 96 году да н. э.)|Гнэя Даміцыюса Агенабарба]] захаваліся словы [[Люцыюс Ліцыніюс Крас|Ліцыніюс Краса]]: {{Цытата|Няма чаго дзівіцца ягонай меднай барадзе, калі язык у яго з жалеза, а сэрца з волава}} Ягоны прадзед спрабаваў прыцягнуць да суда [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]], вінавацячы таго ў злоўжываньнях супраць звычаяў і «боскіх законаў». Нэронаў дзед, [[Люцыюс Даміцыюс Агенабарб (консул 16 году да н. э.)|Люцыюс Даміцыюс Агенабарб]], выдатны вайскавод часоў [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], уганараваны трыюмфам<ref>''Дыян Касіюс''. Рымская гісторыя, 10a, 1—3.</ref>, консул 16 да н. э., у тым жа годзе атрымаў патрыцыянскі статус паводле закона Сэніюса. Ягоны сын, [[Гнэй Даміцыюс Агенабарб (консул 32 году)|Гнэй Даміцыюс]], консул 32 году, у 28 годзе, на загад [[Тыбэрыюс|Тыбэрыюса]], ажаніўся з унучкай Аўгуста [[Агрыпіна Малодшая|Юліяй Агрыпінай]]. Празь дзевяць гадоў 15 сьнежня 37 году ў Анцыюме<ref name="suetonius-nero-1">Suetonio, ''La vida de los doce césares'', Vida de Nerón [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#1 1]</ref><ref name="suetonius-nero-6">Suetonio, ''La vida de los doce césares'', Vida de Nerón [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#6 6]</ref>, непадалёк ад Рыму, у сужанцаў нарадзіўся першынец, якому далі імя Люцыюса Даміцыюса. Ягоны бацька, паводле сьведчаньня Сьветоніюса, «у адказ на віншаваньні сяброў выклікнуў, што ад яго і Агрыпіны анішто ня можа нарадзіцца, акрамя жаху і гора для чалавецтва». == Дзяцінства == [[Файл:Agrippina minor RGM.jpg|значак|зьлева|Бюст [[Агрыпіна Малодшая|Агрыпінай Малодшай]] у Кёльнскім музэі.]] Люцыюс Даміцыюс нарадзіўся трохі пазьней, чым праз паўгады па сьмерці Тыбэрыюса. Рымскім імпэратарам быў абвешчаны [[Калігула]], родны брат маці Люцыюса, Юліі Агрыпіны, больш вядомай як Агрыпіна Малодшая. Вялікую частку часу Агрыпіна бавіла пры двары Калігулы, бо імпэратар быў вельмі блізкі з сваімі сёстрамі, асабліва з старэйшай, [[Юлія Друзыла|Юліяй Друзылай]]. Прычына такіх стасункаў Калігулы да сясьцёр палягала ў тых зносінах, якія паміж імі існавалі. Амаль усе старажытныя гісторыкі практычна аднагалосна заяўляюць, што Калігула аддаваўся распусьце з сваімі сёстрамі, а таксама не пярэчыў іхных бязладным сувязям зь іншымі мужчынамі. Балі на [[Палятын]]скім узгорку, удзельніцамі якіх абавязкова былі сёстры, часта сканчваліся распуснымі оргіямі. Замужжа Агрыпіны не перашкаджала таму ладу жыцьця, якога яна трымалася. Тым часам недарослы Нэрон з сваім бацькам, які быў, хутчэй за ўсё, амаль на 30 гадоў старэйшы за Агрыпіну, жыў на віле паміж [[Анцыюм|Анцыюмам]] і Рымам. У 38 годзе памерла любімая сястра Калігулы Юлія Друзыла. У 39 годзе абедзьвюх сясьцёр і іхнага палюбоўніка [[Марк Эміліюс Лепід (муж Друзылы)|Лепіда]] абвінавацілі ў [[змова Лепіда|змове]] з мэтай зрынаньня імпэратара і захопу ўлады на карысьць Лепіда. Таксама Калігула абвінаваціў іх усіх у [[распуста|распусьце]] і шлюбнай здрадзе. Удзел Агрыпіны ў гэтай змове даваў зразумець, што яна разглядае Люцыюса Даміцыюса як цалкам легітымнага ў будучыні імпэратара. Яна была адной з ключавых фігураў змовы, і, у выпадку посьпеху, прэтэндавала на месца жонкі новага прынцэпса. У такім выпадку Люцыюс Даміцыюс рабіўся адзіным спадчыньнікам, бо сваіх дзяцей у Лепіда не было. Пасьля кароткага судовага працэсу Марк Эміліюс Лепід быў прысуджаны да сьмерці і пакараны на яе. Сёстры былі высланыя на [[Пантынскія астравы]], якія знаходзяцца ў [[Тырэнскае мора|Тырэнскім моры]]. Калігула захапіў і прадаў усю іхнюю маёмасьць. Было забаронена надаваць ім любую дапамогу. Каб пракарміць сябе, Агрыпіна і [[Юлія Лівіла]] вымушаны былі даваць нырца за бадзягамі на марское дно ў навакольлях астравоў, а потым прадаваць назьбіранае. Гнэй Даміцыюс Агенабарб разам з сынам, не зважаючы на выкрытую змову, у якой брала ўдзел ягоная жонка, працягваў жыць у Рыме ці на сваіх загарадных вілах. Аднак у 40 годзе ён памёр ад [[вадзянка|вадзянкі]] ў [[Піргі|Піргах]]<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 5.</ref>, то бок у сучаснай грамадзе [[Санта-Марынэльля]] ў Італіі. Уся ягоная маёмасьць адышла да Калігулы. Малога Нэрона аддалі на выхаваньне цётцы, [[Даміцыя Лепіда Малодшая|Даміцыі Лепідзе Малодшай]]. Праз год, а дакладна 24 студзеня 41 году, Калігула быў забіты паўстанцамі зь ліку [[прэтарыянская гвардыя|прэтарыянскай гвардыі]]. Да ўлады прыйшоў ягоны дзядзька [[Кляўдыюс]], які доўгі час уважаўся за разумова непаўнавартасным. Новы імпэратар вярнуў з высылкі сваіх пляменьніцаў — Агрыпіну і Юлію Лівілу. Аднак уся маёмасьць Агрыпіны была сканфіскаваная, а муж сканаў і вяртацца ёй было няма куды. Тады Кляўдыюс зладзіў шлюб Агрыпіны з [[Гай Салюсцыюс Крысп|Гаем Салюсцыюсам Пасіенам Крыспам]]. Дзеля гэтага шлюбу Гаю Салюсцыюса давялося разьвесьціся яшчэ з адною цёткай Нэрона — [[Даміцыя Лепіда Старэйшая|Даміцыяй Лепідай Старэйшай]], зь якой да гэтага ён быў жанаты. Гай Салюсцыюс быў уладным і паважаным у Рыме чалавекам, ён двойчы служыў консулам. Разам з Агрыпінай і Нэронам яны жылі ў Рыме. І хоць адпачатку Агрыпіна цалкам самаўхілялася ад палітыкі, Кляўдыюсава жонка [[Мэсаліна]] ўжо тады бачыла ў ёй сур’ёзную суперніцу, а Нэрона яна разглядала як суперніка свайму ўласнаму сыну [[Брытанік]]у. Мэсаліна намовіла наёмных забойцаў у дом Пасіена Крыспа, якія мусілі былі задушыць хлопчыка падчас сну. Аднак, паводле легенды, забойцы зьбеглі з жахам, пабачыўшы, што сон Нэрона ахоўвае зьмяя. Мэсаліна і апасьля працягвала спробы забіць Агрыпіну і Нэрона, аднак Кляўдыюс у гэтым выпадку не падтрымліваў памкненьні сваёй жонкі. У 47 годзе памёр Гай Салюсцыюс. У Рыме тут жа зьявіліся чуткі, што Агрыпіна атруціла свайго мужа, каб завалодаць ягоным багацьцем. Па сьмерці Крыспа адзінымі спадчыньнікамі ягоных велізарных багацьцяў аказаліся ўласна Нэрон і Агрыпіна. Агрыпіна была вельмі папулярная ў народзе. Па сьмерці Салюсцыюса вакол яе склалася кола людзей, незадаволеных Мэсалінай. Сярод іх адным з самых уплывовых быў вызвалены з рабства [[Марк Антоніюс Паляс]], скарбнік імпэрыі, які стаў палюбоўнікам Агрыпіны. У 48 годзе Мэсаліна зладзіла [[Змова Мэсаліны|змову]] і паспрабавала адхіліць Кляўдыюса ад улады на карысьць свайго палюбоўніка [[Гай Сыліюс|Гая Сыліюса]]. Гэтыя каншахты былі падбітыя ёю праз боязь таго, што Кляўдыюс перадасьць уладу ня ейнаму сыну Брытаніку, а Нэрону. Аднак спроба перавароту была здушаная, а Мэсаліна і Сыліюса пакараныя сьмерцю. Па сьмерці Мэсаліны Паляс прасоўваў кандыдатуру Агрыпіны Кляўдыюсу ў якасьці новай жонкі. Таксама ейную кандыдатуру падтрымаў яшчэ адзін уплывовы былы раб, які выкрыў Мэсаліну і спрычыніўся да ейнага арышту, кім быў [[Тыбэрыюс Кляўдыюс Нарцыс]]. Па пакараньні сьмерцю Мэсаліны ён асьцерагаўся помсты з боку Брытаніка, калі бы ён стаў імпэратарам. Калі жа жонкай Кляўдыюса зрабілася Агрыпіна, тады стала бы зразумела, што наступным імпэратарам, хутчэй за ўсё, будзе Нэрон. Спачатку Кляўдыюс вагаўся. Аднак довады Паляса, галоўным чынам пра ўмацаваньне дынастыі, а таксама палкасьць, імпэт і прыгажосьць Агрыпіны зрабілі сваю справу. На той момант Агрыпіне толькі споўнілася 33 гады. [[Плініюс Старэйшы]] пісаў, што яна была ''«прыгожай і паважанай жанчынай, аднак бязьлітаснай, амбітнай, дэспатычнай і ўладнай»''. Таксама ён казаў аб тым, што ў яе былі ваўчыныя іклы, якія ўважаюцца за знак посьпеху. Імпэратар пагадзіўся з словамі: ''«Згаджаюся, бо гэтая мая дачка, выгадаваная мною, народжаная і ўзгадаваная на маіх каленях…»''. 1 студзеня 49 году Кляўдыюс і Агрыпіна ўзялі шлюб. == Спадчыньнік == [[Файл:NeroandClaudius.jpg|значак|Манэта з выявай Кляўдзыюса і ягонага спадчыньніка Нэрона, блізу 50 году.]] [[Файл:Nerón y Agripina.jpg|значак|Агрыпіна і Нэрон каля 54—59 гадоў н. э.]] Яшчэ да шлюб з Кляўдыюсам Агрыпіна разладзіла змовіны дачкі Кляўдыюса, [[Кляўдыя Актавія|Кляўдыі Актавіі]], зь [[Люцыюс Юніюс Сылян Таркват|Люцыюсам Юніюсам Сылянам Таркватам]], сваім далёкім сваяком. Разам з цэнзарам [[Люцыюс Вітэліюс|Люцыюсам Вітэліюсам]] яны абвінавацілі Сыляна ў здрадзе з сваёй сястрой [[Юнія Кальвіна|Юніяй Кальвінай]], на якой быў жанаты адзін з сыноў Вітэліюса, а менавіта [[Люцыюс Вітэліюс Малодшы|Люцыюс]]. Сылян быў вымушаны скончыць жыцьцё самагубствам, Кальвіна атрымала развод і была выпраўленая ў выгнаньне. Такім чынам, Кляўдыя Актавія зрабілася вольнай для Нэрона. Пазьней, у 54 годзе, Агрыпіна загадала забіць старэйшага брата Сыляна — [[Марк Юніюс Сылян|Марка]], каб абараніць Нэрона ад помсты Сылянаў. У 50 годзе Агрыпіна ўгаварыла Кляўдыюса ўсынавіць Нэрона, што і было зроблена. Люцыюс Даміцыюс Агенабарб пачаў звацца Нэронам Кляўдыюсам Цэзарам Друзам Германікам. Кляўдыюс афіцыйна прызнаў у ім свайго спадчыньніка, а таксама заручыў яго з сваёй дачкою Кляўдыяй Актавіяй. Тады ж Агрыпіна вярнула з высылкі [[стаіцызм|стоіка]] [[Сэнэка Малодшы|Сэнэку]], каб той стаў настаўнікам маладога спадчыньніка. Сярод [[філёзаф]]аў-настаўнікаў радзей згадваецца [[Аляксандар з Эгаў]]<ref>[http://iph.ras.ru/elib/0118.html Александр из Эг]. Новая философская энциклопедия.</ref>. У той час пераважная дзейнасьць Агрыпіны была скіравана на ўмацаваньне пазыцыяў свайго сына як спадчыньніка. Яна дамагалася гэтага, галоўным чынам, расстаноўкай прыхільных да яе людзей на дзяржаўныя пасады. Пры ейным уплыве на імпэратара гэта было нескладана. Гэтак, на ключавую пасаду [[прэфэкт (Старажытны Рым)|прэфэкта]] прэтарыянскай гвардыі быў прызначаны [[Сэкст Афраніюс Бур]], які быў [[Галы|галам]] і да таго быў выхавацелем Нэрона. Агрыпіна пазбавіла ўсіх правоў на ўладу Брытаніка і выдаліла яго з двара. У 51 годзе яна загадала пакараць сьмерцю настаўніка Брытаніка, [[Сасэбіюс]]а, абуранага ейнымі паводзінамі, як то ўсынаўленьнем Нэрона і ізаляцыяй Брытаніка. 9 чэрвеня 53 году Нэрон пабраўся шлюбам з Кляўдыяй. Аднак імпэратар пачаў расчароўвацца ў шлюбе з Агрыпінай. Ён ізноў наблізіў да сябе Брытаніка і пачаў рыхтаваць яго да ўлады, усё больш стрымана стасуючыся да Нэрона і Агрыпіны. Бачачы гэта, Агрыпіна зразумела, што адзіная мажлівасьць для Нэрона здабыць уладу існуе толькі ў невялікі прамежак часу, таму зрабіць гэта трэба як мага хутчэй. 13 кастрычніка 54 году Кляўдыюс памёр, зьеўшы талерку паднесеных Агрыпінай грыбоў. Зрэшты, некаторыя антычныя гісторыкі лічылі, што Кляўдыюс памёр сваёй сьмерцю. == Першыя гады кіраваньня == === Нэрон і Агрыпіна === [[Файл:Nero Agrippina aureus 54.png|значак|Залаты [[аўрэўс]] з выявай Нэрона і Агрыпіны, 54 год.]] [[Файл:RemorsodeNero.jpg|значак|зьлева|''«Нэрона енчаць згрызоты сумленьня па забойстве маці»'', рэпрадукцыя карціны [[Джон Ўільям Ўотэргаўс|Джона Ўільяма Ўотэргаўса]] 1878 году.]] У дзень сьмерці Кляўдыюса прэтарыянцы прызналі Нэрона імпэратарам. Пад імём Нэрон Кляўдыюс Цэзар Аўгуст Германік 16-гадовы новы імпэратар атрымаў практычна неабмежаваную ўладу над імпэрыяй. У першыя гады свайго панаваньня, быўшы вельмі маладым, імпэратар цалкам быў пад уплывам Агрыпіны, Сэнэкі і Бура. Даходзіла да таго, што Агрыпіна выказвала жаданьне сядзець побач з імпэратарам на афіцыйных цырымоніях, напрыклад у час аўдыенцыі паслоў, і толькі ўмяшальніцтва Сэнэкі ратавала Нэрона ад такой ганьбы. У 55 годзе малады Нэрон упершыню выступіў супраць волі Агрыпіны. Сэнэка і Бур былі незадаволеныя цалкавітым уплывам Агрыпіны на імпэратара і паміж былымі хаўрусьнікамі адбыўся раскол. У той жа час Нэрон зблізіўся з былой нявольнiцай [[Кляўдыя Акта|Кляўдыяй Актай]]. Яе хутчэй за ўсё прывезьлі ў час паходу Кляўдыюса у [[Малая Азія|Малую Азію]], але яна даволі хутка навучылася палацавым парадкам. Пабачыўшы, што Нэрон зацікаўлены ёю, Бур і Сэнэка ўсяляк падтрымлівалі гэтую сувязь, разьлічваючы праз Акту ўплываць на Нэрона. Агрыпіна была супраць палюбоўніцы сына і публічна рабіла Нэрону вымову за тое, што ён мае стасункі з былой [[рабства|нявольнiцай]]. Аднак Нэрон ужо выйшаў з-пад ейнага падпарадкаваньня. Тады Агрыпіна пачала падбіваць каншахты, зьбіраючыся абвесьціць Брытанікам законным імпэратарам. Але ейны плян ня даў рады. У лютым 55 году Брытанік быў атручаны на загад Нэрона. Пасьля гэтага Нэрон, слухаючы сваіх настаўнікаў, абвінаваціў Агрыпіну ў паклёпе на яго ды Актавію і выгнаў яе з палаца, пазбавіўшы ўсіх пашанаў, а таксама целаахоўнікаў. Калі Агрыпіна спрабавала спыніць яго, ён прыстрашыў, што ў выпадку ейнага непадпарадкаваньня адрачэцца ад улады і сам зьедзе на [[Родас]]. Усьледам за Агрыпінай страціў сваё месца пры двары і Паляс. Страта статусу Паляса азначала, як здавалася, поўную перамогу партыі Сэнэкі і Бура, і паразу Агрыпіны. Аднак і Бур, і Сэнэка былі абвінавачаныя разам з Палясам. Супраць Бура і Паляса былі высунутыя абвінавачваньні ў дзяржаўнай здрадзе і змове з мэтай перадачы ўлады [[Фаўст Карнэліюс Сула Фэлікс|Фаўсту Карнэліюсу Суле Фэліксу]], а Сэнэку абвінавацілі ў растрачаньні сродкаў. Красамоўства Сэнэкі дапамагло яму адкінуць усе абвінавачваньні, высунутыя ў ягоны бок і Бура, і яны былі ня толькі цалкам апраўданыя, але і захавалі свой статус. Аднак яны, такім чынам, атрымалі выразны сыгнал аб тым, што з гэтага часу Нэрон больш ня сьцерпіць ціску на сябе, бо ўласна стаў паўнапраўным кіраўніком дзяржавы. [[Файл:Nero and Poppaea Sabina.jpg|значак|зьлева|Нэрон і эгіпецкая [[тэтрадрахма]] Папэя Сабіна.]] У 58 годзе Нэрон збліжаецца з [[Папэя Сабіна|Папэяй Сабінай]], высакароднай, разумнай і прыгожай прадстаўніцай рымскага [[набілітэт]]у. У той час яна была жонкай [[Марк Сальвіюс Атон|Атона]], сябра Нэрона і будучага імпэратара. Агрыпіна бачыла ў ёй небясьпечную і разважлівую суперніцу ў барацьбе за ўладу. Яна сваімі высілкамі спрабавала вярнуць Нэрона да Кляўдыі Актавіі, ці, хоця бы, да Акты. Але Нэрон дамогся разводу Папэі і Атона, і выгнаў апошняга прэч на пасаду намесьніка [[Люзытанія|Люзытаніі]]. Калі Папэя зацяжарыла, што адбылося ў 62 годзе, Нэрон разьвёўся з Актавіяй, абвінаваціўшы яе ў бясплодзьдзі, і праз дванаццаць дзён узяў шлюб з Папэяй. У канцы 58 году зьявіліся чуткі, што Агрыпіна спрабуе адхіліць сына ад улады і перадаць яе [[Гай Рубэліюс Пляўт|Гаю Рубэліюсу Пляўту]], сыну [[Юлія Лівія|Юліі Лівіі]], якая была дачкою [[Лівіла|Лівілы]]. Па кудзелі Рубэліюс Пляўт быў простым нашчадкам Тыбэрыюса. Даведаўшыся пра гэта, Нэрон наважыўся забіць Агрыпіну. Ён спрабаваў атруціць яе тройчы, але кінуў гэтыя спробы, даведаўшыся, што яна ўжывае [[тэрыяк]]. Пасьля ён выправіў былога раба, каб той закалоў яе і нават спрабаваў абрынуць столь і сьцены ейнага пакоя, пакуль яна спала. Аднак яна шчасьліва пазьбягала сьмерці<ref>''Публіюс Карнэліюс Тацыт''. [[Аналы]], XIV, 3—7.</ref>. У сакавіку 59 году, у [[Баі (горад)|Баях]], Нэрон прапанаваў ёй выправіцца ў падарожжа на караблі, які павінен быў разваліцца. Аднак Агрыпіне, ледзь не адзінай, удалося выратавацца і ўплынь дасягнуць берагу, бо яна добра плавала дзякуючы яе колішняму занятку ў здабыцьці бадзягаў. У гневе Нэрон загадаў ужо адкрыта забіць яе. Агрыпіна, убачыўшы жаўнераў, зразумела сваю долю і папрасіла закалоць яе ў жывот, туды, дзе было ўлоньне, тым самым даючы зразумець, што раскайваецца ў тым, што нарадзіла на сьвет такога сына<ref name="Тацыт. Аналы, XIV, 8"/>. Нэрон пусьціў з агнём ейнае цела ў тую жа ноч. Сэнату ён накіраваў складзенае Сэнэкай пасланьне, у якім гаварылася, што Агрыпіна няўдала спрабавала забіць Нэрона і ўчыніла самагубства; Сэнат павіншаваў Нэрона са збавеньнем і загадаў зьдзейсьніць набажэнствы<ref>''Тацыт''. Аналы, XIV, 10—12.</ref>. Пазьней імпэратар дазволіў рабам пахаваць ейнае тло ў сьціплай грабніцы ў [[Мізэн]]е, якая сёньня ёсьць часткай [[Нэапаль|Нэапалю]]). Пасьля Нэрон шматкроць прызнаваўся, што вобраз маці перасьледуе яго начамі. Дзеля таго каб пазбавіцца ад ейнае здані, ён нават пагадзіў пэрсыдзкіх [[чараўнік]]оў. Паўсталі легенды, што задаўга да таго, як Нэрон стаў імпэратарам, Агрыпіне наваражылі [[халдзеі]], што ейны сын стане імпэратарам, але, пры гэтым, спрычыніцца да ейнае сьмерці, на што яна нібыта тады адказала:'' «Няхай забівае, абы панаваў»''<ref>''Тацыт''. Аналы, XIV, 9; ''Antony A. Barret'' Agrippina. Sex, Power And Politics In The Early Empire. — Yale University Press, New Haven and London, 1996. — ISBN 0-300-07856-0.</ref>. === Унутраная палітыка === [[Файл:Neroandseneca.jpg|значак|Помнік Нэрону і Сэнэку у [[Кордава (Гішпанія)|Кордаве]]. Праца скульптара [[Эдуарда Баран]]а.]] [[Файл:Nero charity.jpg|значак|зьлева|Нэрон раздае выгоды грамадзянам, манэта 64—68 гадоў.]] Да збліжэньня з Актай Нэрон не выяўляў сябе на дзяржаўнай ніве, цалкам усклаўшы функцыі кіраваньня дзяржавай на Сэнат. Сам жа ён у час канца 54 і пачатку 55 году займаўся наведваньнем [[бардэль|бардэляў]] і шынкоў<ref>''Тацыт''. Аналы, XIII, 25.</ref>. Аднак па сьмерці Брытаніка і фактычным выхадзе з-пад апекі маці ягонае стаўленьне да адміністрацыйных абавязкаў зьмянілася. З 55 па 60 гады Нэрон чатырохразова прызначаўся консулам. Паводле меркаваньня большасьці рымскіх гісторыкаў у гэтыя гады імпэратар выявіў сябе выдатным адміністратарам і прадумлівым кіраўніком, у адрозьненьне ад другой паловы свайго панаваньня. Практычна ўсе ягоныя дзеі ў гэты пэрыяд былі накіраваныя на палягчэньне жыцьця простых грамадзянаў і ўмацаваньне сваёй улады за кошт папулярнасьці сярод народа. Тым часам Сэнат на патрабаваньне Нэрона ўхваліў шэраг законаў, якія абмяжоўвалі сумы закладаў і штрафаў, ганарары юрыстаў. Таксама Нэрон устаў на бок вызваленых рабоў, калі ў Сэнаце ішлі слуханьні закона аб тым, каб дазволіць [[Патранат (Старажытны Рым)|патронам]] ізноў адбіраць свабоду ў сваіх [[кліентэльля|кліентаў]]-вольнаадпушчанікаў. Больш за тое, Нэрон зайшоў далей і наклаў [[вэта]] на закон, які распаўсюджваў віну аднаго раба на ўсіх рабоў, якія належаць аднаму гаспадару. У той жа час ён спрабаваў абмежаваць [[карупцыя|карупцыю]], якая вельмі пашырылася і нэгатыўна адбівалася на простых жыхарах дзяржавы. Пасьля шматлікіх скаргаў на дрэннае стаўленьне паборцаў падаткаў да ніжэйшых клясаў, функцыі цалавальнікаў былі перакладзеныя на выхадцаў з гэтых клясаў. Нэрон забараніў публічныя аўдыенцыі ўсім [[магістрат]]ам і [[пракуратар]]ам, абгрунтаваўшы гэта тым, што такія праявы дабрабыту азлабляюць народ. У абвінавачваньнях у карупцыі і вымагальніцтвах была арыштаваная вялікая колькасьць службовых асобаў. Для далейшага павышэньня ўзроўню жыцьця жыхароў Нэрон меў намер адмяніць усе ўскосныя падаткі. Аднак Сэнат здолеў пераканаць імпэратара, што такія дзеі прывядуць да [[банкруцва]] дзяржавы. У якасьці кампрамісу падаткі былі зьменшаныя з 4,5% да 2,5%, а аб усіх ускосных і ўтоеных падатках было абвешчана грамадзянам. Таксама былі адмененыя мытныя зборы для купцоў, якія ўвозілі харчаваньне морам. Гэтыя дзеі прынесьлі Нэрону вялікую папулярнасьць сярод народа. Дзеля далейшай папулярызацыі сваёй фігуры ён пабудаваў народныя [[гімназія (Старажытная Грэцыя)|гімназіі]] і некалькі тэатраў, у якіх гралі грэцкія трупы. У Рыме пачалі часта ладзіцца нябачаныя раней сваім размахам глядыятарскія баі. У 60 годзе ўпершыню быў арганізаваны грандыёзны фэстываль ''«[[Квінквіналія Нэронія]]»'' ({{мова-la|Quinquennialia Neronia|скарочана}}), прысьвечаны пяцігодзьдзю ягонага караляваньня. Фэстываль доўжыўся некалькі дзён і складаўся з трох частак, як то музычна-паэтычнай, дзе спаборнічалі чытальнікі, дэкляматары, паэты і сьпевакі; спартовай, якая была падобная да грэцкіх алімпіядаў; і коннай, дзе паміж сабою дужаліся вершнікі. Другая ''«Квінквіналія Нэронія»'' адбылася роўна празь пяць гадоў, ток бок у 65 годзе, і была прысьвечана дзесяцігодзьдзю кіраваньня імпэратара. Фэстываль наагул плянаваўся раз на пяць гадоў, бо ў перакладзе з лацінскай мовы ''Quinquennial'' значыць «кожны пяты». == Замежная палітыка і здушэньне мецяжоў == У замежнай палітыцы Нэрон абмежаваўся ўмацаваньнем раней заваяваных у часы Калігулы і Кляўдыюса межаў. Адзіная вайна, якая адбылася за ягоны час была вайна паміж Старажытным Рымам і [[Парцянская імпэрыя|Парцянскай імпэрыяй]], якая цагнулася ў 58—63 гады. Яна разгарэлася праз Армэнію, якая была [[буфэрная дзяржава|буфэрнай дзяржавай]] паміж дзьвюма імперыямі. === Рымска-парцянская вайна === {{Асноўны артыкул|Рымска-парцянская вайна 58—63 гадоў}} [[Файл:Roman East 50-en.svg|значак|Армэнія і Рымскі ўсход блізу 50 году перад самым пачаткам вайны.]] Статус [[Вялікая Армэнія|Армэніі]] як краіны, якая знаходзіцца пад рымскім [[пратэктарат]]ам, быў зацьверджаны яшчэ пры Тыбэрыюса ў 20-я гады I стагодзьдзя. Аднак у 37 годзе, па сьмерці Тыбэрыюса, парцяне прывялі да ўлады свайго стаўленіка [[Орад]]а. Ён сядзеў на троне да 51 году. Па ягонай сьмерці рымляне пасадзілі на трон [[Радаміст]]а, які аказаўся [[тыран]]ам і лічыўся ў Армэніі [[узурпатар|ўзурпатарам]]. У 53 годзе ў выніку паўстаньня, якое падагравалася парцянамі, Радаміст быў зрынуты, што змусіла яго бегчы з краіны. Армянскі трон заняў малодшы брат парцянскага цара [[Валагез I|Валагеза I]] [[Тырыдат]]. З дапамогай рымскіх грошаў і незвычайна халоднай зімы 53—54 гадоў Радамісту ўдалося вярнуць сабе трон, прымусіўшы пацфянаў сысьці, а незадаволеных замоўкнуць. Пакуль парцяне думалі, што рабіць далей, у Рыме памёр Кляўдыюс. Ня бачачы ў 16-гадовым Нэроне сур’ёзнага праціўніка, Валагез наважыўся на вайну і напачатку 55 году зноў, ужо ў адкрытую, вярнуў армянскі трон Тырыдату. Рэакцыя Рыму была адэкватнай. [[Праконсул]]ам [[Азія (рымская правінцыя)|Азіі]], [[Галятыя|Галятыі]] і [[Кападокія|Кападокіі]] быў прызначаны вайскавод [[Гнэй Даміцыюс Карбулён]], які праславіўся яшчэ за Кляўдыюсам у [[Старажытная Германія|Германіі]]. Ён ачольваў два легіёны [[III Гальскі легіён|III Гальскі]] і [[VI Жалезны легіён|VI Жалезны]]. Яшчэ два легіёны, [[Легіён X Фрэтэнзіс|X Фрэтэнзіс]] і [[XII Бліскавічны легіён|XII Бліскавічны]], былі пад камандаваньнем [[Гай Умідыюс Квадрат|Гая Ўмідыюса Квадрата]], які займаў пасаду праконсула [[Сырыя (рымская правінцыя)|Сырыі]]. Цягам амаль трох гадоў Карбулён вёў перамовы з прадстаўнікамі Валагеза, рыхтуючы свае войскі. Але напачатку 58 году парцяне зьнянацку напалі на рымлянаў. Пры дапамозе прарымскі наладжаных мясцовых плямёнаў рымляне далі рады адбіць напад і перайсьці да баявых дзеяў. Цягам 58—60 гадоў Карбулён і Квадрат захапілі сталіцу Армэніі, места [[Артаксата|Артаксату]], і ў наступным годзе перайшлі пустэльню ў паўночнай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] і перакрочылі [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. Па ўзяцьці [[Тыгранакерт]]у на армянскі трон быў нарэшце пасаджаны прарымскі кіраўнік [[Тыгран]], які быў прапраўнукам [[Ірад I Вялікі|Ірада Вялікага]]. [[Файл:Map Parthian Empire-bg.png|значак|Парцянская імпэрыя блізу 60 году]]. У 60 годзе, па сьмерці Квадрата, Карбулён стаў пракуратарам Кападокіі. Увесну 62 году парцяне паспрабавалі адбіць Тыгранакерт і Карбулёну, праз брак падмацаваньняў, давялося скласьці з Валагезам перамір’е. Улетку 62 году прыбыў, нарэшце, новы камандзір на замену Квадрату — [[Люцыюс Цэзэніюс Пэт]]. Апанаваўшы [[Эўфрат]], Карбулён змог уварвацца ў Мэсапатамію, калі атрымаў вестку пра тое, што Пэт патрапіў у пастку і аточаны ў [[Рандэя|Рандэі]] пад [[Арсамасата]]й. Аднак прыбыўшы ў [[Мэлітэн]]у, Карбулён спазьніўся. Узімку ўсчаліся перамовы, якія ня мелі плёну. Увесну 63 году Карбулён на чале чатырох легіёнаў ізноў наважыўся ўварвацца ў Армэнію. Аднак празь неспрыяльную сытуацыі, бо Валагез і Тырыдат зразумелі, што ў вайне ўжо не перамагчы, ізноў было складзенае пагадненьне ў Рандэі на ўмове, што Тырыдат робіцца армянскім царом, але як васал Рыму, і павінен накіравацца ў Рым, каб атрымаць царскую тыяру з рук Нэрона. Гэтая вайна зрабіла Нэрона вельмі папулярным ва ўсходніх правінцыях. А ўмовы міру з парцянамі выконваліся больш 50 гадоў, ажно да тых часоў пакуль [[Траян]] не ўварваўся ў Армэнію ў 114 годзе. === Паўстаньне Баўдыкі === {{Асноўны артыкул|Баўдыка}} Другім досыць сур’ёзным ваенным канфліктам, які адбыўся ў часы Нэрона, стала паўстаньне каралевы [[іцэны|іцэнаў]] [[Баўдыка|Баўдыкі]] ў нядаўна далучаных да Рымскай імпэрыі землях [[Рымская Брытанія|Брытаніі]]. Паўстаньне было здушанае [[Гай Свэтоніюс Паўлін|Гаем Свэтоніюсам Паўлінам]], які ў 58—62 гадах быў намесьнікам Брытаніі ў рангу [[прапрэтар]]а<ref>''Тацыт''. Аналы. XIV. 29.</ref>. Паўстаньне ўсчалася ў 61 годзе. Мяцежнікі ўзялі [[Камуладун]], дзе сёньня стаіць сучасны [[Колчэстэр]]. [[Квінт Пэтыліюс Цэрыял]] аблажыў горад, аднак [[IX Гішпанскі легіён|IX легіён]] быў разьбіты і Цэрыялу давялося бегчы. Мяцежнікі выступілі да Ландыніі (сучасны [[Лёндан]]). Туды жа, перапыніўшы кампанію супраць [[друіды|друідаў]] у [[Мона|Моне]] (сучасны [[Англсі]]), накіраваўся і Свэтоніюс Паўлін, але зразумеў, што сілаў дзеля абароны места яму ня хопіць. Горад быў пакінуты і разрабаваны мяцежнікамі. Наступнай ахвярай [[брыты|брытаў]] было паселішча Вэруляміюм (сучасны [[Сэнт-Олбанз]]). Агульная колькасьць ахвяраў паўстаньня перавысіла 80 тысчаў чалавек<ref>''Дыян Касіюс''. Рымская гісторыя.</ref>. Свэтоніюс Паўлін згуртаваў сілы [[XIV Парны легіён|XIV легіёна]] з падразьдзяленьнямі [[XX Валерыяў пераможны легіён|XX легіёна]], а таксама добраахвотнікамі, незадаволенымі дзеямі паўстанцаў. Усяго Паўліну ўдалося паставіць у шыхт 10 тысячаў чалавек, у той час як войскі Баўдыкі налічвалі блізку 230 тысячаў жаўнераў. Паўлін [[Апошняя бітва Баўдыкі|сустрэўся ў бітве]] з Баўдыкай на сучаснай [[Ўотлінг-стрыт]] у [[Заходні Мідлэнд|Заходнім Мідлэндзе]]. Бітва адбылася на вузкай дарозе паабапал якой стаяў лес і, такім чынам, рымляне здолелі вузкім фронтам стрымліваць перавышальныя сілы праціўніка, пакуль лучнікі зь лесу наносілі страты сваім ворагам. У выніку рымская тактыка і дысцыпліна далі плён над войскамі брытаў, якія колькасна пераважалі. Шлях да адступленьня брыты адрэзалі самі сабе, разьмясьціўшы ззаду сваёй арміі абоз з сваімі родзічамі. Тацыт пісаў, што рымляне забілі больш за 80 тысячаў брытаў, у сваю чаргу страціўшы ня больш за 400 чалавек. Баўдыка, пабачыўшы зыход бітвы, атруцілася. Зрэшты, варта адзначыць, што Нэрон і ягоныя дарадцы з розумам ставіліся да прызначэньня людзей на ключавыя пасады ў дзяржаўныя органы, перасьледуючы мэты ўмацаваньня краіны. Намесьнікамі ў розных памежных правінцыях былі адметныя асобы, якія мелі ў далейшым вельмі значны ўплыў на рымскую гісторыю. Гэтак, акрамя Карбулёна, Квадрата і Паўліна, у часы Нэрона высунуліся на першыя ролі [[Гальба|Сэрвіюс Сульпіцыюс Гальба]], [[Гай Юліюс Віндэкс]], [[Люцыюс Вэргініюс Руф]], [[Марк Сальвіюс Атон]], [[Вэспасіян|Тытус Флявіюс Вэспасіян]]. Менавіта Вэспасіян быў накіраваны Нэронам у 67 годзе на здушэньне [[Юдэйскія войны|юдэйскага паўстаньня]], якое ўсчалася годам раней у [[Юдэя|Юдэі]]. Паўстаньне скончылася ўжо па сьмерці Нэрона ў 70 годзе. Гэтае прызначэньне можна лічыць ключавым у лёсе імпэрыі, бо па самагубстве Нэрона юдэйскія легіёны абвесьцілі Вэспасіяна імпэратарам і адтуль ён выправіўся ў паход на Рым, зыход якога скончыўся посьпехам. == Другая палова кіраваньня == === Дэспатыя === Паводзіны Нэрона зьмянілася напачатку 60-х гадоў. У 62 годзе памёр ягоны шматгадовы настаўнік Бур. Імпэратар фактычна адышоў ад кіраваньня дзяржавай, пачаўся час дэспатыі і самаўпраўнасьці<ref>«Словарь античности». Пер. с нем. — М.: Прогресс, 1989</ref>. Паўторнае абвінавачваньне ў растраце было высунутае Сэнэку, і гэтым разам яму давялося адысьці ад дзяржаўных справаў. Была пакараная на сьмерць былая Нэронава жонка Актавія. Пачаліся працэсы па зьнявагі імпэратарскай велічы. Вынікам гэтага стала вялікая колькасьць пакараньняў сьмерцю. У тым ліку былі пакараныя і старыя палітычныя праціўнікі Нэрона, як то Паляс, Рубэліюс Пляўт, [[Фаўст Карнэліюс Сула Фэлікс|Фэлікс Сула]]. Наагул, паводле Свэтоніюса Транквіла, ''«ён караў сьмерцю ўжо бязь межаў і разгляду каго заўгодна і за што заўгодна»''<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 37.</ref>. У той жа час у Рыме пачаліся ганеньні на пасьлядоўнікаў новай [[рэлігія|рэлігіі]] — [[хрысьціянства]]. Галоўным чынам адэптамі хрысьціянства ў той час былі рабы і вызваленыя ад рабства, а таксама прадстаўнікі найніжэйшых пластоў грамадзтва, на абарону якіх Нэрон станавіўся ў першыя гады свайго кіраваньня. Хоць рэлігія і не была афіцыйна забароненай, глыбокая пашана да новага бога практычна пазбаўляла ўсякай абароны дзяржавы. Разам з тым Нэрон пачаў паступова ўсё больш адыходзіць ад кіраваньня краінай. Усе больш і больш ягоная цікавасьць засяроджвалася на мастацтве. === Вялікі пажар Рыму === {{Асноўны артыкул|Вялікі пажар Рыму}} У ноч з 18 ліпеня на 19 ліпеня 64 году адбыўся адзін з найбольш страшэнных пажараў у гісторыі Рыму. Агонь усчаўся з крамаў, разьмешчаных з паўднёва-усходняга боку [[Цыркус Максімус|Вялікага цырка]]. Да раніцы полымем была ахоплена большая частка гораду. Нэрона не было ў Рыму, бо ён напярэдадні за некалькі дзён да пажару зьехаў у Анцыюм. Свэтоніюс гаворыць пра тое, што ініцыятарам пажару быў сам Нэрон, і што ў дварах бачылі падпальшчыкаў з паходнямі<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 38.</ref>. Паводле легендаў, калі імпэратару данесьлі пра пажар, ён выехаў у бок Рыму і назіраў за агнём зь бясьпечнай адлегласьці. Пры гэтым Нэрон быў апрануты ў тэатральны касьцюм, граў на ліры і дэклямаваў паэму пра загібель Троі. Аднак сучасныя гісторыкі больш схільныя давяраць апісаньню падзеяў, якое было дадзенае Тацытам<ref>''Тацыт''. Аналы, XV, 38—43.</ref>, якія перажыў пажар яшчэ дзіцем<ref>Античные писатели. Словарь. — {{СПб.}}: изд-во «Лань», 1999.</ref>. Ён аспрэчвае такія паводзіны Нэрона. Паводле ягоных словаў, Нэрон неадкладна выправіўся ў Рым і за свае грошы арганізаваў выратавальныя каманды, каб выратаваць места і жыхароў. Таксама ён распрацаваў новы плян адбудовы гораду. У ім Нэрон усталяваў мінімальную адлегласьць паміж дамамі, мінімальную шырыню новых вуліцаў, абавязаў будаваць у горадзе толькі каменяніцы, а таксама ўсе новыя дамы ўзводзіць такім чынам, каб галоўны выхад з дому быў скіраваны на вуліцу замест двароў і садоў. Пажар нарабіў бяды за пяць дзён. Пасьля таго як яго ўтушылі выявілася, што цалкам выгаралі чатыры з чатырнаццаці раёнаў места, а яшчэ сем вельмі моцна пацярпелі. Нэрон адчыніў дзьверы сваіх палацаў для беспрытульных людзей, а таксама распачаў усё неабходнае, каб забясьпечыць Рым харчаваньнем і пазьбегнуць галодных сьмерцяў сярод выжылых. [[Файл:Karl von Piloty Nero Róma égését szemléli.jpg|значак|зьлева|''«Нэрон аглядае руіны Рыму»''. Карціна [[Карл Тэадор фон Пілёці|Карла Тэадора фон Пілёці]], 1861.]] Дзеля таго каб аднавіць горад, патрабаваліся велізарныя сродкі. Правінцыі імпэрыі былі абкладзеныя адначасна данінай<ref>''Тацыт''. Аналы, XV, 45.</ref>, што дазволіла ў параўнальна кароткія тэрміны адбудаваць сталіцу нанова. У памяць пра пажар Нэрон заклаў новы палац — [[Залаты палац Нэрона]]. Палац гэтак і ня быў дабудаваны, аднак нават пабудаванае ўражвала, бо комплекс будынкаў, паводле розных зьвестак, месьціўся на плошчы ад 40 да 120 [[гектар]]аў, а цэнтрам збудаваньняў была 35-мэтровая статуя Нэрону, якая атрымала назву [[Калёс Нэрона]]. Гэты палацавы комплекс дагэтуль ёсьць найбуйнейшым з усіх рэзыдэнцыяў манархаў, пабудаваных на тэрыторыі [[Эўропа|Эўропы]], а ў сьвеце саступае толькі [[Забаронены горад|Забароненаму гораду]], дзе месьцілася рэзыдэнцыя кітайскіх імпэратараў<ref>[[Амфитеатров, Александр Валентинович|Амфитеатров А. В.]] Зверь из бездны. — {{М.}}: «Алгоритм», 1996. — Кн. 4. — С. 324. — ISBN 5-7287-0091-8.</ref> Хоць няйначай Нэрон ня меў да пажару аніякага дачыненьня, неабходна тэрмінова было знайсьці адказных за пажар. І гэтымі адказнымі сталі хрысьціяне. Празь некалькі дзён пасьля пажару хрысьціянаў зьвінавацілі ў падпале, пасьля чаго ў Рыме адбылася хваля пагромаў і пакараньняў сьмерцю. === Змова Пізона === У той жа час усчалася процістаяньне Нэрона і Сэнату. Сэнатары памяталі, што ў 54 годзе, атрымаўшы ўладу, Нэрон абяцаў ім амаль такія жа прывілеі, якія яны мелі ў часы [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]]. Аднак паступова імпэратар засяроджваў усё больш і больш улады ў сваіх руках. Да 65 году стала відавочна, што Сэнат наагул ня меў аніякай рэальнай улады. Гэтае процістаяньне вылілася ў першую дакладна пацьверджаную змову, ключавой фігурай якой быў [[Гай Кальпурніюс Пізон]]. Пізон быў слынным дзяржаўным дзеячам, [[аратар]]ам і [[мэцэнат]]ам. Ён здолеў захапіць сваімі ідэямі некалькі высокапастаўных сэнатараў, дарадцаў і ўласна сяброў Нэрона, сярод якіх былі Сэнэка, [[Пэтроніюс]], паэт [[Марк Анэй Люкан]], вершнікаў, а таксама аднаго з прэфэктаў прэтарыянскай гвардыі [[Фэніюс Руф|Фэніюса Руфа]], які кіраваў прэтарыянцамі разам з адданым Нэрону [[Гай Сафоніюс Тыгелін|Афоніюсам Тыгелінам]]. Таксама ў змову былі ўцягнуты яшчэ два высокапастаўныя прэтарыянцы, як то [[трыбун]] прэтарыянскай кагорты [[Субрыюс Флявус]] і [[цэнтурыён]] [[Сульпіціюс Аспэр]]. Матывы ўва ўсіх змоўшчыкаў былі розныя — ад простай зьмены манарха да рэстаўрацыі рэспублікі. Асноўнымі натхніцелямі былі Аспэр і Пізон. Флявус і Руф павінны былі забясьпечыць падтрымку прэтарыянцаў. Сэнатары, якія ўваходзілі ў склад змоўшчыкаў, былі адказныя за падтрымку Сэнату. Адказ на пытаньне аб тым, што рабіць скіданьні з трону Нэрона, ня быў вызначаны. Усё было ўжо практычна падрыхтавана, калі пра ўсё стала вядома Нэрону. Першая, праз каго ўладам стала вядома пра падрыхтоўку замаху, была былая заняволеная [[Эпіхарыда]]. Яна была палюбоўніцай [[Юніюс Анэй Галіён|Юніюса Анэя Галіёна]], старэйшага брата Сэнэкі<ref>''Паліен'', «Ваенныя хітрасьці» VIII. 62</ref>. Поўная рашучасьці прынесьці карысьць змоўшчыкам, а таксама незадаволеная іхняй нерашучасьцю, яна надумала прыцягнуць на свой бок [[наварх]]а [[Валюзіюс Прокул|Валузіюса Прокула]], які быў [[хіліарх]]ам разьмешчанага ў [[Мізэн]]е флёту. Яна сышлася з Прокулам і высьветліла, што ён быў незадаволены прахалодным стаўленьнем Нэрона. Эпіхарыда выкрыла Прокулу задуму змоўшчыкаў, не называючы, аднак, імёнаў<ref>Pagán, Victoria Emma. Conspiracy Narratives in Roman History. Austin, TX: University of Texas Press, 2004. Pp. ix + 197. ISBN 0-292-70561-1</ref>. Замест таго, каб далучыцца да змовы, Прокул даказаў на Эпіхарыду Нэрону. Аднак Эпіхарыда нават перад імпэратарам ня выдала змоўшчыкаў, а Прокула абвінаваціла ў паклёпе. Тады ўстрывожаныя змоўшчыкі шпарка вызначылі дату замаху на Нэрона. Паводле іхняга пляну справа мусіла была адбыцца ў Рыме, у дзень гульняў, прысьвечаных [[Цэрэра (міталёгія)|Цэрэры]]. Тады жа было пастаноўлена, што Пізон стане новым прынцэпсам, калі яго прызнаюць прэтарыянцы, і, у гэтым выпадку, ён павінен будзе ажаніцца з дачкою Кляўдыюса — [[Кляўдыя Антонія|Кляўдыі Антоніі]], каб забясьпечыць пераемнасьць улады<ref>''Тацыт''. Аналы, XV, 52.</ref>. Напярэдадні вызначанага дня пра змову стала вядома былому рабу Мільху аднаго са змоўшчыкаў, кім быў [[Флявіюс Сцэвін]]. Удосьветку Мільх даў знаць Нэрону пра змову свайго патрона. Цягам некалькіх дзён усе ўдзельнікі змовы былі схопленыя, а Пізон скончыў жыцьцё самагубствам. У выніку расьсьледаваньня было арыштавана больш за 40 чалавек, зь іх 19 належылі да сэнатарскага саслоўя. Ня меней за 20 чалавек было пакарана сьмерцю ці змушана да самагубства, у тым ліку Сэнэка, Пэтроніюс, Фэніюс Руф. === Апошнія гады === [[Файл:Remains of Nero's Isthmus Canal in 1881.jpg|значак|Рэшткі недабудаванага моста праз Карынцскі пярэсмык.]] Па выкрыцьці Пізонавай змовы Нэрон стаў падазроным, яшчэ больш адхіліўся ад кіраваньня дзяржавай, усклаўшы гэтыя абавязкі на сваіх фаварытаў. Сам ён засяродзіўся на сваіх паэтычных і спартовых дасягненьнях, беручы ўдзел у розных адпаведных конкурсах і спаборніцтвах. Гэтак, ён браў удзел у [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] 67 году, кіруючы дзесяцьцю коньмі, запрэжанымі ў калясьніцу. Яшчэ напачатку 60-х гадоў на Палятыне аднавіліся былыя забытыя з часоў [[Калігула|Калігулы]] оргіі, якія да 67—68 гадоў дасягнулі небывалага размаху і доўжыліся па некалькі дзён. У 64 годзе перад пажарам Рыму, у Італіі ўсчалася пошасьць чумы, якая забрала велізарную колькасьць жыцьцяў<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 39, 1.</ref>. У 65 годзе Нэрон зладзіў Квінквіналію. У 67 годзе ён загадаў пабудаваць канал цераз [[Карынцскі пярэсмык]], пабудову якога плянавалі яшчэ за Тыбэрыюсам, прычым Нэрон сам першы заторкнуў у зямлю рыдлёўку<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 19, 2.</ref>. Адбудова Рыму па пажары, Квінквіналія, пераадоленьне наступстваў чумы, будаўніцтва Залатога палаца і канала падарвала эканоміку дзяржавы. Правінцыі былі зьнясіленыя, што стала адным з чыньнікаў паўстаньня. == Асоба Нэрона == === Аблічча === [[Файл:Nero-graffito.jpg|значак|зьлева|Выява Нэрона на сьцяне палаца Тыбэрыюса ў Рыме, I стагодзьдзе.]] Нэронавы выгляд Свэтоніюс апісваў наступным чынам<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 51.</ref>:{{пачатак цытаты}} Росту ён быў прыблізна сярэдняга, цела — у плямах і з благім пахам, валасы рудаватыя, твар хутчэй прыгожы, чым прыемны, вочы шэрыя і зьлёгку паніклівыя, шыя тоўстая, пукаты жывот, ногі танюткія… Выгляд і адзеньне ягоныя былі зусім непрыстойнымі, бо валасы ён заўсёды закручваў шэрагамі, а падчас грэцкай выправы нават выпускаў іх на патыліцы, апранаўся ён у застольную шаўковую сукенку, шыю завязваў хусткай і гэтак выходзіў да народа, адперазаны і босы.{{канец цытаты}} === Асабістае жыцьцё === У 63 годзе ў Нэрона нарадзілася дачка, якой далі імя [[Кляўдыя Аўгуста]]. Яна моцна цешыла імпэратара. Але праз чатыры месяцы па нараджэньні дзяўчынка памерла. Па сьмерці яна была абагаўлёная, у ейны гонар былі пабудаваныя храмы, у якіх жрацы спраўлялі культ боскай Кляўдыі Аўгусты. У 65 годзе [[Папэя Сабіна|Папэя]] ізноў зацяжарыла, але падчас сямейнай сваркі п’яны Нэрон стукнуў жонку нагою ў жывот, што прывяло да [[выкідак|выкідку]] і сьмерці Папэі. Ейнае цела было забальзамаванае і пахаванае ў маўзалеі, пасьля чаго яна была абагаўлёная<ref>''Тацыт''. Аналы, XVI, 6; ''Свэтоніюс''. Нэрон, 35, 3.</ref>. У 66 годзе Нэрон узяў шлюб з [[Статылія Мэсаліна|Статыліяй Мэсалінай]]. Яна стала палюбоўніцай Нэрона па сьмерці Папэі, пры гэтым Мэсаліна мела мужа [[Марк Юліюс Вэстын Атык|Марка Юліюса Вэстына Атыка]]. Імпэратар змусіў яго ўчыніць самагубства, пасьля чаго Нэрон пабраўся зь ёй<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 35, 1.</ref>. Крыніцы згадваюць і іншых шматлікіх палюбоўнікаў і палюбоўніцаў Нэрона. Хоць усе імпэратары [[Юліюсы-Кляўдзыюсы|дынастыі]] (акрамя Кляўдыюса) былі вядомыя [[Гомасэксуальнасьць у Старажытным Рыме|гомасэксуальнымі стасункамі]], Нэрон быў першым, хто сьвяткаваў жартаўлівыя вясельлі з сваімі палюбоўнікамі, ствараючы тэатралізаваную імітацыю рымскага рытуалу. З эўнухам Спорам ён адзначыў вясельле, пасьля чаго пераапранаў яго як імпэратарку<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 28, 1; ''Дыян Касіюс'', LXII, 28, 3.</ref>. Свэтоніюс адзначае, што «''уласнае цела ён столькі разоў аддаваў на распусту, што наўрад ці хоць адзін ягоны чэляс застаўся неапаганеным''»<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 29, 1.</ref>. У вясельлі з былым рабом Пітагорам Нэрон выконваў «ролю» жонкі<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 29, 1; ''Тацыт''. Аналы, XV, 37; ''Дыян Касіюс''. LXIII, 13, 2; ''Аўрэліюс Віктар''. Пра цэзараў. V, 5; ''Сульпіцыюс Сэвэр''. Хроніка. II, 28, 2.</ref>. === Творчасьць Нэрона === Нэрон быў аматарам пасьпяваць, складаючы п’есы і вершы, а таксама атрымліваў асалоду ад удзелу ў спаборніцтвах паэтаў, а таксама спартовых спаборніцтвах на [[калясьніца]]х. Аднак Тацыт з асуджэньнем адзначае, што пахвальнае слова, вымаўленае Нэронам на пахаваньнях Кляўдыюса, было складзенае насамрэч Сэнэкам<ref>''Тацыт''. Аналы, XIII, 3. Гл. таксама: ''Свэтоніюс''. Нэрон, 52.</ref>. Свэтоніюс гаворыць, што ў рукапісах ягоных паэмаў было нямала выпраўленьняў, памылак і дапісак<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 52.</ref>. Доўгі час ён працаваў над эпічнай паэмай пра загібель Троі<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 38, 2; ''Ювенал''. Сатыры, VIII, 220; ''Дыян Касіюс'', LXII, 29, 2.</ref>. Захавалася некалькі фрагмэнтаў ягоных твораў<ref>''Свэтоніюс''. Люкан, 2; схоліі да «Фарсаліі» Люкана III 261; ''Плініюс Старэйшы''. Прыродазнаўчая гісторыя, XXXVII, 50.</ref>, а таксама кароткія заўвагі<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 24, 2.</ref>. Ягоны напісаны радок «''шыйка блішчыць кітэрэйскай галубкі пры кожным руху''» хваліў Сэнэка<ref>''Сэнэка''. Пра прыроду, I, 5, 6.</ref>. У сваёй I сатыры (92—95, 99—102) [[Пэрсіюс]] цытаваў уласныя вершы, якія схаліясты прыпісвалі Нэрону, аднак гэта ўсё яшчэ ёсьць аб’ектам спрэчак. Спачатку ягоная музычнае выкананьне ладзілася на балях на Палянтыне. Аднак, пры дапамозе прыдворных падлыжнікаў паверыўшы ў свой талент, у 64 годзе Нэрон упершыню выступіў у [[Нэапаль|Нэапалі]] публічна. З тых часоў ён браў удзел практычна ўва ўсіх паэтычных і музычных конкурсах, дзе нязьменна «атрымліваў перамогі». У 65 годзе імпэратар выступаў перад усім Рымам на другім фэстывалі «Квінквіналіі Нэроніі». == Канец кіраваньня == === Паўстаньне ў Галіі === У сакавіку 68 году намесьнік [[Люгдунская Галія|Люгдунскай Галіі]] [[Гай Юліюс Віндэкс]], незадаволены эканамічнай палітыкай Нэрона і падаткамі, якія спаганяліся з правінцыяў, узьняў свае легіёны супраць імпэратара. Здушыць паўстанне было даручана намесьніку [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]] [[Люцыюс Вэргініюс Руф|Люцыюсу Вэргініюсу Руфу]]. Віндэкс разумеў, што самастойна ён ня дасьць рады войскам Руфа, таму ён заклікаў на дапамогу папулярнага ў войсках намесьніка [[Тараконская Гішпанія|Тараконскай Гішпаніі]] [[Гальба|Сэрвіюса Сульпіцыюса Гальбу]] і прапанаваў яму абвесьціць сябе імпэратарам. На такіх умовах Гальба падтрымаў паўстаньне. Легіёны, якія былі ў Гішпаніі і Галіі, абвесьцілі яго імпэратарам і ён рушыў на далучэньне да Віндэксу, але не пасьпеў. Вэргініюс Руф не сьпяшаўся выступаць супраць Віндэкса, заняўшы чакальную пазыцыю. Але ў траўні 68 году ягоныя войскі, якія сталі лягерам пры [[Вэзанцыё]] (сучасны [[Бэзансон]]), самавольна напалі на легіёны Віндэкса на маршы і лёгка разьбілі іх. Рэшткі мяцежных легіёнаў беглі і далучыліся да Гальбы. Войскі Вэргініюса Руфа абвесьцілі свайго камандзіра імпэратарам, але Руф працягваў чакаць. Урэшце, ён прапусьціў армію Гальбы, якая накіроўвалася ў Рым, абвесьціўшы, што даручае сябе і свае легіёны ў рукі Сэнату. Аднак, Сэнат абвесьціў Гальбу [[вораг народа|ворагам народа]], але не зважаючы на гэта, ягоная папулярнасьць працягвала падвышацца. Урэшце на ягоны бок стаў другі прэфэкт прэтарыянцаў — [[Гай Німфідыюс Сабін]] і большая частка гвардыі. Нэрон уцёк з Рыму і накіраваўся ў бок [[Остыя|Остыі]] ў надзеі залучыць флёт і войска ў ляяльных яму ўсходніх правінцыях. Між тым легіёны Гальбы працягвалі свой рух да Рыму. Калі зьвесткі аб стане рэчаў дасягнулі Нэрона і ягоных суправаджальнікаў, яны не хаваючыся больш не падпарадкоўваліся імпэратаравым загадам. Калі жа да іх дайшоў слых пра тое, што Тыгелін і прэтарыянцы згодныя прысягнуць Гальбу, стала зразумела, што Нэрону прысьвявае канец. Тым часам Нэрон знаходзіўся ў [[Сэрвіліевы сады|Сэрвіліевых садах]], дзе вестка пра пагрозу нагнала яго і ён быў вымушаны вярнуцца ў палац на Палятыне<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон.</ref>. === Апошнія гадзіны === [[Файл:Piranesi-3014.jpg|значак|Меркаваная магіла Нэрона.]] Нэрон вярнуўся ў Рым, а менавіта ў палац на Палятыне. Аховы палаца не было. Ён бавіў у палацы вечар, а затым лёг спаць. Прачнуўшыся ля апоўначы ён скіраваў усім тым, хто звычайна браў удзел зь ім у палацавых оргіях, запрашэньні ў палац, але аніхто не адгукнуўся. Ён пайшоў пакоямі палаца, але той таксама быў пусты. Нэрон шукаў жаўнера або глядыятара, каб той мог закалоць яго мячом. У палацы былі толькі рабыні. Ускрыкнуўшы «У мяне няма ані сяброў, ані ворагаў?», Нэрон выскачыў з палаца з думкай кінуцца ў Тыбр, але яму не хапіла на гэта адвагі<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 47.</ref>. Вярнуўшыся ў палац, ён знайшоў там свайго былога раба, які параіў усімі кінутаму імпэратару выправіцца на загарадную вілу блізу места. У кампаніі чацьвярых адданых слугаў Нэрон дабраўся да вілы і загадаў слугам выкапаць для яго магілу. Неўзабаве прыбыў кур’ер, які паведаміў, што Сэнат абвесьціў Нэрона ворагам народа і мае намер публічна пакараць яго сьмерцю. Нэрон прыгатаваўся да самагубства, але воля зноў пакінула яго. Паўтараючы штораз фразу «Які вялікі артыст гіне!» ({{мова-la|[[Qualis artifex pereo]]|скарочана}}), ён стаў упрошваць аднаго з служкаў закалоць яго кінжалам. Неўзабаве імпэратар пачуў грукат капытоў, зразумеўшы што гэта едуць па яго. Нэрон прамовіў зваротку з «[[Іліяда|Іліяды]]»<ref>''Гамэр'', Іліяда, 10.535</ref>, пасьля чаго пры дапамозе свайго сакратара [[Эпафрадыт]]а перарэзаў сабе горла. Калі вершнікі заехалі на вілу, яны пабачылі імпэратара, які ляжаў у крыві, але ён быў усё яшчэ жывы. Адзін зь вершнікаў паспрабаваў спыніць крывацёк, але было запозна, бо Нэрон сканаў. == Па сьмерці == [[Файл:Vasiliy smirnov 001.jpg|значак|«Сьмерць Нэрона» працы ([[Васіль Сьмірноў (мастак)|Васіля Сьмірнова]], 1888.)]] Дазвол на пахаваньне цела імпэратара быў атрыманы Ікелам, які быў вызваленым рабом і кліентам Гальбы. Аніхто не жадаў займацца пахаваньнем былога імпэратара. Даведаўшыся пра гэта, ягоная былая палюбоўніца Акта, а таксама карміцелькі Эклёга і Александрыя, загарнулі ягоныя парэшткі ў белыя адзеньні і аддалі агню. Ягоны прах быў зьмечшаны ў сямейным скляпеньні Даміцыяў на Садовым узгорку<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 50.</ref>. Паводле Свэтоніюса і [[Дыян Касіюс|Дыяна Касіюса]], рымляне віталі сьмерць Нэрона<ref>''Дыян Касіюс''. Рымская гісторыя, 68.</ref><ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 57.</ref>. Тацыт сьцьвярджае, што Сэнат і найвышэйшыя клясы грамадзтва былі радыя сьмерці імпэратара, а ніжэйшыя саслоўі наадварот былі засмучаныя такімі падзеямі<ref>''Тацыт''. Гісторыі, I, 4—5.</ref>. Ва ўсходніх правінцыях Нэронаву сьмерць аплаквалі яшчэ доўгі час, пра што Вэспасіяну пісаў у лістах [[Апалёні Тыянскі]]<ref>''Філястрат II'', «Жыцьцё Апалоніюса» 5.41</ref>. Імя Нэрона было выкрасьленае зь некалькіх манумэнтаў, а пад шматлікімі ягонымі выявамі паставілі іншыя імёны<ref>Edward Champlin, «Nero», President and Fellows Of Harward College, 2003</ref>. Тым ня менш няма зьвестак пра тое, што памяць пра Нэрона была прысуджаная Сэнатам да праклёну ({{мова-la|[[Damnatio memoriae]]|скарочана}})<ref>John Pollini, Review of Mutilation and Transformation: Damnatio Memoriae and Roman Imperial Portraiture by Eric R. Varner, The Art Bulletin (September 2006)</ref>. З Нэронам скончылася дынастыя [[Юліюсы-Кляўдыюсы|Юліюсаў-Кляўдыюсаў]]. Чацьвёра прэтэндэнтаў на тытул імпэратара разьвязалі грамадзянскую вайну, якая доўжылася ўвесь наступны год. Усе чацьвёра прымерылі пурпуровыя [[тога|тогі]] рымскіх імпэратараў. Прычым два зь іх, як то [[Марк Сальвіюс Атон|Атон]] і [[Вітэліюс]], у сваіх прамовах абяцалі рымлянамаў працяг таго палітычнага і эканамічнага ладу, які ўсталяваў Нэрон. У самым канцы чэрвеня 69 году войскі камандзіра ўсходнімі легіёнамі [[Вэспасіян]]а разьбілі сілы Вітэліюса ў [[бітва пры Крэмоне|бітве пры Крэмоне]], пасьля чаго Вэспасіян уступіў у Рым, дзе 1 ліпеня быў абвешчаны імпэратарам, заснаваўшы тым самым новую дынастыю [[Флявіі|Флявіяў]]. Сьмерць Нэрона знайшла адлюстраваньне ва ўсёй наступнай гісторыі Рымскай дзяржавы. Быў створаны прэцэдэнт, як то цяпер наступны імпэратар мог ня быць нашчадкам папярэдняга і, наагул можа ня быць павязаны зь ім роднаснай сувязьзю<ref>''Тацыт''. Гісторыі, I, 4.</ref>. Падчас грамадзянскай вайны 69 году ўзьнікала некалькі [[Ілжэ-Нэрон]]аў. Пагатоў, падчас панаваньня Гальбы, бачачы што ўлада імпэратара даволі хісткая, Німфідыюс Сабін наважыўся абвесьціць сынам Калігулы, каб прэтэндаваць на трон<ref>''Плютарх''. Параўнальныя жыцьцяпісы. — Гальба, 9.</ref>. Апошні з Ілжэ-Нэронаў быў пакараны сьмерцю праз 20 гадоў па сьмерці сапраўднага Нэрона, то бок ужо ў часы кіраваньня Даміцыяна<ref>''Тацыт''. Гісторыі, I, 2.</ref>. Наагул жа асоба імпэратара заставалася папулярнай і абмяркоўвалася ў Рыме доўгія гады. [[Аўрэліюс Аўгустын]] пісаў, што легенды пра вяртаньне Нэрона апавядалі амаль праз тры стагодзьдзі па ягонай сьмерці, у 422 годзе<ref name="ReferenceA">''Аўрэліюс Аўгустын'', «Пра град Божы», XX, 19.3</ref>. == Стаўленьне да рэлігіяў == === Мітраізм === Нэронавае кіраваньне адзначылася ўзмацненьнем у Рыме [[элінізм]]у. Імпэратар цікавіўся ўсім усходнім, у тым ліку і рэлігіяй. Гэтак, Нэрон зладзіў пышныя «вясельлі» з хлопчыкам Спорам і, у якасьці «жонкі», з жрацом Пітагорам<ref>''Тацыт''. Аналы XV, 37; ''Свэтоніюс''. Нэрон, 28.</ref>. Гэтыя і іншыя цырымоніі, на думку гісторыкаў, былі абрадамі пасьвячэньня ў [[мітраізм]]<ref>Сизек Э. Нерон. 1998. С. 35-37; Кнабе Г. С. Нерон и неронизм // Кнабе Г. С. Избранные труды. Теория и история культуры. 2006</ref>. === Юдаізм === Юдэі лічаць, што Нэрон быў першым і адзіным рымскім імпэратарам, які навярнуўся ў [[юдаізм]]. У 66 годзе ўсчалася юдэйская вайна. Паводле [[Талмуд]]у, Нэрон прыбыў у [[Ерусалім]]. Ён папрасіў хлопчыка, які прамінуў яго, паўтарыць верш, вывучаны ў той дзень. Хлопчык адказаў: «І ўчыню помсту маю над Эдомам рукою народа майго, Ізраіля; і яны будуць дзеіць у Ідумэі на мой гнеў і маё абурэньне, і зазнаюць маю помсту, як кажа Бог» ({{Біблія|Ез|25:14}}). Імпэратар жахнуўся, мяркуючы, што Бог хоча зьнішчыць Ерусалімскі храм, а віну за гэта ўскласьці на самога Нэрона. Пасьля гэтага Нэрон пакінуў горад і, каб пазьбегнуць пакараньня, навярнуўся ў юдаізм<ref>Талмуд, трактат Гітын 56a-b</ref>. Талмуд дадае, што рабін Мэір Бааль Ганэс, вядомы прыхільнік [[паўстаньне Бар-Кохбы|паўстаньня Бар-Кохбы]] супраць рымскага валадарства, быў нашчадкам Нэрона. Аднак рымскія і грэцкія крыніцы анідзе не паведамляюць пра наведваньне Нэронам Ерусаліму ці пра ягонае навяртаньне ў юдаізм, а гэтую рэлігію рымляне наагул лічылі барбарскай і амаральнай<ref>Isaac, Benjamin (2004) The Invention of Racism in Classical Antiquity pp. 440—491. Princeton</ref>. Таксама няма дакумэнтаў пра тое, што ў Нэрона былі нашчадкі, якія выжылі ў маленстве, бо ягоная адзіная дачка памерла немаўлём. === Хрысьціянства === У [[Хрысьціянства|хрысьціянскіх]] паданьнях Нэрон уважаецца за першага дзяржаўнага ганіцеля хрысьціянаў і арганізатарам пакараньняў на сьмерць апосталаў [[Пётар (апостал)|Пятра]] і [[Павал (апостал)|Паўла]]. Пра перасьлед хрысьціянаў у час панаваньня Нэрона паведамляюць сьвецкія гістарычныя крыніцы. Тацыт пісаў, што пасьля пажару 64 году імпэратар учыніў масавыя пакараньні сьмерцю ў Рыме. [[Файл:Siemiradski Fackeln.jpg|значак|''«Сьвяцілы хрысьціянства. Паходні Нэрона»''. Карціна [[Генрык Семірадзкі|Генрыка Семірадзкага]], 1882.]] {{пачатак цытаты}} І вось Нэрон, каб пераадолець чуткі, падшукаў вінаватых і аддаў вычварным пакараньням тых, хто сваімі брыдотамі наклікаў на сябе ўсеагульную нянавісьць і каго натоўп называў хрысьціянамі. Хрыста, ад імя якога паходзіць гэтая назва, пакараў сьмерцю за Тыбэрыюсам пракуратар [[Понтыюс Пілят]]; здушанае на час гэта злашкоднае павер’е стала зноў прарывацца ўгару, і ня толькі ў Юдэі, адкуль пайшла гэтая пагібель, але і ў Рыме, куды адусюль сьцякаецца ўсё найбольш паскуднае і ганебнае, і дзе яно знаходзіць прыхільнікаў. Такім чынам, спачатку былі схоплены тыя, хто адкрыта прызнаваў, што належыць да гэтай секты, а затым на іхняе ўказаньне і вялікае мноства іншых, абвінавачаных ня столькі ў злачынным падпале, колькі ў нянавісьці да роду людзкога. Іхняе забойства суправаджалася зьдзекаваньнямі, бо іх апраналі ў шкуры дзікіх зьвяроў, каб яны былі разадраныя да сьмерці сабакамі, крыжавалі на крыжах, ці асуджаных на сьмерць у агні падпальвалі з надыходам цемры дзеля начнога асьвятленьня. {{канец цытаты|крыніца=Аналы XV.44}} Гісторык Свэтоніюс таксама згадваў пра пакараньні хрысьціянаў, але ўзводзіць гэта ў хвалу Нэрону і не злучае з пажарам<ref>''Свэтоніюс''. Нэрон, 16</ref>. Паводле раньніх хрысьціянскіх крыніцаў, Нэрон быў першым ганіцелем хрысьціянаў. [[Тэртуліян]] (блізу 155—230): {{пачатак цытаты}} Вазьміце запісы пра ваша мінулае: вы знойдзеце, што Нэрон быў першым, хто пачаў перасьледваць нашае вучэньне… {{канец цытаты|крыніца=Апалагетык <ref>цыт. паводле: ''Эўсэбіюс Кесарыйскі''. Царкоўная гісторыя II.25.4</ref>}} Гэтай жа вэрсіі прытрымліваліся і іншыя царкоўныя пісьменьнікі, як то [[Ляктанцыюс]] («Пра сьмерць ганіцеляў». II, 5-6) і [[Сульпіцыюс Сэвэр]] («Хроніка» II.28.3). З ганеньнямі павязанае паданьне пра пакараньне сьмерцю апосталаў Пятра і Паўла. Апакрыфічныя «Дзеі Пятра», складзеныя блізу 200 году, гавораць, што Пётар быў укрыжаваны дагары нагамі ў Рыме падчас кіраваньня Нэрона, але няведама для яго. Эпіскап [[Эўсэбіюс Кесарыйскі]] пісаў, што Павал быў абезгалоўлены ў Рыме за Нэронам<ref>Царкоўная гісторыя II.25.5</ref>. У IV стагодзьдзі шэраг пісьменьнікаў ужо канстатуюць, што Нэрон забіў Пятра і Паўла<ref>''Ляктанцыюс''. Пра сьмерць ганіцеляў. II, 6; ''Сульпіцыюс Сэвэр''. Хроніка II. 28-29</ref>. Таксама некаторыя раньнія хрысьціяне верылі, што Нэрон не памёр ці што ён уваскрэсьне і будзе [[Антыхрыст]]ам<ref>''Ляктанцыюс''. Пра сьмерць ганіцеляў. II, 8-9; ''Аўгустын''. Пра град Божы. ХХ, 19</ref>. == Нэрон у антычнай гістарыяграфіі == Постаць Нэрона вельмі неадназначна ацэньвалася ягонымі сучасьнікамі. Найбольш падрабязныя выклады ўтрымліваюцца ў XIII—XVI кнігах ''«Аналаў»'' Тацыта, якія былі складзеныя аўтарам напачатку II стагодзьдзя. Таксама ёсьць згадкі пра імпэратара ў сачыненьні ''«Жыцьцё дванаццаці Цэзараў»'' Гая Свэтоніюса Транквіла, дзе апроч біяграфіі самага Нэрона, ён згадваецца ў біяграфіях Калігулы, Кляўдыюса, Гальбы і Вэспасіяна. Сэнэка<ref>''Сэнэка'' Адкрыцьцё боскага Кляўдыюса, 4.</ref> і Люкан<ref>''Марк Анэй Люкан''. Фарсалія, I 33—66.</ref>, якія былі сучасьнікамі Нэрона даюць станоўчы водгук пра часы ягонага кіраваньня, што, зрэшты, нядзіўна. Аўтар твораў ''«Юдэйскія старажытнасьці»'' і ''«Юдэйская вайна»'' канца I стагодзьдзя [[Язэп Флявіюс]] наўпрост пісаў пра фальшаваньне фактаў іншымі гісторыкамі: {{пачатак цытаты}} Шматлікія пісьменьнікі апавядалі пра Нэрона; адныя зь іх, да якіх ён ставіўся дабрадзейна, з удзячнасьці да яго перакручвалі ісьціну, іншыя зь нянавісьці і варожасьці настолькі набрахалі на яго, што не заслугоўваюць аніякага выбачэньня. Зрэшты, мне не выпадае дзівіцца тым, хто паведаміў пра Нэрона гэткія ілжывыя зьвесткі, бо гэтыя людзі не гаварылі ісьціны нават адносна ягоных папярэднікаў, не зважаючы на тое, што яны ня мелі аніякай падставы ставіцца непрыязна да іх і жылі значна пазьней за іх.{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Язэп Флявіюс''. «[[Юдэйскія старажытнасьці]]», XX, 87.3</ref>}} Працы, згаданыя Язэпам Флявіюсам, не захаваліся, але былі выкарыстаныя Тацытам і Свэтоніюсам, якія пісалі некалькі пазьней. З захаваных крыніцаў маюцца вельмі адмоўны водгук Свэтоніюса на ўвесь час кіраваньня імпэратара. Зь іншага боку Тацыт, які перажыў апісаныя падзеі дзіцем, куды больш стрыманы ў крытыцы імпэратара, і сам піша наступнае: {{пачатак цытаты}} Учынкі Тыбэрыюса і Гая, а таксама Кляўдыюса і Нэрона, пакуль яны былі ўсёмагутныя, ад страху перад імі выкладаліся хлусьліва, а калі іх ня стала — пад узьдзеяньнем пакінутай імі па сабе яшчэ сьвежай нянавісьці.{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Тацыт''. Аналы, I, 1.</ref>}} Зь іншага боку, вялікая колькасьць антычных аўтараў, якія пісалі ўжо па сьмерці імпэратара, вельмі ўхвальна адгукаюцца пра ягонае кіраваньне і згадваюць пра прадузятае стаўленьне да яго. [[Дыян Хрызастом]] піша, што рымляне былі шчасьлівыя ў часы Нэрона, і пажадалі бы, каб ён кіраваў імі вечна<ref>''Дыян Хрызастом''. Гутарка XXI, «Пра прыгажосьць».</ref>. Плініюс Старэйшы, наадварот, называў Нэрона «ворагам чалавецтва»<ref>''Плініюс Старэйшы''. Прыродазнаўчая гісторыя, VII. 8. 46.</ref>. Апісаньне кіраваньня Нэрона, якое належыць гісторыку III стагодзьдзя, Дыяну Касіюсу (кнігі 61—63 ягонай «Рымскай гісторыі»), большай часткай згубленае, а тыя фрагмэнты, якія захаваліся, былі зьмененыя [[Ян VIII Ксыфілін|Ксыфілінам]] ужо ў XI стагодзьдзі. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Дуров В. С.'' Нерон, или Актер на троне. — {{СПб.}}: Алетейя, 1994. — 315 стр. — (Серия «Античная библиотека»). * ''Горский А. С.'' Нерон. Денди, которого считали Сатаной. — {{СПб.}}: Издательский Дом «Нева», 2005. — 317 стр. — (Серия «Тайны великих»). * ''Князький И. О.'' Нерон. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2007. — 311 стр. — (Серия «ЖЗЛ»). * ''Сизек Эжен.'' Нерон. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. — 448 стр. — (Серия «След в истории»). * ''Кравчук А.'' Нерон. — {{М.}}: Радуга, 1989. — 292 стр. — ISBN 5-05-002370-X. * ''Грант Майкл.'' Нерон. Владыка земного ада. — {{М.}}: Центрполиграф, 2002. — 336 стр. — (Серия «Nomen est Omen»). * ''Дмитренко В.'' Імператор Нерон. У вирі інтриг. — Львів: Кальварія, 2010. — 160 стр. — (Серия «Володарі Риму»). * ''Кнабе Г. С.'' [http://ec-dejavu.net/n/Nero.html Нерон и неронизм] // Кнабе Г. С. Избранные труды. Теория и история культуры. — {{М.}}—{{СПб.}}: Летний сад; — М.: РОССПЭН, 2006. — С. 500—514. {{Рымскія імпэратары}} [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]] [[Катэгорыя:Старажытнарымскія паэты]] [[Катэгорыя:Рымскія консулы I стагодзьдзя]] o11h1qrf46n18ik41ath8zex4jrtpxr Кляўдыюс (імпэратар рымскі) 0 304501 2698757 2026-11-04T09:04:04Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Кляўдыюс (імпэратар рымскі)]] у [[Кляўдыюс]] паўзьверх перанакіраваньня: няма неадназначнасьці 2698757 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Кляўдыюс]] i4p9ujyuk3m4ktzmc7rkdj4vk4c7xua Абмеркаваньне:Кляўдыюс (імпэратар рымскі) 1 304502 2698759 2026-11-04T09:04:04Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Абмеркаваньне:Кляўдыюс (імпэратар рымскі)]] у [[Абмеркаваньне:Кляўдыюс]]: няма неадназначнасьці 2698759 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Абмеркаваньне:Кляўдыюс]] s54ykioxfc19r441jrwegtxtd7utti5 Катэгорыя:Нарадзіліся ў 10 годзе да н. э. 14 304503 2698765 2026-11-04T09:09:28Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698765 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год да н. э.|1|0}} 92bpa12nsfjz9ufyhskpedffmwdsd8d Катэгорыя:Памерлі ў 54 годзе 14 304504 2698767 2026-11-04T09:10:50Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698767 wikitext text/x-wiki {{Памерлі год|5|4}} 8kjmkfmk0wuwzy6dl60tz3eibpwje8n Катэгорыя:Нарадзіліся ў 37 годзе 14 304505 2698768 2026-11-04T09:13:22Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698768 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год|3|7}} rkdnh2b8iaekyo4dwgwhf9kyx75yvis Катэгорыя:Нарадзіліся ў 42 годзе да н. э. 14 304506 2698770 2026-11-04T09:31:46Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698770 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год да н. э.|4|2}} cmsdpr9wavl4i9hhavsq0eyzzmgjmcu Катэгорыя:Нарадзіліся ў 178 годзе 14 304507 2698776 2026-11-04T10:05:03Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698776 wikitext text/x-wiki {{Нарадзіліся год|17|8}} laobivmb0lplxdv3dvpcr7y15vn4qeg Шаблён:Выява дня/2026-12-02 10 304508 2698781 2026-11-04T10:32:56Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Swing into books, Book week, November 1-7, 1964.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698781 wikitext text/x-wiki Swing into books, Book week, November 1-7, 1964.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> t8c7eqh8qyhtubmxc7dyqc3ldkr5oht Шаблён:Выява дня/2026-12-03 10 304509 2698782 2026-11-04T10:33:39Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Bear and Branch (54242969907).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698782 wikitext text/x-wiki Bear and Branch (54242969907).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> awcurs0bd3e063wtxtoja027ialua2w Шаблён:Выява дня/2026-12-04 10 304510 2698783 2026-11-04T10:33:56Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Alpha Regio 3D.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698783 wikitext text/x-wiki Alpha Regio 3D.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> e860mce1mt3j4sw9auytmjtjw2ollvp Шаблён:Выява дня/2026-12-05 10 304511 2698784 2026-11-04T10:34:10Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „X-shaped pedestrian Sakura bridge over Sumida river, linking Taitō and Sumida wards, view from Tokyo Skytree, Japan.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698784 wikitext text/x-wiki X-shaped pedestrian Sakura bridge over Sumida river, linking Taitō and Sumida wards, view from Tokyo Skytree, Japan.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> 26qv97abrdqcpecjn7hbiaxvvre0x7d Шаблён:Выява дня/2026-12-06 10 304512 2698785 2026-11-04T10:34:36Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „La moisson (The Harvest) par Charles Angrand.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698785 wikitext text/x-wiki La moisson (The Harvest) par Charles Angrand.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> kx5h3sxckt59z9mg569zovf90xqrbhh Дубраўка (Смалявіцкі раён) 0 304513 2698791 2026-11-04T11:02:10Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Дубраўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дубраўка |Лацінка = Dubraŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дубраўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн...“ 2698791 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дубраўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Дубраўка |Лацінка = Dubraŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Дубраўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 6 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248820021 |Выява = Dubraŭka, Smaliavičy District (2).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 57 |Шырата сэкундаў = 44 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 53 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ду́браўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавету]]. Вёска разьмешчана на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. == Гісторыя == Дубраўка вядомая з пачатку [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]]. У 1803 годзе гэта вёска, дзе жыве 58 жыхароў у 13 дварах, якая адносіцца да маёнтку [[Смалявічы]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. Паводле перапісу 1897 году ў паселішчы налічваецца 54 жыхары і 8 двароў. Яно адносіцца да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Барысаўскага павету'' ''Менскай губэрні''. У пачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] Дубраўка мае засценак, 12 двароў і 100 жыхароў. Паводле перапісу 1917 году гэта вёска ў якой жыве 79 жыхароў. З [[Люты|лютага]] по [[Сьнежань|сьнежань]] 1918 году акупіравана войсками [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а са [[Жнівень|жніўня]] 1919 да [[Ліпень|ліпеня]] 1920 году войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 1919 года вёска знаходзіцца ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе з 20 жніўня 1924 году адміністрацыйна адносіцца да ''Слабодзкага сельсавету'' ''Смалявіцкага раёну'' ''Менскай акругі'' а з 20 лютага 1938 году ''Менскай вобласьці''. У 1926 годзе тут жыве 78 жыхароў. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]] з канца чэрвеня 1941 году на пачатку 1944 года Дубраўка акупіравана войскамі [[Нацысцкая Нямеччына|Нацысцкай Нямеччыны]]. З 7 кастрычніка 1959 году вёска адносіцца да Забалоцкага сельсавету. На чэты час тут жыве 104 чалавекі. З 20 сьнежня 1962 году уваходзіць у склад Менскага а з 6 студзеня 1965 году Смалявіцкага раёну<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 457-458</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Arešniki}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] p6xx2nqnrl4att0mqozyfm88dhftozo