Максім Багдановіч

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be-tarask">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпэдыя</sitename>
    <dbname>be_x_oldwiki</dbname>
    <base>https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мэдыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Спэцыяльныя</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Абмеркаваньне</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Гутаркі ўдзельніка</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпэдыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Абмеркаваньне Вікіпэдыі</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Абмеркаваньне файла</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Абмеркаваньне MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблён</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Абмеркаваньне шаблёну</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Дапамога</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Абмеркаваньне дапамогі</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Абмеркаваньне катэгорыі</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Абмеркаваньне парталу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Абмеркаваньне модулю</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Максім Багдановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>983</id>
    <revision>
      <id>2699022</id>
      <parentid>2684496</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183153" sha1="lvlcxkhv8k5r4urfjf8lma3gyd4v94d" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Багдановіч (неадназначнасьць)}}
{{Пісьменьнік
|Імя                 = Максім Багдановіч
|Лацінка             = Maksim Bahdanovič
|Партрэт             = Bagdanovich M 4.jpg
|Памер               = 220пкс
|Апісаньне           = ''М. А. Багдановіч, 1910—1911 гг. (19—20 гадоў)''
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = «''Максім Кніжнік''», «''Maksim Hrynica''», «''Эхо''» і іншыя&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. – Мінск: «Беллітфонд», 2006. – С. 98&lt;/ref&gt;
|Месца нараджэньня   = [[Менск]], [[Беларусь]]
|Месца сьмерці       = [[Ялта]], [[Таўрыйская губэрня]]
|Грамадзянства       = [[Расейская імпэрыя]]
|Род дзейнасьці      = паэт, публіцыст, перакладчык, рэцэнзэнт, літаратурны крытык
|Гады актыўнасьці    = 1907—1917
|Напрамак            = элемэнты [[імпрэсіянізм]]у&lt;ref&gt;Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 4&lt;/ref&gt; і [[сымбалізм]]у
|Жанр                = верш, паэма
|Мова                = беларуская
|Мова2               = расейская
|Дэбют               = «''Музы́ка''» (''[[Наша Ніва]], №24/1907'')
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = be:s:Category:Максім Багдановіч
|commons             = 
|Палічка             = http://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/
|Камунікат           = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=15804
|Сайт                = 
}}
'''Максі́м Ада́мавіч Багдано́віч''' ({{Дата ў старым стылі|9 сьнежня|1891|27 лістапада}}, [[Менск]] — {{Дата ў старым стылі|25 траўня|1917|12 траўня}}, [[Ялта]]) — [[беларусы|беларускі]] [[паэт]], празаік, публіцыст, дасьледчык, [[літаратурная крытыка|літаратуразнавец]], перакладчык, клясык беларускае літаратуры&lt;ref name=&quot;archives&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20181114100332/http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч] // Архівы Беларусі&lt;/ref&gt;. Адзін са стваральнікаў [[беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] й сучаснае літаратурнае [[беларуская мова|беларускае мовы]]&lt;ref name=&quot;archives&quot;/&gt;. Распачынальнік традыцыі беларускага мастацкага перакладу&lt;ref&gt;Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 163&lt;/ref&gt;. Нізка «Места» з адзінага прыжыцьцёвага зборніка паэта «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]» зьяўляецца першым узорам урбаністычнае лірыкі ў новай беларускай паэзіі&lt;ref&gt;Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 75&lt;/ref&gt;. Спадчына Максіма Багдановіча ўвайшла ў залаты фонд беларускае культуры&lt;ref&gt;[http://slounik.org/90588.html Максім Багдановіч]. Маладыя гады: Выбранае. — Менск: Мастацкая літаратура, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://slounik.org/153957.html Багдановіч Максім] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}}&lt;/ref&gt;.

Вэрсыфікацыйная дзейнасьць Максіма Багдановіча ўзбагаціла беларускую паэзію на такія нязнаныя дагэтуль клясычныя ўзоры вершаскладаньня, як [[санэт]], [[трыялет]], танка, рубай, [[рандо]], рэндэль, тэрцына і інш&lt;ref&gt;[[Тамара Федарцова]]. «Так вершы ззяюць даўняю красой…»: да праблемы станаўлення класічнага верша ў творчасці М. Багдановіча // Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М. Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 174&lt;/ref&gt;. Доктарка філялягічных навук і прафэсар МДУ Ала Шэшкен параўноўвае Максіма Багдановіча з [[Аляксандар Пушкін|Аляксандрам Пушкіным]] па месцы, якое ён займае ў беларускай літаратуры, трансфармаваўшы паэтычны досьвед эўрапейскае літаратуры на нацыянальную глебу&lt;ref&gt;Алла Шешкен. Эпилог к «Веронике» Максима Багдановича в контексте русской и европейской литературной традиции // Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М. Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 196 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Выключнае пачуцьцё гармоніі і меры, у дачыненьні да паэтычнае спадчыны, уласьцівае абодвум паэтам, заўважыў паэт і дасьледчык беларускае літаратуры [[Ніл Гілевіч]]&lt;ref&gt;Гілевіч Н. Страцім-лебедзь беларускай паэзіі // Багдановіч М. Op. cit. С. 16&lt;/ref&gt;.

Максім Багдановіч заклаў пачатак беларускае літаратурнае прафэсійнае крытыкі&lt;ref name = &quot;lojka&quot;&gt;[[Алег Лойка]]. Паэт нараджаецца не аднойчы // Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 1. Вершы, паэмы, пераклады, наследванні, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1992.— С. 27—29&lt;/ref&gt;. Гісторыка-літаратурная канцэпцыя Максіма Багдановіча найбольш поўна раскрылася ў яго працах «Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасьці XVI сталецьця», «За сто лет», «Новый период в истории белорусской литературы» и «Белорусское возрождение»&lt;ref&gt;[[Міхась Мушынскі]]. Навуковая і літаратурна-крытычная спадчына М. Багдановіча // Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 3. Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці. — Мн:. Навука і тэхніка, 1995.— С. 448&lt;/ref&gt;. На палажэньнях, выказаных у літаратуразнаўчых артыкулах «Глыбы і слаі» і «За тры гады» грунтавалася навуковая гісторыя беларускае літаратуры ў будучыні&lt;ref name = &quot;lojka&quot;/&gt;. Максім Багдановіч-крытык выступаў на беларускай, расейскай і ўкраінскай мовах, папулярызуючы дасягненьні маладое беларускае літаратуры, аналізуючы ўкраінскую паэзію і пытаньні гісторыі расейскае літаратуры&lt;ref name = &quot;lojka&quot;/&gt;. Большасьць крытычных матэрыялаў на расейскай мове друкаваліся ў 1913—1916 гг. у яраслаўскай газэце «Голас»&lt;ref name = &quot;lojka&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства ===
[[Файл:Miensk, Trajeckaje pradmieście, Vialikaja Barysaŭskaja, Karkuzievič. Менск, Траецкаe прадмесьце, Вялікая Барысаўская, Каркузевіч (1928).jpg|міні|зьлева|160пкс|Дом шляхцянкі С. Карказевіч па вуліцы Вялікай Барысаўскай, дзе нарадзіўся Максім Багдановіч]]
Нарадзіўся ў [[Менск]]у ў сям’і пэдагога ды навукоўца [[Адам Багдановіч|Адама Ягоравіча Багдановіча]] (1862—1940) ды Марыі Апанасаўны Мякоты герба Курч&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170527204639/http://niab.by/newsite/ru/vistava-bagdanovich Да 125-годдзя з дня нараджэння класіка беларускай літаратуры М. А. Багдановіча]&lt;/ref&gt; (1869—1896) на [[Траецкае прадмесьце|Траецкай гары]] па Аляксандраўскай вуліцы (цяпер [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вул. М. Багдановіча]]) у доме Карказевіч, дзе зьмяшчалася тады 1-я прыходзкая вучэльня і настаўніцкая кватэра Адама Багдановіча. У 1892 годзе сям’я перабралася ў [[Горадня|Горадню]], дзе Адам Багдановіч атрымаў працу ў Сялянскім пазямельным банку. У Горадні, як і ў Менску, у Багдановічаў зьбіралася шмат людзей, пераважна інтэлігенцыя. Гучалі дэклямацыі літаратурных твораў, сьпевы, вяліся дыскусіі. Там, у кастрычніку 1896 ад [[сухоты|сухотаў]] памірае маці паэта. Дзяцей бярэцца даглядаць сястра Адама Ягоравіча Багдановіча — Марыя Ягораўна.
[[Файл:Bahdanovič's brothers.jpg|міні|190пкс|Марыя Ягораўна Багдановіч зь дзецьмі: (зьлева направа) Вадзім, Леў, Максім Багдановічы]]
Страта маці стала для Максіма Багдановіча стратай Радзімы: у лістападзе 1896 году Адам Багдановіч зь дзецьмі пераязджае ў [[Ніжні Ноўгарад]]. Тут Максім чуў беларускія казкі, песьні, прымаўкі. Бацька аддаваў шмат увагі сваім сынам, дзякуючы яму яны палюбілі літаратуру. У адным зь лістоў да сябра Максім адзначаў:
{{пачатак цытаты}}
Мяне выхоўваў бацька. Неяк я паказваў вам яго бібліятэку. У ёй усё ёсьць істотнае, што зьявілася калі б там ні было ў літаратуры ўсяго сьвету. Мы зь дзяцінства праходзілі гэтую сусьветную школу… Зразумела, галоўная ўвага зьвярталася на славянскія літаратуры…
{{канец цытаты}}

У пачатку 1899 году бацька Максіма бярэ шлюб зь сястрой жонкі [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] Аляксандрай Паўлаўнай Волжынай. У канцы году яна памірае ад родаў, пакінуўшы яшчэ адну сірату — сына Аляксандра, які рос у сям’і М. Горкага і памёр у Крыме ад дызэнтырыі ў чатырохгадовым узросьце.

Пачаў Максім пісаць па-беларуску з 10—11 год&lt;ref&gt;Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 8&lt;/ref&gt;. У 1902 годзе ён паступіў у Ніжагародзкую мужчынскую гімназію. Падчас [[Рэвалюцыя 1905 году|рэвалюцыі 1905 году]] прымае ўдзел у бунтах, ладжаных гімназістамі. У 1906 годзе хросная маці Максіма В. Сёмава выпісвае для яго газэту «[[Наша Доля]]», а потым і «[[Наша Ніва|Нашу Ніву]]». У канцы году Багдановіч дасылае беларускія кнігі й газэты ў Ніжагародзкую турму рэвалюцыянэру беларускага паходжаньня [[Сьцяпан Зенчанка|Сьцяпану Зенчанку]].

=== Раньняя творчасьць ===
[[Файл:Maryya Bagdanovich.jpg|міні|зьлева|160пкс|Марыя Апанасаўна Багдановіч — маці Максіма Багдановіча]]
1907 год лічыцца пачаткам літаратурнае дзейнасьці Максіма Багдановіча. Яго першым значным мастацкім творам было беларускамоўнае празаічнае апавяданьне «''Музы́ка''», якое адразу ж надрукавала «[[Наша Ніва]]»&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =Maksim B—wicz. | загаловак =Muzyka. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2461/232328-1907-24.pdf?sequence=30&amp;isAllowed=y | мова  =be | выданьне  =[[Наша Ніва|Naša Niwa]] | тып =газэта | год  =1907, 6 (19) lipca | том   = | нумар  =26 | старонкі  =4 }}&lt;/ref&gt;. У апавяданьні расказваецца легенда пра Музыку, які «''многа хадзіў па зямлі ды ўсё граў на скрыпцы''». Незвычайныя былі й яго скрыпка, і музыка. Калі плакала скрыпка ў руках музыкі, то кожны «''ўсё плакаў бы па сваёй долі''», калі грозна гудзелі струны, «''людзі падымалі апушчаныя голавы, і гневам вялікім блішчалі іх вочы''». За яго творчасьць «''злыя і сільныя людзі''» кінулі Музыку ў турму, дзе той і загінуў. Але не загінула памяць аб ім. У гэтым алегарычным творы малады аўтар расказваў аб шматпакутным лёсе Беларусі на працягу стагодзьдзяў і выказваў надзею на хуткія перамены да лепшага.

У чэрвені 1908 году Багдановічы зноўку пераяжджаюць — гэтым разам у [[Яраслаўль]]. Там Максім Багдановіч піша першыя лірычныя вершы: «''Над магілай''», «''Прыйдзе вясна''», «''На чужыне''», якія былі апублікаваныя ў «Нашай ніве». Там жа друкуюцца вершы «''Краю мой родны! Як выкляты богам…''», у якім выразна прагучала тэма сацыяльнага прыгнёту й нацыянальнага адраджэньня беларусаў; кароткае вершаванае лірычнае апавяданьне «''Зь песьняў беларускага мужыка''» — рэалістычная імпрэсія, поўная веры ў творчыя сілы народу; вершы «''Цемень''», «''Пугач''», «''Разрытая магіла''», а таксама пераклады з [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]], [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]].

Першым зь перакладаў дасланых у рэдакцыю «Нашай Нівы» быў верш З. Ю. Сьвятагора ''«Дзьве песьні»'', які пайшоў у друк з папраўкамі ў мове [[Янка Купала|Я.Купалы]], але зь іншым подпісам: у карэктуры [[Ядвігін Ш.]] падпісаў верш прыдуманым ім для Максіма Багдановіча псэўданімам ''«Максім Крыніца»''. Ён пісаў:
&lt;blockquote&gt;
«Кожны сваім псэўданімам вызначае сваё крэда, свой кірунак, а што за душою гэтага юнака, ліцэіста, эстэта? Яму гэтыя [[Зьмітрок Бядуля|Бядулі]] ды [[Алесь Гарун|Гаруны]] не падыдуць. Яму трэба чысты-чысты псэўданім, ясны, як юнацтва. Хай будзе Крыніца! Гэта будзе псэўданім-падказка: з народных крыніц яму трэба чэрпаць свае вершы!»&lt;ref&gt;[http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm Уладзімер Содаль. Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Наша Ніва]], 2001&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
У наступных лістах да рэдакцыі газэты паэт пратэставаў, што яго перарабілі ў Максіма Крыніцу

=== Пэрыяд 1909—1913 гадоў ===
[[Файл:Adam Bagdanovich.jpg|міні|Адам Ягоравіч Багдановіч — бацька Максіма Багдановіча]]
У 1909 годзе Максім захварэў на [[сухоты]]. Скончыўшы ў 1911 годзе гімназію, Максім Багдановіч наведвае [[Вільня|Вільню]], знаёміцца з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Антон Луцкевіч|Антонам]] і [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічамі]] ды іншымі дзеячамі беларускага Адраджэньня. Мешкаючы ў Вільні, малады паэт азнаёміўся ў прыватным музэі братоў Луцкевічаў з калекцыямі старажытных рарытэтаў і пад іх уражаньнем напісаў верш «''Слуцкіе ткачыхі''»{{Заўвага|Назвы вершаў са зборніка «Вянок» тут і далей пададзеныя ў аўтарскай артаграфіі.}}. У гэтым творы аўтар распавядае сумную гісторыю прыгонных ткачых, паэтызуе ўмельства майстрых ткаць залатыя паясы, куды яны дадаюць «''заміж пэрсыдзкага ўзора цьвяток радзімы васілька''».

Тамака ж Багдановіч знаёміцца з патрыярхам беларускага нацыянальнага адраджэньня [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]], зь якім ён пасьля будзе весьці ліставаньне&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100504162824/http://archives.gov.by/index.php?id=868631 Архівы Беларусі. Браніслаў Эпімах-Шыпіла: асоба і дзейнасць]&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1911 году, знаходзячыся ўжо ў Яраслаўлі, Багдановіч будзе пісаць у рэдакцыю альманаха «[[Маладая Беларусь (альманах)|Маладая Беларусь]]» ліст з просьбай надрукаваць два ягоныя вершы разам зь невялікім літаратуразнаўчым нарысам пра санэтную форму дасланых вершаў. Напрыканцы свайго ліста паэт не абміне ўвагай свайго віленскага знаёмага: «''Паклон п. Шыпіле — пазнаёміліся ў Вільні''»&lt;ref&gt;Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]]; маст. [[Арлен Кашкурэвіч|А. Кашкурэвіч]]. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 504&lt;/ref&gt;.

У тым жа годзе Максім Багдановіч меў намер паступіць у Пецярбурскі ўнівэрсытэт на філялягічны факультэт, але празь недахоп грошай і сыры клімат сталіцы вяртаецца ў Яраслаўль, паступіўшы ў [[Дзямідаўскі юрыдычны ліцэй]]. Падчас вучобы супрацоўнічае ў яраслаўскай газэце «''Голос''»; шмат піша, друкуецца ў розных расейскіх і беларускіх выданьнях, набывае вядомасьць.

У той пэрыяд былі напісаныя вершаваныя лірычныя апавяданьні «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''». Абодва — даніна захапленьню паэта жанчынай. Паэтычнае апісаньне глыбокіх пачуцьцяў жанчыны да дзіцяці, уласьцівых нават маленькай дзяўчынцы — ідэйная задума твору «''Ў вёсцы''». Фабула «''Вэронікі''» — успамін аб дзяўчынцы, якая непрыкметна для аўтара, «''ў красе свае вясны''» вырасла, абудзіўшы ў душы паэта першае каханьне, а зь ім — цягу да ідэальнага, прыгожага, да паэзіі. Музай для Максіма Багдановіча паслужыла Ганна Какуева&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Марына Мазуркевіч]]|загаловак=Дзе ў Беларусі ўшанаваная памяць Максіма Багдановіча|спасылка=http://m.dw.com/ru/дзе-ў-беларусі-ўшанаваная-памяць-максіма-багдановіча/a-3210489|выдавец=Радыё «[[Нямецкая хваля]]»|дата публікацыі=23 сакавіка 2008|копія=http://dw.com/p/DTC5|дата копіі=23 сакавіка 2008|дата доступу=28 траўня 2016}}&lt;/ref&gt;, сястра яго аднаклясьніка, таленавітая піяністка. У гэты ж пэрыяд пішуцца вершы «''Ўчора шчасьце толькі глянула нясьмела''», «''Больш за ўсё на сьвеце жадаю я''» і твор лірыкі любоўных перажываньняў — верш «''Раманс''». Тады ж былі створаныя вершы, якія потым склалі цыклі «''Старая Беларусь''», «''Места''», «''Згукі бацькоўшчыны''», «''Старая спадчына''». Асноўным зьместам твораў была барацьба за гуманістычныя ідэалы, на першы плян выходзіла тэма паднявольнага жыцьця беларускага народу, моцна гучалі ідэі нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць царскай імпэрыі.

У пэрыяд 1909—1913 гадоў паэт перакладае на беларускую вершы [[Авідыюс]]а, [[Гарацыюс]]а, францускага паэта [[Поль Вэрлен|Поля Вэрлена]]. Апрача таго, у гэты пэрыяд Максім Багдановіч займаецца распрацоўкай канцэпцыі гісторыі разьвіцьця беларускае літаратуры ад старажытнасьці да пачатку XX стагодзьдзя. Гэта знайшло адлюстраваньне ў артыкулах «''Глыбы і слаі''» (надрукаваным у «Нашай Ніве»), «''Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасьці да XVI сталецьця'''», «''За сто лет. Нарыс гісторыі беларускай пісьменнасьці''» і «''Новый период в истории белорусской литературы''».
[[Файл:Maksim Bahdanovič - Vianok.jpg|міні|зьлева|168пкс|Вокладка «''Вянка''». Вільня, 1913]]
У Вільні на пачатку 1914 году, у друкарні Марціна Кухты, пры грашовае падтрымцы [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], накладам 2000 асобнікаў&lt;ref name = &quot;nv&quot;&gt;[[Данута Бічэль]]. [http://media.catholic.by/nv/n25/art8.htm Пакуль што адзіная] // [[Наша вера]], 3 (25)/2003&lt;/ref&gt; выдадзены адзіны прыжыцьцёвы зборнік твораў Максіма Багдановіча «'''''[[Вянок (зборнік)|Вянок]]'''''» (на тытуле пазначаны 1913 г.) з прысьвячэньнем: «''Вянок на магілу [[Сяргей Палуян|С. А. Полуяну]] (памёр 8 красавіка 1910 г.)''», якое зрабіў Вацлаў Ластоўскі, не ўзгадняючыся з аўтарам. Пасьля Багдановіч ухваліў яго ініцыятыву. Зборнік зьмяшчаў 92 вершы і 2 паэмкі, разьмешчаныя на 120 старонках, якія былі аб’яднаныя па нізках: «''Малюнкі і сьпевы''», «''Думы''» і «''Мадонны''». У лістах да выдаўцы былі меркаваньні дапоўніць «''Мадоннаў''» нізкай «''Каханьне і сьмерць''» (13 вершаў) і да 5 перакладаў зь нізкі «''Старая спадчына''» дадаць 22 пераклады з [[Поль Вэрлен|Поля Вэрлена]] і ўтварыць разьдзел «''З чужой глебы''». Аднак кніга выйшла без дапаўненьняў і без пасьляслоўя «''Ізноў пабачыў я сялібы''» да паэмы «''Вэроніка''»&lt;ref name = &quot;nv&quot;/&gt;. У сваім укарочаным выглядзе «Вянок» Багдановіча застаецца клясычнай кнігай паэзіі, але ён, натуральна, у такім варыянце ніяк не выражае агульнае першаснае задумы паэта, якая сыходзіла па ўзору [[Дантэ|дантавай]] «[[Боская камэдыя|Боскай камэдыі]]» з траічнасьці як асноўнага кампазыцыйнага пранцыпу пабудовы твора мастацтва, з імкненьня пазнаць сьвет у яго дыялектычнай сутнасьці, гарманічнасьці, разьвіцьці&lt;ref name =&quot;zbor&quot;&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Мінск, 1992—1995.&lt;/ref&gt;.У поўным зборы вершаў М. Багдановіча 1992—1995 гг. выдаўцы выправілі ўсе вышэй пералічаныя страты, аднак, тым самым, парушыўшы гістарычную праўду&lt;ref name = &quot;nv&quot;/&gt;.

У сваіх «''Успамінах аб М. Багдановічу''» Вацлаў Ластоўскі апавядаў гісторыю стварэньня «''Вянка''»:
&lt;blockquote&gt;
За некалькі месяцаў пасьля выезду зь Вільні Максім Багдановіч адаслаў у рэдакцыю «Нашай Нівы» рукапіс, у якім былі сабраныя яго вершы, пад загалоўкам «Кніжка выбраных вершаў» з просьбай выпусьціць асобнай кніжачкай. Рукапіс гэты праляжаў у рэдакцыі больш за паўгады, бо не было грошай, каб надрукаваць яго. І толькі ў 1913 годзе былі дабыты грошы на надрукаваньне рукапісу&lt;ref&gt;Літаратурны музэй Максіма Багдановіча / Рэд. Алесь Бяліцкі; адказн. рэд. [[Зьміцер Саўка]]; макет. Аляксандр Вейнік; пераклад. Юлія Грыбкова, Віялета Паганава, Ілона Урбановіч. Друк: Orthdruk Białastok / Polska, 1996. С. 30—31&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Па словах Ластоўскага, на надрукаваньне «''Вянка''» Іван Луцкевіч выдаткаваў 150 рублёў, а падчас набору [[Вацлаў Іваноўскі]] і Іван Луцкевіч знайшлі «''яшчэ нейкую суму''» грошай ад Магдалены Радзівіл. У падзяку да княгіні на тытульным аркушы кнігі было пастаноўлена разьмясьціць знак лебедзя, што азначала [[Завішы|герб Завішаў]] (Магдалена Радзівіл з дому Завішанка):
&lt;blockquote&gt;
Рысунак на акладку даў я са свайго сабрання. Гэты рысунак у 1905 годзе зрабіў адзін з вучняў (не памятаю яго прозвішча) Штыгліцаўскай школы. Рысунак напамінае крыху вянок, дзеля гэтага я і пастанавіў, карыстаючы правамі выдаўца, надпісаць на кніжцы да аўтарскага яшчэ і свой агаловак — «Вянок». Выходзіла нязгорш: «Вянок, кніжка выбраных вершау»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110925204357/http://aniolski.at.tut.by/artykuly1.htm Вацлаў Ластоўскі. Мае ўспаміны аб М. Багдановічу. 1925]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

У 1914 годзе ў «''[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]''» №8 была зьмешчаная нататка, якая мела назву: «''Песьняр красы''». Гэта была першая [[рэцэнзія]] на зборнік «''Вянок''», напісаў яе [[Антон Луцкевіч]]: «''…не грамадзкія тэмы займаюць галоўным чынам паэта: ён перш за ўсё шукае частае красы, вершы яго, кожны формай падыходзіць да думкі''»
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:31em; max-width: 50%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«…Хоць бы ты чорную, толькі б не шэрую прала,''&lt;br /&gt;
''Гора жадаў бы, ды толькі каб поўную чарку''&lt;br /&gt;
''Але і гора такога пазнаў я замала.''&lt;br /&gt;
''Прыйдзецца, бачу, пазайздрыць бяздольнаму Марку…»''&lt;br /&gt;
|-
|}
Тэма сьмерці ў Максіма прайшла праз усё яго творчае жыцьцё. «''Амур і сумны і прыгожы стаіць з павязкай на вачах ля склепу…''» Паэт верыў у вечнае жыцьцё. Верш «''На могілках''» мае магічную сілу, як сама сьмерць. Гэтыя «''Думы''», «''Вольныя думы''» Максіма Багдановіча насычаны хрысьціянскім спакоем, пачуцьцём боскай несьмяротнасьці. Ён увесь час размаўляе з зоркамі, зь небам, углядаецца ўвысь, не пад ногі. Самы моцны верш па сіле ўзьдзеяньня «''Прыйдзецца, бачу, пазайздросьціць бяздольнаму Марку''»&lt;ref&gt;Данута Бічэль. [http://media.catholic.by/nv/n18/art7.htm Наш Непазнаны. Да 110-й гадавіны з дня нараджэння Максіма Багдановіча] // [[Наша вера]], красавік 2001&lt;/ref&gt;.

=== Пэрыяд з 1914 — канец 1916 ===
У гэты пэрыяд паэт піша цыкл вершаў «''На ціхім Дунаі. Вершы беларускага складу''», паэму «''Максім і Магдалена''», іншыя творы. Пісаў Максім Багдановіч вершы й на расейскай мове, як «''Зачем грустна она была''», «''Я вспоминаю Вас такой прекрасной, стройной''», «''Зелёная любовь''», «''Осенью''». Да гэтага часу адносяцца й пераклады на беларускую твораў А. Пушкіна й [[Эміль Вэрхарн|Э. Вэрхарна]].

Акрамя таго, у расейскім і ўкраінскім друку зьяўляюцца публіцыстычныя артыкулы Максіма Багдановіча на расейскай мове, прысьвечаныя пытаньням гісторыі літаратуры, нацыянальным і грамадзка-палітычным праблемам; выходзяць гістарычныя і краязнаўча-этнаграфічныя брашуры, а таксама літаратуразнаўчыя рэцэнзіі, фэльетоны.

У сьнежні 1915 году Багдановіч паехаў у Маскву, каб наведаць беларускага гісторыка [[Уладзімер Пічэта|Ўладзімера Пічэту]]. Беларускі дасьледчык паўплываў на погляды паэта, якія ён выказаў у артыкуле «''Белорусское возрождение''»&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 75&lt;/ref&gt;.

Максім Багдановіч падтрымліваў цесную сувязь зь [[Яраслаўская беларуская рада|Яраслаўскай беларускай радай]], якая аб’ядноўвала бежанцаў-беларусаў Першае сусьветнае вайны&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 6&lt;/ref&gt;.

=== Восень 1916 году ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«…Маці родная, Маці-Краіна!''&lt;br /&gt;
''Ня ўсьцішыцца гэтакі боль…''&lt;br /&gt;
''Ты прабач. Ты прымі свайго сына,''&lt;br /&gt;
''За Цябе яму ўмерці дазволь!..''&lt;br /&gt;

''Усё лятуць і лятуць тыя коні,''&lt;br /&gt;
''Срэбнай збруяй далёка грымяць…''&lt;br /&gt;
''Старадаўняй Літоўскай Пагоні''&lt;br /&gt;
''Не разьбіць, не спыніць, не стрымаць».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''«Пагоня»''.&lt;ref&gt;Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. Р. Барадуліна; маст. А. Кашкурэвіч. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 279—280&lt;/ref&gt;
|}
Улетку 1916 году, скончыўшы ліцэй, Максім Багдановіч вярнуўся ў [[Менск]], дзе жыў на кватэры [[Зьмітрок Бядуля|Зьмітрака Бядулі]]. Хоць ён быў ужо цяжка хворы, але ўладкаваўся на працу ў губэрнскай харчовай камісіі, шмат працаваў, а ўвесь вольны час аддаваў літаратурнай творчасьці.

У гэты час Максім Багдановіч напісаў такія творы, як «''Страцім-лебедзь''» і «''[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]''».

«''Страцім-лебедзь''» — гэта паэтызацыя біблейскага міту пра лебедзя, паводле якой адзін толькі Страцім-лебедзь адмовіўся ад Ноева каўчэга, сам уступіў у адзінаборства са стыхіяй патопу, аднак трагічна загінуў, бо ня ў сіле аказаўся ўтрымаць птахаў, што абселі яго, ратуючыся ад патопу. Хоць сам Страцім-лебедзь гінуў, але даваў жыцьцё іншым птахам. У міце асуджалася непакорнасьць, Багдановіч жа яе ўслаўляў.

«''[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]''» — узор паэтычнае публіцыстыкі й адзін з самых тэмпэрамэнтных і драматычных твораў паэта. Аўтар зьвяртаецца да гераічных старонак беларускае мінуўшчыны, заклікае бараніць сваю Маці-Краіну. Паводле сьведчаньня [[Аркадзь Смоліч|А. Смоліча]], верш быў прачытаны паэтам упершыню ў Менскім народным доме «Беларуская хатка» ў канцы 1916 году. Ёсьць меркаваньне, што й напісаны ён у Менску&lt;ref&gt;Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М. Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 52&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«Ў краіне сьветлай, дзе я ўміраю''&lt;br /&gt;
''У белым доме ля сіняй бухты''&lt;br /&gt;
''Я не самотны, я кнігу маю''&lt;ref&gt;Багдановіч гаворыць пра сваю адзіную кнігу, якую ён пасьпеў выдаць: пра зборнік „''Вянок''“, які выйшаў у 1913 годзе (за чатыры гады да сьмерці)&lt;/ref&gt;''&lt;br /&gt;
''З друкарні пана Марціна Кухты».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''перадсьмяротны верш''.
|}
У 1991 вакальна-інструмэнтальным ансаблем «[[Песьняры]]» быў выдадезны альбом «''Вянок''» з пакладзенымі на музыку вершамі паэта. Альбом зьмяшчаў 13 песьняў: «''Ой, чаму я стаў паэтам''», «''Краю мой родны! Як выкляты Богам…''», «''Максім і Магдалена''», «''Па над белым пухам вішняў''», «''На чужыне''», «''Эмигрантская''», «''Вянок''», «''Лявоніха''», «''Слуцкія ткачыхі''», «''[[Зорка Вэнэра (песьня)|Зорка Вэнэра]]''», «''Пагоня''», «''Вэраніка''», «''Прывет табе, жыццё на волі…''». Таксама словы паэта былі пакладзеныя на музыку беларускім мужчынскім хорам пад кіраўніцтвам [[Мікалай Равенскі|Мікалая Равенскага]], камэрным мужчынскім хорам «''Унія''» й інш.

У лютым 1917 году сябры паэта сабралі грошы, каб ён мог ехаць у [[Крымская паўвыспа|Крым]] лячыцца ад сухотаў. Але лячэньне не дапамагло. Памёр Максім Багдановіч на досьвітку 25 траўня 1917 году ва ўзросьце 25 гадоў.

== Сьмерць паэта ==
Максіма Багдановіча пахавалі ў [[Ялта|Ялце]] на трэці дзень сьмерці па праваслаўнаму абраду на Новых гарадзкіх могілках (цяпер Старыя гарадзкія могілкі)&lt;ref name = &quot;arch&quot;&gt;Архіўныя матэрыялы да жыцця і творчасці Максіма Багдановіча / Літ. музей М. Багдановіча. — Мн., 1996. С. 126&lt;/ref&gt;. У дзень сьмерці паэта, яго бацька — Адам Багдановіч — знаходзіўся ў службовай камандзіроўцы ў [[Сымфэропаль|Сымфэропалі]]&lt;ref name = &quot;arch&quot;/&gt;. Ён пісаў:
&lt;blockquote&gt;
Скончался он 12 (25) мая, но я известие об этом получил на 4-й день после его смерти. Он не дал хозяйке моего адреса, не желая меня тревожить. После его смерти она нашла мой Ярославский адрес и телеграфировала по этому адресу, а пока пришла телеграмма из Ярославля был уже четвертый день. Я тотчас на автомобиле отправился в Ялту. Но он уже был похоронен…
&lt;br /&gt;
Похоронили его на ялтинском кладбище, что недалеко от Николаевской улицы по направлению к горам, на самой окраине кладбища внизу, в 3 саженях от окраины, близ дороги, со стороны противоположной к морю, т.е. со стороны гор. В головах поставлен небольшой белый крест с надписью на жестяной табличке его имени (студент Максим Адамович Багданович) и когда он скончался.
&lt;/blockquote&gt;

У 1924 годзе на яго магіле быў усталяваны помнік з чатырма радкамі зь вершу паэта «''Паміж пяскоў Эгіпэцкай зямлі…''». 20-я гады мінулага стагодзьдзя былі эпохай атэізму, таму стары крыж на ялцінскай магіле быў зьнішчаны, а на ягоным месцы зьявіўся помнік з шэра-брунатнага вапняку з чырвонай зоркай&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/posledstviya-romanticheskogo-puteshestviya.html Последствия романтического путешествия] // [[Советская Белоруссия]], 16 кастрычніка 2002&lt;/ref&gt;, які й стаяў там да 2003 году, калі на магіле паэта быў усталяваны помнік скульптараў — бацькі, сына Льва й Сяргея Гумілеўскіх&lt;ref&gt;[http://www.euramost.org/index.php?artc=5225 Таямніца магілы Максіма Багдановіча]{{Недаступная спасылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // euramost.org, 5 студзеня 2006&lt;/ref&gt;.

На пачатку 1980-х гадоў уздымалася пытаньне пераносу праху паэта зь Ялты ў Менск, але арганізатары не атрымалі афіцыйнага адказу&lt;ref&gt;[http://www.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/3482.html Магілу Багдановіча не перанесьлі ў Менск з-за «Салідарнасьці»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Беларускае Радыё Рацыя]], 24 траўня 2008&lt;/ref&gt;.

Сярод папер, што засталіся пасьля нябожчыка, былі знойдзены матэрыялы для беларускага буквара, над якім ён, мабыць, працаваў у апошні час&lt;ref&gt;Бярозкін Рыгор. Чалавек напрадвесні: Расказ пра Максіма Багдановіча: Для ст. шк. узросту / Пер. з рус. Ю. М. Канэ; Маст. У. М. Вішнеўскі. — Мн.: Нар. асвета, 1986. С. 19&lt;/ref&gt;. А на крэсьле ля самога ложка — кніга, і на ёй кароткі, у адну страфу верш, перадсьмяротнае прызнаньне, унікальнае ў сваім родзе ва ўсёй сусьветнай паэзіі.

== Зьнешнасьць Максіма Багдановіча ==
[[Файл:Bahdanovič in gymnasia.jpg|міні|250пкс|Максім Багдановіч (ніжні шэраг пасярэдзіне) сярод гімназістаў-аднаклясьнікаў Ніжагародзкай мужчынскай гімназіі]]
{{Цытата|В одежде довольно небрежен, в его комнате обычно царил беспорядок, особенно на письменном столе. Роста был высокого, хорошо сложен, но держался несколько сутуловато. Волосы имел густые, слегка волнистые, темно-русые, в бороде и усах каштановые. Глаза серые&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;&gt;Максім Багдановіч // Шлях паэта: Зборнік успамінаў і біяграфічных матэрыялаў пра Максіма Багдановіча. Мн., 1975&lt;/ref&gt;.|[[Адам Багдановіч|Адам Ягоравіч Багдановіч]] — бацька паэта}}
{{Цытата|Худы, высокі, трохі сутулаваты, вечна ў расхрыстаным студэнцкім паліто, без усялякіх прэтэнзіяў у адзежы (большай часьцю насіў «касаваротку» і зялёную студэнцкую тужурку), ён адразу зьвяртаў на сябе ўвагу белавасковым тварам і, асабліва, сьветлымі бяздоннымі вачыма, глыбока пасаджанымі пад высокім і ясным ілбом, над якім высілася капа валос. Калі ён глядзеў на вас, то здавалася, што ён вас саўсім ня бачыць, такі ў яго быў нейкі глыбокі ўнутраны пагляд... Гаварыў заўсёды ціха і мала...&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;|[[Лявон Заяц]]}}
[[Файл:Bagdanovich M 3.jpg|міні|Максім Багдановіч]]
{{Цытата|…Яго пышная цёмна-каштанавая шавялюра зрабілася вільгатнай. Рыжаватыя вусы апусціліся уніз... Яго твар азяраецца шчаслівай усмежкай, няма ў яго вачах той строгасьці і замкнёнасьці, якімі ён часам маскіруецца на старонніх людзях. Рысы твару становяцца мягчэйшымі, больш лагоднымі і сумнымі. Цяпер без тужуркі і манішкі вызначаюцца яго запалыя грудзі, тонкасьць шыі, сутуласьць. Ён высокі і стройны, пры людзях заўсёды змагаецца з ледзь прыкметнай сутуласьцю, якая зьявілася ў яго ў сувязі з хваробай…&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;|[[Зьмітрок Бядуля]], у якога кватэраваў Максіма Багдановіч}}
{{Цытата|…Ён заўсёды зьяўляўся такі стройны, прыгожы. А як да твару яму была форма ліцэіста! Усхваляванасьць рабіла Багдановіча яшчэ больш прывабным. Сваім сваеасаблівым голасам, не то высокім барытонам, не то нізкім тэнарам, ён пачынаў… М.А. захапляў, ён чараваў. У адпаведных месцах (пад час выступу) ён скарыстоўваў стрыманыя жэсты, міміку&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;.|[[Вячаслаў Гарбацэвіч]]}}
{{Цытата|Крыху сутулаватая фігура Максіма з кніжкамі пад пахай… У Максіма не звычайны выгляд гімназісцкага касьцюма. Касьцюм, яўна, сваёй работы, пашыты зь нечага хутчэй падобнага на мультан, меў не зусім бездакорны выгляд…&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;|Самы блізкі гімназічны сябра Максіма Багдановіча, [[Дзіядор Дзябольскі]]}}

== Творчая спадчына ==
Багдановіч дэбютуе як пісьменьнік у 1907 годзе — часопіс «[[Наша Ніва]]» друкуе ягонае апавяданьне «''Музыка''». У той самы год друкуюцца «''Прыйдзе вясна''», «''Ноч''», «''На чужыне''», «''Над магілай''». У пачатку 1914 году ў [[Вільня|Вільні]] выйшаў ягоны паэтычны зборнік «''Вянок''» (на тытулу кнігі стаіць 1913 год, але ў тым годзе яе выдаць не пасьпелі). Аўтар паэмаў «''Мушка-зелянушка і камарык — насаты тварык''» (1914), «''Максім і Магдалена''» (1915), «''Страцім-лебедзь''» (1916). Стварыў шмат узораў грамадзянскае, пэйзажнае, філязофскае лірыкі; напісаў шмат мілосных вершаў, прысьвечаных Ганьне Какуевай (яраслаўскай знаёмай паэта, у якую ён быў закаханы); пісаў і друкаваўся як на беларускай, так і на расейскай мове. Багдановіч упершыню ў беларускай літаратуры ўжыў формы [[санэт]]у, [[трыялет]]у, [[рандо]] і іншыя клясычныя вершаваныя формы, [[вэрлібр]]. Выступаў у прэсе як публіцыст, друкаваў шматлікія крытычныя артыкулы ды літаратурныя агляды. На паэзію Багдановіча паўплывалі творы францускіх [[сымбалізм|сымбалістаў]], расейскіх [[акмэізм|акмэістаў]], аднак ён імкнуўся да стварэньня ўласнабеларускай паэзіі, арганічнага зьліцьця беларускіх ды іншаземных традыцыяў, заклікаў у сваіх артыкулах «''трымацца народнай песьні, як сьляпы трымаецца плота''». Творы беларускага паэта перакладзены на два дзясяткі моваў сьвету (сярод іх такія распаўсюджаныя, як [[ангельская мова|ангельская]], [[гішпанская мова|гішпанская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[расейская мова|расейская]], [[украінская мова|украінская]], [[француская мова|француская]] і [[вугорская мова|вугорская]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111120072444/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34270 Беларускія пісьменнікі ў венгерскіх перакладах] // [[Наша Ніва]], 25 студзеня 2010&lt;/ref&gt;), публікаваліся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Нямеччына|Нямеччыне]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]], [[Францыя|Францыі]], [[Югаславія|Югаславіі]] й іншых краінах&lt;ref name = &quot;archives&quot;/&gt;. Яшчэ ў 1950-я гады ў [[Масква|Маскве]] быў выдадзены вялікі зборнік яго выбраных твораў на расейскай мове ў перакладзе лепшых савецкіх паэтаў.

== Перакладчыцкая дзейнасьць Максіма Багдановіча ==
Па шырыні і разнастайнасьці творчага дыяпазону дзейнасьць Максіма Багдановіча ў галіне беларускага мастацкага перакладу зьяўляецца беспрэцэдэнтнай&lt;ref name=&quot;kazyra&quot;&gt;[[Леанід Казыра]]. [https://web.archive.org/web/20110113142610/http://maksimbogdanovich.ru/articles/30.htm Перакладчыцкая спадчына Максіма Багдановіча]&lt;/ref&gt;. Паэт пераклаў на беларускую мову вершы Поля Вэрлена, [[Эміль Вэрхарн|Эміля Вэрхарна]], [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]], [[Аляксандар Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Авідыюс]]а, [[Гарацыюс]]а і іншых замежных паэтаў, на расейскую — творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Іван Франко|Івана Франко]]. Максім Багдановіч быў першым сярод беларускіх пісьменьнікаў, хто так востра і глыбока актуалізаваў мэтазгоднасьць і патрэбу далучэньня беларускае літаратуры да сусьветнае, галоўным чынам эўрапейскае літаратуры&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. На фармаваньне мэтаду перакладчыцкай практыкі Максіма Багдановіча зрабілі ўплыў набыткі ў галіне мастацкага перакладу, пакінутыя А. Пушкіным, М. Міхайлавым, М. Горкім, І. Франко, В. Самійленкам, а таксама [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвічам]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніным-Марцінкевічам]]&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

У сваім праграмным крытычным артыкуле «Забыты шлях», напісаным у 1915 годзе Максім Багдановіч абгрунтовае актуальнасьць беларускага мастацкага перакладу для новае беларускае літаратуры:
&lt;blockquote&gt;
Намагаючыся зрабіць нашу паэзію не толькі мовай, але і духам, і складам твораў шчыра беларускай, мы зрабілі б цяжкую памылку, калі б кінулі тую вывучку, што нам давала сьветавая (найчасьцей еўрапейская) паэзія. Гэта апошняя праца павінна ісьці поўным ходам. Было б горш, чым нядбальствам, нічога не ўзяць з таго, што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу сьветавой культуры. Але занасіць толькі чужое, не разьвіваючы свайго, — гэта яшчэ горш: гэта знача глуміць на­родную душу. Да таго ж адны жабракі могуць праз усё жыцьцё толькі браць. Трэба ж і нам, беручы чужое, калі-нікалі даць нешта сваё. А свайго, як мы бачым, мы давалі меней, чым маглі&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 291&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Творчы перакладчыцкі мэтад Максіма Багдановіча абумоўліваецца ўстаноўкай на дасягеньне адэкватнай перадачы зьместу і формы арыгінала. Паэт не прымаў і ніколі не выкарыстоўваў у практычнай дзейнасьці падрадкоўны, літаральны пераклад верша&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Сваю пазыцыю да літаральнага перакладу Максім Багдановіч выказваў у рэцэнзіі на расейскі пераклад зборніка вершаў [[Тэафіль Гацье|Тэафіля Гацье]] «Эмалі і камеі», зроблены [[Мікалай Гумілёў|Мікалаем Гумілёвым]]:
&lt;blockquote&gt;
Т. Готье занимает одно из самых почтенных мест во французской поэзии. Поэтому можно лишь приветствовать попытку Н. Гумилева познакомить нашу читающую публику совершеннейшими произведениями этого «ювелира слова» […] Главное достоинство стихотворений Т. Готье, как известно, заключается в изяществе отделки всегда безукоризненного стиха […] и именно эта черта творчества Готье нашла себя в переводах Н. Гумилёва наиболее внимательное отношение. Но при всем том разбираемая книга имеет один убийственный недостаток: то, что в ней искусно, в то же время и весьма искусственно. В ней очень много мастерства и мало поэзии. В ее тщательно отточеных стихах не чувстуется «веяния духа живого», все они красивы, но холодны […] Что касается отдельных промахов переводчика, то можно иной раз посетовать на него за стремление к буквальной передаче подлинника. Фраза «И дьявол кожу ей дубил», употребленная при описании Кармен, очень близка к оригиналу, но в то же время и очень смешна&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 360—361&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Маючы добрыя лінгвістычныя здольнасьці, Максім Багдановіч вывучыў і дастаткова глыбока засвоіў лацінскую, нямецкую, францускую мовы, валодаў мовамі славянскіх народаў, а таму мог абыйсьціся без падрадкоўніка і працаваць непасрэдна з тэкстам арыгінала. Беларускі дасьледчык мастацкага перакладу [[Леанід Казыра]] выказвае думку, што «ніхто зь беларускіх пісьменьнікаў ні да Багдановіча, ні пасьля яго так шырока не выкарыстоўваў у сваёй арыгінальнай творчасьці антычных матываў, тэм, вобразаў, сюжэтаў і форм»&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. У галіне перакладчыцкай дзейнасьці імкненьне Максіма Багдановіча адаптаваць узоры антычнае паэзіі да беларускага верша знайшло сваё ўвасабленьне ў перастварэньні твораў Гарацыюса і Авідыюса, а менавіта трыццатай оды «[[Exegi monumentum]]» («Помнік») з трэцяй кнігі одаў Гарацыя, якую паэт пераклаў нязнаным датуль у беларускай паэзіі аўтэнтычным асклепідаўскім вершам арыгіналу, і дзвух фрагмэнтаў з «Мэтамарфозаў» Авідыюса з назвамі «Грамада зорак „Карона“» і «Ікар і Дэдал», у якіх паэту ўдалося дакладна ўзнавіць зьмест, інтанацыю і стыль арыгінала&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

Разам зь [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], іншымі пісьменьнікамі-перакладчыкамі нашаніўскай пары Максім Багдановіч далучаецца да перакладу нямецкае паэзіі&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;, у прыватнасьці творчай спадчыны Гайнрыха Гайнэ й Фрыдрыха Шылера. Дасьледчык беларуска-нямецкіх літаратурных сувязей Уладзімер Сакалоўскі сьцьвярджае, што:
&lt;blockquote&gt;
Вершы Г. Гейнэ захапілі аўтара «Вянка» страснасцю лірычнага пачуцця, глыбокім пранікненнем у самыя інтымныя зрухі чалавечай душы, філасофскім зместам, вялікім гуманізмам, саркастычным выкрыццём людскіх заган, урэшце, дасканаласцю формы, меладычнасцю, блізкасцю да народнай песні
&lt;/blockquote&gt;
У 1909 г. на старонках «Нашай Нівы» быў апублікаваны першы Багдановічавы перакладны верш Гайнрыха Гайнэ — «У паўночным краю на кургане». Праз год у гэтай газэце быў зьмешчаны пераклад верша Фрыдрыха Шылера «Хочаш сябе ты пазнаць». Пяць іншых перакладзеных вершаў Гайнэ — «Азра», «Дзяцюк шчыра любіць дзяўчыну», «Калі любоў замучыць», «Калі маеш шмат чаго», «Гайнрых» — былі апублікаваныя толькі ў 1927 годзе ў першым акадэмічным зборы твораў Максіма Багдановіча. Ацэньваючы Багдановічавы пераклады Гайнрыха Гайнэ й Фрыдрыха Шылера, Уладзімер Сакалоўскі сьцьвярджае:
&lt;blockquote&gt;
Багдановічаўскія пераклады твораў Г. Гейнэ і Ф. Шылера хаця і маюць некаторыя выдаткі, што больш залежалі ад часу, чым ад самога перакладчыка, сталі, як і ўся спадчына беларускага паэта, класічнымі&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

Асноўнае месца ў перакладчыцкай спадчыне Максіма Багдановіча займае француская паэзія&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Яна прадстаўленая 22 творамі Поля Вэрлена і адным санэтам [[Алексіс-Фэлікс Арвэр|Алексіса-Фэлікса Арвэра]]. Характэрна, што аўтар «Вянка» вельмі даражыў перакладамі з Вэрлена і нават ставіў іх вышэй за некаторыя свае арыгінальныя вершы. Пра гэта сьведчыць ліст паэта ад 29 ліпеня 1912 г. у рэдакцыю «Нашай нівы»:
&lt;blockquote&gt;
Паночкі! Надумаўся я памясьціць у зборніках і пераклады з Верлена, каторыя раней надаслаў у Піцер. Пераклады да арыгінала блізкія, і, калі я магу іх справядліва ацаніць, — добрыя […] Ва ўсякім разе пераклады Верлена больш вартыя друку, чым гэтыя трафарэты, да ліку каторых трэба прыпісаць і в(ерш) «Шмат у нашым жыцці ёсць дарог…» […] Усе пераклады (калі Верлена Вам аддадуць) трэба памясьціць у канцы кнігі як чацьвёрты аддзел з іменем «З чужой глебы»: I. З Верлена II. З іншых паэтаў. […] Ізноў прашу,— друкуйце заменш дрэні, заклінаючы п. Антонія іменем европеізма, культурнасьці і т.д., а п. Ластоўскага іменем мадэрнізма і т.д&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 3. Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці. — Мн:. Навука і тэхніка, 1995.— С. 247&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
На Максіма Багдановіча паўплывала дасканаласьць вэрленаўскае літаратурнае тэхнікі, гарманічнасьць яго верша, дзе ўсе выяўленчыя сродкі скіраваныя на тое, каб падкрэсьліць гукавую арганізацыю, рытмічную выразнасьць і музычнасьць&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Гэтыя тэзы перагукаліся з мэтамі беларускага паэта аб узбагачэньні, разьвіцьці і ўдасканаленьні фармальных магчымасьцей беларускае паэзіі. Словы францускага паэта «De la musique avant toute chose!» ({{мова-be|Музыка перш за ўсё!}}) былі ўзятыя Багдановічам у якасьці эпіграфа да верша «Па-над белым пухам вішняў…». Пры перастварэньні вэрленаўскіх вершаў, вядучым прынцыпам перакладчыцкай дзейнасьці для Максіма Багдановіча быў прынцып максымальнай набліжанасьці да арыгінала&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Прынцып гэты рэалізуецца як пры перадачы зьместу, лексыкі, так і стылю, фармальных асаблівасьцей першатвора&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

== Багдановіч і сучаснасьць ==
[[Файл:Slucki-poyas2.jpg|міні|зьлева|150пкс|Адзін са слуцкіх паясоў, ухваленых Багдановічам]]
Архіў рукапісаў паэта захоўваўся ў яго бацькі, але падчас штурму Яраслаўля ў 1918 годзе пацярпеў ад пажару: хоць Адам Багдановіч здолеў уратаваць рукапісы ад поўнага зьнішчэньня, частка іх значна абгарэла.

У 1927 годзе, праз 10 гадоў пасьля сьмерці паэта, [[Валянцін Волкаў|Валянцінам Волкавым]] быў створаны «''Партрэт Максіма Багдановіча''», які цяпер захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музэі РБ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100123184832/http://www.artmuseum.by/ru/vyst/virt/volk Валентин Викторович Волков. Портрет Максима Богдановича. 1927 г.]&lt;/ref&gt;. У 1991—1995 гадох выдадзены поўны збор твораў паэта ў трох тамох. Працуюць музэі Багдановіча ў Менску, [[Горадня|Горадні]], Яраслаўлі; імя паэта носяць вуліцы ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі, у Ніжнім Ноўгарадзе, Яраслаўлі й Ялце, школы й бібліятэкі ў розных беларускіх гарадох. Яму прысьвечаны [[опэра]] «''Зорка Вэнэра''» ([[Юры Семяняка]] — [[Алесь Бачыла]]) ды опэра «''Максім''» ([[Ігар Палівода]] — [[Леанід Пранчак]]). У 1991 годзе імя Максіма Багдановіча ўнесенае ў каляндарны сьпіс [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] «Гадавіны выдатных асоб і падзеяў».&lt;ref name = &quot;archives&quot; /&gt;

У красавіку 2008 году Маскоўскі дзяржаўны гістарычны музэй пагадзіўся перадаць 6 паўнавартасных паясоў Слуцкай мануфактуры, якія натхнілі Максіма Багдановіча на стварэньне верша «''Слуцкіе ткачыхі''» ў прыватным беларускім музэі братоў Луцкевічаў. Дамова аб экспазыцыі слуцкіх паясоў у Нацыянальным мастацкім музэі была падпісаная толькі на год&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/uzor-rodnogo-vasilka-vozvrashchaetsya-na-rodinu.html Узор родного василька возвращается на Родину] // [[Советская Белоруссия]], 18 красавіка 2008&lt;/ref&gt;.

=== Вуліцы ===
[[Файл:Pačatak Vulicy Bahdanoviča.jpg|міні|300пкс|зьлева|Пачатак вул. М. Багдановіча ў [[Менск]]у]]
У 1991 годзе ў [[Менск]]у [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вуліца]] была перайменаваная ў гонар Максіма Багдановіча. Да гэтага мела назву: ''Максіма Горкага'' (з 1963 году), ''Камунальная'', ''Аляксандраўская'', ''Траецкая'', ''Віленская'', ''Вялікая Барысаўская''. Пачынаецца ад пл. 8 сакавіка й доўжыцца да вул. Кальцова. Ідзе паралельна праспэкту Незалежнасьці, працягласьць 6 км&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091003022331/http://minsk-old-new.com/minsk-3154.htm Минск старый и новый. Улица Максима Богдановича.]&lt;/ref&gt;.

Кватэра [[Адам Багдановіч|А. Я. Багдановіча]] разьмяшчалася па вуліцы Аляксандраўскай, 25, у доме Гурэвіча. 27 лістапада 1891 году (паводле старога стылю) тут нарадзіўся Максім, будучы беларускі паэт. Дом стаяў на ўчастку цяперашняй вуліцы М. Багдановіча насупраць сквэру каля [[Тэатар опэры і балету (Менск)|опэрнага тэатра]].

Імем паэта таксама названа [[Вуліца Максіма Багдановіча (Горадня)|вуліца]] ў [[Горадня|Горадні]].

=== Помнік ===
9 сьнежня 1981 году, у гонар 90-годзьдзя са дня нараджэньня Максіма Багдановіча на плошчы Парыскай камуны, перад [[Тэатар опэры і балету (Менск)|тэатрам опэры й балету]], непадалёк ад месца, дзе нарадзіўся й жыў паэт, быў усталяваны помнік клясыку беларускае літаратуры. Аўтары помніка скульптар С. Вакар, архітэктары Ю. Казакоў і Л. Маскалевіч. Бронзавая статуя паэта вышынёй 4,6 мэтру ўсталяваная на пастамэнце з чырвонага граніту. Паэт адлюстраваны зь перакрыжаванымі на грудзёх рукамі, у правай руцэ букет васількоў — кветак, услаўленых у яго паэзіі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091111023712/http://minsk-old-new.com/minsk-2750-ru.htm Памятник Максиму Богдановичу]&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2008 году, у адпаведнасьці з рашэньнем Менгарвыканкаму, помнік клясыку беларускае літаратуры быў адпраўлены на рэстаўрацыю&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080612184515/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16477 У Менску пачаўся дэмантаж помніка Багдановічу] // [[Наша Ніва]], 15 красавіка 2008&lt;/ref&gt;. Замест помніка плянавалася ўсталяваць фантан. Такое рашэньне ўладаў выклікала абурэньне лідэраў беларускае апазыцыі ў эміграцыі, якія параўноўвалі дэмантаж помніка Багдановіча са зьніманьнем [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белага сьцяга]] пасьля [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120119191107/http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16538 Пазьняк параўнаў дэмантаж помніка Багдановічу з парваньнем сьцяга Ціцянковым] // [[Наша Ніва]], 15 красавіка 2008&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2008 помнік быў усталяваны наноў на рагу вуліцы Максіма Багдановіча і плошчы Парыскай камуны&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/pomnik-maksimu-bagdanovichu-ustalyavali-kalya-opernaga-teatra-na-novym-mescy Помнік Максіму Багдановічу ўсталявалі каля Опернага тэатра на новым месцы] // [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], 26 чэрвеня 2008&lt;/ref&gt;. Адносна былога месцазнаходжаньня помнік перанесьлі на 150 мэтраў на паўночны захад, бліжэй да месца нараджэньня паэта, і павярнулі тварам да [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] ў кірунку паміж домам на вуліцы М. Багдановіча, 27 і [[Касьцёл і кляштар марыявітак (Менск)|Сувораўскай вайсковай вучэльняй]].

=== Музэі паэта ===

==== Музэй у в. Ракуцёўшчына ====
[[Файл:Muzej-siadziba Maksima Bahdanoviča ŭ v. Rakucioŭščyna.jpg|міні|280пкс|Музэй-сядзіба Максіма Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына]]
Улетку 1911 году Максім Багдановіч напісаў два цыклі вершаў: «''Старая Беларусь''» і «''Места''» (усяго 17 вершаў) і дзьве паэмы «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''», калі жыў у маёнтку Лычкоўскіх, у Ракуцёўшчыне (цяпер у [[Красьненскі сельсавет (Маладэчанскі раён)|Красьненскім сельсавеце]] [[Маладэчанскі раён|Маладэчанскага раёну]]).

Музэіфікацыя ракуцёўшчынскіх месцаў пачалася ў 1970-х гадах. У чэрвені 1977 году па прапанове супрацоўнікаў Менскага абласнога краязнаўчага музэю ў вёсцы быў усталяваны помнік — два валуны: адзін як вечная сьвечка памяці, на другім — выбіты радкі з «''Санэту''» М. Багдановіча. У 1981 годзе каля помніка беларускімі пісьменьнікамі быў пасаджаны «Максімаў сад»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091222095147/http://bagdanovich.museum.by/node/1533 Филиал музея «Фольварк Ракутёвщина». Историческая справка]&lt;/ref&gt;.

З 1983 году на мяжы ліпеня й жніўня зьбіраюцца аматары беларускае культуры. Вёску Ракуцёўшчына, дзе калісьці адпачываў Максім Багдановіч&lt;ref&gt;[http://www.radzima.org/be/pub/2964_p/ Музэй-сядзіба Максіма Багдановіча] // [[Радзіма майго духу|Radzima.org]]&lt;/ref&gt;, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасьці ператвараюць у вялікую фэстывальную пляцоўку&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130420142333/http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=14668 Вёску Ракуцёўшчына, дзе калісьці адпачываў сам Максім Багдановіч, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасьці ператвараюць у вялікую фестывальную пляцоўку] // tvr.by, 3 жніўня 2009&lt;/ref&gt;.

Пасьля пажару ў музэі Максіма Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына было згублена каля 70 ўнікальных экспанатаў&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/skazka-o-motylke-i-aiste-ili-dom-poeta.html Сказка о мотыльке и аисте, или Дом поэта] // [[Советская Белоруссия]], 23 чэрвеня 2006&lt;/ref&gt;.

==== Музэй у Менску ====
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum-2.jpg|міні|242пкс|Музэй М. Багдановіча ў [[Менск]]у]]
[[Літаратурны музэй Максіма Багдановіча]] адчыніўся ў 1991 годзе ў [[Траецкае прадмесьце|Траецкім прадмесьці]] ў [[Менск]]у, у двухпавярховым доме XIX стагодзьдзя&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090217221037/http://litmuseums.iatp.by/bogdan/by/index.html Літаратурны музэй Максіма Багдановіча]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, у Менску захаваўся дом, у якім жыў Максім Багдановіч (вуліца Рабкораўская, 19), дзе разьмешчаны філіял яго музэю — «''Беларуская хатка''» (па назьве літаратурнага гуртка, у якім удзельнічаў паэт)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090528105753/http://minsk-old-new.com/minsk-2739-ru.htm Беларуская хатка — филиал Литературного музея М.Богдановича.]&lt;/ref&gt;. Аўтарам мастацкае канцэпцыі музэю стаў мастак Эдуард Агуновіч, які за рэалізацыю сваёй задумы быў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй Рэспублікі Беларусь.

Музэй падзяляецца на пяць заляў:
[[Файл:Bahdanoviča chata.JPG|міні|зьлева|230пкс|Філія Музэю М. Багдановіча на Рабкораўскай 17. На помніку высечаная цытата зь вершу М. Багдановіча: «''Ты ня згасьнеш, ясная зараначка. Ты яшчэ асьвеціш родны край. Беларусь мая! Краіна-браначка! Ўстань, свабодны шлях сабе шукай''»]]
* '''''Дзяцінства паэта. Вытокі таленту. Цыклі «Згукі бацькоўшчыны» і «Ў зачараваным царстве»'''''
Экспазыцыя пачынаецца з мастацкай работы [[Пётар Драчоў|Пятра Драчова]] «''Менск 1891 году''», якая ўяўляе сабой рэканструкцыю старажытнага цэнтру Менску — [[Высокі Рынак|Верхняга гораду]]. Над панарамай — [[герб Менску]], які быў нададзены гораду ў 1591 годзе.

Дамінанта першае залі — стэнд з матэрыяламі беларускіх фальклярыстаў ([[Ян Чачот|Я. Чачота]], [[Еўдакім Раманаў|Е. Раманава]], [[Павал Шэйн|П. Шэйна]]), якія перадаюць настрой першых цыкляў «''Вянка''». У цэнтры стэнда кніга — этнаграфічны нарыс Адама Багдановіча «''Пережитки древнего миросозерцания у белоруссов''» (Горадня, 1895 год).

Мастацкае афармленьне залі: гіпсавая лепка на столі часткова паўтарае арнамэнт ручніка; вырабы з саломы нагадваюць Зьмяінага Цара, русалчыны косы, лясныя, балотныя й палявыя кветкі. Ручнік маці сымбалізуе памяць аб Бацькаўшчыне. Над ім зьмешчаны два здымкі Маскіма: арыгінал — Максім з братамі й цёткай Марыяй ([[Ніжні Ноўгарад]]); муляж-выкадроўка ў круглай рамцы ў павялічаным выглядзе.

[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum-4.jpg|міні|230пкс|Першая заля, прысьвечаная дзяцінству паэта.]]
* ''''' Станаўленьне творчае індывідуальнасьці'''''
Кампазыцыйным ядром залі зьяўляецца графічны шэраг з 12-ці постацей рэлігійных і культурных дзеячаў старажытнае Беларусі. Другі — фатаздымачныя выявы беларускіх дзеячаў XIX — пачатку XX стагодзьдзяў. Экспанаты-сымбалі — слуцкі пояс і [[Статуты ВКЛ|Трэці Статут]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

* '''''Росквіт творчага таленту Максіма Багдановіча'''''
У гэтай залі дзьве асноўныя дамінанты — зборнік «''Вянок''» на асобным стэндзе й стэнд-ніша з экспанатамі, у якіх увасоблена творчае крэда «''песьняра творчае красы''».

Таксама экспануюцца «''Вянкі''» з аўтографам паэта, падараваныя цёткам — Марыі й Магдалене, а таксама стрыечнае сястры Ганьне Гапановіч. Захоўваецца ў музэі й «''Вянок''», які належаў паэту [[Уладзімер Дубоўка|Ўладзімеру Дубоўку]].

Экспануецца «''Вянок''» з аўтографам-прысьвячэньнем Нюце Гапановіч. Зборнік паказаны ў скураной зь цісьненьнем аправе на асобным стэндзе. Малюнак з вокладкі «''Вянка''», зроблены ў 1905 годзе невядомым беларускім мастаком (вучнем Штыгліцкай школы, паводле ўспамінаў В. Ластоўскага) паўтораны на стэндзе.

Стэнд-ніша ў сваім цэнтры зьмяшчае здымак М. Багдановіча 1911 году, з двух бакоў ад яго «''Наша Ніва''» з «''Апавяданьнем аб іконьніку й залатары''» і «''Калядная пісанка''» з апавяданьнем «''Апокрыф''». Экспанатам-сымбалем зьяўляецца рэпрадукцыя гравюры «''Хрыстос, які пастукаўся''» (XIX ст.), што належала самаму блізкаму сябру паэта — Дыядору Дзябольскаму. Гэта ілюстрацыя да «''Апокрыфа''» — стылізаванага апавяданьня, напісанага ў форме эвангельскіх прыпавесьцяў.

* '''''Мадонны'''''
Гэтая заля адрозьніваецца ад папярэдніх увядзеньнем двух інтэр’ерных вузлоў з асабістымі рэчамі Ганны Какуевай і Ганны Гапановіч.
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|міні|зьлева|210пкс|Экспанаты-сымбалі — слуцкі пояс і Трэці Статут ВКЛ]]
Промні дзённага сьвятла трапляюць у залю праз паліхромныя (сьветлых колераў) вітражы з выявамі каласоў і васількоў. Крыжовая кампазыцыя, утвораная лепкай на столі (цёмна-малінавы крыж), падзяляе залю на тры ўмоўныя часткі й яднае дамінанты залі: гравюру «''Сыкстынская Мадонна''»; рукапісны зборнік «''Зеленя''», прысьвечаны Нюце Гапановіч (у авальнай з пазалотай нішы); партрэт Ганны Какуевай. Крыж на столі злучае гравюру са зборнікам «''Вянок''» у трэцяй залі, яны знаходзяцца на адной экспазыцыйнае лініі.

Гравюра «''Сыкстынская Мадонна''» — фрагмэнт твору эпохі Адраджэньня — [[Рафаэль|Рафаэля Санты]] ([[Рыціна|геліягравюра]]). Аўтар — Ханфштайнгль (1804—1877). «''Мадонна''» была падараваная Максімам Горкім; верагодна падчас шлюбу Адама Багдановіча з Аляксандрай Волжынай. Пад гравюрай зьмешчаны фатаздымак Марыі Багдановіч з Максімам (1892—1893).

Сярод мэмарыяльных рэчаў Г. Какуевай вылучаецца вялікі партрэт Ані ў маленстве. Гэты партрэт бачыў М. Багдановіч у гасьцёўні Какуевых, дзе зьбіралася моладзь і Ганна грала на [[фартэпіяна]].
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum-5.jpg|міні|200пкс|Гадзіньнік, які адлічыў апошнія хвіліны жыцьця М. Багдановіча]]
Сярод здымкаў, дакумэнтаў, асабістых рэчаў Ганны Гапановіч цэнтральнае месца належыць рукапіснаму зборніку «''Зеленя''». Зборнік зьмешчаны ў авальнай нішы разам са здымкам Ганны Гапановіч. Гэта невялікі сшытак у лінейку, трошкі пацямнелы ад часу. На першай старонцы напісана: «''Максим Богданович. „Зеленя“. Стихи. Перевод с белорусского автора. — Ярославль, 1909,13 гг.''». Арыгінал «''Зелені''» захоўваўся з 1914 году ў Ганны Гапановіч, а пасьля яе сьмерці (1941) — у яе сястры Веры і, нарэшце, у Натальлі Кунцэвіч, якая й перадала яго ў дар музэю ў 1981 годзе. Гэта адзін зь першых экспанатаў музэю.

На століку каля кутняга стэнда са здымкам цёткі Марыі ў беларускім народным адзеньні й маленькай Наташай Кунцэвіч экспануецца дзіцячая [[цацка]] — мядзьведзь Васенька. Гэтага мядзьведзіка 22-гадовы Максім Багдановіч падараваў, у адзін з прыездаў зь Яраслаўля ў Ніжні Ноўгарад, двухгадовай пляменьніцы Наташы — унучцы цёткі Магдалены. Падарунак Натальля Кунцэвіч зьберагла й перадала ў музэй. Гэта адна з рэчаў, якую трымаў у руках Максім Багдановіч.

* '''''Сьмерць паэта. Нязьдзейсьненыя задумы.'''''
Атмасфэра трагізму апошніх месяцаў жыцьця паэта, нязбытнасьць мар і жаданьняў у пятай залі перадаюцца праз сымболіку экспанатаў і складанае мастацкае вырашэньне. У параўнаньні з папярэднімі, гэтая заля менш насычаная экспанатамі. Лепка й мэталёвая аздоба на столі й сьценах праз ідэю і вобраз Страцім-Лебедзя адлюстроўваюць тэму нязьдзейсьненых задум.

Памёр паэт уначы 25 траўня (12 траўня паводле старога стылю). Памінальную службу адправілі ў саборы Аляксандра Неўскага. На магіле паставілі белы крыж. Гадзіньнік паэта, які адлічыў апошнія хвіліны ягонага жыцьця, падараваны Максіму бацькам пасьля заканчэньні гімназіі, экспануецца пад партрэтам.

У жніўні 2008 году калекцыянэр беларускага паходжаньня Леанід Закс перадаў у дар музэю 20 графічных работ мастакоў-авангардыстаў XIX—XX стагодзьдзяў. Усе гэтыя мастакі мелі дачыненьне да Беларусі й наведвалі [[Віцебск]], таму ён вырашыў перадаць творы беларускаму музэю. Выстава гэткіх карцінаў мела назву «''Беларусі зь любоўю''» і працягвалася з 26 жніўня па 27 верасьня 2009 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090916005729/http://naviny.by/rubrics/culture/2009/08/27/ic_media_117_3342/ Работы художников-авангардистов Серебряного века переданы музею Максима Богдановича] // [[Советская Белоруссия]], 27 жніўня 2009&lt;/ref&gt;.

==== Музэй у Горадні ====
[[Файл:Bahdanovič Museum in Hrodna.jpg|міні|287пкс|Музэй Максіма Багдановіча ў Горадні]]
{{Асноўны артыкул|Дом-музэй Максіма Багдановіча (Горадня)}}
З 1986 году адчынены музэй у [[Горадня|Горадні]], у якім жыла сям’я Багдановічаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120618112606/http://bogdanovich.grodno.by/about.html Афіцыйны сайт музэю ў Гародні]&lt;/ref&gt;. З 1 студзеня 1995 году музэй працуе як самастойная ўстанова культуры. Літаратурны аддзел быў разьмешчаны ў 4-х пакоях дома (плошча экспазыцыі 56 м²). У гэтым доме з 1892 па 1896 год жыў М. Багдановіч (у 1965 годзе на доме была ўсталявана мэмарыяльная шыльда). Паводле іншых зьвестак сям’я Максіма Багдановіча жыла ў адным з суседніх дамоў.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/1880795.html|загаловак=100 адрасоў Свабоды. Музэй Багдановіча, Гародня|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі =18 лістапада 2009}}&lt;/ref&gt;

Да стварэньня музэйнае калекцыі ў Горадні прыклала руку й беларуская паэтка [[Ларыса Геніюш]]. Былі перададзеныя нават яе [[Вышыванка|вышыванкі]], на якіх валошкі — кветкі, што так падабаліся Максіму. Але рарытэтны зборнік вершаў Багдановіча «''Вянок''» 1913 году выданьня Ларыса вырашыла пакінуць у спадчыну свайму сыну Юрку, што жыў за мяжой. Пасьля сьмерці паэткі яе сын зьбіраўся перавезьці «''Вянок''» у [[Польшча|Польшчу]], але пад пагрозай канфіскацыі зборніка на польскае мяжы, вырашыў пакінуць у спадчыну музэю й яго.

Экспазыцыя мае залі: партрэтная галерэя знакамітых людзей; літаратурна-грамадзкі рух канца XIX — пачатку XX стагодзьдзяў; гарадзенскі пэрыяд жыцьця сям’і Багдановічаў. Ёсьць чатыры мэмарыяльныя пакоі: кабінэт бацькі, пакой маці, дзіцячы пакой, гасьцёўня, а таксама аддзел «''Гарадзеншчына літаратурная: мінулае і сучаснае''».

==== Музэй у Яраслаўлі ====
У 2008 годзе адкрыўся [[Дом-музэй Максіма Багдановіча (Яраслаўль)|дом-музэй Максіма Багдановіча]] ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120322061751/http://yarosinfo.ru/pages/news/1657 Завтра в Ярославле откроется мемориальный дом-музей Максима Богдановича]&lt;/ref&gt;.

Мэмарыяльны музэй разьмешчаны ў невялікай драўлянае хаце па вул. Чайкоўскага, 21-а, у якой з 1908 па 1916 гг. жыла сям’я Максіма Багдановіча. З 1996 году на базе музэю працуе Цэнтар Беларускае культуры. Там магчыма пачуць беларускія песьні, пачытаць кнігі беларускіх аўтараў, азнаёміцца з выданьнямі беларускае прэсы. У Цэнтры ладзяцца Дні нацыянальнае беларускае кухні, музычныя й паэтычныя вячэры, сьвяты, прысьвечаныя знамянальным датам у гісторыі Беларусі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100506220025/http://yarland.ru/turism/dostoprimechatelnosti/yaroslavl_5/museibogdanovicha.html Музей М. Богдановича на yarland.ru]&lt;/ref&gt;.

=== Імпрэзы ===
10 сьнежня 2008 году ў вялікай зале Белдзяржфілярмоніі адбылася прэм’ера спэктакля «''Дзень Максіма Багдановіча''». Аўтар гэтага музычна-тэатральнага праекту Ларыса Сімаковіч назвала яго «''сучаснай містэрыяй у адной дзеі і адным вечары''»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111118070721/http://belapan.com/archive/2008/12/11/by_misteriya/ Аўтар праекта ''«Дзень Максіма Багдановіча»'' Ларыса Сімаковіч: Містэрыя — гэта найлепшая тэрыторыя існавання прарока] // [[БелаПАН]], 11 сьнежня 2008&lt;/ref&gt;. У пастаноўцы задзейнічаны акторы беларускіх тэатраў, беларускія гурты [[N.R.M.]], «Клясык-Авангард», «Ліцьвінскі хмель», «In Search For». Галоўную ролю — паэта Максіма Багдановіча — выканала акторка [[Сьвятлана Зелянкоўская]]. Паводле сюжэту, паэт праходзіць празь дзевяць містэрыяў разам з пэрсанажамі сваіх вершаў. У кожным эпізодзе ён сустракаецца з рознымі героямі — Моцартам, Сальеры, тэатральным рэжысэрам Мікалаем Пінігіным, радыёвядучым, вулічнымі рэп-выканаўцамі і г. д.&lt;ref&gt;[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=17963&amp;sn_cat=39 Лявон Вольскі і Святлана Зелянкоўская адсвяткавалі ў філармоніі дзень нараджэння] // [[Салідарнасьць (газэта)|Салідарнасьць]], 11 сьнежня 2008&lt;/ref&gt;

=== Іншае ===
* У 2000 годзе ў нашаніўскім праекце пад назвай «100 беларускіх кніг XX стагодзьдзя» кніга Максіма Багдановіча «''Вянок''» зь вялікім адрывам ад іншых была абраная лепшай кнігай сыходзячага стагодзьдзя, а самога аўтара чытачы абралі лепшым беларускім паэтам стагодзьдзя&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120119231235/http://www.nn.by/2000/50/12.htm Сто беларускіх кніг XX стагодзьдзя] // [[Наша Ніва]], 2000&lt;/ref&gt;.
* Да 120-годзьдзя са дня нараджэньня Максіма Багдановіча, якое адзначалася ў 2011 годзе, было заплянаванае выданьне энцыкляпэдыі клясыка нацыянальнае літаратуры. Праца над даведнікам пачалася ў выдавецтве «''Беларуская савецкая энцыклапедыя''» напрыканцы 1980-х гг. З тысячы артыкулаў, якія плянавалася ўключыць у выданьне, было напісана больш за 600, аднак, на гэтым праца й спынілася. У 2008 годзе кіраўніцтва літаратурнага музэю М. Багдановіча зьвярнулася да [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] й да дырэктара выдавецтва «''Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі''» Генадзя Пашкова з прапановай завяршыць працу над даведнікам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140112133707/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/23/ic_news_117_291032/print/ К 120-летию со дня рождения Максима Богдановича издадут энциклопедию] // [[Советская Белоруссия]], 23 траўня 2008&lt;/ref&gt;.
* Напрыканцы 2008 году Міністэрства замежных і эўрапейскіх справаў Францыі й амбасада Францыі ў Беларусі абвясьцілі праграму спрыяньня публікацыям пад назвай «''Максім Багдановіч''». Беларускім выдаўцам будуць дапамагаць зь перакладам і публікацыяй твораў сучасных францускіх аўтараў у такіх галінах як літаратура, філязофія, гуманітарныя і сацыяльныя навукі, мастацтва і культура, навука і тэхніка&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/Article/1359087.html Францыя абвяшчае праграму «Максім Багдановіч»] // Радыё Свабода, 12 сьнежня 2008&lt;/ref&gt;.
* У кастрычніку 2009 году ў Траецкім прадмесьці падчас будаўніцтва шматпавярховае падземнае стаянкі быў зьнесены падмурак дома, у якім жыў Максім Багдановіч. Гэты аб’ект унесены ў сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Беларусі. Пасьля размоваў з кіраўніком заказчыка будаўніцтва элітнага жыльля была дасягнутая дамова аб узнаўленьні дома Багдановіча на тым жа месцы і ў тым жа выглядзе, у якім ён існаваў напрыканцы XIX ст&lt;ref&gt;[http://kp.by/daily/24386/565812/ Дом, где родился Богданович, восстановит застройщик элитного жилья.]{{Недаступная спасылка|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Комсомольская Правда]], 31 кастрычніка 2009&lt;/ref&gt;.
* Па ініцыятыве інтэрнэт-парталу [[TUT.BY]] напапярэдадні 118-годзьдзя са дня нараджэньня Максіма Багдановіча міністар культуры Беларусі [[Павал Латушка]] прачытаў вершы «''Зорка Вэнэра''» й «''Слуцкіе ткачыхі''», амбасадар [[Швэцыя|Швэцыі]] ў Беларусі Стэфан Эрыксан і паэт [[Андрэй Хадановіч]] выканалі верш «''Я хацеў бы спаткацца з вамі на вуліцы''», музыка [[Лявон Вольскі]] прачытаў верш з цыклю «''Лясун''»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100103104743/http://news.tut.by/culture/154633.html «Я хацеў бы спаткацца з вамі на вуліцы»… Вядомыя асобы чытаюць Багдановіча] // [[TUT.BY]], 9 сьнежня 2009&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}

=== Крыніцы тэкстаў ===

=== «Вянок» ===
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбраных вершоў |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/1/pdf/1.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]]|выдавецтва =[[Марцін Кухта|Друкарня Марціна Кухты]] |год =1913 |том = |старонкі = |старонак =120 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Зборнік вершаў |арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Vianok_2.html#2 |адказны =прадмова [[Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]] |выданьне =Другое выданьне, папраўленае |месца =[[Вільня]]|выдавецтва =[[Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна]] |год =1927 |том = |старонкі = |старонак =VI, 120 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбраных вершоў|арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Vianok.html# |адказны = |выданьне = Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак =120 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбраных вершоў|арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Vianok.html# |адказны = |выданьне = Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1985 |том = |старонкі = |старонак =120 |сэрыя = |isbn = |наклад =20000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Вершы, паэмы |арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнка]]; мастак Ю. І. Хілька |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994 |том = |старонкі = |старонак = 206 |сэрыя = |isbn =5-340-00883-5 |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбрарых вершоў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2003 |том = |старонкі = |старонак =117 |сэрыя = |isbn =985-02-0624-1 |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Вершы, паэмы |арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнка]];  |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2005 |том = |старонкі = |старонак =198 |сэрыя = |isbn =985-02-0760-4 |наклад = 3000}}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Кніжка выбрарых вершоў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2011 |том = |старонкі = |старонак =118 |сэрыя = |isbn =978-985-02-1301-3 |наклад =1000 }}

=== Зборы твораў ===
* {{Кніга|аўтар = Багдановіч, М.|частка = |загаловак = Творы М. Багдановіча |арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Tvory_M_Bagdanovicha_T1_1927.pdf |адказны = пад рэд. І. І. Замоціна |выданьне =  |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Інстытут беларускай культуры]] |год = 1927 |том = 1: Вершы. Апавяданьні |старонкі = |старонак = XV, 502 |сэрыя = Акадэмічная бібліотэка беларускіх пісьменьнікаў |isbn = |наклад = 5000 }}
* {{Кніга|аўтар = Багдановіч, М.|частка = |загаловак = Творы М. Багдановіча |арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Tvory_M_Bagdanovicha_T2_1928.pdf |адказны = пад рэд. І. І. Замоціна |выданьне =  |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Інстытут беларускай культуры]] |год = 1928 |том = 2: Прозаічныя творы. Тэкст. Увагі. Дадаткі |старонкі = |старонак = LXL, 418 |сэрыя = Акадэмічная бібліотэка беларускіх пісьменьнікаў |isbn = |наклад = 5000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Збор твораў у двух тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/20.pdf |адказны = уступны артыкул: [[Алег Лойка]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1968 |том =1: Вершы, паэмы, пераклады |старонкі = |старонак =551 |сэрыя = |isbn = |наклад =7000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Збор твораў у двух тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/21.pdf |адказны = уступны артыкул: [[Алег Лойка]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1968 |том =2: Апавяданні і нарысы 1907–191 |старонкі = |старонак =575 |сэрыя = |isbn = |наклад =7000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Поўны збор твораў у трох тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/24.pdf |адказны =рэдактар тома і аўтар прадмовы А. А. Лойк; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі Э. А. Золавай і інш.; пасляслоўе І. Э. Багдановіч, Л. А. Казыры, Т. К. Чаба |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1992 |том =1: Вершы, паэмы, пераклады, наследаванні, чарнавыя накіды |старонкі = |старонак =751 |сэрыя = |isbn =5-343-00957-3 |наклад =15000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Поўны збор твораў у трох тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/25.pdf |адказны =рэдактар тома і аўтар пасляслоўя М. І. Мушынскі ; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі С. В. Забродскай і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1993 |том =2: Мастацкая проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды |старонкі = |старонак =599 |сэрыя = |isbn =5-343-00958-1 |наклад =15000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Поўны збор твораў у трох тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/26.pdf |адказны =рэдактар тома и аўтар пасляслоўя У.М. Конан ; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі С. В. Забродскай і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1993 |том =3: Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці |старонкі = |старонак =599 |сэрыя = |isbn =5-343-00959-X |наклад =7000 }}

=== Выбраныя творы ===
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/13.pdf |адказны =пад рэдакцыяй [[Міхась Ларчанка|М. Ларчанкі]], [[Міхась Клімковіч|М. Клінковіча]]; мастак А. Сапетко |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]]  |год =1940 |том = |старонкі = |старонак =222 |сэрыя = |isbn = |наклад =5000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы. Вершы, апавяданні і артыкулы (1908–1915) |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/17.pdf |адказны =уступны артыкул [[Сьцяпан Майхровіч|Сцяпана Майхровіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год =1952 |том = |старонкі = |старонак =397 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Творы. Вершы, апавяданні, нарысы |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/18.pdf |адказны =уступны артыкул Н. С. Перкіна |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Выдавецтва АН БССР |год =1957 |том = |старонкі =590 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад =8000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Паэтычная спадчына |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/19.pdf |адказны =рэдактары: [[Антон Адамовіч]], [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] |выданьне =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва]] |месца =[[Нью Ёрк]]—[[Мюнхэн]]|выдавецтва =[[Бацькаўшчына (1947)|Выдавецтва Бацькаўшчына]]|год =1960 |том = |старонкі = |старонак =296 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч. |частка = |загаловак = Маладзік: лірыка|арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/26/01/maladzik-bahdanovic-1968.pdf|адказны = складальнік, прадмова: [[Алег Лойка]]; мастак [[Яўген Кулік]] |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1968|том = |старонкі =  |старонак = 290 |сэрыя = |isbn = |наклад = 15000}}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Зорка Венера. Творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =Укладаньне і прадмова [[Анатоль Клышка|Анатоля Клышкі]], мастак В. А. Губараў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =462 |сэрыя = |isbn =5-340-01099-6 |наклад =30000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Шыпшына. вершы, апавяданні, нарысы, крытыка, публіцыстыка |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнік [[Сяргей Панізьнік]]; аўтар уступнага артыкула [[Ніл Гілевіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}| =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =238 |сэрыя =Школьная бібліятэка |isbn =5-7880-0371-7 |наклад =27000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =Уступныя словы [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Алесь Бяляцкі| Алеся Бяляцкага]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =1996 |том = |старонкі = |старонак =494 |сэрыя = Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-6318-07-6 |наклад =4000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Маладыя гады. Выбранае |арыгінал = |спасылка = |адказны =Укладаньне, біяграфічная даведка Э.А.Золавай |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2001 |том = |старонкі = |старонак =334 |сэрыя =Беларуская паэзiя XX стагоддзя |isbn =985-02-0506-7 |наклад =2500 }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Інтымны дзённік. Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнік Ул. Сіўчыкаў; прадмова [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Радыёла-плюс |год =2006 |том = |старонкі = |старонак =526 |сэрыя = |isbn =985-448-057-7 |наклад =3500 }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбранае |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Харвест]] |год =2011 |том = |старонкі = |старонак =510 |сэрыя = |isbn =978-985-16-9572-6 |наклад =1000 }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладаньне і каментары [[Юры Пацюпа]]; навуковы рэдактар [[Арсень Ліс]]|выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2014 |том = |старонкі = |старонак =669 |сэрыя =Залатая калекцыя беларускай літаратуры. Том 7 |isbn =978-985-02-1591-8 |наклад =1500 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Пярсцёнак. Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладаньне У. М. Сіўчыкава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Попурри |год =2015 |том = |старонкі = |старонак =255 |сэрыя =Мая беларуская кніга |isbn =978-985-15-2484-2 |наклад =2000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Алесь Бадак|Алеся Бадака]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2021 |том = |старонкі = |старонак =254 |сэрыя = |isbn =978-985-02-2057-8 |наклад =1000 }}
* {{Кніга|аўтар = Багдановіч, М. А. |частка = |загаловак = Цвяток радзімы васілька: вершы. Цыклы: У зачараваным царстве; Згукі Бацькаўшчыны; Старая Беларусь; Па бруку места; Думы; Вольныя думы; Старая спадчына; Мадонны; Вершы розных гадоў |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік [[Віктар Шніп]], мастак Д. С. Камейша |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Выдавецкі дом «Зьвязда»|Звязда]] |год = 2024 |том = |старонкі =  |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = 978-985-575-531-0|наклад = 700}}

=== Публіцыстыка ===
* {{Кніга|аўтар =  Максім Багдановіч.  |частка = |загаловак = Беларускае адраджэнне: літаратурныя артыкулы |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/26/01/bielaruskaje-adradzennie-bahdanovic.pdf|адказны = прадмова [[Уладзімер Лазоўскі|У. М. Лазоўскага]] |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Універсітэцкае]] |год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 32 |сэрыя = |isbn = 985-09-0081-4|наклад = 3000}}

=== Пераклады на замежныя мовы ===
* {{Мова-uk|{{Кніга|аўтар =Максим Богдановіч.|частка = |загаловак =Вінок |арыгінал = |спасылка = http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/5/pdf/4.pdf |адказны =переклади, вступна стаття й примітки Михайла Драй-Хмари |выданьне = |месца =[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва =Державне видавництво України |год =1929 |том = |старонкі = |старонак =96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
** {{Артыкул| аўтар =Сярэдні Ф. | загаловак =Максім Магдановіч «Вінок». Пераклади, вступна стаття й примітки Михайла Драй-Хмари. Державне Видавництво Украіни 1929 г. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/b336da461d814db51074adef93a92116.pdf | мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год  =1930 | том   = | нумар = 1 | старонкі = 143 }}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Избранные произведения: перевод с белорусского |арыгінал = |спасылка = |адказны = вступительная статья [[Сьцяпан Майхровіч|Майхрович, Степан Казимирович]] |выданьне = |месца =[[Масква|Москва]]|выдавецтва = Государственное издательство художественной литературы |год =1953 |том = |старонкі =  |старонак =294 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }}}}
* {{Мова-pl|{{Кніга|аўтар = Maksim Bahdanowicz.|частка = |загаловак =Poezje wybrane |арыгінал = |спасылка = |адказны =autorzy przekł. Tadeusz Chróścielewski; wybór, wstęp i przypisy Jan Huszcza |выданьне =|месца =[[Лодзь|Łódź]] |выдавецтва =Wydawnictwo Łódzkie |год =1973 |том = |старонкі = |старонак =XIII, 118 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-bg|{{Кніга|аўтар = Максим Багданович.|частка = |загаловак =Златни струни |арыгінал = |спасылка = |адказны =превел от белоруски Христо Попов; предговор: Симеон Владимиров |выданьне = |месца =[[Сафія|София]]|выдавецтва =Народна култура |год =1984 |том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-en|{{Кніга|аўтар = Maksim Bahdanovič, [[Алесь Гарун|Aleś Harun]], [[Зьмітрок Бядуля|Zmitrok Biadula]].|частка = |загаловак =The images swarm free: a bi-lingual selection of poetry |арыгінал = |спасылка = |адказны =translated by [[Вера Рыч|Vera Rich]]; ed. with an introd. by [[Арнольд Макмілін|Arnold McMillin]] |выданьне =|месца =[[Лёндан|London]] |выдавецтва =The Anglo-Byelorus. Soc. |год = 1985 |том = |старонкі = |старонак =135 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Венок. Лирика |арыгінал = |спасылка = |адказны =Перевод с белорусского [[Браніслаў Спрынчан|Б.Спринчана]]; Вступ.ст.,сост.и примеч. [[Вячаслаў Рагойша|В.П.Рагойши]]; Художник А. А. Лапицкая |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год =1985 |том = |старонкі = |старонак =127 |сэрыя =Поэтическая библиотека |isbn = |наклад =40000 }}}}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Узор василька. Избранная лирика |арыгінал = |спасылка = |адказны =составитель [[Сяргей Панізьнік|С. Панизник]] ; редколлегия: Н. Кислик и др. ; предисловие [[Ніл Гілевіч|Н. Гилевича]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1985 |том = |старонкі = |старонак =141 |сэрыя = Белорусская поэзия |isbn = |наклад =20000 }}}}
* {{Мова-en|{{Кніга|аўтар = Maksim Bagdanovich.|частка = |загаловак =The burning candle |арыгінал = |спасылка = |адказны =translated from the Byelorussian by Anisiya Prokofieva ; edited by Ludmila Cortés |выданьне =|месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Рэдакцыя газеты «Голас Радзімы» |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =78 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Венок. Лирика |арыгінал = |спасылка = |адказны =Перевод с белорусского [[Браніслаў Спрынчан|Б.Спринчана]]; Вступ.ст.,сост.и примеч. [[Вячаслаў Рагойша|В.П.Рагойши]]; Художник Лапицкая |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =125 |сэрыя = Поэтическая библиотека |isbn =5-7880-0516-7 |наклад =30000 }}}}
* {{Мова-lv| {{Кніга|аўтар =Maksims Bahdanovičs.|частка = |загаловак =Jau roka rudzupuki auž... Цвяток радзімы васілька... |арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Jau_roka_rudzupuki_auz-lav.html |адказны =пераклад на латышскую мову Андрыса Веяна, Віктара Ліўземніека; уступныя словы Андрыса Веяна, [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}; [[Рыга|Riga]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]; Rakstnieks |год =1992 |том = |старонкі = |старонак =158 |сэрыя =Запаветныя радкі; Sirds rindas |isbn =5-340-01265-4 |наклад =6000 }}}}
* {{Мова-uk|{{Кніга|аўтар =Максим Богданович.|частка = |загаловак =Стратим-лебідь. Поезія. Проза. Публіцістика. Критика. Листи |арыгінал = |спасылка = |адказны =Упоряд., передм., приміт. та наук. ред. Р.Лубківського |выданьне =|месца =[[Львоў|Львів]] |выдавецтва =Світ |год =2002 |том = |старонкі = |старонак =404 |сэрыя =«Ad Fontes» = До джерел |isbn =966-603-208-2 |наклад =2000}}}}
* {{Мова-es|{{Кніга|аўтар = Maksim Bogdanovich.|частка = |загаловак =La torre de la paz |арыгінал = |спасылка = |адказны =traducido por Anastassiya Kouzmenko Mikhailova; ilustraciones: Mo Gutiérrez Serna |выданьне = |месца =[[Барсэлёна|Barcelona]]|выдавецтва =Thule |год =2015 |том = |старонкі = |старонак =28 |сэрыя = |isbn =978-84-15357-82-7 |наклад = }}}}
* {{Мова-fr|{{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Паэзія = Poèmes |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад на французскую мову Н. Дзябольскай |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Віктар Хурсік |год =2016 |том = |старонкі = |старонак =62 |сэрыя = |isbn =978-985-7025-65-7 |наклад =35 }}}}
* {{Мова-cs|{{Кніга|аўтар =Maxim Bahdanovič.|частка = |загаловак =Přetržený náhrdelník: výbor z díla |арыгінал = |спасылка = |адказны =vybral, uspořádal, z běloruštiny přeložil a komentářem opatřil Max Ščur; do češtiny přebásnil Jan Frolík; ilustrace: Marina Žvirblja |выданьне = |месца = [[Прага|Praha]]|выдавецтва =Národní knihovna České republiky |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =118 |сэрыя =Publikace Slovanské knihovny |isbn =978-80-7050-692-9 |наклад = }}}}
{{слупок-2}}
* {{Мова-es|{{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Згукі маёй Бацькаўшчыны = Ecos de mi Tierra: выбраныя вершы |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад [[Анхэля Эсьпіноса Руіс|Анхэлы Эспіносы Руіс]]; прадмова [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Зьміцер Яцкевіч|Зьмітра Яцкевіча]] |выданьне = |месца =[[Мадрыд|Madrid]]|выдавецтва =Ediciones Irreverentes |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =87 |сэрыя = |isbn =978-84-16107-89-6 |наклад = }}}}
* {{Мова-sr|{{Кніга|аўтар =Максим Богданович.|частка = |загаловак =Венац |арыгінал = |спасылка = |адказны =превела са белоруског Дајана Лазаревић |выданьне = |месца =[[Бялград|Београд]]|выдавецтва =Центар |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =74 |сэрыя = |isbn =978-86-81287-89-7 |наклад = 300 }}}}
* {{Мова-tg|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Су-суи шабнам |арыгінал = |спасылка = |адказны =перевод с русского: Салими Зарафшонфар|выданьне = |месца = [[Душанбэ|Душанбе]]|выдавецтва = Сомон-граф |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак =63 |сэрыя = |isbn = 978-99975-69-34-9 |наклад = 300 }}}}
* {{Мова-en|{{Кніга|аўтар = Maksim Bahdanovich, Janka Kupala, Jakub Kolas.|частка = |загаловак =A poetic treasury from Belarus: a celebration of the life and work of [[Вера Рыч|Vera Rich]] |арыгінал = |спасылка = |адказны =editors: Jim Dingley, Revd David Parry |выданьне = |месца = [[Лёндан|London]]|выдавецтва =Hertfordshire Press |год =2019 |том = |старонкі = |старонак =154 |сэрыя = |isbn =978-1-913356-04-0 |наклад = }}}}
* {{Мова-ja|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович. |частка = |загаловак = Выбраныя вершы |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад на японскую Кен Сібаты |выданьне = |месца = [[Вільня|Вільнюс]]|выдавецтва = [[Таварыства беларускай культуры ў Летуве|Таварыства беларускай культуры ў Літве]] |год =2020 |том = |старонкі = |старонак =57 |сэрыя = |isbn = |наклад =100 }}}}&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Сіёры Кіёсава | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =8 сакавіка 2020 | url =https://www.facebook.com/groups/MAB.Belarus/permalink/2463803160550258/ | копія = | дата копіі = | загаловак =Выйшаў з друку зборнік перакладаў вершаў паэта Максіма Багдановіча на японскую мову ў Вільне. | фармат = | назва праекту =Міжнародная асацыяцыя беларусістаў | выдавец = | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =08 сакавік 2020 | url = https://www.svaboda.org/a/30476323.html | копія = | дата копіі = | загаловак =У Вільні выйшла кніга вершаў Максіма Багдановіча па-японску | фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
   
=== Архіўныя дакумэнты ===
* [https://web.archive.org/web/20111118071526/http://archives.gov.by/index.php?id=654453 Пералік архіўных дакумэнтаў са збору матэрыялаў Максіма Багдановіча]
* [https://web.archive.org/web/20111118080649/http://archives.gov.by/index.php?id=142654 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў М. А. Багдановіч (маці Максіма Багдановіча)]
* [https://web.archive.org/web/20111118075600/http://archives.gov.by/index.php?id=911835 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў А. Я. Багдановіча (бацькі Максіма Багдановіча)]
* [https://web.archive.org/web/20111118075814/http://archives.gov.by/index.php?id=644675 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў Л. А. Багдановіча (роднага брата)]
* [https://web.archive.org/web/20111118080058/http://archives.gov.by/index.php?id=872669 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў П. А. Багдановіча (зводнага брата Максіма Багдановіча)]
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Аўтографы Максіма Багдановіча. Каталог. Да 130-годдзя з дня нараджэння Максіма Багдановіча |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/assets/files/25/12/autohrafy-maksima-bahdanovica.pdf |адказны = складальнікі: [[Ірына Мышкавец|І. В. Мышкавец]] і інш. |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = БудМедыяПраект |год = 2020|том = |старонкі =  |старонак = 247 |сэрыя = |isbn = 978-985-7172-46-7|наклад = 75}}

=== Літаратурная крытыка ===
* {{Артыкул| аўтар = S. Jasienowič. | загаловак = Biłaruskaja litaratura ŭ 1909 hadu. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2461/232328-1910-7.pdf?sequence=121&amp;isAllowed=y | мова  =be | выданьне  =[[Наша Ніва|Naša Niwa]] | тып = газэта | год = 1910 | том = | нумар  =7 | старонкі  =108—110 }}
* {{Артыкул| аўтар = А. Погодинъ. | загаловак =Бѣлорусскіе поэты. | спасылка  =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/3.PDF | мова  =ru | выданьне  =Вѣстник Европы | тып =журналъ | год  =1911, январь | том = | нумар = 1 | старонкі  =326—334 }}
* {{Артыкул| аўтар = WŁ. Rogowski. | загаловак =Białoruś w pieśni. | спасылка  =https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/231645/edition/202793/content | мова  =pl | выданьне  =Echo Literacko-Artystyczne | тып =czasopisma | год = 1914 | том = | нумар = 12 | старонкі = 703—714 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]. | загаловак = М. А. Багдановіч. (Некралог) | спасылка  =https://knihi.com/none/Volnaja_Bielarus_pdf.zip.html#15n_184_1917_n_01.pdf_ | мова  = | выданьне = [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]] | тып =газэта | год  =1917, 28 мая | том   = | нумар = 1 | старонкі = 1 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]. | загаловак =У гадаўшчыну | спасылка = https://kamunikat.org/?pubid=37985 | мова  = | выданьне  =[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]] | тып =газэта | год = 1918, 26 мая | том = | нумар = 19 | старонкі  =1, 2}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Максім Гарэцкі|М. Г.]] | загаловак =На ўгодкі па М. Багдановічу | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2319/219738-1919-13.pdf?sequence=12&amp;isAllowed=y | мова = | выданьне = [[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]] | тып =часопіс | год  =1919, 26 мая | том   = | нумар  =13 | старонкі  =3 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Зьмітрок Бядуля]]. | загаловак = Натхненьне і гармонія. (К 3-й гадаўшчыне смерці М. Багдановіча 25(V)—1917 года). | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Run.zip/1920-005_006.pdf | мова  = | выданьне  = [[Рунь (1920)|Рунь]] | тып = беларускае літаратуры і мастацтва | год  = 6 чэрвеня 2020 | том   = | нумар  = 5—6| старонкі  = 9—10 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|А. Л]]. | загаловак =Максім Багдановіч. (У чацьвёртыя ўгодкі сьмерці Яго). | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-21.pdf?sequence=22&amp;isAllowed=y  | мова  = | выданьне = [[Наша думка]] | тып =штотыднёвая грамадзка-палітычная і літаратурная газэта | год  =27 траўня 1921 | том = | нумар = 21 | старонкі = 1, 2 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Уладзімер Пічэта|Ўл. Пічэта]]. | загаловак =М. Багдановіч як гісторык беларускага адраджэньня. | спасылка  =https://knihi.com/none/Viestnik_Narodnoho_komissariata_prosvieschjenija_SSRB_zip.html#1922-005_006.pdf_66 | мова = | выданьне  =[[Вестник Народного комиссариата просвещения (1921)|Весьнік Нар. Ком. Асьв. С. Р. Р. Б.]] | тып = часопіс | год = 1922, май—июнь | том   =Вып. 7—8 | нумар  =5—6 | старонкі  =8—12 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Міхаіл Пятуховіч|Пятуховіч]]. | загаловак =Максім Багдановіч як поэта-імпрэсыяністы. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/690e22876411552ba315d1f240eb6793.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1923 | том = | нумар = 7—8 | старонкі = 92—99 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Лявон Заяц|Л. З-ц]].| загаловак = Максім Багдановіч. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Iskra_adnadnjouka_Vilnia,_1925.pdf.zip/226630-1925-0531.pdf | мова  = | выданьне  =[[Іскра (1925)|Іскра (Аднаднёўка)]] | тып = газэта | год  = 1925, 31 траўня | том   = | нумар  = | старонкі  = 2—3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Антон Луцкевіч|А. Н]].| загаловак = Апошні верш М. Багдановіча. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Iskra_adnadnjouka_Vilnia,_1925.pdf.zip/226630-1925-0531.pdf | мова  = | выданьне  =[[Іскра (1925)|Іскра (Аднаднёўка)]] | тып = газэта | год  = 1925, 31 траўня | том   = | нумар  = | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Аляксандар Узьнясенскі]].| загаловак = Паэтыка М. Багдановіча. | спасылка  = http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/46.PDF| мова = | выданьне = [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] | тып =часопіс | год  =1926 | том   = | нумар  =1 (11) | старонкі  =12—62 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Вацлаў Ластоўскі]].| загаловак =Мае ўспаміны аб М. Багдановічы. | спасылка = https://knihi.com/none/Kryvic_pdf.zip.html#1926-011.mab.pdf_| мова  = | выданьне = [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] | тып = часопіс | год  =1926 | том = | нумар  =1 (11) | старонкі  =62—66 }}
* {{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Узьнясенскі]].|частка = |загаловак =Паэтыка М. Багдановіча=M. Bagdanovičiaus poeticka |арыгінал = |спасылка = http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/45.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Коўна]]|выдавецтва =[[Крывіч]]; Друкарня Ф. Сакалоўскай і Г. Лана |год =1926 |том = |старонкі =|старонак =55 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Адам Бабарэка|А. Бабарэка]]. | загаловак =Максім Багдановіч у літаратурных ацэнках. Уступныя ўвагі наконт ацэнак наогул. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/a03c638aedd8749b55a64241d8de874a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =2 | старонкі  =131—156 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. | загаловак =М. А. Багдановіч: крытыка-біографічны нарыс. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/a03c638aedd8749b55a64241d8de874a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =2 | старонкі  =102—130 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. | загаловак =М. А. Багдановіч: крытыка-біографічны нарыс. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/4e7092f23626e0e2ad1639e902cb0e41.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =3 | старонкі  =129—136 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. | загаловак =М. А. Багдановіч: крытыка-біографічны нарыс. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/c45396805ea9358006504e566b784c67.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =5 | старонкі  =147—157 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Ігнат Дварчанін|І. Дварчанін]]. | загаловак = Максім Багдановіч. Жыцьцё й творства. (Да дзесятых угодкаў сьмерці). | спасылка = http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родные гоні]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год = 1927, май | том = | нумар = 3| старонкі = 9—18}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|Антон Навіна]]. | загаловак = Проблемы красы й мастацтва ў творах Максіма Багдановіча. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = [[Родные гоні]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар = 3| старонкі = 20—28}}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = U 10-ja ŭhodki śmierci Maksima Bahdanowiča. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-22.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 27 traŭnia| том   = | нумар  = 22 | старонкі  = 1 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
* {{Артыкул| аўтар =[[Макар Краўцоў|К. М.]]. | загаловак = Пясьняр хараства і адраджэньня. (У 10-я ўгодкі з дня сьмерці Максіма Багдановіча). | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/handle/1/2312| мова = | выданьне = [[Беларускі дзень]] | тып = тыднёвая часопісь | год  =1927, 1 чэрвеня | том   = | нумар  = 13| старонкі  = 5, 6, 7, 8, 9 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Станіслаў Грынкевіч|St. Hrynkiewič]]. | загаловак = Zhuki Baćkaŭščyny. (Pamiaci M. Bahdanowiča na X ŭhodki jahonaje śmierci).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-23.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 3 čerwienia| том   = | нумар  = 23 | старонкі  = 2, 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Станіслаў Грынкевіч|St. Hrynkiewič]]. | загаловак = Zhuki Baćkaŭščyny. (Pamiaci M. Bahdanowiča na X ŭhodki jahonaje śmierci).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-24.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 10 čerwienia| том   = | нумар  = 24 | старонкі  = 2 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Юльян Дрэйзін|Ю. Дрэйзін]]. | загаловак = Антычныя матывы ў творчасьці М. Багдановіча.| спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/0b423969e06ad727ce1011f40505edf9.pdf| мова  = | выданьне = [[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1928| том   = | нумар  = 2| старонкі  = 184—194 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар =[[Сьцяпан Майхровіч]].|частка = |загаловак =Максім Багдановіч. Жыцце і творчасць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1958 |том = |старонкі = |старонак = 202 |сэрыя = |isbn = |наклад = 7000 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Алег Лойка]].|частка = |загаловак = Максім Багдановіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1966 |том = |старонкі = |старонак =333 |сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Міхась Стральцоў]].|частка = |загаловак =Загадка Багдановіча |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=44094 |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год =1969 |том = |старонкі = |старонак =119 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Ніна Ватацы]]. | загаловак =«Яна — выдумка маёй галавы…» | спасылка  =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/143.pdf | мова  = | выданьне  =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]] | тып =лiтаратурна-мастацкі часопіс | год = 1973 | том = | нумар  =8 () | старонкі  =146—152 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Міхась Мушынскі]].|частка = |загаловак =Беларуская крытыка і літаратуразнаўства, 20―30-я гады |арыгінал = |спасылка = |адказны =рэдактар [[Алесь Адамовіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1975 |том = |старонкі = — |старонак = 374 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1200 }}
* {{Артыкул| аўтар  =[[Вячаслаў Рагойша]]. | загаловак = Адкрыцьцё паэта. | спасылка = https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=22344 | мова = | аўтар выданьня =[[Вячаслаў Рагойша]]. | выданьне  = І нясе яна дар… Беларуская паэзія на рускай і ўкраінскай мовах | тып = | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 1977 | том = | старонкі = 72—86| isbn = | issn = }}
* {{Кніга|аўтар = Рыгор Бярозкін.|частка = |загаловак =Чалавек напрадвесні. Расказ пра Максіма Багдановіча |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пераклад з расейскай Канэ Ю. М.; Мастак Вішнеўскіі У. М. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Народная асьвета (выдавецтва)|Народная асвета]] |год =1986 |том = |старонкі = |старонак =175 |сэрыя = |isbn = |наклад =17000 }}
* {{Кніга|аўтар = [[Ніна Ватацы]].|частка = |загаловак =Шляхі: гісторыка-літаратурныя артыкулы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1986 |том = |старонкі = |старонак = 172 |сэрыя = |isbn = |наклад =2000 }}
* {{Артыкул| аўтар  = [[Зьмітрок Бядуля]]. | загаловак  = Натхненьне і гармонія. (К 3-й гадаўшчыне смерці М. Багдановіча 25(V)—1917 года). | спасылка  = https://knihi.com/Zmitrok_Biadula/Zbor_tvorau_u_piaci_tamach,_t_5.html#413 | мова = | аўтар выданьня = [[Зьмітрок Бядуля]]. | выданьне  = Збор твораў у пяці тамах| тып = | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 1989 | том  = 5| старонкі   = 396—400 | isbn  = 5-340-00090-7| issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = [[Леанід Зубараў]].|частка = |загаловак = Максім Багдановіч|арыгінал = |спасылка = |адказны =  |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Універсітэцкае]] |год =1989 |том = |старонкі = |старонак =263 |сэрыя = |isbn = 5-7855-0281-X|наклад = 5000 }}
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Багдановiч Максім | арыгінал = | спасылка = https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_1.djvu_158 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі Т. М. Кароткай; бібліяграфія В. І. Козіч, Н. К. Мазоўка | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам  Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя імя ПетрусяБроўкі| год =1992 | выпуск = | том =1, Абуховіч-Ватацы | нумар  = | старонкі  = 157—178| isbn = 5-85700-061-0 | issn = }}
* {{Кніга|аўтар = [[Іван Навуменка]].|частка = |загаловак = Максім Багдановіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Беларуская навука |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = 140 |сэрыя = |isbn = 985-08-0051-8 |наклад = 1000 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Жанна Шаладонава]]. | загаловак =«Краса і сіла»: Максім Багдановіч пра паэзію Тараса Шаўчэнкі. | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24269 | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып =штомесячны навуковы й мэтадычны часопіс | год = 2007, сьнежань | том   = | нумар  =12 (240)  | старонкі  = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Максім Багдановіч: вядомы і невядомы. Крытыка-архіўны зборнік |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=42395 |адказны =укладанне і каментарыі [[Ціхан Чарнякевіч|Ц. В. Чарнякевіча]]; прадмова і гласарый [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпы]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Літаратура і мастацтва (выдавецтва)|Літаратура і мастацтва]] |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак =388 |сэрыя = |isbn =978-985-6994-74-9 |наклад =1100 }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Максім Багдановіч. Энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =складальнікі: [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]; [[Мікола Трус|М. В. Трус]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]] |год =2011 |том = |старонкі = |старонак =605 |сэрыя = |isbn =978-985-11-0584-3 |наклад =2000 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Мікола Трус]]. | загаловак = Аляксандр Алесь і Максім Багдановіч: Радасць і журба ўкраінска-беларускага творчага пабрацімства. | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24269 | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы й мэтадычны часопіс | год  =2011, травень | том   = | нумар  =5 (281) | старонкі  =22—24 }}
* {{Артыкул| аўтар = Натальля Анапрэенка. | загаловак =Канцэпцыя чалавека і прыроды ў творчасці Максіма Багдановіча і Баляслава Лесьмяна | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24269 | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы й мэтадычны часопіс | год  =2011, травень | том   = | нумар  =5 (281) | старонкі  =26—28 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Ева Лявонава]]. | загаловак =Семантыка катастрафічнага ў творчасці Багдановіча. | спасылка  = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27877 | мова  = | выданьне  =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]] | тып = лiтаратурна-мастацкі часопіс | год = 2014 | том = | нумар = | старонкі = 36—42 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Мікола Трус|М. В. Трус.]]|частка = |загаловак = Максім Багдановіч. Коды жыцця і творчасці. Манаграфія |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55178 |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]] |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 183 |сэрыя = |isbn = 978-985-530-486-0 |наклад =100 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Мікола Трус|М. В. Трус]], [[Кен Сібата]] (Універсітэт Васэда. Токіа, Японія).  | загаловак = Паэзія Максіма Багдановіча ў перакладзе на японскую мову. | арыгінал = | спасылка  =https://cyberleninka.ru/article/n/paeziya-maksima-bagdanovicha-perakladze-na-yaponskuyu-movu/viewer | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Труды БГТУ| тып = | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]];  | год = 2016 | выпуск = | том = | нумар  =5 | старонкі = 185—189| isbn  = | issn = }}
* {{Спасылка | аўтар = [[Кэн Сібата]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/141542/1/%D0%9A%D1%8D%D0%BD%20%D0%A1_%20%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%8F%D0%BA%20%E2%80%9C%D1%8F%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%BC%E2%80%9D%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.pdf | копія = | дата копіі = | загаловак = Вершы Максіма Багдановіча як «япанізм» у беларускай літаратуры | фармат = | назва праекту = | выдавец = Унівэрсытэт Васэда (Японія) | дата доступу = | мова = | камэнтар = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Антон Пракапчук]].| загаловак = Вынаходства беларускага ідэалізму: філасофска-гістарычныя погляды Максіма Багдановіча| спасылка  = https://www.belhistory.eu/archives/6862| мова  = | выданьне  =[[Беларускі гістарычны агляд]] | тып =часопіс | год  = Снежань 2025| том   = 31| нумар  = Сшыткі 1-2 (61-62)| старонкі  = 125—160 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
{{слупок-канец}}

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
* «Музэй Максіма Багдановіча». Менск. 1996.
* [http://slounik.org/153957.html Багдановіч Максім] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}}
* [http://slounik.org/90588.html Максім Багдановіч. Маладыя гады: Выбранае.] — Менск: Мастацкая літаратура, 2001.
* [http://slounik.org/120761.html Багдановіч Максім] // {{Літаратура/Чалавек і грамадзтва: Энцыкляпэдычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 1998}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Зьмітрок Бядуля]]. | загаловак = Мае успаміны. (Да вечара памяці М. Багдановіча). | спасылка  = | мова  = | выданьне  = [[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =газэта  | год  = 16 чэрвеня 2023 | том   = | нумар  = | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар  = [[Зьмітрок Бядуля]]. | загаловак  = Мае успаміны. (Да вечара памяці М. Багдановіча). | спасылка  = https://knihi.com/Zmitrok_Biadula/Zbor_tvorau_u_piaci_tamach,_t_5.html#417 | мова = | аўтар выданьня = [[Зьмітрок Бядуля]]. | выданьне  = Збор твораў у пяці тамах| тып = | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 1989 | том  = 5| старонкі   = 400—402 | isbn  = 5-340-00090-7| issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Францішак Грышкевіч|Fr. Hryškiewič]]. | загаловак = U 10-ja ŭhodki śmierci Maksima Bahdanowiča. Vierš.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-22.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 27 traŭnia| том   = | нумар  = 22 | старонкі  = 1 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Францішак Грышкевіч|Fr. Hryškiewič]]. | загаловак = Na mahiłu Maksima Bahdanowiča. U 10-ja ŭhodki śmierci. Vierš.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-23.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 3 čerwienia| том   = | нумар  = 23 | старонкі  = 1 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Мар’ян Дукса|Мар’ян Дукса]]. | загаловак =Максім Багдановіч.  | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=6732 | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  =2008 | том   = | нумар  =02 (940) | старонкі  =39, 40 }}
{{слупок-2}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Іван Замоцін|Прафэсар Замоцін]]. | загаловак =Максім Багдановіч. (Да дзесяцігодзьдзя яго сьмерці).| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-120.pdf| мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =газэта | год  = 1927, 29 мая| том   = | нумар  = 120 (2012)| старонкі  = 3 | issn  = }}
* [https://web.archive.org/web/20090925172222/http://knihi.com/10viakou/10v418.html 27 лістапада (9 снежня) 1891. Нарадзіўся Максім Багдановіч] // {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}}
* {{Кніга|аўтар =[[Андрэй Мельнікаў]].|частка = |загаловак =Максім Багдановіч: ліхтар нацыянальнага адраджэння |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Харвест]] |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =63 |сэрыя =100 выдатных дзеячаў беларускай культуры |isbn =978-985-18-4136-9 |наклад =500 }}
* {{Артыкул| аўтар  =[[Віктар Шніп]]. | загаловак  =Балада вяртаньня Багдановіча (9.12.1891 — 25.05.1917). | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17330 | мова = | аўтар выданьня =[[Віктар Шніп]] | выданьне  =Проза і паэзія агню: вершы, аповесць, эсэ | тып = зборнік | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 2010 | том = | старонкі = 74, 75 |сэрыя = Беларуская паэзія XXI стагоддзя |isbn  =978-985-02-1181-1 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Віктар Шніп]]. | загаловак = Сусьвет Максіма  Багдановіча (9.12.1891 — 25.05.1917). | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17330 | мова = | аўтар выданьня =[[Віктар Шніп]] | выданьне  =Белае чорнае і залатое. Кніга паэзіі | тып = зборнік | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год =2020  | том = | старонкі = 14—16 |сэрыя = |isbn  =978-985-02-1974-9 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Маргарыта Яфімава]]. | загаловак = Максім Багдановіч. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =Магілёўская праўда| тып = газэта | год = 1957, 25 траўня | том = | нумар  = | старонкі  =  }}
* Па прызванні і абавязку: літаратурна-крытычныя артыкулы / [[Ян Чыквін]]; граф. Марэк Авечка, — [[Беласток]], — [[Беластоцкі ўнівэрсытэт]], — 2005, — ст. 236, — ISBN 83-7431-034-0.
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Аўтар:Максім Багдановіч|Максім Багдановіч}}
{{Вікіцытатнік}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/7n_2834dvd.htm | копія = | дата копіі = | загаловак =Творчая спадчына М. Багдановіча  | фармат = | назва праекту =| выдавец = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
* [https://web.archive.org/web/20080724025528/http://asveta.belinter.net/vianok.html Электронная вэрсія «Вянка» (аўтарская артаграфія)]
* [https://web.archive.org/web/20241224092656/http://rv-blr.com/vershu/vershu_poeta/27/?col=172 Вершы М. Багдановіча на сайце «Родныя Вобразы»]
* [http://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [https://web.archive.org/web/20100209031354/http://maksimbogdanovich.ru/ Maksimbogdanovich.ru — сайт, прысьвечаны творчасьці М. Багдановіча]{{ref-be}}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20121018055938/http://www.belarus-misc.org/writer/mbogdan.htm Вершы Багдановіча ў перакладзе на ангельскую мову]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DkLFxQwkhXU&amp;t=22s Максім Багдановіч. Вянок. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)]

{{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Абраны артыкул}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Багдановіч, Максім}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Расейскія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Расейскія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Літаратары сымбалізму]]
[[Катэгорыя:Асобы Менску]]
[[Катэгорыя:Асобы Горадні]]
[[Катэгорыя:Асобы Ніжняга Ноўгараду]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Дзямідаўскага ліцэю]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Ялце]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]]
[[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы]]
[[Катэгорыя:Максім Багдановіч| ]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Нашай Нівы»]]</text>
      <sha1>lvlcxkhv8k5r4urfjf8lma3gyd4v94d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магілёўская вобласьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1226</id>
    <revision>
      <id>2699019</id>
      <parentid>2562063</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29102" sha1="3s8ra2dasu62c4l13rgixffg3vz6om1" xml:space="preserve">{{Вобласьць Беларусі 
|Назва                           = Магілёўская
|Назва ў родным склоне           = Магілёўскай вобласьці 
|Афіцыйная назва (на наркамаўцы) = Магілёўская вобласць
|Сьцяг                           = Flag of Mahilyow Voblast.svg
|Гімн                            =
|Уваходзіць у                    =
|Улучае                          = 21 раён
|Цэнтар                          = [[Магілёў]]
|БуйныГорад                      =
|БуйныяГарады                    = [[Бабруйск]]&lt;br&gt;[[Горкі]]&lt;br&gt;[[Асіпавічы]]&lt;br&gt;[[Крычаў]]
|ДатаЎтварэньня                  = 15 студзеня 1938
 |Адсотак ад насельніцтва        = 10,7
 |Месца паводле насельніцтва     = 6
 |Шчыльнасьць                    = 34,1
 |Месца паводле шчыльнасьці      =
 |Нацыянальны склад              = [[беларусы]] — 88,7%&lt;br&gt;[[расейцы]] — 7,8%&lt;br&gt;[[украінцы]] — 1,2%&lt;ref name=&quot;belstat-national&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20111103030532/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_mogilev.rar Перепись населения — 2009. Могилёвская область. Национальный состав населения]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
|Рэлігійная сытуацыя             =
 |Адсотак ад плошчы              =
 |Месца паводле плошчы           =
|Максымальная вышыня             = 239
|Мінімальная вышыня = 126
|Шырата =
|Даўгата =
|Мапа = Biełaruś, Mahiloǔ province.svg
|Памер мапы = 250
|Скарачэньне =
|FIPS =
|Тэлефонны код = +375-22
|Паштовыя індэксы = 212 ххх, 213 ххх
|Інтэрнэт-дамэн =
|Сайт = 
|Парамэтар1 =
|Назва парамэтру 1 =
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі =
|Колер фону герб-сьцяг =
}}
'''Магілёўская во́бласьць''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Насельніцтва на 2023 год — {{лік|989703}} чалавек. Адміністрацыйны цэнтар — [[горад|места]] [[Магілёў]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|міні|130пкс|зьлева|Рэканструкцыя гербу [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]]]]

* ХII стагодзьдзе: са складу [[Смаленскае княства|Смаленскага]] вылучылася [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаўскае]] [[удзельнае княства|ўдзельнае княства]].
* ХIII стагодзьдзе: першыя згадкі пра Магілёўскую воласьць (староства).
* 1566: Магілёўскае староства [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазьней [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]].
* 1772: [[Магілёўская губэрня]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]].
* 1863—1864: удзельнікі [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстаньня пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага]] ўтварылі Магілёўскае ваяводзтва.&lt;ref&gt;[[Міхась Біч]]. Паўстанне 1863—1864 гг. Кастусь Каліноўскі // Гістарычны Альманах. Том 6, 2002&lt;/ref&gt;
* 1 студзеня 1919: [[Магілёўскі раён]] у складзе [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]].&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20071212045837/http://knihi.com/pytanni/108.html У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР?] // {{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;
* 15 студзеня 1938: Магілёўская вобласьць БССР.
* 27 ліпеня 1990: Магілёўская вобласьць у складзе незалежнай Беларусі.

На 2023 год у Магілёўскай вобласьці налічваўся 151 [[сельсавет]]. У вобласьці было 204 [[Аграгарадок|аграгарадкі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://maps.by/searchate|загаловак=Поиск по АТЕ и ТЕ|мова=ru|accessdate=19 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt; У 2013 годзе налічвалася 190 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, зь якіх прынамсі адно знаходзілася ў кожным сельсавеце&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Нэлі Зігуля.|загаловак=Новыя межы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131204/1386136307-novyya-mezhy|выданьне=Мясцовае самакіраваньне|тып=|год=4 сьнежня 2013|нумар=21 (319)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/12/1386135604_3.pdf 1]|issn=}}&lt;/ref&gt;. За 2009—2013 гады ў Магілёўскай вобласьці скасавалі 40 сельскіх Саветаў. Прычынай паслужыла зьмяншэньне насельніцтва ў іх да менш як 1000 жыхароў, што пацягнула за сабой закрыцьцё [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[школа]]ў і [[фэльчар]]ска-[[акушэр]]скіх пунктаў празь немагчымасьць утрыманьня. Папярэдне [[Адміністрацыя прэзыдэнта Беларусі]] распрацавала Рэкамэндацыі аб наяўнасьці ў сельсавеце прынамсі 2000 жыхароў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Нэлі Зігуля.|загаловак=Сельская ўлада мяняе «прапіску»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140205/1391548143-selskaya-ulada-myanyae-prapisku|выданьне=Мясцовае самакіраваньне|тып=|год=5 лютага 2014|нумар=2 (322)|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/ZV_20140205_3.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/ZV_20140205_4.pdf 2]|issn=}}&lt;/ref&gt;.

8 чэрвеня 2015 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 235 «Аб сацыяльна-эканамічным разьвіцьці паўднёва-ўсходняга рэгіёну Магілёўскай вобласьці», паводле якога з 1 ліпеня 2015 году да 31 сьнежня 2020 году ўвёў 4 перавагі для 7 з 21 раёну вобласьці: [[Касьцюковіцкі раён|Касьцюковіцкага]] і [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]] і [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Прапойскі раён|Прапойскага]] і [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], а таксама [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага]]. Гэтыя перавагі ўлучалі: 1) паніжэньне [[Падаходны падатак|падаходнага падатку]] з 13 да 10%, 2) скарачэньне страхавога ўнёску наймальніка ў [[Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва]] на выпадак дасягненьня [[Пэнсія|пэнсійнага]] веку, [[інвалід]]насьці і страты кармільца з 28 да 24-х %, 3) фінансаваньне 50% выдаткаў за кошт [[Бюджэт Рэспублікі Беларусь|рэспубліканскага бюджэту]] на стварэньне інжынэрна-транспартнай [[Інфраструктура|інфраструктуры]] для ўкладаньняў у [[прамысловасьць]] і [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскую гаспадарку]], 4) [[пазыка]] на 20 гадоў пад 1% гадавых на [[Будаўніцтва ў Беларусі|будаўніцтва]] і набыцьцё [[Жытло|жытла]]. 28 траўня 2020 году А. Лукашэнка зацьвердзіў Указ № 177 «Аб захадах па разьвіцьці паўднёва-ўсходняга рэгіёну Магілёўскай вобласьці», паводле якога працягнуў дзеяньне Ўказу № 235 да 2025 году. Пры гэтым, прадпрыемствам мелі пакрыць да 35% капітальных выдаткаў на ўкладаньні, зацьверджаныя ўрадам на падставе прапановаў [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэту]]. У грамадзянаў зьявілася магчымасьць атрымаць ва [[Уласнасьць|ўласнасьць]] незапатрабаваныя жылыя [[Памяшканьне|памяшканьні]] і арэнднае жытло&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паўднёва-ўсходні рэгіён Магілёўскай вобласьці|спасылка=https://mogilev-region.gov.by/be/category/biznes/paudnyova-ushodni-regiyon-magilyouskay-voblasci|выдавец=[[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт]]|дата публікацыі=2022|дата доступу=31 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфічнае становішча ==
Магілёўская вобласьць разьмешчаная на ўсходзе Беларусі. Максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень — 150 км, а з усходу на захад — больш за 300 км. Тэрыторыя вобласьці займае 29 тыс. км².

На поўдні мяжуе з [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьцю]], на захадзе — зь [[Менская вобласьць|Менскай]], на поўначы — зь [[Віцебская вобласьць|Віцебскай]] абласьцямі Беларусі, на ўсходзе — са [[Смаленская вобласьць|Смаленскай]], на паўднёвым-усходзе — з [[Бранская вобласьць|Бранскай]] абласьцямі [[Расея|Расеі]].

== Рэльеф ==
Паверхня вобласьці пераважна раўнінная. Усходнюю частку займае [[Аршанска-Магілёўская раўніна]], заходнюю — [[Цэнтральнабярэзінская раўніна]]. На паўночным захадзе разьмешчаная частка [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскага ўзвышша]], на паўночным усходзе знаходзяцца [[Горацка-Амсьціслаўская раўніна]] і частка [[Смаленскае ўзвышша|Смаленскага ўзвышша]], дзе разьмешчаны найвышэйшы пункт вобласьці — 239 м над узроўнем мора. Пераважаюць вышыні 150—200 мэтраў, найніжэйшая адзнака Магілёўскай вобласьці — 126 мэтраў ([[абалона]] ракі [[Сож]], ніжэй за вёску [[Гайшын]] [[Прапойскі раён|Прапойскага раёну]]). Перапад вышыняў паміж найвышэйшым і найніжэйшым пунктамі вобласьці складае ўсяго 113 мэтраў.

== Карысныя выкапні ==
На тэрыторыі рэгіёну знаходзяцца радовішчы разнастайных карысных выкапняў, у тым ліку ўнікальных для Беларусі — [[фасфарыты|фасфарытаў]]. У вобласьці сканцэнтраваныя найбуйнейшыя ў краіне запасы цэмэнтавай сыравіны ([[крэйда]], [[мэргель]], [[Гліна|гліны]] і суглінкі цэмэнтавыя), буйныя запасы будаўнічых і сылікатных [[Пясок|пяскоў]], пяскова-жвіровых сумесяў, [[торф]]у, бузаў, мінэральных водаў. Ва ўсходняй частцы вобласьці (на тэрыторыі [[Хоцімскі раён|Хоцімскага раёну]]) знаходзяцца вялізныя запасы мінэральнай сыравіны — трэпэла, які характарызуецца высокімі тэхналягічнымі ўласьцівасьцямі.

== Клімат і расьліннасьць ==
Клімат [[умерана-кантынэнтальны клімат|умерана-кантынэнтальны]]. Сярэдняя тэмпэратура студзеня ад −8,2&amp;nbsp;°C на паўночным усходзе да −6, °С на паўднёвым захадзе, у ліпені ад +17,8&amp;nbsp;°C на паўночным усходзе да +18,7&amp;nbsp;°C на паўднёвым захадзе. [[Вэгетацыйны пэрыяд]] працягваецца 180—190 дзён. За год выпадае 575—675 мм ападкаў, 70% зь іх прыпадае на красавік-кастрычнік.

Лес займае 37%&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі =9 лютага 2011|url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati|копія = |загаловак =Мы тут душой чысьцеем|фармат = |назва праекту = |выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»|дата = 25 студзеня 2013 |мова = |камэнтар =}}&lt;/ref&gt; тэрыторыі вобласьці, у асноўным гэта [[іглічныя лясы|іглічныя пароды]] (54,9%), ёсьць таксама [[яловыя лясы|яловыя]] і [[бярозавыя лясы|бярозавыя]] па 15,1%, [[алешнікавыя лясы|алешнікавыя]] 5,6%, [[дубовыя лясы|дубовыя]] 5,4%. Плошча дзяржаўнага ляснога фонду складае больш за 1 млн га. Захаваліся ўнікальныя абалонавыя дубровы ў далінах Бярэзіны і Дняпра.

На 2021 год у вобласьці разьмяшчалася 66 [[Мясцовыя заказьнікі Беларусі|мясцовых заказьнікаў]] і 5 рэспубліканскіх — [[Астравы Дулебы]], [[Заазер’е (заказьнік)|Заазер’е]], [[Прапойскі заказьнік|Прапойскі]], [[Старыца (заказьнік)|Старыца]] і [[Сьвіслацка-Бярэзінскі заказьнік|Сьвіслацка-Бярэзінскі]]. Сярод іх, Астравы Дулебы, Заазер’е і Сьвіслацка-Бярэзінскі заказьнік уваходзілі ў Сусьветны [[Сьпіс водна-балотных угодзьдзяў Беларусі|сьпіс водна-балотных угодзьдзяў]]. Аддаленасьць заказьнікаў ад [[места]]ў павялічвае іх рэкрэацыйную каштоўнасьць. Унікальныя азёры ў гэтых заказьніках маюць [[ледавік]]овае паходжаньне.

== Гідраграфія ==
Тэрыторыя Магілёўшчыны належыць басэйну [[Дняпро|Дняпра]], які перасякае вобласьць з поўначы на поўдзень. Яго найбуйнейшыя прытокі [[Лахва (рака)|Лахва]], [[Друць]], [[Бярэзіна]] (праваруч), [[Сож]] (леваруч). Найбуйнейшыя прытокі Бярэзіны — [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]], [[Ольса]], [[Ала (рака)|Ала]]; Друці — [[Асьлік]], [[Вабіч]], [[Грэза]]; Сажа — [[Лабжанка]], [[Волчас]], [[Проня]] з [[Бася]]й і [[Раста]]й, [[Беседзь]] з [[Сураў (рака)|Суравам]] і [[Жадунь (рака)|Жадунькай]]; на паўднёвым захадзе цячэ рака [[Пціч]] (прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]).

Найбуйнейшыя вадасховішчы — [[Чыгірынскае]] (на рацэ Друць) і Асіпавіцкае (на рацэ Сьвіслач).

== Транспарт ==
Тэрыторыю вобласьці перасякаюць чыгункі [[Віцебск]] — [[Ворша]] — [[Магілёў]] — [[Жлобін]], [[Жлобін]] — [[Бабруйск]] — [[Менск]], [[Ворша]] — [[Крычаў]] — [[Унеча]], [[Крычаў]] — [[Магілёў]] — [[Асіпавічы]]. Іх працягласьць звыш 800 км. Найбольш важныя транспартныя вузлы [[Магілёў]], [[Бабруйск]], [[Асіпавічы]], [[Крычаў]].

Асноўныя аўтамагістралі: [[Санкт-Пецярбург]] — [[Кіеў]] ({{таблічка-eu|95}}), [[Рослаў]] ([[Расея]]) — [[Бабруйск]] — [[Берасьце]] ({{таблічка-by|Р|43}}), [[Магілёў]] — [[Менск]] ({{таблічка-by|М|4}}), [[Магілёў]] — [[Бабруйск]] ({{таблічка-by|Р|93}}). Дарогі зь цьвёрдым пакрыцьцём складаюць 8 тыс. км. Даўжыня эксплюатуемых водных шляхоў (Дняпро, Бярэзіна, Сож) больш за 400 км.

== Прамысловасьць ==
Магілёўшчына мае вялікі прамысловы патэнцыял. Тут выпускаецца 100% шынаў для аўтамабіляў і сельгасмашынаў, ліфтаў, цюлю-гардынных вырабаў, магнітафонаў, 76% хімічных валокнаў і нітак, 67% гумовага абутку, 52% электрарухавікоў. Асноўныя прамысловыя прадпрыемствы сканцэнтраваныя ў [[Магілёў|Магілёве]] і [[Бабруйск]]у. Гэтыя месты зьяўляюцца шматгаліновымі цэнтрамі. У вобласьці функцыянуе [[вольная эканамічная зона]] «Магілёў». На 2023 год дзейнічала 1600 прамысловых [[прадпрыемства]]ў. Сярод іх найбольшымі былі «[[Белшына]]» ў Бабруйску, «[[Магілёўліфтмаш]]», «[[Бабуліна крынка]]», «[[Магілёўхімвалакно]]» і «[[Магатэкс]]» у Магілёве, а таксама [[Беларускі цэмэнтны завод]] у [[Касьцюковічы|Касьцюковічах]]&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Даты гісторыі: 85 гадоў Віцебскай, Гомельскай, Менскай і Магілёўскай абласьцям|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/daty-gistoryi-85-gadou-vitsebskaj-gomelskaj-minskaj-i-magileuskaj-ablastsjam-18134/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=12 студзеня 2023|дата доступу=26 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Сельская гаспадарка ==
Агульная плошча сельскагаспадарчых земляў складае 50,3% тэрыторыі вобласьці. За 1986—1991 гады зь сельгаззвароту выведзеныя 47 тыс. га забруджаных радыёнуклідамі земляў. Глебы ў асноўным [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], суглінкавыя, супясковыяыя, пясковыя. 18% пад лугамі, у большасьці сваёй — нізіннымі. Вядучую ролю ў аграпрамысловым комплексе грае расьлінаводзтва. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. У шэрагу раёнаў спэцыялізаваныя гаспадаркі займаюцца футравым зьвераводзтвам, разьвядзеньнем рыбы. Ёсьць птушкафабрыкі. У цяперашні час праводзіцца рэфармаваньне сельскагаспадарчага комплексу. Ствараюцца вытворчыя каапэратывы, АТ, працуюць калгасы, саўгасы, фэрмэрскія й дапаможныя гаспадаркі. На 2023 год працавала 198 земляробчых прадпрыемстваў&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2018 год — {{лік|1058746}} чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 2017 год — {{лік|1064409}} чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 2016 год — {{лік|1067645}} чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 2014 год — {{лік|1072500}} чал.&lt;ref name=&quot;belstat-demogr&quot;&gt;{{Спасылка|копія=http://archive.today/2014.02.14-081413/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php|мова=en|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|дата=9 лютага 2014|дата копіі=14 лютага 2014|url=http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php|загаловак=Demographic situation in January-December 2013}}&lt;/ref&gt;

Колькасьць насельніцтва Магілёўскай вобласьці складае 1137,5 тысячаў чалавек. У тым ліку ў сельскай мясцовасьці пражывае 290,5 тысячаў чалавек, у [[места]]х — 847 тысячаў. У Магілёўскай вобласьці 602,9 тысячы жанчын і 534,6 тысячы мужчын. Колькасьць дзяцей ва ўзросьце да 18 гадоў складае 288,1 тысячаў, людзей старэй за працаздольны ўзрост — 267,3 тысячаў.

Сярэдняя колькасьць працаўнікоў народнай гаспадаркі Магілёўскай вобласьці 385 тысячаў чалавек. У тым ліку на прадпрыемствах і ў арганізацыях сельскай гаспадаркі працуюць 49,2 тысячаў чалавек, у прамысловасьці — 115 тысячаў, у адукацыі — 54 тысячы, у ахове здароўя — 29,8 тысячаў, у сфэры сацыяльнага забесьпячэньня — 2,7 тысячы.

Нацыянальны склад насельніцтва (перапіс 2009 году): [[беларусы]] — 88,7%, [[расейцы]] — 7,8%, [[украінцы]] — 1,2%, іншыя — 2,3%&lt;ref name=&quot;belstat-national&quot; /&gt;.

На тэрыторыі Магілёўскай вобласьці дзейнічае 157 рэлігійных суполак, 16 канфэсіяў і веравызнаньняў, праваслаўнае эпархіяльнае ўпраўленьне, праваслаўны жаночы манастыр.

Сярод іх 69 суполак Беларускай праваслаўнай царквы, 17 — Рымска-каталіцкага касьцёлу, 6 — Стараверскай царквы, 1 — Грэка-каталіцкай царквы, 29 — Эвангельскіх хрысьціянаў-баптыстаў, 4 — Рады цэркваў ЭХБ, 31 — Хрысьціянаў веры Эвангельскай, 3 — Адвэнтыстаў 7-га Дня, 2 — Наваапостальской царквы, 1 — Хрысьціянаў Поўнага Эвангельля, 1 — Царквы Хрыстовай, 1 Сьведак Еговы, 3 — Юдайскай рэлігіі, 2 — Прагрэсіўнага юдаізму, 1 — Мусульманскай рэлігіі, 2 — Крышнаітаў.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Вобласьць налічвае 21 раён, 17 [[горад|местаў]], 4 [[пасёлак гарадзкога тыпу|мястэчкі]], 3120 вёсак.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Могилевская область // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/be/voblast/magileuskaya.html Магілёўская вобласьць, гарады і вёскі. Фота славутасьцяў]
* {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}
* [https://web.archive.org/web/20221031215321/https://mogilev-region.gov.by/ Аблвыканкам]
* [http://wiki.mogilev.by/ Свабодная энцыкляпэдыя Магілёва]{{ref-ru}}

{{Магілёўская вобласьць}}
{{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}}

[[Катэгорыя:Магілёўская вобласьць| ]]
[[Катэгорыя:Вобласьці, створаныя ў 1938 годзе]]</text>
      <sha1>3s8ra2dasu62c4l13rgixffg3vz6om1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1564</id>
    <revision>
      <id>2699108</id>
      <parentid>2647435</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30342" sha1="0tc8wk0e0njfldmhml26zxmiwkf0y3i" xml:space="preserve">{{Футбольная ліга
|назва              = Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе
|лягатып            = 
|памер              = 
|краіна             = [[Беларусь]]
|канфэдэрацыя       = [[УЭФА]]
|заснаваная         = 1992
|каманды            = 16
|вылет у            = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]]
|узроўні            = 1
|хатнія кубкі       = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]], [[Супэркубак Беларусі па футболе|Супэркубак Беларусі]]
|міжнародныя кубкі  = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Ліга чэмпіёнаў]]&lt;br/&gt;[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|Ліга канфэрэнцыяў]]
|чэмпіён            = [[МЛ Віцебск]] — 1-ы тытул
|сэзон              = 
|найпасьпяховы клюб = [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] — 15 тытулаў
|тэлебачаньне       = [[Беларусь 5]]
|сайт               = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by]
|актуальны сэзон    = [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 году|Сэзон 2025 году]]
}}
'''Найвышэ́йшая лі́га чэмпіяна́ту Белару́сі па футбо́ле''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафэсійнымі [[футбол]]ьнымі клюбамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Пераможца вышэйшай лігі аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''.

== Гісторыя ==
Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР менскае «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]», яшчэ пяць камандаў, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць камандаў з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэньне аб тым каб перайсьці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а сканчаўся восеньню на «эўрапейскую» сыстэму «восень-вясна», то першы чэмпіянат быў разыграны ў адно кола. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сэзону 1994—1995 гадоў, пасьля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень».

Колькасьць камандаў, якія гулялі ў лізе вагалася паміж 14 і 16 (у сэзоне 1992—1993 гадоў іх было 17), пакуль у 2010 годзе ліга не была скарочана да 12 клюбаў. У сэзонах 2010—2012 гадоў кожны клюб гуляў з кожным іншым тры разы: на полі якога суперніка будзе праходіць адзін матч з трох, а на якім два вырашаецца падчас лёсаваньня. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013 году|сэзоне 2013 году]] фармат спаборніцтваў быў зьменены на двухэтапны. У першых дзьвюх колах 12 камандаў гулялі два разы кожная з кожнай, пасьля чаго падзяляліся на дзьве шасьцёркі (6 найлепшых і 6 найгоршых), у якіх яшчэ ў два колы разыгрывалі месцы з 1 па 6 у першай шасьцёрцы і з 7 па 12 у другой. За кожную перамогу клюбу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паразу — нуль. У канцы сэзону клюб з найменшай колькасьцю пунктаў пераходзіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|першую лігу]], а яе пераможца пераходзіў у вышэйшую лігу. З 2010 году некалькі клюбаў з вышэйшай і першай ліг гулялі ў турніры за права выступаць у наступным годзе ў вышэйшай лізе. Пасьля [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 году|сэзону 2014 году]] вышэйшая ліга ізноў была пашыраная да 14 камандаў, якія згулялі паміж сабой у два колы, а з [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016 году|сэзону 2016 году]] ліга была пашыраная да 16 камандаў.

З 2004 году для атрыманьня права на ўдзел у вышэйшай лізе клюбы павінныя прайсьці працэс ліцэнзаваньня ад [[БФФ]]. Пераможца лігі атрымлівае залатыя мэдалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сэзоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызэры гуляюць у [[Ліга Эўропы УЭФА|Лізе Эўропы]]. Клюб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права зьмясьціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме.

11 траўня 2023 году Камітэт кантрольна-дысцыплінарных і этычных пытаньняў [[Беларуская фэдэрацыя футболу|Беларускай фэдэрацыі футболу]] пазбавіў футбольны клюб «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» [[Залаты мэдаль|залатых мэдалёў]], а «[[Энэргетык-БДУ Менск|Энэргетык-БДУ]]» — [[Срэбраны мэдаль|срэбраных]]. На падставе зьвестак [[Сьледчы камітэт Беларусі|Сьледчага камітэту Беларусі]] і апытаньня 20 асобаў выявілі ладжаньне кіраўніцтвам салігорскага клюбу «Шахцёр» дамоўных гульняў у ходзе [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2022 году|першынства Беларусі 2022 году]] праз подкуп каманды «Энэргетык-БДУ» ў [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022 году|Найвышэйшай лізе]]. За гэта «Энэргетык-БДУ» і «Шахцёр» таксама адхілілі ад удзелу ў эўрапейскіх кубкавых турнірах 2023—2024 гадоў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Шахцёр» і «Энэргетык-БДУ» адхілены ад удзелу ў эўракубкавых турнірах|спасылка=https://blr.belta.by/sport/view/shahtser-i-energetyk-bdu-adhileny-ad-udzelu-u-eurakubkavyh-turnirah-127883-2023/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=11 траўня 2023|дата доступу=12 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Пераможцы ==
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center; border-collapse:collapse;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
!Сэзон
!Пераможца
!Агульная&lt;br /&gt;колькасьць&lt;br /&gt;перамог
!Другое месца
!Трэцяе месца
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 году|2025]]
|[[МЛ Віцебск]]
|1
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Славія Мазыр]]
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024 году|2024]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|9
|[[Нёман Горадня]]
|[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін]]
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023 году|2023]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|8
|[[Нёман Горадня]]
|[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін]]
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022 году|2022]]
|
|
|
|[[БАТЭ Барысаў]]
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021 году|2021]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|3
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020 году|2020]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|2
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін]]
|-
|[[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019 году|2019]]
|[[Дынама Берасьце]]
|1
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[БАТЭ Барысаў|Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2018 году|2018]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|15
|[[Шахцёр Салігорск]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|2017]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|14
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|13
|[[Шахцёр Салігорск]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|12
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2014 году|2014]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|11
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2013 году|2013]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|10
|[[Шахцёр Салігорск]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2012 году|2012]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|9
|[[Шахцёр Салігорск]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2011 году|2011]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|8
|[[Шахцёр Салігорск]]
|[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2010 году|2010]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|7
|[[Шахцёр Салігорск]]
|[[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2009 году|2009]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|6
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Дняпро Магілёў]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2008 году|2008]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|5
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[МТЗ-РІПА Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2007 году|2007]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|4
|[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2006 году|2006]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|3
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2005 году|2005]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|1
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[МТЗ-РІПА Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2004 году|2004]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|7
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2003 году|2003]]
|[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
|1
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2002 году|2002]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|2
|[[Нёман Горадня]]
|[[Шахцёр Салігорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2001 году|2001]]
|[[Белшына Бабруйск]]
|1
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2000 году|2000]]
|[[Славія Мазыр]]
|2
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1999 году|1999]]
|[[БАТЭ Барысаў]]
|1
|[[Славія Мазыр]]
|[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1998 году|1998]]
|[[Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]
|1
|[[БАТЭ Барысаў]]
|[[Белшына Бабруйск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1997 году|1997]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|6
|[[Белшына Бабруйск]]
|[[Лякаматыў-96 Віцебск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1996 году|1996]]
|[[МВКЦ Мазыр]]
|1
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|[[Белшына Бабруйск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1995 году|1995]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|5
|[[МВКЦ Мазыр]]
|[[Дынама-93 Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1994—1995 гадоў|1994—1995]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|4
|[[Віцебск (футбольны клюб)|Дзьвіна Віцебск]]
|[[Дынама-93 Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1993—1994 гадоў|1993—1994]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|3
|[[Дынама-93 Менск]]
|[[Віцебск (футбольны клюб)|КІМ Віцебск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1992—1993 гадоў|1992—1993]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|2
|[[Віцебск (футбольны клюб)|КІМ Віцебск]]
|[[Дынама-93 Менск|Беларусь Менск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па футболе 1992 году|1992]]
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|1
|[[Дняпро Магілёў]]
|[[Дынама Берасьце]]
|}

== Агульная табліца ўсіх часоў ==
Зьвесткі па заканчэньні чэмпіянату 2017 году.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Каманда !! {{Падказка|У|Удзелаў у чэмпіянатах}} !! {{Падказка|Г|Гульні}} !! {{Падказка|В|Выйгрышы}} !! {{Падказка|Н|Нічыі}} !! {{Падказка|П|Паразы}} !! {{Падказка|РМ|Розьніца мячоў}} !! {{Падказка|Пкт|Пункты}}
|-
| '''[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]''' || 28 || 793 || 474 || 174 || 145 || 1449-664 || 1596
|-
| '''[[БАТЭ Барысаў]]''' || 21 || 612 || 410 || 122 || 80 || 1212-465 || 1352
|-
| '''[[Шахцёр Салігорск]]''' || 28 || 793 || 375 || 196 || 222 || 1136-804 || 1321
|-
| '''[[Нёман Горадня]]''' || 28 || 794 || 288 || 207 || 299 || 882-955 || 1071
|-
| '''[[Дынама Берасьце]]''' || 28 || 793 || 273 || 194 || 326 || 960-1048 || 1013
|-
| '''[[Дняпро Магілёў]]''' || 25 || 707 || 261 || 176 || 270 || 913-889 || 959
|-
| '''[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]''' || 23 || 655 || 255 || 144 || 256 || 796-811 || 909
|-
| '''[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]''' || 23 || 643 || 244 || 162 || 237 || 746-776 || 894
|-
| [[Белшына Бабруйск]] || 20 || 578 || 219 || 128 || 231 || 787-770 || 785
|-
| '''[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін]]''' || 19 || 543 || 200 || 139 || 204 || 629-623 || 739
|-
| [[Нафтан Наваполацак]] || 21 || 615 || 190 || 131 || 294 || 716-945 || 701
|-
| [[Славія Мазыр]] || 16 || 450 || 170 || 95 || 185 || 640-663 || 605
|-
| '''[[Тарпэда Менск]]''' || 15 || 413 || 157 || 112 || 144 || 477-457 || 583
|-
| '''[[Менск (футбольны клюб)|Менск]]''' || 11 || 328 || 115 || 82 || 131 || 391-387 || 427
|-
| [[Дынама-93 Менск]] || 6 || 181 || 99 || 43 || 39 || 296-157 || 340
|-
| [[Маладэчна-2000 (футбольны клюб)|Маладэчна-2000]] || 12 || 323 || 80 || 80 || 163 || 339-490 || 320
|-
| [[Партызан Менск]] || 7 || 198 || 80 || 42 || 76 || 288-281 || 282
|-
| [[Тарпэда-Кадзіна Магілёў]] || 10 || 271 || 64 || 76 || 131 || 266-444 || 268
|-
| [[Ведрыч-97 Рэчыца]] || 8 || 208 || 46 || 44 || 118 || 167-327 || 182
|-
| '''[[Слуцак (футбольны клюб)|Слуцак]]''' || 5 || 148 || 46 || 37 || 65 || 130-168 || 175
|-
| [[Дарыда Менскі раён]] || 6 || 168 || 44 || 38 || 86 || 165-252 || 170
|-
| [[Бабруйск (футбольны клюб)|Бабруйск]] || 5 || 122 || 44 || 34 || 44 || 119-145 || 166
|-
| [[Ліда (футбольны клюб)|Ліда]] || 7 || 182 || 38 || 46 || 98 || 144-289 || 160
|-
| [[Граніт Мікашэвічы]] || 4 || 112 || 31 || 35 || 46 || 112-161 || 128
|-
| '''[[Гарадзея (футбольны клюб)|Гарадзея]]''' || 3 || 90 || 25 || 35 || 30 || 104-107 || 110
|-
| '''[[Іслач Менскі раён]]''' || 3 || 90 || 29 || 21 || 40 || 80-122 || 108
|-
| [[Атака Менск]] || 3 || 75 || 29 || 16 || 30 || 86-93 || 103
|-
| [[Лякаматыў Менск]] || 4 || 112 || 23 || 25 || 64 || 100-187 || 94
|-
| [[Лякаматыў Віцебск]] || 4 || 107 || 22 || 27 || 58 || 82-181 || 93
|-
| [[Зорка-БДУ Менск]] || 4 || 112 || 21 || 23 || 68 || 106-228 || 86
|-
| [[Смаргонь (футбольны клюб)|Смаргонь]] || 3 || 82 || 18 || 26 || 38 || 58-114 || 80
|-
| [[Камунальнік Слонім]] || 3 || 89 || 15 || 17 || 57 || 66-191 || 62
|-
| [[Будаўнік Старыя Дарогі]] || 3 || 77 || 14 || 18 || 45 || 48-117 || 60
|-
| [[Крумкачы Менск]] || 2 || 60 || 14 || 16 || 30 || 50-86 || 58
|-
| [[Трансмаш Магілёў]] || 1 || 30 || 8 || 4 || 18 || 30-52 || 28
|-
| '''[[Прамень Менск]]''' || 1 || 30 || 4 || 12 || 14 || 24-44 || 24
|-
| '''[[Смалявічы (футбольны клюб)|Смалявічы]]''' || 1 || 30 || 5 || 9 || 16 || 21-39 || 24
|-
| [[Савіт Магілёў]] || 1 || 30 || 5 || 6 || 19 || 28-61 || 21
|-
| [[Сьвіслач-Дах Асіпавічы]] || 1 || 30 || 4 || 4 || 22 || 24-74 || 16
|}

Тоўстым шрыфтам вылучаныя каманды, якія гралі ў вышэйшай лізе ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018 году|сэзоне 2018 году]].

== Дасягненьні ==
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center; border-collapse:collapse;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
!Клюб
!Чэмпіён
!Другое месца
!Трэцяе месца
|-
|[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] || 15 || 7 || 2
|-
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] || 9 || 9 || 7
|-
|[[Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]
|3
|6
|8
|-
|[[Славія Мазыр|Славія]] || 2 || 2 || —
|-
|[[Белшына Бабруйск|Белшына]] || 1 || 1 || 2
|-
|[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] || 1 || 1 || 2
|-
|[[Дняпро Магілёў|Дняпро]] || 1 || 1 || 1
|-
|[[Дынама Берасьце]]
|1
|—
|1
|-
|[[Нёман Горадня|Нёман]] || — || 3 || —
|-
|[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] || — || 2 || 2
|-
|[[Дынама-93 Менск|Дынама-93]] || — || 1 || 3
|-
|[[Партызан Менск|Партызан]] || — || — || 2
|-
|[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін]]
|—
|—
|3
|-
|[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] || — || — || 1
|}
&lt;!--

=== Удзельнікі сэзону 2011 году ===
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Белшына Бабруйск]]
* [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
* [[Гомель]]
* [[Дняпро Магілёў]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
* [[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]

=== Удзельнікі сэзону 2010 году ===
З сэзону 2010 году ў вышэйшай лізе выступаюць 12 камандаў, якія гуляюць у 3 кругі (кожны клюб згуляе 33 матчы)&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=36913 У суботу стартуе 20‑ы чэмпіянат Беларусі па футболе] «[[Наша Ніва]]», 2 красавіка 2010&lt;/ref&gt;. Апошні клюб выбывае ў першую лігу. Перадапошні гуляе серыю зь дзьвюх матчаў з другой камандаў першай лігі за права гуляць у вышэйшай лізе ў наступным сэзоне.
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Белшына Бабруйск]]
* [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
* [[Дняпро Магілёў]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
* [[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Партызан Менск]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]

=== Удзельнікі сэзону 2009 году ===
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
* [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
* [[Граніт Мікашэвічы]]
* [[Дняпро Магілёў]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
* [[Лякаматыў Менск]]
* [[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
* [[МТЗ-РІПА Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Савіт Магілёў]]
* [[Смаргонь (футбольны клюб)|Смаргонь]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]

=== Удзельнікі сэзону 2008 году ===
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
* [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
* [[Граніт Мікашэвічы]]
* [[Дарыда Менскі раён]]
* [[Дняпро Магілёў]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
* [[Лякаматыў Менск]]
* [[МТЗ-РІПА Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Савіт Магілёў]]
* [[Смаргонь (футбольны клюб)|Смаргонь]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]

=== Удзельнікі сэзону 2007 году ===
{| valign=top
|-
|valign=top|
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
* [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
* [[Дарыда Менскі раён]]
* [[Дняпро Магілёў]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
|valign=top|
* [[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
* [[МТЗ-РІПА Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Смаргонь (футбольны клюб)|Смаргонь]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]
|}

=== Удзельнікі сэзону 2006 году ===
{| valign=top
|-
|valign=top|
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Белшына Бабруйск]]
* [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
* [[Дарыда Менскі раён]]
* [[Дняпро Магілёў]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
|valign=top|
* [[Лякаматыў Віцебск]]
* [[Лякаматыў Менск]]
* [[МТЗ-РІПА Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]
|}

=== Удзельнікі сэзону 2005 году ===
16 красавіка 2005 году пачаўся пятнаццаты чэмпіянат Беларусі па футболе ў вышэйшай лізе. Ён скончыўся 5 лістапада; пераможцам стаў [[Шахцёр Салігорск|салігорскі «Шахцёр»]]. У пачатку 2005 году не змаглі прайсьці ліцэнзаваньне (зь фінансавых прычынаў) і ад удзелу ў вышэйшай лізе адмовіліся [[Тарпэда-СКА Менск]] (заявіўся ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|другую лігу]]) і [[Ведрыч-97 Рэчыца]] (вярнуўся ў першую лігу, другое месца ў якой заняў па выніках 2004 году).

{| valign=top
|-
|valign=top|
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
* [[Дарыда Менскі раён]]
* [[Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
* [[Зорка-ВА-БДУ Менск]]
|valign=top|
* [[Лякаматыў Менск]]
* [[МТЗ-РІПА Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Славія Мазыр]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Шахцёр Салігорск]]
|}

=== Удзельнікі сэзону 2004 году ===
{| valign=top
|-
|valign=top|
* [[БАТЭ Барысаў]]
* [[Белшына Бабруйск]]
* [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
* [[Дарыда Менскі раён|Дарыда (Ждановічы)]]
* [[Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]
* [[Дынама Берасьце]]
* [[Дынама Менск]]
* [[Зорка-ВА-БДУ Менск]]
|valign=top|
* [[Лякаматыў Віцебск]]
* [[МТЗ-РІПА Менск]]
* [[Нафтан Наваполацак]]
* [[Нёман Горадня]]
* [[Славія Мазыр]]
* [[Тарпэда Жодзіна]]
* [[Тарпэда-СКА Менск|Тарпэда-СКА (Менск)]]
* [[Шахцёр Салігорск]]
|}
--&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220508134117/https://abff.by/by/ Сайт Беларускай фэдэрацыі футболу]{{ref-be}}
* [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}}
{{Абнавіць | дата =12 сьнежня 2025 }} 
{{Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}
{{Сэзоны найвышэйшай лігі чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па футболе]]</text>
      <sha1>0tc8wk0e0njfldmhml26zxmiwkf0y3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бел-чырвона-белы сьцяг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2956</id>
    <revision>
      <id>2698924</id>
      <parentid>2697574</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>521</id>
      </contributor>
      <comment>Са старонкі прыбраны файл БЧб.jpg, бо ён быў выдалены з Commons удзельнікам [[c:User:Wdwd|Wdwd]]. Прычына: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:БЧб.jpg|]].</comment>
      <origin>2698924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165522" sha1="8tnuf4mxbo4zku36nfzyeqif69xuczq" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Сьцяг Беларусі}}
{{Картка сьцяга
|назва     = Бел-чырвона-белы сьцяг
|лацінка   = Bieł-čyrvona-bieły ściah
|суб’ект   = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] і [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]]
|выява     = Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg{{!}}border
|прапорцыі = 1:2
|прыняты   = 8 траўня 1918 &lt;small&gt;(як сьцяг [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; 19 верасьня 1991 &lt;small&gt;(як сьцяг [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]])&lt;/small&gt; 
|скасаваны = 1918 &lt;small&gt;([[дэ-факта]]; ліквідацыя [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;7 чэрвеня 1995 (&lt;small&gt;дэ-факта&lt;/small&gt;) 
|тып       = 
|дызайн    = &lt;small&gt;Тры роўнашырокія гарызантальныя палосы, чырвоная паміж дзьвюма белымі&lt;/small&gt;
|аўтар     = [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]] &lt;small&gt;(эскіз)&lt;/small&gt;
}}
'''Бел-чырво́на-бе́лы сьцяг'''{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — '''бела-чырвона-белы сьцяг'''. Тым часам скарот '''БЧБ''', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.&lt;/ref&gt; — гістарычны [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны сьцяг]] [[беларусы|беларусаў]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-391&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.&lt;/ref&gt;, дзяржаўны сьцяг [[Беларусь|Беларусі]] (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў&lt;ref&gt;Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.&lt;/ref&gt; на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-391&quot;/&gt;. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.&lt;/ref&gt;, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускай гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнай дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году і [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|яе аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году&lt;ref name=&quot;Navumcyk-10.11.2020&quot;&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётар Кузьняцоў|Кузьняцоў П.]] [https://nn.by/?c=ar&amp;i=267531 «Невялікая праблема» з забаронай БЧБ], [[Наша Ніва]], 31 студзеня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

== Колеры ==
[[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|значак|229x229пкс|Наканечнік дрэўка для бел-чырвона-белага сьцяга.]][[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|значак|Марка [[Белпошта|Беларускай пошты]] з народным строем і арнамэнтам]]

[[Белы колер|Белы]] і [[чырвоны колер]]ы — гістарычныя нацыянальныя колеры, здабытак матэрыяльнай і духоўнай культуры [[беларусы|беларусаў]]&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot; /&gt;. Гэтыя колеры могуць выступаць у розных формах і выразах на розных носьбітах і прадметах — на нацыянальным і звычайных адзеньні, у мастацтве, у [[Геральдыка|геральдыцы]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]]. Чырвоныя элемэнты на белай аснове лічацца найбольш пашыраным спалучэньнем колераў у беларускім арнамэнце&lt;ref&gt;Фадзеева В. Арнамент // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 36.&lt;/ref&gt;, а адметнасьцю [[Беларуская готыка|беларускага гатычнага дойлідзтва]] ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі&lt;ref name=&quot;viacorka&quot;&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.&lt;/ref&gt;. Тым часам на вэксілялягічных матэрыялах, якія паходзяць зь Беларусі, спалучэньні белага і чырвонага колераў фіксуюцца з часоў [[Сярэднявечча]]. Напрыклад, сьцягам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] было чырвонае палотнішча з срэбным вершнікам. Адзін з найстарэйшых яго малюнкаў датуецца 1443 годам&lt;ref name=&quot;salanda-2019-6&quot;&gt;[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 6. &lt;/ref&gt;. Тым часам гербы ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага, што займалі тэрыторыю сучаснай Беларусі, паводле свайго каляровага разьвязку найбольш адпавядалі чырвона-белай гаме&lt;ref&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 17.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:«Мір». Замкавы комплекс.jpg|значак|Вежы [[Мірскі замак|Мірскага замка]]]]
На думку дасьледнікаў гісторыі духоўнай культуры, спалучэньне белага і чырвонага колераў сягае часоў [[Індаэўрапейцы|індаэўрапейскага адзінства]]. Паводле індаэўрапеіста і славіста [[Вячаслаў Іваноў|Вячаслава Іванова]]: ''«Індаэўрапейская герархічная сымболіка колераў вызначаецца суаднесенасьцю найвышэйшага (сьвятарскага) рангу зь белым колерам, наступнага значэньнем сацыяльнага рангу — ваярскага — з чырвоным колерам…»''&lt;ref&gt;Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. С. 166.&lt;/ref&gt;. У працэсе [[Этнагенэз беларусаў|этнагенэзу беларусаў]], паводле гісторыка [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], белы колер стаў «''знакам дабра, знакам чысьціні, крынічнай вады, шляхетнага серабра''», сваім парадкам чырвоны колер — «''знакам жыватворнага агню, сымбалем адвагі і ваяўнічасьці, храбрасьці, доблесьці і праведнай крыві, пралітай за Айчыну''»&lt;ref name=&quot;Tkacou-392&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Petro Mohyla (ribbon).jpg|значак|Фрагмэнт партрэта [[Кіеўская мітраполія|мітрапаліта]] [[Пётар Магіла|Пятра Магілы]], XVII ст.]]

У [[Хрысьціянства|хрысьціянскай традыцыі]] чырвоны колер на белым фоне — знак [[Хрыстос|Хрыстовай пакуты]], пралітай за чалавецтва крыві. Ад часоў [[Сярэднявечча|Сярэднявечча]] многія мастакі выяўлялі Збаўцу, які трымае белы сьцяг з чырвоным крыжам або чырвонай паласой&lt;ref&gt;Пазьняк З. Беларускі сьцяг // Беларускія ведамасьці. № 3 (33), 2001. С. 5.&lt;/ref&gt; (напрыклад, «Уваскрасеньне Хрыста» пэндзьля [[Альбрэхт Альтдорфэр|Альбрэхта Альтдорфэра]]&lt;ref name=&quot;viacorka&quot;/&gt;). Тым часам бела-чырвона-белая стужка з XII ст. уваходзіць у камплект адзеньня [[Праваслаўная царква на Беларусі|беларускіх царкоўных герархаў]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.&lt;/ref&gt; і сымбалізуе сьвятло [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]], якое мусіць прапаведаваць [[архірэй]]&lt;ref&gt;[[Дзяніс Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]] Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах? // [[Наша гісторыя]]. № 9 (26), 2020. С. 32.&lt;/ref&gt;.

У [[Эстэтыка|эстэтычным]] пляне злучэньне белага і чырвонага лічыцца клясычным і адпавядае правілам геральдыкі. Чырвоны колер у бела-чырвона-белым спалучэньні паходзіць з традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]], а перавагу белага колеру абумовіла саманазва нацыі — беларусаў&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Grunwald Pogoń czerwona.svg|значак|Рэканструкцыя выгляду харугвы часоў [[Бітва пад Грунвальдам|бітвы пад Грунвальдам]]]]

=== Паходжаньне ===
Хоць сьцягі (дакладней — штандары, [[Харугва|харугвы]]) як апазнавальныя знакі на полі бою або ў час урачыстасьцяў існавалі яшчэ ў старажытнасьці, аднак уяўленьні пра патрэбу сьцяга як сымбалю дзяржавы пачалі паступова складацца толькі ў XVI—XVIII стагодзьдзях. У гэты час за аснову сьцягоў звычайна браліся колеры гербаў каралеўскіх дынастыяў&lt;ref name=&quot;Nasievic&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гэты сцяг пачынаўся так… // [[Чырвоная зьмена|Чырвоная Змена]]. № 42 (13900), 20 красавіка 1995 г.&lt;/ref&gt; або дзяржаўных гербаў&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;. Масавае стварэньне афіцыйных сьцягоў эўрапейскіх краінаў прыпадае на канец XVIII — пачатак XIX ст., калі ў выніку [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] дзяржава стала атаясамлівацца з насельніцтвам пэўнай тэрыторыі, а не з паноўнай дынастыяй. Тады ж склалася і ідэя сьцяга ў цяперашнім разуменьні як увасабленьня дзяржаўнай незалежнасьці. З прычыны таго, што далёка ня ўсе эўрапейскія [[нацыя|нацыі]] ў ХІХ ст. мелі сваю дзяржаўнасьць, узьнікла паняцьце нацыянальнага сцяга як сьцяга нацыі, якая на такую дзяржаўнасьць прэтэндуе. Прытым нацыянальныя сьцягі сталі абавязковым атрыбутам нацыянальна-вызвольных рухаў&lt;ref name=&quot;Nasievic&quot;/&gt;.

[[Файл:Catalan Atlas, Christian flags (1375, 1959).jpg|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг над [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] [[Феадосія|Кафай]] у [[Крым]]е як варыяцыя сьцяга [[Сьвяты Юры|Сьвятога Юрыя]] над [[Канстантынопаль|Канстантынопалем]]&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/white-red-white-flag-belarus/25383533.html Бел-чырвона-белы сьцяг над Крымам і мяжа Эўропы], [[Радыё Свабода]], 13 траўня 2014 г.&lt;/ref&gt;, 1375 г.]]

Працэсы кансалідацыі беларускага [[этнас]]у ў нацыю зарадзіліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI — пачатку XVII ст., актывізаваліся ў XIX ст., калі насуперак [[Русіфікацыя Беларусі|палітыцы русіфікацыі]] ўладаў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] зьявіўся [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускі нацыянальна-вызвольны рух]], і дасягнулі найвышэйшага ўздыму ў 1910—1920-я гады — у час змаганьня за ўтварэньне [[нацыя]]нальнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай дзяржавы]]&lt;ref&gt;Церашковіч П. Беларуская нацыя // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ściah Śviatoha Juryja. Сьцяг Сьвятога Юрыя.svg‎|значак|Сьцяг кавалерыі ВКЛ у [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]]]]

Навуковая вэрсія стварэньня бел-чырвона-белага сьцяга грунтуецца на правілах [[геральдыка|геральдыкі]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]], згодна зь якімі нацыянальны сьцяг беларусаў утварыўся з колераў нацыянальнага гербу — [[Пагоня|Пагоні]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;. Менавіта геральдычнага прынцыпу пераносу колераў гербу на сьцяг прытрымліваўся аўтар эскізу бел-чырвона-белага сьцяга [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;&gt;[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009.&lt;/ref&gt;. Разам з тым у 1990-я гады папулярызавалася легенда, паводле якой бел-чырвона-белы сьцяг зьявіўся ў час адной зь бітваў, калі паранены князь узьняў як сьцяг над галавой акрываўленую стужку і павёў войска да перамогі&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Пра герб і сцяг. — Менск: Беларусь, 1993.&lt;/ref&gt;. Існуюць зьвесткі, што ў пачатку XX ст. беларускія дасьледнікі браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы знайшлі ў адным з [[аль-кітаб]]аў згадкі пра [[Беларускія татары|татарскую коньніцу]], што брала ўдзел у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] пад бел-чырвона-белым сьцягам [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]] з нашытымі на яго паўмесяцам і зоркай. Менавіта з прычыны прыналежнасьці бела-чырвона-белага палотнішча да славутага вялікага князя браты Луцкевічы пачалі актыўна папулярызаваць яго як гістарычны сьцяг беларусаў. Аднак сучасныя дасьледнікі ня здолелі знайсьці адпаведны аль-кітаб з апісаньнем Грунвальдзкай бітвы&lt;ref name=&quot;Basau&quot;&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 18—19.&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1524).jpg|значак|Бел-чырвона-белыя сьцягі на карціне Ганса Крэла «[[Бітва пад Воршай (карціна)|Бітва пад Воршай]]», 1524 г.]]

Станаўленьне бел-чырвона-белага сьцяга як нацыянальнага сьцяга беларусаў адбылося не раней за афармленьне беларускай нацыянальнай ідэі. Разам з тым [[вэксілялёгія|вэксілялягічныя]] матэрыялы з традыцыйным для беларусаў бела-чырвона-белым спалучэньнем колераў шырока ўжываліся яшчэ ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а першым дакумэнтальным сьведчаньнем выкарыстаньня бел-чырвона-белага сьцяга лічыцца [[:Файл:Battle of Orsha (1514-09-08).jpg|карціна XVI стагодзьдзя]], прысьвечаная [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 100.&lt;/ref&gt;. [[Кавалерыя]] Вялікага Княства Літоўскага карысталася сьцягам [[Сьвяты Юры|Сьвятога Юрыя]] (чырвоны крыж на белым палотнішчы), які, з усяго відаць, стаў прататыпам бел-чырвона-белага сьцяга&lt;ref&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачев М.]] Национальные символы: народ и история // Гербовед. № 9 (21), 1997 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 31.&lt;/ref&gt;. Прытым на карціне выяўляецца сем уласна бел-чырвона-белых сьцягоў без вэртыкальнай чырвонай паласы&lt;ref&gt;Шаланда А. Вексілагічныя праблемы бітвы пад Воршай 1514 г.: прапроцы з крыжам сьвятога Юрыя // Герольд Litherland. № 20, 2014. С. 59.&lt;/ref&gt;. Тым часам найбольш раньняе дакумэнтальна засьведчанае выкарыстаньне войскам ВКЛ сьцяга Сьвятога Юрыя ўзыходзіць да 1444 году — [[Бітва пад Варнай|бітвы пад Варнай]] з войскам [[Асманская імпэрыя|Асманскай дзяржавы]]&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kupava&quot;&gt;Скобла М. [https://web.archive.org/web/20210619051313/https://www.nv-online.info/2021/02/02/mikola-kupava-bel-chyrvona-bely-scjag-nepadsudny-gjeta-pryznany-narodam-nacyjanalny-simval.html Мікола Купава: «Бел-чырвона-белы сцяг непадсудны, гэта прызнаны народам нацыянальны сімвал»] // [[Народная Воля]]. № 8, 2 лютага 2021. С. 2.&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Битва під Оршею. Battle of Orsha 3.JPG|зьлева|значак|407x407пкс|Бітва пад Воршай.]]
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|[[Ліцьвіны]] вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]]

Па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе рабіліся спробы стварыць аб’яднаны сьцяг для абодвух гаспадарстваў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У прыватнасьці, у 1605 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Ваза]] пачаў ужываць трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сьцяг, а крыху пазьней зьявіўся бела-чырвона-бела-чырвоны сьцяг. Аднак такі сымбаль не прыжыўся, і дамінаваць пачаў бела-чырвоны сьцяг. Разам з тым, праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны ([[Герб Польшчы|Белага Арла]]) і Княства ([[Пагоня|Пагоні]]) немагчыма пэўна падзяліць паміж імі вытворныя ад гэтых гербаў сьцягі Рэчы Паспалітай&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;.

[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1619).jpg|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг на карціне Пітэра Снаерса «[[Бітва пад Кірхгольмам]]», 1619 (1630?) г.]]

Існуюць зьвесткі, што ў XVI—XVIII стагодзьдзях [[беларускія татары]] выстаўлялі войска пад уласнай бела-чырвона-белай харугвай з выявай у цэнтры паўмесяца і зоркі&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;. Магчыма, праз гэта у адным з [[Аль-кітабы|аль-кітабаў]], паводле братоў Луцкевічаў, зьявілася пазьнейшае сьцьверджаньне пра ўдзел у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] пад бел-чырвона-белым сьцягам [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]] з нашытымі на яго паўмесяцам і зоркай&lt;ref name=&quot;Basau&quot;/&gt;. У XVII—XVIII стагодзьдзях бела-чырвоныя сьцягі рознай канфігурацыі ўжывала гусарыя і іншыя вайсковыя аддзелы Рэчы Паспалітай{{Заўвага|Бела-чырвоныя сьцягі, адрозныя ад [[Сьцяг Польшчы|цяперашняга сьцяга Польшчы]], можна пабачыць на батальных карцінах [[:File:Altomonte Battle of Vienna.jpg|«Бітва пад Венай»]] і [[:File:Altomonte Battle of Parkany.jpg|«Бітва пад Парканамі»]], напісаных [[Марцін Альтамонтэ|Марцінам Альтамонтэ]] ў 1693—1695 гадох.}}. Сярод іншага, уласна бел-чырвона-белы сьцяг ёсьць на карціне першай трэці XVII ст., прысьвечанай [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]&lt;ref name=&quot;davydouski&quot;&gt;Давыдоўскі Ў. Сімвалы Беларусі // [[Абажур]]. № 3 (78), 2009. С. 38. [https://web.archive.org/web/20210115141826/https://baj.by/sites/default/files/abajur/files/abajur_78_3.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;.

За часамі [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] пераважная колькасьць харугваў з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|уласна беларускіх земляў]] (з-пад [[Полацак|Полацку]], [[Сураж|Суражу]], [[Глыбокае|Глыбокага]], [[Чавусы|Чавусаў]], [[Любавічы|Любавічаў]], [[Дуброўна]], [[Красны|Краснага]], [[Горкі|Горак]], [[Вяліж|Вяліжу]]) мелі белыя плахты з чырвонымі фарбаванымі дадаткамі, у тым ліку «паласатыя» — бела-чырвона-белыя&lt;ref name=&quot;BCB-20024-58&quot;&gt;Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa, 2024. С. 58.&lt;/ref&gt;. Тым часам [[Ліцьвіны|літоўскія (беларускія)]] сялянскія партызанскія аддзелы («шышы») змагаліся з маскоўскім акупантамі пад белымі, бела-чырвонымі і чырвона-белымі харугвамі&lt;ref name=&quot;BCB-20024-58&quot;/&gt;. Перавагу гэтага спалучэньня колераў на харугвах абумовілі колеры дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага Пагоні, пра што сьведчыць выкананы ў такіх колерах народны партызанскі сьцяг «шышоў» з-пад [[Барысаў|Барысава]], які зьмяшчае элемэнты гербу Пагоні — «руку з палашом»&lt;ref&gt;Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa, 2024. С. 59.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Uniform of Belarusian Regiment1.jpg|значак|213x213пкс|Галаўны ўбор палкоўніка Беларускага гусарскага палка]]
Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]], калі землі Вялікага Княства Літоўскага апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у канцы XVIII — першай палове XIX ст. (да узмацненьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]]) спалучэньні гарызантальных белых і чырвоных палосаў ужываліся разам з колішнім дзяржаўным гербам Пагоняй у расейскай геральдыцы і вэксілялёгіі для пэўных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак і вайсковых фармаваньняў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]{{Заўвага|Прыклады такой сымболікі прыводзяцца ў [[Бел-чырвона-белы сьцяг#Бела-чырвона-белае спалучэньне колераў у беларускай сымболіцы|сэкцыі, прысьвечанай бела-чырвона-беламу спалучэньню колераў у беларускай сымболіцы]].}}&lt;ref&gt;[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Як узніклі нашы дзяржаўныя сімвалы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 77.&lt;/ref&gt;. Тым часам у [[Віленскі гістарычна-этнаграфічны музэй|Віленскім гістарычна-этнаграфічным музэі]] захоўваецца трыкутны сьцяжок часоў [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]], на якім у сярэдзіне, уздоўж белага поля, праходзіць чырвоная паласа&lt;ref&gt;{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 29.&lt;/ref&gt;. Існуе думка, што ў час паўстаньня разам з гербам Пагоняй бел-чырвона-белы сьцяг мог ужываць [[Кастусь Каліноўскі]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 101.&lt;/ref&gt;.

Гэтак жа Беларускі 7-ы гусарскі полк выкарыстоўваў бела-чырвона белыя колеры.

=== Беларускі нацыянальна-вызвольны рух ===
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1901).jpg|значак|Фрагмэнт карціны «Беларускі пэйзаж» (сядзіба [[Драчалукі]] пад [[Віцебск]]ам), 1901 г.]]

Усталяваньне бел-чырвона-белага сьцяга ў якасьці сымбалю [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальна-вызвольнага руху]], мэтай якога было дзяржаўнае самавызначэньне беларусаў, звычайна прымяркоўваюць да пачатку XX стагодзьдзя&lt;ref name=&quot;salanda-2019-7&quot;&gt;[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 7.&lt;/ref&gt;. У 1909—1912 гадох бела-чырвона-белыя стужкі ўжываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;bk19&quot;&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 19.&lt;/ref&gt;. У 1916 годзе сьцяг зь бела-чырвона-белым палотнішчам мела арганізацыя [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]], якой кіраваў [[Вацлаў Ластоўскі]]&lt;ref name=&quot;bk19&quot;/&gt;.

[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1917-18).jpg|значак|Знак адрозьненьня вайскоўцаў-беларусаў, 1917—1918 гг.]]
[[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|значак|Удзельнікі [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларускай канфэрэнцыі 1918 году]]]]
[[Файл:Mikoła Dziamidaŭ. Мікола Дзямідаў.jpg|зьлева|значак|'''Мікола Дзямідаў з бчб стужачкай''']]
Увогуле, першыя згадкі пра выкарыстаньне беларусамі нацыянальнага сьцяга ў культурна-асьветніцкай дзейнасьці паходзяць з канца XIX стагодзьдзя&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot; /&gt;. Аднак няма зьвестак пра дакладную дату распрацоўкі і зацьверджаньня эскізу бел-чырвона-белага сьцяга&lt;ref&gt;[[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602180458/http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзі Дуж-Душэўскі. Сьцяг] // [[Наша Ніва]]. № 6, 1998. С. 15.&lt;/ref&gt;. Называюць розныя даты яго зьяўленьня — 1905, 1909, 1912, 1917 год&lt;ref name=&quot;salanda-2019-7&quot; /&gt;. Паводле шматлікіх сьведчаньняў, аўтарам праекту сучаснай выявы бел-чырвона-белага сьцяга стаў беларускі грамадзка-палітычны і культурны дзяяч [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://www.svaboda.org/ Радыё свабода]| дата = 16 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, які стварыў яго на просьбу беларускіх арганізацыяў Пецярбургу. У сваіх успамінах Клаўдзі Дуж-Душэўскі засьведчыў повязь беларускага нацыянальнага сьцяга з гербам [[Пагоня]]й: ''«Беларусы ''[даўней]'' лічылі сваім дзяржаўным сьцягам белую Пагоню на чырвоным полі»''&lt;ref&gt;Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк. — Менск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.&lt;/ref&gt;. Увесну 1917 году бел-чырвона-белы сьцяг узьнялі ў Пецярбургу на будынку [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]&lt;ref name=&quot;bk19&quot; /&gt;, супрацоўнікам якога быў К. Дуж-Душэўскі&lt;ref name=&quot;NN-2020&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20201121225512/https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], Наша Ніва, 22 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;. У сакавіку 1917 году бел-чырвона-белы сьцяг стаў галоўным элемэнтам у час сьвята «[[Дзень беларускага значка]]» ў [[Менск]]у&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot; /&gt;, калі адбыўся беларускі мітынг, на якім прагучала патрабаваньне аб аўтаноміі Беларусі&lt;ref name=&quot;latysonak&quot; /&gt;. Тым часам сьцягі, пашытыя паводле эскізу Клаўдзія Дуж-Душэўскага, разаслалі ў мясцовыя арганізацыі&lt;ref&gt;[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20210122002127/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11312 Клаўдыюш Дуж-Душэўскі — аўтар бел-чырвона-белага сцяга], [[ARCHE Пачатак]], 9 красавіка 2013 г.&lt;/ref&gt;. На гэтых сьцягох былі вышытыя золатам словы [[Жыве Беларусь!|«Няхай жыве вольная Беларусь»]]&lt;ref name=&quot;latysonak&quot; /&gt;. У пастанове [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускага нацыянальнага камітэту ў Менску]] ад 25 сакавіка 1917 году адзначалася повязь бел-чырвона-белага сьцяга з традыцыйным беларускім арнамэнтам: «''дзеля таго што ў беларускім народным мастацтве пераважаюць белыя і чырвоныя ўзоры, палічана дарэчным ужыць гэтыя колеры ў беларускім нацыянальным сьцягу''»&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;&gt;[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002 г.&lt;/ref&gt;. Ужо зь ліпеня 1917 году беларускія вайскоўцы, аб’яднаныя ў нацыянальныя гурткі і камітэты, на сваіх мундзірах і шынэлях пачалі актыўна выкарыстоўваць бела-чырвона-белыя стужкі, што адрозьнівала іх ад прадстаўнікоў іншых нацыянальнасьцяў&lt;ref name=&quot;Lachouski&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = [[Уладзімер Ляхоўскі|Ляхоўскі Ў.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://history.nn.by/?c=ar&amp;i=218121 | загаловак = Як бел-чырвона-белы сцяг стаў нацыянальным | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша гісторыя]]  | дата = 30 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Абавязак насіць адпаведную пятлічную стужку як дадатковы знак адрозьненьня замацавала пастанова 2-й сэсіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацыяў]] ([[Менск]], 5 жніўня 1917 году)&lt;ref&gt;[[Фёдар Турук|Ф. Турук]]. Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994. С. 95.&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 1917 году пад бел-чырвона-белым сьцягам прайшоў зьезд беларускіх вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску&lt;ref&gt;Варлыга А. Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.&lt;/ref&gt;. Да сьнежня 1917 году бела-чырвона-белыя стужкі на вайсковай уніформе пашырыліся на ўсіх франтах заходняга тэатру баявых дзеяньняў адлегласьцю ў 3 тысячы кілямэтраў&lt;ref name=&quot;Lachouski&quot; /&gt;.

[[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|значак|Нацыянальны сьцяг над будынкам [[Народны сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту]] [[БНР]]. [[Менск]], 1918 г.]]
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1918-19).jpg|зьлева|значак| Пячатка Беларускага культурнага таварыства [[Бацькаўшчына (Менск)|Бацькаўшчына]] зь [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]]]]
7 сьнежня 1917 году ў [[Менск]]у пад бел-чырвона-белымі сьцягамі&lt;ref&gt;Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&amp;i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], Наша Ніва, 11 сьнежня 2017 г.&lt;/ref&gt; распачаў сваю працу [[Першы Ўсебеларускі зьезд]] — найважнейшы дзяржаватворчы форум ў найноўшай гісторыі Беларусі, у час якога 1872 дэлегаты ад усіх беларускіх земляў выказаліся за пільную патрэбу вольнага дзяржаўнага самавызначэньня краіны&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;/&gt;. Паводле ўспамінаў [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]], ''«Адкрыцьцё Першага Ўсебеларускага кангрэсу было дужа ўрачыстае. Пры дзьвярах будынка стаяла варта Першага Менскага беларускага палку, сцэна была ўпрыгожана нацыянальнымі сьцягамі і гербам Пагоняй»''&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;. У час адкрыцьця зьезду бальшавік [[Людвіг Рэзаўскі]] запатрабаваў зьняць бел-чырвона-белы сьцяг і замяніць яго на сьцяг чырвонага інтэрнацыяналу, што выклікала абурэньне дэлегатаў (два матросы вывелі Рэзаўскага з залі), тым часам сябра складу старэйшынаў зьезду генэрал-лейтэнант [[Канстанцін Аляксееўскі]] падышоў да трыбуны і пацалаваў сьцяг&lt;ref&gt;Белорусская рада. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html № 7, 10 декабря 1917 г.]&lt;/ref&gt;. Да ўдзельнікаў прагучаў заклік: «''Трэба бараніць сьцяг і шанаваць яго!''»&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;/&gt;. 18 сьнежня 1917 году а 3-й гадзіне ночы бальшавікі разагналі зьезд з дапамогай салдатаў. Мяркуецца, што менавіта ад часоў Усебеларускага зьезду бел-чырвона-белы сьцяг пачаў успрымацца ў масавай сьвядомасьці як нацыянальны сьцяг беларусаў&lt;ref name=&quot;bk19&quot;/&gt;. Відаць, у адказ на гвалт бальшавікоў удзельнікі [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларускай канфэрэнцыі]], якая адбылася 25—28 студзеня 1918 году ў Вільні, выкарыстоўвалі бел-чырвона-белыя сьцягі з вузкімі чорнымі палоскамі ўздоўж чырвонай паласы&lt;ref&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 20.&lt;/ref&gt;. Па выгнаньні зь Менску [[Бальшавікі|бальшавікоў]]{{Заўвага|Паводле сьведчаньня [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]], ужо з пачатку студзеня 1918 году бел-чырвона-белы сьцяг легальна і бесьперашкодна вывешваўся ў Менску над сядзібай [[Вялікая беларуская рада|ЦБВР]], якая ў той час разьмяшчалася ў доме № 2 на вуліцы Паліцыйнай}}&lt;ref name=&quot;Lachouski&quot;/&gt; 19 лютага 1918 году бел-чырвона-белы сьцяг узьняўся над [[Менскі езуіцкі калегіюм|адным з будынкаў былога езуіцкага калегіюму]], у якім за расейскім панаваньнем разьмяшчаўся [[Дом губэрнатара (Менск)|палац губэрнатара]]&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;/&gt;.

[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|значак|Беларускі нацыянальны штандар: Бел-чырвона-белы сьцяг і герб [[Пагоня]]. Паштоўка часоў БНР]]
З утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] бел-чырвона-белы сьцяг канчаткова замацаваўся ў якасьці дзяржаўнага сьцяга, што зрабіла яго агульнапрызнанай сьвятыняй прыхільнікаў беларускай незалежнасьці. 8 траўня 1918 году адмысловая камісія з увядзеньня эмблемаў і вонкавых знакаў пры [[Народны сакратарыят БНР|Першым Беларускім урадзе]] ўхваліла бел-чырвона-белы сьцяг як «дзяржаўны сьцяг Рэспублікі»&lt;ref name=&quot;Lachouski&quot;/&gt;. 11 жніўня 1918 году ў газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]] апублікавалі афіцыйнае апісаньне дзяржаўнага сьцяга&lt;ref name=&quot;bk19&quot;/&gt;. Па заняцьці Менску бальшавікамі ў 1919 годзе [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] пераехаў у Вільню, дзе працягваў функцыянаваць да 1925 году. У 1920 годзе бел-чырвона-белы сьцяг як беларускі і дзяржаўны выкарыстоўвала кіраўніцтва [[Слуцкае паўстаньне|Слуцкага паўстаньня]] і вайсковыя фармаваньні [[Булак-Балаховіч]]а&lt;ref&gt;[[Ніна Стужынская|Стужынская Н.]] Беларусь мяцежная. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг. — Вільня: Наша будучыня, 2011. С. 55, 76, 101, 298.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;. Таго ж году ён стаў сьцягам [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]] ў складзе войска [[Летува|Летувы]] (па далучэньні Летувы да СССР сьцяг канфіскаваў [[НКВД]]&lt;ref name=&quot;VexilBNR&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/bnr.htm| загаловак = Сьцягі БНР| фармат = | назва праекту = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;). Увогуле, у час змаганьня за незалежнасьць першай [[Нацыя|нацыянальнай]] Беларускай дзяржавы зьявілася інтэрпрэтацыя колераў нацыянальнага сьцяга як сымбаляў поту, крыві і сьлёзаў&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;/&gt;. Тым часам у 1920—1922 гадох факт замацаваньня на міжнародным узроўні бел-чырвона-белага сьцяга як беларускага перашкодзіў праекту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альгерд Гросвальд|Альгерда Гросвальда|lv|Oļģerds Grosvalds}}, які прапаноўваў падобны сьцяг на ролю дзяржаўнага сьцяга незалежнай [[Латвія|Латвіі]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 18.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1927).jpg|зьлева|значак| [[Горадня]], Сябры гуртка [[Таварыства беларускай школы]].]]
[[Файл:Horadnia, Haradnica, Valicki, BNR. Горадня, Гарадніца, Валіцкі, БНР (Z. Petravičius, 1919, 1937).jpg|значак|Беларуская камэндатура ў [[Горадня|Горадні]], 1919 г.]]
[[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг (25.03.1919).jpg|значак|Першае сьвяткаваньне [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці]] ў Горадні, 1919 г.]]
[[Файл:Бела-чырвона-белы сцяг (&quot;Рунь&quot;, 1923).jpg|зьлева|значак|Выява чалавека з Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам ў вучнёўскім часопісе &quot;Рунь&quot;, №1, 1923.]]
Паміж 1921 і 1939 гадамі бел-чырвона-белы сьцяг актыўна выкарыстоўваўся нацыянальна-вызвольных рухам у акупаванай [[Польшча]]й [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]: як палітычнымі партыямі ([[Беларуская хрысьціянская дэмакратыя (1927)|Беларуская хрысьціянская дэмакратыя]], [[БСРГ]]), так і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]&lt;ref&gt;[[Андрэй Вашкевіч|Вашкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20201204194250/https://store.arche.by/item/1536 Нашы сьцягі над Заходняй] // [[Arche]]. № 4 (55), 2007. С. 78—90.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Katlarcuk-2021&quot;&gt;Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/2709078,%d0%93%d1%96%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d1%8b%d0%ba-%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%87%d1%8b%d1%80%d0%b2%d0%be%d0%bd%d0%b0%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d1%8b-%d1%81%d1%86%d1%8f%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d1%9e%d1%81%d1%8f-%d1%8f%d0%ba-%d0%bd%d0%b0%d1%86%d1%8b%d1%8f%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b-%d1%9e-%d0%97%d0%b0%d1%85%d0%be%d0%b4%d0%bd%d1%8f%d0%b9-%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96 Гісторык: Бела-чырвона-белы сцяг замацаваўся як нацыянальны ў Заходняй Беларусі], [[Беларуская служба Польскага радыё]], 8 красавіка 2021 г.&lt;/ref&gt;. Беларуская нацыянальная сымболіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах працоўных, беларускім студэнцтвам&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot; /&gt;. На [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасьці]] 25 сакавіка 1934 году актывісты гуртка [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры]] ў [[Шутавічы|Шутавічах]] вывесілі пасярод вёскі бел-чырвона-белы сьцяг, які празь некалькі гадзінаў зьнялі польскія паліцыянты. Сябры гуртка не хавалі свайго ўчынку і нават зьвярнуліся да ўладаў з патрабаваньнем вярнуць ім сьцяг як прыватную ўласнасьць&lt;ref name=&quot;Arche&quot;&gt;[[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]], [[Андрэй Вашкевіч|Вашкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20120326041552/http://arche.by/by/page/science/9411 25 сакавіка: вытокі нацыянальнага сьвята] // [[ARCHE Пачатак]]. № 3, 2008. С. 65.&lt;/ref&gt;. Тым часам [[швадрон]] уланаў войска міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у якім служылі [[беларускія татары]], меў двузубы белы вымпэл з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой разьмяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц&lt;ref name=&quot;viacorka&quot; /&gt;.

[[Файл:Flag of Biełaruski Asoby Bataljon u skladzie vojska Letuvy.svg|значак|Сьцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]], 1920 г.]]
[[Файл:Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна са сцягам.jpg|значак|Жаўнеры Беларускага асобнага батальёну зь сьцягам, да 1923 г.]]

У міжваеннай [[Латвія|Латвіі]] пад бел-чырвона-белымі сьцягамі дзеялі беларускія культурніцкія і грамадзка-палітычныя арганізацыі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускіх]] паўднёва-ўсходніх [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянтах]]. 15 верасьня 1929 году [[Беларусы ў Латвіі|беларусы Латвіі]] з нацыянальнымі сьцягамі прайшлі вуліцамі [[Рыга|Рыгі]] ў часе пахаваньня паэта [[Ян Райніс|Яна Райніса]]&lt;ref&gt;[[Кастусь Езавітаў|Езавітаў К.]] Беларуская меншасьць у Латвіі ніколі не забудзе Яна Райніса! // [[Беларуская школа ў Латвіі (1926)|Беларуская школа ў Латвіі]]. [https://web.archive.org/web/20210625101215/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Insyja/Bielaruskaja_skola_u_Latvii.pdf.zip/1932-004.pdf № 4 (14), 1932]. С. 193.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|значак|Шыльда [[Вайскова-дыпляматычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР]], 1921 г.]]
[[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|зьлева|значак|219x219пкс|Бел-чырвона-белы сьцяг на вокладцы легітымацыі вучня. [[Віленская беларуская гімназія|Беларускай гімназіяі]]]]
Пад бел-чырвона-белым сьцягам таксама дзеялі беларускія супольнасьці ў замежжы, найперш у [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]], куды пераехала [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]]. Нацыянальнымі сьцягамі карысталіся [[Беларуская грамада ў Празе|Беларуская грамада]] (1920—1925) і беларускае студэнцтва ў [[Прага|Празе]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210108072134/https://news.tut.by/culture/704782.html «Праграма Каліноўскага» 100 год таму. Як беларускія студэнты вучыліся ў Еўропе], [[TUT.BY]], 23.10.2020 г.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Проект государственного герба БССР Г. Змудинского (1924).jpg|значак|Адзін з трох пераможцаў конкурсу на дзяржаўны герб [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], 1924 г.]]
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1919-20).jpg|зьлева|значак|206x206пкс|Пячатка Беларускага вучыцельскага хаўрусу ў Менскy]]
У пэрыяд з 1924 да 1928 году [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] фактычна ня мела свайго дзяржаўнага сьцяга, аднак у зьвязку з абвяшчэньнем палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] рабіліся спробы ўвасобіць у рэспубліцы бела-чырвона-белае спалучэньне колераў з нацыянальнага сьцяга беларусаў. Ужо ўвесну 1924 году пры распрацоўцы дзяржаўнага гербу БССР журы рэспубліканскага конкурсу сярод трох найлепшых праектаў абрала работу беларускага графіка [[Генадзь Змудзінскі|Генадзя Змудзінскага]], дзе савецкая атрыбутыка спалучалася зь бела-чырвона-белай нацыянальнай сымболікай&lt;ref&gt;Корсак Д. [https://web.archive.org/web/20210928175450/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/12/razgovor-o-staryx-i-novyx-gerbax-belarusi?fbclid=IwAR0I3B1BaQDfoqZnII1z1jmur5qgGo74WC5-MjA_FI2CMGo43OTjtM0MtDw Кого догоняет «Погоня»? Разговор с историком о старых и новых гербах Беларуси], [[Onliner.by]], 12.10.2020 г.&lt;/ref&gt;. Аднак напярэдадні канчатковага падсумоўваньня [[ЦК КПБ|ЦК ВКП(б)]] змусіў [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] скасаваць вынікі конкурсу і схаваць іх ад грамадзкасьці. Тым часам паводле ўспамінаў удзельнікаў міжнароднай [[Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канфэрэнцыі па рэформе беларускай мовы 1926 году]], памяшканьне будынка ў [[Менск]]у, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца зь пяцьцю бела-чырвона-белымі праменямі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 22—23.&lt;/ref&gt;. У 1927 годзе зьявіўся новы праект [[герб БССР|гербу БССР]], які ў агульных рысах паўтараў [[герб СССР]], але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцыяў, аднак Прэзыдыюм ЦВК у выніку ўсё ж пастанавіў зрабіць стужку чырвонай&lt;ref name=&quot;Nasievic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Савецкая Беларусь]]. № 32 (1924), 9 лютага 1927. С. 8.&lt;/ref&gt;. Такім парадкам узорам для афіцыйна прынятай сымболікі БССР стала савецкая сымболіка [[Расея|Расеі]]&lt;ref name=&quot;salanda-2019-7&quot;/&gt;. Увогуле, тагачасныя савецкія ўлады ў [[Масква|Маскве]] хоць негалосна і называлі бела-чырвона-белыя колеры беларускімі нацыянальнымі, аднак ужо ў 1928 годзе распачалі актыўнае змаганьне зь імі: у дакладзе [[АДПУ]] (пазьнейшага [[НКВД]]) у ЦК ВКП(б) ад 27 траўня адзначаўся загад да менскіх уладаў перафарбаваць вулічныя слупы і інтэр’ер [[Прысутныя месцы (Менск)|Дому працы]], раней расфарбаваныя ў беларускія нацыянальныя колеры ({{мова-ru|белорусские национальные цвета|скарочана}})&lt;ref&gt;Славатинский А. Доклад ОГПУ в ЦК ВКП(б) о политических настроениях в среде белорусской интеллигенции (27 мая 1928 г.) // ЦК РКП(б)—ВКП(б) и национальный вопрос. Книга 1. 1918—1933 гг. / Составители Л. С. Гатагова, Л. П. Кошелева, Л. А. Роговая. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2005. С. 569.&lt;/ref&gt;. У 1929 годзе бел-чырвона-белыя сьцягі паказалі ў прысьвечаным утварэньню БССР фільме [[Белдзяржкіно]] «В огне рождённая» зь беспасярэдняй спасылкай на Беларускую Народную Рэспубліку&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=maAhoaaRHr8 В огне рожденная (1929)], [[YouTube]], 7 верасьня 2014 г.&lt;/ref&gt;, таксама яшчэ ў 1933 годзе бел-чырвона-белы сьцяг азначаўся ў друку БССР як вытворны ад Пагоні, якія разам згадваліся менавіта як ''дзяржаўныя'' сьцяг і герб Беларускай Народнай Рэспублікі (хоць і ў [[«Нацдэмаўшчына»|«антынацдэмаўскім»]] кантэксьце)&lt;ref&gt;Вольскі В. Аб рэцыдывах нацыянал-дэмакратызму ў творчасьці мастака Мініна // Мастацтва і рэвалюцыя. № 1—2, 1933. С. 6.&lt;/ref&gt;.

== Другая Сусьветная і Эміграцыя ==
[[Файл:Radaškavičy, Mienskaja, Francišak Skaryna, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Радашкавічы, Менская, Францішак Скарына, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (4.02.1929).jpg|значак|Настаўнікі і вучні [[Радашкавіцкая беларуская гімназія|Беларускай гімназіі імя Францішка Скарыны]] ў [[Радашкавічы|Радашкавічах]], 1929 г.]]
[[Файл:Mir, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Мір, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1930).jpg|значак|Сябры гуртка [[Таварыства беларускай школы]] ў [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]], 1930 г.|зьлева]]
[[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1931).jpg|значак|Хор [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюзу]] пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] на чале з [[Рыгор Шырма|Рыгорам Шырмам]] і з удзелам [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]], 1931 г.]]
[[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1930-39).jpg|значак|Вучнёўскі аркестар [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1930-я гг.]]
[[Файл:Грамадскае жыццё і мастацтва. Беларускі Народны Тэатр у Рызе (застаўка).jpg|зьлева|значак|Грамадзкае жыцьцё і мастацтва. Беларускі Народны Тэатар у Рызе]]
[[Файл:Coat of Arms of Belarus under occupation.png|зьлева|значак|253x253пкс|праект дзяржаўнага герба [[Генэральная акруга Беларусь|Генэральнай акругі «Беларусь]]» 1943]]
У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] бел-чырвона-белы сьцяг разам зь іншымі нацыянальнымі сымбалямі вярнуў да ўжытку калябарацыйны беларускі ўрад ([[Беларуская Цэнтральная Рада]]). Аднак як сьведчыць распараджэньне Райхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 156.&lt;/ref&gt;, гэтае выкарыстаньне было ''неафіцыйным'' да апошніх дзён нямецкай акупацыі. Шырока вядомае распараджэньне, нібы падпісанае гаўляйтэрам Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] і надрукаванае 27 чэрвеня 1942 году ў газэце «[[Раніца (Бэрлін)|Раніца]]», аб дазволе карыстацца бел-чырвона-белым сьцягам і гербам Пагоняй побач зь нямецкай сымболікай «пры сьвяткаваньнях або для абазначэньня беларускай нацыянальнасьці» выявілася, паводле вынікаў пазьнейшых дасьледаваньняў, тагачаснай дэзынфармацыяй, вінаватых у якой ўлады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] так і не знайшлі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.&lt;/ref&gt;. Увогуле, паўафіцыйны дазвол на беларускую нацыянальную сымболіку зьявіўся толькі пад канец нацысцкай акупацыі і выявіўся спробай схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок па [[Курская бітва|паразе на Курскай дузе]] і карэнным пераломе ў [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайне]], прытым нацыянальны сьцяг беларусаў (як і бела-чырвона-белыя павязкі) ніколі не насілі паліцыянты, пад ім не праводзілася ваенных дзеяньняў&lt;ref name=&quot;kultura&quot;&gt;Рудак А. [https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі] // [[Культура (газэта)|Культура]]. № 34 (1473), 22—29 жніўня 2020 г.&lt;/ref&gt;. Тым часам аўтар эскізу бел-чырвона-белага сьцяга, [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]], у час акупацыі адмовіўся ад пасады намесьніка бургамістра Менску, а ў жніўні 1943 году нацысты кінулі яго разам з жонкай у [[канцэнтрацыйны лягер]] за дапамогу [[габрэі|габрэям]], якія хаваліся ад перасьледу&lt;ref name=&quot;kultura&quot;/&gt;.

[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1948).jpg|значак|Беларуская паштоўка да [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці (Дня Волі)]], 1948 г.]]

Па вайне бел-чырвона-белы сьцяг працягваў актыўна выкарыстоўвацца [[Беларуская эміграцыя|Беларускай эміграцыяй]], у тым ліку [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрадам Беларускай дзяржавы ў выгнаньні]]. Нацыянальны сьцяг аб’яднаў як салдатаў [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], так і тых беларусаў, хто ваяваў супраць нацыстаў у польскіх частках арміі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і францускім руху Супраціву&lt;ref name=&quot;Katlarcuk-2021&quot;/&gt;. У [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасці Беларусі]] (25 сакавіка) бел-чырвона-белыя сьцягі рэгулярна ўздымаліся на афіцыйным узроўні ў мясцовасьцях з актыўнымі беларускімі асяродкамі, у тым ліку на будынках ратушаў у [[Брэдфард]]зе ([[Вялікабрытанія]])&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = [[Натальля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 жніўня 2012 | url = https://hardzin.livejournal.com/18650.html | загаловак = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[LiveJournal]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; і [[Ошава]] ([[Канада]])&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = [[Натальля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 верасьня 2012 | url = https://hardzin.livejournal.com/33687.html | загаловак = Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[LiveJournal]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, да сёньня ў гэты дзень беларускі нацыяльны сьцяг вывешваецца на будынку гістарычнага музэю ў [[Саўт-Рывэр]]ы ([[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]])&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=125738 У Саўт-Рыверы (ЗША) узнялі бел-чырвона-белы сцяг ФОТАФАКТ], Наша Ніва, 31 сакавіка 2014 г.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Belarusian monument in South River.jpg|значак|Манумэнт «Змагарам за вольную Беларусь» у [[Саўт-Рывэр|Саўт-Рывэры]] ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]), пастаўлены ў 1974 годзе на тэрыторыі [[Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (Саўт-Рывэр)|царквы Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай]] і аздоблены флягштокамі зь беларускім і амэрыканскім сьцягамі|253x253пкс]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2008-0042, Weißrussland, Minsk, Gebäude.jpg|зьлева|значак|[[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Белдзярждрамтэатар]]  Менск, чэрвень 1943 году.]]
У Беларусі пад бел-чырвона-белым сьцягам гуртаваліся ўдзельнікі антысавецкага партызанскага руху і падпольля — да іх ліквідацыі савецкімі карнікамі ў 1950-я гады. У 1960—1970-я гады гістарычную [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальную сымболіку]] выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітары [[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]], разгромленага [[КГБ]] у 1974—1975 гадох, і мастакі-дысыдэнты з творчага кола [[На Паддашку]]&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;/&gt;. З гэтага ж часу адзначаюцца першыя сьвядомыя фальсыфікацыі гістарычных зьвестак пра беларускі нацыянальны сьцяг з боку савецкіх уладаў: дзеля адмаўленьня яго выкарыстаньня на [[Першы Ўсебеларускі зьезд|Першым Усебеларускім зьезде]] (1917) намесьнік дырэктара Інстытуту гісторыі [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|камуністычнай партыі]] Сьцяпан Папанін у сваёй манаграфіі, выдадзенай у 1977 годзе, пры апісаньні зьезду замяніў бел-чырвона-белы сьцяг на выдуманы «пунсова-блакітны»&lt;ref name=&quot;Lachouski&quot;/&gt;. У 1980-я гады бел-чырвона-белы сьцяг разам з гербам Пагоняй сталі агульнавядомымі сымбалямі беларускасьці і незалежніцтва, а іх публічная дэманстрацыя разглядалася як акт нацыянальнага супраціву. У 1985 годзе на будынку [[Менская мастацкая вучэльня імя Глебава|Менскай мастацкай вучэльні імя Глебава]] два навучэнцы, Міхал Мірошнікаў і Юры Макееў, вывесілі бел-чырвона-белыя сьцягі. У выніку КГБ распачало перасьлед 6 чалавек, а Макееў мусіў спыніць навучаньне&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;/&gt;.
[[Файл:Kanstantyn Stapovič (Kazimier Svajak). Канстантын Стаповіч (Казімер Сваяк) (1926).jpg|значак|273x273пкс|сьцяг на помніке [[Казімер Сваяк|Казімеру Сваяку]]]]
[[Файл:Національні символи для опасок на руки.jpg|значак|няма|318x318пкс|Нацыянальныя сымбалі на рукі cc]]

== Дэмакратызацыі ў СССР ==
[[Файл:Грунвальд10.JPG|значак|летнік &quot;[[Грунвальд (летнік)|Грунвальд]]&quot; 1990]]
З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў [[СССР]] выкарыстаньне нацыянальнай гістарычнай сымболікі ў Беларусі пачало набываць масавы характар&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;/&gt;. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднаньні і клюбы («[[Талака (Менск)|Талака]]», «Паходня», «Узгор’е» і іншых), [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Беларускі Народны Фронт]] і іншыя партыі дэмакратычнага кірунку. У 1986 годзе бел-чырвона-белыя сьцягі зьявіліся ў кнізе мастака [[Мікола Купава|Міколы Купавы]], якую савецкія ўлады неўзабаве прыбралі з кнігарняў&lt;ref name=&quot;Kupava&quot;/&gt;. 30 кастрычніка 1988 году бел-чырвона-белыя сьцягі ўзьнялі ўдзельнікі першай масавай акцыі за незалежнасьць, [[Дзяды 30 кастрычніка 1988 году (Менск)|жорстка разагнанай савецкімі ўладамі]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 26.&lt;/ref&gt;. А ўжо 19 лютага 1989 году пад бел-чырвона-белымі сьцягамі на стадыёне «[[Дынама (стадыён, Менск)|Дынама]]» ў Менску адбыўся першы дазволены ўладамі БССР апазыцыйны палітычны мітынг&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;/&gt;. Разам з тым савецкія ўлады працягвалі перасьлед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстаньне нацыянальнага сьцяга&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;/&gt;.

=== Дыскрэдытацыя ===
Рэагуючы на рост папулярнасьці бел-чырвона-белага сьцяга ўлады СССР разгарнулі [[прапаганда|прапагандысцкую]] кампанію супраць нацыянальнага сьцяга беларусаў, пачатак якой паклаў артыкул начальніка Галоўнага архіўнага ўпраўленьня пры Савеце Міністраў БССР у «[[Советская Белоруссия|Советской Белоруссии]]»&lt;ref&gt;Михальченко А. Белорусская символика: традиции и современность // Советская Белоруссия. 25 ноября 1990. С. 2.&lt;/ref&gt;. З гэтага часу прыхільнікі [[Рашызм|расейскага шавінізму]] ўжываюць факт паўафіцыйнага цывільнага выкарыстаньня ў час нацысцкай акупацыі беларускіх нацыянальных сымбаляў дзеля дыскрэдытацыі сваіх апанэнтаў, зьвінавачваючы іх у [[фашызм|фашызьме]]. Прытым звычайна замоўчваецца, што цяперашні [[сьцяг Расеі]] выкарыстоўваўся вайсковым фармаваньнем [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]], што брала ўдзел у вайсковых дзеяньнях — [[Расейская вызвольная армія|Расейскай вызвольнай арміяй генэрала Ўласава]]&lt;ref&gt;[[Зьміцер Дрозд|Дрозд Д.]] [https://web.archive.org/web/20210302051219/https://bydc.info/news/1041-byl-li-zapreshchen-natsistami-rossijskij-belo-sine-krasnyj-flag Был ли запрещен нацистами российский бело-сине-красный флаг?], Беларускі дакумэнтацыйны цэнтар, 7.11.2020 г.&lt;/ref&gt; (таксама гэты сьцяг выкарыстоўвалі [[1-я Расейская нацыянальная армія]], якая ладзіла дывэрсіі ў тыле [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкіх войскаў]] і змагалася з партызанамі, і дапаможныя расейскія моладзевыя арганізацыі{{Заўвага|Сярод іншага, [[:Файл:Российский и нацистский флаги. Минск, 18.06.1944 (colored).jpg|кадры нямецкай кінахронікі ад 18 чэрвеня 1944 году]] зафіксавалі публічнае выкарыстаньне на вуліцах Менску цяперашняга сьцяга Расеі побач з нацысцкім сьцягам}}, у тым ліку [[Памочнікі СПА Люфтвафэ#Расея|расейскія выхаванцы СС]]). Увогуле, у час Другой сусьветнай вайны [[калябарацыянізм|калябарацыяністы]], апроч расейскага, выкарыстоўвалі сучасныя сьцягі [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Летува|Летувы]], [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]], [[Украіна|Украіны]], [[Францыя|Францыі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і некаторых іншых краінаў [[Эўропа|Эўропы]] і [[Азія|Азіі]]&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot; /&gt;. Тым часам савецкая сымболіка ўжывалася побач з [[Нацызм|нацысцкай]] у час [[Супольны парад Вэрмахту і Чырвонай арміі ў Берасьці (1939)|супольнага нацысцка-савецкага вайсковага параду]] ў [[Берасьце|Берасьці]], які адбыўся ў пачатку Другой сусьветнай вайны{{Заўвага|[[:Файл:Bieraście. Берасьце (22.09.1939).jpg|Здымак прывітальнай аркі да ўдзельнікаў параду ў Берасьці з савецкай і нацысцкай сымболікай]]}}.[[Файл:Газэта Беларускі рынак.png|значак|207x207px|Газэта &quot;БелоРусский Рынок&quot;]]
[[Файл:&quot;Solidarność&quot; Булак-Балаховіч.jpg|зьлева|значак|марка сьцяга з [[Станіслаў Булак-Балаховіч|'''Булак-Балаховічам''']] [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|«Solidarność»]]]]
У 1987 годзе, польскае абʼяднаньне незалежных прафсаюзаў [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|«Solidarność»]] выпусьціў у рамках серыі, прысьвечанай краінам, якія змагаліся за незалежнасьць і апынуліся пад савецкай акупацыяй [[Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі|маркі]], сярод якіх была марка з [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Балаховічам]] і нацыянальным сьцягам.&lt;ref&gt;[https://pikabu.ru/story/polskaya_solidarnost_9068497 Польская «Солидарность» | Пикабу]&lt;/ref&gt;

Так сама на газэтах &quot;БелоРусский Рынок&quot; таго часу можна заўважыць лягатып у колер Беларускага нацыянальнага сьцяга.&lt;ref&gt;[[:be:Белорусы_и_рынок|Белорусы и рынок — Вікіпедыя]]&lt;/ref&gt;

=== Рэспубліка Беларусь ===
[[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й бел-чырвона-белы сьцяг, а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] 
[[Файл:Инаугурация Лукашешко 1994 год.jpg|зьлева|значак|275x275пкс|Інаўгурацыя Лукашэшкі 1994]]
Вяртаньне ў масавую сьвядомасьць жыхароў Беларусі бел-чырвона-белага сьцяга з гербам [[Пагоня]]й як нацыянальных сымбаляў беларусаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняцьцем [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце]]. Тады ж Міністэрства сувязі выдала мільённым накладам паштовы канвэрт з выявай Пагоні на фоне бел-чырвона-белага сьцяга, а кіраўнік [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархату]] ўрачыста асьвяціў беларускі нацыянальны сьцяг у [[Полацак|Полацку]]&lt;ref name=&quot;Kupava&quot;/&gt;. У 1991 годзе пад беларускай нацыянальнай сымболікай прайшлі красавіцкія і травенскія [[страйк]]і працоўных Беларусі, якія адыгралі важную ролю ў крушэньні [[таталітарызм]]у ў краіне&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;. 24 жніўня 1991 году дэпутат [[Галіна Сямдзянава]] ўнесла бел-чырвона-белы сьцяг у [[Вярхоўны Савет Беларусі]]&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;. На наступны дзень, 25 жніўня, дэпутаты надалі Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце статус канстытуцыйнага закону. А 19 верасьня 1991 году парлямэнт Беларусі прыняў законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь», якія аднавілі бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй у якасьці дзяржаўных сымбаляў&lt;ref name=&quot;Tkacou-393&quot;/&gt;. Распрацоўкай эталёнаў дзяржаўнай сымболікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзыдыюме Вярхоўнага Савету, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнэры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — дэпутат [[Алег Трусаў]])&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 20.&lt;/ref&gt;. Неўзабаве бел-чырвона-белым сьцяг упершыню ўзьнялі як сымбаль незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад ім на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994 году|Алімпійскіх гульнях]]&lt;ref name=&quot;kultura&quot;/&gt;. 20 ліпеня 1994 году пад бел-чырвона-белым сьцягам адбылася інаўгурацыя першага прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].

[[Файл:Stemp Flag and map of Belarus.jpg|значак|Паштовая марка Беларусі, 1992 г.]]
[[Файл:Mulawin.jpg|зьлева|значак|321x321пкс|[[Уладзімер Мулявін|Уладзімір Мулявін]] са сьцягам]]
У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер правесьці рэфэрэндум, што стала сьведчаньнем аднаўленьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]&lt;ref name=&quot;NN-2020&quot;/&gt;. Зьмяненьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі Беларусі разьлічвалася як мэтанакіраваны удар па галоўных палітычных апанэнтах ([[Апазыцыя БНФ]]) і мусіла ўмацаваць яго асабістую ўладу&lt;ref name=&quot;Marcinovic&quot;&gt;Мартинович Д. [https://web.archive.org/web/20200622200046/https://news.tut.by/culture/684354.html Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум], [[TUT.BY]], 14.05.2020 г.&lt;/ref&gt;. На думку гісторыка [[Алег Трусаў|Алега Трусава]], дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, ініцыятыва рэфэрэндуму негалосна ішла ад саміх уладаў Расеі&lt;ref name=&quot;Naviny.by&quot;&gt;Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20210124153750/https://naviny.by/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882 Рэферэндум-1995. Антыгероі беларускай мовы], [[Naviny.by]], 14.05.2015 г.&lt;/ref&gt;, якія імкнуліся рэанімаваць [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.&lt;/ref&gt;. Таксама выказвалася думка, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у Расеі з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі&lt;ref&gt;Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.&lt;/ref&gt;. Паводле дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], падобны плян агучваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі [[Леанід Сініцын]], [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 24.&lt;/ref&gt;, які меў імаверныя зьвязкі з расейскімі спэцслужбамі&lt;ref name=&quot;Navumcyk_18.04.2014&quot;&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/25354832.html «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг], [[Радыё Свабода]], 18 красавіка 2014 г.&lt;/ref&gt; і быў фігурантам дакладу дэпутата [[Сяргей Антончык|Сяргея Антончыка]] пра карупцыю ў атачэньні Лукашэнкі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 127.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/30211729.html Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі], [[Радыё Свабода]], 12 кастрычніка 2019 г.&lt;/ref&gt;. Ён жа, паводле неаднаразовых уласных прызнаньняў&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 65.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marcinovic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Толкачева Е. [https://web.archive.org/web/20200412135326/https://news.tut.by/economics/637111.html «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР], [[TUT.BY]], 12.05.2019 г.&lt;/ref&gt;, стварыў прапанаваныя на рэфэрэндум сымбалі, за аснову якіх узяў [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяг]] і [[герб Беларускай ССР|герб]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Як Сініцын апавядаў беларускаму дэпутату [[Валянцін Голубеў|Валянціну Голубеву]]&lt;ref name=&quot;Navumcyk_18.04.2014&quot;/&gt;:
{{Цытата|Справа ж не ў [[Геральдыка|геральдыцы]]. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.}}

[[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]]
[[Файл:Belarusian Border Guard Patch (1990s).png|зьлева|значак|Нашыўка Памежнай службы Беларусі(1991-1994)]]
[[Файл:Belarusian Republican Youth Union.jpg|значак| Значак &quot;Беларуская рэспубліканская піянэрская арганізацыя&quot; 1992-1995]]
Паводле сьведчаньня Сініцына, праца над новай сымболікай вялася з 21 сакавіка, прытым дэпутаты атрымалі эскізы сьцяга і гербу ўжо 23 сакавіка. Як мяркуе Сяргей Навумчык, хуткае (за два дні) стварэньне прапанаванай Лукашэнкам сымболікі сьведчыла пра тое, што галоўнай мэтай рэфэрэндуму было ня столькі ўвядзеньне нейкай канкрэтнай сымболікі (якая разглядалася як часовая — да ліквідацыі незалежнасьці Беларусі), колькі зьнішчэньне дзяржаўнага статусу бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 66.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ольга Барабанщикова бчб флаг.jpg|зьлева|значак|279x279пкс|Ігар Жалязоўскі &lt;ref&gt;[https://charter97.org/be/news/2020/1/25/363557/ Фотофакт: Белорусский спорт под бело-красно-белым флагом - Беларускія навіны - Хартыя'97]&lt;/ref&gt;1994]]
Праведзены 14 траўня 1995 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]] супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і заканадаўству Беларусі, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня&lt;ref name=&quot;Navumcyk&quot;&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.&lt;/ref&gt;. Перад ім адбылося [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|зьбіцьцё дэпутатаў у будынку парлямэнту]], якое выявілася сілавой дэманстрацыяй усталяваньня [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму ў Беларусі]]. 16 траўня 1995 году, калі афіцыйна абвешчаныя вынікі рэфэрэндуму яшчэ фармальна не набылі законнай сілы, [[Кіраўніцтва справамі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|кіраўнік справамі]] Лукашэнкі [[Іван Ціцянкоў]] зьняў з даху [[Дом ураду (Менск)|Дома ўраду]] бел-чырвона-белы сьцяг і разарваў [[дэ-юрэ]] і [[дэ-факта]] (на той момант) дзяржаўны сымбаль Беларусі «на сувэніры»&lt;ref&gt;Дзедзіч. № 3 (22), травень 2003. С. 1.&lt;/ref&gt;. Ціцянкоў асабіста расьпісаўся на кожным з кавалкаў, што зафіксавалі на відэа&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/773824.html Зянон Пазьняк: «У мяне пацяклі сьлёзы» (аўдыё)], [[Радыё Свабода]], 18 верасьня 2006 г.&lt;/ref&gt;. Прытым факты зьнявагі дзяржаўнага сьцяга адзначаліся яшчэ 25 сакавіка 1995 году, калі падкантрольная Лукашэнку міліцыя пры затрыманьні грамадзянаў зь бел-чырвона-белымі сьцягамі, вырывала сьцягі і ламала дрэўкі (на зварот дэпутатаў парлямэнту Беларусі да генэральнага пракурора паводле факту зьнявагі дзяржаўнага сьцяга нікога зь міліцыі не пакаралі&lt;ref name=&quot;95-115&quot;&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 115.&lt;/ref&gt;) і 12 красавіка, калі супрацоўнікі сілавых структураў вырывалі і, увогуле, рвалі дзяржаўныя бел-чырвона-белыя сьцягі&lt;ref name=&quot;95-115&quot;/&gt;.

7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указы № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь]&lt;/ref&gt; і № 214 «Аб зацьверджаньні Палажэньня аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;[https://geraldika.ru/symbols/9223 Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь]&lt;/ref&gt; дзеля фармальнага замацаваньня сымболікі рэжыму на заканадаўчым узроўні. Тым часам бел-чырвона-белы сьцяг разам з гербам Пагоняй трапіў пад негалосную забарону&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;/&gt;. Нягледзячы на яе, у Беларусі гэтым сьцягам як нацыянальным працягвалі карыстацца апазыцыйныя да рэжыму Лукашэнкі беларускія арганізацыі. Апроч таго, бел-чырвона-белы сьцяг актыўна выкарыстоўваўся ў спартовых і культурных імпрэзах па-за межамі краіны&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110825221240/http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=19755&amp;p=1&amp;c2=calcym&amp;combo_calmonth=6&amp;combo_calyear=2007 «Тры чарапахі» замест «Кацюшы»], [[Наша Ніва]], 8 верасьня 2008 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27.08.2007| url = http://naviny.by/rubrics/culture/2007/08/27/ic_articles_117_152457/| загаловак = Слушать хорошую музыку стоит вместе!| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://naviny.by Белорусские новости]| дата = 16 кастрычніка 2010 | мова = ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, а таксама беларускімі эмігранцкімі арганізацыямі. Тым часам у Беларусі зьявілася легендарная постаць [[Мірон]]а — невядомага героя беларускага руху, які рэгулярна ўздымаў нацыянальны сьцяг у цяжкадаступных (высокіх і небясьпечных) месцах&lt;ref name=&quot;NN-2020&quot;/&gt;.

[[Файл:Дзень Волі 2018.jpg|міні|Сьвяткаваньне [[100-годзьдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годзьдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў Менску, 2018 г.]]
[[Файл:Гайдукевіч з БЧБ сьцягам.png|зьлева|значак|205x205пкс|[[Алег Гайдукевіч]] падчас этэру на «[[Эўрарадыё]]» ў чэрвені 2017 году са сьцягам]]
У 2010-я гады ў Беларусі прайшла маштабная грамадзкая кампанія ў справе папулярызацыі нацыянальный сымболікі, у межах якой у [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]] накіравалі некалькі зваротаў з прапановай дадаць бел-чырвона-белы сьцяг у [[Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|сьпіс нематэрыяльных гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]], у тым ліку з распрацаваным навукоўцамі абгрунтаваньнем&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt; і тысячамі подпісаў грамадзянаў Беларусі&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/ministerstva-kultury-nia-viedaje-u-cym-kastounasc-biel-cyrvona-bielaha-sciaha/28193214.html Міністэрства культуры ня ведае, у чым каштоўнасьць бел-чырвона-белага сьцяга, і зьвярнулася ў Акадэмію навук], [[Радыё Свабода]], 23 сьнежня 2016 г.&lt;/ref&gt;. У падтрымку нацыянальнага сьцяга выказаліся вядомыя беларускія спартоўцы: прызэрка алімпійскіх гульняў [[Аляксандра Герасіменя]], чэмпіён сьвету [[Віталь Гуркоў]], гандбаліст [[Сяргей Рутэнка]]&lt;ref&gt;Панкавец З. [http://nn.by/?c=ar&amp;i=109400 Спартоўцы пра бел-чырвона-белы сцяг: пазітыўнае, негатыўнае, нейтральнае], [[Наша Ніва]], 8 траўня 2013 г.&lt;/ref&gt;, прызэрка чэмпіянаў сьвету і Эўропы [[Аліна Талай]]&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=113148 Лёгкаатлетка Аліна Талай: «Давайце не будзем падманваць сябе: наш колер — бел-чырвона-белы»], [[Наша Ніва]], 26 ліпеня 2013 г.&lt;/ref&gt;, чэмпіёнка сьвету [[Тацяна Драздоўская]]&lt;ref&gt;Карней І. [http://www.svaboda.org/a/25232780.html Тацьцяна Драздоўская: Сьцяг незалежнасьці — бел-чырвона-белы], [[Радыё Свабода]], 17 сьнежня 2014 г.&lt;/ref&gt;, трохразовы алімпійскі чэмпіён [[Уладзімер Парфяновіч]]&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.mobi/a/24978067.html Парфяновіч: «Бел-чырвона-белы сьцяг павінен вісець у прэзыдэнта ў кабінэце»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.&lt;/ref&gt;, алімпійскі чэмпіён [[Андрэй Багдановіч]]&lt;ref&gt;Карней І. [http://www.svaboda.org/a/alimpijski-cempijon-bahdanovic-mova-i-symbolika-heta-nasa-historyja/27044778.html Алімпійскі чэмпіён Багдановіч: Мова і сімволіка — гэта наша гісторыя], [[Радыё Свабода]], 30 траўня 2015 г.&lt;/ref&gt;. Аднак на ўсе прапановы Мінкульт адказваў адмовамі з спасылкамі на фармальныя прычыны («''фрагмэнтарнасьць і непаўнату абгрунтаванасьці''», «''брак фатаздымкаў''» і г.д.), якія сьведчылі пра непасьлядоўнасьць міністэрства ў пытаньнях наданьня статусу гістарычна-культурнай каштоўнасьці і прызнаньне [[Дэ-факта|фактычнага]] браку паўнамоцтваў у разьвязаньні пытаньня зь бел-чырвона-белым сьцягам&lt;ref&gt;Дашчынскі А. [https://www.svaboda.org/a/ministerstva-i-sciah/28815520.html Міністэрства культуры сумняваецца, што БНР абвяшчалі пад бел-чырвона-белым сьцягам], 25 кастрычніка 2017 г.&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2018 году пад бел-чырвона-белымі сьцягамі прайшло маштабнае [[100-годзьдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|сьвяткаваньне 100-годзьдзя абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі]]. У траўні таго ж году пад бел-чырвона-белымі сьцягамі адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушу Касьцюшку]] ў [[Косаў|Косаве]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29222482.html Першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касьцюшку ўрачыста адкрылі ля Косава. ФОТА], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2018 г.&lt;/ref&gt;, а ў верасьні 2019 году — урачыстае адкрыцьцё помніка вялікаму князю [[Гедзімін]]у ў [[Ліда|Лідзе]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30151491.html У Лідзе ўрачыста адкрылі помнік князю Гедзіміну. ФОТА], [[Радыё Свабода]], 7 верасьня 2019 г.&lt;/ref&gt;. 22 лістапада 2019 году ў [[Вільня|Вільні]] пад бел-чырвона-белымі сьцягамі (якіх было ў разы больш за [[Сьцяг Польшчы|польскія]] і [[Сьцяг Летувы|летувіскія]]) адбылася найбольш масавая па-за сучаснымі межамі Беларусі шматтысячная беларуская маніфэстацыя, прысьвечаная разьвітаньню зь беларускім нацыянальным героем [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=241583 Тысячы беларусаў развіталіся з Каліноўскім пад нацыянальнымі сцягамі — шмат ФОТА Надзеі Бужа], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2019 г.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг у Менску]], 16 жніўня 2020 г.]]

У 2020 годзе бел-чырвона-белы сьцяг стаў галоўным сымбалем [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсыфікацыяў выбараў, гвалту і беззаконьня ў Беларусі]]&lt;ref&gt;[[Андрэй Катлярчук|Kotljarchuk A.]] [http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/ The Flag Revolution. Understanding the political symbols of Belarus] // Baltic Worlds. Nr. 4, 2020.&lt;/ref&gt;. Гэта прывяло да росту папулярнасьці нацыянальнага сьцяга: на яго аснове жыхары Беларусі стварылі больш за 300 новых сьцягоў сваіх паселішчаў, мікрараёнаў, вуліцаў і двароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210126223546/https://charter97.org/be/news/2020/11/28/402192/ Беларусы ўвекавечылі рэвалюцыйныя сцягі гарадоў і мікрараёнаў], [[Хартыя’97]], 28 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/31076712.html Слоўнік беларускай рэвалюцыі. Мова новых сьцягоў], [[Радыё Свабода]], 30 студзеня 2021 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|загаловак=Музэй сьцягоў|url=https://flags.dze.chat}}&lt;/ref&gt;. Да іх таксама далучыліся і беларускія згуртаваньні за мяжой&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://supolka.net/flag-for-belarus/ | загаловак = Крэатыўныя сцягі беларускіх суполак за мяжой | фармат = | назва праекту = Supolka.net | выдавец = | дата =16 студзеня 2011 | мова = | камэнтар = }} &lt;/ref&gt;. У гэты ж час фіксуюцца шматлікія выпадкі [[цынізм|цынічнай]] зьнявагі нацыянальнага сьцяга беларусаў з боку супрацоўнікаў карных сілавых структураў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], якія могуць кваліфікавацца як распальваньне варожасьці паводле нацыянальнай прыкметы (артыкул 130 Крымінальнага кодэксу Беларусі)&lt;ref name=&quot;Navumcyk-10.11.2020&quot;/&gt;. У лістападзе 2020 году прыхільнікі Лукашэнкі (меркавана зь яго блізкага атачэньня) забілі за бела-чырвона-белыя стужкі жыхара Менску [[Раман Бандарэнка|Рамана Бандарэнку]]. У сьнежні 2020 — студзені 2021 году фіксуюцца факты разьбіцьця мэталічнымі гайкамі вокнаў з рэчамі (сьняжынкі, фіранкі) у бела-чырвона-белай каляровай гаме, прытым міліцыя рэжыму Лукашэнкі адмаўляецца заводзіць крымінальныя справы, сьцьвярджаючы, што падобныя дзеяньні ёсьць «выказваньнем меркаваньня», а не злачынствам&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31048615.html Разьбітае гайкамі за бел-чырвона-белыя колеры акно аказалася не адзіным], [[Радыё Свабода]], 16 студзеня 2021 г.&lt;/ref&gt;. Сам Лукашэнка ўсьлед за [[рашызм|расейскімі шавіністамі]] называе нацыянальны беларускі сьцяг «фашысцкай сымболікай» ({{мова-ru|«фашистская символика»|скарочана}})&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=262716 Лукашэнка пра нацыянальны сцяг: Адкрыта гавару, што гэта фашысцкая сімволіка]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Наша Ніва]], 20 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;. Тым часам на тэледэбатах зь [[Вячаслаў Кебіч|Вячаславам Кебічам]], якія адбыліся 7 ліпеня 1994 году напярэдадні вызначальнага другога туру прэзыдэнцкіх выбараў, у адрозьненьне ад суперніка, які выступаў безь якіх-кольвек значкоў, Лукашэнка начапіў на пінжак значок зь бел-чырвона-белым сьцягам&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oYeFbbWNxco Тэледэбаты кандыдатаў у прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь 1994 году]&lt;/ref&gt; (хоць раней насіў [[Сьцяг БССР|чырвона-зялёны дэпутацкі значок БССР]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 106.&lt;/ref&gt;).

[[Файл:Flag of Belarus (w-r-w) with Arms (2020).svg|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй, які выкарыстоўваўся ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў 2020—2022 гадоў]]]]

29 студзеня 2021 году зьявілася афіцыйная заява ад імя сілавых структураў рэжыму Лукашэнкі пра падрыхтоўку да афіцыйнага абвяшчэньня бел-чырвона-белага сьцяга «экстрэмісцкім»&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31076574.html Генэральная пракуратура прыняла да разгляду пытаньне аб забароне бел-чырвона-белага сьцяга], [[Радыё Свабода]], 29 студзеня 2021 г.&lt;/ref&gt;. Падставай да гэтага назвалі зварот, падпісаны каля 100 невядомымі прыхільнікамі расейскага [[фашызм]]у (галосна адзначыўся толькі ініцыятар — удзельнік псэўда[[Казацтва|казацкай]] арганізацыі [[Антысэмітызм|антысэміт]] Пётар Шапко&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=267457 Хто такі казак Пятро Шапко, які спрабуе забараніць бел-чырвона-белы сцяг?], [[Наша Ніва]], 29 студзеня 2021 г.&lt;/ref&gt;). Неўзабаве больш за 103 тысячы беларусаў падпісалі зварот у абарону бел-чырвона-белага сьцяга з заклікам да яго прызнаньня нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасьцю на дзяржаўным узроўні&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31103927.html Улады адказалі на пэтыцыю супраць прызнаньня бел-чырвона-белага сьцяга экстрэмісцкім, якую падпісалі 103 тысячы чалавек], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2021 г.&lt;/ref&gt;. Таксама ў абарону нацыянальнага сьцяга выступіла 887 беларускіх гісторыкаў&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31121340.html 887 беларускіх гісторыкаў даслалі ўладам ліст у абарону бел-чырвона-белага сьцягу], [[Радыё Свабода]], 25 лютага 2021 г.&lt;/ref&gt;, якія засьведчылі, што ''прапагандысцкая кампанія на дыскрэдытацыю і забарону нацыянальнага і дзяржаўнага сымбалю Беларусі ня мае ніякага гістарычнага абгрунтаваньня, вядзе да расколу грамадзтва і распальваньня варожасьці паміж грамадзянамі Беларусі''&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31083811.html 100 гісторыкаў падпісалі заяву ў абарону нацыянальнага сьцяга, які ўлады хочуць прызнаць экстрэмісцкім], [[Радыё Свабода]], 3 лютага 2021 г.&lt;/ref&gt;. Тым часам з боку зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі гісторыкаў-[[Прапаганда|прапагандыстаў]] адзначаюцца выпадкі грубай фальсыфікацыі гісторыі, калі пры браку дакумэнтальных пацьверджаньняў зьяўляюцца галаслоўныя сьцьверджаньні пра выкарыстаньне нацыянальнага сьцяга беларусаў у час карных апэрацыяў [[нацызм|нацыстаў]] супраць беларусаў&lt;ref&gt;Панкавец З. [https://nn.by/?c=ar&amp;i=268374 Дырэктар Інстытута гісторыі кажа, што вёску Бабровічы «спалілі пад бел-чырвонымі-сцягамі». Але гэта містыфікацыя], [[Наша Ніва]], 16 лютага 2021 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210324000932/https://news.tut.by/culture/723348.html Лукашенко заявил о геноциде белорусского народа под БЧБ-флагом. Объясняем, что происходило в годы войны], [[TUT.BY]], 22.03.2021 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=272040 У дзяржархіве не знайшлі фота і відэа часоў Другой сусветнай вайны, на якіх акупанты лютуюць пад БЧБ-сцягамі], [[Наша Ніва]], 24 красавіка 2021 г.&lt;/ref&gt;.

20 траўня 2021 году ў інтэрвію «[[СБ. Беларусь сегодня|Беларусь сегодня]]» намесьнік начальніка [[Галоўная ўправа па барацьбе з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]у [[палкоўнік]] [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] [[Міхаіл Бедункевіч]] выказваўся, што хутка адбудзецца нарада спэцыялістаў [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]], [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]] й навукоўцаў, каб перагледзець сьпіс [[Беларускі калябарацыянізм з нацыстамі ў Другой сусьветнай вайне|калябарацыянісцкіх]] арганізацыяў, а таксама што ГУБАЗіК будзе выступаць за абвяшчэньне на афіцыйным узроўні бел-чырвона-белага сьцяга «[[Нацысцкая сымболіка|нацысцкай сымболікай]]» ({{мова-ru|«нацисткой символикой»|скарочана}})&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=Кто и как пытается реабилитировать нацизм?|год=20 мая 2021|спасылка=https://www.sb.by/articles/revansh-ne-sostoitsya.html|мова=ru|выданьне=[[Беларусь сегодня]]|аўтар=Андрей Дементьевский.|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20210722195049/https://www.sb.by/articles/revansh-ne-sostoitsya.html}}&lt;/ref&gt;. 21 чэрвеня 2021 году падкантрольны рэжыму Лукашэнкі [[Беларускі саюз журналістаў]] паведаміў у сваім [[Telegram|тэлеграмным]] канале, што [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|МУС]] накіравала на ўзгадненьне ў КДБ дакумэнт «Аб устанаўленьні пералікаў арганізацыяў і іншых структураў, нацысцкай сымболікі і атрыбутыкі» ({{Мова-ru|«Об установлении перечней организаций и иных структур, нацистской символики и атрибутики»|скарочана}}). У дакумэнце пералічваюцца арганізацыі, якія рэжым Лукашэнкі лічыць калябарацыяністамі, а таксама іх сымболіка і прадметы. Такім парадкам, гэты дакумэнт мае даць рэжыму Лукашэнкі фармальную падставу абвясьціць нацыянальны беларускі бел-чырвона-белы сьцяг разам з нацыянальным дэвізам беларусаў «[[Жыве Беларусь!]]» «нацысцкай сымболікай»&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=МВД Беларуси предложило включить БЧБ-флаг и слоган оппозиции в список нацистской символики|аўтар=Соколов Станислав.|выданьне=Pogovorim.by|год=21-06-2021|спасылка=https://pogovorim.by/27929-mvd-belarusi-predlozhilo-vklyuchit-bchb-flag-v-spisok-nacistskoy-simvoliki.html|мова=ru|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20210621191703/https://pogovorim.by/27929-mvd-belarusi-predlozhilo-vklyuchit-bchb-flag-v-spisok-nacistskoy-simvoliki.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=Законопроект о признании БЧБ-флага нацистской символикой согласовывают в КГБ|год=21 июня 2021|спасылка=https://belmarket.by/news/2021/06/21/news-46184.html|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20210621143807/https://belmarket.by/news/2021/06/21/news-46184.html|выданьне=Белорусы и рынок|месца=[[Менск|Мінск]]|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Полк Каліноўскага. Сьцяг.png|значак|Сьцяг [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]]]]

За часамі [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|адкрытага расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоня сталі сымбалямі [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|беларускага палку імя Кастуся Каліноўскага]]. Увогуле, беларускія добраахвотнікі ([[Пагоня (аддзел)|аддзел «Пагоня»]] і [[тактычная група «Беларусь»]]) баранілі Ўкраіну пад нацыянальнай беларускай сымболікай ад [[Расейска-ўкраінская вайна|пачатку расейскай гібрыднай агрэсіі ў 2014 годзе]].

[[Файл:Батальён імя Кастуся Каліноўскага (2022-05-13).jpg|значак|Патч-шаўрон зь беларускім сьцягам на абмундзіраваньні абаронцы Ўкраіны, 2022 г.]]

21 красавіка 2022 году [[Сяргей Дубавец]] зазначыў, што раней ён параўноўваў з двума сьцягамі — бела-чырвона-белым і [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёным]] — [[Беларускі клясычны правапіс|клясычны правапіс]] і [[Беларускі афіцыйны правапіс|наркамаўку]], аднак па падзеях 2020—2022 гадоў прымірэньне двух сьцягоў стала немагчымым, а наркамаўка засталася мёртванароджаным прадуктам на ўзбочыне гісторыі, які выканаў сваю [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскую функцыю]]&lt;ref&gt;[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31814026.html «Застаюся камуністам»... Чаму незалежныя СМІ захоўваюць вернасьць «наркамаўцы»], [[Радыё Свабода]], 21 красавіка 2022 г.&lt;/ref&gt;.

== Нацыянальны сьцяг беларусаў у мастацтве ==
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Janka Kupała. Бел-чырвона-белы сьцяг, Янка Купала (05.1922).jpg|значак|Ілюстрацыя да верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. «[[Маладое жыцьцё]]», чэрвень 1922 г.]]

Бел-чырвона белы сьцяг апяваецца ў шматлікіх літаратурных і музычных творах, малярстве. У гімне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]» (словы [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]], музыка [[Уладзімер Тэраўскі|Ўладзімера Тэраўскага]]) ёсьць наступныя радкі:
{{Цытата|&lt;poem&gt;Няхай жыве магутны, сьмелы
Наш беларускі вольны дух.
Штандар наш бел-чырвона-белы,
Пакрый сабой народны рух.&lt;/poem&gt;}}

[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Janka Kupała. Бел-чырвона-белы сьцяг, Янка Купала (09.1922).jpg|значак|Іншая ілюстрацыя да верша Янкі Купалы, кастрычнік 1922 г.]]

У кастрычніку 1919 году [[Янка Купала]] апублікаваў артыкул «[[:s:Беларускі сцяг уваскрос!|Беларускі сьцяг уваскрос!]]»&lt;ref&gt;Беларусь. № 9 (36), 30 кастрычніка 1919 г.&lt;/ref&gt;. Хоць у артыкуле няма апісаньня сьцяга, аднак у той час Янка Купала сымпатызаваў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]&lt;ref&gt;Трефилов С. [https://www.kp.ru/daily/26798/3833537/ Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали] // [[Камсамольская праўда]], 23 лютага 2018 г.&lt;/ref&gt;, а ў самім артыкуле вітаў фармаваньне [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфам Пілсудскім]] [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]. Сярод іншага, у 1922 годзе ў часопісе «[[Маладое жыцьцё]]» друкаваліся фрагмэнты вершаў Янкі Купалы, праілюстраваныя малюнкамі зь бел-чырвона-белым сьцягам.

Увогуле, першы верш пра бел-чырвона-белы сьцяг («''Пад свой сьцяг чырвона-белы пасклікай усіх сыноў, параскіданых па сьвеце, каб зьбіраліся дамоў''») пад назвай «Покліч» 21 лістапада 1917 году апублікаваў у газэце «[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]» [[Ігнат Дварчанін]], які на той час быў падпаручнікам 43-га Сыбірскага стралецкага палку&lt;ref name=&quot;Lachouski&quot;/&gt;. У 1920 годзе паэт [[Уладзімер Жылка]] ў сваім першым апублікаваным вершы, які таксама меў назву «Покліч», пісаў «''Пад штандар бел-чырвона-белы гартуйся, раць, адважна, сьмела, адважных, храбрых ваяроў!''»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140714163257/http://rv-blr.com/vershu/view/3632 Верш «Покліч»]&lt;/ref&gt;, таксама ён апяваў нацыянальныя сымбалі беларусаў у вершы «[[wikisource:be:Прыкладзіны|Прыкладзіны]]». У 1925 годзе выйшаў з друку верш [[Пятро Сакол|Пятра Сакола]] «Беларускі сьцяг»&lt;ref&gt;Сакол П. Беларускі сьцяг // Студэнская думка. № 1, 1925. С. 1.&lt;/ref&gt;. У 1930 годзе [[Максім Танк]] напісаў верш «Ты чуеш, брат…», дзе былі радкі:
{{Цытата|&lt;poem&gt;Глядзіце ў будучыню сьмела!
Настаў доўгачаканы час,
Пад сьцягам бел‑чырвона‑белым
Чакае перамога нас.

Няхай жа меч Пагоні зьзяе!
Гартуйма нашу еднасьць, моц!
Вядзі нас, Воля прасьвятая,
Да новай славы, новых сонц!&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180119171112/http://rv-blr.com/literature/charter/24436 Максім Танк. Дзённік]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Максім Танк. Збор твораў. У 13 т. Т. 1 / Рэд. тома Л. Кісялёва; падрыхт. тэкстаў і камент.: Т. Барысюк, А. Данільчык, В. Хацяновіч; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 193.&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;}}

Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці]] [[Народны паэт Беларусі]] Максім Танк падтрымаў нацыянальную сымболіку, у 1995 годзе ён разам з Народным паэтам [[Пімен Панчанка|Піменам Панчанкам]] і іншымі беларускімі творчымі і навуковымі дзеячамі выступіў з прапановай прыняць у якасьці дзяржаўнага гімну Беларусі верш [[Алесь Ставер|Алеся Ставера]] «Вякамі стваралі мы нашу дзяржаву», у якім нацыянальны сьцяг апяваецца побач з [[Пагоня]]й: «''Пад сьцягам Айчыны, пад гербам Пагоні''», а таксама сьцьвярджаецца нацыянальны дэвіз: «''Дружней, беларусы! Гучней, беларусы! Гукайма: [[Жыве Беларусь!]]''»&lt;ref&gt;[https://archive.svaboda.org/listy.html З нашай пошты], [[Радыё Свабода]], 1995—2000 гг.&lt;/ref&gt;. Ужо па пазбаўленьні нацыянальных сымбаляў афіцыйнага дзяржаўнага статусу ў жніўні 1995 году Максіма Танка пахавалі менавіта пад бел-чырвона-белым сьцягам&lt;ref&gt;[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://news.tut.by/culture/717122.html?fbclid=IwAR1h2_r9a3wd2Ey9be4yCZSFEAw5xqzlV5-M4iRHFWeJfy5_visP_B8H6O4 Что писали о БЧБ-флаге и как он стал национальным. Объясняем]{{Недаступная спасылка|date=May 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[TUT.BY]], 3.02.2021 г.&lt;/ref&gt;. 

Бел-чырвона-белы сьцяг упамінаецца ў вершах «Беларускі сьцяг»&lt;ref&gt;Czasopis. [https://web.archive.org/web/20210801083243/https://issuu.com/tomaszsulima/docs/cz_10_2013/33 № 10, 2013]. С. 33.&lt;/ref&gt; [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]] (1926 год), «Моладзі»&lt;ref&gt;Скрыжалі памяці: З творчай спадчыны пісьменнікаў Беларусі, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны. У 3 кн. [https://web.archive.org/web/20181117233330/http://pdf.kamunikat.org/25643-1.pdf Кн. 2] / уклад., біягр. давед. пра аўт. і камент. А. Бельскага. — {{Менск (Мн.)}}: Беларускі кнігазбор, 2005. С. 320.&lt;/ref&gt; [[Алесь Мілюць|Алеся Мілюця]] (1935 год) і «Наш сьцяг»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210522212304/http://rv-blr.com/verse/show/43733 Верш «Наш сьцяг»]&lt;/ref&gt; [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] (1942 год), шэрагу вершаў 1943—1944 гадоў [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]]&lt;ref&gt;Алесь Змагар. [http://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html Да згоды]. — Кліўлянд: Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.&lt;/ref&gt;, патрыятычным вершы [[Натальля Арсеньнева|Натальлі Арсеньневай]] «Зьняважаным сьцягом» (1948 год)&lt;ref&gt;Макмілін А. Беларуская літаратура дыяспары: Манаграфія: / Пер. з англ. В. Бурлак, В. Жыбуля / А. Макмілін. — {{Менск (Мн.)}}: УП «Тэхнапрынт», 2004. С. 126.&lt;/ref&gt; і выдадзенай у 1965 годзе [[Уладзімер Клішэвіч|Ўладзімерам Клішэвічам]] першай у гісторыі паэме пра [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкія рэпрэсіі ў Беларусі]] «Васіль Каліна»&lt;ref&gt;Клішэвіч У. [https://acaraj-kuta.blogspot.com/2020/10/2-2-2020_28.html Васіль Каліна: Паэма] // Голас Радзімы. 1994. 31 сакавіка; 7, 14, 21, 28 красавіка.&lt;/ref&gt;. У 1945 годзе [[Сяргей Новік-Пяюн]] напісаў у [[Якуціна|Якуціі]] верш «З крыві беларускай», які завяршаўся радкамі «''Пад бел-чырвона-белым крыўскім мы сьцягам. Пад знакам крывіцкай Пагоні сьвятым''»&lt;ref&gt;Макмілін А. Пакаранне без злачынства: Беларуская турэмная паэзія // Журнал беларускіх даследаванняў. Ч. 7, № 1, 2013. С. 78.&lt;/ref&gt;. У Народнага паэта Беларусі [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] ёсьць верш «25 Сакавіка», прысьвечаны [[Дзень Волі|Дню Незалежнасьці]], з радкамі «''Лучыць нашыя мары рака Бел-чырвона-белага сьцяга''»&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=187813 Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка] // [[Наша Ніва]], 25 сакавіка 2017 г.&lt;/ref&gt;, таксама нацыянальны сьцяг апяваецца ў вершах «Працяг вякоў» (1988 год)&lt;ref&gt;Экспрэс. Аднадзёнка Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне». Выданьне Аргкамітэту. Травень 1989. С. 6.&lt;/ref&gt; і «Рыцар збройны на кані»&lt;ref&gt;Томаш Воўк, [https://web.archive.org/web/20161211053945/http://pushlib.org.by/node/748 Рыгор Барадулін: Пакуль жывеш...], [[Менская абласная біблятэка]]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Маланка 1926 № 14 (Грамадой у &quot;Грамаду&quot;).jpg|значак|Малюнак з часопісу «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]», 1926 г.]]

Сярод малюнкаў [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]] захаваўся дызайн адзеньня з трыма палосамі — белай, чырвонай і белай — і гербам Пагоняй у цэнтры&lt;ref&gt;Трефилов С. [https://www.kp.ru/daily/27102/4175762/ Как Владимир Короткевич предсказал моду на байки с «Пагоняй»: рассматриваем книгу рисунков классика] // КП Беларусь. 10.03.2020 г.&lt;/ref&gt;. У 1986 годзе малюнкі зь бел-чырвона-белым сьцягам атрымалася афіцыйна апублікаваць мастаку [[Мікола Купава|Міколе Купаве]] ў сваёй кнізе «Сіняя світа налева пашыта». У пачатку 1990-х гадоў малюнкі з нацыянальным сьцягам зьявіліся на канвэртах, марках і паштоўках [[Белпошта|Беларускай пошты]]&lt;ref name=&quot;Kupava&quot;/&gt;.

У 1992&lt;ref&gt;Штейнер М. [https://web.archive.org/web/20181121203720/https://kraj.by/belarus/news/kultura/-urogenets-vologina-polkovnik-zapasa-sergey-makey-na-svoem-tvorcheskom-vechere-prezentoval-noviy-disk-dogd-foto-2014-10-31 Уроженец Воложина полковник запаса Сергей Макей на своем творческом вечере презентовал новый диск «Дождь» (ФОТО)], Край.бай, 31 кастрычніка 2014 г.&lt;/ref&gt; годзе, калі бел-чырвона-белы сьцяг меў афіцыйны дзяржаўны статус, палкоўнік Сяргей Макей напісаў песьню «Айчыны нашай сьцяг», разьмешчаную пазьней на сайце [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201031175910/https://www.mil.by/ru/enceklop/songs/text/Aychyny_nashay_scyag.doc Айчыны нашай сцяг], [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;.
Словы «''Пад штандарам бел-чырвона-белым век у шчасьці жыві, беларускі народ!''» завяршаюць песьню «Жыве Беларусь!» (тэкст [[Леанід Пранчак|Леаніда Прачака]]&lt;ref&gt;Юрэвіч Б. [https://nn.by/?c=ar&amp;i=210356 50 спраў Леаніда Пранчака: як адзін паэт паралізаваў працу Вярхоўнага суда], [[Наша Ніва]], 10 чэрвеня 2018 г.&lt;/ref&gt;, музыка [[Васіль Раінчык|Васіля Раінчыка]]), якая прэтэндавала на гімн незалежнай Беларусі. Бел-чырвона-белы сьцяг апяваецца ў песьні «Сьцяг» на словы [[Уладзімер Някляеў|Ўладзімера Някляева]], якую выконвае музыка [[Зьміцер Вайцюшкевіч]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.todar.net/ | загаловак = Пэрсанальны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 9 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, а таксама ў песьні «Наўздагон» (словы Леаніда Пранчака, музыка Васіля Раінчыка), якую выконвае сьпявачка [[Анжаліка Агурбаш]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210618033613/https://tuzinfm.by/performer/mp3/4564/nauzdahon.html Анжаліка Агурбаш спела пра герб «Пагоня»], [[Тузін гітоў]], 16 кастрычніка 2020 г.&lt;/ref&gt;. [[Мужчынскі хор «Унія»]] стварыў песьню на верш [[Сяргей Панізьнік|Сяргея Панізьніка]] «Родны сьцяг», прысьвечаны паэтам бел-чырвона-беламу сьцягу&lt;ref&gt;Панізьнік С. А пісар земскі…: Вершы. — {{Менск (Мн.)}}: Маст. літ., 1994.&lt;/ref&gt;. Верш [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыстава]] «Я люблю, калі сьвеціць сонца…» мае наступныя радкі: «''Мая краіна пад белым сьцягам, Пад белым сьцягам з чырвонай стужкай''»&lt;ref&gt;Анемпадыстаў М. [http://knihi.com/Michal_Aniempadystau/Ja_lublu,_kali_sviecic_sonca.html Я люблю, калі сьвеціць сонца…], [[Knihi.com]]&lt;/ref&gt;. На гэты верш у 1996 годзе гурт «[[Новае Неба]]» стварыў песьню, якую выконвае [[Кася Камоцкая]].

== Лягатыпы Партыяў ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Belarusian Popular Front flag.png|''Беларускі народны фронт «Адраджэнне»''
Файл:Pap.svg|''Партыя аматараў піва''
Файл:Party of Belarussian Popular Front logo.svg|ПБНФ
Файл:Belarusian Left Party &quot;A Just World&quot; logo.svg|''Беларуская партыя левых «Справядлівы сьвет»''
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Бела-чырвона-белае спалучэньне колераў у беларускай сымболіцы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Kotvič. Котвіч (1555).jpg|Шляхецкі герб «[[Котвіч]]». З гербоўніка ''Stemmata Polonica'', 1555 г.
Kałantaj, Kotvič. Калантай, Котвіч (XIX).jpg|Герб «Котвіч» беларускага роду [[Калантаі (род)|Калантаяў]]&lt;ref&gt;[[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г.]] Сейбіты вечнага. Скарынаўская сімволіка. — {{Менск (Мінск)}}, 2009. С. 375.&lt;/ref&gt;, [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]]
Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|Ротны сьцяг беларускай гусарскай харугвы 1776—1783 гг.
Litoŭski (Biełaruski) ułanski połk. Літоўскі (Беларускі) уланскі полк.svg|Значок 19-га [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага]] ўланскага палку, 1812 г.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1781).jpg|Герб [[Віцебск]]у&lt;ref&gt;Русецкий А., Русецкий Ю. Художественная культура Витебска с древности до 1917 года. — Мн.: БелЭн, 2001. — 288 с.: ил. — {{ISBN|985-11-0215-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;niz&quot;&gt;Рево О. [http://www.nkj.ru/archive/articles/10860/ Гербы городов Полоцкой и Витебской губерний Российской империи] // Наука и Жизнь. №7, 1998 г.&lt;/ref&gt;, {{nowrap|1781 г.}}
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1840).jpg|Герб [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]] {{nowrap|1840 г.}} з фондаў Дэпартамэнту Геральдыі Расейскае імпэрыі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 118.&lt;/ref&gt;
Lepiel, Pahonia. Лепель, Пагоня (1850).jpg|Малюнак [[Герб Лепеля|гербу]] [[Лепель|Лепеля]] {{nowrap|1850 г.}} з фондаў Дэпартамэнту Геральдыі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 71.&lt;/ref&gt;
Flag of Belarusian Steamship Line.svg|Вымпэл «[[Беларускае рачное параходзтва|Беларускага рачнога параходзтва]]», 1932 г.
&lt;/gallery&gt;
* У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] вялікае пашырэньне атрымаў шляхецкі герб «[[Котвіч]]»: ''«у срэбным полі чырвоны пас»''&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 244.&lt;/ref&gt; (выява бел-чырвона-белага сьцяга&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;davydouski&quot;/&gt;).
* У [[Дзяржаўны музэй Летувы|Дзяржаўным музэі Летувы]] ў [[Вільня|Вільні]] захоўваецца значок 19-га палку ўланаў ([[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]], [[Ваўкавыскі павет]]ы&lt;ref&gt;[[Віктар Хурсік|Хурсік В.]] [https://web.archive.org/web/20110825194752/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Chursik5?OpenDocument Яны адступалі да Парыжу…] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 5, 2003 г.&lt;/ref&gt;), сфармаванага ў 1812 годзе Вайсковай камісіяй часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Сымбаль гэтай вайсковай часткі складаўся зь дзьвюх чырвоных і дзьвюх белых палосаў&lt;ref name=&quot;VexilVKL&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/litva/vkl.htm| загаловак = Вялікае Княства Літоўскае| фармат = | назва праекту = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | выдавец = | дата = 3 сакавіка 2011 | мова = ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.
* Вымпэл Дняпроўска-Дзьвінскага параходзтва зьявіўся, імаверна, у 1932 годзе. Гэта было трыкутнае палотнішча з чырвоным ромбам, астатнія часткі палотнішча былі белымі. У наступныя гады назва параходзтва зьмянілася на Верхне-Дняпроўскае, а потым на «[[Беларускае рачное параходзтва]]»&lt;ref name=&quot;VexilPAR&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/parohod.htm | загаловак = Вымпэл Беларускага параходзтва | фармат = | назва праекту = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Бел-чырвона-белы ў беларускай дыяспары ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:БЧБ графіті.jpg|Графіці у [[Львоў|Львове]]
Файл:БЧБ прапор коло пам'ятника В'ячеслава Чорновола.jpg|сьцяг каля помніка Вячаславу Чарнавілу
Файл:Левый берег Киева, 2019 год, 01.jpg|Графіц &quot;Будзем разом&quot;  [[Кіеў]]
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:5 ZBS 2009.jpg|'''Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»'''
Файл:Logo of the Latvian Society of Belarusian Culture Svitanak (1988).png|Лягатып Латвійскага таварыства беларускай культуры «Сьвітанак» (1988 г.)
Файл:20.8.20 2 CB Bonsai c3 and guests 01 (50249600626).jpg|сьцяг у [[Чэскія Будзеёвіцы|Чэску-Будзеёвіцы]] ў падтрымку 2020
&lt;/gallery&gt;
*

== Падобная сымболіка ==
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Выкарыстаньне бела-чырвона-белага спалучэньня на іншых сьцягох і эмблемах
|-
|
Выкарыстаньне бела-чырвона-белага спалучэньня колераў на іншых сьцягох і эмблемах:
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Flag of Cape Verde (10-17).svg|Сьцяг [[Каба-Вэрдэ]]
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|Сьцяг [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Ічкерыі]]
Dendermonde Belgium.svg|Сьцяг Дэндэрмондэ
Flag of Atlántico.svg|Сьцяг калюмбійскай акругі [[Атлянтыка (акруга)|Атлянтыка]]
Bandera de Ponga.svg|[[Сьцяг сельскай акругі Понга]] ў Гішпаніі
Nationaldemokratische Partei Deutschlands.jpg|Сьцяг Нацыянал-дэмакратычнай партыі Нямеччыны
Estadio Monumental display.jpg|Сьцяг футбольнага клюбу «Рывэр Плэйт»
Roundel of the USAF.svg|Эмблема [[ВПС ЗША|Вайскова-паветраных сілаў ЗША]]
SC zu Königsberg.JPG|Сьцяг аднаго з студэнцкіх братэрстваў Кёнігсбэрскага ўнівэрсытэту
POL Wyszków COA.svg|Герб места [[Вышкаў|Вышкава]] ў Польшчы
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
* Элемэнты бел-чырвона-белага сьцяга ёсьць на сьцягу [[Каба-Вэрдэ]]
* Элемэнты бел-чырвона-белага сьцяга ёсьць на сьцягу [[Ічкерыя|самаабвешчанай рэспублікі Ічкерыя]]
* Элемэнты бел-чырвона-белага сьцяга ёсьць на апазнавальнай эмблеме [[ВПС ЗША]]
* Афіцыйным сьцяг [[Бэльгія|бэльгійскага места]] [[Дэндэрмондэ]]; шчыт мескага гербу таксама мае бела-чырвона-белую расфарбоўку
* Афіцыйны сьцяг [[Калюмбія|калюмбійскай]] акругі [[Атлянтыка (акруга)|Атлянтыка]]
* Сельская акруга [[Понга (акруга)|Понга]] ў [[Астурыя|Астурыі]] ([[Гішпанія]]) выкарыстае бел-чырвона-белы сьцяг з выявай рыцара зь мячом

Сьцягі зь бела-чырвона-белым спалучэньнем колераў таксама выкарыстоўваюць спартовыя клюбы:
* [[Аргентына|Аргентынскі]] футбольны клюб «[[Рывэр Плэйт]]»
* [[Польшча|Польскі]] футбольны клюб ŁKS
|}

== Глядзіце таксама ==
* [[Пагоня]]
* [[Сьцяг Беларусі]]
* [[Герб Беларусі]]
* [[Жыве Беларусь!]]
* [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* {{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня}}
* Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa: Wydawnictwo «Andrei Yanushkevich Publishing», 2024. — 308 с. — {{ISBN|9788397029262}}. 
* [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. — С. 355—369.
* {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}}
* [[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009. С. 303—306.
* [[Дзяніс Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]] Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах? // [[Наша гісторыя]]. № 9 (26), 2020. С. 32—35.
* [[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.
* {{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)}}
* [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [https://web.archive.org/web/20201201083347/http://vln.by/node/47 Гэты сцяг пачынаўся так…] // [[Чырвоная зьмена|Чырвоная Змена]]. № 42 (13900), 20 красавіка 1995 г.
* [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] Беларускі сьцяг // [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]]. № 3 (33), 2001. С. 5—6.
* Пастанова Вучонага савета Інстытута гісторыі АН Беларусі ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.
* Рудак А. [https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі] // [[Культура (газэта)|Культура]]. № 34 (1473), 22—29 жніўня 2020 г.
* [[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}}
* [[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602180458/http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзі Дуж-Душэўскі. Сьцяг] // [[Наша Ніва]]. № 6, 1998. С. 15.
* {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня}}
* {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}}
* [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.
* {{Літаратура/ЭГБ|1}}
* {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}}
* [[Міхась Ткачоў|Ткачев М.]] [https://web.archive.org/web/20201123090426/https://naviny.media/rubrics/society/2009/10/12/ic_articles_116_164915 Национальные символы: народ и история] // [[Советская Белоруссия]]. № 235 (17716), 11.10.1989 г.; № 236 (17717), 12.10.1989 г.
* [[Фёдар Турук|Турук Ф.]] Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.radabnr.org/symbali/| загаловак = Дзяржаўныя сымбалі Беларускай Народнай Рэспублікі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]| дата = 19 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 10 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=262559| загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата = 10 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = [[Віктар Ляхар|Ляхар В.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://euroradio.fm/lyahar-pagonya-i-bel-chyrvona-bely-scyag-simvaly-yakiya-nas-abyadnouvayuc | загаловак = Ляхар: &quot;Пагоня&quot; і бел-чырвона-белы сцяг — сімвалы, якія нас аб’ядноўваюць | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = [[Уладзімер Ляхоўскі|Ляхоўскі Ў.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://history.nn.by/?c=ar&amp;i=218121 | загаловак = Як бел-чырвона-белы сцяг стаў нацыянальным | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша гісторыя]]  | дата = 30 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = [[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.svaboda.org/a/31452317.html | загаловак = «Наш сьцяг тапталі і нішчылі, а ён жыве». Апошняе інтэрвію гісторыка Ўладзімера Ляхоўскага | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]  | дата = 9 верасьня 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.svaboda.org/a/31449208.html | загаловак = Біскуп Касабуцкі: Бел-чырвона-белы сьцяг — гэта сымбаль уваскрослага Хрыста, і гэта не залежыць ад ідэолягаў | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]  | дата = 9 верасьня 2021 | мова = | камэнтар = }}

{{Беларусь у тэмах}}
{{Беларуская Народная Рэспубліка ў тэмах}}
{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
{{Абраны артыкул}}
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі БНР]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]</text>
      <sha1>8tnuf4mxbo4zku36nfzyeqif69xuczq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3073</id>
    <revision>
      <id>2699072</id>
      <parentid>2698825</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132641" sha1="hmmsspj0ktcebqbo0oxlddjii9ybe6f" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Краіна
|Назва                 = Украіна
|НазваЎРоднымСклоне    = Украіны
|НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна
|Сьцяг                 = Flag of Ukraine.svg
|Герб                  = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
|НацыянальныДэвіз      =
|Месцазнаходжаньне     = Europe-Ukraine (with Crimea).svg
|АфіцыйнаяМова         = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца               = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад      = Кіеў
|ТыпУраду              = Парлямэнцка-&lt;br/&gt;прэзыдэнцкая рэспубліка&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
|ПасадыКіраўнікоў      = &lt;br /&gt;[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў       = [[Уладзімер Зяленскі]]&lt;br /&gt;[[Дзяніс Шмыгаль]]
|Плошча                = 603 628
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е
|АдсотакВады           = 7%
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е
|Насельніцтва          = 45 439 822&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]&lt;/ref&gt;
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76
|ГодАцэнкіСУП          = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е
|СУП                   = $337,268 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $7342
|Валюта                = [[Грыўна]]
|КодВалюты             = UAH
|ЧасавыПас             = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]]
|ЧасРозьніцаUTC        = +2
|ЧасавыПасУлетку       = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]]
|ЧасРозьніцаUTCУлетку  = +3
|НезалежнасьцьПадзеі   = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
|НезалежнасьцьДаты     = &lt;br /&gt;24 жніўня 1991
|ДзяржаўныГімн         = Ще не вмерла України
|АўтамабільныЗнак      = UA
|ДамэнВерхнягаЎзроўню  = ua
|ТэлефонныКод          = 380
|Дадаткі               = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]]
|Лацінка=Ukraina}}
[[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Ўкраіна як  «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасьціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]]
'''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні.

Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}}
Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва.

Слова краіны  («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне &quot;тэрыторыя фэадальнага княства&quot;, а затым - &quot;тэрыторыя Русі&quot;. Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне &quot;аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства&quot;, а затым - &quot;аддзеленая частка тэрыторыі Русі&quot;. З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя.

А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History &amp; Geography | Facebook]&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}}
Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў.

=== Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) ===
На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у.

На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала.

=== Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]].

З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот.
[[Файл:МовиГікманМаркс1907Фрагмент.jpg|значак|Этнонім Русіны дастасавальны да Ўкраіны і ўкраінцаў на мапе 1907]]
З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы.

У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной.

Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў.

=== Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) ===
Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам.

У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў.
[[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]]
У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну.

З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы.
[[Файл:Location Zaporizhian Host.png|зьлева|значак|192x192пкс|Межы [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1649—1654)]]
З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам.

На тэрыторыі [[Запарожжа]], каля вострава [[Хортыца]] знаходзілася [[Запароская Сеч]], якая ўзьнікла ў ходзе калянізацыі Сярэдняга Прыдняпроўя фэадаламі [[ВКЛ|Вялікага княства Літоўскага]], пашырэньнем прыгоннага і нацыянальнага гнёту, і прабуджэньнем самасьвядомасьці ўкраінскага народу.&lt;ref&gt;Запорожская Сечь // БСЭ, 1972&lt;/ref&gt;

У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. 

[[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]]
Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. у Рэчы Паспалітай узьнікла ўкраінская казачая аўтаномія [[Гетманшчына]]. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў.
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]]
Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе [[Гетманшчына]] была скасавана ўказам імпэратрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасьці Сьвятой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў.

У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст.

Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе.

=== Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) ===
[[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]]
З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі).

У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў&lt;ref&gt;Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;&lt;/ref&gt;

Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці ўкраінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]).

[[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]]
Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў.

Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:&lt;blockquote&gt;Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Zlota HRAMOTA.jpg|значак|Залатая грамата]]
[[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]]
[[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|сьцяг паўстання 1863-1864 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]]
У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў.

У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу.

[[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]]
На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася.
[[Файл:Наймолодший путник Нусьо Дорожинський з паломницьким прапором.jpg|зьлева|значак|289x289пкс|хлопчык з паломніцкім [[Сьцяг Украіны|сьцягам]] «[[Русіны (неадназначнасьць)|Рускага]] паломніцтва ў Сьвятую Зямлю», 1906 г.&lt;ref&gt;&quot;Пропамятна книга першого руско-народного паломництва въ Святу Землю&quot;, 1907 р&lt;/ref&gt;]]
З прычыны [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Рэчы Паспалітай]] ў 1772 годзе ў склад уладаньняў [[Габсбургі|Габсбургаў]] - Аўстрыйскай імпэрыі - адышлі Затор і [[Асьвенцім (горад)|Асьвенцым]], частка [[Малая Польшча|Малой Польшчы]], якая ўключае паўднёвую частку [[Кракаўскае ваяводзтва (1920—1939)|Кракаўскага]] і Сандамірскага ваяводзтваў, часткі [[Белскае ваяводзтва|Бельскага ваяводзтва]] і [[Рускае ваяводзтва]]. У агульнай складанасьці аўстрыйскія набыцьці склалі 83 тыс. км ² і 2 млн 600 тыс. чалавек. Сталіцай новай аўстрыйскай правінцыі, названай Каралеўствам Галіцыі і Ладамерыі, быў прызначаны горад [[Львоў]].
[[Файл:Ruthenian (Ukrainian) and Polish flags in Lviv, 1848.jpg|значак|253x253пкс|Ілюстрацыя ўзьняцьцё польскага і [[Сьцяг Украіны|русінскага]] (украінскага) сьцягоў на будынку львоўскага магістрата падчас галіцкай «Вясны народаў»]]
У 1781 годзе дэкрэтам імпэратара Сьвятай Рымскай імпэрыі Ёсіфа II было ўстаноўлена &quot;Права верацярпімасьці&quot;. Русінскія шляхцічы і сьвятары здабылі роўныя правы і магчымасьці са шляхтай іншых хрысьціянскіх канфэсій.
[[Файл:Vistnyk.GIF|зьлева|значак|224x224пкс|Саюз вызвалення Украіны]]
У ўнівэрсытэтах Аўстрыі, пачынаючы з 16-га стагодзьдзя, вучыліся ўкраінскія студэнты. Іх паток значна зрос з 1772 г., калі заходноукраїнські землі Галічына і Букавіна увайшлі ў склад Габсбурскай манархіі. Гэта ў вялікай ступені пазытыўна паўплывала на палітычнае і культурнае падняцьце гэтых земляў, зумовіла іх хуткае нацыянальнае разьвіцьцё і тую ролю, якую яе адыграла Галічына ў часы гніту царскай Расіі ў Цэнтральнай і Ўсходняй Украіне.&lt;ref&gt;[https://history.org.ua/JournALL/journal/2005/5/5-2005.pdf 5-2005.qxd]&lt;/ref&gt;

Асаблівую цікавасьць украінскай праблемай выявіла Аўстрыя падчас першай сусьветнай вайны, калі ў 1914 г. за яе сприяньня быў створаны Саюз вызвалення Украіны. У 1918 г. Аўстра-Вугоршчына ўстанавіла сувязі з маладой [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавай]], падпісаўшы зь ёю [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|Берасьцейскі мір]]. Аўстрыя і Ўкраіна абменяліся пасламі.&lt;ref&gt;[https://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1145-8/12.pdf Microsoft Word - A-tit.doc] Нариси історії української революції 1917—1921 років &amp;#x5B;Текст&amp;#x5D;: у 2 кн./редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Нац. акад. наук України, Ін-т історії України. — К.: Наукова думка, 2011. Кн. 1/&amp;#x5B;В. Ф. Верстюк (кер.) та ін.&amp;#x5D;. — 2011. — 390 с. — Бібліогр.: с. 372—387. — 1000 экз&lt;/ref&gt;

=== Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) ===
{{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}}
[[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]]
[[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]]
Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня.
[[Файл:Украинская галицкая армия флаг.jpg|значак|Украінская [[галіцкая армія]] 1918|208x208пкс]]
17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня.

У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. 
[[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]]
[[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]]
Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну.

29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў, з-за незадаволенасьці кансэрватыўных сілаў сацыялістычнай палітыкай [[Украінская цэнтральная рада|Рады]], адбыўся дзяржаўны пераварот. [[Украінская цэнтральная рада|Цэнтральная рада]] была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі кансэрватыўную аўтарытарную [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з Гетманам ўсяе Ўкраіны [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. Улада Скарападзкага, як паказалі падзеі канца 1918 году, трымалася выключна на штыках [[Цэнтральныя дзяржавы|акупацыйных войскаў]].
[[Файл:Hetman Skoropadsky and Emperor Wilhelm II. September 1918.jpg|значак|190x190пкс|Гетман [[Павал Скарападзкі|Скарападзкі]] і імпэратар [[Вільгельм II|Вільґельм II]] у [[Касэль|Касэлі]]]]
[[Украінская дзяржава|Другая гетманшчына]] абавязалася вывозіць хлеб у [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччыну]] і іншыя краіны [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацьвярнога саюза]]. Больш жорсткая зьнешняя палітыка прывялі да вызначанай стабілізацыі жыцьця ўнутры краіны&lt;ref&gt;''Orest Subtelny.'' Ukraine: A History. — Toronto: University of Toronto Press, 1988. — [[Спэцыяльныя:BookSources/0-8020-5808-6|ISBN 0-8020-5808-6]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Serhy Yekelchyk.'' Ukraine: birth of a modern nation. — Oxford University Press, 2007. — [[Спэцыяльныя:BookSources/978-0-19-530546-3|ISBN 978-0-19-530546-3]]&lt;/ref&gt;.

УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]].

Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]].

Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]].
[[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]]
1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]]  ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек.

30 сьнежня 1922 годзе УССР увайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].

У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]].

У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай.

У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]].
[[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]]
У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп

ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой.

Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы.

У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]].
[[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]]
У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль.

26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.&lt;ref name=&quot;dopovid1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза.

Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфэсійнай канфрантацыяй на тле маёмасных спрэчак, ускладненай расколам унутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ.

16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) ===
{{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}}
Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету.

Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава.
[[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]]
8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt; Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.

Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя.

У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі.

У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін.

28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]].

У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду.

У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам.
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта.

16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''.

У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й).

У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі.

У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&amp;i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях.

Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця з ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны.

19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}&lt;/ref&gt;

Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, ня ў стане парваць зь мінулым.

21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоўмэн [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}&lt;/ref&gt; Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%.

28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;

23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt; 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

== Прыродныя ўмовы ==
Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні).

Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Насельніцтва ==

=== Агульныя зьвесткі ===
Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]].

Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся.

Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]].

Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]].

=== Нацыянальны й моўны склад ===
{{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}}
Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе.

[[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]]
[[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]]
Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў.

Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны.

Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%).

Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%.

Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца:
* [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці;
* [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці).

Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%).

У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва.

У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%.

67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]].
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
{|class=wikitable
|-
!Народы||2001 г.||1989 г.
|-
|[[Украінцы]]||77,8||72,7
|-
||[[Расейцы]]||17,3||22,1
|-
|[[Беларусы]]||0,6||0,9
|-
|[[Малдаване]]||0,5||0,6
|-
|[[Крымскія татары]]||0,5||0
|-
|[[Баўгары]]||0,4||0,5
|-
|[[Вугорцы]]||0,3||0,4
|-
|[[Румыны]]||0,3||0,3
|-
|[[Палякі]]||0,3||0,4
|-
|[[Габрэі]]||0,2||0,9
|}

[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай).

=== Дэмаграфія ===
{{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}}
Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласьць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласьць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=&quot;left&quot; | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%.

== Узброеныя сілы ==
{{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}}
Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі.

24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]].

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}}
[[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]]
Тэрыторыя Ўкраіны ўключае:
* 24 вобласьці
* 1 аўтаномную рэспубліку (Крым)
* 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль)
* 490 раёнаў
* 118 раёнаў у гарадах
* 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу
* 10 272 сельскія рады
* 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу

Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі.

Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны.

Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі.

== Геаграфія ==
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]]
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}}

Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны:
* на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.)
* на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.)
* на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.)
* на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.)

Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]].

Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў.

[[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]]
95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора.

Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км²

Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора).

== Кухня ==
{{Асноўны артыкул|Украінская кухня}}
[[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]]
[[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]]
[[Украінская кухня]]  фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў.  Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&amp;#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]&lt;ref name=&quot;УкрСтрави&quot; /&gt;.

== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}}

Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%.

Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды).

Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008).
 
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць унутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты.

У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэгіянальны падзел ===
Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны:
* усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры
* заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць
* паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць

== Дзяржаўны лад ==
Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі.

З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі.

Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны]
* [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны]
* [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны]

{{Украіна ў тэмах}}
{{Украіна}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}
{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>hmmsspj0ktcebqbo0oxlddjii9ybe6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699075</id>
      <parentid>2699072</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132612" sha1="cpkucad2q8b41p0cfqj46sio2rqw2g4" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Краіна
|Назва                 = Украіна
|НазваЎРоднымСклоне    = Украіны
|НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна
|Сьцяг                 = Flag of Ukraine.svg
|Герб                  = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
|НацыянальныДэвіз      =
|Месцазнаходжаньне     = Europe-Ukraine (with Crimea).svg
|АфіцыйнаяМова         = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца               = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад      = Кіеў
|ТыпУраду              = Парлямэнцка-&lt;br/&gt;прэзыдэнцкая рэспубліка&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
|ПасадыКіраўнікоў      = &lt;br /&gt;[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў       = [[Уладзімер Зяленскі]]&lt;br /&gt;[[Дзяніс Шмыгаль]]
|Плошча                = 603 628
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е
|АдсотакВады           = 7%
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е
|Насельніцтва          = 45 439 822&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]&lt;/ref&gt;
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76
|ГодАцэнкіСУП          = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е
|СУП                   = $337,268 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $7342
|Валюта                = [[Грыўна]]
|КодВалюты             = UAH
|ЧасавыПас             = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]]
|ЧасРозьніцаUTC        = +2
|ЧасавыПасУлетку       = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]]
|ЧасРозьніцаUTCУлетку  = +3
|НезалежнасьцьПадзеі   = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
|НезалежнасьцьДаты     = &lt;br /&gt;24 жніўня 1991
|ДзяржаўныГімн         = Ще не вмерла України
|АўтамабільныЗнак      = UA
|ДамэнВерхнягаЎзроўню  = ua
|ТэлефонныКод          = 380
|Дадаткі               = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]]
|Лацінка=Ukraina}}
[[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Ўкраіна як  «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасьціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]]
'''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні.

Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}}
Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва.

Слова краіны  («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне &quot;тэрыторыя фэадальнага княства&quot;, а затым - &quot;тэрыторыя Русі&quot;. Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне &quot;аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства&quot;, а затым - &quot;аддзеленая частка тэрыторыі Русі&quot;. З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя.

А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History &amp; Geography | Facebook]&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}}
Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў.

=== Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) ===
На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у.

На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала.

=== Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]].

З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот.
[[Файл:МовиГікманМаркс1907Фрагмент.jpg|значак|Этнонім Русіны дастасавальны да Ўкраіны і ўкраінцаў на мапе 1907]]
З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы.

У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной.

Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў.

=== Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) ===
Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам.

У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў.
[[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]]
У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну.

З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы.
[[Файл:Location Zaporizhian Host.png|зьлева|значак|192x192пкс|Межы [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1649—1654)]]
З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам.

На тэрыторыі [[Запарожжа]], каля вострава [[Хортыца]] знаходзілася [[Запароская Сеч]], якая ўзьнікла ў ходзе калянізацыі Сярэдняга Прыдняпроўя фэадаламі [[ВКЛ|Вялікага княства Літоўскага]], пашырэньнем прыгоннага і нацыянальнага гнёту, і прабуджэньнем самасьвядомасьці ўкраінскага народу.&lt;ref&gt;Запорожская Сечь // БСЭ, 1972&lt;/ref&gt;

У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. 

[[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]]
Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. у Рэчы Паспалітай узьнікла ўкраінская казачая аўтаномія [[Гетманшчына]]. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў.
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]]
Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе [[Гетманшчына]] была скасавана ўказам імпэратрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасьці Сьвятой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў.

У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст.

Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе.

=== Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) ===
[[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]]
З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі).

У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў&lt;ref&gt;Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;&lt;/ref&gt;

Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці ўкраінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]).

[[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]]
Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў.

Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:&lt;blockquote&gt;Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Zlota HRAMOTA.jpg|значак|Залатая грамата]]
[[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]]
[[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|сьцяг паўстання 1863-1864 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]]
У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў.

У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу.

[[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]]
На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася.
[[Файл:Наймолодший путник Нусьо Дорожинський з паломницьким прапором.jpg|зьлева|значак|289x289пкс|хлопчык з паломніцкім зь [[Сьцяг Украіны|сіне-жоўтым сьцягам]] з [[Рускае ваяводзтва|руськім львом]], 1906 г.&lt;ref&gt;&quot;Пропамятна книга першого руско-народного паломництва въ Святу Землю&quot;, 1907 р&lt;/ref&gt;]]
З прычыны [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Рэчы Паспалітай]] ў 1772 годзе ў склад уладаньняў [[Габсбургі|Габсбургаў]] - Аўстрыйскай імпэрыі - адышлі Затор і [[Асьвенцім (горад)|Асьвенцым]], частка [[Малая Польшча|Малой Польшчы]], якая ўключае паўднёвую частку [[Кракаўскае ваяводзтва (1920—1939)|Кракаўскага]] і Сандамірскага ваяводзтваў, часткі [[Белскае ваяводзтва|Бельскага ваяводзтва]] і [[Рускае ваяводзтва]]. У агульнай складанасьці аўстрыйскія набыцьці склалі 83 тыс. км ² і 2 млн 600 тыс. чалавек. Сталіцай новай аўстрыйскай правінцыі, названай Каралеўствам Галіцыі і Ладамерыі, быў прызначаны горад [[Львоў]].
[[Файл:Ruthenian (Ukrainian) and Polish flags in Lviv, 1848.jpg|значак|253x253пкс|Ілюстрацыя ўзьняцьцё польскага і [[Сьцяг Украіны|русінскага]] (украінскага) сьцягоў на будынку львоўскага магістрата падчас галіцкай «Вясны народаў»]]
У 1781 годзе дэкрэтам імпэратара Сьвятай Рымскай імпэрыі Ёсіфа II было ўстаноўлена &quot;Права верацярпімасьці&quot;. Русінскія шляхцічы і сьвятары здабылі роўныя правы і магчымасьці са шляхтай іншых хрысьціянскіх канфэсій.
[[Файл:Vistnyk.GIF|зьлева|значак|224x224пкс|Саюз вызвалення Украіны]]
У ўнівэрсытэтах Аўстрыі, пачынаючы з 16-га стагодзьдзя, вучыліся ўкраінскія студэнты. Іх паток значна зрос з 1772 г., калі заходноукраїнські землі Галічына і Букавіна увайшлі ў склад Габсбурскай манархіі. Гэта ў вялікай ступені пазытыўна паўплывала на палітычнае і культурнае падняцьце гэтых земляў, зумовіла іх хуткае нацыянальнае разьвіцьцё і тую ролю, якую яе адыграла Галічына ў часы гніту царскай Расіі ў Цэнтральнай і Ўсходняй Украіне.&lt;ref&gt;[https://history.org.ua/JournALL/journal/2005/5/5-2005.pdf 5-2005.qxd]&lt;/ref&gt;

Асаблівую цікавасьць украінскай праблемай выявіла Аўстрыя падчас першай сусьветнай вайны, калі ў 1914 г. за яе сприяньня быў створаны Саюз вызвалення Украіны. У 1918 г. Аўстра-Вугоршчына ўстанавіла сувязі з маладой [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавай]], падпісаўшы зь ёю [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|Берасьцейскі мір]]. Аўстрыя і Ўкраіна абменяліся пасламі.&lt;ref&gt;[https://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1145-8/12.pdf Microsoft Word - A-tit.doc] Нариси історії української революції 1917—1921 років &amp;#x5B;Текст&amp;#x5D;: у 2 кн./редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Нац. акад. наук України, Ін-т історії України. — К.: Наукова думка, 2011. Кн. 1/&amp;#x5B;В. Ф. Верстюк (кер.) та ін.&amp;#x5D;. — 2011. — 390 с. — Бібліогр.: с. 372—387. — 1000 экз&lt;/ref&gt;

=== Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) ===
{{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}}
[[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]]
[[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]]
Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня.
[[Файл:Украинская галицкая армия флаг.jpg|значак|Украінская [[галіцкая армія]] 1918|208x208пкс]]
17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня.

У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. 
[[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]]
[[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]]
Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну.

29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў, з-за незадаволенасьці кансэрватыўных сілаў сацыялістычнай палітыкай [[Украінская цэнтральная рада|Рады]], адбыўся дзяржаўны пераварот. [[Украінская цэнтральная рада|Цэнтральная рада]] была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі кансэрватыўную аўтарытарную [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з Гетманам ўсяе Ўкраіны [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. Улада Скарападзкага, як паказалі падзеі канца 1918 году, трымалася выключна на штыках [[Цэнтральныя дзяржавы|акупацыйных войскаў]].
[[Файл:Hetman Skoropadsky and Emperor Wilhelm II. September 1918.jpg|значак|190x190пкс|Гетман [[Павал Скарападзкі|Скарападзкі]] і імпэратар [[Вільгельм II|Вільґельм II]] у [[Касэль|Касэлі]]]]
[[Украінская дзяржава|Другая гетманшчына]] абавязалася вывозіць хлеб у [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччыну]] і іншыя краіны [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацьвярнога саюза]]. Больш жорсткая зьнешняя палітыка прывялі да вызначанай стабілізацыі жыцьця ўнутры краіны&lt;ref&gt;''Orest Subtelny.'' Ukraine: A History. — Toronto: University of Toronto Press, 1988. — [[Спэцыяльныя:BookSources/0-8020-5808-6|ISBN 0-8020-5808-6]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Serhy Yekelchyk.'' Ukraine: birth of a modern nation. — Oxford University Press, 2007. — [[Спэцыяльныя:BookSources/978-0-19-530546-3|ISBN 978-0-19-530546-3]]&lt;/ref&gt;.

УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]].

Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]].

Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]].
[[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]]
1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]]  ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек.

30 сьнежня 1922 годзе УССР увайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].

У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]].

У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай.

У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]].
[[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]]
У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп

ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой.

Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы.

У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]].
[[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]]
У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль.

26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.&lt;ref name=&quot;dopovid1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза.

Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфэсійнай канфрантацыяй на тле маёмасных спрэчак, ускладненай расколам унутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ.

16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) ===
{{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}}
Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету.

Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава.
[[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]]
8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt; Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.

Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя.

У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі.

У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін.

28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]].

У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду.

У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам.
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта.

16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''.

У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й).

У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі.

У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&amp;i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях.

Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця з ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны.

19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}&lt;/ref&gt;

Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, ня ў стане парваць зь мінулым.

21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоўмэн [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}&lt;/ref&gt; Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%.

28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;

23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt; 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

== Прыродныя ўмовы ==
Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні).

Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Насельніцтва ==

=== Агульныя зьвесткі ===
Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]].

Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся.

Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]].

Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]].

=== Нацыянальны й моўны склад ===
{{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}}
Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе.

[[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]]
[[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]]
Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў.

Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны.

Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%).

Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%.

Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца:
* [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці;
* [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці).

Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%).

У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва.

У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%.

67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]].
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
{|class=wikitable
|-
!Народы||2001 г.||1989 г.
|-
|[[Украінцы]]||77,8||72,7
|-
||[[Расейцы]]||17,3||22,1
|-
|[[Беларусы]]||0,6||0,9
|-
|[[Малдаване]]||0,5||0,6
|-
|[[Крымскія татары]]||0,5||0
|-
|[[Баўгары]]||0,4||0,5
|-
|[[Вугорцы]]||0,3||0,4
|-
|[[Румыны]]||0,3||0,3
|-
|[[Палякі]]||0,3||0,4
|-
|[[Габрэі]]||0,2||0,9
|}

[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай).

=== Дэмаграфія ===
{{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}}
Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласьць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласьць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=&quot;left&quot; | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%.

== Узброеныя сілы ==
{{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}}
Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі.

24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]].

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}}
[[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]]
Тэрыторыя Ўкраіны ўключае:
* 24 вобласьці
* 1 аўтаномную рэспубліку (Крым)
* 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль)
* 490 раёнаў
* 118 раёнаў у гарадах
* 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу
* 10 272 сельскія рады
* 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу

Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі.

Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны.

Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі.

== Геаграфія ==
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]]
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}}

Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны:
* на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.)
* на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.)
* на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.)
* на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.)

Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]].

Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў.

[[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]]
95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора.

Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км²

Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора).

== Кухня ==
{{Асноўны артыкул|Украінская кухня}}
[[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]]
[[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]]
[[Украінская кухня]]  фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў.  Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&amp;#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]&lt;ref name=&quot;УкрСтрави&quot; /&gt;.

== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}}

Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%.

Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды).

Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008).
 
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць унутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты.

У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэгіянальны падзел ===
Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны:
* усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры
* заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць
* паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць

== Дзяржаўны лад ==
Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі.

З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі.

Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны]
* [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны]
* [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны]

{{Украіна ў тэмах}}
{{Украіна}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}
{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>cpkucad2q8b41p0cfqj46sio2rqw2g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новалукомаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4225</id>
    <revision>
      <id>2699118</id>
      <parentid>2651812</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10894" sha1="dzcl2yl5ek85i2e3xy7kpzp46htznpc" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Новалукомаль
|Лацінка                          = Novałukomal
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Новалукомлю
|Герб                             = Coat of Arms of Novałukoml, Belarus.svg
|Сьцяг                            = Flag of Novałukoml.svg{{!}}border
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]]
|Раён                             = [[Чашніцкі раён|Чашніцкі]]
|Сельсавет                        = 
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 175
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 12943
|Год падліку колькасьці           = 2018
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 211162
|СААТА                            = 
|Выява                            = Lukoml power station 20090919 01.jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Лукомская ДРЭС]] 
 |Шырата градусаў                 = 54
 |Шырата хвілінаў                 = 39
 |Шырата сэкундаў                 = 21
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 8
 |Даўгата сэкундаў                = 24
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = http://novolukoml.by
}}
'''Новалукомаль''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на беразе [[Лукомскае возера|Лукомскага возера]]. Уваходзіць у склад [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 12 943 чалавекі&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Знаходзіцца за 23 км ад [[Чашнікі|Чашнікаў]]. Таварная чыгуначная станцыя ў месьце, найбліжэйшая пасажырская станцыя — [[Чашнікі]] на лініі [[Ворша]] — [[Лепель]] (за 20 км). 

Новалукомаль — места беларускіх энэргетыкаў. Тут працуе [[Лукомская ДРЭС]].

== Назва ==
Назва Новалукомаль утварылася ад вёскі [[Лукомаль|Лукомлю]] і ад аднайменнага [[Лукомскае возера|Лукомскага возера]], на беразе якога знаходзіцца места.

== Гісторыя ==
Гісторыя Новалукомлю пачалася ў 1964 годзе, калі ў зьвязку з пачаткам будаваньня [[Лукомальская ДРЭС|Лукомальскай ДРЭС]] тут заснавалі [[пасёлак]]. 31 сьнежня 1965 году Новалукомаль атрымаў афіцыйны статус [[гарадзкі пасёлак|гарадзкога пасёлку]]. 31 ліпеня 1970 году ён атрымаў статус [[места]].

У 2004 годзе Новалукомаль адзначыў сваё 40-годзьдзе. У гэты ж год тут асьвяцілі касьцёл Сьвятой Марыі Магдалены&lt;ref&gt;[http://media.catholic.by/ave/index.htm?/ave/n143/art16.htm Парафія ў Новалукомлі] // Часопіс «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]» №3 (143), 2007.&lt;/ref&gt;. 20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі мескі герб.

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
* '''XX стагодзьдзе''': 1970 год — 6,7 тыс. чал.; 1974 год — 10,6 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}&lt;/ref&gt;; 1989 год — 13,8 тыс. чал.; 2000 год — 15,1 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|11к}} С. 360.&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагодзьдзе''': 2005 год — 14,8 тыс. чал.; 2009 год — 13 945 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt; (перапіс); 2014 год — 13 088 чал.; 2017 год — 13 072 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 12 943 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

=== Адукацыя ===
У Новалукомлі працуюць 2 агульныя сярэднія школы.

=== Мэдыцына ===
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўлае [[паліклініка]].

=== Культура ===
Дзеюць палац культуры і кінатэатар.

=== Спорт ===
* [[Энэргетык Новалукомаль|Футбольны клюб «Энэргетык»]]
* [[Эласт-ВГУ Новалукомаль|Футзальны клюб «Эласт-ВГУ»]]

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы па вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасьці.
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Новалукомлю
|-
|
* [[Лукомальская ДРЭС]]
* ААТ «ЭТОН»
* ААТ «Новалукомальскі завод керамзытавага жвіру»
* ААТ «Лукомальэнэргамантаж»
* ААТ «Эляст»
* ААТ «Новалукомскі малочны завод»
|}

== Транспарт ==
Мае аўтобуснае злучэньне зь [[Менск]]ам і [[Віцебск]]ам.

== Турыстычная інфармацыя ==
=== Інфраструктура ===
Дзее санаторыя-прафілякторыя «Сасновы бор». Спыніцца можна ў гасьцініцы «Лукомаль».

=== Славутасьці ===
Каля места, ува ўрочышчы Гарадку на рацэ [[Лукомка|Лукомцы]], знаходзіцца помнік археалёгіі — стаянка эпохі позьняга мэзаліту (5—4 тысячагодзьдзе да н. э.).

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|11}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://radzima.org/be/gorad/novalukomly.html м. Новалукомаль] на [[Radzima.org]]
* [https://web.archive.org/web/20260114100123/https://globustut.by/novolukoml/ Здымкі на globustut.by]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Chashniki_v1.htm Новалукомль]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць]
* [http://catholic.by/2/libr/homilies/101055.html Новалукомль — парафія Св. Марыі Магдалены] на [[Catholic.by]]
* [https://web.archive.org/web/20060224161738/http://www.vitebsk.orthodoxy.ru/temple/chshnk/chshnk02.shtml Праваслаўная царква ў горадзе Новалукомаль]
* [http://weather-in.by/by/vitebskaja/509 Прагноз надвор’я ў м. Новалукомаль]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Чашніцкі раён}}
{{Віцебская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Гарады Віцебскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Чашніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>dzcl2yl5ek85i2e3xy7kpzp46htznpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыніца (газэта)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4889</id>
    <revision>
      <id>2698986</id>
      <parentid>2672284</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7366" sha1="iqpwtv2xyg07rxnku9nmv86dknfjvl1" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Газэта
|назва        = Крыніца
|выява        = Belaruslaja Krynica.gif
|тып          = 
|фармат       = 
|уладальнік   = 
|выдавец      = 
|рэдактар     = [[Адам Станкевіч]]
|заснаваная   = 1917
|палітыка     = 
|мова         = [[Беларуская мова|беларуская]]
|штаб-кватэра = [[Вільня]]
|наклад       = 
|ISSN         = 
|сайт         = 
}}
«'''Крыні́ца'''» — газэта [[Беларуская хрысьціянская дэмакратыя (1927)|Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі]] ў 1917—1940 гадах. З 20 верасьня 1925 да 15 красавіка 1937 году мела назву «Беларуская крыніца».

[[Файл:Аб'ява газэты «Krynica» на 1921 год у газэце Народное дѣло № 41(164), 22.02.1921.jpg|міні|зьлева|Аб’ява газэты «Krynica» на 1921 год у газэце «Народное дѣло» № 41 (164), 22.02.1921]]

Ад жніўня 1919 да верасьня 1922 году галоўным рэдактарам і выдаўцом быў [[Адам Станкевіч]]. Пасьля — А. Васілеўскі, В. Грыневіч (з 15 траўня 1921 году), [[Уладзіслаў Знамяроўскі]] (з 30 кастрычніка 1921 году), [[Браніслаў Туронак]] (з 10 сьнежня 1923 году), [[Тамаш Вайцяховіч]] (з 20 верасьня 1925 году), [[Павал Каруза]] (увесь 1926 год і да 6 сакавіка 1928 году), затым [[Янка Пазьняк]], [[Адам Дасюкевіч]] (з 27 верасьня 1936 году)&lt;ref&gt;[http://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1 «BIEŁARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі] [[Вольга Каранеўская]] [[Наша Вера]] № 2 (8) 1999&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Belaruskaja Krinica 1925.jpg|міні|зьлева|«Беларуская крыніца» ў 1925 годзе]]

17 жніўня 1925 году быў арыштаваны і пасаджаны на Лукішкі Браніслаў Туронак. Аб яго арышце стала вядома толькі праз 2 тыдні. Камісар ураду Вільні паведаміў рэдакцыі, што па парадзе судзьдзі выданьне газэты «Крыніца» прыпыняецца да разгляду справы. 23 жніўня 1925 году выйшаў апошні нумар «Крыніцы». Рэдакцыя аднавіла выданьне газэты з 20 верасьня 1925 году пад назвай «Беларуская крыніца». Рэдактарам стаў Тамаш Вайцяховіч.

15 красавіка 1937 году газэта «Беларуская крыніца» закрытая рашэньнем Віленскага акруговага суду.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак = З Вільні. Канфіскаты газэты «Krynica »|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2452/232095-1923-2.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y|адказны =В. Прохараў|выданьне=[[Наша Жыцьцё]]|тып=газэта|месца=[[ Вільня]]|выдавецтва=Друкарня Дворжэца |год=30 траўня 1923 |выпуск=|том=|нумар=2| старонкі=2 |isbn=}}
* {{артыкул|аўтар =П. В. | частка = |загаловак =Дзесятыя ўгодкі «Krynicy».|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-34.pdf?sequence=37&amp;isAllowed=y|адказны =[[ Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=21 кастрычніка 1926|выпуск=|том=|нумар=34| старонкі=3|isbn=}}
* {{артыкул|аўтар =П. В. | частка = |загаловак =Сьвяткаваньне дзесятых ўгодкаў «Krynicy».|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-35.pdf?sequence=38&amp;isAllowed=y|адказны =[[ Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=28 кастрычніка 1926|выпуск=|том=|нумар=35| старонкі=2|isbn=}}
* Вабішчэвіч, Аляксандар. «Крывіч» // {{Літаратура/ЭГБ|4}} — С. 270.   
* Вабішчэвіч, Аляксандар. «Крывіч»  // {{Літаратура/БелЭн|8}} — С. 497.
* {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|Adam Sołoduch.]] | загаловак = «Krynica» (1919—1923). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/15379/69040m1923n16.pdf?sequence=45&amp;isAllowed=y| мова  =pl| выданьне  =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год  =30 wreśnia 1923 | том   = | нумар  =16 | старонкі  =5—7 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Казімер Сваяк|Kaz. Swojak ]]| загаловак =Polemika. W obronie «Krynicy». | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/15379/69040m1923n17.pdf?sequence=46&amp;isAllowed=y| мова  = pl| выданьне  =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год  =14 października 1923 | том   = | нумар  =17 | старонкі  =7 }}

== Вонкавыя спасылкі ==
* «Крыніца» (газэта)  // [https://knihi.com/none/Krynica_pdf.zip.html Беларуская Палічка]
* [https://web.archive.org/web/20220121232826/http://kamunikat.org/bielaruskaja_krynica.html?pub_start=730 Архіў «Крыніцы». Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Камунікат.org]
* «Крыні́ца» (1917—1940) // [http://elibrary.mab.lt/discover?rpp=10&amp;etal=0&amp;query=Krynica&amp;scope=&amp;group_by=none&amp;page=1 Бібліятэка Акадэміі навук Летувы імя Ўрублеўскіх] ({{мова-lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka (LMAVB). Žygimantų g. 1, LT-01102 Vilnius}}

{{Беларускія пэрыядычныя выданьні}}

[[Катэгорыя:Беларускія газэты]]
[[Катэгорыя:Газэты на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Выданьні на беларускай мове лацінкай]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе]]
[[Катэгорыя:Газэты Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]]</text>
      <sha1>iqpwtv2xyg07rxnku9nmv86dknfjvl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5492</id>
    <revision>
      <id>2698989</id>
      <parentid>2619480</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33910" sha1="3hrjcmfqbg9ysrt48z57fowliqhv6bj" xml:space="preserve">{{Іншы артыкул|востраў у Карыбскім моры|Куба (востраў)|дзяржаву}}
{{Краіна
|Назва                 = Куба
|НазваЎРоднымСклоне    = Кубы
|НазваНаДзяржаўнайМове = República de Cuba
|Сьцяг              = Flag of Cuba.svg
|Герб               =
|НацыянальныДэвіз   = Patria o Muerte
|Месцазнаходжаньне  = LocationCuba.svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Гішпанская мова|Гішпанская]]
|Сталіца            = [[Гавана]]
|НайбуйнейшыГорад   = Гавана
|ТыпУраду           = [[Сацыялістычная рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Мігель Дыяс-Канэль]]
|Плошча             = {{Лік|110861}}
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 105-е
|АдсотакВады        = нязначны
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2017
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 82-е
|Насельніцтва       = {{Лік|11221060}}
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 102
|ГодАцэнкіСУП       = 2006
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП =
|СУП                = $46,22 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $4500
|Валюта             = [[Кубінскі пэса]]
|КодВалюты          = CUP
|ЧасавыПас          = EST
|ЧасРозьніцаUTC     = -5
|ЧасавыПасУлетку    =
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = -4
|НезалежнасьцьПадзеі = — дэкляраваная&lt;br /&gt;— абвяшчэньне рэспублікі&lt;br /&gt;— Кубінская рэвалюцыя
|НезалежнасьцьДаты  = ад [[Гішпанія|Гішпаніі]]&lt;br /&gt;10 кастрычніка 1868&lt;br /&gt;20 траўня 1902&lt;br /&gt;1 студзеня 1959
|ДзяржаўныГімн      = La Bayamesa
|АўтамабільныЗнак   = C
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = cu
|ТэлефонныКод       = 53
|Дадаткі            = [[Файл:Cu-map.png|280пкс|цэнтар|Мапа Кубы]]
}}
'''Рэспу́бліка Ку́ба''' ({{мова-es|Cuba}} ці ''República de Cuba'') — краіна на поўначы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] на мяжы паміж Карыбскім морам, Мэксыканскай затокай і Атлянтычным акіянам. На поўнач ад Кубы разьмешчана ўсходняе ўзьбярэжжа [[ЗША]] і [[Багамы|Багамскія выспы]], на захад — [[Тэркс і Кэйкас]], [[Гаіці]] і ўсход [[Мэксыка|Мэксыкі]]. На ўсход ад Кубы [[Кайманавы астравы]] і [[Ямайка]], Складаецца з выспы Куба (самая вялікая і другая паводле колькасьці насельніцтва выспа сярод [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікіх Антыльскіх астравоў]]), выспы Ювэнтуд ({{мова-es|Isla de la Juventud}}) і некалькіх блізкіх выспаў. Нацыянальная кветка — Hedychium Coronarium Koenig, больш вядомая пад назвай матылёк ({{мова-es|mariposa}}), нацыянальнай птушкай зьяўляецца Кубінскі Трагон ({{мова-es|Tocororo}}) зь сямейства Трагонавых.

== Гісторыя ==
У даэўрапейскі час [[Вялікія Антыльскія астравы]] засялялі плямёны індзейцаў таіна. Першым з эўрапейцаў, што апынуліся тут, быў [[Хрыстафор Калюмб]], які высадзіўся на ўсходзе архіпэляга ў кастрычніку 1492 году. Насельніцтва Кубы ў XV стагодзьдзі складала каля 1,8 млн чалавек. Калянізацыя праходзіла ва ўмовах барацьбы з карэнным насельніцтвам вострава — індзейцамі таіна, якія складалі 75% насельніцтва. Калюмб дакладваў аб мільённым забітым індзейцы. У 1511 годзе [[Дыега Вэляскес дэ Куэльяр]] падпарадкаваў карэннае насельніцтва астравоў, пабудаваў форт Баракоа і стаў першым гішпанскім губэрнатарам Кубы. Да 1514 году было заснавана сем паселішчаў. У 1515 годзе Куэльяр перанёс штаб-кватэру ў [[Сант’яга-дэ-Куба]], які стаў першай сталіцай Кубы. У складзе гішпанскае кароны Куба лічылася цукерняй з-за неабсяжных плянтацыяў цукровага трысьнёгу, на якіх працавалі рабы з Афрыкі.

[[Файл:DiegoVelazquezCuellar.jpg|міні|зьлева|Заваёўнік Кубы [[Дыега Вэляскес дэ Куэльяр]].]]
У 1823 годзе было задушана першае антыгішпанскае паўстаньне. У 1868 годзе пачалася дзесяцігадовая [[вайна за незалежнасьць Кубы]]. Паўсталыя мелі падтрымку з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Вайна вялася толькі ва ўсходніх правінцыях, Камагуэй і Ар’ентэ. У 1878 годзе была падпісаная мірная дамова, якая адмяніла найбольш непрыемныя для жыхароў вострава заканадаўчыя акты. У 1895 годзе на Кубе высадзіўся атрад кубінскіх патрыётаў пад кіраўніцтвам [[Хасэ Марці]]. Гэтая падзея стала адпраўной кропкай новай вайны з гішпанцамі, падчас якой кубінцы дамагліся кантролю амаль над усёй тэрыторыяй вострава, выключаючы буйныя гарады. Гішпанія прызнала незалежнасьць новае дзяржавы ў 1898 годзе пасьля паразы ў [[Гішпанска-амэрыканская вайна|вайне з ЗША]], аднак Куба падпала ў залежнасьць ад ЗША. У канстытуцыі было агаворана права ЗША ўвесьці войскі на тэрыторыю краіны, але гэты пункт быў выкрэсьлены ў 1934 годзе.

Гісторыя незалежнай кубінскай дзяржавы тыповая для краіны Трэцяга сьвету. [[Фульхэнсіё Батыста]] па сваім паходжаньні быў мулатам і не належыў да заможных саслоўяў кубінскага грамадзтва. Да перавароту, які зрынуў у 1933 годзе «антыльскага Мусаліні» — генэрала [[Хэрарда Мачада|Мачада]] ён займаў пасаду сяржанта-стэнаграфіста Генэральнага штабу. Ён даволі хутка атрымаў падтрымку кубінскіх камуністаў, бо абвесьціў сваёй мэтай зьмяненьне існага ладу. Пры наўпростым удзеле кампартыі ў 1940 годзе была выйграная прэзыдэнцкая кампанія Батысты і прынятая канстытуцыя, што дэкляравала мноства правоў і палёгкаў для народу. Але неўзабаве ў краіне ўсталёўваецца дыктатарскі рэжым.

Праз чатыры гады Батыста быў вымушаны зьехаць у [[Флорыда|Флорыду]], але ўжо празь дзесяць гадоў ён ізноў апынуўся на чале дзяржавы. Новы пераварот, фінансаваны італійскай [[мафія]]й і дамініканскім дыктатарам [[Рафаэль Трухільлё|Трухільлё]], адбыўся 10 сакавіка 1952 году напярэдадні заплянаваных прэзыдэнцкіх выбараў. Таму другі рэжым Батыста ня меў у вачах большасьці кубінцаў легітымнасьці. Батыста спрабаваў утрымацца за кошт падтрымкі ЗША і пастаяннага зьнішчэньня сваіх апанэнтаў.

Большасьць кубінскай апазыцыі, уключаючы камуністаў, было скампрамэтаваная карупцыяй ці колішняй супрацай з Батыстам. Радыкальная моладзь утварыла новы «Рух 26-га ліпеня» на чале з маладым адвакатам [[Фідэль Кастра|Фідэлем Кастрам]]. Кастра амаль варагаваў з кубінскімі камуністамі, бо памятаў пра іх былы хаўрус з Батыстам, кампартыя лічыла яго прадстаўніком [[Буржуазія|буржуазіі]].

Кастра ўзначаліў спробу паўстаньня, пачаўшы няўдалы штурм казармаў Манкада. Новы імпульс змаганьне надала высадка паўстанцаў зь яхты «Гранма», калі распачалася партызанка ў гарах Сіера-Маэстра. Але і напрыканцы 1958 году рэжым Батысты здаваўся дастаткова моцным. Яму ўдалося задушыць усеагульны палітычны штрайк. Урадавая армія ў 10 разоў пераважала сілы паўстанцаў, што ня мелі ні авіяцыі, ні флёту.

Узяцьце аддзелам [[Чэ Гевара|Чэ Гевары]] места [[Санта-Кляра|Санта-Кляры]] паказала, што паўстанцы здольныя атрымаць перамогу ў адкрытым сутыкненьні з рэгулярным войскам, а сустрэчы лідэраў апазыцыі з прадстаўнікамі амэрыканскага ўрада засьведчылі, што паўночны сусед больш ня лічаць Батысту безальтэрнатыўным. Гэтыя дзьве падзеі прымусілі кубінскіх генэралаў перагледзець свае стасункі з Батыстам і пачаць перамовы з паўстанцамі. Пагадненьне аднак дасягнутае не было. Паўстанцы былі незадаволеныя тым, што Батысту далі ўцячы, і таму ўвайшоўшы ў Гавану пасьля перамогі рэвалюцыі ў 1959 годзе, пачалі расправу над ўсімі, хто быў зьвязаны з рэжымам. Усяго па абвінавачаньню ў саўдзеле ў батыстаўскіх злачынствах было расстраляна каля 600 чалавек — ад начальніка таемнай паліцыі да абслугі дыктатара. [[Ідыёма]] «батыстаўскі злачынец» на доўгія гады стала абыдзённай фразай на Кубе для апісаньня ці ня ўсіх уцекачоў і палітзьняволеных.

== Дзяржаўны лад ==
[[Файл:CubaElectio.JPG|міні|зьлева|Плякат у падтрымку парлямэнцкіх выбараў 2008 году.]]
Дзеючая канстытуцыя была ўхваленая ўсенародным рэфэрэндумам 15 лютага 1976 і ўступіла ў сілу 24 лютага 1976. У чэрвені 2002 у тэкст Канстытуцыі быў занесены шэраг паправак, якія замацавалі сацыялістычны выбар разьвіцьця краіны і кіруючую ролю Кампартыі.

Найвышэйшы орган дзяржаўнай улады — Нацыянальная асамблея народнай улады, якая складаецца з 609 дэпутатаў, абіраных на 5 гадоў. Зь ліку яе дэпутатаў фармуецца Дзяржаўны савет (31 дэп.) — стала дзеючы орган, які прадстаўляе асамблею ў перапынку паміж сэсіямі (праводзяцца два разы на год). Дзяржсавет падсправаздачны Нацыянальнай асамблеі. Нацыянальная асамблея прызначае членаў Савету міністраў — найвышэйшага выканаўчага і адміністрацыйнага органа.

У адпаведнасьці з канстытуцыяй (арт. 101) у мірны час з мэтай кіраваньня краінай ва ўмовах падрыхтоўкі да вайны, вайны, усеагульнай мабілізацыі або надзвычайнага становішча на сталай аснове дзейнічае Савет нацыянальнай абароны пад кіраўніцтвам кіраўніка дзяржавы. У Савет уваходзяць, апроч старшыні, яшчэ 6 членаў — кіраўнікі Нацыянальнай асамблеі, Міністэрства Рэвалюцыйных узброеных сіл, МУС, МЗС, а таксама сакратар Выканкама Саўміна і Генэральны пракурор.

У 2003 адбыліся выбары ў Нацыянальную асамблею чарговага, 6-га скліканьня. На яе першай сэсіі главой дзяржавы — старшынём Дзяржаўнага Савета, Савета нацыянальнай абароны і Савета Міністраў — быў абраны шосты раз запар [[Фідэль Кастра|Фідэль Кастра Рус]] (находзіцца на гэтым пасту нязьменна з 1976); старшынём Нацыянальнай асамблеі — у трэці раз Рыкарда Аларкон дэ Кесада.

Мясцовыя органы дзяржаўнай улады — правінцыйныя і муніцыпальныя асамблеі, першыя зь якіх абіраюцца дэлегатамі муніцыпальных асамблей, а другія — грамадзянамі, якія дасягнулі 16 гадоў. Тэрмін паўнамоцтваў дэлегатаў правінцыйных асамблей — 5 гадоў, муніцыпальных — 2,5 гады.

У судовую сыстэму ўваходзяць выбарныя Вярхоўны народны суд, правінцыйныя і муніцыпальныя суды. Генэральны пракурор абіраецца Нацыянальнай асамблеяй. Ён стаіць на чале органаў пракуратуры і, у сваю чаргу, прызначае пракурораў.

Палітычныя й грамадзкія арганізацыі: Камуністычная партыя — 840 тыс. чал., Саюз маладых камуністаў — больш 456 тыс., Прафсаюзны цэнтар працоўных — каля 3,8 млн, Камітэты абароны рэвалюцыі — больш 8 млн, Фэдэрацыя кубінскіх жанчын — 3,6 млн.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Куба падзяляецца на 14 правінцыяў, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 169 муніцыпальных раёнаў, і адзін спэцыяльны муніцыпальны раён.

[[Файл:CubaSubdivisions.png|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кубы]]

# спэцыяльны муніцыпальны раён [[Ісьля-дэ-ля-Хувэнтуд]]
# правіцыя [[Пінар-дэль-Рыё (правінцыя)|Пінар-дэль-Рыё]]
# правіцыя [[Гавана (правінцыя)|Гавана]]
# горад [[Гавана]]
# правіцыя [[Матансас (правінцыя)|Матансас]]
# правіцыя [[Сьенфуэгас (правінцыя)|Сьенфуэгас]]
# правінцыя [[Вільля-Кляра]]
# правінцыя [[Санкці-Сьпірытус (правінцыя)|Санкці-Сьпірытус]]
# правінцыя [[Сьега-дэ-Авіля (правінцыя)|Сьега-дэ-Авіля]]
# правінцыя [[Камагуэй (правінцыя)|Камаґуэй]]
# правінцыя [[Тунас]]
# правінцыя [[Гранма (правінцыя)|Ґранма]]
# правінцыя [[Гальгін (правінцыя)|Гальґін]]
# правінцыя [[Сант’яга-дэ-Куба (правінцыя)|Сант’яґа-дэ-Куба]]
# правінцыя [[Гуантанама (правінцыя)|Ґуантанама]]

== Унутрыпалітычная сытуацыя ==
На Кубе захоўваецца сыстэма, якая абапіраецца на адміністрацыйна-камандныя мэтады кіраваньня, партыйныя й сілавыя структуры. На V зьезьдзе кампартыі (кастрычнік 1997) быў пацьверджаны цяперашні курс — «забесьпячэньне выжываньня рэвалюцыі» і працяг будаўніцтва «сацыялізму з кубінскай спэцыфікай».

Са другой паловы 2001 у краіне ідзе падрыхтоўка да VI зьезду Кампартыі. Адзначаецца больш актыўнае прызначэньне на кіруючыя пасады маладых кадраў.

У выніку пагаршэньня стану здароўя 31 ліпеня 2006 Ф. Кастра зьвярнуўся да кубінскага народа з заявай аб тым, што часова перадае абавязкі і паўнамоцтвы Першага сакратара ЦК Кампартыі Кубы, а таксама Старшыні Дзяржаўнага Савета і Савета Міністраў свайму брату [[Рауль Кастра|Раулю Кастра]], што прадугледжана кубінскім заканадаўствам. Працэс выздараўленьня Ф. Кастра ідзе марудна і няпроста. Тым ня менш унутрыпалітычная сытуацыя ў краіне пакуль застаецца стабільнай. У студзені 2008 Фідэль Кастра зноў абраны дэпутатам Нацыянальнай асамблеі, але 19 лютага 2008 заявіў, што не пагадзіцца зноў заняць пасады Старшыні Дзяржсавета і Савета нацыянальнай абароны пры новым фармаваньні гэтых органаў улады.

== Замежная палітыка ==
Стратэгічнай мэтай Гаваны застаецца нэўтралізацыя лініі Вашынгтону на міжнародную ізаляцыю Кубы, пераадоленьне эканамічнага эмбарга з боку ЗША і інтэграцыя ў сусьветную гаспадарку праз разьвіцьцё супрацоўніцтва «па ўсіх азімутах». Прыкметных посьпехаў кубінская дыпляматыя дабілася ў разьвіцьці гандлёва-эканамічнага супрацоўніцтва са краінамі Эўрапейскага Зьвязу, [[Канада]]й, Кітаем, збліжэньні зь дзяржавамі Лацінскай Амэрыкі, галоўным чынам, [[Вэнэсуэла]]й.

=== Дачыненьні зь Беларусьсю ===
{{Асноўны артыкул|Беларуска-кубінскія дачыненьні}}
16 красавіка 1992 году ўраду Беларусі і Кубы ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Уладзіслаў Кулецкі]].|загаловак=З Беларусі на Кубу можна даехаць на трактары|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96121|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=17 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-17 74 (27189)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96112/17kras-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. У 1997 г. Кубу наведаў старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] Беларусі [[Анатоль Малафееў]]&lt;ref name=&quot;с&quot;/&gt;. У траўні 1997 г. гандлёвае прадстаўніцтва Кубы ў Беларусі ператварылі ў амбасаду. У лістападзе 1998 г. адчынілі амбасаду Беларусі на Кубе, якое сталася першым дыпляматычным прадстаўніцтвам Беларусі ў [[Лацінская Амэрыка|Лацінскай Амэрыцы]].

З 10 сакавіка 1999 г. між Беларусьсю і Кубай дзейнічае міжурадавае Пагадненьне «Аб узаемных бязьвізавых паездках грамадзянаў», якія вызваляюцца ад патрэбы атрыманьня візы пры знаходжаньні ў краіне да 30 дзён. 2-5 верасьня 2000 г. А.Лукашэнка наведаў Кубу, дзе падпісаў з [[Фідэль Кастра|Фідэлем Кастрам]] Дамову аб сяброўстве і супрацы. Міністры замежных спраў Беларусі і Кубы [[Урал Латыпаў|Ўрал Латыпаў]] і Фэліпэ Пэрэс-Рокэ адпаведна падпісалі Пагадненьне аб эканамічнай супрацы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Валер Каліноўскі]]|загаловак=Навіны 01 верасьня 2000 г.|спасылка=http://www.svaboda.org/a/24833627.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=1 верасьня 2000|дата доступу=24 сьнежня 2016}}&lt;/ref&gt;. У 2001 г. старшыня Палаты прадстаўнікоў Беларусі Анатоль Малафееў паўторна наведаў Кубу&lt;ref name=&quot;с&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь—Куба: БелАЗы ў абмен на цыгары і алькаголь|спасылка=http://www.svaboda.org/a/769529.html|выдавец=Радыё «Свабода»|дата публікацыі=21 красавіка 2006|дата доступу=24 сьнежня 2016}}&lt;/ref&gt;.

20-24 красавіка 2006 г. прэм’ер-міністар Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Сідорскі]] наведаў Кубу з афіцыйным візытам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Сідорскі]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 красавіка 2006 г. № 514 «Аб накіраваньні ўрадавай дэлегацыі Рэспублікі Беларусь у г.Гавану (Рэспубліка Куба)»|спасылка=http://pravo.kulichki.com/zak/new03/newc0901.htm|выдавец=Прававы партал «Кулічкі»|дата публікацыі=19 чэрвеня 2006|дата доступу=24 сьнежня 2016}}&lt;/ref&gt;, дзе сустрэўся са старшынём Дзяржаўнага савету і Савету міністраў Кубы Фідэлем Кастра&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лілія Крапівіна, [[БелТА]].|загаловак=Сяргей Сідорскі сустрэўся з кубінскім лідэрам Фідэлем Кастра|спасылка=http://old2.zviazda.by/?r=2&amp;p=2&amp;archiv=25042006|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=25 красавіка 2006|нумар=[http://old2.zviazda.by/?archiv=25042006 89 (25678)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. 15-16 верасьня 2006 г. А.Лукашэнка наведаў [[Гавана|Гавану]] для ўдзелу ў 14-м саміце [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]]. Тамсама ён сустрэўся з выканаўцам абавязкаў старшыні Дзяржаўнага савету і Савету міністраў Кубы [[Рауль Кастра|Раулем Кастрам]]. У лютым 2011 г. міністар замежных справаў Кубы Бруна Радрыгес-Парыльля наведаў Беларусь з афіцыйным візытам, дзе сустрэўся з А.Лукашэнкам, міністрам замежных справаў Беларусі [[Сяргей Мартынаў|Сяргеем Мартынавым]] і старшынём Палаты прадстаўнікоў Беларусі [[Уладзімер Андрэйчанка|Ўладзімерам Андрэйчанкам]].

24-25 чэрвеня 2012 году А. Лукашэнка зрабіў афіцыйны візыт на Кубу, дзе паўторна сустрэўся са старшынём Дзяржаўнага Савету і Савету Міністраў Кубы Раулем Кастрам. 23-25 чэрвеня 2014 г. міністар замежных справаў Беларусі [[Уладзімер Макей|Ўладзімер Макей]] наведаў Кубу з афіцыйным візытам, дзе падпісаў са сваім кубінскім калегай Брунам Радрыгесам-Парыльляй Пагадненьне «Аб узаемным прызнаньні рэгістрацыі лекавых сродкаў»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Захар Шчарбакоў]]|загаловак=Беларусь і Куба намецілі пэрспэктыўныя кірункі супрацоўніцтва ў галіне фармакалёгіі і сельскай гаспадаркі|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2014/06/25/710492_710507|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=25 чэрвеня 2006|дата доступу=24 сьнежня 2016}}&lt;/ref&gt;.

Абсяг двухбаковага гандлю ў 2015 г. склаў $67,3 млн (+72,1% параўнальна з 2014 г.), зь іх $36,3 млн экспарту зь Беларусі (+177,1%) і $31 млн імпарту з Кубы (+0,3%). Станоўчае сальда для Беларусі склала $5,3 млн адпаведна. Зь Беларусі пераважна пастаўляліся [[трактар]]ы [[Беларусь (трактар)|«Беларус»]] вытворчасьці [[Менскі трактарны завод|Менскага трактарнага заводу]], грузавікі (седзельныя цягачы) [[Менскі аўтамабільны завод|Менскага аўтамабільнага заводу]], [[Рухавік унутранага згараньня|рухавікі ўнутранага згараньня]] вытворчасьці [[Менскі маторны завод|Менскага маторнага заводу]] і мінэральныя ўгнаеньні ад [[салігорск]]ага [[Беларуськалій|«Беларуськалія»]]. З Кубы ў асноўным імпартавалі [[цукар]] і [[лекі]].

== Эканоміка ==
[[Файл:SantiagoPeople 01.JPG|міні|Мужчына вырабляе кубінскія цыгары.]]
Аб’ём зьнешняга гандлю ў 2006 па ацэнках склаў [[$]] 12,5 млрд. Асноўныя гандлёвыя партнэры — Вэнэсуэла, Канада, Кітай, Гішпанія, Нідэрлянды.

У краіне працягвае часткова дзейнічаць разьмеркавальна-карткавая сыстэма. Застаюцца вострымі праблемы беспрацоўя (афіцыйная — 2,6%, схаваная — каля 10% [[Эканамічна актыўнае насельніцтва|эканамічна актыўнага насельніцтва]]), забесьпячэньні насельніцтва прадметамі першай неабходнасьці.

Нягледзячы на шкоды, прычыненыя ў 2004 прыроднымі катаклізмамі, азначыліся прыкметы некаторага паляпшэньня эканамічнай сытуацыі на востраве, што зьвязана з павелічэньнем сусьветных цэнаў на асноўныя тавары кубінскага экспарту і прыбыткаў ад турызму. Дадатная дынаміка працягвалася і ў 2006, рост ВУП у якім склаў 12,5% (2005 — 11,8%), а яго аб’ем перавысіў $ 38 млрд. у сталых цэнах. ВУП на душу насельніцтва з улікам рэальнай пакупніцкай здольнасьці склаў $ 3900. Інфляцыя ў 2006 нахадзілася на ўзроўні 4%.

== Сродкі масавай інфармацыі ==
Куба мае чатыры агульнанацыянальныя тэлеканалы — «Кубавісьён», «Тэле — Ребельдэ», «Эдукатыва», «Эдукатыва II», а таксама кабэльны канал «Кубавісьён інтэрнасіёналь». Маюцца 6 агульнанацыянальных, 56 правінцыйных і муніцыпальных радыёстанцыяў, вядзецца радыёвяшчаньне на краіны [[Лацінская Амэрыка|Лацінскай Амэрыкі]]. Выходзяць 3 цэнтральныя газэты — штодзённыя «Гранма» (орган Кампартыі) і «Хувентуд рэбельдэ» (газэта Саюзу маладых камуністаў) і штотыднёвая «Трабахадорэс» (орган Прафцэнтру працоўных), маецца шэраг іншых штотыднёвікаў.

== Асобы ==
* [[Соэ Вальдэс]] — пісьменьніца
* [[Кампай Сэгунда]] — музыка, сьпявак і кампазытар

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20161129045007/http://cuba.mfa.gov.by/ru/ Амбасада Беларусі на Кубе]{{ref-ru}}
* [http://www.cubagob.cu/ingles/default.htm Government of Cuba]
* [https://web.archive.org/web/20120515072041/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cuba-nde.html Chief of State and Cabinet Members]
* [https://web.archive.org/web/20080830044824/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cuba.htm Cuba] from ''UCB Libraries GovPubs''
* [http://www.lib.utexas.edu/maps/americas/cuba.jpg Map of Cuba (Political) 1994 °C.I.A./Univ. of Texas, Austin]
* [https://web.archive.org/web/20100201100755/http://www.life.com/image/first/in-gallery/23083/welcome-to-cuba Welcome To Cuba] — slideshow by ''Life'' magazine
* [https://web.archive.org/web/20100809000828/http://www.fotopedia.com/en/Cuba fotopedia.com], Selected photos of Cuba

{{Краіны Паўночнай Амэрыкі}}
{{Краіны Карыбскага басэйна}}
{{Савет эканамічнай узаемадапамогі}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>3hrjcmfqbg9ysrt48z57fowliqhv6bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7507</id>
    <revision>
      <id>2699092</id>
      <parentid>2634609</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21756" sha1="cw8m0737aemx20zcxg96ch2cvtclz3x" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Сакартвэла
|НазваЎРоднымСклоне    = Сакартвэлы
|НазваНаДзяржаўнайМове = საქართველო
|Сьцяг              = Flag_of_Georgia.svg
|Герб               = Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg
|НацыянальныДэвіз   = ძალა ერთობაშია - Dzala ertobashia
|Месцазнаходжаньне  = Georgia in Europe.svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Грузінская мова|Картвэльская]]
|Сталіца            = [[Тбілісі]]
|НайбуйнейшыГорад   = Тбілісі
|ТыпУраду           = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Саламэ Зурабішвілі]]&lt;br /&gt;Георгій Гахарыя&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/30153119.html|загаловак=Новым прэм'ер-міністрам Грузіі стаў кіраўнік МУС|дата публікацыі=8 верасьня 2019|выдавец=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;
|Плошча             = 69 700
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 118-е
|АдсотакВады        = нязначны
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 112-е
|Насельніцтва = 4 730 841
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 67
|ГодАцэнкіСУП = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 122
|СУП = $21,397 мільярда
|СУПНаДушуНасельніцтва = $4863
|Валюта             = [[Грузінскі лары|Лары]]
|КодВалюты          = GEL
|ЧасавыПас          = [[Грузінскі час|GET]]
|ЧасРозьніцаUTC     = +4
|ЧасавыПасУлетку    = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = 
|НезалежнасьцьПадзеі = &amp;nbsp;- ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты = &lt;br /&gt;9 красавіка 1991
|ДзяржаўныГімн       = Tavisupleba
|АўтамабільныЗнак    =
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ge
|ТэлефонныКод        = 995
|Дадаткі             = [[Файл:Georgia-CIA WFB Map.png|280пкс|цэнтар|Мапа Грузіі]]
|Лацінка=Sakartveła}}
'''Сакартвэла,''' расейски назоў '''Гру́зія''' ({{мова-ka|საქართველო}} — [[Трансьлітарацыя|трансьліт.]] Сакартвэла) — краіна на ўсходнім узьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], большая частка якой знаходзіцца на паўднёвым [[Каўказ]]е. Мяжуе з [[Расея]]й на поўначы і [[Турэччына]]й, [[Армэнія]]й і [[Азэрбайджан]]ам на поўдні. Тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] й [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвае Асэтыі]] не кантралююцца картвэльскім урадам ды разглядаюцца ім, [[Парлямэнцкая асамблея АБСЭ|Парлямэнцкай асамблеяй АБСЭ]] ды Эўрапейскай Камісіяй&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/politics/20120714/699300046.html ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як акупаваныя Расеяй часткі Сакартвэлы.

== Назва ==
Міністэрства замежных спраў Сакартвэлы зьвярнулася да ўсіх краін з просьбай называць сваю дзяржаву Джорджыяй (Georgia) на ангельскі манер, альбо «Сакартвэла» — так яна называецца па-картвэльску.&lt;ref&gt;Грузія наполягає, щоб її називали Джорджією. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214150/http://top.rbc.ru/politics/27/06/2011/602644.shtml|date=4 жовтня 2013}}&lt;/ref&gt;

Дзяржаўная камісія па [[Летувіская мова|Летувіскай мове]] зацьвердзіла афіцыйную назву дзяржавы Грузія — ''Sakartvelas''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html|title=Литва узаконила альтернативну назву Грузії — Сакартвело|accessdate=26 травня 2018|archive-date=27 травня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527023059/https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Тэрыторыя Сакартвэлы заселеная з раньняга [[палеаліт]]у. Тут выяўлены шматлікія археалягічныя помнікі каменнага, бронзавага і жалезнага вякоў. На мяжы 2-1-га тыс. да н. э. пачалі складвацца саюзы старажытнагруз. плямён. У 6-4 ст. да н. э. узьніклі груз. раньнерабаўладальніцкія дзяржавы — Калхідзкае царства і Іберыйскае царства. Ад 1 ст. да н. э. Грузія залежала ад [[Старажытны Рым|Рыма]]. Фэўдальныя адносіны зарадзіліся ў 1-4 ст. н. э. Каля 397 хрысьціянства абвешчана афіцыйнай рэлігіяй. У 5-6 ст. Грузія змагалася супраць агрэсіі Ірана і [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]], у 7-9 ст. — супраць арабаў. На мяжы 8-9 ст. узьніклі фэўдальныя царствы і княствы (самтвара), якія ў пач. 11 ст. аб’яднаны ў адзіную фэўдальную дзяржаву на чале з дынастыяй Багратыёнаў. 11-12 ст. — пэрыяд палітычнай магутнасьці, эканамічнага і культурнага роськвіту фэўдальнай Грузіі, якая ў часы праўленьня Давіда Будаўніка, Георгія III і Тамары стала адной з наймагутнейшых дзяржаваў [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]] і Бліжэйшага Ўсходу; значнага ўздыму дасягнулі навука і культура. Сакартвэла падтрымлівала культурна-эканамічныя сувязі зь Бізантыяй, краінамі Захаду, арабскага Ўсходу, [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 2-й чвэрці 13 ст. Грузія заваявана [[Мангольская імпэрыя|манголамі]]. У выніку нашэсьця [[Тымур]]а ў 2-й пал. 14 ст. краіна заняпала, узмацнілася фэўдальная раздробленасьць. У канцы 15 ст. Сакартвэла распалася на незалежныя царствы — Картлійскае, Кахецінскае і Імерэцінскае і княства Самцхе-Саатабага. У 16 ст. у Імерэцінскім царстве вылучыліся незалежныя княствы Мегрэлія, Абхазія і Гурыя. У 16-18 ст. грузінскі народ вёў упартую барацьбу супраць агрэсіі Ірана і Турцыі. Трагічнымі для Грузіі былі паходы ў Картлі і Кахеты ў 1-й чвэрці 17 ст. войск шаха Абаса I, які імкнуўся зьнішчыць мясцовае насельніцтва (толькі ў Кахеты загінула 100 тыс. чал, 200 тыс. вывезена ў Іран) і засяліць Сакартвэлу качэўнікамі. Супраць іранскага прыгнёту адбыліся паўстаньні ў 1625 у Картлі пад кіраўніцтвам [[Георгі Саакадзэ|Г. Саакадзэ]] і ў 1659 г. у Кахеты. Заваяваньне Турэччынай Самцхе-Саатабага з Аджарыяй і інш. тэрыторыямі суправаджалася гвалтоўным атурэчваньнем мясцовага насельніцтва і продажам яго ў рабства. У 2-й пал. 18 ст. ўзмацніліся Картлійска-Кахецінскае і Імерэцінскае царствы. Пасьля некалькіх паражэньняў, нанесеных грузінскімі войскмі, туркі былі выгнаныя з краіны. У 16-18 ст. набылі рэгулярны характар сувязі Грузіі з Расеяй, перарваныя мангольскім нашэсьцем. Іх умацаваньне прывяло да заключэньня Георгіеўскага трактата 1783, паводле якога Расея ўстаноўлівала пратэктарат над Усходняй Сакартвэлай. У 1801 Усходняя Сакартвэла, у 1803-64 Заходняя Сакартвэлы ўвайшлі ў склад Расеі; утвораны Тыфліская і Кутаіцкая губэрні. У выніку расейска-пэрсыдзкіх (1804-13, 1826-28) і расейска-турэцкіх (1806—1812, 1828—29) войнаў, у якіх актыўна ўдзельнічалі картвэлы, вызвалена большая частка тэрыторыяў, адарваных ад Сакартвэлы. У 1830-40-я г. разьвівалася дробнатаварная вытворчасьць, узьнікалі мануфактурныя прадпрыемствы, павялічвалася колькасьць гарадзкога насельніцтва; Сакартвэла ўключылася ў агульнарасейскі рынак. Адмена прыгону ў Сакартвэлы (1864-71) паскорыла разьвіцьцё капіталізму. Зарадзілася фабрычна-завадзкая вытворчасьць, будаўніцтва чыгунак, гарнарудная прамысловасьць (асабліва здабыча чыятурскага марганцу). У 1899 у Сакартвэлы было больш за 2 тыс. прамысловых прадпрыемстваў, каля 18 тыс. рабочых. Разьвіцьцё капіталістычных адносін, палітычная і эканамічная кансалідацыя Сакартвэлы стварылі ўмовы для разьвіцьця картвэльскай нацыі&lt;ref&gt;Грузія // {{Літаратура/БелЭн|5к}} С. 458&lt;/ref&gt;.

== Палітыка ==
Сакартвэла — дэмакратычная прэзыдэнцкая [[рэспубліка]], у якой прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком краіны, а [[прэм’ер-міністар]] кіруе ўрадам.

[[Выканаўчая ўлада]] належыць [[Прэзыдэнт Грузіі|прэзыдэнту]] і Кабінэту Сакартвэлы. Кабінэт складаецца зь міністраў, якіх узначальвае прэм’ер-міністар, якога, у сваю чаргу, прызначае прэзыдэнт. Міністар абароны выведзены са складу Кабінэту Сакартвэлы і падпарадкоўваецца непасрэдна прэзыдэнту.

Цяперашнім прэзыдэнтам Сакартвэлы зьяўляецца Георгі Маргвелашвілі (ад 17 лістапада 2013 году), які зьмяніў на гэтай пасадзе [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]].

[[Заканадаўчая ўлада]] належыць парлямэнту Сакартвэлы, які складаецца са 150 дэпутатаў, зь якіх 75 выбіраюцца на прапарцыянальнай аснове, і астатнія 75 праз аднамандатныя акругі. Парлямэнтарыі выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін.

== Геаграфія ==
На тэрыторыі Сакартвэлы пануе [[Субтропікі|субтрапічны клімат]], вельмі вільготны ў заходніх рэгіёнах і кантынэнтальны на ўсход ад [[Сурамскія горы|Сурамскіх гор]]. У выніку ўзвышанага характару паверхні краіны клімат мае ярка выражаны паясны характар. Самая большая колькасьць ападкаў назіраецца на схілах [[Мехецкія горы|Мехецкіх гораў]], у паблізу [[Батумі]] (болей за 4000 мм штогод), а ў паўднёва-ўсходняй частцы Сакартвэлыколькасьць ападкаў дасягае толькі 200 мм штогод. Выразная кліматычная мяжа ў Сакартвэлы праходзіць праз Сурамскія горы. Паўднёвыя схілы гэтых гор дзеляць краіну на практычна роўныя часткі: заходнюю, з субтрапічным марскім кліматам і ўсходнюю з субтрапічным сухім.

На захадзе Сакартвэлырастуць фігавыя дрэвы, пальмы, аліўкі і іншыя міжземнаморскія расьліны. У цэнтральная Сакартвэлы сустракаюцца мясцовасьці, дзе вырошчваюць [[ківі (садавіна)|ківі]] і [[банан]]ы. Цытрусавыя, [[гранат]]ы і [[хурма|хурму]] можна сустрэць нават на вуліцах [[Тбілісі]]. У астатняй частцы краіны, уздоўж [[Каўказ]]у растуць тыпова горныя ці альпійскія расьліны. Ва ўсёй Грузіі значнае разьвіцьцё атрымала вырошчваньне [[вінаград]]у. Грузінскія [[віно|віны]] вядомыя далёка па-за межамі краіны.

== Эканоміка ==
У сярэдзіне 2000-х гадоў урад Сакартвэлы прыняў праграму інтэнсіўнай [[прыватызацыя|прыватызацыі]] і барацьбы з [[карупцыя]]й. Лібэралізацыя эканомікі для замежных інвэстараў, прывалі да росту замежных інвэстыцыяў і павялічэньню фінансавай дапамогі з боку міжнародных арганізацыяў.

Асноўнымі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі зьяўляюцца [[жыта]], [[цытрусы]], [[гарбата]]. Існуе значныя радовішчы [[марганец|марганцу]] ([[Чыятура]]), [[вугаль|каменнага вугалю]] ([[Ткібулі]]), [[медзь|медзі]] ([[Марнэўлі]]). Радовішчы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] зьяўляюцца нязначнымі, аднак важнае эканамічнае значэньне мае трубаправод які ідзе праз тэрыторыю Сакартвэлы і злучае нафтавыя радовішчы [[Касьпійскае мора|Касьпійскага мора]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] з [[Эўропа]]й і [[Турэччына]]й.

[[Прамысловасьць]] Сакартвэлы прадстаўлена прадпрыемствамі харчовай, хімічнай, будаўнічай і лёгкай прамысловасьці, машынабудаўніцтвам, чорнай і каляровай мэталюргіяй. Будова прамысловай вытворчасьці складаецца зь перапрацоўчай прамысловасьці — 69%, энэргетыка — 24%, горная прамысловасьць — 7%.

У 2013 годзе на [[падарожніцтва]] прыпала 9 % [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]] Сакартвэлы, што было вышэйшым паказьнікам, чым ва ўсялякай краіне Эўропы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Сакартвела, яна ж Джорджыя, яна ж Грузія|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 жніўня 2014|нумар=144 (27754)|старонкі=6|issn=1990-763X}}&lt;/ref&gt;.

== Дэмаграфія ==
[[Грузіны|Картвэлы]] зьяўляюцца нацыянальнай большасьцю краіны (83,8%). Астатнія этнічныя групы складаюць: [[азэрбайджанцы]] — 6,5%, [[армяне]] — 5,7%, [[расейцы]] — 1,5%, [[абхазы]] і [[асэтыны]] — меней за 1% агульнай колькасьці насельніцтва. Існуюць і больш дробныя этнічныя групы: [[асырыйцы]], [[чачэнцы]], [[кітайцы]], [[габрэі]], [[грэкі]], [[кабардынцы]], [[курды]], [[татары]], [[туркі]] і [[украінцы|ўкраінцы]]. Габрэйская абшчына зьяўляецца адной з самых старажытных на сьвеце.

У Сакартвэлі існуе значная моўная разнастайнасьць. У краіне ўжываюцца наступныя мовы: [[грузінская мова|картвэлькая]], [[лазкая мова|лазкая]], [[мінгрэліянская мова|мінгрэліянская]] і [[сванская мова|сванская]], акрамя гэтага этнічныя групы карыстаюцца ўласнымі мовамі. Афіцыйнай мовай зьяўляецца грузінская і [[абхаская мова|абхаская]] (у аўтаномнай рэспубліцы [[Абхазія]]). Картвэльская мовай карыстаюцца 71% насельніцтва, 9% размаўляюць [[расейская мова|па-расейску]], 7% карыстаюцца армянскай мовай, 6% — азэрбайджанскай, і 7% карыстаюцца іншымі мовамі. 100% насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца пісьменнымі.

У пачатку 1990-х гадоў пасьля распаду [[СССР]], у выніку этнічных канфліктаў, якія ўзьніклі ў Абхазіі і [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвай Асэтыі]], шматлікія [[асэтыны]] пакінулі Сакартвэлу і перасяліліся ў іншыя краіны (большасьць у Паўночную Асэтыю ў [[Расея|Расеі]]). Болей за 150 000 грузінаў перасяліліся з Абхазіі ў іншыя рэгіёны краіны пасьля 1993 году.

Большасьць насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца праваслаўнымі хрысьціянамі Грузінскай Праваслаўнай Царквы (81,9%). Акрамя гэтага існуюць рэлігійныя абшчына мусульманаў (9,9%), хрысьціянаў армянскай царквы (2%), каталікоў (0,8%), а 0,7% насельніцтва зьяўляюцца атэістамі.

== Транспарт ==
Даўжыня чыгунак — больш за 1600 км. У чыгуначных перавозках пераважаюць перавозкі нафтапрадуктаў.
Найбуйнейшыя марскія парты краіны: [[Батумі]], [[Поці]], [[Супса]].
&lt;br&gt;&lt;gallery caption=&quot;Грузія&quot;&gt;
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-52-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Glockenturm-04-Priester-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-34-neue Kirche-Ikonostase-2019-gje.jpg|Bodbe
Ananuri-Erloeser-Kirche-04-2019-gje.jpg|Ananuri
Sighnaghi-St Georg-08-2019-gje.jpg|Sighnaghi
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Грузія}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}</text>
      <sha1>cw8m0737aemx20zcxg96ch2cvtclz3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699093</id>
      <parentid>2699092</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21756" sha1="33ajrigoobxc72pwec2sqrprtapv8bp" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Сакартвэла
|НазваЎРоднымСклоне    = Сакартвэлы
|НазваНаДзяржаўнайМове = საქართველო
|Сьцяг              = Flag_of_Georgia.svg
|Герб               = Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg
|НацыянальныДэвіз   = ძალა ერთობაშია - Dzala ertobashia
|Месцазнаходжаньне  = Georgia in Europe.svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Грузінская мова|Картвэльская]]
|Сталіца            = [[Тбілісі]]
|НайбуйнейшыГорад   = Тбілісі
|ТыпУраду           = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Саламэ Зурабішвілі]]&lt;br /&gt;Георгій Гахарыя&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/30153119.html|загаловак=Новым прэм'ер-міністрам Грузіі стаў кіраўнік МУС|дата публікацыі=8 верасьня 2019|выдавец=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;
|Плошча             = 69 700
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 118-е
|АдсотакВады        = нязначны
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 112-е
|Насельніцтва = 4 730 841
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 67
|ГодАцэнкіСУП = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 122
|СУП = $21,397 мільярда
|СУПНаДушуНасельніцтва = $4863
|Валюта             = [[Грузінскі лары|Лары]]
|КодВалюты          = GEL
|ЧасавыПас          = [[Грузінскі час|GET]]
|ЧасРозьніцаUTC     = +4
|ЧасавыПасУлетку    = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = 
|НезалежнасьцьПадзеі = &amp;nbsp;- ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты = &lt;br /&gt;9 красавіка 1991
|ДзяржаўныГімн       = Tavisupleba
|АўтамабільныЗнак    =
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ge
|ТэлефонныКод        = 995
|Дадаткі             = [[Файл:Georgia-CIA WFB Map.png|280пкс|цэнтар|Мапа Грузіі]]
|Лацінка=Sakartveła}}
'''Сакартвэла,''' расейскі назоў '''Гру́зія''' ({{мова-ka|საქართველო}} — [[Трансьлітарацыя|трансьліт.]] Сакартвэла) — краіна на ўсходнім узьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], большая частка якой знаходзіцца на паўднёвым [[Каўказ]]е. Мяжуе з [[Расея]]й на поўначы і [[Турэччына]]й, [[Армэнія]]й і [[Азэрбайджан]]ам на поўдні. Тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] й [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвае Асэтыі]] не кантралююцца картвэльскім урадам ды разглядаюцца ім, [[Парлямэнцкая асамблея АБСЭ|Парлямэнцкай асамблеяй АБСЭ]] ды Эўрапейскай Камісіяй&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/politics/20120714/699300046.html ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як акупаваныя Расеяй часткі Сакартвэлы.

== Назва ==
Міністэрства замежных спраў Сакартвэлы зьвярнулася да ўсіх краін з просьбай называць сваю дзяржаву Джорджыяй (Georgia) на ангельскі манер, альбо «Сакартвэла» — так яна называецца па-картвэльску.&lt;ref&gt;Грузія наполягає, щоб її називали Джорджією. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214150/http://top.rbc.ru/politics/27/06/2011/602644.shtml|date=4 жовтня 2013}}&lt;/ref&gt;

Дзяржаўная камісія па [[Летувіская мова|Летувіскай мове]] зацьвердзіла афіцыйную назву дзяржавы Грузія — ''Sakartvelas''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html|title=Литва узаконила альтернативну назву Грузії — Сакартвело|accessdate=26 травня 2018|archive-date=27 травня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527023059/https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Тэрыторыя Сакартвэлы заселеная з раньняга [[палеаліт]]у. Тут выяўлены шматлікія археалягічныя помнікі каменнага, бронзавага і жалезнага вякоў. На мяжы 2-1-га тыс. да н. э. пачалі складвацца саюзы старажытнагруз. плямён. У 6-4 ст. да н. э. узьніклі груз. раньнерабаўладальніцкія дзяржавы — Калхідзкае царства і Іберыйскае царства. Ад 1 ст. да н. э. Грузія залежала ад [[Старажытны Рым|Рыма]]. Фэўдальныя адносіны зарадзіліся ў 1-4 ст. н. э. Каля 397 хрысьціянства абвешчана афіцыйнай рэлігіяй. У 5-6 ст. Грузія змагалася супраць агрэсіі Ірана і [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]], у 7-9 ст. — супраць арабаў. На мяжы 8-9 ст. узьніклі фэўдальныя царствы і княствы (самтвара), якія ў пач. 11 ст. аб’яднаны ў адзіную фэўдальную дзяржаву на чале з дынастыяй Багратыёнаў. 11-12 ст. — пэрыяд палітычнай магутнасьці, эканамічнага і культурнага роськвіту фэўдальнай Грузіі, якая ў часы праўленьня Давіда Будаўніка, Георгія III і Тамары стала адной з наймагутнейшых дзяржаваў [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]] і Бліжэйшага Ўсходу; значнага ўздыму дасягнулі навука і культура. Сакартвэла падтрымлівала культурна-эканамічныя сувязі зь Бізантыяй, краінамі Захаду, арабскага Ўсходу, [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 2-й чвэрці 13 ст. Грузія заваявана [[Мангольская імпэрыя|манголамі]]. У выніку нашэсьця [[Тымур]]а ў 2-й пал. 14 ст. краіна заняпала, узмацнілася фэўдальная раздробленасьць. У канцы 15 ст. Сакартвэла распалася на незалежныя царствы — Картлійскае, Кахецінскае і Імерэцінскае і княства Самцхе-Саатабага. У 16 ст. у Імерэцінскім царстве вылучыліся незалежныя княствы Мегрэлія, Абхазія і Гурыя. У 16-18 ст. грузінскі народ вёў упартую барацьбу супраць агрэсіі Ірана і Турцыі. Трагічнымі для Грузіі былі паходы ў Картлі і Кахеты ў 1-й чвэрці 17 ст. войск шаха Абаса I, які імкнуўся зьнішчыць мясцовае насельніцтва (толькі ў Кахеты загінула 100 тыс. чал, 200 тыс. вывезена ў Іран) і засяліць Сакартвэлу качэўнікамі. Супраць іранскага прыгнёту адбыліся паўстаньні ў 1625 у Картлі пад кіраўніцтвам [[Георгі Саакадзэ|Г. Саакадзэ]] і ў 1659 г. у Кахеты. Заваяваньне Турэччынай Самцхе-Саатабага з Аджарыяй і інш. тэрыторыямі суправаджалася гвалтоўным атурэчваньнем мясцовага насельніцтва і продажам яго ў рабства. У 2-й пал. 18 ст. ўзмацніліся Картлійска-Кахецінскае і Імерэцінскае царствы. Пасьля некалькіх паражэньняў, нанесеных грузінскімі войскмі, туркі былі выгнаныя з краіны. У 16-18 ст. набылі рэгулярны характар сувязі Грузіі з Расеяй, перарваныя мангольскім нашэсьцем. Іх умацаваньне прывяло да заключэньня Георгіеўскага трактата 1783, паводле якога Расея ўстаноўлівала пратэктарат над Усходняй Сакартвэлай. У 1801 Усходняя Сакартвэла, у 1803-64 Заходняя Сакартвэлы ўвайшлі ў склад Расеі; утвораны Тыфліская і Кутаіцкая губэрні. У выніку расейска-пэрсыдзкіх (1804-13, 1826-28) і расейска-турэцкіх (1806—1812, 1828—29) войнаў, у якіх актыўна ўдзельнічалі картвэлы, вызвалена большая частка тэрыторыяў, адарваных ад Сакартвэлы. У 1830-40-я г. разьвівалася дробнатаварная вытворчасьць, узьнікалі мануфактурныя прадпрыемствы, павялічвалася колькасьць гарадзкога насельніцтва; Сакартвэла ўключылася ў агульнарасейскі рынак. Адмена прыгону ў Сакартвэлы (1864-71) паскорыла разьвіцьцё капіталізму. Зарадзілася фабрычна-завадзкая вытворчасьць, будаўніцтва чыгунак, гарнарудная прамысловасьць (асабліва здабыча чыятурскага марганцу). У 1899 у Сакартвэлы было больш за 2 тыс. прамысловых прадпрыемстваў, каля 18 тыс. рабочых. Разьвіцьцё капіталістычных адносін, палітычная і эканамічная кансалідацыя Сакартвэлы стварылі ўмовы для разьвіцьця картвэльскай нацыі&lt;ref&gt;Грузія // {{Літаратура/БелЭн|5к}} С. 458&lt;/ref&gt;.

== Палітыка ==
Сакартвэла — дэмакратычная прэзыдэнцкая [[рэспубліка]], у якой прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком краіны, а [[прэм’ер-міністар]] кіруе ўрадам.

[[Выканаўчая ўлада]] належыць [[Прэзыдэнт Грузіі|прэзыдэнту]] і Кабінэту Сакартвэлы. Кабінэт складаецца зь міністраў, якіх узначальвае прэм’ер-міністар, якога, у сваю чаргу, прызначае прэзыдэнт. Міністар абароны выведзены са складу Кабінэту Сакартвэлы і падпарадкоўваецца непасрэдна прэзыдэнту.

Цяперашнім прэзыдэнтам Сакартвэлы зьяўляецца Георгі Маргвелашвілі (ад 17 лістапада 2013 году), які зьмяніў на гэтай пасадзе [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]].

[[Заканадаўчая ўлада]] належыць парлямэнту Сакартвэлы, які складаецца са 150 дэпутатаў, зь якіх 75 выбіраюцца на прапарцыянальнай аснове, і астатнія 75 праз аднамандатныя акругі. Парлямэнтарыі выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін.

== Геаграфія ==
На тэрыторыі Сакартвэлы пануе [[Субтропікі|субтрапічны клімат]], вельмі вільготны ў заходніх рэгіёнах і кантынэнтальны на ўсход ад [[Сурамскія горы|Сурамскіх гор]]. У выніку ўзвышанага характару паверхні краіны клімат мае ярка выражаны паясны характар. Самая большая колькасьць ападкаў назіраецца на схілах [[Мехецкія горы|Мехецкіх гораў]], у паблізу [[Батумі]] (болей за 4000 мм штогод), а ў паўднёва-ўсходняй частцы Сакартвэлыколькасьць ападкаў дасягае толькі 200 мм штогод. Выразная кліматычная мяжа ў Сакартвэлы праходзіць праз Сурамскія горы. Паўднёвыя схілы гэтых гор дзеляць краіну на практычна роўныя часткі: заходнюю, з субтрапічным марскім кліматам і ўсходнюю з субтрапічным сухім.

На захадзе Сакартвэлырастуць фігавыя дрэвы, пальмы, аліўкі і іншыя міжземнаморскія расьліны. У цэнтральная Сакартвэлы сустракаюцца мясцовасьці, дзе вырошчваюць [[ківі (садавіна)|ківі]] і [[банан]]ы. Цытрусавыя, [[гранат]]ы і [[хурма|хурму]] можна сустрэць нават на вуліцах [[Тбілісі]]. У астатняй частцы краіны, уздоўж [[Каўказ]]у растуць тыпова горныя ці альпійскія расьліны. Ва ўсёй Грузіі значнае разьвіцьцё атрымала вырошчваньне [[вінаград]]у. Грузінскія [[віно|віны]] вядомыя далёка па-за межамі краіны.

== Эканоміка ==
У сярэдзіне 2000-х гадоў урад Сакартвэлы прыняў праграму інтэнсіўнай [[прыватызацыя|прыватызацыі]] і барацьбы з [[карупцыя]]й. Лібэралізацыя эканомікі для замежных інвэстараў, прывалі да росту замежных інвэстыцыяў і павялічэньню фінансавай дапамогі з боку міжнародных арганізацыяў.

Асноўнымі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі зьяўляюцца [[жыта]], [[цытрусы]], [[гарбата]]. Існуе значныя радовішчы [[марганец|марганцу]] ([[Чыятура]]), [[вугаль|каменнага вугалю]] ([[Ткібулі]]), [[медзь|медзі]] ([[Марнэўлі]]). Радовішчы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] зьяўляюцца нязначнымі, аднак важнае эканамічнае значэньне мае трубаправод які ідзе праз тэрыторыю Сакартвэлы і злучае нафтавыя радовішчы [[Касьпійскае мора|Касьпійскага мора]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] з [[Эўропа]]й і [[Турэччына]]й.

[[Прамысловасьць]] Сакартвэлы прадстаўлена прадпрыемствамі харчовай, хімічнай, будаўнічай і лёгкай прамысловасьці, машынабудаўніцтвам, чорнай і каляровай мэталюргіяй. Будова прамысловай вытворчасьці складаецца зь перапрацоўчай прамысловасьці — 69%, энэргетыка — 24%, горная прамысловасьць — 7%.

У 2013 годзе на [[падарожніцтва]] прыпала 9 % [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]] Сакартвэлы, што было вышэйшым паказьнікам, чым ва ўсялякай краіне Эўропы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Сакартвела, яна ж Джорджыя, яна ж Грузія|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 жніўня 2014|нумар=144 (27754)|старонкі=6|issn=1990-763X}}&lt;/ref&gt;.

== Дэмаграфія ==
[[Грузіны|Картвэлы]] зьяўляюцца нацыянальнай большасьцю краіны (83,8%). Астатнія этнічныя групы складаюць: [[азэрбайджанцы]] — 6,5%, [[армяне]] — 5,7%, [[расейцы]] — 1,5%, [[абхазы]] і [[асэтыны]] — меней за 1% агульнай колькасьці насельніцтва. Існуюць і больш дробныя этнічныя групы: [[асырыйцы]], [[чачэнцы]], [[кітайцы]], [[габрэі]], [[грэкі]], [[кабардынцы]], [[курды]], [[татары]], [[туркі]] і [[украінцы|ўкраінцы]]. Габрэйская абшчына зьяўляецца адной з самых старажытных на сьвеце.

У Сакартвэлі існуе значная моўная разнастайнасьць. У краіне ўжываюцца наступныя мовы: [[грузінская мова|картвэлькая]], [[лазкая мова|лазкая]], [[мінгрэліянская мова|мінгрэліянская]] і [[сванская мова|сванская]], акрамя гэтага этнічныя групы карыстаюцца ўласнымі мовамі. Афіцыйнай мовай зьяўляецца грузінская і [[абхаская мова|абхаская]] (у аўтаномнай рэспубліцы [[Абхазія]]). Картвэльская мовай карыстаюцца 71% насельніцтва, 9% размаўляюць [[расейская мова|па-расейску]], 7% карыстаюцца армянскай мовай, 6% — азэрбайджанскай, і 7% карыстаюцца іншымі мовамі. 100% насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца пісьменнымі.

У пачатку 1990-х гадоў пасьля распаду [[СССР]], у выніку этнічных канфліктаў, якія ўзьніклі ў Абхазіі і [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвай Асэтыі]], шматлікія [[асэтыны]] пакінулі Сакартвэлу і перасяліліся ў іншыя краіны (большасьць у Паўночную Асэтыю ў [[Расея|Расеі]]). Болей за 150 000 грузінаў перасяліліся з Абхазіі ў іншыя рэгіёны краіны пасьля 1993 году.

Большасьць насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца праваслаўнымі хрысьціянамі Грузінскай Праваслаўнай Царквы (81,9%). Акрамя гэтага існуюць рэлігійныя абшчына мусульманаў (9,9%), хрысьціянаў армянскай царквы (2%), каталікоў (0,8%), а 0,7% насельніцтва зьяўляюцца атэістамі.

== Транспарт ==
Даўжыня чыгунак — больш за 1600 км. У чыгуначных перавозках пераважаюць перавозкі нафтапрадуктаў.
Найбуйнейшыя марскія парты краіны: [[Батумі]], [[Поці]], [[Супса]].
&lt;br&gt;&lt;gallery caption=&quot;Грузія&quot;&gt;
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-52-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Glockenturm-04-Priester-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-34-neue Kirche-Ikonostase-2019-gje.jpg|Bodbe
Ananuri-Erloeser-Kirche-04-2019-gje.jpg|Ananuri
Sighnaghi-St Georg-08-2019-gje.jpg|Sighnaghi
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Грузія}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}</text>
      <sha1>33ajrigoobxc72pwec2sqrprtapv8bp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699097</id>
      <parentid>2699093</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22237" sha1="8pjsyvw3xunoae2k8so7eohjdudjnm9" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Сакартвэла
|НазваЎРоднымСклоне    = Сакартвэлы
|НазваНаДзяржаўнайМове = საქართველო
|Сьцяг              = Flag_of_Georgia.svg
|Герб               = Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg
|НацыянальныДэвіз   = ძალა ერთობაშია - Dzala ertobashia
|Месцазнаходжаньне  = Georgia in Europe.svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Грузінская мова|Картвэльская]]
|Сталіца            = [[Тбілісі]]
|НайбуйнейшыГорад   = Тбілісі
|ТыпУраду           = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Саламэ Зурабішвілі]]&lt;br /&gt;Георгій Гахарыя&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/30153119.html|загаловак=Новым прэм'ер-міністрам Грузіі стаў кіраўнік МУС|дата публікацыі=8 верасьня 2019|выдавец=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;
|Плошча             = 69 700
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 118-е
|АдсотакВады        = нязначны
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 112-е
|Насельніцтва = 4 730 841
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 67
|ГодАцэнкіСУП = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 122
|СУП = $21,397 мільярда
|СУПНаДушуНасельніцтва = $4863
|Валюта             = [[Грузінскі лары|Лары]]
|КодВалюты          = GEL
|ЧасавыПас          = [[Грузінскі час|GET]]
|ЧасРозьніцаUTC     = +4
|ЧасавыПасУлетку    = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = 
|НезалежнасьцьПадзеі = &amp;nbsp;- ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты = &lt;br /&gt;9 красавіка 1991
|ДзяржаўныГімн       = Tavisupleba
|АўтамабільныЗнак    =
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ge
|ТэлефонныКод        = 995
|Дадаткі             = [[Файл:Georgia-CIA WFB Map.png|280пкс|цэнтар|Мапа Грузіі]]
|Лацінка=Sakartveła}}
'''Сакартвэла,''' расейскі назоў '''Гру́зія''' ({{мова-ka|საქართველო}} — [[Трансьлітарацыя|трансьліт.]] Сакартвэла) — краіна на ўсходнім узьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], большая частка якой знаходзіцца на паўднёвым [[Каўказ]]е. Мяжуе з [[Расея]]й на поўначы і [[Турэччына]]й, [[Армэнія]]й і [[Азэрбайджан]]ам на поўдні. Тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] й [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвае Асэтыі]] не кантралююцца картвэльскім урадам ды разглядаюцца ім, [[Парлямэнцкая асамблея АБСЭ|Парлямэнцкай асамблеяй АБСЭ]] ды Эўрапейскай Камісіяй&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/politics/20120714/699300046.html ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як акупаваныя Расеяй часткі Сакартвэлы.

== Назва ==
Слова «Грузія» асацыююцца з расейскай традыцыяй і зьяўляецца непрыемным для [[Грузіны|картвэлаў]].&lt;ref&gt;[https://tsn.ua/ru/other/tolko-ne-govorite-gruziya-eto-nepravilno-kak-na-samom-dele-nado-nazyvat-stranu-3134114.html Только не говорите &quot;Грузия&quot; - это неправильно: как на самом деле надо называть страну — Разное]&lt;/ref&gt;

Міністэрства замежных спраў Сакартвэлы зьвярнулася да ўсіх краін з просьбай называць сваю дзяржаву Джорджыяй (Georgia) на ангельскі манер, альбо «Сакартвэла» — так яна называецца па-картвэльску.&lt;ref&gt;Грузія наполягає, щоб її називали Джорджією. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214150/http://top.rbc.ru/politics/27/06/2011/602644.shtml|date=4 жовтня 2013}}&lt;/ref&gt;

Дзяржаўная камісія па [[Летувіская мова|Летувіскай мове]] зацьвердзіла афіцыйную назву дзяржавы Грузія — ''Sakartvelas''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html|title=Литва узаконила альтернативну назву Грузії — Сакартвело|accessdate=26 травня 2018|archive-date=27 травня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527023059/https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Тэрыторыя Сакартвэлы заселеная з раньняга [[палеаліт]]у. Тут выяўлены шматлікія археалягічныя помнікі каменнага, бронзавага і жалезнага вякоў. На мяжы 2-1-га тыс. да н. э. пачалі складвацца саюзы старажытнагруз. плямён. У 6-4 ст. да н. э. узьніклі груз. раньнерабаўладальніцкія дзяржавы — Калхідзкае царства і Іберыйскае царства. Ад 1 ст. да н. э. Грузія залежала ад [[Старажытны Рым|Рыма]]. Фэўдальныя адносіны зарадзіліся ў 1-4 ст. н. э. Каля 397 хрысьціянства абвешчана афіцыйнай рэлігіяй. У 5-6 ст. Грузія змагалася супраць агрэсіі Ірана і [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]], у 7-9 ст. — супраць арабаў. На мяжы 8-9 ст. узьніклі фэўдальныя царствы і княствы (самтвара), якія ў пач. 11 ст. аб’яднаны ў адзіную фэўдальную дзяржаву на чале з дынастыяй Багратыёнаў. 11-12 ст. — пэрыяд палітычнай магутнасьці, эканамічнага і культурнага роськвіту фэўдальнай Грузіі, якая ў часы праўленьня Давіда Будаўніка, Георгія III і Тамары стала адной з наймагутнейшых дзяржаваў [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]] і Бліжэйшага Ўсходу; значнага ўздыму дасягнулі навука і культура. Сакартвэла падтрымлівала культурна-эканамічныя сувязі зь Бізантыяй, краінамі Захаду, арабскага Ўсходу, [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 2-й чвэрці 13 ст. Грузія заваявана [[Мангольская імпэрыя|манголамі]]. У выніку нашэсьця [[Тымур]]а ў 2-й пал. 14 ст. краіна заняпала, узмацнілася фэўдальная раздробленасьць. У канцы 15 ст. Сакартвэла распалася на незалежныя царствы — Картлійскае, Кахецінскае і Імерэцінскае і княства Самцхе-Саатабага. У 16 ст. у Імерэцінскім царстве вылучыліся незалежныя княствы Мегрэлія, Абхазія і Гурыя. У 16-18 ст. грузінскі народ вёў упартую барацьбу супраць агрэсіі Ірана і Турцыі. Трагічнымі для Грузіі былі паходы ў Картлі і Кахеты ў 1-й чвэрці 17 ст. войск шаха Абаса I, які імкнуўся зьнішчыць мясцовае насельніцтва (толькі ў Кахеты загінула 100 тыс. чал, 200 тыс. вывезена ў Іран) і засяліць Сакартвэлу качэўнікамі. Супраць іранскага прыгнёту адбыліся паўстаньні ў 1625 у Картлі пад кіраўніцтвам [[Георгі Саакадзэ|Г. Саакадзэ]] і ў 1659 г. у Кахеты. Заваяваньне Турэччынай Самцхе-Саатабага з Аджарыяй і інш. тэрыторыямі суправаджалася гвалтоўным атурэчваньнем мясцовага насельніцтва і продажам яго ў рабства. У 2-й пал. 18 ст. ўзмацніліся Картлійска-Кахецінскае і Імерэцінскае царствы. Пасьля некалькіх паражэньняў, нанесеных грузінскімі войскмі, туркі былі выгнаныя з краіны. У 16-18 ст. набылі рэгулярны характар сувязі Грузіі з Расеяй, перарваныя мангольскім нашэсьцем. Іх умацаваньне прывяло да заключэньня Георгіеўскага трактата 1783, паводле якога Расея ўстаноўлівала пратэктарат над Усходняй Сакартвэлай. У 1801 Усходняя Сакартвэла, у 1803-64 Заходняя Сакартвэлы ўвайшлі ў склад Расеі; утвораны Тыфліская і Кутаіцкая губэрні. У выніку расейска-пэрсыдзкіх (1804-13, 1826-28) і расейска-турэцкіх (1806—1812, 1828—29) войнаў, у якіх актыўна ўдзельнічалі картвэлы, вызвалена большая частка тэрыторыяў, адарваных ад Сакартвэлы. У 1830-40-я г. разьвівалася дробнатаварная вытворчасьць, узьнікалі мануфактурныя прадпрыемствы, павялічвалася колькасьць гарадзкога насельніцтва; Сакартвэла ўключылася ў агульнарасейскі рынак. Адмена прыгону ў Сакартвэлы (1864-71) паскорыла разьвіцьцё капіталізму. Зарадзілася фабрычна-завадзкая вытворчасьць, будаўніцтва чыгунак, гарнарудная прамысловасьць (асабліва здабыча чыятурскага марганцу). У 1899 у Сакартвэлы было больш за 2 тыс. прамысловых прадпрыемстваў, каля 18 тыс. рабочых. Разьвіцьцё капіталістычных адносін, палітычная і эканамічная кансалідацыя Сакартвэлы стварылі ўмовы для разьвіцьця картвэльскай нацыі&lt;ref&gt;Грузія // {{Літаратура/БелЭн|5к}} С. 458&lt;/ref&gt;.

== Палітыка ==
Сакартвэла — дэмакратычная прэзыдэнцкая [[рэспубліка]], у якой прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком краіны, а [[прэм’ер-міністар]] кіруе ўрадам.

[[Выканаўчая ўлада]] належыць [[Прэзыдэнт Грузіі|прэзыдэнту]] і Кабінэту Сакартвэлы. Кабінэт складаецца зь міністраў, якіх узначальвае прэм’ер-міністар, якога, у сваю чаргу, прызначае прэзыдэнт. Міністар абароны выведзены са складу Кабінэту Сакартвэлы і падпарадкоўваецца непасрэдна прэзыдэнту.

Цяперашнім прэзыдэнтам Сакартвэлы зьяўляецца Георгі Маргвелашвілі (ад 17 лістапада 2013 году), які зьмяніў на гэтай пасадзе [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]].

[[Заканадаўчая ўлада]] належыць парлямэнту Сакартвэлы, які складаецца са 150 дэпутатаў, зь якіх 75 выбіраюцца на прапарцыянальнай аснове, і астатнія 75 праз аднамандатныя акругі. Парлямэнтарыі выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін.

== Геаграфія ==
На тэрыторыі Сакартвэлы пануе [[Субтропікі|субтрапічны клімат]], вельмі вільготны ў заходніх рэгіёнах і кантынэнтальны на ўсход ад [[Сурамскія горы|Сурамскіх гор]]. У выніку ўзвышанага характару паверхні краіны клімат мае ярка выражаны паясны характар. Самая большая колькасьць ападкаў назіраецца на схілах [[Мехецкія горы|Мехецкіх гораў]], у паблізу [[Батумі]] (болей за 4000 мм штогод), а ў паўднёва-ўсходняй частцы Сакартвэлыколькасьць ападкаў дасягае толькі 200 мм штогод. Выразная кліматычная мяжа ў Сакартвэлы праходзіць праз Сурамскія горы. Паўднёвыя схілы гэтых гор дзеляць краіну на практычна роўныя часткі: заходнюю, з субтрапічным марскім кліматам і ўсходнюю з субтрапічным сухім.

На захадзе Сакартвэлырастуць фігавыя дрэвы, пальмы, аліўкі і іншыя міжземнаморскія расьліны. У цэнтральная Сакартвэлы сустракаюцца мясцовасьці, дзе вырошчваюць [[ківі (садавіна)|ківі]] і [[банан]]ы. Цытрусавыя, [[гранат]]ы і [[хурма|хурму]] можна сустрэць нават на вуліцах [[Тбілісі]]. У астатняй частцы краіны, уздоўж [[Каўказ]]у растуць тыпова горныя ці альпійскія расьліны. Ва ўсёй Грузіі значнае разьвіцьцё атрымала вырошчваньне [[вінаград]]у. Грузінскія [[віно|віны]] вядомыя далёка па-за межамі краіны.

== Эканоміка ==
У сярэдзіне 2000-х гадоў урад Сакартвэлы прыняў праграму інтэнсіўнай [[прыватызацыя|прыватызацыі]] і барацьбы з [[карупцыя]]й. Лібэралізацыя эканомікі для замежных інвэстараў, прывалі да росту замежных інвэстыцыяў і павялічэньню фінансавай дапамогі з боку міжнародных арганізацыяў.

Асноўнымі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі зьяўляюцца [[жыта]], [[цытрусы]], [[гарбата]]. Існуе значныя радовішчы [[марганец|марганцу]] ([[Чыятура]]), [[вугаль|каменнага вугалю]] ([[Ткібулі]]), [[медзь|медзі]] ([[Марнэўлі]]). Радовішчы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] зьяўляюцца нязначнымі, аднак важнае эканамічнае значэньне мае трубаправод які ідзе праз тэрыторыю Сакартвэлы і злучае нафтавыя радовішчы [[Касьпійскае мора|Касьпійскага мора]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] з [[Эўропа]]й і [[Турэччына]]й.

[[Прамысловасьць]] Сакартвэлы прадстаўлена прадпрыемствамі харчовай, хімічнай, будаўнічай і лёгкай прамысловасьці, машынабудаўніцтвам, чорнай і каляровай мэталюргіяй. Будова прамысловай вытворчасьці складаецца зь перапрацоўчай прамысловасьці — 69%, энэргетыка — 24%, горная прамысловасьць — 7%.

У 2013 годзе на [[падарожніцтва]] прыпала 9 % [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]] Сакартвэлы, што было вышэйшым паказьнікам, чым ва ўсялякай краіне Эўропы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Сакартвела, яна ж Джорджыя, яна ж Грузія|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 жніўня 2014|нумар=144 (27754)|старонкі=6|issn=1990-763X}}&lt;/ref&gt;.

== Дэмаграфія ==
[[Грузіны|Картвэлы]] зьяўляюцца нацыянальнай большасьцю краіны (83,8%). Астатнія этнічныя групы складаюць: [[азэрбайджанцы]] — 6,5%, [[армяне]] — 5,7%, [[расейцы]] — 1,5%, [[абхазы]] і [[асэтыны]] — меней за 1% агульнай колькасьці насельніцтва. Існуюць і больш дробныя этнічныя групы: [[асырыйцы]], [[чачэнцы]], [[кітайцы]], [[габрэі]], [[грэкі]], [[кабардынцы]], [[курды]], [[татары]], [[туркі]] і [[украінцы|ўкраінцы]]. Габрэйская абшчына зьяўляецца адной з самых старажытных на сьвеце.

У Сакартвэлі існуе значная моўная разнастайнасьць. У краіне ўжываюцца наступныя мовы: [[грузінская мова|картвэлькая]], [[лазкая мова|лазкая]], [[мінгрэліянская мова|мінгрэліянская]] і [[сванская мова|сванская]], акрамя гэтага этнічныя групы карыстаюцца ўласнымі мовамі. Афіцыйнай мовай зьяўляецца грузінская і [[абхаская мова|абхаская]] (у аўтаномнай рэспубліцы [[Абхазія]]). Картвэльская мовай карыстаюцца 71% насельніцтва, 9% размаўляюць [[расейская мова|па-расейску]], 7% карыстаюцца армянскай мовай, 6% — азэрбайджанскай, і 7% карыстаюцца іншымі мовамі. 100% насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца пісьменнымі.

У пачатку 1990-х гадоў пасьля распаду [[СССР]], у выніку этнічных канфліктаў, якія ўзьніклі ў Абхазіі і [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвай Асэтыі]], шматлікія [[асэтыны]] пакінулі Сакартвэлу і перасяліліся ў іншыя краіны (большасьць у Паўночную Асэтыю ў [[Расея|Расеі]]). Болей за 150 000 грузінаў перасяліліся з Абхазіі ў іншыя рэгіёны краіны пасьля 1993 году.

Большасьць насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца праваслаўнымі хрысьціянамі Грузінскай Праваслаўнай Царквы (81,9%). Акрамя гэтага існуюць рэлігійныя абшчына мусульманаў (9,9%), хрысьціянаў армянскай царквы (2%), каталікоў (0,8%), а 0,7% насельніцтва зьяўляюцца атэістамі.

== Транспарт ==
Даўжыня чыгунак — больш за 1600 км. У чыгуначных перавозках пераважаюць перавозкі нафтапрадуктаў.
Найбуйнейшыя марскія парты краіны: [[Батумі]], [[Поці]], [[Супса]].
&lt;br&gt;&lt;gallery caption=&quot;Грузія&quot;&gt;
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-52-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Glockenturm-04-Priester-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-34-neue Kirche-Ikonostase-2019-gje.jpg|Bodbe
Ananuri-Erloeser-Kirche-04-2019-gje.jpg|Ananuri
Sighnaghi-St Georg-08-2019-gje.jpg|Sighnaghi
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Грузія}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}</text>
      <sha1>8pjsyvw3xunoae2k8so7eohjdudjnm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699098</id>
      <parentid>2699097</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22508" sha1="1ri8plquwtleevto5uc0x5kpn0jeyfc" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Сакартвэла
|НазваЎРоднымСклоне    = Сакартвэлы
|НазваНаДзяржаўнайМове = საქართველო
|Сьцяг              = Flag_of_Georgia.svg
|Герб               = Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg
|НацыянальныДэвіз   = ძალა ერთობაშია - Dzala ertobashia
|Месцазнаходжаньне  = Georgia (orthographic projection with inset).svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Грузінская мова|Картвэльская]]
|Сталіца            = [[Тбілісі]]
|НайбуйнейшыГорад   = Тбілісі
|ТыпУраду           = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Саламэ Зурабішвілі]]&lt;br /&gt;Георгій Гахарыя&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/30153119.html|загаловак=Новым прэм'ер-міністрам Грузіі стаў кіраўнік МУС|дата публікацыі=8 верасьня 2019|выдавец=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;
|Плошча             = 69 700
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 118-е
|АдсотакВады        = нязначны
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 112-е
|Насельніцтва = 4 730 841
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 67
|ГодАцэнкіСУП = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 122
|СУП = $21,397 мільярда
|СУПНаДушуНасельніцтва = $4863
|Валюта             = [[Грузінскі лары|Лары]]
|КодВалюты          = GEL
|ЧасавыПас          = [[Грузінскі час|GET]]
|ЧасРозьніцаUTC     = +4
|ЧасавыПасУлетку    = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = 
|НезалежнасьцьПадзеі = &amp;nbsp;- ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты = &lt;br /&gt;9 красавіка 1991
|ДзяржаўныГімн       = Tavisupleba
|АўтамабільныЗнак    =
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ge
|ТэлефонныКод        = 995
|Дадаткі             = [[Файл:Georgia-CIA WFB Map.png|280пкс|цэнтар|Мапа Грузіі]]
|Лацінка=Sakartveła|ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня=Зялёным адзначана Сакартвела, светла зялёным не прызнаныя [[Абхазія]] і [[Паўднёвая Асэтыя|Асэтыя]]}}
'''Сакартвэла,''' расейскі назоў '''Гру́зія''' ({{мова-ka|საქართველო}} — [[Трансьлітарацыя|трансьліт.]] Сакартвэла) — краіна на ўсходнім узьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], большая частка якой знаходзіцца на паўднёвым [[Каўказ]]е. Мяжуе з [[Расея]]й на поўначы і [[Турэччына]]й, [[Армэнія]]й і [[Азэрбайджан]]ам на поўдні. Тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] й [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвае Асэтыі]] не кантралююцца картвэльскім урадам ды разглядаюцца ім, [[Парлямэнцкая асамблея АБСЭ|Парлямэнцкай асамблеяй АБСЭ]] ды Эўрапейскай Камісіяй&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/politics/20120714/699300046.html ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як акупаваныя Расеяй часткі Сакартвэлы.

== Назва ==
Слова «Грузія» асацыююцца з расейскай традыцыяй і зьяўляецца непрыемным для [[Грузіны|картвэлаў]].&lt;ref&gt;[https://tsn.ua/ru/other/tolko-ne-govorite-gruziya-eto-nepravilno-kak-na-samom-dele-nado-nazyvat-stranu-3134114.html Только не говорите &quot;Грузия&quot; - это неправильно: как на самом деле надо называть страну — Разное]&lt;/ref&gt;

Міністэрства замежных спраў Сакартвэлы зьвярнулася да ўсіх краін з просьбай называць сваю дзяржаву Джорджыяй (Georgia) на ангельскі манер, альбо «Сакартвэла» — так яна называецца па-картвэльску.&lt;ref&gt;Грузія наполягає, щоб її називали Джорджією. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214150/http://top.rbc.ru/politics/27/06/2011/602644.shtml|date=4 жовтня 2013}}&lt;/ref&gt;

Дзяржаўная камісія па [[Летувіская мова|Летувіскай мове]] зацьвердзіла афіцыйную назву дзяржавы Грузія — ''Sakartvelas''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html|title=Литва узаконила альтернативну назву Грузії — Сакартвело|accessdate=26 травня 2018|archive-date=27 травня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527023059/https://www.unian.ua/world/10105184-litva-uzakonila-alternativnu-nazvu-gruziji-sakartvelo.html}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Тэрыторыя Сакартвэлы заселеная з раньняга [[палеаліт]]у. Тут выяўлены шматлікія археалягічныя помнікі каменнага, бронзавага і жалезнага вякоў. На мяжы 2-1-га тыс. да н. э. пачалі складвацца саюзы старажытнагруз. плямён. У 6-4 ст. да н. э. узьніклі груз. раньнерабаўладальніцкія дзяржавы — Калхідзкае царства і Іберыйскае царства. Ад 1 ст. да н. э. Грузія залежала ад [[Старажытны Рым|Рыма]]. Фэўдальныя адносіны зарадзіліся ў 1-4 ст. н. э. Каля 397 хрысьціянства абвешчана афіцыйнай рэлігіяй. У 5-6 ст. Грузія змагалася супраць агрэсіі Ірана і [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]], у 7-9 ст. — супраць арабаў. На мяжы 8-9 ст. узьніклі фэўдальныя царствы і княствы (самтвара), якія ў пач. 11 ст. аб’яднаны ў адзіную фэўдальную дзяржаву на чале з дынастыяй Багратыёнаў. 11-12 ст. — пэрыяд палітычнай магутнасьці, эканамічнага і культурнага роськвіту фэўдальнай Грузіі, якая ў часы праўленьня Давіда Будаўніка, Георгія III і Тамары стала адной з наймагутнейшых дзяржаваў [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]] і Бліжэйшага Ўсходу; значнага ўздыму дасягнулі навука і культура. Сакартвэла падтрымлівала культурна-эканамічныя сувязі зь Бізантыяй, краінамі Захаду, арабскага Ўсходу, [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 2-й чвэрці 13 ст. Грузія заваявана [[Мангольская імпэрыя|манголамі]]. У выніку нашэсьця [[Тымур]]а ў 2-й пал. 14 ст. краіна заняпала, узмацнілася фэўдальная раздробленасьць. У канцы 15 ст. Сакартвэла распалася на незалежныя царствы — Картлійскае, Кахецінскае і Імерэцінскае і княства Самцхе-Саатабага. У 16 ст. у Імерэцінскім царстве вылучыліся незалежныя княствы Мегрэлія, Абхазія і Гурыя. У 16-18 ст. грузінскі народ вёў упартую барацьбу супраць агрэсіі Ірана і Турцыі. Трагічнымі для Грузіі былі паходы ў Картлі і Кахеты ў 1-й чвэрці 17 ст. войск шаха Абаса I, які імкнуўся зьнішчыць мясцовае насельніцтва (толькі ў Кахеты загінула 100 тыс. чал, 200 тыс. вывезена ў Іран) і засяліць Сакартвэлу качэўнікамі. Супраць іранскага прыгнёту адбыліся паўстаньні ў 1625 у Картлі пад кіраўніцтвам [[Георгі Саакадзэ|Г. Саакадзэ]] і ў 1659 г. у Кахеты. Заваяваньне Турэччынай Самцхе-Саатабага з Аджарыяй і інш. тэрыторыямі суправаджалася гвалтоўным атурэчваньнем мясцовага насельніцтва і продажам яго ў рабства. У 2-й пал. 18 ст. ўзмацніліся Картлійска-Кахецінскае і Імерэцінскае царствы. Пасьля некалькіх паражэньняў, нанесеных грузінскімі войскмі, туркі былі выгнаныя з краіны. У 16-18 ст. набылі рэгулярны характар сувязі Грузіі з Расеяй, перарваныя мангольскім нашэсьцем. Іх умацаваньне прывяло да заключэньня Георгіеўскага трактата 1783, паводле якога Расея ўстаноўлівала пратэктарат над Усходняй Сакартвэлай. У 1801 Усходняя Сакартвэла, у 1803-64 Заходняя Сакартвэлы ўвайшлі ў склад Расеі; утвораны Тыфліская і Кутаіцкая губэрні. У выніку расейска-пэрсыдзкіх (1804-13, 1826-28) і расейска-турэцкіх (1806—1812, 1828—29) войнаў, у якіх актыўна ўдзельнічалі картвэлы, вызвалена большая частка тэрыторыяў, адарваных ад Сакартвэлы. У 1830-40-я г. разьвівалася дробнатаварная вытворчасьць, узьнікалі мануфактурныя прадпрыемствы, павялічвалася колькасьць гарадзкога насельніцтва; Сакартвэла ўключылася ў агульнарасейскі рынак. Адмена прыгону ў Сакартвэлы (1864-71) паскорыла разьвіцьцё капіталізму. Зарадзілася фабрычна-завадзкая вытворчасьць, будаўніцтва чыгунак, гарнарудная прамысловасьць (асабліва здабыча чыятурскага марганцу). У 1899 у Сакартвэлы было больш за 2 тыс. прамысловых прадпрыемстваў, каля 18 тыс. рабочых. Разьвіцьцё капіталістычных адносін, палітычная і эканамічная кансалідацыя Сакартвэлы стварылі ўмовы для разьвіцьця картвэльскай нацыі&lt;ref&gt;Грузія // {{Літаратура/БелЭн|5к}} С. 458&lt;/ref&gt;.

== Палітыка ==
Сакартвэла — дэмакратычная прэзыдэнцкая [[рэспубліка]], у якой прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком краіны, а [[прэм’ер-міністар]] кіруе ўрадам.

[[Выканаўчая ўлада]] належыць [[Прэзыдэнт Грузіі|прэзыдэнту]] і Кабінэту Сакартвэлы. Кабінэт складаецца зь міністраў, якіх узначальвае прэм’ер-міністар, якога, у сваю чаргу, прызначае прэзыдэнт. Міністар абароны выведзены са складу Кабінэту Сакартвэлы і падпарадкоўваецца непасрэдна прэзыдэнту.

Цяперашнім прэзыдэнтам Сакартвэлы зьяўляецца Георгі Маргвелашвілі (ад 17 лістапада 2013 году), які зьмяніў на гэтай пасадзе [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]].

[[Заканадаўчая ўлада]] належыць парлямэнту Сакартвэлы, які складаецца са 150 дэпутатаў, зь якіх 75 выбіраюцца на прапарцыянальнай аснове, і астатнія 75 праз аднамандатныя акругі. Парлямэнтарыі выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін.

== Геаграфія ==
На тэрыторыі Сакартвэлы пануе [[Субтропікі|субтрапічны клімат]], вельмі вільготны ў заходніх рэгіёнах і кантынэнтальны на ўсход ад [[Сурамскія горы|Сурамскіх гор]]. У выніку ўзвышанага характару паверхні краіны клімат мае ярка выражаны паясны характар. Самая большая колькасьць ападкаў назіраецца на схілах [[Мехецкія горы|Мехецкіх гораў]], у паблізу [[Батумі]] (болей за 4000 мм штогод), а ў паўднёва-ўсходняй частцы Сакартвэлыколькасьць ападкаў дасягае толькі 200 мм штогод. Выразная кліматычная мяжа ў Сакартвэлы праходзіць праз Сурамскія горы. Паўднёвыя схілы гэтых гор дзеляць краіну на практычна роўныя часткі: заходнюю, з субтрапічным марскім кліматам і ўсходнюю з субтрапічным сухім.

На захадзе Сакартвэлырастуць фігавыя дрэвы, пальмы, аліўкі і іншыя міжземнаморскія расьліны. У цэнтральная Сакартвэлы сустракаюцца мясцовасьці, дзе вырошчваюць [[ківі (садавіна)|ківі]] і [[банан]]ы. Цытрусавыя, [[гранат]]ы і [[хурма|хурму]] можна сустрэць нават на вуліцах [[Тбілісі]]. У астатняй частцы краіны, уздоўж [[Каўказ]]у растуць тыпова горныя ці альпійскія расьліны. Ва ўсёй Грузіі значнае разьвіцьцё атрымала вырошчваньне [[вінаград]]у. Грузінскія [[віно|віны]] вядомыя далёка па-за межамі краіны.

== Эканоміка ==
У сярэдзіне 2000-х гадоў урад Сакартвэлы прыняў праграму інтэнсіўнай [[прыватызацыя|прыватызацыі]] і барацьбы з [[карупцыя]]й. Лібэралізацыя эканомікі для замежных інвэстараў, прывалі да росту замежных інвэстыцыяў і павялічэньню фінансавай дапамогі з боку міжнародных арганізацыяў.

Асноўнымі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі зьяўляюцца [[жыта]], [[цытрусы]], [[гарбата]]. Існуе значныя радовішчы [[марганец|марганцу]] ([[Чыятура]]), [[вугаль|каменнага вугалю]] ([[Ткібулі]]), [[медзь|медзі]] ([[Марнэўлі]]). Радовішчы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] зьяўляюцца нязначнымі, аднак важнае эканамічнае значэньне мае трубаправод які ідзе праз тэрыторыю Сакартвэлы і злучае нафтавыя радовішчы [[Касьпійскае мора|Касьпійскага мора]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] з [[Эўропа]]й і [[Турэччына]]й.

[[Прамысловасьць]] Сакартвэлы прадстаўлена прадпрыемствамі харчовай, хімічнай, будаўнічай і лёгкай прамысловасьці, машынабудаўніцтвам, чорнай і каляровай мэталюргіяй. Будова прамысловай вытворчасьці складаецца зь перапрацоўчай прамысловасьці — 69%, энэргетыка — 24%, горная прамысловасьць — 7%.

У 2013 годзе на [[падарожніцтва]] прыпала 9 % [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]] Сакартвэлы, што было вышэйшым паказьнікам, чым ва ўсялякай краіне Эўропы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Сакартвела, яна ж Джорджыя, яна ж Грузія|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 жніўня 2014|нумар=144 (27754)|старонкі=6|issn=1990-763X}}&lt;/ref&gt;.

== Дэмаграфія ==
[[Грузіны|Картвэлы]] зьяўляюцца нацыянальнай большасьцю краіны (83,8%). Астатнія этнічныя групы складаюць: [[азэрбайджанцы]] — 6,5%, [[армяне]] — 5,7%, [[расейцы]] — 1,5%, [[абхазы]] і [[асэтыны]] — меней за 1% агульнай колькасьці насельніцтва. Існуюць і больш дробныя этнічныя групы: [[асырыйцы]], [[чачэнцы]], [[кітайцы]], [[габрэі]], [[грэкі]], [[кабардынцы]], [[курды]], [[татары]], [[туркі]] і [[украінцы|ўкраінцы]]. Габрэйская абшчына зьяўляецца адной з самых старажытных на сьвеце.

У Сакартвэлі існуе значная моўная разнастайнасьць. У краіне ўжываюцца наступныя мовы: [[грузінская мова|картвэлькая]], [[лазкая мова|лазкая]], [[мінгрэліянская мова|мінгрэліянская]] і [[сванская мова|сванская]], акрамя гэтага этнічныя групы карыстаюцца ўласнымі мовамі. Афіцыйнай мовай зьяўляецца грузінская і [[абхаская мова|абхаская]] (у аўтаномнай рэспубліцы [[Абхазія]]). Картвэльская мовай карыстаюцца 71% насельніцтва, 9% размаўляюць [[расейская мова|па-расейску]], 7% карыстаюцца армянскай мовай, 6% — азэрбайджанскай, і 7% карыстаюцца іншымі мовамі. 100% насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца пісьменнымі.

У пачатку 1990-х гадоў пасьля распаду [[СССР]], у выніку этнічных канфліктаў, якія ўзьніклі ў Абхазіі і [[Паўднёвая Асэтыя|Паўднёвай Асэтыі]], шматлікія [[асэтыны]] пакінулі Сакартвэлу і перасяліліся ў іншыя краіны (большасьць у Паўночную Асэтыю ў [[Расея|Расеі]]). Болей за 150 000 грузінаў перасяліліся з Абхазіі ў іншыя рэгіёны краіны пасьля 1993 году.

Большасьць насельніцтва Сакартвэлы зьяўляюцца праваслаўнымі хрысьціянамі Грузінскай Праваслаўнай Царквы (81,9%). Акрамя гэтага існуюць рэлігійныя абшчына мусульманаў (9,9%), хрысьціянаў армянскай царквы (2%), каталікоў (0,8%), а 0,7% насельніцтва зьяўляюцца атэістамі.

== Транспарт ==
Даўжыня чыгунак — больш за 1600 км. У чыгуначных перавозках пераважаюць перавозкі нафтапрадуктаў.
Найбуйнейшыя марскія парты краіны: [[Батумі]], [[Поці]], [[Супса]].
&lt;br&gt;&lt;gallery caption=&quot;Грузія&quot;&gt;
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-52-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Glockenturm-04-Priester-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-34-neue Kirche-Ikonostase-2019-gje.jpg|Bodbe
Ananuri-Erloeser-Kirche-04-2019-gje.jpg|Ananuri
Sighnaghi-St Georg-08-2019-gje.jpg|Sighnaghi
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Грузія}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}</text>
      <sha1>1ri8plquwtleevto5uc0x5kpn0jeyfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кракаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9314</id>
    <revision>
      <id>2698976</id>
      <parentid>2674861</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37099" sha1="as1o140evl3zzx2eccnigl5nura5xts" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Польшча
|Назва                               = Кракаў
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Кракава
|Назва на мове краіны                = Kraków
|Герб                                = POL Kraków COA.svg
|Сьцяг                               = Flag of Krakow.svg{{!}}border
|Гімн                                = 
|Дата заснаваньня                    = 
|Першыя згадкі                       = 
|Статус з                            = 
|Магдэбурскае права                  = 
|Былая назва                         = 
|Мясцовая назва                      = 
|Ваяводзтва                          = 
|Павет                               = 
|Гміна                               = 
|Прэзыдэнт места                     = 
|Пасада кіраўніка                    = 
|Кіраўнік                            = 
|Плошча                              = 326.85
|Крыніца плошчы                      = 
|Вышыня                              = 
|Унутраны падзел                     = 
|Колькасьць насельніцтва             = 767348
|Год падліку колькасьці              = 2017
|Крыніца колькасьці насельніцтва     = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва   = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі  = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі      = 
|Этнічны склад насельніцтва          = 
|Год падліку этнічнага складу        = 
|Нацыянальны склад насельніцтва      = 
|Год падліку нацыянальнага складу    = 
|Колькасьць двароў                   = 
|Год падліку колькасьці двароў       = 
|Паштовы індэкс                      = 
|Тэлефонны код                       = +48 12
|Аўтамабільны нумарны знак           = 
|TERYT                               = 
|Выява                               =  {{Photomontage|position=center
 |color=#ffffff
 |photo3a = Zamek Królewski na Wawelu (1).jpg
 |photo2a = Kościół Mariacki (cropped).jpg
 |photo2b = Krakow - Cloth Hall from Basilica - 1.jpg
 |photo4a = DJI 0405 Podgórze.jpg
 |photo4b = DJI 0236 Kopiec Kościuszki.jpg
 |photo5a = DJI 0412 Plac Centralny, Nowa Huta.jpg
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 276
| text = }}
|Апісаньне выявы                     = 
 |Шырата градусаў                    = 50
 |Шырата хвілінаў                    = 3
 |Шырата сэкундаў                    = 41
 |Даўгата градусаў                   = 19
 |Даўгата хвілінаў                   = 56
 |Даўгата сэкундаў                   = 18
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Сайт                                = 
|Лацінка=Krakaŭ}}
'''Кра́каў''' ({{мова-pl|Kraków}}, {{мова-de|Krakau}}; поўная афіцыйная назва '''Сталічны Каралеўскі горад Кракаў''', {{мова-pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}) — горад на поўдні [[Польшча|Польшчы]], на левым беразе [[Вісла|Віслы]], якая становіцца адгэтуль суднаходнай і ў якую ўпадае ў гэтым месцы [[Рудава (рака)|Рудава]]. Насельніцтва 767 348 чалавек (на 31 сьнежня 2017 году)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx GUS – Baza Demografia: Wyniki badań bieżących: Stan i struktura ludności: Ludność: 2017: Ludność stan w dniu 30 VI: Ludność według płci i miast: Małopolskie]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, у аглямэрацыі 1,2 мільёны чалавек — [[Сьпіс гарадоў Польшчы|другі паводле колькасьці насельніцтва]] горад краіны. Адміністрацыйны цэнтар [[Малапольскае ваяводзтва|Малапольскага ваяводзтва]]. Да 1795 году зьяўляўся сталіцай Польшчы, а таксама месцам каранацыі шэрагу польскіх каралёў. Адлегласьць па прамой да [[Менск]]у — 657 км, да [[Варшава|Варшавы]] — 252 км&lt;ref&gt;[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласьці паміж гарадамі]&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Верагодна, назва паходзіць ад [[кельты|кельцкіх]] плямёнаў, якія раней засялялі тутэйшы рэгіён&lt;ref&gt;''V. Polak''. Krok-Krak // Časopis pro moderní filologii. — 1940. — № 26, с. 341-346.&lt;/ref&gt;. Існуе шэраг легендаў пра заснаваньне і наданьне імені гораду, напрыклад большасьць польскіх і [[Чэхія|чэскіх]] паданьняў кажуць пра існаваньне гераічнага князя Крака, які заснаваў горад і даў яму сваё імя&lt;ref&gt;[http://www.krakow.pl/kultura/73601,artykul,krakowskie_abc.html Krakowskie ABC]&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
=== Адміністрацыйны падзел ===
[[Файл:Kraków_dzielnice.svg|міні|зьлева|200пкс|Адміністрацыйны падзел Кракава]]
У XIV стагодзьдзі ў Кракаве было 22 вуліцы, у 1866 годзе ў горадзе і прыгарадах — 113, у 1880 г. — 135, у 1909 г. — 161, у 1926 г. — 457 вуліцаў. Самая старая вуліца ў Кракаве — гэта вуліца Канонікаў, якая вядзе да замкавай гары.

З 27 сакавіка 1991 году Кракаў падзелены на 18 муніцыпальных раёнаў. Да гэтага выкарыстоўваўся падзел 1951-1973 гадоў, які падзяляў горад на 6 адміністрацыйных раёнаў: Стары горад, Зьвежынец, Клепаж, Грэгужкі, [[Падгор'е (Кракаў)|Падгор'е]], Новая Гута.

Назвы раёнаў паходзяць ад назваў фальваркаў і вёсак, якія сёньня ўвайшлі ў склад гораду.

=== Клімат ===
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:60%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #FFFFFF; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | месяц
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | I
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | II
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | III
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | IV
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | V
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | VI
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | VII
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | VIII
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | IX
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | X
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | XI
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | XII
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | самая высокая дзённая тэмпэратура (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | +1,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | +2,9
| style=&quot;background: #FFFFCC; color:#000000;&quot; | +7,8
| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000000;&quot; | +13,5 
| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000000;&quot; | +19,2
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | +21,7
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | +23,4
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | +23,4
| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000000;&quot; | +18,5
| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000000;&quot; | +13,5
| style=&quot;background: #FFFFCC; color:#000000;&quot; | +6,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | +2,4
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | самая нізкая начная тэмпэратура (°C)
| style=&quot;background: #4169E1; color: black;&quot; | -5,5 
| style=&quot;background: #87CEEB; color: black;&quot; | -4,2
| style=&quot;background: #87CEEB; color: black;&quot; | -0,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | +3,1 
| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | +8,0
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | +11,1
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | +12,7
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | +12,3 
| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | +8,8 
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | +4,3
| style=&quot;background: #87CEEB; color: black;&quot; | -0,2
| style=&quot;background: #87CEEB; color: black;&quot; | -3,5
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | атмасфэрныя ападкі (мм)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 34,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 29,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 35,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 50,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 73,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 94,0 
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 81,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 76,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 49,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 37,9
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | колькасьць дажджавых дзён
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 15
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 15
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 15
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 15
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 16
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|&lt;small&gt;'''крыніца:''' [https://web.archive.org/web/20160408121601/http://www.worldweather.org/009/c00027.htm Światowa Organizacja Meteorologiczna]&lt;/small&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Гісторыя ==
[[Файл:Kraków_-_St._Mary_Church_01.JPG|міні|справа|250пкс|Касьцёл Сьвятой Марыі на Галоўным рынку]]
=== У складзе Польшчы ===
[[Файл:Gothic altar veit stoss.jpg|міні|Алтар Марыяцкага касьцёлу ў Кракаве]]
Гарадзішча на Вавэльскім узвышшы вядома з Х стагодзьдзя. Недзе паміж 955 і 965 гадамі Кракаў трапляе ў залежнасьць ад чэскай дынастыі Пшэмыслаў. У 965 годзе згадваецца арабскім падарожнікам [[Ібрагім ібн Якуб|Ібрагімам ібн Якубам]], што зьяўляецца першай згадкай Кракава ў гістарычных крыніцах. У 987-989 гадоў увайшоў у склад дзяржавы [[Пясты|Пястаў]]. У 1000 годзе тут засядае япіскап. Падчас панаваньня [[Казімер I|Казімера I]], горад стаў галоўнай княскай рэзыдэнцыяй. У 1241 г. амаль цалкам разбураны татарскім нашэсьцем, але выгаднае геаграфічнае становішча дапамагло гораду хутка аднавіцца, і ўжо ў 1257 годзе горад атрымаў [[Магдэбургскае права]].

У 1320 г. у вавэльскай базіліцы адбылася каранацыя Ўладыслава Лакетыка. Такім чынам да 1734 году Кракаў стаў месцам каранацыі ўсіх [[Сьпіс польскіх манархаў|польскіх каралёў]]. У якасьці [[сталіца|сталіцы]] адной з наймацнейшых эўрапейскіх дзяржаваў горад разбудоўваўся ў розных кірунках. У XV стагодзьдзі горад прывабліваў і замежнікаў, у прыватнасьці, немцаў з [[Франконія|Франконіі]]: тут жылі і працавалі друкары [[Каспар Штраўбэ]] і [[Ёган Галер (друкар)|Ёган Галер]], гуманіст [[Конрад Цэльтыс]], скульптар [[Файт Штос]]. У гэты час у горадзе было пабудавана шмат [[Готыка|гатычных]] і [[рэнэсанс]]ных будынкаў, у тым ліку замкавы комплекс на гары Вавэль. Гэта таксама быў час росквіту Кракаўскага ўнівэрсытэту. У канцы XV стагодзьдзя ў ім навучаўся і [[Мікалай Капэрнік]].

Пасьля заключэньня [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] і ўтварэньня [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на некаторы час горад страціў сталічны статус. Пераемніццай стала [[Варшава]], якая знаходзілася прыкладна ў геаграфічным цэнтры новаўтворанай краіны.

З заняпадам Рэчы Паспалітай пачаўся заняпад і Кракава. З-за недахопу грошаў моцна цярпелі абарончыя фартыфікацыі, што дазволіла зь лёгкасьцю захапіць і зруйнаваць горад швэдам, падчас «[[Швэдзкі патоп|швэдзкага патопу]]». Цалкам у XVIII стагодзьдзі горад захоплівалі швэды, аўстрыйцы, прусакі і расейцы. У 1778 годзе насельніцтва гораду складала 8 894 чалавекі&lt;ref&gt;Anton Friedrich Büsching: ''Magazin für die neue Historie und Geographie''. 16. Band, Halle 1782, S. 12&lt;/ref&gt;.

=== Аўстрыйская імпэрыя ===
У 1794 годзе горад стаў цэнтрам вызваленчага паўстаньня [[Тадэвуш Касьцюшка|Т. Касьцюшкі]], параза якога прывяла да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]. Такім чынам горад апынуўся ў складзе [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]] і ўваходзіў у склад [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]], як цэнтар дэпартамэнту.

У 1815—1846 гадой Кракаў быў маленькай, але фармальна незалежнай дзяржавай, апошнім месцам прытулку польскай дзяржаўнасьці. Менавіта тады пачынаецца маштабная перабудова гораду, якая моцна паўплывала на яго сучасны выгляд. Узброенае паўстаньне ў 1846 годзе прывяло да ўводу ў горад аўстрыйскіх войскаў і ўсталяваньня тут аўстрыйскай улады да 1918 году.

=== Польская Рэспубліка ===
[[Файл:Synagoge_Kraków.jpg||міні|справа|250пкс|Старая сынагога ў [[Казімеж]]ы]]
Пасьля здабыцьця палякамі незалежнасьці і ўтварэньня Польскай Рэспублікі ў 1918 г. Кракаў стаў адным з галоўных гарадоў краіны. Тут у [[Вавэль|Вавэльскім замку]] разьмясьцілася рэзыдэнцыя прэзыдэнта. З пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], горадам авалодалі нямецкія акупанты, якія вывезьлі за час акупацыі (1939—1945 гг.) вялікае мноства помнікаў мастацтва, якія захоўваліся ў горадзе на працягу многіх стагодзьдзяў. Частка зь іх, пасьля вайны так і не вярнулася ў горад. За час вайны, габрэйскае насельніцтва было амаль поўнасьцю зьнішчана, але Кракаў заставаўся адным зь нямногіх гарадоў, насельніцтва якога істотна ня зьменшылася з адыходам немцаў.

Пасьля вайны Кракаў пачаў хутка адбудоўваца і рэканструявацца. Вялікая колькасьць помнікаў архітэктуры дазволіла гораду звацца адным з найпрыгажэйшых местаў сьвету. У 2000 годзе гораду наданы тытул «Культурная сталіца Эўропы», у 2007 годзе — «[[Наймоднейшы горад сьвету]]» і г.д.

== Насельніцтва ==
Колькасьць насельніцтва гораду на працягу апошніх трох стагодзьдзяў.
&lt;center&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize  = width:630 height:300
PlotArea   = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis   = orientation:vertical 
AlignBars  = late
Colors = 
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:760000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1791 from:0 till:23591
  bar:1835 from:0 till:36000
  bar:1870 from:0 till:49800
  bar:1900 from:0 till:85300
  bar:1910 from:0 till:137592
  bar:1921 from:0 till:184300
  bar:1931 from:0 till:219300
  bar:1939 from:0 till:259000
  bar:1945 from:0 till:298500
  bar:1955 from:0 till:428231
  bar:1965 from:0 till:520145
  bar:1975 from:0 till:684600
  bar:1985 from:0 till:740120
  bar:1995 from:0 till:744987
  bar:2003 color:cobar2 from:0 till:757685
  bar:2007 from:0 till:756583 
  bar:2008 from:0 till:754624
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1791 at: 23591 text: 23.591 shift:(-14,5) 
  bar:1835 at: 36000 text: 36.000 shift:(-14,5)
  bar:1870 at: 49800 text: 49.800 shift:(-14,5)
  bar:1900 at: 85300 text: 85.300 shift:(-14,5)
  bar:1910 at: 137592 text: 137.592 shift:(-17,5)
  bar:1921 at: 184300 text: 184.300 shift:(-17,5)
  bar:1931 at: 219300 text: 219.300 shift:(-17,5)
  bar:1939 at: 259000 text: 259.000 shift:(-17,5)
  bar:1945 at: 298500 text: 298.500 shift:(-17,5)
  bar:1955 at: 428231 text: 428.231 shift:(-17,5)
  bar:1965 at: 520145 text: 520.145 shift:(-17,5)
  bar:1975 at: 684600 text: 684.600 shift:(-17,5)
  bar:1985 at: 740120 text: 740.120 shift:(-23,5)
  bar:1995 at: 744987 text: 744.987 shift:(-17,5)
  bar:2003 at: 757685 text: 757.685 shift:(-12,5)
  bar:2007 at: 756583 text: 756.583 shift:(-7,5)
  bar:2008 at: 754624 text: 754.624 shift:(-6,0)
&lt;/timeline&gt;
&lt;/center&gt;
Максымальная колькасьць насельніцтва была дасягнута ў 2017 годзе і склала 767 348 жыхароў.

== Культура ==
[[Файл:The Lady with an Ermine.jpg|thumb|Дама з гарнастаем — [[Леанарда да Вінчы]], музэй Чартарыйскіх]]
=== Тэатры ===
* [[Кракаўскі тэатар сцэны STU]]
* [[Кракаўскі тэатар ляляк]]
* [[Стары тэатар імя Мадзяеўскай]]
* [[Кракаўскі тэатар імя Славацкага]]
* [[Народны кракаўскі тэатар]]

=== Музэі ===
* [[Нацыянальны музэй (Кракаў)|Нацыянальны музэй]]
* [[Музэй Чартарыйскіх]]
* [[Музэй польскай авіяцыі]]
* [[Дом Яна Матэйкі]]
* [[Цэнтар японскага мастацтва і тэхнікі «Manggha»]]
* Каралеўскі замак [[Вавэль]]
* [[Архэалягічны музэй у Кракаве]]
* [[Гістарычны музэй у Кракаве]]
* [[Музэй Ягелонскага ўнівэрсытэту]]
* [[Этнаграфічны музэй у Кракаве]]
* [[Музэй гісторыі фатаграфіі ў Кракаве]]

=== Гістарычны цэнтар ===
{{Аб’ект сусьветнае спадчыны
|Назва        = Гістарычны цэнтар Кракава
|Name         = Krakow's Historic Centre
|Выява        = [[Файл:WawelZWIEZY.jpg|200пкс]]
|Подпіс выявы = Выгляд на цэнтар Кракава з Вавэлям
|Краіна       = [[Польшча]]
|Тып          = Культурны
|Крытэры      = IV
|ID           = 29
|Спасылка     = http://whc.unesco.org/en/list/29
|Рэгіён       = Эўропа і Паўночная Амэрыка
|Каардынаты   = 
|Год          = 1978
|Сэсія        = 2-я
|Падаўжэньне  = 
|У небясьпецы = 
}}
Гістарычны цэнтар Кракава (Стары горад, Вавэль і Казімеж) быў уключаны ў 1978 у першы [[Сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Разьмешчаны ля падножжа каралеўскага замку Вавэль. Амаль адразу тут знаходзяцца самы вялікі ў Эўропе рынкавы пляц і мноства гістарычных жылых дамоў, палацаў і касьцёлаў з пышнымі інтэр’ерамі. Дадатковым сьведчаньнем цікавай гісторыі гораду зьяўляюцца рэшткі ўмацаваньняў XIV стагодзьдзя, сярэднявечнае селішча Казімеж са старажытнымі сынагогамі ў паўднёвай частцы гораду, [[Ягелонскі ўнівэрсытэт]] і гатычная катэдра з магільным склепам польскіх каралёў.

Асноўныя культурна-гістарычныя помнікі:
* [[Галоўны Рынак (Кракаў)|Галоўны Рынак]]
* [[Вавэль|Каралеўскі замак]] і [[Катэдра Сьвятых Станіслава і Вацлава|Катэдра]] 
* Касьцёл Сьв. Марыі (XIII стагодзьдзе)
* Касьцёл Сьв. Ганны (з магілай [[Мікалай Капэрнік|Капэрніка]])
* [[Каралеўскі шлях (Кракаў)|Каралеўскі шлях]]
* [[Базыліка Божага Цела (Кракаў)|Базыліка Божага Цела]]
* [[Базыліка Сьвятога арханёла Міхаіла (Кракаў)|Базыліка Сьвятога арханёла Міхаіла]]
* [[Дом Ляндаў]]

== Паркі і ахова навакольнага асяродзьдзя ==
У Кракаве налічваецца каля 40 паркаў, агульнай плошчай 318,5 [[Гектар|га]] (па стане на 2002 год), 5 прыродаахоўных зонаў, агульнай плошчай 48,6 га. Да Ягелонскага ўнівэрсытэту належыць [[Батанічны сад (Кракаў)|батанічны сад]]. У 1889 годзе быў заснаваны [[Парк імя Ёрдана]], названы так пазьней у гонар польскага лекара [[Гэнрык Ёрдан|Гэнрыка Ёрдана]], які ладзіў тут адукацыйныя праграмы па гісторыі для дзяцей і падлеткаў.

Нягледзячы на вялікую колькасьць паркаў, Кракаў зьяўляецца найбольш забруджаным горадам Польшчы, сярод гарадоў з насельніцтвам больш за 100 тысячаў чалавек. З гэтай прычыны штогод памірае каля 1 400 жыхароў гораду. Паводле дасьледваньняў Мэдычнага факультэту Ягелонскага ўнівэрсытэту, сярэдні паказчык IQ кракаўскіх дзетак ніжэйшы за IQ дзетак з экалягічна чыстых гарадоў на 3,8%&lt;ref&gt;{{спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20161125174522/http://94procent.pl/pdf/Dane-SM.pdf|url=http://94procent.pl/pdf/Dane-SM.pdf|загаловак=Uchwała Sejmiku Województwa Małopolskiegookreślająca rodzajepalow dopuszczonych do stosowania na obszarze Gminy Miejskiej Kraków|дата копіі=25 лістапада 2016|аўтар=Łyczko P.|мова=pl}}&lt;/ref&gt;. Каб палепшыць экалягічную сытуацыю ў горадзе, [[сэймік]] [[Малапольскае ваяводзтва|Малапольскага ваяводзтва]] прыняў наступныя меры: з 2014 году ў новабудоўлях больш не ўсталёўваецца вугальнае ацяпленьне; у іншых 13 350 жылых будынках вырашана замяніць вугальныя печы. Акрамя таго, цяпер горад абслугоўваюць электрааўтобусы і аўтобусы на звадкаваным газе, мадэрнізуецца чыгунка, будуюцца новыя лініі трамваю і роварныя дарожкі&lt;ref&gt;http://www.radiokrakow.pl/rozmowy/wojciech-kozak-nie-ma-wegla-zlej-jakosci-sa-tylko-odpowiednie-warunki-spalania-dla-kazdego-wegla/ {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Транспарт ==
[[Файл:Dworzec_Główny_PKP_-_Kraków.jpg|міні|справа|250пкс|Будынак вакзалу Кракаў-Галоўны]]
=== Аўтадарогі ===
[[Аўтамагістраль А4 (Польшча)|Аўтамагістраль А4]] злучае Кракаў з Заходняй Эўропай і з [[Украіна|украінскай]] граніцай. З поўначы на поўдзень Польшчы праз Кракаў праходзіць [[хуткасная дарога S7]], а дарога DK7 злучае горад з курортам [[Закапанэ]].

=== Чыгунка ===
З вакзалу [[Кракаў-Галоўны]] чыгункай можна трапіць у [[Гданьск]], [[Варшава|Варшаву]], [[Познань]], [[Уроцлаў]], [[Прага|Прагу]], [[Будапэшт]], [[Вена|Вену]], [[Браціслава|Браціславу]] і праз [[Пшэмысьль]] — на [[Украіна|Ўкраіну]].

=== Аэрапорт ===
Аэрапорт [[Кракаў-Баліцэ]] зьяўляецца другім паводле велічыні аэрапортам Польшчы і злучае Кракаў з [[Чыкага]], [[Франкфурт-на-Майне|Франкфуртам-на-Майне]], [[Лёндан]]ам, [[Вена]]й, [[Бэрлін]]ам, [[Стакгольм]]ам, [[Капэнгаген]]ам, [[Осьлё]], [[Парыж]]ам, [[Брусэль|Брусэлем]], [[Мілян]]ам, [[Гамбург]]ам, [[Мюнхэн]]ам, [[Штутгарт]]ам, [[Дусэльдорф]]ам, [[Базэль|Базэлем]] і іншымі гарадамі&lt;ref&gt;[http://www.krakowairport.pl/en/ Kraków Airport]&lt;/ref&gt;.

=== Грамадзкі транспарт ===
У Кракаве добра разьвіты грамадзкі траспарт, які складаецца з аўтобусных і трамвайных лініяў. Са сьнежня 2008 году дзейнічае хуткасны трамвай.

=== Сыстэма супольнага выкарыстаньня ровараў ===
З восені 2016 году найстарэйшая ў Польшчы [[сыстэма супольнага выкарыстаньня ровараў]] была мадэрнізавана і цяпер, пад назвай ''Wavelo'' налічвае 1 500 [[ровар]]аў і 150 станцыяў пракату ровараў.

== Адукацыя ==
[[Файл:Akademia_Sztuk_Pięknych_przy_Placu_Matejki.jpg|міні|справа|250пкс|[[Кракаўская акадэмія мастацтваў]] на пляцы Матэйкі]]
На працягу стагодзьдзяў Кракаў зьяўляецца важным адукацыйным цэнтрам Польшчы. У горадзе налічваецца 11 Вышэйшых навучальных установаў, у якіх працуе 10 тысячаў супрацоўнікаў і навучаецца 51 тысяча студэнтаў, а разам з астатнімі навучальнымі ўстановамі гораду, колькасьць студэнтаў складае 210 тысячаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140821164013/http://uek.krakow.pl/en/why-study-at-cue/why-study-in-krakow.html Why study in Krakow?]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Сярод найбольш значных навучальных установаў Кракава ёсьць наступныя:

* [[Ягелонскі ўнівэрсытэт]], заснаваны ў 1364 годзе
* [[Кракаўскі палітэхнічны ўнівэрсытэт]], заснаваны ў 1945 годзе
* [[Кракаўская акадэмія мастацтваў]], заснаваная ў 1818 годзе
* [[Кракаўская музычная акадэмія]]
* [[Кракаўскі сельскагаспадарчы ўнівэрсытэт]]
* [[Кракаўскі эканамічны ўнівэрсытэт]], заснаваны ў 1882 годзе
* [[Кракаўская акадэмія фізычнага выхаваньня]]
* [[Кракаўскі пэдагагічны ўнівэрсытэт]]
* [[Дзяржаўная вышэйшая тэатральная школа (Кракаў)|Дзяржаўная вышэйшая тэатральная школа]]
* [[Папскі ўнівэрсытэт Яна Паўла II]]

== Эканоміка ==
Кракаў належыць да найбольш разьвітых у эканамічным пляне гарадоў Польшчы. 60% жыхароў гораду маладзейшыя за 45 гадоў, тады як па ўсёй краіне гэты паказчык — 46%. На 2005 год колькасьць беспрацоўных у Кракаве складала 6,9%, тады як у сярэднім па ўсёй Польшчы на 10% больш&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051118201924/http://www.krakow.pl/gospodarka/?id=pracy RYNEK PRACY]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. У 2015 годзе адсотак беспрацоўных стаў яшчэ ніжэйшым: 4,8%&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20151027202803/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/liczba-bezrobotnych-zarejestrowanych-oraz-stopa-bezrobocia-wedlug-wojewodztw-podregionow-i-powiatow-stan-w-koncu-sierpnia-2015-r-,2,36.html {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

У эканоміку гораду інвэстуюць і замежныя прадпрыемствы, такія як [[HVB]], [[Deutsche Bank]], [[Allianz SE]], [[Volvo]], [[Motorola]]. У горадзе ёсьць таксама крамы такіх замежных гандлёвых гігантаў як [[Metro Cash &amp; Carry|Metro]], [[Tesco]], [[Carrefour]], [[IKEA]].

Важную ролю ў эканоміцы Кракава грае таксама турызм. У 2012 годзе горад наведала амаль 9 мільёнаў турыстаў&lt;ref&gt;[http://www.propertynews.pl/hotele/krakow-odwiedzi-9-mln-turystow-w-2012-roku,13491.html Kraków odwiedzi 9 mln turystów w 2012 roku]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Асобы ==
[[Файл:Pope_John_Paul_II_monument,Krakow_Archbishop%27s_Palace_courtyard,_3_Franciszkanska_street,Old_Town,_Krakow,_Poland.jpg|міні|справа|250пкс|Помнік папе Яну Паўлу II у двары Арцыбіскупскага палацу]]
* [[Тадэвуш Ісаковіч-Залескі]] — гісторык каталіцтва, ксёндз
* [[Ян Павал II]] — [[рымскі папа]], першы пантыфік-славянін
* [[Стэфан Банах]]
* [[Тадэвуш Голуй]], польскі пісьменьнік
* [[Марцін Залескі]]
* [[Тадэвуш Касьцюшка]] (1746—1817), палітычны і ваенны дзеяч, кіраўнік нацыянальна-вызваленчага [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]]
* [[Ян Матэйка]]
* [[Анджэй Мунк]]
* [[Ежы Штур]], актор тэатру і кіно
* [[Віслава Шымборска]] (1923 — 2012) — паэтка, эсэістка, літаратурны крытык, перакладніца. Ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1996 г.)
* [[Казімер Гадлоўскі]] (1934 — 1995) — польскі архэоляг-славіст.

== Гарады-сябры ==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Арлеан]], [[Францыя]]
* [[Бардо]], [[Францыя]]
* [[Браціслава]], [[Славаччына]]
* [[Вільня]], [[Летува]]
* [[Гётэборг]], [[Швэцыя]]
* [[Загрэб]], [[Харватыя]]
* [[Залятурн]], [[Швайцарыя]]
* [[Інсбрук]], [[Аўстрыя]]
* [[Кіеў]], [[Украіна]]
* [[Курытыба]], [[Бразылія]]
* [[Куска]], [[Пэру]]
* [[Лагор]], [[Пакістан]]
* [[Лёвэн]], [[Бэльгія]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Львоў]], [[Украіна]]
* [[Ляйпцыг]], [[Нямеччына]]
* [[Ля-Сэрэна]], [[Чылі]]
* [[Мілян]], [[Італія]]
* [[Нюрнбэрг]], [[Нямеччына]]
* [[Пэч]], [[Вугоршчына]]
* [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[ЗША]]
* [[Сэвільля]], [[Гішпанія]]
* [[Флярэнцыя]], [[Італія]]
* [[Франкфурт-на-Майне]], [[Нямеччына]]
* [[Фэс]], [[Марока]]
* [[Эдынбург]], [[Вялікабрытанія]] ([[Шатляндыя]])
|}

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
20091114_Krakow_Wawel_7770.jpg|Выгляд на Кракаў у паўночным кірунку. На пярэднім пляне: [[Вавэль]] з замкам і катэдрай.
0364_20100523_Krakow_Plac_Jana_Matejki.jpg|Пляц [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]]
Kraków_Sukiennice.jpg|Сукеньніца
Krakau_-_Rathausturm.jpg|Старая Ратуша
Wieże_katedry_na_wawelu.jpg|Катэдра
Krakow-Wawel-Courtyard.jpg|У двары Вавэльскага замку
&lt;/gallery&gt;

== Глядзіце таксама ==
* [[Вавэль]]
* [[Каралеўскі тракт]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.krakow.pl/ Афіцыйны сайт] {{ref-pl}}
* [http://www.e-krakow.pl www.e-krakow.pl] — сайт места

{{Сталіцы польскіх ваяводзтваў}}
{{Малапольскае ваяводзтва}}

[[Катэгорыя:Кракаў| ]]</text>
      <sha1>as1o140evl3zzx2eccnigl5nura5xts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Вітушка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9980</id>
    <revision>
      <id>2699103</id>
      <parentid>2690308</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8611" sha1="5g9i3d27m4ev34nl1em1c40r0r0dh21" xml:space="preserve">{{Вайсковы дзяяч
|поўнае імя        = Міхал Вітушка
|лацінка           = Michał Vituška
|месца нараджэньня = [[Нясьвіж]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]]
|месца сьмерці     = [[Нямеччына]]
|партрэт           = [[Файл:Michał Vituška.gif|180пкс]]
|подпіс            = 
|мянушка           = 
|прыналежнасьць    = «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]»
|гады службы       = 
|званьне           = генэрал
|род войскаў       = 
|камандаваў        = 
|частка            = 
|бітвы             = [[Другая сусьветная вайна]]
|узнагароды        = [[File:Pahonia order ribbon.png|50px]] [[Ордэн Пагоні]]&lt;br&gt;[[File:Iron Knight Order ribbon.png|49px]] [[Ордэн Зялезнага Рыцара]]
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
{{Цёзкі}}
'''Міха́л Віту́шка''' (5 лістапада 1907, [[Нясьвіж]], цяпер [[Беларусь]] — 27 красавіка 2006, [[Нямеччына]]) — беларускі палітычны дзяяч, кіраўнік беларускага антысавецкага руху.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў [[Нясьвіж]]ы. Атрымліваў адукацыю ў [[Беларуская гімназія ў Клецку|Клецкай]], а пасьля [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], якую скончыў у 1930 годзе. Вучыўся ў [[Праскі ўнівэрсытэт|Праскім]] і [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскім унівэрсытэтах]], уваходзіў у кіраўніцтва [[Аб’яднаньне беларускіх студэнцкіх арганізацыяў|Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = | загаловак = З Беларускага жыцьця. У Чэхаславаччыне. Бюлетэнь АБСА № 5.| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Rodny_kraj_orhan_Tavarystva_bielaruskaje_asviety_-_redaktar-vydaviec_M_Siniauski_Vilnia,_1933-1936.pdf.zip/234780-1933-15.pdf| мова  = | выданьне  =[[Родны край (1933)|Родны край]] | тып =часопіс | год  = 1933 | том   = | нумар  = 15| старонкі  =6 | issn  = }}&lt;/ref&gt; і [[Асьветнае таварыства беларусаў|Асьветнага таварыства беларусаў]] у [[Варшава|Варшаве]].

У жніўні 1941 году Міхал Вітушка — камандзір аднаго з адзьдзелаў [[Беларуская самаахова|Беларускай самааховы]] на [[Заходняе Палесьсе|Заходнім Палесьсі]], дзе Беларуская Самаахова праводзіла сумесную з [[Палеская сеч|Палескай сеччу УПА]] антысавецкую апэрацыю. Адзін з стваральнікаў беларускай паліцыі ў [[Менск]]у, да восені 1941 году быў намесьнікам камэнданта паліцыі. У 1942—1943 гадох займаўся стварэньнем адзьдзелаў Беларускае самааховы на [[Бранск|Браншчыне]], [[Смаленск|Смаленшчыне]] і [[Магілёў]]шчыне. Міхал Вітушка ўваходзіў у Цэнтральны камітэт [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], ад якога атрымаў чын генэрала. У чэрвені 1944 году браў удзел у [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Адзін з арганізатараў плянаванага антынямецкага выступу ў Менску, мэтай якога было абвяшчэньне незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Зь лета 1944 году — афіцэр дэсантнага батальёну «[[Дальвіц]]», маёр [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]].

Паводле адных зьвестак, 17 лістапада 1944 году дэсантаваўся на [[Вільня|Віленшчыне]] на чале адзьдзелу парашутыстаў і 7 студзеня 1945 году быў забіты ў баі. Паводле іншых зьвестак пад ягоным імем дэсантаваўся іншы чалавек, а Вітушка зьявіўся ў [[Беларусь|Беларусі]] пазьней&lt;ref&gt;Ёрш С., Горбік С. Беларускі супраціў. Львоў, 2006. С. 148—155.&lt;/ref&gt;.

Паводле гэтых зьвестак, дзейнасьць у Беларусі Вітушка пачаў у 1946 годзе, рэарганізаваўшы антысавецкі партызанскі рух Цэнтральнай і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў [[Беларуская вызваленчая армія|Беларускую вызваленчую армію]]. Кіраваў Беларускай незалежніцкай партыяй, рэдагаваў часопіс «За волю». Спыніў партызанскую дзейнасьць, узначальваў падпольле. У пачатку 1950-х вывеў ацалелыя партызанскія атрады праз Польшчу і Латвію на Захад; сам ён заставаўся ў Польшчы, адкуль кіраваў антысавецкім падпольлем, а ў 1960-х перабраўся на Захад&lt;ref name=&quot;nn.by&quot;&gt;[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=2534 Ёрш С. Міхал Вітушка памёр двойчы // Наша Ніва, 29.06.2006]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Паводле зьвестак, атрыманых ад ягонага сына, Міхал Вітушка памёр 27 красавіка 2006 году&lt;ref name=&quot;nn.by&quot;/&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* [http://slounik.org/154763.html Вітушка Міхал] // {{Літаратура/Антысавецкія рухі ў Беларусі (1944—1956). Даведнік}}
* Сяргей Ёрш. [https://web.archive.org/web/20140801111628/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=2534 Міхал Вітушка памёр двойчы] // [[Наша Ніва]] № 23

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.svaboda.org/articlesfeatures/man/2006/7/5E41EBB6-2AAC-49CB-BCE6-DE06D4812E55.html Перадача Радыё «Свабода» з сэрыі «Імёны Свабоды». Уладзімер Арлоў]
* [http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=9577&amp;sn_cat=35 Камандзір беларускіх «лясных братоў»]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вітушка, Міхал}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясьвіжы]]
[[Катэгорыя:Навучаліся ў Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай незалежніцкай партыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу]]
[[Катэгорыя:Беларускія генэралы]]
[[Катэгорыя:Сябры батальёну «Дальвіц»]]
[[Катэгорыя:Маёры Беларускай краёвай абароны]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Ордэну Жалезнага рыцара]]
[[Катэгорыя:Кавалеры і дамы Ордэну Пагоні]]</text>
      <sha1>5g9i3d27m4ev34nl1em1c40r0r0dh21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мілан Кундэра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14573</id>
    <revision>
      <id>2699088</id>
      <parentid>2670978</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21203" sha1="0gwnvfqh5bj0jkpvvonjczjc05x5ntp" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
| Імя                 = Мілан Кундэра
| Арыгінал імя        = Milan Kundera
| Напрамак            = [[постмадэрнізм]]
| Жанр                = раман, аповед, [[эсэ]]
| Дэбют               = 
| Значныя творы       = 
| Палічка             = 
| Сайт                = 
}}
'''Мíлан Ку́ндэра''' ({{мова-cs|Milan Kundera}}; 1 красавіка 1929 — 11 ліпеня 2023) — адзін з найбольш вядомых у сьвеце чэскіх аўтараў. Пісаў [[Чэская мова|па-чэску]] й [[Француская мова|па-француску]]. Найбольш знакаміты яго твор называецца «Невыносная лёгкасьць быцьця».

== Жыцьцё й творчасьць ==

=== Чэхаславаччына ===
Бацькам Мілана быў Людвік Кундэра, музыказнаўца й пазьней рэктар Музычнай Акадэміі ў Брно (з 1948 па 1961 год). Пісьменьнік рана навучыўся граць на [[Фартэпіяна|піяніна]], музыка моцна паўплывала на ўсю яго творчасьць. У 1945 годзе, будучы гімназістам, пераклаў верш [[Уладзімер Маякоўскі|Уладзімера Маякоўскага]], які быў апублікаваны ў часопісе «Гонг». Тады ж пачаў сам пісаць вершы.

Пасьля [[Другая сусьветная вайна|вайны]] падпрацоўваў як рознарабочы й джазавы музыка. У 1948 годзе скончыў гімназію ў Брно й пачаў вывучаць музыку й літаратуру ў Праскім [[Карлаў уінвэрсытэт|Карлавым унівэрсытэце]]. Аднак у хуткім часе пісьменьнік перайшоў у Кінаакадэмію. У 1950 годзе па палітычных прычынах вымушаны быў прыпыніць навучаньне на два гады (Кундэра й яго ўнівэрсытэцкі таварыш былі выключаныя з камуністычнай партыі, у якую Мілан уступіў у 1948 годзе, за антыпартыйныя дзеяньні). Яго [[раман]] «Жарт», напісаны ў 1965—1967 гадох, шмат у чым натхнёны падзеямі таго пэрыяду жыцьця маладога пісьменьніка. У 1956 годзе Кундэра зноў уступае ў кампартыю, аднак у 1970 годзе яго канчаткова выключаюць зь яе.

Пасьля заканчэньня вучобы Мілан Кундэра выкладаў на факультэце кіно Праскай акадэміі музыкі й драматургіі. У 1957 годзе ён выдаў лірычны зборнік «Маналёгі», у які ўвайшлі інтэлектуальныя вершы пра каханьне. Пісьменьнік піша шэраг [[эсэ]], прысьвечаных авангарднай паэзіі, для пэрыядычных выданьняў ''«Literarni noviny»'' і ''«Listy»''.

Як і шматлікія іншыя чэскія інтэлектуалы, Кундэра прымаў актыўны ўдзел у падзеях [[Праская вясна|Праскай вясны]]. З-за гэтага ён быў пазбаўлены магчымасьці выкладаць, ягоныя кнігі былі забароненыя і выняты зь усіх бібліятэк Чэхаславаччыны.

=== Францыя ===
У 1975 годзе Кундэра з жонкай Верай Грабанковай імігравалі ў Францыю, дзе пісьменьнік атрымаў месца выкладчыка. У 1978 годзе, пасьля выданьня раману «Кніга сьмеху й забыцьця» (''Kniha smíchu a zapomnění''), чэскі ўрад пазбавіў пісьменьніка чэскага грамадзянства. З 1981 году ён зьяўляецца грамадзянінам Францыі. У 1978 годзе Кундэра пераехаў у [[Парыж]], дзе ў 1984 годзе зьявіўся ягоны найзнакаміцейшы твор — раман «Невыносная лёгкасьць быцьця» (''«Nesnesitelná lehkost bytí»'').

Пачынаючы з выдадзенага ў 1994 годзе раману ''«La lenteur»'' Кундэра піша па-француску.

== Трохі аб усім ==
Сам Кундэра дзеліць сваю творчасьць на два этапы: пэрыяд нясьпеласьці (ад гэтай часткі сваёй творчасьці дыстанцуецца й забараняе публікаваць творы гэтага пэрыяду), і на пэрыяд сваіх лепшых твораў.

==== Сьмешныя каханкі ====
Кундэра сьцьвярджае, што ўпершыню «знайшоў сябе», калі пісаў аповед «Я сумны Бог» (1958), пазьней уключаны ў першую з трох сшыткаў «Сьмешных каханак» (1963, 1965, 1968). Характэрная рыса «Сьмешных каханак» — анэкдатычнасьць, жартаўлівасьць. Па прызнаньні аўтара, ён пачаў пісаць аповеды для ўласнага задавальненьня. Першае агульнае выданьне ўсіх трох сшыткаў, якое складаецца з 8 аповедаў, выйшла ў [[Прага|Празе]] ў 1970, аднак пазьней аўтар перапрацаваў складанку, надаўшы ёй новую форму й кампазыцыйнае адзінства, і ўключыў толькі 7 аповедаў. Тэматыка «Сьмешных каханак» засяроджана на містыфікацыі, гульні з каханьнем і парадоксах донжуанства нашага часу. Кожны з аповедаў мае сваю апавядальную структуру, мадэль і тэму, якія аўтар разьвіў пазьней у сваіх раманах.

==== Жарт ====
Свой першы раман «Жарт» Кундэра пачаў пісаць яшчэ ў 1962, кніга была надрукавана ў 1967. Выкарыстоўваючы гратэскавую гісторыю пра чалавечае жыцьцё, сапсаванага з-за простага жарту, і пра няўдалую помсту героя, аўтар малюе зьмены, якія адбываліся ў чэскім грамадзтве зь сярэдзіны 1950-х, і прыводзіць свайго героя да адчуваньня адчужанасьці ад сьвету. Аўтар перапісаў раман у выглядзе сцэнара для фільма, які ён сам і паставіў.

==== Жыцьцё — ня тут ====
У рамане «Жыцьцё — ня тут» (скончаны ў 1969 ці 1970, упершыню выйшаў у [[Парыж]]у на францускай мове ў 1973) апісваецца гісторыя маладога паэта, які паставіў свой мастацкі талент і юнацкае славалюбства на службу ідэалёгіі. Менавіта таму яму не даецца ні самакрытыка, ні цьвярозы погляд на грамадзкае становішча, урэшце ён бесцырымонна ўмешваецца ў лёс іншых людзей, прыносячы ім няшчасьця. Сама назва рамана зьяўляецца цытатай. Гэтай фразай, узятай зь [[Арцюр Рэмбо|А.Рэмбо]], А.Брэтон у 1924 годзе завяршыў Маніфэст сюррэалізму. Той жа самы лёзунг можна было ўбачыць у Парыжу ў 1968 падчас студэнцкіх хваляваньняў.

==== Вальс на разьвітаньне ====
«Вальс на разьвітаньне» (скончаны ў 1971 ці 1972, упершыню выйшаў на францускай мове ў Парыжу ў 1976) — апошні раман, напісаны ў Празе. На першы погляд ён здаецца проста камэдыяй, якая апісвае калізіі паміж некалькімі любоўнымі парамі ў чэскім курортным мястэчку. На самім жа справе гэта кніга поўная смутку й роспачы, выкліканымі безвыходнасьцю сытуацыі. Галоўнага героя рамана прымушаюць зьехаць з краіны абыякавасьць людзей, пустэча, дробязнасьць праблем.

==== Кніга сьмеху й забыцьця ====
«Кніга сьмеху й забыцьця» была напісана ў першыя гады эміграцыі, і ўпершыню выйшла на францускай мове ў Парыжу ў 1979. Як і ў некаторых іншых творах Кундэры, кампазыцыя тэксту інсьпіравана музычнай кампазыцыяй. У рамана няма скончанага сюжэту, асобныя эпізоды зьяўляюцца рознымі варыяцыямі на агульную тэму: героі змагаюцца з [[забыцьцё]]м і прыходзяць да таго, што мінулае нельга заклікаць на дапамогу сучаснасьці, мінулае нельга палепшыць.

==== Невыносная лёгкасьць быцьця ====
Матывы эміграцыі й побытавай ідыліі Кундэра разьвівае ў рамане «Невыносная лёгкасьць быцьця» (скончаны ў 1972, упершыню апублікаваны на францускай мове ў 1984), героі якога пасьля жніўня 1968 зьяжджаюць у [[Швайцарыя|Швайцарыю]], але потым вяртаюцца ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]]. У рамане шмат філязофскіх разважаньняў, заснаваных па перавазе на тлумачэньні лёгкасьці й цяжару ў духу старажытнагрэцкага філёзафа Пармэніда й ідэі [[Фрыдрых Ніцшэ|Фрыдрыха Ніцшэ]] пра вечнае вяртаньне. У 1988 амэрыканскі рэжысэр Філіп Каўфман зьняў па гэтым рамане аднайменны фільм.

==== Несьмяротнасьць ====
У рамане «Несьмяротнасьць» (дапісаны ў 1988, упершыню апублікаваны на францускай мове ў 1990 годзе), апошнім рамане, напісаным на чэскай мове, Кундэра падкрэсьлівае фіктыўнасьць усяго адбывалага. Яго галоўным чынам цікавяць агульныя пытаньні быцьця й характэрныя рысы эўрапейскай культуры. У кнізе рэфлексіўнасьць настолькі пераважае над сюжэтнай лініяй, што яе можна лічыць нейкім сынтэзам рамана й эсэ.

==== Мастацтва рамана ====
Ключом да глыбейшага разуменьня творчасьці Кундэры можа быць складанка зь сямі эсэ «Мастацтва рамана», напісаных на францускай мове й выдадзеных у 1986. Гэта складанка ня мае нічога агульнага з раньняй аднайменнай тэарэтычнай працай, акрамя назвы. Тут аўтар кажа пра свой мэтад пісьма, асабліва акцэнтуе ўвагу на сьціплую ацэнку традыцыі цэнтральна-эўрапейскага рамана й выяўляе захапленьне мадэрнізмам «кафкаўскай» традыцыі.

==== Парушаныя запаветы ====
Наступныя эсэ апублікаваны ў складанцы «[[Парушаныя запаветы]]» (1993). Разважаньні пра магчымасьці рамана, а таксама апублікаваныя ў часопісах эсэ пра палітычнае й культурнае проціпастаўленьне «Захаду» й «Ўсходу» й пра канцэпцыю Цэнтральнай Эўропы зрабілі Кундэру папулярным публіцыстам яшчэ ў 1980-е. Ён таксама публікаваўся ў чэскіх, францускіх, і нават у ісьляндзкіх і мэксыканскіх пэрыядычных выданьнях.

==== Павольнасьць. Сапраўднасьць. Недасьведчанасьць. ====
Кундэра ня раз падкрэсьліваў, што чэрпае натхненьне ў творах эўрапейскай літаратуры пэрыяду Адраджэньня й Асьветы, асабліва ў раманах [[Джавані Бакачча|Д.Бакачча]], [[Франсуа Рабле|Ф.Рабле]], [[Лоўрэнс Стэрн|Л.Стэрна]] й [[Дэні Дыдро|Д.Дыдро]]. Сваю п’есу «Жак і яго спадар», прысьвечаную Дзідро й якая зьяўляецца варыяцыяй на тэму рамана самага Дзідро «Жак фаталіст» напісаў у гады, наступныя за савецкай акупацыяй. Упершыню п’еса была апублікавана ў Парыжу ў перакладзе аўтара ў 1981.

У 1990-е гады піша свае раманы на францускай мове. «Павольнасьць» (1995) і «Сапраўднасьць» (1997) уяўляюць хутчэй нейкія рэзюмэ, у якіх намёк на больш пэўную гісторыю толькі ілюструе абстрактныя разважаньні, эсэ чаргуюцца зь сюжэтнай лініяй, і ў сьвет рамана пранікаюць больш ці меней відавочныя алюзіі на традыцыі рамана мінулых стагодзьдзяў.

Апошні раман «Недасьведчанасьць» (2000) быў упершыню апублікаваны па жаданьні аўтара на гішпанскай мове. Тэмы рамана — [[эміграцыя]], адзінота, памяць, [[забыцьцё]], [[настальгія]], абыякавасьць.

== Творы ==

=== Раманы ===
* 1967 «Жарт» (''Žert'')
* 1972 «Вальс на разьвітаньне» (''Valčík na rozloučenou'')
* 1973 «Жыцьцё ня тут» (''Život je jinde'')
* 1978 «Кніга сьмеху й забыцьця» (''Kniha smíchu a zapomnění'')
* 1984 «Невыносная лёгкасьць быцьця» (''Nesnesitelná lehkost bytí'')
* 1990 «Несьмяротнасьць» (''Nesmrtelnost'')
* 1995 «Павольнасьць» (''La lenteur'')
* 1997 «Сапраўднасьць» (''L’Identité'')
* 2000 «Недасьведчанасьць» (''L’Ignorance'')

=== Эсэ ===
* 1955 «Пра спрэчкі спадчыны» (''O sporech dědických'')
* 1960 «Мастацтва рамана» (''Umění románu: Cesta Vladislava Vančury za velkou epikou'')
* 1968 «Чэская дамова» (''Český úděl'')
* 1969 «Радыкалізм і эксгібіцыянізм» (''Radikalismus a exhibicionismus'')
* 1983 «Выкрадзены Захад ці трагедыя Цэнтральнай Эўропы» (''Únos západu aneb Tragédie střední Evropy'')
* 1986 «Мастацтва рамана» (''L’art du Roman (Umění románu)'')
* 1992 «[[Парушаныя запаветы]]» (''Les testaments trahis (Zrazené testamenty)'')
* 1991—2004 «Мой Яначак» (''Můj Janáček)'')
* 2005 «Невядомая спадчына Сэрвантэса» (''Zneuznávané dědictví Cervantesovo'')
* 2005 «Заслона» (''Le Rideau (Opona)'')
* 2006 «Каструсь — цень сьвятога Гарту» (''Kastrující stín svatého Garty'')
* 2006 «Ня тут, дома, мой сябра» (''Nechovejte se tu jako doma, příteli'')
* 2009 «Сустрэча» (''Une rencontre (Setkání)'')

=== Паэзія ===
* 1953 «Чалавек — неабсяжны сад» (''Člověk zahrada širá'')
* 1955 «Апошні травень» (''Poslední máj'')
* 1957 «Маналёгі» (''Monology'')

=== П’есы ===
* 1962 &quot;Уладальнік ключоў &quot; (''Majitelé klíčů'')
* 1966 «Дзьве плёткі, два вясельля» (''Dvě uši, dvě svatby'')
* 1968 «Прамашка» (''Ptákovina'')
* 1971 «Жак і яго спадар» (''Jakub a jeho pán: Pocta Denisu Diderotovi'')

=== Зборнікі аповедаў ===
* 1968 «Сьмешныя каханкі» (''Směšné lásky'')

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Трагедыя Цэнтральнай Еўропы / М. Кундэра // Фрагмэнты: Сярэднееўрапейскі культурны агляд. — Мінск, 1996. — №1. — С. 4-20.
* [https://web.archive.org/web/20221117170417/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=14295  Якуб і яго пан. Ухвала Дэні Дыдро]
* [https://web.archive.org/web/20221117170419/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=15252 Дзесяць прычынаў, каб ня быць бацькам]
* Няхай старыя мертвыя саступяць месца маладым мертвым (пераклад з чэшскай А. Вострыкавай) // Крыніца, 1998, №10.С.51-64.
* Страчаныя лісты [ІV частка рамана «Кніга смеху і забыцця»] (Пер. з чэшск. С. Сматрычэнка) // Крыніца, 1998, №10.С.64-85
* Непрызнаная спадчына Сервантэса [Эсэ] (Пер. з чэшск. А. Вострыкава) // Крыніца, 1998, №10.С.85-91
* Якуб і яго гаспадар [Эсэ] (Пер. з франц. Зм. Дзмітрук) // Крыніца, 1998, №10.С.91-96
* [https://web.archive.org/web/20070702133812/http://arche.bymedia.net/2004-2/kundera204.htm Апавяданьне «Эдуард і Бог» у часопісе ARCHE] ў перакладзе [[Аляксей Знаткевіч|Аляксея Знаткевіча]]
* [https://litrazh.org/article/suprac-lirykau Супраць лірыкаў (з раману «Жыцьцё ня тут»)]
* [https://web.archive.org/web/20010126095600/http://www.centerforbookculture.org/interviews/interview_kundera.html Інтэрвію з Кундэрам] {{ref-en}}
* [http://www.kundera.de/ Сайт, прысьвечаны Мілану Кундэру] {{ref-en}} {{ref-de}}
* [http://www.milankundera.webpark.pl/ Сайт, прысьвечаны Мілану Кундэру] {{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20160305123938/http://elenakuzmina.blogspot.com/2006/11/blog-post.html Мілан Кундэра «Хто такі раманіст? Як становяцца вялікімі пісьменьнікамі?»] {{ref-ru}}

{{Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры}}
{{Ерусалімская прэмія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кундэра, Мілан}}
[[Катэгорыя:Чэскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Чэскія драматургі]]
[[Катэгорыя:Чэскія эсэісты]]
[[Катэгорыя:Чэскія раманісты]]
[[Катэгорыя:Шматмоўныя літаратары]]</text>
      <sha1>0gwnvfqh5bj0jkpvvonjczjc05x5ntp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14723</id>
    <revision>
      <id>2699087</id>
      <parentid>2662108</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41631" sha1="g2a9usp12ooqjygbymby1cwe5x1ba5i" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Іран
|НазваЎРоднымСклоне    = Ірану
|НазваНаДзяржаўнайМове = Islamic Republic of Iran
|Сьцяг                 = Flag of Iran.svg
|Герб                  = Coat of arms of Iran.svg
|НацыянальныДэвіз      = «Незалежнасьць, воля, ісламская рэспубліка»
|Месцазнаходжаньне     = Iran in its region.svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Пэрсыдзкая мова|Пэрсыдзкая]]
|Сталіца            = [[Тэгеран]]
|НайбуйнейшыГорад   = Тэгеран
|ТыпУраду           = [[рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Рахбар|Найвышэйшы кіраўнік]]
|ІмёныКіраўнікоў    = Алірэза Арафі
|Плошча             = 1 648 195
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 18-е
|АдсотакВады        = 0,7
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2016
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 18-е
|Насельніцтва       = {{лік|79058300}}
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45
|ГодАцэнкіСУП       = 2020
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 23
|СУП                = $1100,090 млрд&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=PPPGDP,&amp;sy=2020&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=0|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|мова=en|дата=12 ліпеня 2024|выдавец=International monetary fund}}&lt;/ref&gt;
|СУПНаДушуНасельніцтва = $11 250
|Валюта             = [[Іранскі рыял]]
|КодВалюты          = IRR
|ЧасавыПас          = IRST
|ЧасРозьніцаUTC     = +3:30
|ЧасавыПасУлетку    = IRDT
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = +4:30
|НезалежнасьцьПадзеі= 
|НезалежнасьцьДаты  = 
|ДзяржаўныГімн      = Соруд’е мэліе джомхур’е эсламіе орон
|АўтамабільныЗнак   = IR
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ir
|ТэлефонныКод       = 98
|Дадаткі            = [[Файл:Iran map.png|значак|300пкс]]
}}
'''Іра́н''' (афіцыйная назва — '''Ісламская Рэспу́бліка Іра́н''') да 1935 краіна была вядомая таксама як [[Пэрсія]]. — буйная краіна ў рэгіёне [[Паўднёва-Заходняя Азія|Паўднёва-Заходняй Азіі]].

Плошча тэрыторыі — 1648 тыс. км². Працягласьць берагавой лініі на [[Касьпійскае мора|Касьпійскім моры]] і ў Пэрсыдзкім заліве — больш за 2440 км. Працягласьць сухапутнай мяжы — 5440 км. На поўначы Іран мяжуе з [[Армэнія]]й (35 км), [[Азэрбайджан]]ам (611 км) і [[Туркмэністан]]ам (992 км); на захадзе — з [[Турэччына]]й (499 км) і [[Ірак]]ам (1458 км); на ўсходзе — з [[Пакістан]]ам (909 км) і [[Аўганістан]]ам (936 км). Больш за палову паверхні краіны занятыя горамі (найвышэйшы пункт — патухлы вулькан Дэмавэнд вышынёй 5604 м). Ворныя землі складаюць 10% плошчы Ірана; лясамі пакрыта 7%. Сталіца (з 1785) — [[Тэгеран]] (каля 12 млн жыхароў). Іншыя буйныя гарады: Мэшхэд (1,7 млн), Ісфаган (1,5 млн), Тэбрыз (больш 1 млн), Шыраз (каля 1 млн). Афіцыйная мова — [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкая]]. Нацыянальнае сьвята — угодкі перамогі [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі 1979 году]] — адзначаецца 11 лютага. Афіцыйны выходны дзень — пятніца, аднак вялікая частка дзяржаўных установаў не працуе таксама ў чацьвер. Грашовая адзінка — [[іранскі рыял]], рынкавы курс на 12 ліпеня 2024 складаў каля {{лік|578000}} рыялаў за 1 дал. ЗША&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.bonbast.com/|загаловак=Live Iranian Rial (IRR) exchange rates in Iran's free market|дата=12 ліпеня 2024|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

Афіцыйнае летазьлічэньне вядзецца паводле [[Іранскі каляндар|іранскага календара]] г. зв. «сонечнай [[Гіджра|гіджры]]» (с. г.): год пачынаецца 21 сакавіка (у высакосныя гады — з 20 сакавіка) і сканчаецца 20 сакавіка (20 сакавіка 2024 г. наступіў 1403 с. г.). Для шэрагу мусульманскіх сьвятаў даты разьлічваюцца па г. зв. «Месячнай хіджры» (м. х.).

Тэгеранскі час узімку адстае ад менскага на 1,5 гадзіны, улетку — на паўгадзіны.

== Гісторыя ==

=== Старажытны Іран ===
Пасяленьні людзей існавалі на іранскім нагор’і ў IV тысячагодзьдзі да н. э., задоўга да росквіту цывілізацыяў [[Мэсапатамія|Міжрэчча]]. Арабійскае насельніцтва (як і на суседнім Армянскім нагор’і і ў Паўночнай Мэсапатаміі) зьяўляецца, у цэлым, аўтахтонным насельніцтвам. Частка плямёнаў (пэрсы, мідыйцы, бактрыйцы, парфяне) асела ў заходняй частцы пляскагор’я; кімэрыйцы, сарматы, аляны, бэлуджы пасяліліся на ўсходзе і ўздоўж узьбярэжжа Амансага заліву.

Іран зьяўляецца адной са старажытнейшых дзяржаваў сьвету. На працягу стагодзьдзяў гэтая краіна іграла ключавую ролю на Ўсходзе. Першай іранскай дзяржавай стала [[Мідыя|Мідыйскае царства]], заснаванае ў 728 годзе да н. э. са сталіцай у Хамадане (Экбатана). Мідыйцы хутка ўсталявалі кантроль над усім заходнім Іранам і часткова над усходнім. Сумесна з бабілянянамі мідыйцы разграмілі [[Асырыя|Асырыйскую імпэрыю]], захапілі паўночнае Міжрэчча і Ўрату, а пазьней — Армянскае нагор’е.

[[Дзяржава Ахемэнідаў]] пры Дарыі I распасьціралася ад Грэцыі і Лівіі да ракі Інд.

Пэрсія была моцнай і ўплывовай дзяржавай у XVII і XVIII стагодзьдзях, але пад канец XIX стагодзьдзя Пэрсія пераўтварылася ў паўкаляніяльную дзяржаву.

=== ХХ стагодзьдзе ===
У 1935 годзе Пэрсія зьмяніла назву краіны на Іран. 21 ліпеня 1964 году ў [[Тэгеран]]е  заснавалі [[Арганізацыя эканамічнай супрацы|Рэгіянальную супрацу дзеля разьвіцьця]], якую ў 1985 годзе пераўтварылі ў Арганізацыю эканамічнай супрацы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя|спасылка=https://eco.int/general_content/86055-History.html|выдавец=Арганізацыя эканамічнай супрацы|мова=en|дата публікацыі=2022|дата доступу=4 сьнежня 2022}}&lt;/ref&gt;. У 1979 годзе пасьля Ісламскай рэвалюцыі Іран быў абвешчаны ісламскай рэспублікай.

24 чэрвеня 2005 у другім туры дзевятых выбараў прэзыдэнта ІРІ перамог начальнік места Тэгерана [[Махмуд Ахмадзінэжад]]. Ён зьмяніў на гэтай пасадзе [[Махамат Хатамі|Махамата Хатамага]]: [[Сьпіс правадыроў грамады (Іран)|пятага на гэтай пасадзе правадыра грамады]]. (Глядзіце таксама [[Сьпіс падправадыроў грамады (Іран)]]) 
Ад 2013 да 2021 году [[Прэзыдэнт Ірану|Прэзыдэнтам Ірану]] быў [[Хасан Рухані]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.britannica.com/biography/Hassan-Rouhani|загаловак=Hassan Rouhani|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=1 ліпеня 2024|дата=12 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Займаючы тэрыторыю, роўную 1 648 195 км², Іран мае супольную мяжу на захадзе з [[Ірак]]ам (1609 км), на паўночным захадзе з [[Турэччына]]й (486 км), на поўначы з [[Армэнія]]й, [[Азэрбайджан]]ам і [[Туркмэністан]]ам, а таксама абмываецца [[Касьпійскае мора|Касьпійскім морам]] (2670 км). На ўсходзе Іран мяжуе з [[Аўганістан]]ам (945 км), а на паўднёвым усходзе з [[Пакістан]]ам (978 км). З поўдня Іран абмываюць воды [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затокі]] (1259 км) і [[Аманская затока|Аманскай затокі]] (784 км). Пэрсыдзкая затока зьяўляецца мелкаводнай ускраінай [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], што раскінулася паміж [[Арабійская паўвыспа|Арабійскай паўвыспай]] і паўднёва-заходнім Іранам. Затока займае плошчу 240 000 км² і цягнецца ад дэльты ракі [[Арвандруд]] (Шат-эль-араб) да [[Армуская пратока|Армускай пратокі]], што злучае яе з Аманскай затокай. Даўжыня Пэрсыдзкай затокі па простай лініі складае 900 км, а яе шырыня вагаецца ад максымальных 338 км да мінімальных 55 км у раёне Армускай пратокі. На паўночным, паўночна-ўсходнім і ўсходнім узьбярэжжах затокі разьмешчаны Іран, на паўночна-заходнім беразе знаходзяцца Ірак і [[Кувэйт]], на захадзе і паўднёвым захадзе — [[Саудаўская Арабія]] і [[Катар]], на поўдні і паўднёвым усходзе — [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] і, часткова, [[Аман]].

=== Выспы ===
Апрача [[Бахрэйн]]у, які, паводле афіцыйнай вэрсіі да сярэдзіны ХХ ст. таксама быў часткай Ірану, Ірану ў Пэрсыдзкай затоцы належыць мноства выспаў, найбольш важнымі зь якіх зьяўляюцца: [[Міну]], [[Харк]] (нафтавы тэрмінал даўжынёй 6 км і шырынёй 3 км, на якім разьмешчаны адзін з найвялікшых у сьвеце глыбакаводных нафтавых партоў, злучаны з мацерыком 40-кілямэтровым трубаправодам), [[Шэйх Сад]], [[Шэйх Швайб]], [[Хэндурабі]], [[Кіш]] (найвялікшая іранская выспа ў Армускай пратоцы, плошча якой складае 1300 км²), [[Фарур]], [[Сіры]], [[Абу Муса]], Вялікі і Малы Тумбы, [[Кешм]], [[Хэнгам]], [[Ларак]], [[Фарсі]], [[Армуз]] дый [[Лаван]].

=== Порты ===
Найбольш значнымі іранскімі портамі ў Пэрсыдзкай затоцы зьяўляюцца [[Абадан]], [[Харамшахр]], [[Імам Хамэйні]] (колішні Шагпур), [[Магшахр]], [[Дэйлам]], [[Генавэ]], [[Рыз]], [[Бушэр (горад)|Бушэр]], [[Ленге]] і [[Абас]].

=== Рэкі ===
З усіх рэк, што цякуць па іранскай зямлі, толькі адна прыдатная дзеля суднаходзтва — [[Карун]] (даўжыня — 920 км). Іншымі буйнымі рэкамі зьяўляюцца [[Атрак]] (535 км) ў правінцыі [[Галенстан]] ды ўздоўж іранска-туркмэнскае мяжы, [[Бампур]] (275 км), [[Далькі]] (285 км), [[Дэз]] (515 км), [[Халільруд]] (387 км), [[Хэндзіджан]] (488 км), [[Джарахі]] (альбо Марун, 438 км), [[Кархэ]] (755 км), [[Мэгран]] (382 км), [[Монд]] (685 км) і [[Сарбаз]] (313 км) у паўднёвым Іране, [[Карачай]] (540 км), [[Сэфідруд]] (795 км) у паўночна-заходнім Іране, [[Зарынэруд]] (302 км) дый [[Карасу]] (255 км) у заходнім Іране і [[Заяндэруд]] (405 км) у цэнтральным Іране. Падчас летняга сэзону ў большасьці рэк [[вада|вады]] мала. Аднак вада цячэ пад зямлёй, а доступ да яе забясьпечваецца праз падземныя водныя каналы (так званыя канаты), крыніцы і калодзежы.

=== Горы ===
Дзякуючы высокаму хрыбту гораў [[Альборз]] на поўначы, горнаму ланцугу [[Загрос]] на захадзе і паўднёвым захадзе, а таксама ўсходнім горам Ірану, што акаймоўваюць [[Іранскае ўзвышша]], краіна вылучаецца скалістым горным рэльефам. У лік найвышэйшых гораў Ірану ўваходзяць: [[Алагакбар]] (ля Кучану, 2804 м), [[Алямкух]] (ля Калярдашту, 4850 м), [[Альванд]] (ля Хамадану, 3580 м), [[Ардагал]] (на захад ад Кашану, 3463 м), [[Багбаля]] (ля Керману, 3775 м), [[Бахр Асэмон]] (ля Джырофту, 3886 м), [[Дамаванд]] (на ўсход ад Тэгерану, 5671 м), [[Хазар Мазджэд]] (Машгад, 3040 м), [[Джэбаль Барэз]] (ля Джырофту, 3741 м), [[Джупар]] (ля Керману, 4135 м), [[Аштаранкух]] (ля Азны, 4050 м), [[Палян Гярдон]] (ля Гачсару, 4375 м), [[Тафтан]] (ля Хашу, 3941 м), [[Сабалян]] (ля Ардабілю, 4811 м), [[Саганд]] (ля Табрызу, 3707 м), [[Шыркух]] (ля Язду, 4055 м), [[Тахт Сулейман]] (ля Калярдашту, 4643 м), [[Тачаль]] (ля Тэгерану, 3933 м), [[Заркух Бахціяры]] (ля Шахрэкурду, 4221 м).

== Насельніцтва ==
Паводле вынікаў перапісу 1996 году, агульная колькасьць насельніцтва Ірану складала 60 055 488 чалавек, што сьведчыць пра падваеньне дадзенага паказьніка за папярэднія 18 гадоў. У цяперашні час шчыльнасьць насельніцтва складае 35,26 чалавек на 1 км², і яна працягвае павялічвацца. Прыблізна 60% насельніцтва жыве ў гарадох, а 15% сканцэнтраваныя ў самім [[Тэгеран]]е і прылеглай да яго мясцовасьці. Датычна насельніцтва Ірану, важна адзначыць, што 44% насельніцтва краю складаюць асобы ў веку да 15 гадоў. Тэмпы росту колькасьці насельніцтва зараз зьнізіліся да 1,7% (пры нараджальнасьці роўнай 2,4% і сьмяротнасьці на ўзроўні 0,7%). Сярэдняя [[працягласьць жыцьця]] роўная 68 гадам, а дзіцячая сьмяротнасьць складае 4,2%. У склад іранскае нацыі ўваходзяць наступныя нацыянальныя і этнічныя групы: [[туркі]], [[курды]], [[бэлуджы]], [[луры]], [[туркмэны]], [[арабы]], [[армяне]], [[асырыйцы]]. Качавое насельніцтва прадстаўленае плямёнамі бахціяраў, кашгайцаў і некаторымі меншымі групамі, што качуюць паміж сваімі летнімі і зімовымі паселішчамі цягам усяго году.

== Дзяржаўны лад ==
Дзяржаўная ўлада ў Іране зьдзяйсьняецца незалежнымі адзна ад адной заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінамі ўлады, зьмешчанымі пад кантролем Вярхоўнага кіраўніка краіны.

Пасада Вярхоўнага кіраўніка [[Рахбар]]а можа займаць факіх (багаслоў), якога пасьля сьмерці імама Хамэйні вызначае і прызначае выбарны орган — [[Рада старцаў]]. У абавязкі Рахбара ўваходзяць: азначэньне генэральнай лініі ў палітыцы ІРІ і кантроль за правільнасьцю ажыцьцяўленьня гэтай лініі, камандаваньне ўзброенымі сіламі, аб’яўленьне вайны і міру, прызначэньне і адхіленьне ад пасады вышэйшых службовых асобаў, падпісаньне ўказу аб прызначэньні прэзыдэнта пасьля яго абраньня, аб’яўленьне амністыі або зьмякчэньне прысудаў.

Пасьля сьмерці Хамэйні (1989) новым Вярхоўным кіраўніком ІРІ быў абраны аятала [[Алі Хамэнэі]], які займаў да гэтага пасаду прэзыдэнта краіны.

Пасьля Вярхоўнага кіраўніка вышэйшай афіцыйнай асобай у краіне зьяўляецца прэзыдэнт. На яго ўскладаецца адказнасьць за выкананьне канстытуцыі, кіраўніцтва выканаўчай уладай (за выключэньнем тых пытаньняў, якія непасрэдна датычаць прэрагатываў Вярхоўнага кіраўніка). Прэзыдэнт узначальвае кабінэт міністраў, прызначае саміх міністраў і прадстаўляе іх на сьцьвярджэньне [[Сход ісламскай рады (мачліс)|Сходу ісламскай рады (мачліс)]], падпісвае дамовы зь іншымі дзяржавамі. Прэзыдэнт абіраецца на чатыры гады шляхам прамога галасаваньня і можа быць перавыбраны ня больш чым яшчэ на адзін тэрмін.

Вышэйшым заканадаўчым органам ІРІ зьяўляецца аднапалатны парлямэнт — Сход ісламскай рады (мачліс). У цяперашні час у склад мачліса ўваходзіць 290 паслоў, абіраных на чатыры гады шляхам прамога і таемнага галасаваньня. Сход сьцьвярджае склад урада, прымае законы, ухваляе дамовы з іншымі дзяржавамі, зацьвярджае праект бюджэту, атрыманьне і даваньне ўрадам пазыкаў і бязвыплатнай дапамогі, санкцыянуе найманьне замежных адмыслоўцаў. Старшынём мэджліса сёмага скліканьня зьяўляецца Галям Алі Хадад-Адэль. 14 сакавіка 2008 году адбыліся парлямэнцкія выбары (25 красавіка — другі тур) у мачліс восьмага скліканьня.

Кантроль за адпаведнасьцю рашэньняў мачліса догмам ісламу і канстытуцыі ІРІ зьдзяйсьняецца Радай старажоў шарыяту, старшынём якой зьяўляецца аятала Ахмад Джанаці. Рада разглядае ўсе рашэньні мачліса, зьдзяйсьняе нагляд за выбарамі Рады старцаў, прэзыдэнцкімі выбарамі, выбарамі ў мачліс, а таксама за правядзеньнем усеагульных рэфэрэндумаў.

Для вырашэньня разнагалосьсяў, якія ўзьнікаюць паміж мачлісам і [[Рада старажоў шарыяту]] з нагоды прыняцьця заканадаўчых актаў, у 1988 сфармаваны канстытуцыйны орган — [[Рада ўгоды]]. Яго старшынём зьяўляецца былы прэзыдэнт ІРІ аятала А. Хашэмі-Рафсанджані. У 2005 рашэньнем Вярхоўнага кіраўніка ІРІ Рада ўгоды перададзеныя новыя паўнамоцтвы па наглядзе за дзейнасьцю выканаўчай, заканадаўчай і судовай уладаў, а таксама ўзброенымі сіламі і Арганізацыі тэлерадыёвяшчаньня ў ІРІ.

У мэтах стварэньня гарантыяў прытрымліваньня нацыянальных інтарэсаў, тэрытарыяльнай цэласнасьці і сувэрэнітэту краіны пад старшынствам прэзыдэнта дзейнічае Вышэйшая рада дзяржаўнай бясьпекі. Сакратаром ВРДзБ з кастрычніка 2007 году зьяўляецца Саід Джалілі.

Судовая ўлада ў Іране функцыянуе на аснове ісламскіх норм і звычаяў. Пасаду кіраўніка судовай улады займае аятала Сэйед Махамад Хашэмі-Шахрудзі. Кіраўнік судовай улады прызначаецца Рахбарам краіны тэрмінам на пяць гадоў. Кантроль за правільным выкананьнем законаў, забесьпячэньнем іх адзінага тлумачэньня зьдзяйсьняецца Вярхоўным судом. Старшыня Вярхоўнага суда і генэральны пракурор прызначаюцца кіраўніком судовай улады тэрмінам на пяць гадоў.

== Замежная палітыка ==

=== Дачыненьні зь Беларусьсю ===
{{Асноўны артыкул|Беларуска-іранскія дачыненьні}}
18 сакавіка 1993 году ўрады Беларусі і Ірану ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні. 8 сакавіка 1998 году адчынілася [[Амбасада Беларусі ў Іране]]. У лютым 2001 году запрацавала [[Амбасада Ірану ў Беларусі]].

== Адміністрацыйны падзел краіны ==
Краіна складаецца з 30 частак, якія называюцца [[астан]]:
* [[Альборз]]
* [[Ардабіль (астан)|Ардабіль]]
* [[Бушэр (астан)|Бушэр]]
* [[Галенстан]]
* [[Гілян]]
* [[Занджан (астан)|Занджан]]
* [[Заходні Азэрбайджан]]
* [[Ілам (астан)|Ілам]]
* [[Ісфаган (астан)|Ісфаган]]
* [[Казьвін (астан)|Казьвін]]
* [[Керман (астан)|Керман]]
* [[Керманшаг (астан)|Керманшаг]]
* [[Кум (астан)|Кум]]
* [[Курдыстан (астан)|Курдыстан]]
* [[Кухгілюе і Буер Ахмад]]
* [[Лурэстан]]
* [[Мазандаран]]
* [[Марказі]]
* [[Паўднёвы Харасан]]
* [[Паўночны Харасан]]
* [[Сыстан і Балучыстан]]
* [[Сэмнан (астан)|Сэмнан]]
* [[Тэгеран (астан)|Тэгеран]]
* [[Усходні Азэрбайджан]]
* [[Фарс (астан)|Фарс]]
* [[Хамадан (астан)|Хамадан]]
* [[Харасан Рэзаві]]
* [[Хармазган]]
* [[Хузэстан]]
* [[Чармахаль і Бахціярыя]]
* [[Язд (астан)|Язд]]

== Рэлігія ==
Афіцыйнай [[рэлігія]]й у Іране зьяўляецца [[іслам]] [[шыізм|шыіцкае]] плыні. Каля 90% насельніцтва краю складаюць мусульмане-шыіты, а яшчэ 8% — мусульмане-суніты. Рэлігійныя меншасьці прадстаўленыя [[зараастрызм|зараастрыйцамі]], армянскімі і асырыйскімі [[хрысьціянства|хрысьціянамі]], [[юдаізм|габрэямі]] і бахаістамі.

Іран зьяўляецца краінай некалькіх рэлігіяў, некаторыя зь якіх узьніклі на яго абшарох, іншыя ж прыйшлі з-за мяжы. Асобна варта вылучыць некалькі рэлігіяў, што паўсталі ў Іране і якія мы называем іранскімі, ды іслам, які мае сэміцкае паходжаньне, але зьяўляецца асноўнай рэлігіяй Ірану цягам апошніх чатырнаццаці стагодзьдзяў. Іранскі народ зрабіў вялікі ўнёсак у ісламскую цывілізацыю і ісламскую думку. Таму іслам побач з іранскімі рэлігіямі неаддзельна зьвязаны з гісторыяй рэлігійнага жыцьця краіны. У дагістарычны пэрыяд пэрсы вызнавалі рэлігію арыйскага паходжаньня, вельмі блізкую да іншых індаэўрапейскіх рэлігіяў.

=== Іслам ===
Мусульмане вызнаюць рэлігію, прапаведаваную Прарокам [[Мухамад]]ам, апошняе Адкрыцьцё Ўсявышняга чалавецтву. Іслам зьяўляецца дзяржаўнай рэлігіяй Ірану. Насельніцтва Ірану ў большасьці сваёй спавядае шыіцкую плынь ісламу, якая адрозьніваецца ад больш пашыранае ў іншых мусульманскіх краінах суніцкае плыні. Мусульмане, як шыіты, так і суніты, вераць у тое, што існуе толькі адзін Бог, і абавязкам чалавека ёсьць верыць у Яго і служыць Яму адпаведна законаў, замацаваных у Сьвятым [[Кур'ан]]е. У перакладзе з арабскай, «іслам» значыць паслухмянасьць, таму мусульманін — гэта той, хто слухаецца волі Ўсявышняга.

Суніты і шыіты: асноўная лінія падзелу ў ісламскім сьвеце пралягае паміж сунітамі і шыітамі. Раскол, які спрычыніўся да распаду ісламскага сьвету на дзьве плыні, адбыўся пасьля сьмерці Прарока ў 632 годзе. Шыіты перакананыя, што кіраваць грамадой вернікаў пасьля таго павінны былі нашчадкі Прарока — імамы.

Асноўнымі цэнтрамі шыіцкага паломніцтва ў Іране зьяўляюцца: маўзалей імама Рэзы ў Машгадзе, маўзалей Хазрат-э Масумэ й мячэт Джамкаран у Куме, маўзалей Шах Чэрог у Шыразе і маўзалей Хазрат-э Абдулазім у Рэі.

== Эканоміка ==
Іран разьмешчаны на скрыжаваньні стратэгічна важных гандлёвых маршрутаў паміж Эўропай і Азіяй, займае чацьвёртае месца ў сьвеце па выведаных запасах нафты і другое — па запасах прыроднага газу, зьяўляецца другім па значэньні экспарцёрам нафты ў ОПЕК. Прыбыткі Ірана ад продажу нафты дасягаюць 80% ад усіх экспартных прыбыткаў краіны, забясьпечваюць палову дзяржаўнага бюджэту і, па розных адзнаках, да 20 % ВУП. Іран таксама багаты такімі карыснымі выкапнямі як вугаль, хром, медзь, жалезная руда, сьвінец, марганец, цынк і сера.

Паводле афіцыйных зьвестак, прырост ВУП у 1386 с.х. (з сакавіка 2007 па сакавік 2008) склаў 5,3%. Улічваючы высокую ступень залежнасьці іранскай эканомікі ад экспарту нафты, урад ІРІ ў рамках 4-га пяцігадовага пляну сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця краіны (2005/06-2009/10) прымае меры па разьвіцьці ненафтавага сэектару народнай гаспадаркі. Сярэднядушавы нацыянальны прыбытак ацэньваецца ў 1800 дал. ЗША. Сярэдні ўзровень інфляцыі ў краіне (па афіцыйных зьвестках) склаў 18,4% (па неафіцыйных — больш за 30%).

Іран уваходзіць у лік прамыслова-аграрных краінаў, якія разьвіваюцца пры гэтым яго сацыяльна-эканамічнае і валютна-фінансавае становішча па-ранейшаму застаецца досыць няўстойлівым і находзіцца ў моцнай залежнасьці ад экспартнай выручкі нафтавай і газавай прамысловасьці. Нафтагазавы сэктар Ірана патрабуе тэхнічнага пераабсталяваньня, укараненьня новых тэхналёгіяў і значных замежных інвэстыцыях.

Беспрацоўе, якая ахоплівае 11% адсоткаў працаздольнага насельніцтва краіны (сярод моладзі, па неафіцыйных дадзеных — да 25-30%), зьяўляецца найболей вострай сацыяльнай праблемай сучаснага Ірана. Па падліках урада, для эфэктыўнага рашэньня гэтага пытаньня штогадовы прырост ВУП павінен складаць ня меней за 8%, што дазволіць ствараць парадку 900 тыс. новых працоўных месцаў.

=== Турызм ===
Турыстычная індустрыя Ірана сур’ёзна пацярпела ў выніку іранска-ірацкай вайны, аднак у цяпершані час адраджаецца. У 2003 годзе было выдадзена 300 тысячаў турыстых візаў, большасьць — паломнікамі з суседніх ісламскіх дзяржаваў, якія накіроўваліся ў Мішхед і Кум. У 2004 годзе Іран наведалі ўжо 1,7 млн замежных турыстаў. Калі для мусульманаў асноўную цікавасьць уяўляюць сьвятыя месцы, то эўрапейцаў цікавяць галоўным чынам археалягічныя раскопкі і старажытныя помнікі. У 2004 годзе даходы турыстычнай індустрыі перавысілі 2 міліярды даляраў. Разьвіцьці турызму моцна перашкоджваюць недасканаласьць інфраструктуры.

=== Транспарт ===
У Іране дзейнічае правабаковы рух (леваручнае стырно). Іран мае разьвітую транспартную інфраструктуру. Агульная працягалсьць аўтамабільных дарогаў складае 178 тыс. км, зь іх 2/3 — зь цьвёрдым пакрыцьцём. На 1000 чалавек прыходзіцца 30 уласных аўтамабіляў. Працягласьць чыгункі — 8400 км (2005). Чыгуначнае злучэньне маецца з Армэніяй (ня дзейнічае), Азэрбайджанам, Пакістанам, Турэччынай і Туркмэністанам. Вядзецца будаўніцтва веткі Харэмшэхр — Барса (Ірак). Шырыня калеі — 1435 мм. Найбуйнейшы порт — [[Абас|Бэндэр-Абас]] на беразе Пэрсыдзкага заліву, на беразе Касьпійскага мора — Энзэлі. У Іране дзейнічае 321 аэрапорт, 129 маюць узьлётна-пасадкавыя палосы зь цьвёрдым пакрыцьцём. У шасьці найбуйнейшых гарадах вядзецца будаўніцтва [[мэтро]]. Працягласьць трубапровадаў — 34 тыс. км; зь іх 17 тыс. — газапровады, 16 тыс. — нафтапровады, 1 тысяча — для перагонкі звадкаванага газу і газакандэнсату.

== Мовы і пісьменства ==
На пэрсыдзкай мове ([[пэрсыдзкая мова|фарсі]]) размаўляе большасьць іранцаў, і гэта — афіцыйная мова Ірану. Гэта — мова дзяржаўнага кіраваньня і школьніцтва, а таксама родная мова для паловы насельніцтва краю. З прычыны таго, што Сьвяты [[Каран]] укладзены [[арабская мова|па-арабску]], арабская мова выкладаецца ў якасьці другой мовы ў іранскіх школах. У большасьці школаў таксама выкладаецца [[ангельская мова]], хаця ў некаторых яе месца займаюць [[француская мова|француская]] ці — значна менш — [[нямецкая мова|нямецкая]].

Насельніцтва Ірану размаўляе на шэрагу дыялектаў пэрсыдзкай мовы і прадстаўнікоў кожнага гораду звычайна можна адрозьніць па іх вымаўленьні. Некаторыя з гаворак, як то бэлудзкая, туркмэнская, гіляцкая і мазандаранская амаль незразумелыя, напрыклад, для пэрсыдзкамоўных насельнікаў Тэгерану ці [[Шыраз]]у. Іншымі асноўнымі рэгіянальнымі мовамі Ірану зьяўляюцца [[азэрбайджанская мова|азэрбайджанская]], [[курдзкая мова|курдзкая]] і арабская.

Старажытнапэрсыдзкая мова: першыя пісьмовыя ўзоры яе датуюцца [[514 да н. э.]]. Гэтая мова выкарыстоўвалася прыкладна да 250 году, яе пісьменства грунтавалася на клінапісе і выкарыстоўвалася амаль выключна ў цырыманіяльных мэтах.

Сярэднепэрсыдзкая мова: вядомая таксама як пагляві, выкарыстоўвалася з 250 да 900 году. Яна была афіцыйнай мовай Сасанідзкай імпэрыі і зараастрыйскага духавенства. Яе пісьменства было заснаванае на ідэаграфічным пісьме, г. зв. гузварэшы.

Сучасная [[пэрсыдзкая мова]]: зьяўляецца вынікам няспыннага разьвіцьця, што пачалося прыкладна з 900 г. Цяпер яе пісьменства заснаванае на арабскай графіцы зь некаторымі мадыфікацыямі, літары ў якой пішуцца справа налева. Пасьля арабскага заваяваньня земляў Сасанідзкай імпэрыі ў 7 ст. і паступовага пераходу насельніцтва Ірану ў [[іслам]], арабская мова стала афіцыйнай і літаратурнай мовай краю, але пэрсыдзкая засталася мовай судоў. Што праўда, пэрсыдзкая мова запазычыла многія арабскія словы, каб узбагаціць свой слоўнікавы запас і ўрэшце прыняла нават арабскую графіку. У наступныя стагодзьдзі ў пэрсыдзкую мову трапіла таксама багата цюрскіх словаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Краіны Азіі}}

[[Катэгорыя:Іран| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>g2a9usp12ooqjygbymby1cwe5x1ba5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699090</id>
      <parentid>2699087</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41626" sha1="2fpfp5q8ex9l8868xxflhx7qpw7msgt" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Іран
|НазваЎРоднымСклоне    = Ірану
|НазваНаДзяржаўнайМове = Islamic Republic of Iran
|Сьцяг                 = Flag of Iran.svg
|Герб                  = Coat of arms of Iran.svg
|НацыянальныДэвіз      = «Незалежнасьць, воля, ісламская рэспубліка»
|Месцазнаходжаньне     = Iran in its region.svg
|АфіцыйнаяМова      = [[Пэрсыдзкая мова|Пэрсыдзкая]]
|Сталіца            = [[Тэгеран]]
|НайбуйнейшыГорад   = Тэгеран
|ТыпУраду           = [[рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Рахбар|Найвышэйшы кіраўнік]]
|ІмёныКіраўнікоў    = Алірэза Арафі
|Плошча             = 1 648 195
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 18-е
|АдсотакВады        = 0,7
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2016
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 18-е
|Насельніцтва       = {{лік|79058300}}
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45
|ГодАцэнкіСУП       = 2020
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 23
|СУП                = $1100,090 млрд&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=PPPGDP,&amp;sy=2020&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=0|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|мова=en|дата=12 ліпеня 2024|выдавец=International monetary fund}}&lt;/ref&gt;
|СУПНаДушуНасельніцтва = $11 250
|Валюта             = [[Іранскі рыял]]
|КодВалюты          = IRR
|ЧасавыПас          = IRST
|ЧасРозьніцаUTC     = +3:30
|ЧасавыПасУлетку    = IRDT
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = +4:30
|НезалежнасьцьПадзеі= 
|НезалежнасьцьДаты  = 
|ДзяржаўныГімн      = Соруд’е мэліе джомхур’е эсламіе орон
|АўтамабільныЗнак   = IR
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ir
|ТэлефонныКод       = 98
|Дадаткі            = [[Файл:Iran map.png|значак|300пкс]]
}}
'''Іра́н''' (афіцыйная назва — '''Ісламская Рэспу́бліка Іра́н''') — буйная краіна ў рэгіёне [[Паўднёва-Заходняя Азія|Паўднёва-Заходняй Азіі]]. Да 1935 году была вядомая таксама як [[Пэрсія]].

Плошча тэрыторыі — 1648 тыс. км². Працягласьць берагавой лініі на [[Касьпійскае мора|Касьпійскім моры]] і ў Пэрсыдзкім заліве — больш за 2440 км. Працягласьць сухапутнай мяжы — 5440 км. На поўначы Іран мяжуе з [[Армэнія]]й (35 км), [[Азэрбайджан]]ам (611 км) і [[Туркмэністан]]ам (992 км); на захадзе — з [[Турэччына]]й (499 км) і [[Ірак]]ам (1458 км); на ўсходзе — з [[Пакістан]]ам (909 км) і [[Аўганістан]]ам (936 км). Больш за палову паверхні краіны занятыя горамі (найвышэйшы пункт — патухлы вулькан Дэмавэнд вышынёй 5604 м). Ворныя землі складаюць 10% плошчы Ірана; лясамі пакрыта 7%. Сталіца (з 1785) — [[Тэгеран]] (каля 12 млн жыхароў). Іншыя буйныя гарады: Мэшхэд (1,7 млн), Ісфаган (1,5 млн), Тэбрыз (больш 1 млн), Шыраз (каля 1 млн). Афіцыйная мова — [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкая]]. Нацыянальнае сьвята — угодкі перамогі [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі 1979 году]] — адзначаецца 11 лютага. Афіцыйны выходны дзень — пятніца, аднак вялікая частка дзяржаўных установаў не працуе таксама ў чацьвер. Грашовая адзінка — [[іранскі рыял]], рынкавы курс на 12 ліпеня 2024 складаў каля {{лік|578000}} рыялаў за 1 дал. ЗША&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.bonbast.com/|загаловак=Live Iranian Rial (IRR) exchange rates in Iran's free market|дата=12 ліпеня 2024|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

Афіцыйнае летазьлічэньне вядзецца паводле [[Іранскі каляндар|іранскага календара]] г. зв. «сонечнай [[Гіджра|гіджры]]» (с. г.): год пачынаецца 21 сакавіка (у высакосныя гады — з 20 сакавіка) і сканчаецца 20 сакавіка (20 сакавіка 2024 г. наступіў 1403 с. г.). Для шэрагу мусульманскіх сьвятаў даты разьлічваюцца па г. зв. «Месячнай хіджры» (м. х.).

Тэгеранскі час узімку адстае ад менскага на 1,5 гадзіны, улетку — на паўгадзіны.

== Гісторыя ==

=== Старажытны Іран ===
Пасяленьні людзей існавалі на іранскім нагор’і ў IV тысячагодзьдзі да н. э., задоўга да росквіту цывілізацыяў [[Мэсапатамія|Міжрэчча]]. Арабійскае насельніцтва (як і на суседнім Армянскім нагор’і і ў Паўночнай Мэсапатаміі) зьяўляецца, у цэлым, аўтахтонным насельніцтвам. Частка плямёнаў (пэрсы, мідыйцы, бактрыйцы, парфяне) асела ў заходняй частцы пляскагор’я; кімэрыйцы, сарматы, аляны, бэлуджы пасяліліся на ўсходзе і ўздоўж узьбярэжжа Амансага заліву.

Іран зьяўляецца адной са старажытнейшых дзяржаваў сьвету. На працягу стагодзьдзяў гэтая краіна іграла ключавую ролю на Ўсходзе. Першай іранскай дзяржавай стала [[Мідыя|Мідыйскае царства]], заснаванае ў 728 годзе да н. э. са сталіцай у Хамадане (Экбатана). Мідыйцы хутка ўсталявалі кантроль над усім заходнім Іранам і часткова над усходнім. Сумесна з бабілянянамі мідыйцы разграмілі [[Асырыя|Асырыйскую імпэрыю]], захапілі паўночнае Міжрэчча і Ўрату, а пазьней — Армянскае нагор’е.

[[Дзяржава Ахемэнідаў]] пры Дарыі I распасьціралася ад Грэцыі і Лівіі да ракі Інд.

Пэрсія была моцнай і ўплывовай дзяржавай у XVII і XVIII стагодзьдзях, але пад канец XIX стагодзьдзя Пэрсія пераўтварылася ў паўкаляніяльную дзяржаву.

=== ХХ стагодзьдзе ===
У 1935 годзе Пэрсія зьмяніла назву краіны на Іран. 21 ліпеня 1964 году ў [[Тэгеран]]е  заснавалі [[Арганізацыя эканамічнай супрацы|Рэгіянальную супрацу дзеля разьвіцьця]], якую ў 1985 годзе пераўтварылі ў Арганізацыю эканамічнай супрацы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя|спасылка=https://eco.int/general_content/86055-History.html|выдавец=Арганізацыя эканамічнай супрацы|мова=en|дата публікацыі=2022|дата доступу=4 сьнежня 2022}}&lt;/ref&gt;. У 1979 годзе пасьля Ісламскай рэвалюцыі Іран быў абвешчаны ісламскай рэспублікай.

24 чэрвеня 2005 у другім туры дзевятых выбараў прэзыдэнта ІРІ перамог начальнік места Тэгерана [[Махмуд Ахмадзінэжад]]. Ён зьмяніў на гэтай пасадзе [[Махамат Хатамі|Махамата Хатамага]]: [[Сьпіс правадыроў грамады (Іран)|пятага на гэтай пасадзе правадыра грамады]]. (Глядзіце таксама [[Сьпіс падправадыроў грамады (Іран)]]) 
Ад 2013 да 2021 году [[Прэзыдэнт Ірану|Прэзыдэнтам Ірану]] быў [[Хасан Рухані]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.britannica.com/biography/Hassan-Rouhani|загаловак=Hassan Rouhani|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=1 ліпеня 2024|дата=12 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Займаючы тэрыторыю, роўную 1 648 195 км², Іран мае супольную мяжу на захадзе з [[Ірак]]ам (1609 км), на паўночным захадзе з [[Турэччына]]й (486 км), на поўначы з [[Армэнія]]й, [[Азэрбайджан]]ам і [[Туркмэністан]]ам, а таксама абмываецца [[Касьпійскае мора|Касьпійскім морам]] (2670 км). На ўсходзе Іран мяжуе з [[Аўганістан]]ам (945 км), а на паўднёвым усходзе з [[Пакістан]]ам (978 км). З поўдня Іран абмываюць воды [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затокі]] (1259 км) і [[Аманская затока|Аманскай затокі]] (784 км). Пэрсыдзкая затока зьяўляецца мелкаводнай ускраінай [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], што раскінулася паміж [[Арабійская паўвыспа|Арабійскай паўвыспай]] і паўднёва-заходнім Іранам. Затока займае плошчу 240 000 км² і цягнецца ад дэльты ракі [[Арвандруд]] (Шат-эль-араб) да [[Армуская пратока|Армускай пратокі]], што злучае яе з Аманскай затокай. Даўжыня Пэрсыдзкай затокі па простай лініі складае 900 км, а яе шырыня вагаецца ад максымальных 338 км да мінімальных 55 км у раёне Армускай пратокі. На паўночным, паўночна-ўсходнім і ўсходнім узьбярэжжах затокі разьмешчаны Іран, на паўночна-заходнім беразе знаходзяцца Ірак і [[Кувэйт]], на захадзе і паўднёвым захадзе — [[Саудаўская Арабія]] і [[Катар]], на поўдні і паўднёвым усходзе — [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] і, часткова, [[Аман]].

=== Выспы ===
Апрача [[Бахрэйн]]у, які, паводле афіцыйнай вэрсіі да сярэдзіны ХХ ст. таксама быў часткай Ірану, Ірану ў Пэрсыдзкай затоцы належыць мноства выспаў, найбольш важнымі зь якіх зьяўляюцца: [[Міну]], [[Харк]] (нафтавы тэрмінал даўжынёй 6 км і шырынёй 3 км, на якім разьмешчаны адзін з найвялікшых у сьвеце глыбакаводных нафтавых партоў, злучаны з мацерыком 40-кілямэтровым трубаправодам), [[Шэйх Сад]], [[Шэйх Швайб]], [[Хэндурабі]], [[Кіш]] (найвялікшая іранская выспа ў Армускай пратоцы, плошча якой складае 1300 км²), [[Фарур]], [[Сіры]], [[Абу Муса]], Вялікі і Малы Тумбы, [[Кешм]], [[Хэнгам]], [[Ларак]], [[Фарсі]], [[Армуз]] дый [[Лаван]].

=== Порты ===
Найбольш значнымі іранскімі портамі ў Пэрсыдзкай затоцы зьяўляюцца [[Абадан]], [[Харамшахр]], [[Імам Хамэйні]] (колішні Шагпур), [[Магшахр]], [[Дэйлам]], [[Генавэ]], [[Рыз]], [[Бушэр (горад)|Бушэр]], [[Ленге]] і [[Абас]].

=== Рэкі ===
З усіх рэк, што цякуць па іранскай зямлі, толькі адна прыдатная дзеля суднаходзтва — [[Карун]] (даўжыня — 920 км). Іншымі буйнымі рэкамі зьяўляюцца [[Атрак]] (535 км) ў правінцыі [[Галенстан]] ды ўздоўж іранска-туркмэнскае мяжы, [[Бампур]] (275 км), [[Далькі]] (285 км), [[Дэз]] (515 км), [[Халільруд]] (387 км), [[Хэндзіджан]] (488 км), [[Джарахі]] (альбо Марун, 438 км), [[Кархэ]] (755 км), [[Мэгран]] (382 км), [[Монд]] (685 км) і [[Сарбаз]] (313 км) у паўднёвым Іране, [[Карачай]] (540 км), [[Сэфідруд]] (795 км) у паўночна-заходнім Іране, [[Зарынэруд]] (302 км) дый [[Карасу]] (255 км) у заходнім Іране і [[Заяндэруд]] (405 км) у цэнтральным Іране. Падчас летняга сэзону ў большасьці рэк [[вада|вады]] мала. Аднак вада цячэ пад зямлёй, а доступ да яе забясьпечваецца праз падземныя водныя каналы (так званыя канаты), крыніцы і калодзежы.

=== Горы ===
Дзякуючы высокаму хрыбту гораў [[Альборз]] на поўначы, горнаму ланцугу [[Загрос]] на захадзе і паўднёвым захадзе, а таксама ўсходнім горам Ірану, што акаймоўваюць [[Іранскае ўзвышша]], краіна вылучаецца скалістым горным рэльефам. У лік найвышэйшых гораў Ірану ўваходзяць: [[Алагакбар]] (ля Кучану, 2804 м), [[Алямкух]] (ля Калярдашту, 4850 м), [[Альванд]] (ля Хамадану, 3580 м), [[Ардагал]] (на захад ад Кашану, 3463 м), [[Багбаля]] (ля Керману, 3775 м), [[Бахр Асэмон]] (ля Джырофту, 3886 м), [[Дамаванд]] (на ўсход ад Тэгерану, 5671 м), [[Хазар Мазджэд]] (Машгад, 3040 м), [[Джэбаль Барэз]] (ля Джырофту, 3741 м), [[Джупар]] (ля Керману, 4135 м), [[Аштаранкух]] (ля Азны, 4050 м), [[Палян Гярдон]] (ля Гачсару, 4375 м), [[Тафтан]] (ля Хашу, 3941 м), [[Сабалян]] (ля Ардабілю, 4811 м), [[Саганд]] (ля Табрызу, 3707 м), [[Шыркух]] (ля Язду, 4055 м), [[Тахт Сулейман]] (ля Калярдашту, 4643 м), [[Тачаль]] (ля Тэгерану, 3933 м), [[Заркух Бахціяры]] (ля Шахрэкурду, 4221 м).

== Насельніцтва ==
Паводле вынікаў перапісу 1996 году, агульная колькасьць насельніцтва Ірану складала 60 055 488 чалавек, што сьведчыць пра падваеньне дадзенага паказьніка за папярэднія 18 гадоў. У цяперашні час шчыльнасьць насельніцтва складае 35,26 чалавек на 1 км², і яна працягвае павялічвацца. Прыблізна 60% насельніцтва жыве ў гарадох, а 15% сканцэнтраваныя ў самім [[Тэгеран]]е і прылеглай да яго мясцовасьці. Датычна насельніцтва Ірану, важна адзначыць, што 44% насельніцтва краю складаюць асобы ў веку да 15 гадоў. Тэмпы росту колькасьці насельніцтва зараз зьнізіліся да 1,7% (пры нараджальнасьці роўнай 2,4% і сьмяротнасьці на ўзроўні 0,7%). Сярэдняя [[працягласьць жыцьця]] роўная 68 гадам, а дзіцячая сьмяротнасьць складае 4,2%. У склад іранскае нацыі ўваходзяць наступныя нацыянальныя і этнічныя групы: [[туркі]], [[курды]], [[бэлуджы]], [[луры]], [[туркмэны]], [[арабы]], [[армяне]], [[асырыйцы]]. Качавое насельніцтва прадстаўленае плямёнамі бахціяраў, кашгайцаў і некаторымі меншымі групамі, што качуюць паміж сваімі летнімі і зімовымі паселішчамі цягам усяго году.

== Дзяржаўны лад ==
Дзяржаўная ўлада ў Іране зьдзяйсьняецца незалежнымі адзна ад адной заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінамі ўлады, зьмешчанымі пад кантролем Вярхоўнага кіраўніка краіны.

Пасада Вярхоўнага кіраўніка [[Рахбар]]а можа займаць факіх (багаслоў), якога пасьля сьмерці імама Хамэйні вызначае і прызначае выбарны орган — [[Рада старцаў]]. У абавязкі Рахбара ўваходзяць: азначэньне генэральнай лініі ў палітыцы ІРІ і кантроль за правільнасьцю ажыцьцяўленьня гэтай лініі, камандаваньне ўзброенымі сіламі, аб’яўленьне вайны і міру, прызначэньне і адхіленьне ад пасады вышэйшых службовых асобаў, падпісаньне ўказу аб прызначэньні прэзыдэнта пасьля яго абраньня, аб’яўленьне амністыі або зьмякчэньне прысудаў.

Пасьля сьмерці Хамэйні (1989) новым Вярхоўным кіраўніком ІРІ быў абраны аятала [[Алі Хамэнэі]], які займаў да гэтага пасаду прэзыдэнта краіны.

Пасьля Вярхоўнага кіраўніка вышэйшай афіцыйнай асобай у краіне зьяўляецца прэзыдэнт. На яго ўскладаецца адказнасьць за выкананьне канстытуцыі, кіраўніцтва выканаўчай уладай (за выключэньнем тых пытаньняў, якія непасрэдна датычаць прэрагатываў Вярхоўнага кіраўніка). Прэзыдэнт узначальвае кабінэт міністраў, прызначае саміх міністраў і прадстаўляе іх на сьцьвярджэньне [[Сход ісламскай рады (мачліс)|Сходу ісламскай рады (мачліс)]], падпісвае дамовы зь іншымі дзяржавамі. Прэзыдэнт абіраецца на чатыры гады шляхам прамога галасаваньня і можа быць перавыбраны ня больш чым яшчэ на адзін тэрмін.

Вышэйшым заканадаўчым органам ІРІ зьяўляецца аднапалатны парлямэнт — Сход ісламскай рады (мачліс). У цяперашні час у склад мачліса ўваходзіць 290 паслоў, абіраных на чатыры гады шляхам прамога і таемнага галасаваньня. Сход сьцьвярджае склад урада, прымае законы, ухваляе дамовы з іншымі дзяржавамі, зацьвярджае праект бюджэту, атрыманьне і даваньне ўрадам пазыкаў і бязвыплатнай дапамогі, санкцыянуе найманьне замежных адмыслоўцаў. Старшынём мэджліса сёмага скліканьня зьяўляецца Галям Алі Хадад-Адэль. 14 сакавіка 2008 году адбыліся парлямэнцкія выбары (25 красавіка — другі тур) у мачліс восьмага скліканьня.

Кантроль за адпаведнасьцю рашэньняў мачліса догмам ісламу і канстытуцыі ІРІ зьдзяйсьняецца Радай старажоў шарыяту, старшынём якой зьяўляецца аятала Ахмад Джанаці. Рада разглядае ўсе рашэньні мачліса, зьдзяйсьняе нагляд за выбарамі Рады старцаў, прэзыдэнцкімі выбарамі, выбарамі ў мачліс, а таксама за правядзеньнем усеагульных рэфэрэндумаў.

Для вырашэньня разнагалосьсяў, якія ўзьнікаюць паміж мачлісам і [[Рада старажоў шарыяту]] з нагоды прыняцьця заканадаўчых актаў, у 1988 сфармаваны канстытуцыйны орган — [[Рада ўгоды]]. Яго старшынём зьяўляецца былы прэзыдэнт ІРІ аятала А. Хашэмі-Рафсанджані. У 2005 рашэньнем Вярхоўнага кіраўніка ІРІ Рада ўгоды перададзеныя новыя паўнамоцтвы па наглядзе за дзейнасьцю выканаўчай, заканадаўчай і судовай уладаў, а таксама ўзброенымі сіламі і Арганізацыі тэлерадыёвяшчаньня ў ІРІ.

У мэтах стварэньня гарантыяў прытрымліваньня нацыянальных інтарэсаў, тэрытарыяльнай цэласнасьці і сувэрэнітэту краіны пад старшынствам прэзыдэнта дзейнічае Вышэйшая рада дзяржаўнай бясьпекі. Сакратаром ВРДзБ з кастрычніка 2007 году зьяўляецца Саід Джалілі.

Судовая ўлада ў Іране функцыянуе на аснове ісламскіх норм і звычаяў. Пасаду кіраўніка судовай улады займае аятала Сэйед Махамад Хашэмі-Шахрудзі. Кіраўнік судовай улады прызначаецца Рахбарам краіны тэрмінам на пяць гадоў. Кантроль за правільным выкананьнем законаў, забесьпячэньнем іх адзінага тлумачэньня зьдзяйсьняецца Вярхоўным судом. Старшыня Вярхоўнага суда і генэральны пракурор прызначаюцца кіраўніком судовай улады тэрмінам на пяць гадоў.

== Замежная палітыка ==

=== Дачыненьні зь Беларусьсю ===
{{Асноўны артыкул|Беларуска-іранскія дачыненьні}}
18 сакавіка 1993 году ўрады Беларусі і Ірану ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні. 8 сакавіка 1998 году адчынілася [[Амбасада Беларусі ў Іране]]. У лютым 2001 году запрацавала [[Амбасада Ірану ў Беларусі]].

== Адміністрацыйны падзел краіны ==
Краіна складаецца з 30 частак, якія называюцца [[астан]]:
* [[Альборз]]
* [[Ардабіль (астан)|Ардабіль]]
* [[Бушэр (астан)|Бушэр]]
* [[Галенстан]]
* [[Гілян]]
* [[Занджан (астан)|Занджан]]
* [[Заходні Азэрбайджан]]
* [[Ілам (астан)|Ілам]]
* [[Ісфаган (астан)|Ісфаган]]
* [[Казьвін (астан)|Казьвін]]
* [[Керман (астан)|Керман]]
* [[Керманшаг (астан)|Керманшаг]]
* [[Кум (астан)|Кум]]
* [[Курдыстан (астан)|Курдыстан]]
* [[Кухгілюе і Буер Ахмад]]
* [[Лурэстан]]
* [[Мазандаран]]
* [[Марказі]]
* [[Паўднёвы Харасан]]
* [[Паўночны Харасан]]
* [[Сыстан і Балучыстан]]
* [[Сэмнан (астан)|Сэмнан]]
* [[Тэгеран (астан)|Тэгеран]]
* [[Усходні Азэрбайджан]]
* [[Фарс (астан)|Фарс]]
* [[Хамадан (астан)|Хамадан]]
* [[Харасан Рэзаві]]
* [[Хармазган]]
* [[Хузэстан]]
* [[Чармахаль і Бахціярыя]]
* [[Язд (астан)|Язд]]

== Рэлігія ==
Афіцыйнай [[рэлігія]]й у Іране зьяўляецца [[іслам]] [[шыізм|шыіцкае]] плыні. Каля 90% насельніцтва краю складаюць мусульмане-шыіты, а яшчэ 8% — мусульмане-суніты. Рэлігійныя меншасьці прадстаўленыя [[зараастрызм|зараастрыйцамі]], армянскімі і асырыйскімі [[хрысьціянства|хрысьціянамі]], [[юдаізм|габрэямі]] і бахаістамі.

Іран зьяўляецца краінай некалькіх рэлігіяў, некаторыя зь якіх узьніклі на яго абшарох, іншыя ж прыйшлі з-за мяжы. Асобна варта вылучыць некалькі рэлігіяў, што паўсталі ў Іране і якія мы называем іранскімі, ды іслам, які мае сэміцкае паходжаньне, але зьяўляецца асноўнай рэлігіяй Ірану цягам апошніх чатырнаццаці стагодзьдзяў. Іранскі народ зрабіў вялікі ўнёсак у ісламскую цывілізацыю і ісламскую думку. Таму іслам побач з іранскімі рэлігіямі неаддзельна зьвязаны з гісторыяй рэлігійнага жыцьця краіны. У дагістарычны пэрыяд пэрсы вызнавалі рэлігію арыйскага паходжаньня, вельмі блізкую да іншых індаэўрапейскіх рэлігіяў.

=== Іслам ===
Мусульмане вызнаюць рэлігію, прапаведаваную Прарокам [[Мухамад]]ам, апошняе Адкрыцьцё Ўсявышняга чалавецтву. Іслам зьяўляецца дзяржаўнай рэлігіяй Ірану. Насельніцтва Ірану ў большасьці сваёй спавядае шыіцкую плынь ісламу, якая адрозьніваецца ад больш пашыранае ў іншых мусульманскіх краінах суніцкае плыні. Мусульмане, як шыіты, так і суніты, вераць у тое, што існуе толькі адзін Бог, і абавязкам чалавека ёсьць верыць у Яго і служыць Яму адпаведна законаў, замацаваных у Сьвятым [[Кур'ан]]е. У перакладзе з арабскай, «іслам» значыць паслухмянасьць, таму мусульманін — гэта той, хто слухаецца волі Ўсявышняга.

Суніты і шыіты: асноўная лінія падзелу ў ісламскім сьвеце пралягае паміж сунітамі і шыітамі. Раскол, які спрычыніўся да распаду ісламскага сьвету на дзьве плыні, адбыўся пасьля сьмерці Прарока ў 632 годзе. Шыіты перакананыя, што кіраваць грамадой вернікаў пасьля таго павінны былі нашчадкі Прарока — імамы.

Асноўнымі цэнтрамі шыіцкага паломніцтва ў Іране зьяўляюцца: маўзалей імама Рэзы ў Машгадзе, маўзалей Хазрат-э Масумэ й мячэт Джамкаран у Куме, маўзалей Шах Чэрог у Шыразе і маўзалей Хазрат-э Абдулазім у Рэі.

== Эканоміка ==
Іран разьмешчаны на скрыжаваньні стратэгічна важных гандлёвых маршрутаў паміж Эўропай і Азіяй, займае чацьвёртае месца ў сьвеце па выведаных запасах нафты і другое — па запасах прыроднага газу, зьяўляецца другім па значэньні экспарцёрам нафты ў ОПЕК. Прыбыткі Ірана ад продажу нафты дасягаюць 80% ад усіх экспартных прыбыткаў краіны, забясьпечваюць палову дзяржаўнага бюджэту і, па розных адзнаках, да 20 % ВУП. Іран таксама багаты такімі карыснымі выкапнямі як вугаль, хром, медзь, жалезная руда, сьвінец, марганец, цынк і сера.

Паводле афіцыйных зьвестак, прырост ВУП у 1386 с.х. (з сакавіка 2007 па сакавік 2008) склаў 5,3%. Улічваючы высокую ступень залежнасьці іранскай эканомікі ад экспарту нафты, урад ІРІ ў рамках 4-га пяцігадовага пляну сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця краіны (2005/06-2009/10) прымае меры па разьвіцьці ненафтавага сэектару народнай гаспадаркі. Сярэднядушавы нацыянальны прыбытак ацэньваецца ў 1800 дал. ЗША. Сярэдні ўзровень інфляцыі ў краіне (па афіцыйных зьвестках) склаў 18,4% (па неафіцыйных — больш за 30%).

Іран уваходзіць у лік прамыслова-аграрных краінаў, якія разьвіваюцца пры гэтым яго сацыяльна-эканамічнае і валютна-фінансавае становішча па-ранейшаму застаецца досыць няўстойлівым і находзіцца ў моцнай залежнасьці ад экспартнай выручкі нафтавай і газавай прамысловасьці. Нафтагазавы сэктар Ірана патрабуе тэхнічнага пераабсталяваньня, укараненьня новых тэхналёгіяў і значных замежных інвэстыцыях.

Беспрацоўе, якая ахоплівае 11% адсоткаў працаздольнага насельніцтва краіны (сярод моладзі, па неафіцыйных дадзеных — да 25-30%), зьяўляецца найболей вострай сацыяльнай праблемай сучаснага Ірана. Па падліках урада, для эфэктыўнага рашэньня гэтага пытаньня штогадовы прырост ВУП павінен складаць ня меней за 8%, што дазволіць ствараць парадку 900 тыс. новых працоўных месцаў.

=== Турызм ===
Турыстычная індустрыя Ірана сур’ёзна пацярпела ў выніку іранска-ірацкай вайны, аднак у цяпершані час адраджаецца. У 2003 годзе было выдадзена 300 тысячаў турыстых візаў, большасьць — паломнікамі з суседніх ісламскіх дзяржаваў, якія накіроўваліся ў Мішхед і Кум. У 2004 годзе Іран наведалі ўжо 1,7 млн замежных турыстаў. Калі для мусульманаў асноўную цікавасьць уяўляюць сьвятыя месцы, то эўрапейцаў цікавяць галоўным чынам археалягічныя раскопкі і старажытныя помнікі. У 2004 годзе даходы турыстычнай індустрыі перавысілі 2 міліярды даляраў. Разьвіцьці турызму моцна перашкоджваюць недасканаласьць інфраструктуры.

=== Транспарт ===
У Іране дзейнічае правабаковы рух (леваручнае стырно). Іран мае разьвітую транспартную інфраструктуру. Агульная працягалсьць аўтамабільных дарогаў складае 178 тыс. км, зь іх 2/3 — зь цьвёрдым пакрыцьцём. На 1000 чалавек прыходзіцца 30 уласных аўтамабіляў. Працягласьць чыгункі — 8400 км (2005). Чыгуначнае злучэньне маецца з Армэніяй (ня дзейнічае), Азэрбайджанам, Пакістанам, Турэччынай і Туркмэністанам. Вядзецца будаўніцтва веткі Харэмшэхр — Барса (Ірак). Шырыня калеі — 1435 мм. Найбуйнейшы порт — [[Абас|Бэндэр-Абас]] на беразе Пэрсыдзкага заліву, на беразе Касьпійскага мора — Энзэлі. У Іране дзейнічае 321 аэрапорт, 129 маюць узьлётна-пасадкавыя палосы зь цьвёрдым пакрыцьцём. У шасьці найбуйнейшых гарадах вядзецца будаўніцтва [[мэтро]]. Працягласьць трубапровадаў — 34 тыс. км; зь іх 17 тыс. — газапровады, 16 тыс. — нафтапровады, 1 тысяча — для перагонкі звадкаванага газу і газакандэнсату.

== Мовы і пісьменства ==
На пэрсыдзкай мове ([[пэрсыдзкая мова|фарсі]]) размаўляе большасьць іранцаў, і гэта — афіцыйная мова Ірану. Гэта — мова дзяржаўнага кіраваньня і школьніцтва, а таксама родная мова для паловы насельніцтва краю. З прычыны таго, што Сьвяты [[Каран]] укладзены [[арабская мова|па-арабску]], арабская мова выкладаецца ў якасьці другой мовы ў іранскіх школах. У большасьці школаў таксама выкладаецца [[ангельская мова]], хаця ў некаторых яе месца займаюць [[француская мова|француская]] ці — значна менш — [[нямецкая мова|нямецкая]].

Насельніцтва Ірану размаўляе на шэрагу дыялектаў пэрсыдзкай мовы і прадстаўнікоў кожнага гораду звычайна можна адрозьніць па іх вымаўленьні. Некаторыя з гаворак, як то бэлудзкая, туркмэнская, гіляцкая і мазандаранская амаль незразумелыя, напрыклад, для пэрсыдзкамоўных насельнікаў Тэгерану ці [[Шыраз]]у. Іншымі асноўнымі рэгіянальнымі мовамі Ірану зьяўляюцца [[азэрбайджанская мова|азэрбайджанская]], [[курдзкая мова|курдзкая]] і арабская.

Старажытнапэрсыдзкая мова: першыя пісьмовыя ўзоры яе датуюцца [[514 да н. э.]]. Гэтая мова выкарыстоўвалася прыкладна да 250 году, яе пісьменства грунтавалася на клінапісе і выкарыстоўвалася амаль выключна ў цырыманіяльных мэтах.

Сярэднепэрсыдзкая мова: вядомая таксама як пагляві, выкарыстоўвалася з 250 да 900 году. Яна была афіцыйнай мовай Сасанідзкай імпэрыі і зараастрыйскага духавенства. Яе пісьменства было заснаванае на ідэаграфічным пісьме, г. зв. гузварэшы.

Сучасная [[пэрсыдзкая мова]]: зьяўляецца вынікам няспыннага разьвіцьця, што пачалося прыкладна з 900 г. Цяпер яе пісьменства заснаванае на арабскай графіцы зь некаторымі мадыфікацыямі, літары ў якой пішуцца справа налева. Пасьля арабскага заваяваньня земляў Сасанідзкай імпэрыі ў 7 ст. і паступовага пераходу насельніцтва Ірану ў [[іслам]], арабская мова стала афіцыйнай і літаратурнай мовай краю, але пэрсыдзкая засталася мовай судоў. Што праўда, пэрсыдзкая мова запазычыла многія арабскія словы, каб узбагаціць свой слоўнікавы запас і ўрэшце прыняла нават арабскую графіку. У наступныя стагодзьдзі ў пэрсыдзкую мову трапіла таксама багата цюрскіх словаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Краіны Азіі}}

[[Катэгорыя:Іран| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>2fpfp5q8ex9l8868xxflhx7qpw7msgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19059</id>
    <revision>
      <id>2699083</id>
      <parentid>2605552</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35948" sha1="mycfb6rix7c1e9bbq6orsg2ccdwfma3" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                 = Кыргыстан
|НазваЎРоднымСклоне    = Кыргыстану
|НазваНаДзяржаўнайМове = {{lang-ky|Кыргыз Республикасы}}
|Сьцяг                 = Flag of Kyrgyzstan.svg
|Герб                  = National emblem of Kyrgyzstan.svg
|НацыянальныДэвіз      ={{lang-ky|Алга, Кыргызстан!}}&lt;br&gt;{{lang-ru|«Наперад, Кыргызстан!»}} 
|Месцазнаходжаньне     = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg
|АфіцыйнаяМова         = [[кыргыская мова|кыргыская]], [[расейская мова|расейская]]
|Сталіца               = [[Бішкек]]
|НайбуйнейшыГорад      = Бішкек
|ТыпУраду              = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў      = [[Прэзыдэнт]]&lt;br&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў       = Садыр Жапараў&lt;ref&gt;{{спасылка|url=https://zviazda.by/be/news/20210128/1611814200-novy-prezident-kyrgyzstana-sadyr-zhaparau-aficyyna-zastupiu-na-pasadu|загаловак=Новы прэзідэнт Кыргызстана Садыр Жапараў афіцыйна заступіў на пасаду | праект=zviazda.by}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Акылбек Жапараў
|Плошча                = {{лік|198500}}
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 86-е
|АдсотакВады           = 3,6
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2023
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 96-е
|Насельніцтва          = {{лік|7037590}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kg/ru/opendata/category/312/ Национальный состав населения Киргизии 2023]&lt;/ref&gt;
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 29
|ГодАцэнкіСУП          = 2012
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 134-е
|СУП                   = ${{лік|18001}} млрд&lt;!--PPP--&gt;
|СУПНаДушуНасельніцтва = $2409
|Валюта                = Сом
|КодВалюты             = KGS
|ЧасавыПас             = KGT
|ЧасРозьніцаUTC        = +5 да [[UTC]]+6
|ЧасавыПасУлетку       = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку  = +6
|НезалежнасьцьПадзеі   = — ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты     = &lt;br /&gt;31 жніўня 1991
|ДзяржаўныГімн         = Дзяржаўны гімн Кыргыстану
|АўтамабільныЗнак      = KS
|ДамэнВерхнягаЎзроўню  = kg
|ТэлефонныКод          = 996
|Дадаткі               = [[Файл:Kirghizistan carte.png|цэнтар|280пкс|Мапа Кыргызстану]]
|Лацінка=Kyrhystan}}
'''Кыргыстан''' ({{мова-ky|Кыргызстан}}), афіцыйная назва '''Кыргыская Рэспубліка''' ({{мова-ky|Кыргыз Республикасы}}) — [[дзяржава]] на паўночным усходзе [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], галоўным чынам у заходняй і цэнтральнай частцы [[Цянь-Шань|Цянь-Шаню]]. Мяжуе з [[Казахстан]]ам, [[Таджыкістан]]ам, [[Узбэкістан]]ам і [[Кітай|КНР]].

== Гісторыя ==

=== Гісторыя Кыргыстану да 1991 году ===
* Першыя дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі сучаснага Кыргыстану паўсталі ў [[2 стагодзьдзе да н. э.|II стагодзьдзі да н. э.]], калі паўднёвыя земляробчыя раёны краіны ўвайшлі ў склад дзяржавы [[Паркан]] (магчыма Сагдыяна). Існуе меркаваньне, што [[Скіфы]] жылі на тэрыторыі сучаснага Кыргыстану&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=King, D. C.|год=2005|загаловак=Kyrgyzstan|выдавецтва=Marshall Cavendish|pages=144|ISBN=0-7614-2013-4}}&lt;/ref&gt;.
* V стагодзьдзе: пачаўся пераход да аселага ладу жыцьця і ў качэўнікаў, якія засялялі Паўночны Кыргыстан.
* XIII стагодзьдзе: землі сучаснага Кыргыстану былі заваяваныя [[Мангольская імпэрыя|манголамі]].
* 1710: утварэньне Какандзкага ханства з цэнтрам у [[Фэргана|Фэргане]], пры ўдзеле кыргызаў, якія становяцца ядром новага дзяржаўнага ўтварэньня.
* 1825: закладзеная какандзкая крэпасьць [[Пішпек]] — сталіца сучаснага Кыргыстану.
* 1855—1863: тэрыторыя Паўночнага Кыргыстану ўвайшла ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Паўднёвы Кыргыстан (разам з [[Фэргана|Фэрганой]] і поўначчу [[Таджыкістан]]у) была заваяваная ў 1876 годзе ў зьвязку з разгромам [[Какандзкае ханства|Какандзкага ханства]].
* Пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] кыргызы разам зь іншымі народамі [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ўвайшлі ў склад Савецкай рэспублікі, але велізарная колькасьць кыргызаў удзельнічалі ў Басмацкім Вызвольным руху
* 1918: частка [[Туркестанская АССР|Туркестанскай АССР]].
* 1924: заснаваная [[Кара-Кыргыская аўтаномная вобласьць|Кара-Кыргыская]] (пазьней [[Кыргыская аўтаномная вобласьць|Кыргыская]]) аўтаномная вобласьць у складзе [[РСФСР]] (з 1926 — [[Кыргыская АССР]]).
* 1936: атрымаў статус саюзнай рэспублікі ([[Кыргыская ССР|ССР]]).
* 1990: [[Оская разьня (1990)|канфлікт]] у [[Оская вобласьць|Оскай вобласьці]] паміж мясцовымі [[узбэкі|ўзбэкамі]] і [[кыргызы|кыргызамі]] з-за зямельных участкаў на мяжы дзьвюх дзяржаваў.
* 1990: абраны першы прэзыдэнт Кыргыстану [[Аскар Акаеў]].

=== Незалежны Кыргыстан ===
{{Абнавіць}}
* 31 жніўня 1991: падчас [[Распад СССР|распаду СССР]] абвешчаная незалежнасьць Кыргыстану.
* 5 траўня 1993: прынятая першая [[Канстытуцыя Кыргыстану|Канстытуцыя Кыргыскай Рэспублікі]] як незалежнай сувэрэннай дзяржавы.
* 10 траўня 1993: у Кыргыстане ўведзеная ўласная нацыянальная валюта — [[кыргыскі сом|сом]].
* 1999 і 2000: спробы паўстанцаў [[Ісламскі рух Узбэкістану|Ісламскага руху Ўзбэкістану]] прабіцца на тэрыторыю Кыргыстану (цяперашняя [[Баткенская вобласьць]]), так званыя [[Баткенскія падзеі]]. Аддзелы паўстанцаў зь цяжкасьцямі атрымалася разьбіць.
* 16—18 сакавіка 2002: сутыкненьні паміж насельніцтвам і праваахоўнымі органамі ў [[Аксыйскі раён|Аксыйскім раёне]]. Насельніцтва выступіла ў абарону асуджанага дэпутата парлямэнта [[Азымбэк Бэкназараў|Азымбэка Бекназарава]], а таксама патрабавала адмовіцца ад ратыфікацыі дамовы 1999 году аб кыргыска-[[кітай]]скай дзяржаўнай мяжы. Апазыцыя арганізавала ў шэрагу раёнаў краіны і ў [[Бішкек]]у шматлікія акцыі пратэсту. У сутыкненьнях зь міліцыяй пяцёра жыхароў Аксыйскага раёну загінулі і некалькі дзясяткаў атрымалі раненьні. Крызіс у Аксы прывёў да адстаўкі прэм’ер-міністра [[Курманбэк Бакіеў|Курманбэка Бакіева]] і ўраду.
* 24 сакавіка 2005: [[Крызіс улады ў Кыргыстане (2005)|Рэвалюцыя тульпанаў]] — востры крызіс улады ўзьнікае пасьля чарговых парлямэнцкіх выбараў, калі паведамленьні аб падтасоўцы вынікаў выклікаюць гнеў жыхароў адносна бедных паўднёвых абласьцей (пераважна [[Джалал-Абадзкая вобласьць|Джалал-Абадзкай]] і [[Оская вобласьць|Оскай]]). Зьбіраюцца шматтысячныя мітынгі пад сьцягамі і лёзунгамі розных партыяў, уключаючы моладзевыя «[[Келкел]]» і «[[Бірге]]». Дэманстранты захопліваюць будынкі абласных адміністрацыяў, праходзяць сутычкі з АМАПам. Вынікам паўстаньня становіцца захоп дэманстрантамі ўлады ў Бішкеку і зьвяржэньне рэжыму [[Аскар Акаеў|Аскара Акаева]]. Да ўлады прыходзіць апазыцыя на чале з [[Курманбэк Бакіеў|Курманбэкам Бакіевым]].
* Празь некаторы час Аскар Акаеў, што быў уцёк з краіны, у выніку перамоваў з прадстаўнікамі апазыцыі падпісвае заяву аб сваім сыходзе з прэзыдэнцкай пасады.
* У выніку праведзеных улетку 2005 датэрміновых выбараў прэзыдэнтам абраны адзін з кіраўнікоў апазыцыі — [[Курманбэк Бакіеў]]. Прэм’ер-міністрам становіцца [[Фэлікс Кулаў]]. Гэта, аднак, не прыводзіць да нармалізацыі жыцьця ў краіне, а сярод дзеячаў былой апазыцыі працягваецца дужаньне за ўладу.
* У лютым 2006 старшыня кыргыскага парлямэнта [[Амурбэк Тэкебаеў]], які ўвайшоў у канфлікт з прэзыдэнтам краіны [[Курманбэк Бакіеў|Курманбэкам Бакіевым]], падае ў адстаўку. 2 сакавіка 2006 новым старшынём парлямэнта абраны [[Марат Султанаў]], які пры [[Аскар Акаеў|Аскары Акаеве]] займаў пасады кіраўніка Нацыянальнага банка і міністра фінансаў.
* 29 красавіка новая апазыцыя праводзіць мітынг з патрабаваньнямі выкананьня абяцаньняў, дадзеных тандэмам Бакіева-Кулава падчас прэзыдэнцкіх выбараў. У прыватнасьці — аб правядзеньні канстытуцыйнай рэформы. Таксама патрабавалі недапушчэньня крымінальных элемэнтаў ва ўладу. Бакіеў з Кулавым вышлі да мітынгоўцаў і паабяцалі выканаць патрабаваньні.
* Працэс рэфармаваньня зацягнуўся. Прэзыдэнт Бакіеў першапачаткова стварыў Канстытуцыйную Нараду. Аднак неўзабаве і нечакана для многіх Бакіеў пашырае склад Канстытуцыйнай Нарады, бюрократызуючы працэс падрыхтоўкі новай канстытуцыі. Распрацаваны пашыраным складам Канстытуцыйнай нарады (парадку 300 чалавек) праект не здымаў пытаньні апазыцыі, і нават сам прэзыдэнт Бакіеў спрабаваў працягнуць працу па яго абмеркаваньні і дапрацоўцы. Працэсу дапрацоўкі не было відаць канца, што ўзмацняла напружанасьць сярод апазыцыі і былых паплечнікаў Бакіева і Кулава пэрыяду рэвалюцыі 2005 году.
* 2 лістапада 2006: апазыцыя пачала бестэрміновы мітынг супраць зацягваньня канстытуцыйнай рэформы. Мітынгоўцы патрабавалі адстаўкі прэзыдэнта Бакіева і прэм’ер-міністра Кулава.
* 6 лістапада і 7 лістапада 2006: кульмінацыя крызісу ў парлямэнце. Апоўдні 7 лістапада абвешчана аб прыняцьці канстытуцыі. Паводле яе выбарныя органы — прэзыдэнт і парлямэнт — захоўваюць свае паўнамоцтвы да 2010 году. Урад будзе новым, а прэзыдэнт ня будзе прымаць удзелу ў яго фармаваньні.
* 19 сьнежня 2006: Урад Рэспублікі сышоў у адстаўку. Меркавалася, што адстаўка Ўраду і чаканы пасьля таго роспуск парлямэнту павінны былі дазволіць паўнавартасна ўступіць у сілу Асноўнаму закону, па якім фармаваць Урад павінна партыя, якая выйграла на выбарах.
* 30 сьнежня 2006: пад пагрозай роспуску парлямэнту прэзыдэнтам Бакіевым, а таксама з удзелам прапрэзыдэнцкіх дэпутатаў парлямэнт прымае новую (другую за два месяцы) рэдакцыю Канстытуцыі, якая ўступіла ў сілу з моманту апублікаваньня 16 студзеня 2007 году. У ёй прэзыдэнт вярнуў страчаныя ў папярэдняй канстытуцыі пазыцыі, узмацніўшы сваю ўладу.
* Студзень 2006: палітычны тандэм прэзыдэнта Бакіева і прэм’ер-міністра Кулава разваліўся. Кулаў двойчы ня змог набраць галасоў дэпутатаў для зацьвярджэньня яго прэм’ер-міністрам. Прэзыдэнт Бакіеў ня стаў у трэці раз прапаноўваць яго кандыдатуру.
* 30 студзеня 2007: парлямэнт зацьвердзіў на пасадзе прэм’ер-міністра ўраду краіны Азыма Ісабэкава, які выконваў абавязкі міністра сельскай гаспадаркі.
* 14 верасьня 2007: рашэньнем Канстытуцыйнага Суду Кыргыскай Рэспублікі скасаваная рэдакцыя Канстытуцыі, што дзейнічала з 16 студзеня 2007 г. У сілу ізноў уступіў варыянт Канстытуцыі ад 18 лютага 2003 г.
* 24 сьнежня 2007: парлямэнт зацьвердзіў прэм’ер-міністрам Ігара Чудзінава.
У красавіку 2010 году ў Кыргыстане адбылася рэвалюцыя. 6 красавіка пачаліся масавыя мітынгі ў Таласе, на наступны дзень пачаліся дэманстрацыі ў Бішкеку. Было ўведзенае [[надзвычайнае становішча]]. Апазыцыйныя лідэры былі арыштаваныя, але дэманстранты занялі штаб-кватэру КДБ Кыргыстану і тэлебачаньне. Паводле афіцыйных зьвестак, у выніку сутыкненьняў з праваахоўнымі органамі 75 чалавек загінулі і 458 трапілі ў шпіталь.&lt;ref&gt;Maxim Tkachenko (9 красавіка 2010).[http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/04/08/kyrgyzstan.violence/index.html?iref=allsearch «Kyrgyz president says he won’t resign»]. [[CNN]]. Праверана 29 красавіка 2013.{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Часовы ўрад узначаліла міністарка замежных справаў Роза Атунбаева, хоць Курманбэк Бакіеў і не адмаўляўся ад пасады прэзыдэнта. Нарэшце 15 красавіка ён разам з жонкай і дзецьмі зьехаў з краіны ў Казахстан. Была прынятая новая канстытуцыя. Новыя выбары ў Вярхоўную Раду адбыліся ў лістападзе 2011 году. У сьнежні 2011 году прайшлі выбары прэзыдэнта Кыргыстану, на якіх перамог [[Алмазбэк Атамбаеў]].

== Дзяржаўны лад ==
Дзяржаўны лад Кыргыскай Рэспублікі вызначаецца Канстытуцыяй, якая была прынятая 5 траўня 1993 году. Ачольнік дзяржавы — прэзыдэнт, абіраецца ўсенародным галасаваньнем тэрмінам на 5 гадоў. Чарговыя выбары — у 2010. Аднапалатны [[парлямэнт]] — [[Жагорку Кенэш]], складаецца з 90 дэпутатаў, абіраных тэрмінам на пяць гадоў па партыйных сьпісах. Ачольнік ураду — прэм’ер-міністар, прызначаецца прэзыдэнтам па прадстаўленьні парлямэнта (дэпутатаў ад палітычнай партыі, што атрымала больш 50 адсоткаў мандатаў).

== Геаграфічныя зьвесткі ==
[[Файл:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|350пкс|значак|Пік Горкага на Цянь-Шані]]
[[Файл:KyrgyzAlatauMtns2 Kyrgyzstan.jpg|значак|350пкс|Горы Алатоа]]
[[Файл:SongKolHorses.jpg|значак|350пкс|Ля возера [[Сонг-Кель]]]]
Больш за 3/4 тэрыторыі Кыргыстану займаюць [[горы]] вышынёй да 7439 м ([[пік Перамогі]] — найвышэйшы пункт краіны).

Тэрыторыя Кыргыстану разьмешчаная ў межах дзьвюх горных сыстэмаў. Паўночна-ўсходняя яе частка (большая) ляжыць у межах [[Цянь-Шань|Цянь-Шаню]], паўднёва-заходняя — [[Памір|Паміра-Алая]]. Межы Кыргыстану праходзяць на вялікім працягу па грэбнях найвышэйшых хрыбтоў і толькі на поўначы і паўднёвым захадзе — па падножжах гораў і перадгорных раўнінах ([[Чуйская даліна]], ускраіны [[Фэрганская даліна|Фэрганскай даліны]]).

Уся тэрыторыя рэспублікі ляжыць вышэй за 500 м над узроўнем мора; больш паловы яе разьмяшчаецца на вышынях ад 1000 да 3000 м і прыкладна траціна — на вышынях ад 3000 да 4000 м. Горныя хрыбты займаюць каля чвэрці тэрыторыі і разьлягаюцца раўналежнымі ланцугамі ў асноўным у шыротным кірунку. На ўсходзе галоўныя хрыбты Цянь-Шаню збліжаюцца ў раёне Мэрыдыянальнага хрыбта, увараючы магутны горны вузел. Тут (на мяжы з [[Кітай|Кітаем]]) уздымаецца пік Перамогі (7439 м).

Найважнейшыя араграфічныя элемэнты:
* масіў Акшыйрак,
* хрыбет Кокшалтоа (найвышэйшы пункт — пік Данкова, 5982 м),
* хрыбет Церскей-Алатоа,
* хрыбет Кунгей-Алатоа,
* [[Кыргыскі хрыбет]],
* Фэрганскі хрыбет.

На крайнім паўночным усходзе знаходзіцца адна з асноўных славутасьцяў Кыргыстану — горнае возера [[Ісык-Куль]], на беразе якога разьмешчаныя шматлікія дамы адпачынку і турыстычныя базы. Возера знаходзіцца ў Ісык-Кульскай катлавіне, паміж хрыбтамі Церскей-Алатоа (з поўдня) і Кунгей-Алатоа (з поўначы).

Заходняя частка Кыргыстану разьмешчаная ў межах Заходняга Цянь-Шаню. Яго найважнейшыя араграфічныя элемэнты:
* Талаская даліна,
* хрыбет Таласкі Алатоа,
* Чаткальскі хрыбет.

На паўднёвым захадзе ў межы Кыргыстану ўваходзяць паўночная, усходняя і паўднёвая ўскраіны Фэрганскай катлавіны зь перадгор’ямі. Самая [[Фэрганская даліна]] збольшага належыць [[Узбэкістан]]у.

На поўдні да Кыргыстану належаць паўночны схіл Туркестанскага хрыбта, Алайскі хрыбет, Алайская даліна і паўночны схіл Заалайскага хрыбта ([[Пік Незалежнасьці|пік Леніна]], 7134 м), што ўтвараюць паўночную ўскраіну Паміра.

Геаграфічна Кыргыстан выразна падзелены на дзьве часткі — поўдзень і поўнач. Адасобленыя, падзеленыя непераадольнымі горнымі хрыбтамі, гэтыя рэгіёны традыцыйна процістаяць адзін аднаму. Паўночныя і паўднёвыя рэгіёны злучаныя толькі высакагорнай аўтамагістральлю [[Бішкек]] — [[Ош]].

== Адміністрацыйны падзел ==
[[Файл:Kyrgyzstan regions.png|450пкс|значак|{{легенда|#6699FF|Паўночны Кыргыстан}} {{легенда|#E27A8C|Паўднёвы Кыргыстан}}]]

# [[Бішкек]]
# [[Баткенская вобласьць]]
# [[Чуйская вобласьць]]
# [[Джалал-Абадзкая вобласьць]]
# [[Нарынская вобласьць]]
# [[Оская вобласьць]]
# [[Талаская вобласьць]]
# [[Ісык-Кульская вобласьць]]
# [[Ош]]

== Палітычныя партыі ==
* Соціал-Демократіалык Партіясы (Сацыял-Дэмакратычная партыя Кыргыстану (СДПК)) — Сеід Атамбаеў
* Ата-мэкен (Радзіма) — [[Амурбэк Тэкебаеў]]
* Коммуністер Партіясы (Партыя камуністаў Кыргыстану) — Клара Ажыбекава

== Эканоміка ==
[[Файл:E7920-Dordoy-Bazaar-electronics.JPG|значак|Рынак «Дардой» на паўночнай ускраіне Бішкеку — адзін з важных цэнтраў эканамічнай актыўнасьці рэгіёну]]

У 2004 [[сукупны ВУП]] дасягнуў толькі $2,4 млрд, гэта значыць $430 на душу насельніцтва. Кыргыстан — другая пасьля [[Таджыкістан]]у па беднасьці краіна ў рэгіёне. Больш паловы насельніцтва занята [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] і [[жывёлагадоўля]]й.

На пачатак лютага 2005 кыргыская [[вонкавая дзяржаўная запазычанасьць]] дасягнула $1,92 млрд. За 1990—1996 гады кыргыская эканоміка паменшылася амаль удвая, у асноўным з-за спыненьня прамысловых прадпрыемстваў на поўначы краіны. [[Прамысловасьць]] забясьпечвае толькі чвэрць кыргыскага ВУП. На думку назіральнікаў, прамысловасьць у аграрным Кыргыстане была створаная ў савецкі час штучна і ўжо наўрад ці можа быць адноўленая. Прыкладна 40% прамысловай вытворчасьці дае здабыча [[золата]] — адзіная галіна прамысловасьці рэспублікі, якая актыўна разьвіваецца (у 2003 годзе Кыргыстан здабыў 22,5 т золата, заняўшы трэцяе месца ў [[СНД]] пасьля [[Расея|Расеі]] і [[Узбэкістан]]у).

У Кыргыстане, па розных ацэнках, прыватызавана больш за 70% дзяржпрадпрыемстваў. Большасьць буйных прадпрыемстваў кантралявалася сваякамі першага прэзыдэнта [[Аскар Акаеў|Акаева]].

Кантрольныя пакеты голдынгаў энэргетычнага сэктара Кыргыстану — ААТ «Электрычныя станцыі» і АООТ «Кыргызнефтегаз» — знаходзяцца ў дзяржуласнасьці.

=== Расейскі кантроль кыргыскай эканомікі ===
Расея займае 5-е месца па аб’ёме інвэстыцыяў у эканоміку Кыргыстану — пасьля [[ЗША]], [[Канада|Канады]], [[Турэччына|Турэччыны]] і [[Казахстан]]у. Самыя буйныя праекты ў Кыргыстане вядуць РАТ «ЕЭС» (пастаўкі [[электраэнэргія|электраэнэргіі]], будаўніцтва, рэканструкцыя і мадэрнізацыя [[ЦЭС|цепла-]] і [[ГЭС|гідраэлектрастанцыяў]]) і «Газпром» (у выплату даўгоў Кыргыстану перад Расеяй яму быў перададзены ў кіраваньне дзяржаўны пакет буйнейшай нафтагазавай кампаніі краіны «Кыргызнефтегаз», якая здабыла ў 2004 68,6 тысячы тон [[нафта|нафты]] і 28,3 млн кубамэтраў [[прыродны газ|газа]].

Расея атрымала ў выплату даўгоў Кыргыстані ў сваё кіраваньне пакеты акцыяў некалькіх абаронных прадпрыемстваў — абароннай карпарацыі «Дастан» і АТ «Айнур».

Расея і Кыргыстан сумесна кіруюць Кара-Балцінскім горнарудным камбінатам, які займаецца здабычай і перапрацоўкай ураназьмяшчальных рудаў, [[малібдэн]]а, [[торый|торыя]], [[срэбра]] і [[золата]]. Камбінат вырабляе ў год 2000 тон [[уран (хімічны элемэнт)|урана]].

Расейскія кампаніі спрабуюць набыць дзяржаўны пакет Кадамжайскага сурмянага камбіната — найбуйнейшага вытворцы мэталічнай [[сурма|сурмы]] ў СНД і асноўнага яе пастаўшчыка ў Расею.

=== Сацыяльна-эканамічнае становішча ===
Паводле афіцыйных зьвестак, за рысай беднасьці жывуць 44,4% насельніцтва краіны.

Беспрацоўе, паводле афіцыйных зьвестак, — 73,4 тысячы чалавек (3,5% [[Эканамічна актыўнае насельніцтва|эканамічна актыўнага насельніцтва]])&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0279/panorm01.php#8 В Киргизии средняя зарплата составляет 80 долларов]&lt;/ref&gt;, у рэальнасьці — ня меней за 200 тысячаў.

У сакавіку 2006 году сярэдні заробак складаў 3057 сомаў або 80 даляраў ЗША&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
[[Файл:Kyrghyzstan demography.png|350пкс|значак|зьлева|Дэмаграфічная крывая Кыргыстану]]
Насельніцтва Кыргыстану — 5,05 млн чалавек (зьвесткі за 2006 год). Гэта значна больш, чым пражывала ў краіне ў 1959 (2,065 млн), 1970 (2,935 млн), 1979 (3,523 млн), 1989 (4,258) і 1999 (4,823) гадах. Да 1960-х гадоў насельніцтва рэспублікі хутка расло за кошт міграцыйнага і натуральнага прыросту, які быў асабліва значным у сельскіх кыргызаў, узбэкаў і іншых сярэднеазіяцкіх народаў. Асноўнай крыніцай росту насельніцтва краіны пасьля 1970-х гадоў стаў натуральны прырост, які паступова скарачаўся.

Ядро насельніцтва рэспублікі — 58,6% (1995) — складаюць [[кыргызы]]. [[Кыргызы]] пражываюць на ўсёй тэрыторыі краіны і пераважаюць у большасьці сельскіх раёнаў. [[Расейцы]] складаюць 17,1% насельніцтва, большасьць зь іх пражываюць у гарадох. [[Узбэкі]] сканцэнтраваныя ў асноўным у [[Оская вобласьць|Оскай вобласці]]. Зь іншых значных этнічных групаў варта згадаць [[дунгане|дунган]], [[украінцы|украінцаў]], [[немцы|немцаў]], [[татары|татараў]], [[габрэі|габрэяў]], [[казахі|казахаў]], [[уйгуры|уйгур]] і [[таджыкі|таджыкаў]].

Кыргызы спачатку інтэнсіўна вярталіся ў краіну з суседніх [[Таджыкістан]]у і [[КНР]] у першыя гады незалежнасьці, але пасьля 2000 году інтэнсіўна выяжджаюць за яе межы, у асноўным па эканамічных прычынах, у [[РФ]] і [[Казахстан]].

Вялікая частка насельніцтва засяроджаная ў далінах — [[Чуйская даліна|Чуйскай]] на мяжы з [[Казахстан]]ам і [[Фэрганская даліна|Фэрганскай]] на мяжы з [[Узбэкістан]]ам, — далінах рэк [[Нарын (рака)|Нарын]] і [[Талас (рака)|Талас]], а таксама ў [[Ісык-Куль]]скай катлавіне.

== Дзяржаўныя сьвяты ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Дата
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Назва
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Назва па-кыргыску
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Зацемка
|-
| 1 студзеня
| [[Новы Год]]
| Жаңы жыл
| ~
|-
| 23 лютага
| [[Дзень узброеных сіл]]
| Jookerler kunu
| ~
|-
| 8 сакавіка
| [[Міжнародны жаночы дзень]]
| Аялдар күнү
| ~
|-
| 21 сакавіка
| [[Навруз]]
| Нооруз
| Нооруз майрамы
|-
| 24 сакавіка
| [[Дзень народнай рэвалюцыі]]
| Элдик революция күнү
| ~
|-
| 1 траўня
| [[Сьвята вясны і працы]]
| Ішчілер күнү;
| ~
|-
| 5 траўня
| Дзень Канстытуцыі
| Конституция күнү;
| ~
|-
| 9 траўня
| [[Дзень Перамогі]]
| Жеңиш күнү
| ~
|-
| 31 жніўня
| Дзень Незалежнасьці
| Эгемендүлүүк күнү
| ~
|-
| ~
| [[Сьвята ахвяраваньня]]
| Курман айт
| Дата сьвята вызначаецца па месяцовым каляндары
|-
| ~
| [[Сьвята разгавеньня]]
| Орозо айт
| Дата сьвята вызначаецца па месяцовым каляндары
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.gov.kg Дзяржаўны інтэрнэт-партал]{{ref-ky}}
* [http://www.tammby.narod.ru/kirgizia.htm Каталёг сайтаў афіцыйных органаў і арганізацыяў Кыргыстану]
* [http://www.stat.kg/ Нацыянальны статыстычны камітэт Кыргыстану]{{ref-ky}}
* [http://demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit01.php Дынаміка колькасьці і зьмены ў разьмяшчэньні насельніцтва Кыргыстану (1897—1999 г.)]
* [http://www.akipress.org/ Навіны Кыргыстану]{{ref-ru}}
* [http://free-writer.ru/pages/kirgizia.html Фота: жыцьцё Кыргыстану]

{{Краіны Азіі}}
{{АБСЭ}}
{{Цюрскія краіны}}</text>
      <sha1>mycfb6rix7c1e9bbq6orsg2ccdwfma3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таджыкістан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20399</id>
    <revision>
      <id>2699085</id>
      <parentid>2605551</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19942" sha1="e9tbu5t9wwgo83j1sg7m5la5yrwsaef" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва              = Таджыкістан
|НазваЎРоднымСклоне = Таджыкістану
|НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-tg||скарочана}} {{Юнікод|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}
|Сьцяг = Flag of Tajikistan.svg
|Герб = Coat of arms of Tajikistan.svg
|НацыянальныДэвіз = 
|Месцазнаходжаньне = Tajikistan (orthographic projection).svg
|АфіцыйнаяМова = [[таджыцкая мова|Таджыцкая]]
|Сталіца = [[Душанбэ]]
|НайбуйнейшыГорад = Душанбэ
|ТыпУраду = [[рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў = [[прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў = [[Эмамалі Рахмон]]&lt;br /&gt;[[Кахір Расулзада]]
|Плошча = 143 100
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 96-е
|АдсотакВады = 1,8
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2022
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 92-е
|Насельніцтва = {{лік|10 000 000}}
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 48,6
|ГодАцэнкіСУП = 2011
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 133
|СУП = $17,555 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $2247
|Валюта = [[Самані]]
|КодВалюты = TJS
|ЧасавыПас = TJT
|ЧасРозьніцаUTC = +5
|ЧасавыПасУлетку = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = 
|НезалежнасьцьПадзеі= — ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты = &lt;br /&gt;[[9 верасьня]] [[1991]]
|ДзяржаўныГімн = Суруди милли
|АўтамабільныЗнак = TJ
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = tj
|ТэлефонныКод = 992
|Дадаткі = [[Файл:Tadjikistan carte.png|цэнтар|300пкс|Мапа Таджыкістану]]
|Лацінка=Tadžykistan}}
'''Таджыкіста́н''' ({{мова-tg|Тоҷикистон}}), поўная назва — '''Рэспу́бліка Таджыкіста́н''' ({{мова-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}) — краіна [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], [[сталіца]] — [[Душанбэ]]. Мяжуе з [[Узбэкістан]]ам, [[Кыргыстан]]ам, [[Кітай|КНР]], [[Пакістан]]ам і [[Аўганістан]]ам. Ня мае выхаду да [[мора]].

== Гісторыя ==
Першыя пісьмова засьведчаныя прадстаўнікі насельніцтва ў Таджыкістане — шматлікія ўсходнеіранскія плямёны (сакі, масагеты і да т.п.), зь якімі, у прыватнасьці, сутыкаліся войскі [[Аляксандар Македонскі|Аляксандра Македонскага]]. Да ўварваньня грэкаў на тэрыторыі краіны існавалі пэўныя дзяржаўныя ўтварэньні мясцовых плямёнаў, аднак пасьля войска Старажытнай Грэцыі ў рэгіёне зацьвердзіліся старажытнагрэцкія даводцы, якія ўсталявалі ўласныя формы дзяржаўнасьці, у якіх спалучаліся элемэнты як грэцкай, так і мясцовых культураў (напрыклад, [[Грэка-Бактрыйскае царства]]).

З пачатку нашай эры на зьмену грэка-бактрыйцам прыходзяць інда-скіфы й кушаны, дзякуючы апошнім тэрыторыя сучаснага Таджыкістану ўключаная ў [[Кушанскае царства]]. Гэтая дзяржава працягвала традыцыю спалучэньня элемэнтаў грэцкай і мясцовых усходнеіранскіх культураў. Першае дзяржаўнае ўтварэньне на тэрыторыі сучаснага Таджыкістану заснаваў [[Ісмаіл Самані]] ў [[875]] годзе (цэнтрам стаў горад [[Бухара]])&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/FIELD/Moscow/pdf/ethical_review_cis_book_kubar_russian.pdf|загаловак=Этическая экспертиза биомедицинских исследований в государствах-участниках СНГ (социальные и культурные аспекты)|месца=Санкт-Петербург|год=2007|выдавецтва=Феникс|старонкі=317}}&lt;/ref&gt;. Да [[1220]] году тэрыторыі сучаснага Таджыкістану ўваходзілі ў розныя Пэрсыдзкія імпэрыі (дзяржаву [[Караханіды|Караханідаў]], дзяржаву каракітаяў, дзяржаў Газневідаў і [[Гурыды|Гурыдаў]])&lt;ref&gt;Адзярыха В. У. Таджыкістан // {{Літаратура/БелЭн|15к}} С. 376.&lt;/ref&gt;. У [[1220]] годзе тэрыторыя Таджыкістану была заваяванаыя Мангольскай імпэрыяй [[Чынгісхан]]а&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В., Алексеева Н. Н. и др. ТАДЖИКИСТАН // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2017); https://web.archive.org/web/20191005203151/https://bigenc.ru/geography/text/4178539 Дата обращения: 22.08.2021&lt;/ref&gt;

З пачатку другой паловы н.э. на тэрыторыі Таджыкістану зьдзяйсьняецца ўварваньне [[арабы|арабаў]], дзякуючы якім у краіну пранікае [[іслам]]. Ісламізацыя адбываецца нераўнамерна (напрыклад, на [[Памір]]ы працяглы час захоўваліся перажыткі язычніцтва). Па ісламізацыі краіны адбываецца пранікненьне [[Пэрсія|пэрсыдзкае]] культуры, што цягне за сабою моўную асыміляцыю мясцовых усходнеіранскіх плямёнаў. На гэтыя часы прыпадае пэўны культурны росквіт на тэрыторыі сучаснага Таджыкістану, які выяўляўся ў новай архітэктуры, дзейнасьці навукоўцаў, літаратараў і рэлігійных асьветнікаў. Урэшце, усю Сярэднюю Азію ахопліваюць цюрскія заваёвы, і праз шэраг дзяржаўных пераўтварэньняў тэрыторыя Таджыкістану ў асноўным асталёўваецца ў складзе [[Бухарскае ханства|Бухарскага ханства]].

З 1868 г. Бухарскае ханства — васал [[Расейская імпэрыя|Расеі]]&lt;ref&gt;Imshenetsky, Aleksandr Ilyich , Sinor, Denis , Smith, David Roger , Hambly, Gavin R.G. and Allworth, Edward. &quot;Tajikistan&quot;. Encyclopedia Britannica, 2021, https://www.britannica.com/place/Tajikistan. Accessed 22 August 2021.&lt;/ref&gt;, у складзе ханства заставалася паўднёвая й усходняя частка Таджыкістану. Адбывалася працяглая цюркізацыя краіны, аселае насельніцтва вызначалася назваю ''сарты''. Па [[рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|рэвалюцыі]] ў Расеі ў Бухарскім ханстве пад ціскам Расеі абвяшчаецца [[Бухарская Народная Сацыялістычная Рэспубліка]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.tajik-gateway.org/wp/history/|загаловак=История Таджикистана: от неолита до Бактрии и Согда - к современности|выдавец=Tajik Development Gateway|мова=ru|дата=22 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;, якая пазьней амаль цалкам уваходзіць у склад новаўтворанай [[Узбэцкая Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбэцкай ССР]], дзе тэрыторыя сучаснага Таджыкістану існавала як АССР. З [[1936]] году ў рамках палітыкі нацыянальнага разьмежаваньня — асобная саюзная рэспубліка (гл. ''[[Таджыцкая Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]''). У [[1961]] годзе была вернутая гістарычная назва сталіцы краіны — Душанбэ, раней вядомая як Сталінабад. Незалежнасьць абвешчаная [[9 верасьня]] [[1991]] году, але неўзабаве ў краіне пачалася грамадзянская вайна паміж камуністычнымі сіламі ды ісламісцкай апазыцыяй. Заканчэньне вайны ў [[1997]] годзе адбылося пры садзейніцтве Расеі — апазыцыя была ўключаная ва ўрад, а Эмамалі Рахмон застаўся прэзыдэнтам.

== Палітыка ==
Таджыкістан — прэзыдэнцкая рэспубліка. Прэзыдэнт адначасова ўзначальвае ўрад. Заканадаўчая ўлада належыць дзьвюхпалатнаму Вышэйшаму Сходу (''Маджлісі Олі'') — 63-месны Сход Прадстаўнікоў ды 33-меснага Народнага Сходу. Усеагульныя прамыя выбары ў Сход Прадстаўнікоў праходзяць кожныя 5 гадоў (22 па партыйных сьпісах 5-працэнтным лімітам, астатнія — на аднамандатных акругах). Ад 2005 году большасьць месцаў у абедзьвюх палатах займаюць прадстаўнікі праўрадавай Народнай Дэмакратычнай Партыі.

== Адміністрацыйны падзел ==
[[Файл:Tajikistan provinces.png|міні|зьлева|200пкс|Рэгіёны Таджыкістану]]
Таджыкістан дзеліцца на тры правінцыі (''вілаяты'') і адну аўтаномную вобласьць (''віялаці мукхтор''). Дадаткова [[Душанбэ]], сталіца — асобная адміністрацыйная адзінка:

# [[Сагдыйская вобласьць]]
# [[Душанбэ]]
# [[Хатлонская вобласьць]]
# [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласьць]]
# [[Раёны рэспубліканскага падпарадкаваньня]]

== Геаграфія ==
Таджыкістан ня мае выхаду да [[мора]]. 93% тэрыторыі краіны займаюць [[горы]]. Палова тэрыторыі знаходзіцца на вышыні болей за 3000 мэтраў над узроўнем мора. У цэнтральнай частцы краіны знаходзяцца горы [[Цянь-Шань]]. На паўднёвым усходзе — горы [[Памір]]. Самыя высокія пункты краіны — гара Ісмаіла Самані (7495 м) і пік Леніна (7134 м). На поўначы краіны знаходзіцца [[Фэрганская даліна]]. Мяжа з Аўганістанам праходзіць па рэках [[Пяндж]] і [[Амудар’я]]. Бягучыя праз усю краіну рэкі Амудар’я і [[Сырдар’я]] сілкуюцца ад тапленьня [[ледавік]]оў гор Кыргыстану ды Таджыкістану.

== Клімат ==
Клімат [[кантынэнтальны клімат|кантынэнтальны]], са значнымі сутачнымі і сэзоннымі ваганьнямі тэмпэратуры [[паветра]], малой колькасьцю [[ападкі|ападкаў]], сухасьцю паветра і малой воблачнасьцю. Сярэдняя тэмпэратура [[студзень|студзеня]] ад 2 °C да −2 °C, у далінах і перадгор’ях паўднёвага захаду і поўначы краіны да −20 °C, яшчэ ніжэй на Паміры. Самая нізкая тэмпэратура дасягае — 63 °C на Паміры (Булункуль). Сярэдняя тэмпэратура [[ліпень|ліпеня]] ад 30 °C у далінах паўднёвага захаду да 0 °C і ніжэй на Паміры. Самая высокая тэмпэратура складае +48 °C (Ніжні Пяндж).

== Эканоміка ==
Таджыкістан — адна з самых бедных краінаў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]]. Разьвіваюцца выключна лёгкая і харчовая прамысловасьць. У краіне ёсьць вялікія радовішчы [[баксыты|баксытаў]], [[уран (хімічны элемэнт)|урану]], [[золата]], у нязначнай колькасьці [[нафта|нафты]], [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[волава]] ды іншых каляровых мэталаў.

Па ацэнках [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]], 63% насельніцтва жывуць меней чым на 2 [[Амэрыканскі даляр|даляры]] ў дзень.

Пасьля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], [[эканоміка]] Таджыкістану была зруйнаваная грамадзянскай вайной ([[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] [[1995]] году склаў толькі 41% [[1991]] году). У [[2001]] годзе ў краіне адбылася моцная засуха, вынік састарэлай [[ірыгацыя|ірыгацыйнай]] сыстэмы. Гэта прывяло да таго, што 80% насельніцтва жыло за мяжой беднасьці, а ў краіне пачынаўся голад. У сельскай мясцовасьці толькі траціна насельніцтва мела доступ да пітной [[вада|вады]]. Міжнародная дапамога ішла ў недастатковых памерах. Усю гэта вяло да значнай міграцыі насельніцтва за межы краіны. Вялікая колькасьць (да 800 тыс.) [[таджыкі|таджыкаў]] нелегальна працуюць у [[Расея|Расеі]]. Гэта тычыцца ня толькі некваліфікаваных працоўных, але і адукаваных людзей: дактароў, настаўнікаў, заробкі якіх дазваляюць жыць іх сваякам на радзіме. У [[2005]] годзе працоўныя мігранты перавялі на радзіму 247 млн даляраў (па некаторых адзнаках да 1 млрд даляраў, што складае амаль палову СУП краіны). Сярэдні заробак настаўніка ці доктара ў Таджыкістане ([[2003]]), склаў 10 даляраў.

Таджыкістан, маючы агульную мяжу з [[Аўганістан]]ам, далучаны да міжнароднага транзыту [[наркотык]]аў, якія трапляюць на рынкі ўсіх краінаў [[Эўропа|Эўропы]]. У апошнія гады Таджыкістан пачаў кантраляваць агульную мяжу з Аўганістанам з дапамогай міжнародных сілаў, удзельнічае разам з [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] у антынаркотыкавых апэрацыях. У 2003 годзе памежнікі затрымалі каля 6 тон [[гераін]]у, але гэта толькі нязначная частка трафіку, які кіруецца праз Таджыкістан.

У наш час [[сельская гаспадарка]] краіны складае 30,8% СУП, [[прамысловасьць]] — 29,1%, паслугі — 40,1%. Асноўным сэктарам эканомікі застаецца дзяржаўная. Яна кантралюе большую частку буйных прамысловых прадпрыемстваў. Экспарт [[алюміній|алюмінію]], які забясьпечвае палову экспартных паступленьняў, у 2005 годзе склаў толькі 550 млн даляраў, на другім месцы экспарт [[бавоўна|бавоўны]]. Таджыкістан мае значныя [[гідраэнэргія|гідраэнэргарэсурсы]], якія рэалізуюцца толькі на 5%.

== Дэмаграфія ==
У лютым 2005 году колькасьць насельніцтва краіны складала {{лік|7163506}} чалавек. Большая частка зь іх [[таджыкі]] (79,9%), потым [[узбэкі]] (15,3%), [[расейцы]] (1,1%) і [[кіргізы]] (1,1%). Прадстаўнікі іншых этнічных групаў складаюць 2,6% насельніцтва. Асноўная рэлігія краіны — [[іслам]], [[сунізм]] (85% насельніцтва), [[шыізм]] (5%), іншыя веравызнаньні (10%).
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|+Залежнасьць колькасьці насельніцтва Таджыкістана ад часу
|-
!Дата!!Колькасьць
|-
|1 студзеня 1992||{{лік|5505600}}&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://stat.ww.tj/publications/July2019/macmuai_sumorai_aholi_to_1_anvari_soli_2019.pdf|загаловак=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|выдавецтва=Агентство по статистике при Президенте Республики Таджикистан|год=2019|старонкі=6-7}}&lt;/ref&gt;
|-
|1 студзеня 1996||{{лік|5701400}}
|-
|1 студзеня 1999||{{лік|6001300}}
|-
|1 студзеня 2000||{{лік|6128500}}
|-
|1 студзеня 2001||{{лік|6264600}}
|-
|1 студзеня 2002||{{лік|6371200}}
|-
|1 студзеня 2003||{{лік|6487100}}
|-
|1 студзеня 2004||{{лік|6598800}}
|-
|2005||{{лік|7163506}}
|-
|2009||{{лік|7349145}}
|-
|2010||{{лік|7417400}}
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Партал|Азія}}

{{Краіны Азіі}}
{{АБСЭ}}</text>
      <sha1>e9tbu5t9wwgo83j1sg7m5la5yrwsaef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міра Набелкава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21189</id>
    <revision>
      <id>2699101</id>
      <parentid>2497309</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5056" sha1="8sxxztoysvaq1yjhnge8enbsw957maq" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міра На́белкава''' ({{Мова-sk|Mira Nábělková}}, нар. 30 сакавіка 1956, [[Мартын (Славаччына)|Мартын]], [[Славаччына]]) — славацкая лінгвістка.

У 1980 годзе скончыла філязофскі факультэт [[Унівэрсытэт Комэнскага|Унівэрсытэта Комэнскага]] ў [[Браціслава|Браціславе]] (спэцыяльнасьць [[славакістыка]] і [[русістыка]]).
Пасьля навучаньня працавала ў Інстытуце мовазнаўства імя [[Людавіт Штур|Людавіта Штура]] Славацкай акадэміі навук у Браціславе. У 1989 годзе абараніла дысэртацыю на тэму &quot;Адносныя прыметнікі ў славацкай мове: функцыянальна-сэмантычны аналіз дэсубстантыўных дэрыватаў&quot; (выданьне: Браціслава, &quot;Veda&quot; 1993). У 1989—1996 гадах была сябрам камітэта і навуковым сакратаром Славацкага лінгвістычнага таварыства пры [[АН]].

З 1991 да 2000 году была арганізатарам штогадовага міжнароднага Калёквіюму маладых мовазнаўцаў (''Kolokvium mladých jazykovedcov'') — вядомай сярод славацкіх, чэскіх і польскіх студэнтаў-лінгвістаў канфэрэнцыі, а таксама зьяўлялася рэдактарам сэрыі &quot;VARIA&quot; — штогадовых зборнікаў дакладаў калёквіюма. У 1991—1999 гадах была сябрам навуковай рады Інстытуту мовазнаўства АН.

З 1999 году выкладае на катэдры славістыкі і ўсходняй эўрапеістыкі філязофскага факультэта [[Карлаў унівэрсытэт|Карлавага ўнівэрсытэта]] ў [[Прага|Празе]]. У 1999—2004 гадах выкладала на катэдры славістыкі філязофскага факультэта Ўнівэрсытэту Т.Г.Масарыка ў [[Брно|Брне]]. У апошні год выкладаньня ў Брне атрымала Срэбны мэдаль Унівэрсытэту Т.Г.Масарыка за ўнёсак у разьвіцьцё [[Чэхія|чэскай]] славакістыкі.

Навуковыя інтарэсы: [[лексычная сэмантыка]], [[словаўтварэньне]], [[лексыкаграфія]], [[сынтаксыс]], [[сацыялінгвістыка]] (праблематыка моўных кантактаў [[чэская мова|чэскай]] і [[славацкая мова|славацкай]] моваў).

== Выбраныя публікацыі ==
* Rusizmy v slovenčine: text a slovník // Považaj, M. (ed.) ''Lexicographica '99''. Bratislava, Veda 2001, c. 203-217.
* ''Jazyková poradňa odpovedá''. Zostavila M. Pisárčiková. Bratislava, Slovenské pedagogické nakladateľstvo 1988. 288 s. (суаўтар)
* ''Vzťahové adjektíva v slovenčine: Funkčno-sémantická analýza desubstantívnych derivátov''. Bratislava, Veda 1993. 204 с.
* Horecký, J. — Buzássyová, K. — Bosák, J. і інш.: ''Dynamika slovnej zásoby súčasnej slovenčiny.'' Bratislava, Veda 1989, 429 c. Аўтар разьдзелаў: 
** Potencie a smery pohybov v adjektívnej lexike (с. 169—179), 
** Konkurencia adjektíva a pádu substantíva v prívlastkovej pozícii (с. 179—187), 
** Možnosti a spôsoby prekonávania obmedzení adjektívnej derivácie (с. 187—195), 
** Konkurencia adjektív s domácimi a internacionálnymi formantmi (с. 287—293).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Бібліяграфія на сайце Інстытуту мовазнаўства імя Л. Штура (1981—2000): [http://www.juls.savba.sk/slovenski_jazykovedci/1976—1985/Nabelkova,%20Mira.html 1]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20080421191728/http://www.juls.savba.sk/slovenski_jazykovedci/1986-1995/Nabelkova,%20Mira.html 2] [https://web.archive.org/web/20080421194109/http://www.juls.savba.sk/slovenski_jazykovedci/1996-2000/Nabelkova,%20Mira.html 3]
* Бібліяграфія на сайце філязофскага факультэта Карлавага ўнівэрсытэту ў Празе (з [[2005]] г.): [https://web.archive.org/web/20070609140055/http://svi.ff.cuni.cz/n/nabelkova.htm 4]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Набелкава, Міра}}
[[Катэгорыя:Славацкія мовазнаўцы]]</text>
      <sha1>8sxxztoysvaq1yjhnge8enbsw957maq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21581</id>
    <revision>
      <id>2699094</id>
      <parentid>2425011</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="igbzppunacg4md9ony0o22rjs38emh9" xml:space="preserve">[[File:Georgians (montage of 35).jpg|thumb|300px|Грузіны]] 
'''Картвэлы''' або '''грузіны''' (саманазва: ქართველი ერი ''картвэлі эры'', альбо ქართველები ''картвэлі'') — народ [[картвэльскія мовы|картвэльскай групы]], што жыве ў цэнтральнай і заходняй частках [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]] і складаецца з наступных [[этнаграфічная група|этнаграфічных групаў]]:

* [[Картлійцы]]
* [[Кахетынцы]]
* [[Інгілойцы]]
* [[Пшавы]]
* [[Хеўсуры]]
* [[Тушынцы]]
* [[Махеўцы]]
* [[Лечхумцы]]
* [[Рачвэльцы]]
*[[Сваны]]
* [[Імэрэтыны]]
*[[Мэгрэлы]]
* [[Гурыйцы]]
* [[Аджарцы]].

Акрамя таго, налічваецца шэраг роднасных этнасаў картвэльскага паходжаньня — [[лазы (народ)|лазы]], што часам лічацца этнаграфічнымі групамі грузінаў.

Ужываюць [[грузінская мова|грузінскую мову]]. Колькасьць грузінаў у сьвеце больш за 6,8 млн, зь якіх толькі каля 4 млн пражывае на тэрыторыі [[Грузія|Грузіі]] (83 % насельніцтва краіны). Паводле неафіцыйных зьвестак у [[Расея|Расеі]] пражывае і працуе каля 1 млн грузінаў. Паводле афіцыйных — 198 тысяч ([[2002]] г.).

У [[Турэччына|Турэччыне]] — каля 1,5 млн грузінаў, у краінах [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]] і [[ЗША]] — больш за 200 тысяч, у [[Іран|Іране]] — 50 тысяч, ва [[Украіна|Ўкраіне]] — больш за 34 тысячы. Прапарцыйна складаюць прыкметгую дзель у насельніцтве [[Беларусь|Беларусі]]

{{Насельніцтва Беларусі}}

[[Катэгорыя:Народы Грузіі]]</text>
      <sha1>igbzppunacg4md9ony0o22rjs38emh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699095</id>
      <parentid>2699094</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2337" sha1="el77t4xndqyf8b592vknwiba700agvz" xml:space="preserve">[[File:Georgians (montage of 35).jpg|thumb|300px|Грузіны]] 
'''Картвэлы''' або '''грузіны''' (саманазва: ქართველი ერი ''картвэлі эры'', альбо ქართველები ''картвэлі'') — народ [[картвэльскія мовы|картвэльскай групы]], што жыве ў цэнтральнай і заходняй частках [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]] і складаецца з наступных [[этнаграфічная група|этнаграфічных групаў]]:

* [[Картлійцы]]
* [[Кахетынцы]]
* [[Інгілойцы]]
* [[Пшавы]]
* [[Хеўсуры]]
* [[Тушынцы]]
* [[Махеўцы]]
* [[Лечхумцы]]
* [[Рачвэльцы]]
*[[Сваны]]
* [[Імэрэтыны]]
*[[Мэгрэлы]]
* [[Гурыйцы]]
* [[Аджарцы]].

Акрамя таго, налічваецца шэраг роднасных этнасаў картвэльскага паходжаньня — [[лазы (народ)|лазы]], што часам лічацца этнаграфічнымі групамі грузінаў.

Ужываюць [[грузінская мова|картвэльскую мову]]. Колькасьць грузінаў у сьвеце больш за 6,8 млн, зь якіх толькі каля 4 млн пражывае на тэрыторыі [[Грузія|Сакартвэлы]] (83 % насельніцтва краіны). Паводле неафіцыйных зьвестак у [[Расея|Расеі]] пражывае і працуе каля 1 млн грузінаў. Паводле афіцыйных — 198 тысяч ([[2002]] г.).

У [[Турэччына|Турэччыне]] — каля 1,5 млн грузінаў, у краінах [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]] і [[ЗША]] — больш за 200 тысяч, у [[Іран|Іране]] — 50 тысяч, ва [[Украіна|Ўкраіне]] — больш за 34 тысячы. Прапарцыйна складаюць прыкметгую дзель у насельніцтве [[Беларусь|Беларусі]]

{{Насельніцтва Беларусі}}

[[Катэгорыя:Народы Грузіі]]</text>
      <sha1>el77t4xndqyf8b592vknwiba700agvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастусь Травень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21851</id>
    <revision>
      <id>2698963</id>
      <parentid>2672275</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7582" sha1="ehcre4u4quo48udrv2gi95x8o7pna3o" xml:space="preserve">'''Кастусь Травень''' (сапр. Кудраўцаў Яўген Аляксандравіч; 15 верасня 1947 г., в. [[Суботнікі]] Іўеўскага раёну Гарадзенскай вобласьці&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140810205925/http://kamunikat.org/Travien_Kastus.html&lt;/ref&gt; — 28 кастрычніка 2021 г., Менск) — беларускі пісьменьнік. Сябра Саюзу беларускіх пісьменнікаў ад 2007 г.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Віленскі край|Віленскім краі]] пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў вёсцы [[Суботнікі (Гарадзенская вобласьць)|Суботнікі]] [[Івейскі раён|Івейскага раёну]]. У 1962 годзе сям’я пераехала ў Стары Быхаў Магілёўскай вобласці, дзе Кастусь скончыў сярэднюю школу. У 1970 годзе скончыў геаграфічна-біялагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Менскі пэдагагічны інстытут імя Горкага]]. Па 1978 год працаваў настаўнікам. З 1978-га — інспектар РКНК. Працяглы час працаваў настаўнікам, быў на савецкай рабоце, у народным кантролі, на будаўніцтве, у ЖЭСе, больш за дзесяць гадоў рабіў мэнэджарам, гандляваў у шапіках, апошнім часам працаваў рэквізытарам на здымках мастацкіх фільмаў. Цікавіўся [[філязофія]]й, [[антрапалёгія]]й, [[псыхалёгія]]й, [[сацыялёгія]]й, [[гісторыя]]й, асабліва XX стагодзьдзя.

== Творчасьць ==
Друкаваўся ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» (першае апавяданне «Вокліч»напісана и надрукавана у чэрвені 1997г.), у штотыднёвіках ЛіМе, «Новы час», у часопісе «[[Arche]]», «Дзеяслове», «Акно», таксама ў альманахах «Гоман» і «[[Панядзелак (альманах)|Панядзелак]]»&quot;. У першую кнігу таленавітага празаіка «Маўчы і будзь хітрым», выдадзеную ў 2007 годзе, ўвайшлі апавяданні, аб’яднаныя тэмай актыўнай і акрэсленай жыццёвай пазіцыі людзей самых розных сацыяльных пластоў грамадства. Ужо ў 2008 годзе была надрукавана другая кніжка апавяданняў і крытычных артыкулаў — «Гульня белымі фігурамі».

Кастусь Травень з’яўляецца уладальнікам «Залатога пяра» у намінацыіі «Проза» за 2006 год у часопісе «Гоман».

Пераклаў на беларускую мову ўспаміны свайго бацькі, Кудраўцава Аляксандра Пятровіча, якія былі надрукаваны ў 2020 годзе як кніжка «Успаміны аб жыцці ў ХХ стагоддзі». Бацька Кастуся Траўня, Кудраўцаў Аляксандр Пятровіч (1923—1997), нарадзіўся ў Дрыбіне. Пад час калектывізацыі стаў сіратой. Быў у блакадзе Ленінграда. Трапіў марскім пехацінцам на фронт, быў паранены ў 1941 годзе. Пасля вайны працаваў старшынёй калгасаў імя Кутузава і «Вольнае жыццё» ў Іўеўскім раёне, затым калгаса «Рэвалюцыя» ў Быхаўскім раёне. За працоўныя поспехі ўзнагароджаны чатырма ордэнамі, у тым ліку ордэнам Леніна і ордэнам Айчынай вайны I ступені, а таксама медалём «За перамогу над Германіяй».

У сваей творчасці Кастусь Травень карыстаўся неафіцыйным беларускім правапісам.

== Бібліяграфія ==

=== Зборнікі апавяданняў ===
1. Маўчы і будзь хітрым (апавяданні)/ К.Травень — Мінск: Народная кніга, 2007. —192 с.

2. Гульня белымі фігурамі (апавяданні і артыкулы)/ К.Травень — Мінск: Логвінаў, 2008. — 167 с.

3. Брыгадны генерал (апавяданні)/ К.Травень — Вільня: Наша будучыня, 2011.—208 с.

4. Маўчы і будзь хітрым (2-е выданне)/ К.Травень — Мінск: Логвінаў, 2013. —239 с.

5. Дзень, калі загінуў Апалон (аповесць, апавяданні, артыкулы)/ К.Травень — Вільня: Логвінаў, 2015. —236 с.

6. Калі жыцце ідзе на заканчэнне (няскончаны зборнік апавяданняў)/ К.Травень 

=== Переклады на беларускую мову ===
Успаміны аб жыцці ў ХХ стагоддзі/А.П. Кудраўцаў — Мінск, 2007. —166 с.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://iuzhyk.livejournal.com/172644.html Міхась Южык. Ватэрлінія. Пошукі шчасьця.]
* [https://web.archive.org/web/20230619210828/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/trav4402ec.html?OpenDocument «Роспач» - фрагмэнт апавяданьня ''«Час зьбіраць камяні» з кніжкі «Гульня белымі фігурамі».'']
* [https://web.archive.org/web/20211112215239/https://ivyenews.by/novosti/5597-nikogda-ne-zabudu-iz-zapisok-byvshego-predsedatelya-kolkhoza.html «Никогда не забуду….» Из записок бывшего председателя колхоза. Раённая газета «Іўеўскі край»]
* [https://web.archive.org/web/20211112215237/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2001-2/trave201.html Кастусь Травень. Чалавек хвалі. ''Развагі над прозай Ігара Сідарука'']

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Травень, Кастусь}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1947 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Суботніках]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]</text>
      <sha1>ehcre4u4quo48udrv2gi95x8o7pna3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ляхавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23866</id>
    <revision>
      <id>2699008</id>
      <parentid>2642007</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31443" sha1="h16bgiuj0b93r07zmdsqifcx7w7ipjv" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Ляхавічы
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Ляхавічаў
|Лацінка                          = Lachavičy
|Герб                             = Coat of Arms of Liachavičy, Belarus.svg
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1492
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                             = [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкі]]
|Сельсавет                        = 
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 10908
|Год падліку колькасьці           = 2018
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = Ляхавічы. Забудова (01).jpg
|Апісаньне выявы                  = Помнік на месцы [[Ляхавіцкі замак|фартэцыі]]
 |Шырата градусаў                 = 53
 |Шырата хвілінаў                 = 2
 |Шырата сэкундаў                 = 24
 |Даўгата градусаў                = 26
 |Даўгата хвілінаў                = 15
 |Даўгата сэкундаў                = 46
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ля́хавічы''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Ведзьма|Ведзьме]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 10 908 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Знаходзяцца за 225 км ад [[Берасьце|Берасьця]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Баранавічы]] — [[Лунінец]], празь места праходзіць аўтамабільная дарога [[Берасьце]] — [[Русінавічы (Берасьцейская вобласьць)|Русінавічы]].

Ляхавічы — [[места]] [[Наваградзкі павет|гістарычнай Наваградчыны]], колішняя сталіца [[Ляхавіцкае графства|графства]], старажытны замак [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся збудаваны ў стылі [[рэнэсанс]]у [[Ляхавіцкі замак|замак]], помнік архітэктуры XVI ст., [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зруйнаваны расейскімі ўладамі]], а таксама касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа ў стылі [[барока]], помнік архітэктуры XVII ст., [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зруйнаваны савецкімі ўладамі]].

== Назва ==
[[Тапонім]] Ляхавічы, імаверна, утварыўся ад назвы першых пасяленцаў — [[Ляхі|ляхаў]] (раней гэтак называлі палякаў). Не адкідваецца і зьвязак з прозьвішчамі Лях або Ляхаў. Увогуле, тапонімы з асновай «ляхі» сустракаюцца на ўсёй тэрыторыі Беларусі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 218.&lt;/ref&gt;. Сама мянушка «лях/ляхі» зьявілася (з дасьледаваньняў [[:be:Міхась_Турыянскі|М. Турыянскага]]) у VII—IX стагодзьдзях зь міграцыяй у Польшчу жыдоў з Заходняй Эўропы. Словы «ляхем-панем» ў гаворцы жыдоў з [[Гішпанія|Гішпаніі]] азначаюць чалавека, які займаецца вырошчваньнем зерня жыта і грэчкі на хлеб, грэчкасея і зямяніна, вольнага гаспадара свайго двара, работніка на зямлі і набожнага чалавека, які пакінуў паганскія звычкі жыць хітрыкаю, рабаваньнем, паляваньнем і зьбіральніцтвам, прыняў Сьвяты Хрост і адцураўся ад полігаміі.

Ляхавічы — патранімічны тапонім, як і назвы некаторых ваколічных вёсак — Патапавічы, Сваяцічы, Русінавічы і г. д. Прозьвішча Ляховіч сустракаецца ў мэтрыках Вялікага Княства Літоўскага, таму відаць, нейкі Ляховіч быў першым уладальнікам Ляхавічаў.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Ляхавічы ўпершыню ўпамінаюцца ў ХV стагодзьдзі як цэнтар воласьці (маёнтку)&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 239.&lt;/ref&gt;. У 1-й палове ХVI стагодзьдзя паселішча знаходзілася ў валоданьні [[Гаштольды|Гаштольдаў]], з 1551 году — [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]].

[[Файл:Lachavičy. Ляхавічы (1660).jpg|230пкс|значак|«[[Аблога Ляхавіцкага замка]]», 1660 г.]]

З 1572 году Ляхавічамі валодалі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]] і ягоныя нашчадкі, якія з канца ХVI стагодзьдзя пачалі звацца «графамі на Ляхавічах». У канцы ХVI стагодзьдзя тут збудавалі [[Ляхавіцкі замак|мураваны замак]]. У ХVII стагодзьдзі Ляхавічы атрымалі статус мястэчка&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 430.&lt;/ref&gt;, уваходзілі ў [[Наваградзкі павет]]. Узімку 1595—1596 гадоў казацкія загоны С. Налівайкі і М. Шавулы беспасьпяхова штурмавалі фартэцыю&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;. У 1635 годзе праз дынастычны шлюб паселішча перайшло да [[Сапегі|Сапегаў]]. На 1635 год тут было 215 [[дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]]&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;.

За часамі [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) у 1660 годзе [[Маскоўская дзяржава|маскоўскі ваявода]] Хаванскі 6 месяцаў [[Аблога Ляхавічаў|трымаў у аблозе]] Ляхавіцкі замак, аднак ня здолеў яго захапіць. У ХVIII стагодзьдзі мястэчка перайшло ў валоданьне [[Масальскія|Масальскіх]]. У 1775 годзе сойм Рэчы Паспалітай перавёў Ляхавічы ў дзяржаўны скарб. У 1791 годзе места ўвайшло ў [[Случарэцкі павет]].

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Ляхавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе з 1795 году сталі цэнтрам воласьці Слуцкага павету [[Менская губэрня|Менскай губэрні]].

Будаваньне лініі [[Палескія чыгункі|Палескіх чыгунак]] ([[Сарны]] — [[Вільня]]) у 1880-я гады дала штуршок эканамічнаму разьвіцьцю Ляхавічаў. У канцы ХІХ стагодзьдзя ў мястэчку было 155 двароў, дзеялі царква, сынагога і 6 юдэйскіх малітоўных дамоў, працавалі школа, лякарня, гаршковы завод, 30 крамаў і 3 карчмы, праводзіліся 3 кірмашы штогод і штотыднёвыя таргі&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;. На 1900 год — працавалі паштовая станцыя, 91 дробнае прамысловае прадпрыемства.

У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] Ляхавічы знаходзіліся ў прыфрантавой паласе. 18 лютага 1918 году мястэчка занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

&lt;gallery caption=&quot;Старая графіка Ляхавічаў&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Lachavicki zamak. Ляхавіцкі замак (1660).jpg|[[Ляхавіцкі замак|Фартэцыя]], фрагмэнт пляну аблогі
Lachavičy, Kasakoŭski. Ляхавічы, Касакоўскі (1901-14).jpg|Сядзіба Касакоўскіх
Lachavickaja synagoga. Ляхавіцкая сынагога (XIX).jpg|Вялікая сынагога
Lachavičy, Tatarskaja. Ляхавічы, Татарская (1920-39) (2).jpg|Мячэт
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Ляхавічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары мястэчка і воласьці атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.&lt;/ref&gt;. Увосень 1918 году Ляхавічы занялі бальшавікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;. 17 красавіка 1919 году Ляхавічы занялі польскія войскі, у ліпені 1920 году — зноў бальшавікі, пазьней — зноў польскія войскі. Згодна з [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам гміны Баранавіцкага павету [[Наваградзкае ваяводзтва (1919—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]]. 27 чэрвеня 1931 году Ляхавічы зноў атрымалі статус [[места]], адначасна да яго далучылі населеныя пункты з аднайменнай гміны — вёску Малую Лотву і чыгуначнаю станцыю Ведзьму&lt;ref&gt;[http://isap.sejm.gov.pl/Download?id=WDU19310560448&amp;type=2 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 czerwca 1931 r. o zaliczeniu osady (miasteczka) Lachowicze w powiecie baranowickim, województwie nowogródzkiem w poczet miast i włączeniu do nowoutworzonego miasta niektórych osiedli, Dz. U. Nr 56, poz. 448]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

У 1939 годзе Ляхавічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе сталі цэнтрам раёну. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 24 чэрвеня 1941 да 6 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

&lt;gallery caption=&quot;Места на старых здымках&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Lachavičy, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Ляхавічы, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (J. Langda, 1914).jpg|Стары касьцёл па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]]
Lachavičy, Śviatoha Jazepa. Ляхавічы, Сьвятога Язэпа (1914).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа (Ляхавічы)|Новы касьцёл]]
Lachavičy, Śviatoha Jazepa. Ляхавічы, Сьвятога Язэпа (1914) (3).jpg|Новы касьцёл, інтэр’ер
Lachavičy, Kleckaja. Ляхавічы, Клецкая (1901-39).jpg|Вуліца Клецкая. Юдэйская школа
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Lachavičy, Tatarskaja. Ляхавічы, Татарская (1910-19).jpg|Вуліца Татарская. Мячэт
Lachavičy, Pinskaja. Ляхавічы, Пінская (1901-39).jpg|Вуліца Пінская
Lachavičy, Rynak. Ляхавічы, Рынак (1916).jpg|Рынак
Lachavičy, Rynkavaja. Ляхавічы, Рынкавая (1901-39).jpg|Вуліца Рынкавая
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:32
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1897 from:0 till:5016 
  bar:1939 from:0 till:5100 
  bar:1959 from:0 till:4500
  bar:1989 from:0 till:10700
  bar:2000 from:0 till:11700
  bar:2008 from:0 till:11700
  bar:2009 from:0 till:10997
  bar:2018 from:0 till:10908
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XIX стагодзьдзе''': 1884 год — 2 тыс. чал.&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Lachowicze // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/56 56].&lt;/ref&gt;; 1897 год — 5016 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Нашы гарады|к}}&lt;/ref&gt;
* '''XX стагодзьдзе''': 1939 год — 5,1 тыс. чал.; 1959 год — 4,5 тыс. чал.; 1989 год — 10,7 тыс. чал.; 1997 год — 12,5 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 429.&lt;/ref&gt;; 1998 год — 12,2 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|9к}} С. 436.&lt;/ref&gt;; 2000 год — 11,7 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://gerb.brestobl.com/ljah0.html Ляховичи (Ляхавічы, Lyakhovichi)], [http://gerb.brestobl.com Гербы Брестской области]&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 11,6 тыс. чал.; 2008 год — 11,7 тыс. чал.; 2009 год — 10 997 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918174133/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt; (перапіс); 2016 год — 10 902 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 10 919 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 10 908 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

=== Адукацыя ===
У Ляхавічах працуюць аграрны каледж, школа-гімназія, 3 сярэднія школы, 4 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзіцячая спартовая школа.

=== Мэдыцына ===
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць мескія [[лякарня]] і [[паліклініка]].

=== Культура ===
Дзеюць 2 дамы культуры, 3 бібліятэкі.

== Забудова ==

=== Плян ===
Сыстэма пляну Ляхавічаў радыяльна-прамянёвая. На галоўнай вуліцы (дзялянка шашы Баранавічы — Русінавічы) знаходзяцца будынкі аграрнага каледжу, камбінату побытавага абслугоўваньня, унівэрсальнай крамы, 4-5-павярховыя жылыя дамы. Да цэнтральнай вуліцы прылягаюць два пляцы — адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар места. Аблічча галоўнай вуліцы фармуюць будынак раённай адміністрацыі, дом зьвязку і банк, дом культуры. На вуліцы гістарычнай Пінскай вуліцы месьцяцца рэстаран і кавярня, гасьцініца, крама. Пераважае аднапавярховая індывідуальная забудова прысядзібнага тыпу. Будуюцца 2—4-павярховыя жылыя дамы. У паўднёва-ўсходняй частцы места знаходзіцца мікрараён, забудаваны пераважна 4—5-павярховымі жылымі дамамі. Прамысловая зона канцэнтруецца на паўднёвы ўсход ад асноўнай жылой тэрыторыі, у раёне чыгуначнай станцыі.

=== Вуліцы і пляцы ===
{| cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;width: 800px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;&quot;
|- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align=&quot;center&quot;
| '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы'''
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| 17 верасьня вуліца || '''Пінская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Дзесюкевіча вуліца || '''Падлескі''' завулак || Моладзевы завулак (1960—1967)
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Камсамольская вуліца || '''Гажэвіцкая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Кастрычніцкая вуліца || '''Малая Лотва''' вуліца&lt;ref&gt;Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Брестчина. — Минск, 2009.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; '''Малалотаўская''' вуліца&lt;ref name=&quot;Pastanova&quot;&gt;[http://liblh.by/Ulici/images/oktyabrskaya.jpg Решение № 269 Исполнительного комитета Ляховичского районного Совета депутатов трудящихся от 17 августа 1955 г. «Об упорядочении наименований улиц и нумерации домов в городе Ляховичи»]&lt;/ref&gt; ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Леніна вуліца || '''Вугорская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Каменская''' вуліца || Баранавіцкая вуліца (1955—1965)
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Матросава вуліца || '''Вялікалотаўская''' вуліца&lt;ref name=&quot;Pastanova&quot;/&gt; ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Перамогі плошча || '''Рынак''' пляц ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Першамайская вуліца || '''Клецкая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Пугачова завулак || '''Вялікалотаўскі''' завулак&lt;ref name=&quot;Pastanova&quot;/&gt; ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Разіна завулак (з 1955) || '''Рынкавая''' вуліца || Тадэвуша Рэйтана вуліца
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Савецкая вуліца || '''Мыслабаская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Цітовіча вуліца || '''Татарская''' вуліца&lt;ref&gt;Булаты П. [https://web.archive.org/web/20160405002053/http://porteuropa.eu/be/belarus/belarus/67-lachawiczy Старажытны горад Ляхавічы], PortEuropa&lt;/ref&gt; ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Янкі Купалы вуліца || '''Падлеская''' вуліца || 40 гадоў ВЛКСМ вуліца (1960—1983)
|}
З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Ляхавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі Замкавая вуліца і Замкавы завулак. У перапісе 1874 году ўпамінаюцца Могілкавая, Мядзьведзіцкая, Плябанская, Сьвятаянская і Школьная вуліцы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200925002436/https://kehilalinks.jewishgen.org/lyakhovichi/PlaceNames1874Census.htm Place Names in the 1874 List of Jewish Males in Lyakhovichi]&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці. Чатыры будаўнічыя арганізацыі.
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прадпрыемстваў Ляхавічаў
|-
|
* ААТ «Ляхавіцкі кансэрвавы завод»
* ААТ «Ляхавіцкі льнозавод»
* СААТ «Ляхавіцкі малочны завод»
* УТП «Ляхавіцкае»
* ПУП «Ляхавіцкі кааппрам»
* ЗАТ «Ляхавіцкі завод „Мэталаплястмас“»
* ДЛГУ «Ляхавіцкі лясгас»
* КУВП «Столінская друкарня»
|}

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Інфраструктура ===
Спыніцца можна ў мескім гатэлі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;.

=== Славутасьці ===
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* [[Касьцёл Сьвятога Язэпа (Ляхавічы)|Касьцёл Сьвятога Язэпа]] (Юзэфа&lt;ref&gt;{{Літаратура/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 207.&lt;/ref&gt;; 1907)
* Могілкі старыя хрысьціянскія, капліцы (XIX ст.)
* Сынагога (XIX ст.)

=== Страчаная спадчына ===
* Гаспадарчы двор Тызенгаўзаў-Патоцкіх (XVIII—ХХ ст.)
* [[Ляхавіцкі замак|Замак]] (XV—XVIII стагодзьдзі)
* Капліца Сьвятой Ганны (XVI—ХХ ст.)
* Касьцёл Сьвятога Войцеха (XV ст.)
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа&lt;ref&gt;{{Літаратура/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 433.&lt;/ref&gt; (XVII ст.)
* Лецішча Патоцкіх «Рэпіхава» (XIX ст.)
* Мячэт (1815)
* Сынагога «Вялікая» (XVI—XX ст.)
* Сядзіба «Гажэвічы»
* Сядзіба Касакоўскіх (XVIII ст.)
* Сядзіба Бохвіцаў (XVIII ст.)
* Сядзіба Масальскіх (XIX ст.)
* Палац Сапегаў-Ябланоўскіх (XVIII ст.)
* Факторыя «Голдавічы» (XV—XX ст.)

== Галерэя ==
&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Ляхавічаў&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Капліца Дамініка Рэйтана ў Ляхавічах.jpg|Капліца Дамініка Рэйтана
Ляхавічы. Адбудова касцёла (02).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа (Ляхавічы)|Касьцёл Сьвятога Язэпа]]
Ляхавічы. Забудова (06).jpg|У цэнтры места
Ляхавічы. Забудова (02).jpg|Старая камяніца
&lt;/gallery&gt;

== Асобы ==
* [[Фёдар Еўлашоўскі]] (1546—1604) — грамадзкі дзяяч, пісьменьнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]
* [[Міхаіл Пташук]] (1943—2002) — савецкі і беларускі кінарэжысэр і сцэнарыст
* [[Францішак Ксавэры Несялоўскі]] (1771—1845) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]
* [[Сяргей Пясэцкі]] (1901—1964) — польскі пісьменьнік
* [[Тадэвуш Рэйтан]] (1740—1780) — грамадзка-палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага; нарадзіўся ў Грушаўцы пад Ляхавічамі
* [[Якуб Шынкевіч]] (1884—1966) — татарскі рэлігійны і грамадзкі дзеяч Беларусі, Летувы, Польшчы, доктар арыенталістыкі

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|9}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/ЭГБ|4}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|lyahavichy-2}}
* [https://web.archive.org/web/20180329074209/http://liahovichi.brest-region.by/ Сайт Ляхавіцкага выканкаму]
* [https://web.archive.org/web/20100903132736/http://www.lves.by/ Сайт газэты «Ляхавіцкі веснік»]

{{Навігацыйная група
|назоў = Ляхавічы ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Ляхавіцкі раён
|Берасьцейская вобласьць
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Наваградчыны}}

[[Катэгорыя:Ляхавічы| ]]</text>
      <sha1>h16bgiuj0b93r07zmdsqifcx7w7ipjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манчэстэр Юнайтэд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24317</id>
    <revision>
      <id>2699029</id>
      <parentid>2690899</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31705" sha1="terx29ommv8dn79wxfxhr46clsmedhm" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва           = Манчэстэр Юнайтэд
|Лягатып         = Manchester United FC.svg
|ПоўнаяНазва     = 
|Горад           = [[Манчэстэр]], [[Ангельшчына]]
|Заснаваны       = 1878, як ''Newton Heath LYR F.C.''
|Стадыён         = [[Олд Трафард]]
|Умяшчальнасьць  = 74 879
|Прэзыдэнт       = 
|Трэнэр          = 
|Чэмпіянат       = {{Ангельскі папярэдні футбольны сэзон|МанчэстэрЮЛіга}}
|Сэзон           = {{Ангельскі папярэдні футбольны сэзон|МанчэстэрЮСэзон}}
|Месца           = {{Ангельскі папярэдні футбольны сэзон|МанчэстэрЮ}}
|Сайт            = 
|Прыналежнасьць  = Ангельскія
| pattern_la1 = _manutd2425h
| pattern_b1 = _manutd2425h
| pattern_ra1 = _manutd2425h
| pattern_sh1 = _manutd2425h
| pattern_so1 = _manutd2425hl
| leftarm1 = ff0000
| body1 = ff0000
| rightarm1 = ff0000
| shorts1 = ffffff
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _manutd2425a
| pattern_b2 = _manutd2425a
| pattern_ra2 = _manutd2425a
| pattern_sh2 = _manutd2425a
| pattern_so2 = _manutd2425al
| leftarm2 = 001a67
| body2 = 001a67
| rightarm2 = 001a67
| shorts2 = 001a67
| socks2 = 001a67
| pattern_la3 = _manutd2425t
| pattern_b3 = _manutd2425t
| pattern_ra3 = _manutd2425t
| pattern_sh3 = _manutd2425t
| pattern_so3 = _manutd2425tl
| leftarm3 = faf9f6
| body3 = faf9f6
| rightarm3 = faf9f6
| shorts3 = faf9f6
| socks3 = faf9f6
}}
«'''Манчэстэр Юнайтэд'''» ({{мова-en|Manchester United}}) — ангельскі футбольны клюб з гораду [[Манчэстэр]]. 20-разовы [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|чэмпіён Ангельшчыны]], 13-разовы ўладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]. Трохразовы пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]] (1968, 1999, 2008), уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЭФА|Кубка кубкаў]] (1991), пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] ([[Ліга Эўропы УЭФА 2016—2017 гадоў|2017]]). Хатні стадыён «Юнайтэд», «[[Олд Трафард]]», быў адчынены ў 1910 годзе. Ён зьяўляецца найбуйнейшым пасьля «[[Ўэмблі (стадыён)|Ўэмблі]]» футбольным стадыёнам у [[Ангельшчына|Ангельшчыне]], ён здольны зьмясьціць каля 76 тысячаў заўзятараў.

«Манчэстэр Юнайтэд» зьяўляецца адным з самых пасьпяховых ангельскіх клюбаў паводле колькасьці тытулаў за ўсю гісторыю, а за апошнія 20 гадоў клюб ёсьць самым пасьпяховым клюбам у [[Ангельшчына|Ангельшчыне]], атрымаўшы перамогу ў 27 буйных трафэях зь лістапада 1986 году, калі каманду ўзначаліў сэр [[Алекс Фэрг’юсан]]&lt;ref&gt;[http://www.stretfordend.co.uk/gloryglory.html Glory, glory Man United…], StretfordEnd.co.uk.&lt;/ref&gt;. У [[Прэм’ер-Ліга 2010—2011 гадоў|сэзоне 2010—2011 гадоў]] «Юнайтэд» выйграў чэмпіянат Ангельшчыны ў рэкордны 19 раз, апярэдзіўшы паводле гэтага паказчыку «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]». У 1968 годзе «Манчэстэр Юнайтэд» стаў першым ангельскім клюбам, які перамог у [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў]], перамогшы ў фінале партугальскую «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіку]]» зь лікам 4:1&lt;ref&gt;[http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1967/intro.html 1967/68: Чарльтон помог «МЮ»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UEFA.&lt;/ref&gt;. У 1999 годзе клюб у другі раз стаў пераможцам галоўнага эўрапейскага клюбнага спаборніцтва, адолеўшы ў фінале мюнхэнскую «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыю]]» зь лікам 2:1&lt;ref&gt;[http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1998/intro.html 1998/99: Магия последних минут]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UEFA.&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе «Юнайтэд» зноўку атрымаў перамогу ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]], абыграўшы ў фінале лёнданскі «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110116023301/http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2008/intro.html 2007/08: Рука судьбы]. UEFA.&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, «Юнайтэд» зьяўляецца рэкардсмэнам паводле колькасьці пераможаных [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубкаў Ангельшчыны]] (12 перамогаў)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130521024951/http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html Manchester United win FA Cup]. CBCSports.ca&lt;/ref&gt;.

На цяперашні момант «Юнайтэд» уваходзіць у тройку футбольных клюбаў з самымі высокімі даходамі&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/football/2010/mar/02/manchester-united-barcelona-deloitte-rich-list Manchester United fall behind Barcelona on Deloitte rich list], Guardian.co.uk&lt;/ref&gt;. У красавіку 2012 году часопіс [[Forbes]] ацаніў клюб у 2,235 млрд даляраў&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/sport/81416-top-10-samyh-dorogih-futbolnyh-komand-mira/photo/1 10 самых дорогих футбольных команд мира], Forbes&lt;/ref&gt;. «Манчэстэр Юнайтэд» зьяўляецца самым дарагім спартовым клюбам у сьвеце&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/84311-reiting-forbes-samaya-dorogaya-sportivnaya-komanda-mira-manchester-yunaited Рейтинг Forbes: самая дорогая спортивная команда мира — «Манчестер Юнайтед»], Forbes&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Першыя сэзоны (1878—1945) ===
Клюб быў сфармаваны пад назвай «''Newton Heath (Lancashire &amp; Yorkshire Railway)''» (скарочана «''Newton Heath (L&amp;YR)''») групай працоўных-чыгуначнікаў Манчэстэру ў 1878 годзе. Затым імя было скарочанае да «''Newton Heath''», а футбалісты сталі звацца «the Heathens» (насельнікі верасовых пустак). У 1889 годзе яны заснавалі футбольны альянс, які ў 1892 годзе ўвайшоў у склад футбольнай лігі Ангельшчыны.

Першым зьнятым на кінаплёнку матчам клюбу стала перамога над клюбам «[[Бэрнлі (футбольны клюб)|Бэрнлі]]» 6 сьнежня 1902 году.

У 1902 годзе клюб збанкрутаваў, але быў выратаваны Джонам Дэвісам, які пагасіў даўгі й зьмяніў назву на «''Manchester United''», памяняўшы і колеры каманды зь зялёнага і залатога на чырвоны і белы для таго, каб пахадзіць на футбольны клюб «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]». Пад новай назвай клюб выйграў чэмпіянат Ангельшчыны ў 1908 годзе, а 26 красавіка 1909 году і Кубак Ангельшчыны, перамогшы ў фінале каманду з Брысталу. Затым у 1910 годзе пры фінансавай падтрымцы Дэвіса клюб пераехаў са старога стадыёну на Бэнк стрыт на новы «[[Олд Трафард]]». У 1911 годзе «Манчэстэр Юнайтэд» зноў выйграў чэмпіянат Ангельшчыны.

=== Час Басьбі (1945—1969) ===
[[Файл:Busby babes last match.jpg|міні|200пкс|«Малышы Басьбі» ў апошнім матчы перад трагедыяй]]
[[Файл:Munich memorial plaque.JPG|міні|220пкс|зьлева|Мэмарыяльная дошка ў памяць аб загінулых у [[Мюнхэнская авіякатастрофа|авіякатастрофе 1958 году]]]]
[[Мэт Басьбі]] быў прызначаны галоўным эрам каманды ў 1945 годзе. Справы ён вёў нечуваным тады спосабам, зьяўляючыся мэнэджарам і эрам адначасова. Посьпех прыйшоў да яго практычна адразу: у 1948 годзе «Манчэстэр Юнайтэд» выйграў Кубак Ангельшчыны.

Басьбі ўвёў практыку пошуку маладых адораных футбалістаў, і ў 1956 годзе каманда са сярэднім векам 22 гады выйграла чэмпіянат Ангельшчыны. У наступным сэзоне «Манчэстэр Юнайтэд» ізноў выйграў чэмпіянат і дайшоў да фіналу кубка, прайграўшы ў ім клюбу «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]». «Манчэстэр Юнайтэд» першым з ангельскіх клюбаў прыняў удзел у эўракубках, адразу ж дайшоўшы да паўфіналу.

6 лютага 1958 году каманда трапіла ў [[Мюнхэнская авіякатастрофа|авіякатастрофу]], вяртаючыся з эўракубкавай гульні, у небе над [[Мюнхэн]]ам. Трагедыя ўнясла жыцьці васьмі футбалістаў і пятнаццаці іншых пасажыраў. Нягледзячы на трагедыю, клюб працягнуў выступы ва ўсіх турнірах і ў гэтым жа сэзоне дайшоў да фіналу Кубка Ангельшчыны, саступіўшы ў ім клюбу «[[Болтан Ўандэрэрз]]».

У пачатку 60-х гг. Басьбі перабудаваў каманду, запрасіўшы такіх гульцоў, як [[Дэніс Лоў]] і [[Пэт Крэранд]]. Каманда выйграла кубак у 1963, затым у 1965 і 1967 чэмпіянат Ангельшчыны, а ў 1968 годзе, першай з ангельскіх камандаў, [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубак чэмпіёнаў]]. У той камандзе гулялі тры футбалісты, якіх прызналі найлепшымі ў Эўропе па выніках году: [[Бобі Чарлтан]], [[Дэніс Лоў]] і [[Джордж Бэст]]. У 1969 годзе на пасту кіраўніка Басьбі зьмяніў былы гулец і эр каманды Ўілф Макгінэс.

=== 1969—1986 ===
[[Файл:Bryan Robson at the cliff -march 92.JPG|міні|140пкс|Браян Робсан быў капітанам «Манчэстэр Юнайтэд» на працягу 12 гадоў]]
У канцы 1972 году галоўным эрам стаў Томі Догэрці. Догэрці, або проста «Док», выратаваў каманду ад вылету з найвышэйшага дывізіёну, зрэшты гэтага не атрымалася пазьбегнуць у 1974 годзе. Зь першай спробы каманда вярнулася ў найвышэйшую лігу і ўжо ў 1976 годзе дайшла да фіналу Кубка Ангельшчыны, дзе прайграла «Саўтгэмптану». У 1977 годзе каманда была ў фінале зноў, гэтым разам ёй спадарожнічаў посьпех, і футбольны клюб «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]» быў пераможаны. Нягледзячы на гэты посьпех і папулярнасьць сярод заўзятараў, Догэрці пакінуў клюб неўзабаве пасьля фіналу, пасьля таго, як выявілася яго сувязь з жонкай фізыятэрапэўта.

На вакантны пост у 1977 годзе ўступіў [[Дэйв Сэкстан]]. Ён прышчапіў камандзе больш абарончы стыль, выклікаўшы незадаволенасьць сярод заўзятараў, якія аддаюць перавагу атакаваламу футболу Басьбі і Догэрці. Пасьля шэрагу няўдалых сэзонаў Сэкстан пакінуў клюб у 1981 годзе.

Яго пераемнікам стаў [[Рон Аткінсан]], які адразу ж паставіў трансфэрны рэкорд, падпісаўшы кантракт з [[Браян Робсан|Браянам Робсанам]] з клюбу «[[Ўэст Бромўіч Альбіён|Ўэст Бромўіч]]». У камандзе Аткінсана таксама гулялі такія футбалісты як [[Эспэр Ольсэн]], [[Гордан Стрэчан]], [[Норман Вайтсайд]] і [[Марк Г’юз]]. Клюб выйграў кубак у 1983 і 1985 гадах, і Кубак чэмпіёнаў у сэзоне 1985—1986. Аднак у чэмпіянаце Ангельшчыны ў той год каманда заняла толькі чацьвертае месца. Дрэнная форма захавалася і ў наступным сэзоне, калі каманда была на грані вылету з Прэм’ер-Лігі. Пасьля гэтага Аткінсан быў зьняты з паста.

=== Эпоха Алекса Фэрг’юсана (1986—2013) ===
[[Файл:Alex Ferguson.jpg|міні|180пкс|зьлева|Алекс Фэрг’юсан эраваў клюб у 1986—2013 гадах]]
[[Алекс Фэрг’юсан]] зьмяніў Аткінсана на пасту галоўнага эра каманды і вывеў яе на 11 месца па выніках чэмпіянату Ангельшчыны. Наступны сэзон (1987—1988), МЮ скончыў другім, а [[Браян Маклэйр]] стаў першым пасьля Джорджа Бэста бамбардзірам клюбу, забіўшым дваццаць галоў у чэмпіянаце. Аднак у сэзоне 1989 году каманда ізноў апынулася на грані вылету з Прэм’ер-Лігі, а Фэрг’юсан на грані адстаўкі. Аднак перамога ў трэцім крузе Кубка Ангельшчыны над «[[Нотынггэм Форэст]]» дазволіла яму працягнуць працу з камандай, што прывяло да перамогі над «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]» у фінале. У сэзоне 1990—1991 гадоў «Манчэстэр Юнайтэд» выйграў [[Кубак уладальнікаў кубкаў]], перамогшы ў фінале гішпанскую «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёну]]». Аднак у наступным годзе каманда выляцела з розыгрышу Кубка Ангельшчыны на раньняй стадыі, прайграўшы клюбу «[[Лідс Юнайтэд]]». У 1991 годзе клюб выпусьціў свае акцыі на [[Лёнданская біржа|Лёнданскую біржу]].

Прыезд у каманду [[Эрык Кантана|Эрыка Кантаны]] ў лістападзе 1992 году аказаў добры ўплыў на вынікі, і ўжо ў сэзоне 1992—1993 гадоў «Манчэстэр Юнайтэд» стаў чэмпіёнам Ангельшчыны, упершыню пасьля 1967 году. Акрамя таго, у наступным сэзоне каманда зрабіла дубль, выйграўшы як чэмпіянат так і кубак краіны.

У сэзоне 1994—1995 Кантана атрымаў васьмімесячную дыскваліфікацыю за зьбіцьцё, нанесенае заўзятару клюбу «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]» Мэт’ю Сымансу падчас гульні. Згуляўшы ўнічыю апошні матч чэмпіянату і саступіўшы ў фінале кубка «[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртану]]», каманда засталася без узнагарод. Пасьля гэтага Фэрг’юсан прадаў частку ключавых гульцоў і запрасіў у каманду шэраг маладых таленавітых футбалістаў, уключаючы [[Дэйвід Бэкгэм|Дэйвіда Бэкгэма]] і [[Пол Скоўлз|Пола Скоўлза]]. Новыя гульцы ўдала ўліліся ў склад і ў сэзоне 1995—1996 «Манчэстэр Юнайтэд» зноў аформіў дубль.

У 1997 годзе каманда зноў выйграла чэмпіянат, а Эрык Кантана завяршыў кар’еру ва ўзросьце 30 гадоў. Пачатак наступнага сэзону таксама складалася ўдала для каманды, але фінал не атрымаўся, і «Манчэстэр Юнайтэд» саступіў чэмпіёнства «[[Арсэнал Лёндан|Арсэналу]]». Сэзон 1998—1999 стаў найболей удалым для клюбу — ён выйграў чэмпіянат і Кубак Ангельшчыны, а таксама [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігу чэмпіёнаў]], стаўшы першым эўрапейскім клюбам, якому скараўся падобны хэт-трык у адным сэзоне. Каманда выйграла чэмпіянат у 2000 і 2001 гадах, але на эўрапейскай арэне выступала няўдала. Сэзон 2002 быў скончаны на трэцім месцы, аднак у наступным годзе каманда ізноў выйграла чэмпіянат Ангельшчыны. У наступных сэзонах каманда выступала ня так удала. Наступнае чэмпіёнства каманда выйграла ў 2007 годзе. 13 траўня 2005 году бізнэсовец [[Малкалм Глэйзэр]] атрымаў кантрольны пакет акцыяў у клюбе коштам каля 1,47 мільярду амэрыканскіх даляраў. 16 траўня ён павялічыў сваю дзель да 75 адсоткаў, неабходных для атрыманьня права зьняць акцыі клюбу з гандлю Лёнданскай біржы. Клюб зноў стаў прыватным.

8 траўня 2013 году Алекс Фэрг’юсан абвясьціў аб рашэньні завяршыць трэнерскую кар’еру па заканчэньні сэзону 2012/13, пры гэтым застаўшыся ў клюбе ў якасьці сябра рады дырэктараў, а таксама амбасадара клюбу. 9 траўня было абвешчана, што новым галоўным трэнерам клюбу стане Дэвід Моэс, які да гэтага кіраваў «[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]». Моэс падпісаў з клюбам шасьцігадовы кантракт.

== Заўзятары ==
Пасьля таго, як клюб выйграў чэмпіянат у 1956 годзе, ён стаў найболей наведвальным у лізе, пабіўшы папярэднія дасягненьні клюбу «[[Ньюкасл Юнайтэд]]». Пасьля авіякатастрофы ў Мюнхэне ў 1958 годзе ў клюбу значна дадалося заўзятараў. На мяжы стагодзьдзяў у клюбу ёсьць некалькі груп актыўных заўзятараў, сярод іх: Independent Manchester United Supporters' Association, Manchester United Supporters Trust.

== Склад ==
: ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году''
{{Склад}}
{{Гулец1|1|Q98100512|Бр|}}
{{Гулец1|2|Q26255506|Аб|}}
{{Гулец1|3|Q26266244|Аб|}}
{{Гулец1|4|Q26259982|Аб|}}
{{Гулец1|5|Q165772|Аб|}}
{{Гулец1|6|Q30881092|Аб|}}
{{Гулец1|7|Q38000669|ПА|}}
{{Гулец1|8|Q4979316|ПА|капітан}}
{{Гулец1|9|Q22951255|Нап|}}
{{Гулец1|10|Q35831063|Нап|}}
{{Гулец1|11|Q65675442|Нап|}}
{{Гулец1|12|Q1730695|Бр|}}
{{Гулец1|13|Q121903982|Нап|}}
{{Гулец1|15|Q112039295|Аб|}}
{{Гулец1|16|Q72603655|Нап|}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец1|17|Q106171073|ПА|}}
{{Гулец1|18|Q14327453|ПА|}}
{{Гулец1|19|Q49561427|Нап|}}
{{Гулец1|20|Q113472432|ПА|}}
{{Гулец1|22|Q357912|Бр|}}
{{Гулец1|23|Q93563|Аб|}}
{{Гулец1|25|Q27960175|ПА|}}
{{Гулец1|26|Q130319703|Аб|}}
{{Гулец1|30|Q65950315|Нап|}}
{{Гулец1|31|Q117207006|Нап|}}
{{Гулец1|37|Q114703020|ПА|}}
{{Гулец1|39|Q137384640|ПА|}}
{{Гулец1|41|Q119971486|Аб|}}
{{Гулец1|45|Q134080600|Бр|}}
{{Канец складу}}

== Галоўныя трэнэры ==
{|
|valign=&quot;top&quot;|
* 1892—1900 [[Э. Г. Олбат]]
* 1900—1903 [[Джэймз Ўэст]]
* 1903—1912 [[Эрнэст Мэнгнал]]
* 1912 [[Т. Дж. Ўолварт]]
* 1912—1914 [[Джон Бэнтлі]]
* 1914—1921 [[Джон Робсан]]
* 1921—1926 [[Джон Чэпман]]
* 1926—1927 [[Лал Гілдытч]]
* 1927—1931 [[Гэрбэрт Бэмлэт]]
* 1931—1932 [[Ўолтэр Крыкмэр]]
* 1932—1937 [[Скот Данкан]]
* 1938—1944 [[Джымі Портэр]]
* 1944—1945 [[Ўолтэр Крыкмэр]]
|width=&quot;50&quot;|
|valign=&quot;top&quot;|
* 1945—1969 [[Сэр]] [[Мэт Басьбі]]
* 1958 [[Джэймз Мэрфі]]
* 1970 [[Ўілф Макгінэс]]
* 1970—1971 [[Сэр]] [[Мэт Басьбі]]
* 1971—1972 [[Фрэнк О’Фарэл]]
* 1972—1977 [[Томі Догэрці]]
* 1977—1981 [[Дэйв Сэкстан]]
* 1981—1986 [[Рон Эткінсан]]
* 1986—2013 [[Сэр]] [[Алекс Фэрг’юсан]]
* 2013—2014 [[Дэйвід Моес]]
* 2014—2016 [[Люі ван Гааль]]
* 2016—2018 [[Жузэ Маўрыньню]]
* 2018—2021 [[Уле Гунар Сульшэр]]
|width=&quot;50&quot;|
|valign=&quot;top&quot;|
* 2021—2022 [[Ральф Рангнік]]
* 2022—2024 [[Эрык тэн Гаг]]
* 2024—2026 [[Рубэн Амарым]]
* з 2026 [[Майкл Кэрык]]
|}

== Трафэі ==
[[Файл:PalmaresManU.jpg|міні|200пкс|Пераможаныя трафэі клюбу]]
* '''[[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 20'''
** '''Чэмпіён:''' 1908, 1911, 1952, 1956, 1957, 1965, 1967, 1993, 1994, 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2007, 2008, 2009, 2011, 2013
* '''Першы дывізіён: 2'''
** '''Пераможца:''' 1936, 1975
* '''[[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубак Ангельшчыны]]: 12'''
** '''Пераможца:''' 1909, 1948, 1963, 1977, 1983, 1985, 1990, 1994, 1996, 1999, 2004, 2016, 2024
* '''[[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубак футбольнай лігі]]: 6'''
** '''Пераможца:''' 1992, 2006, 2009, 2010, 2017, 2023
* '''[[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубак Ангельшчыны]]: 21'''
** 1908, 1911, 1952, 1956, 1957, 1965*, 1967*, 1977*, 1983, 1990, 1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007, 2008, 2010, 2011, 2013, 2016 (* — сумесны)
* '''[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Кубак чэмпіёнаў / Ліга чэмпіёнаў]]: 3'''
** '''Пераможца:''' 1968, 1999, 2008
* '''[[Кубак уладальнікаў кубкаў УЭФА|Кубак кубкаў]]: 1'''
** '''Пераможца:''' 1991
* '''[[Ліга Эўропы УЭФА|Ліга Эўропы]]: 1'''
** '''Пераможца:''' [[Ліга Эўропы УЭФА 2016—2017 гадоў|2017]]
* '''[[Міжкантынэнтальны кубак (футбол)|Міжкантынэнтальны кубак]]: 1'''
** '''Пераможца:''' 1999
* '''[[Супэркубак УЭФА|Супэркубак Эўропы]]: 1'''
** '''Пераможца:''' 1991

=== Іншыя ўзнагароды ===
* '''Найлепшая абарона чэмпіянату Ангельшчыны: 16'''
** '''Пераможца ў:''' 1908, 1911, 1952, 1956, 1957, 1965*, 1967*, 1977*, 1983, 1990*, 1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007 (* — некалькі пераможцаў)
* '''Каманда году па вэрсіі канала BBC Sports: 2'''
** '''Пераможца ў:''' 1968, 1999

== Рэкорды ==
* Буйная перамога ў чэмпіянаце: 10-1 у матчы з «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз|Ўулвэргэмптанам]]», 1-ы дывізіён, 15 кастрычніка 1892 году.
* Буйная перамога ў Прэм’ер-лізе: 9-0 у матчы зь «[[Іпсўіч Таўн]]» 4 сакавіка 1995 году
* Буйная перамога ў кубках: 10-0 у матчы з «[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлэхтам]]», Ліга чэмпіёнаў, папярэдні этап 26 верасьня 1956 году
* Буйная выязная перамога: 8-1 у матчы з «[[Нотынггэм Форэст]]», люты 1999
* Буйная параза: 0-7 у матчы з «[[Блэкбэрн Ровэрз]]», 1-ы дывізіён, 10 красавіка 1926 году
* Буйная параза ў кубках: 1-7 у матчы з «[[Бэрнлі (футбольны клюб)|Бэрнлі]]», Кубак Ангельшчыны, 1-ы этап, 13 лютага 1901 году
* Больш за ўсё матчаў: [[Бобі Чарлтан]] 754
* Больш за ўсё галоў: 247 [[Бобі Чарлтан]]
* Больш за ўсё галоў у чэмпіянаце Ангельшчыне: 199 [[Бобі Чарлтан]], 1956-73
* Больш за ўсё матчаў у рангу капітана: [[Бобі Чарлтан]], 106
* Больш за ўсё матчаў у чэмпіянаце Ангельшчыне: 606 [[Бобі Чарлтан]], 1956-73
* Больш за ўсё галоў у сэзоне: 32 Дэніс Вайёлэт, 1-ы дывізіён, 1959-60
* Больш за ўсё галоў у сэзоне ва ўсіх спаборніцтвах: 46 — [[Дэніс Лоў]], 1963-64
* Больш за ўсё галоў у матчы: 6 Джордж Бэст у матчы з «[[Нортгэмптан Таўн]]», 7 лютага 1970 году
* Рэкорд наведвальнасьці ў матчах Прэм’ер-лігі: Олд Трафард 76 098 — «[[Блэкбэрн Ровэрз]]», 31 сакавіка 2007 году
* Рэкорд хатняй наведвальнасьці ў матчах Прэм’ер-лігі: Мэйн Роад 83 250 у матчы з «[[Арсэнал Лёндан|Арсэналам]]», 1-ы дывізіён, 7 студзеня 1948 году
* Рэкорд наведвальнасьці на Олд Трафард: 76 962, «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз]]» супраць «[[Грымсьбі Таўн]]», Кубак Ангельшчыны, паўфінал, 25 сакавіка 1939 году
* Бяспройгрышная сэрыя (усе турніры): 45, 24 сьнежня 1998 году — 3 кастрычніка 1999 году
* Больш за ўсё галоў у сэзоне; 103 1956/57, 1958/59
* Больш за ўсё ачкоў у сэзоне: 92 у 42 гульнях 1993/94; 91 у 38 гульнях 2000/01

== Статыстыка ў найвышэйшым дывізіёне ==
«Манчэстэр Юнайтэд» правёў у Прэм’ер-лізе 79 сэзонаў (больш толькі «Эвэртан», «Астан Віла», «Лівэрпул» і «Арсэнал») сканчаючы чэмпіянат на наступных месцах:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 10em;&quot;
|'''1'''||16||'''12'''||2
|-
|'''2'''||12||'''13'''||4
|-
|'''3'''||6||'''14'''||2
|-
|'''4'''||7||'''15'''||2
|-
|'''5'''||2||'''16'''||2
|-
|'''6'''||2||'''17'''||1
|-
|'''7'''||2||'''18'''||3
|-
|'''8'''||6||'''19'''||1
|-
|'''9'''||3||'''20'''||0
|-
|'''10'''||1||'''21'''||2
|-
|'''11'''||3||'''22'''||2
|}

«Манчэстэр Юнайтэд» зьяўляецца адным з трох клюбаў (нароўні зь «Лівэрпулем» і «Арсэналам»), якія сканчалі чэмпіянат на першым месцы часьцей чым на якім-небудзь іншым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://manutd.com/ Афіцыйны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20101230145518/http://premiership.ru/tags/%CC%E0%ED%F7%E5%F1%F2%E5%F0%20%DE%ED%E0%E9%F2%E5%E4/ Усе клюбныя навіны «Манчэстэр Юнайтэд»]{{ref-ru}}
* [http://manchester-united.ru/ Сайт пра МЮ]{{ref-ru}}
* [http://www.manutd.ru/ Сайт расейскіх заўзятараў МЮ]{{ref-ru}}

{{Склад ФК Манчэстэр Юнайтэд}}
{{Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ангельшчыны па футболе}}
{{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЭФА}}

[[Катэгорыя:Манчэстэр Юнайтэд| ]]</text>
      <sha1>terx29ommv8dn79wxfxhr46clsmedhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтральныя дзяржавы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28602</id>
    <revision>
      <id>2699062</id>
      <parentid>1875634</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="gd3712roc19fplcmwjapcy1iieea2lf" xml:space="preserve">[[Файл:Schieramenti WWI.png|міні|300пкс|Удзельнікі Першай сусьветнай вайны. Чырвоны колер — Цэнтральныя дзяржавы й іхнія калёніі. Сіні — [[Антанта]].]]
'''Цэнтра́льныя дзяржа́вы,''' альбо '''Чацьвярны саюз'''— ваенна-палітычны блёк [[дзяржава]]ў у [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]], што супрацьстаялі [[Антанта|Антанце]].

Назва паходзіць ад дзяржаваў ([[Нямеччына]] і [[Аўстра-Вугоршчына]]), якія знаходзіліся ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]] і былі з усіх бакоў аточаныя краінамі Антанты.

У яго ўваходзілі:
* [[Нямецкая імпэрыя]]
* [[Аўстра-Вугоршчына]] ([[Аўстра-Вугорская імпэрыя]])
* [[Італія]] ([[Італійскае Каралеўства]]) да 1915 году
* [[Турэччына]] ([[Асманская імпэрыя]]) з 1914 году.
* [[Баўгарыя]] ([[Баўгарскае Царства]]) з 1915 году.

Перадваенны саюз Германскай імпэрыі, Аўстра-Вугорскай імпэрыі і Італійскага Каралеўства называўся [[Трайны Саюз|Трайным Саюзам]]. Немцы падпісалі яго з аўстра-вугорцамі ў 1879 годзе, а з італьянцамі ў 1882 годзе. Асманская імпэрыя (Турэччына) увайшла ў хаўрус 2 жніўня 1914 году, а Баўгарыя — 14 кастрычніка 1915 году.

Цэнтральныя дзяржавы прайгралі вайну і капітулявалі ў 1918 годзе:

* 29 верасьня — Баўгарыя
* 30 кастрычніка — Асманская Імпэрыя (Турэччына)
* 4 лістапада — Аўстра-Вугоршчына
* 11 лістапада — Нямеччына.

[[Катэгорыя:Вайсковыя блёкі]]
[[Катэгорыя:Першая сусьветная вайна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Нямеччыны]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Аўстра-Вугоршчыны]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Баўгарыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імпэрыі]]</text>
      <sha1>gd3712roc19fplcmwjapcy1iieea2lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данецкая вобласьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28743</id>
    <revision>
      <id>2698934</id>
      <parentid>2687065</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>98737</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2698934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13069" sha1="5o3przzj0pk6xshkukwrp2dw75f7vdf" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Данецкая вобласьць
|Арыгінальная назва              = Донецька область
|Герб                            = CoA of Donetsk Oblast (UA motto).svg
|Сьцяг                           = Flag of Donetsk Oblast.svg
|Краіна                          = [[Украіна]] 
|Гімн                            = 
|Статус                          = вобласьць
|Уваходзіць у                    = 
|Улучае                          = 18 раёнаў, гарады абласнога падпарадкаваньня
|Цэнтар                          = [[Данецк]]
|БуйныГорад                      = [[Данецк]]
|БуйныяГарады                    = [[Марыюпаль]], [[Макееўка]], [[Горлаўка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Янакіева]], [[Харцыск]]
|ДатаЎтварэньня                  = 2 ліпеня 1932 року
|Кіраўнік                        = Павал Кірыленка
 |Назва пасады кіраўніка         = Галава абласное&lt;br /&gt;вайскова-цывільнае&lt;br /&gt;адміністрацыі
|АфіцыйныяМовы                   = украінская
|Насельніцтва                    = 4 297 250&lt;ref&gt;[http://sehrg.at.ua/_ld/0/45_zb_nas_14.pdf Чисельність наявного населення на 1 січня 2015 року]&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу                   = 2015
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 1
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 3
 |Нацыянальны склад              = [[украінцы]] — 56,9 %, [[расейцы]] — 38,2 %, [[грэкі]] — 1,6 %, [[беларусы]] — 0,92 %, [[татары]] — 0,40 %, [[армяне]] — 0,33 %, [[габрэі]] — 0,18 % 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 26 517
 |Адсотак ад плошчы              = 4,39
 |Месца паводле плошчы           = 11
|Максымальная вышыня             = 331 м
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = −0,4
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Donetsk in Ukraine.svg
|Часавы пас                      = [[GMT]] +2
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = +38 062
|Паштовыя індэксы                = 83xxx, 84xxx, 85xxx, 86xxx, 87xxx
|Інтэрнэт-дамэн                  = donetsk.ua; dn.ua
|Код аўтамабільных нумароў       = АН, АТ, ЯН, ЕВ,&lt;br /&gt;ЕА, ЕК, ЕМ, ЕС
|Сайт                            = http://www.donoda.gov.ua
|Парамэтр1                       = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Украіна}}
|Колер фону герб-сьцяг           = {{Колер|Украіна}}
}}
'''Дане́цкая во́бласьць''' ({{мова-uk|Донецька область}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Ўкраіне. Плошча вобласьці складае 26,517 тыс. км². Насельніцтва на 2007 год — 4580,6 тыс. чалавек. Адміністрацыйны цэнтар — [[Горад|места]] [[Данецк]], [[Краматорск]].

== Геаграфічныя зьвесткі ==
=== Месцазнаходжаньне ===
Разьмешчаная на паўднёвым усходзе [[Украіна|Ўкраіны]]. На захадзе мяжуе з [[Запароская вобласьць|Запароскай]] ды [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай]], на паўночным захадзе з [[Харкаўская вобласьць|Харкаўскай]], на паўночным усходзе з [[Луганская вобласьць|Луганскай]] абласьцямі Ўкраіны ды з [[Растоўская вобласьць|Растоўскай вобласьцю]] [[Расея|Расеі]].

З поўдня вобласьць амываецца [[Азоўскае мора|Азоўскім морам]].

Працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень 255 км, з захаду на ўсход 180 км.

=== Клімат ===
Клімат рэзка кантынэнтальны зь вельмі сьпякотным засушлівым летам і параўнальна халоднай зімой. Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +21—23&amp;nbsp;°C, студзеня –5 — –8&amp;nbsp;°C. [[рок (год)|Сярэднярочная]] колькасьць ападкаў — каля 500 мм.

=== Рэльеф ===
Для вобласьці характэрны раўнінны ляндшафт.

На паўночным усходзе знаходзіцца [[Данецкі камлюк]] вышынёй да 367 м, паверхня якога падзеленая далінамі рэк. На захадзе камлюк пераходзіць у [[Прыдняпроўская нізіна|Прыдняпроўскую нізіну]], на поўдні — у [[Прыазоўская нізіна|Прыазоўскую нізіну]] з асобнымі падвышэньнямі. На поўдні — вузкая паласа [[Прычарнаморская нізіна|Прычарнаморскай нізіны]], якая ўступамі сыходзіць да Азоўскага мора.

Асноўны тып глебаў — [[чарназём]]ы.

=== Карысныя выкапні ===
Тэрыторыя вобласьці багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі, сярод якіх найбольш значным зьяўляецца каменны вугаль. Вобласьць мае даволі значныя паклады каменнай солі. Мінэральна-сыравінная база прамысловасьці будаўнічых матэрыялаў і чорнай мэталюргіі прадстаўленая значнымі радовішчамі далямітаў, вапны, глінаў, мэргелю, гіпсу, каалінаў, крэйды, будаўнічых і кварцавых пяскоў, граніту, кварцыту і інш. Таксама ёсьць ртуць, мінэральныя фарбы, фасфарыты, асбэст, графіт. Знойдзеныя радовішчы нэфэлінавых сіянітаў, флюярыту, вэрмікуліту, железных рудаў, даўсаніту, калійных соляў. У паўночных раёнах вобласьці знаходзіцца Дняпроўска-Данецкая нафтагазаносная вобласьць, у паўднёвых, на ўзьбярэжжы мора — Прычарнаморска-Крымская нафтагазаносная правінцыя. Эксплюатуюцца крыніцы мінэральных водаў.

=== Водныя аб’екты ===
Па тэрыторыі Данецкай вобласьці цякуць каля 110 рэчак агульнай даўжынёй больш за 3000 км. Найвялікшая зь іх — [[Северскі Данец]]. Яе прытокі — Казённы Тарэец, Бахмутка й Лугань. Да басэйну [[Дняпро|Дняпра]] адносяцца рэкі: Самара ды Воўчае; да басэйну Азоўскага мора: [[Кальміўс]], Грузкі Яланчык, Крынка.

Азёраў на тэрыторыі вобласьці мала, ёсьць невялікія азёры ў абалоне Северскага Данца (Воўчае і іншыя), а таксама Славянскія салёныя азёры.

Для паляпшэньня водазабесьпячэньня створаныя 141 вадасховішчы, а таксама канал Северскі Данец — Данбас.

== Гісторыя ==
Першыя сьляды [[homo sapiens]] на тэрыторыі сучаснай Данецкай вобласьці датуюцца раньнім [[палеаліт]]ам.

У XI—XIII стагодзьдзях частка гэтай тэрыторыі ўваходзіла ў склад [[Палавецкая зямля|Палавецкай зямлі]]. У 1223 [[Рок (год)|року]] тут адбылася бітва на Калцы (цяпер — рака Кальчык — прыток Кальміюса) — першае буйнае ваеннае сутыкненьне русічаў і полаўцаў з манголамі.

У XVII—XVIII стагодзьдзях паўночная частка тэрыторыі вобласьці ўваходзіла ў склад Слабадзкой Украіны, правабярэжжа ракі Кальміўс было ва ўладаньні [[Запароская Сеч|Запароскай Сечы]].

У [[Новы час]] большая частка вобласьці адносілася да [[Дзікае Поле|Дзікага Поля]], насельніцтва якога складалі качавыя плямёны нагайцаў.

У канцы XVIII ст. землі ў нізкай плыні Дняпра і Прыазоўі былі падзеленыя на губэрні. У 1783 была ўтвораная Кацярынаслаўская губэрня, да Бахмуцкага павету якой была аднесеная тэрыторыя сучаснай Данецкай вобласьці з захаду ад р. Кальміўс. Землі з усходу ад Кальміюса адносіліся да Вобласьці Войска Данскога.

Данецкай вобласьць была ўтвораная 2 ліпеня 1932 року ў межах [[УССР]].

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Вобласьць налічвае 18 адміністрацыйных раёнаў, 52 [[места]], зь якіх 28 — абласнога значэньня, 131 мястэчка, 1121 вёску.

=== Месты ===
==== Абласнога значэньня ====
* [[Аўдзееўка]]
* [[Бахмут]]
* [[Вуглядар]]
* [[Горлаўка]]
* [[Дабрапольле]]
* [[Дакучаеўск]]
* [[Данецк]]
* [[Тарэцк]]
* [[Дружкоўка]]
* [[Дэбальцава]]
* [[Жданаўка (Данецкая вобласьць)|Жданаўка]]
* [[Канстанцінаўка]]
* [[Храстоўка]]
* [[Краматорск]]
* [[Пакроўск (Данецкая вобласьць)|Пакроўск]]
* [[Ліман (горад)|Ліман]]
* [[Макееўка]]
* [[Марыюпаль]]
* [[Мірнаград]]
* [[Навагродаўка]]
* [[Славянск]]
* [[Сьняжное]]
* [[Сялідава]]
* [[Чысьцякова]]
* [[Харцыск]]
* [[Шахцёрск]]
* [[Янакіева]]
* [[Ясінаватая]]

==== Раённага значэньня ====
* [[Амвросіеўка]]
* [[Арцёмава]]
* [[Белазёрскае]]
* [[Бяліцкае]]
* [[Валнаваха]]
* [[Вуглягорск (Данецкая вобласьць)|Вуглягорск]]
* [[Гарняк (Данецкая вобласьць)|Гарняк]]
* [[Зугрэс]]
* [[Ілавайск]]
* [[Камсамольскае (Данецкая вобласьць)|Камсамольскае]]
* [[Краснагораўка]]
* [[Курахава]]
* [[Мар’інка]]
* [[Мікалаеўка (горад)|Мікалаеўка]]
* [[Мосьпіна]]
* [[Новаазоўск]]
* [[Радынскае]]
* [[Северск (Данецкая вобласьць)|Северск]]
* [[Салядар]]
* [[Сьветладарск]]
* [[Сьвятагорск]]
* [[Украінск]]
* [[Часаў Яр]]
* [[Юнакамунараўск]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}

{{Данецкая вобласьць}}
{{Украіна}}

[[Катэгорыя:Данецкая вобласьць| ]]</text>
      <sha1>5o3przzj0pk6xshkukwrp2dw75f7vdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41731</id>
    <revision>
      <id>2699106</id>
      <parentid>2698638</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58707-82</username>
        <id>101013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гістарычнае расьсяленьне */</comment>
      <origin>2699106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36228" sha1="krxcx9susvp8n2w1qtkthmu96mbd4dd" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Індаэўрапейцы}}
'''Ба́лты''', '''балты́йскія наро́ды''' — носьбіты [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]], якія насяляюць усходняе ўзьбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] да [[Эстонія|Эстоніі]].

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} 

Гістарычна ў [[Беларуская мова|беларускай мове]] ''жамойтамі'' называлі ня толькі [[Жамойты|ўласна жамойтаў]] (продкаў [[Летувісы|летувісаў]]), але і роднасныя ім плямёны&lt;ref&gt;[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.&lt;/ref&gt;. Так, беларускі гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] азначае ''жамойтамі'' (''жамойцю'', ''жэймамі'') балтамоўнае сялянскае насельніцтва, што складала падуладную большасьць у пэўных землях [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] ([[Самбія|Самляндыя]]), [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Жамойць]]) і [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] ([[Зэмгалія]])&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 169, 269, 279.&lt;/ref&gt;. 

[[Файл:Spread of German Settlements to the Eastward, 800-1400 (Germans-Slavs-Letts) (1926).jpg|значак|Мапа пашырэньня [[Германцы|германцаў]] на ўсход у 800—1400 гадох, на якой летувісы разам з [[Латышы|латышамі]] адзначаюцца ''летамі'' ({{мова-en|Letts|скарочана}}). Атляс гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уільям Шэпард|Ўільяма Шэпарда|en|William Robert Shepherd}}. [[Нью-Ёрк]], 1926 г.]]

З XVIII стагодзьдзя да летувісаў і латышоў спарадычна ўжывалася агульная назва ''леты'' ({{мова-de|Letten|скарочана}})&lt;ref name=&quot;Thunmanns—1772&quot;/&gt;. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя іх таксама часам азначалі ''прыбалтыйскай [[Чудзь|чудзю]]'' {{Заўвага|
{{Пачатак цытаты}}
Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала.
{{Канец цытаты}}}}&lt;ref&gt;Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&amp;pg=RA3-PA71-IA7&amp;dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&amp;q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&amp;f=false С. 28—29].&lt;/ref&gt;. 

Назвы ''балты'' ({{мова-de|Balten|скарочана}}) і ''балтыйская мова'' ({{мова-de|Baltische Sprache|скарочана}}) як навуковыя тэрміны прапанаваў у 1845 годзе [[Прусія|пруска]]-[[Нямеччына|нямецкі]] мовазнаўца [[Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман|Георг Нэсэльман]] (1811—1881), прафэсар унівэрсытэту ў [[Кёнігсбэрг]]у. У беларускай і шэрагу іншых моваў уведзены Нэсэльманам тэрмін цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі [[Германскія мовы|германамоўных]] [[Вэстготы|вэстготаў]] — [[Балты (дынастыя)|Балтамі]]. Штучнасьць тэрміну «балты» прызнаецца сучаснымі летувіскімі аўтарамі. Яны ж сьцьвярджаюць брак зьвестак пра тое, як продкі сучасных балтаў называлі сябе ў старажытнасьці і як іх называлі іншыя народы{{Заўвага|{{мова-ru|«Как в древности называли себя балты и как именовали их другие народы, не известно. Употребляемый ныне термин балты является искусственным и недавним»|скарочана}}}}&lt;ref&gt;Зинкявичюс З., Лухтанас А., Чеснис Г. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 27.&lt;/ref&gt;.

== Гістарычнае расьсяленьне ==
Паводле [[Гіпотэза|гіпатэтычнага]] [[Летувізацыя|летувісацэнтрычнага]] аналізу [[Тапаніміка|тапанімікі]], а таксама асаблівасьцяў матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і да т. п., выяўленых археалягічнымі дасьледаваньнямі, у [[1 тысячагодзьдзе да н. э.|I тысячагодзьдзі да н. э.]] на поўдні і ўсходзе расьсяленьне балтаў, магчыма, дасягала вярхоўяў [[Дняпро (рака)|Дняпра]], [[Ака (прыток Волгі)|Акі]], басэйнаў [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]у. Тыя ж летувісацэнтрычныя аўтары гіпатэтычна мяркуюць, што ў другой палове I тысячагодзьдзі да н. э. усходніх балтаў выціснулі альбо асымілявалі [[славяне]]. У [[1 тысячагодзьдзе|I тысячагодзьдзі]] балты, відаць, насялялі узбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Вісла|Віслы]] да [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Паводле адной зь летувісацэнтрычных [[СССР|савецкіх]] гіпотэзаў, у XIII стагодзьдзі расьсяленьне балтаў на ўсходзе абмяжоўвалася лініяй старажытнарускіх умацаваных паселішчаў [[Горадня]] — [[Ваўкавыск]] — [[Слонім]] — [[Наваградак]] — [[Браслаў]]&lt;ref name=&quot;Sedov-1970&quot;&gt;Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. С. 138, 140.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «балтыйскіх [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]]]

Меркаваньне пра вялікае пашырэньне балтаў у старажытнасьці грунтуецца на гіпатэтычных рэканструкцыях «балтыйскіх [[гідронім]]аў», праведзеных маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|Алегам Трубачовым]] (пачынаў сваю кар’еру савецкім [[прапаганда|прапагандыстам]]) і яго вучнем [[Уладзімер Тапароў|Уладзімерам Тапаровым]], якія сьцьвярджаюць колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]&lt;ref&gt;Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.&lt;/ref&gt;. На падставе гэтых рэканструкцыяў летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[Летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.&lt;/ref&gt;.

Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на наступную супярэчлівасьць балтыйскіх этымалёгіяў: «''Гідранімія Летувы, Латвіі і Ўсходняй Прусіі такімі дасьледнікамі, як А. Трубачоў і Ў. Тапароў і іх школа, без усякага аналізу абвяшчаецца наскрозь балтыйскай, хоць у большай частцы сваёй з балтыйскіх моваў не разьвязваецца. І знайшоўшы дзесьці такія ж, як у Балтыі, тапонімы, балтафілы сьцьвярджаюць: тут былі балты. Даходзіць да сьмешнага: балты, на погляд іх, сягалі аж да [[Уфа|Ўфы]] — на той падставе, мабыць, што назва Ўфа нагадвае летувіска-латыскае ўпэ 'рака'»&lt;ref&gt;[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]], № 19, 1993. С. 14.&lt;/ref&gt;.

Гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] у якасьці адной з супярэчнасьцяў прыхільнікаў тэорыі «балтыйскіх гідронімаў» упамінае вядомы шэраг тапонімаў, якія знаходзяць паралелі адначасна ў балтыйскіх і [[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскіх]] мовах (у прыватнасьці, гідронімы Ловаць, Пола, Тосна, Цна, Нарва ды іншыя). Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гідранімію, якая мае простыя аналёгіі ў Летуве і Латвіі, у апошнія дзесяцігодзьдзі выявілі ня толькі ў верхнім [[Дняпро|Падняпроўі]], але і на верхнім [[Дон]]е, у басэйнах [[Ака|Акі]], [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одэра]], а таксама ва ўсёй [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай зямлі]]. Як зазначае Вячаслаў Насевіч, «''працягваючы паводле інэрцыі называць гэтую гідранімію „балтыйскай“, лінгвісты блытаюцца самі і заблытваюць чытачоў; яе пакінулі носьбіты старажытных вымерлых моваў, рэшткі якіх захаваліся (у якасьці запазычаньняў) перш за ўсё ў сучасных балтыйскіх мовах, але часткова таксама ў фінскіх''»&lt;ref&gt;[[Вячаслаў Насевіч|Носевич В.]] [https://web.archive.org/web/20240829190118/https://vln.by/node/176 Истоки славянства] // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века. — Минск, 2010. С. 467—507.&lt;/ref&gt;.

Яшчэ ў 1991 годзе летувіскі археоляг Вітаўтас Ушынскас прызнаў тое, што гідронімы, абвешчаныя «балтыйскімі», маглі пакінуць носьбіты старажытнай індаэўрапейскай мовы, і што ўласна балтыйскія гідронімы яшчэ трэба выдзяліць&lt;ref&gt;Ушинскас В. Балты. К проблеме этногенеза // Folia Archaeologica. № 12, 1991. С. 35.&lt;/ref&gt;.

Апроч таго, арэал балтаў спрабуюць пашыраць на падставе гіпатэтычных балтыйскіх этымалёгіяў [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў літоўскіх князёў і баяраў]], а таксама адпаведных адыменных прозьвішчаў і [[тапонім]]аў (напрыклад, гэта спрабаваў рабіць гісторык часоў [[Польская Народная Рэспубліка|падкантрольнай СССР Польскай Народнай Рэспублікі]] [[Ежы Ахманскі]]&lt;ref&gt;[[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. С. 140—142.&lt;/ref&gt;). Тым часам францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які пэўны час выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], на падставе шматгадовых дасьледаваньняў сьцьвердзіў [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) паходжаньне імёнаў літоўскіх князёў і баяраў&lt;ref&gt;Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.&lt;/ref&gt;. Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці&lt;ref&gt;Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.&lt;/ref&gt;. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]] іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную&lt;ref&gt;Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.&lt;/ref&gt;. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.&lt;/ref&gt;.

Археоляг [[Васіль Супрун]] зьвяртае ўвагу на неверагоднасьць «калянізацыі» славянамі меркавана агромністых прастораў балтаў, што дапаўняецца загадкай дзіўнага выжываньня балтаў толькі на паўднёва-ўсходнім ўзьбярэжжы Балтыйскага мора, якое больш за тысячу гадоў ня мела ніякіх перашкодаў-агароджаў ад славянаў&lt;ref&gt;Супрун В. За смугою часу: (даследаванні і меркаванні). — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. С. 24—43.&lt;/ref&gt;.

== Генэтыка ==
[[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]]]

Сучасная [[генэтыка]] не пацьвярджае лучнасьці [[Балтыйскія мовы|балтамоўных]] [[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]] з сучаснымі [[Беларусы|беларусамі]] і паўночна-ўсходнімі [[Палякі|палякамі]] (якія гіпатэтычна калісьці размаўлялі на блізкіх мовах да [[Летувіская мова|летувіскай]] і [[Латыская мова|латыскай]] і нібы ўрэшце перайшлі на [[Славянскія мовы|славянскія]]): «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вуграў]], гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы &lt;…&gt; Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''»{{Заўвага|{{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. &lt;…&gt; Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})&lt;ref&gt;Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&amp;start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&amp;lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.&lt;/ref&gt;}}.

Такім парадкам, глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»&lt;ref name=&quot;budzma&quot;&gt;[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.&lt;/ref&gt;.

Грунтуючыся на зьвестках папуляцыйнай генэтыкі, гісторык [[Вячаслаў Насевіч]] мяркуе, што летувіскія носьбіты [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]] ёсьць напраўду «[[Балтыйскія мовы|балтызаванымі]]» фінамі&lt;ref&gt;[[Вячаслаў Насевіч]], [https://nasevich.net/page/etnichnasc-nashykh-prodkau-2023 Этнічнасць нашых продкаў], Пэрсанальны сайт беларускага гісторыка Вячаслава Насевіча, 2023 г.&lt;/ref&gt;. Ён жа зьвяртае ўвагу на тое, што адметнасьці летувіскай і асабліва латыскай мовы збліжаюць іх зь [[фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорскімі мовамі]]&lt;ref&gt;[[Вячаслаў Насевіч]], [https://web.archive.org/web/20241005224509/http://vln.by/node/325 Беларусы з перспектывы сучасных генетычных даследаванняў] // Даклад на навуковым сэмінары «Пачаткі беларускасці: калектыўныя ідэнтычнасці на землях Беларусі (да 1918 г.)», Варшава, 27 верасня 2024 г.&lt;/ref&gt;.

== Меркаваныя пісьмовыя ўпаміны ==
Першыя меркаваныя пісьмовыя ўпаміны пра балтаў выяўляюцца ў творы «Аб паходжаньні немцаў і месцазнаходжаньні Нямеччыны» ({{мова-la|De origine, moribus ac situ Germanorum|скарочана}}) рымскага гісторыка [[Публій Карнэлій Тацыт|Публія Карнэлія Тацыта]] (98 год), дзе яны, магчыма, упамінаюцца як ''эстыі'' ({{мова-la|aestiorum gentes|скарочана}}). Пазьней балты пад рознымі імёнамі, магчыма, апісваліся ў творах остгоцкага гісторыка [[Касіядор]]а (523 год), гоцкага гісторыка [[Ярдан (гісторык)|Ярдан]]а (552 год), англасаксонскага вандроўцы [[Вульфстан]]а (900 год), паўночнанямецкага храніста архібіскупа [[Адам Брэмэнскі|Адама Брэмэнскага]] (1075 год).

Разам з тым, яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}&lt;ref name=&quot;Thunmanns—1772&quot; &gt;Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=E9hAAAAAcAAJ&amp;q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&amp;q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&amp;f=false S. V].&lt;/ref&gt;.

== Падзел ==
У [[4 стагодзьдзе да н. э.|IV]]—[[3 стагодзьдзе да н. э.|III]] стагодзьдзях да н. э., магчыма, склаліся адрозьненьні паміж балтамі заходнімі ([[прусы]], [[галінды]], [[яцьвягі]]) і ўсходнімі ([[Куршы (народ)|куршы]], продкі [[летувісы|летувісаў]] і [[латышы|латышоў]]). Да [[6 стагодзьдзе|VI]]—[[8 стагодзьдзе|VIII]] стагодзьдзям адносяць падзел балтаў на тых, якія бралі ўдзел у этнагенэзе летувісаў ([[жамойты]], а таксама [[надрувы]], [[скалвы]]), з аднаго боку, і тых, які сталі продкамі сучасных латышоў ([[Куршы (народ)|куршы]], [[зэмгалы]], [[селы]], [[латгалы]]), з другога.

Мяркуецца, што частку балтыйскіх народаў зьнікла ў выніку экспансіяў нямецкіх рыцараў, а частка асымілявалася да канца [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] — сярэдзіне [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] або расчынілася пры [[этнагенэз]]е сучасных народаў. У цяперашні час існуе толькі дзьве балтыйскія (якія маюць нацыянальныя мовы, прыналежныя да [[Балтыйскія мовы|балтыйскай моўнай групы]]) нацыі — [[латышы]] й [[летувісы]] (жамойты). Некаторыя аўтары гіпатэтычна, насуперак наяўным генэтычным зьвесткам, спрабавалі абвяшчаць [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] ([[беларусы|беларусаў]]) «славянізаванымі балтамі»&lt;ref name=&quot;budzma&quot;/&gt;.

== Вяцічы і радзімічы ==
Гіпатэтычнае балтыйскае паходжаньне [[вяцічы|вяцічаў]] і [[радзімічы|радзімічаў]] спрабуюць абгрунтоўваць характэрнымі ўпрыгожваньнямі — шыйнымі грыўнямі (не тлумачачы, аднак, якім спосабам упрыгожваньні могуць вызначаць мову племені{{Заўвага|Увогуле, як зазначаў археоляг [[Барыс Рыбакоў]], «''на адной мове могуць размаўляць людзі з рознай сыстэмай гаспадаркі і розным побытам; разам з тым, адзіная этнаграфічная матэрыяльная культура можа пакрываць сабою народнасьці, якія належаць да зусім чужых адна адной моўных групаў''»&lt;ref&gt;Рыбаков Б. Язычество древних славян. — М., 1994. С. 215.&lt;/ref&gt;}}), якія не належаць да ліку папулярных упрыгожваньняў ва ўсходнеславянскім сьвеце Х—ХII стагодзьдзяў. Толькі ў двух плямёнаў — радзімічаў і вяцічаў — яны маюць дастатковае пашырэньне. Аналіз шыйных грыўняў радзімічаў паказвае, што прататыпы шматлікіх зь іх знаходзяцца ў балтыйскіх старажытнасьцях, а звычай шырокага ўжываньня іх, магчыма, абумоўлены ўлучэньнем у этнагенэз гэтага племя балтыйскіх першабытнікаў. Відаць, пашырэньне шыйных грыўняў у арэале вяцічаў таксама адлюстроўвае узаемадзеяньне славянаў з гіпатэтычнымі балтамі-[[Голядзь|голядзю]]. Сярод упрыгожваньняў вяцічаў ёсьць шыйныя грыўні, не вядомыя ў іншых рускіх землях, але якія маюць поўныя аналёгіі ў балтыйскіх матэрыялах&lt;ref name=&quot;Sedov-1970&quot;/&gt;. 

== Ушанаваньне вужакаў ==
Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]&lt;ref&gt;[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Нэўры]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Saag L., Laneman M., Varul L. et al. The arrival of Siberian ancestry connecting the eastern Baltic to Uralic speakers further East // Current Biology. Vol. 29 (10), 2019. P. 1701—1711.
* Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970.

{{Балтыйскія плямёны}}
{{Гісторыя Беларусі}}
{{Беларусы}}

[[Катэгорыя:Балты| ]]
[[Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы]]
[[Катэгорыя:Этнасы Эўропы]]</text>
      <sha1>krxcx9susvp8n2w1qtkthmu96mbd4dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лары Сэнгер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42479</id>
    <revision>
      <id>2698997</id>
      <parentid>2675782</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14024" sha1="p555b765jfqso0zoybpz7lmufjqrxn7" xml:space="preserve">[[Файл:Larry_Sanger.jpg|міні|333пкс|Лоўрэнс Сэнгер (2006)]]
'''Ло́ўрэнс Марк Сэ́нгер''', больш вядомы як '''Ла́ры Сэ́нгер''' ({{мова-en|Lawrence Mark «Larry» Sanger}}; нарадзіўся 16 ліпеня 1968 году) — адзін з заснавальнікаў і галоўны рэдактар [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] ў пэрыяд працы ў кампаніі «[[Боміс]]» ({{мова-en|«Bomis»}}).

== Біяграфія ==
Лары Сэнгер нарадзіўся ў горадзе [[Бэльвэ]] ([[Вашынгтон (штат)|штат Вашынгтон]]), а вырас у [[Анкорыдж]]ы, на поўдні [[Аляска|Аляскі]]. Ён стаў бакаляўрам [[філязофія|філязофіі]] ў Каледжы Рыда ў 1991 годзе. У 2000 годзе [[Унівэрсытэт Агаё|Ўнівэрсытэт Агаё]] прысвоіў яму статус доктара філязофіі. У сваёй [[навука|навуковай]] дзейнасьці Сэнгер дасьледаваў праблему мэта-апраўданэняў, яго тэзіснае эсэ звалася ''«Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification»''.

З канца красавіка да канца ліпеня 2001 году жыў у [[Іжэўск]]у.&lt;ref&gt;[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-April/000072.html Ліст Лары Сэнгера «Boston and Russia, here I come» у рассыланьне wikipedia-l] 6 красавіка 2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-April/000100.html Ліст Лары Сэнгера «Where now» аб Іжэўску ў рассыланьне wikipedia-l] 30 красавіка 2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Larry_Sanger/And_more_old_comments У аповядзе аб сабе Лары згадвае, што ён жыў ў Іжэўску з канца красавіка па канцы ліпеня 2001 году]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Вікіпэдыя ===
У 2000 годзе заснавальнік кампаніі «[[Боміс]]» ({{мова-en|«Bomis»}}) [[Джымі Ўэйлз]] наняў Лары Сэнгера ў якасьці галоўнага рэдактару для новай вольнай энцыкляпэдыі «[[Нупэдыя]]» ({{мова-en|Nupedia}}). Энцыкляпэдыя складалася навукоўцамі на добраахвотнай аснове, артыкулы энцыкляпэдыі праходзілі экспэртную адзнаку. Таму разьвіцьцё Нупэдыі праходзіла вельмі павольна.

Пасьля знаёмства з [[Ўард Канінгем|канцэпцыяй вікі]], Лары Сэнгер прапанаваў Ўэйлзу ўжыць гэтую канцэпцыю да энцыкляпэдыі, каб паскорыць напаўненьне Нупэдыі. Гэта прывяло да стварэньня вэб-сайту [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]], якая першапачаткова задумлялася для папярэдняй распрацоўкі матэрыялаў, якія потым былі бы разьмешчаныя ў [[Нупэдыя|Нупэдыі]]. Так 15 студзеня 2001 году Сэнгер стаў адзіным у гісторыі [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] аплачваным рэдактарам. Ён прапрацаваў у гэтай пасадзе да сваёй адстаўкі 1 сакавіка 2002 году. Афіцыйным чыньнікам адстаўкі было абвешчана скарачэньне штату. Быўшы галоўным рэдактарам [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]], Сэнгер прыдумаў саму назву праекту — «[[Вікіпэдыя]]», а таксама сфармуляваў асноўную частку палітыкі, прынцыпаў і [[Вікіпэдыя:ПУ|правіл Вікіпэдыі]] і яе супольнасьці.

Пасьля адстаўкі Сэнгера, [[Джымі Ўэйлз|Ўэйлз]] стаў адмаўляць ролю Сэнгера як заснавальніка [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]. Ён прызнаваў важнасьць яго заслуг, але сьцьвярджаў, што Сэнгер рабіў усё пад яго строгім кіраўніцтвам і быў усяго толькі найманым працаўніком. Тым ня менш, большасьць энтузіястаў [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] прызнаюць Лары Сэнгера «сазаснавальнікам» [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] разам з [[Джымі Ўэйлз|Ўэйлзам]].

=== Адстаўка ===
У [http://meta.wikimedia.org/wiki/My_resignation--Larry_Sanger сваім разьвітальным лісьце], Лары Сэнгер напісаў, што ня можа больш займацца [[Вікіпэдыя]]й нават на добраахвотнай аснове, паколькі ў яго няма для гэтага досыць вольнага часу. Пазьней у сваёй заяве&lt;ref name=&quot;kuro5hin.org&quot;&gt;http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25&lt;/ref&gt; ён дадаў, што «у праекце існавала атрутная сацыяльная і палітычная атмасфэра», зь якой ён ня мог мірыцца. Тым ня менш пасьля звальненьня Сэнгера праект [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] працягнуў свой бурны рост і ўвайшоў у сотню самых папулярных сайтаў [[Сусьветнае павуціньне|Сусьветнага павуціньня]]. [[Нупэдыя]] ж без удзелу Сэнгера спыніла сваё існаваньне ў тым жа 2002 годзе.

У сьнежні 2004 году Лары Сэнгер напісаў для сайту «Kuro5hin» крытычны артыкул&lt;ref name=&quot;kuro5hin.org&quot;/&gt;. У ім ён заявіў, што хоць «высока ацэньвае вартасьць [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]», і што добра ведае і падтрымлівае «місію і памяркоўную палітыку [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]», але ўсё жа ў праекту маюцца сур’ёзныя праблемы. Сэнгер напісаў, што існуе крызіс даверу да праекту з боку [[грамадзтва]], і што праект злучыў «цяжкіх людзей, [[тролінг|тролей]] і іх натхніцеляў у злаякасную пухліну». Гэтыя праблемы, па меркаваньні Сэнгера, выцякаюць з-за «анты-[[эліта]]рызму» праекту, яго пагарды да ўсяго элітарнага і адсутнасьці павагі да экспэртаў. Гэты артыкул Лары Сэнгера выклікаў шырокі рэзананс у асяродзьдзі [[блог]]гераў і нават у [[СМІ|сродках масавай інфармацыі]].

=== Пасьля Вікіпэдыі ===
Пасьля звальненьня Сэнгер вярнуўся ў сьвет навукі і цяпер выкладае філязофію ва Ўнівэрсытэце Агаё. Сэнгер захоплены [[эпістэмалёгія]]й з акцэнтам на філязофіі [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] і [[этыка|этыцы]]. У вольны час Лары Сэнгер выкладае і сам выконвае на скрыпцы [[Ірляндыя|ірляндзкую]] народную [[музыка|музыку]] ў гарадах [[Дэйтан (Агаё)|Дэйтане]] і [[Калюмбус]]е ў штаце [[Агаё]].

Сэнгер таксама быў заснавальнікам і галоўным рэдактарам «Агляду навін Y2K ад Сэнгера»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20001025181634/http://www.sangersreview.com/&lt;/ref&gt; ({{мова-en|«Sanger’s Review of Y2K News Reports»}}) для тых, хто чакаў глябальнай катастрофы з наступам 2000 году. Ён таксама кіруе сайтам аб скрыпічных традыцыях [[Данэгол]]у.

У сьнежні 2005 году стала вядома&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070912130525/http://news.com.com/Wikipedia%20alternative%20aims%20to%20be%20PBS%20of%20the%20Web/2100-1038_3-5999200.html&lt;/ref&gt;, што Сэнгер удзельнічае ў стварэньні праекту, альтэрнатыўнага [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]. Па яго словах, новы партал&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20051221042907/http://www.digitaluniverse.net/&lt;/ref&gt;, улучальны ў сябе акрамя іншага энцыкляпэдыю, будзе больш абапірацца на веды экспэртаў. Назва новага парталу — «[[Лічбавы Сусьвет (партал)|Лічбавы Сусьвет]]» ({{мова-en|«Digital Universe»}}). Для кіраўніцтва новым праектам, Лары Сэнгер ужо заснаваў фірму — «[[Фонд лічбавага Сусьвету]]» ({{мова-en|«Digital Universe Foundation»}}). Для праекту было сабрана 10,5 млн [[даляр ЗША|даляраў]], і ў студзені 2006 году праект зьявіўся ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]. Пілётная вэрсія праекту налічае прыблізна 50 парталаў. Некаторыя карыстачы адзначалі, што сыстэма навігацыі гэтай пілётнай вэрсіі — складаная і незразумелая.

У верасьні 2006 Сэнгер абвясьціў аб стварэньні [[форк]]а [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] — праекце «[[Citizendium]]», мэта якога — пазбавіцца ад слабых месцаў [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]. Асноўнае адрозьненьне «[[Citizendium]]» складаецца ў адсутнасьці ананімнага рэдагаваньня — каб пачаць працу, кожны аўтар павінен будзе прадставіцца і паведаміць сваё сапраўднае імя.

27 верасьня 2006 году Сэнгер узяў «адпачынак» у [[Лічбавы Сусьвет (партал)|«Лічбавым Сусьвеце»]], каб заснаваць цалкам незалежны фонд «[[Citizendium]]». У першым [[прэс-рэліз]]е 17 кастрычніка 2006 году Сэнгер заявіў&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20061105061805/http://citizendium.org/release_001.html&lt;/ref&gt;, што гэты фонд «хутка паспрабуе зрушыць [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыю]] зь месца аднаго з асноўных крыніц [[інфармацыя|інфармацыі]] ў сетцы».

== Глядзіце таксама ==
* [[Джымі Ўэйлз]]
* [[Вікіпэдыя]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [[:en:User:Larry Sanger|Старонка ўдзельніка Лары Сэнгера ў ангельскай Вікіпэдыі]]
* [https://web.archive.org/web/20050106061918/http://people.cohums.ohio-state.edu/sanger3/ Пэрсанальная акадэмічная старонка Лары Сэнгера]
* [http://enlightenment.supersaturated.com/essays/text/larrysanger/diss/index.html Эсэ Лары Сэнгера ''«Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification»'']
* [https://web.archive.org/web/20070930060757/http://www.technologyreview.com/articles/05/01/issue/forward30105.asp?trk=nl Артыкул Лары Сэнгера ''«Веданьне вольна для ўсіх»'' у «Technology review»]
* [http://www.kuro5hin.org/story/2001/7/25/103136/121 «Брытаніка або Нупэдыя? Будучыня вольных энцыкляпэдый.»]
* [http://www.kuro5hin.org/story/2001/9/24/43858/2479 «Вікіпэдыя шырока адчыненая. Чаму яна так хутка расьце? Чаму яна не перапоўненая глупствам?»]
* [http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 «Чаму Вікіпэдыя павінна адмовіцца ад антыэлітарызму.»]
* [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/18/164213&amp;from=rss Раньняя гісторыя Нупэдыі і Вікіпэдыі: Мэмуар] і таксама [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/19/1746205&amp;tid=95 Частка II] (19 красавіка 2005, «Slashdot»)
* [https://web.archive.org/web/20051221042907/http://www.digitaluniverse.net/ Партал «Лічбавы Сусьвет» («Digital Universe»)]

{{Вікіпэдыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сэнгер, Лары}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вікіпэдыі]]</text>
      <sha1>p555b765jfqso0zoybpz7lmufjqrxn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэтэаралёгія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43482</id>
    <revision>
      <id>2699059</id>
      <parentid>2619546</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6875" sha1="jfqww782qnmwhear3y2ubmn861848em" xml:space="preserve">{{Комплексная навука|Катэгорыя(па-ангельску)=Meteorology|Цэнтрыдасьледаваньняў=—|Значныявучоныя=—|Назва=Мэтэаралёгія|Файл=Golden Gate Bridge as seen at twilight from Baker Beach.jpg|Асноўныякірункі=—|Дапаможныядысцыпліны=—|Пэрыядзараджэньня=антычнасьць|Прадметвывучэньня=будова і ўласьцівасьці зямной атмасфэры; таксама фізычныя працэсы, якія ў ёй адбываюцца.}}
'''Мэтэаралё́гія''' — навука пра будову і ўласьцівасьці зямной [[Атмасфэра Зямлі|атмасфэры]], а таксама фізычныя працэсы, якія ў ёй адбываюцца.

== Разьдзелы мэтэаралёгіі ==
* [[фізыка атмасфэры]]
* [[хімія атмасфэры]]
* [[дынамічная мэтэаралёгія]]
* сынаптычная мэтэаралёгія і [[кліматалёгія]]
* біялягічная мэтэаралёгія

== Асноўныя аб’екты дасьледаваньня ==
* склад атмасфэры
* будова атмасфэры
* цеплавы рэжым атмасфэры
* вільгацеабмен у атмасфэры
* агульная цыркуляцыя атмасфэры
* [[электрычнасьць|электрычныя]] палі
* [[оптыка|аптычныя]] і [[акустыка|акустычныя]] зьявы.

== Вывучае ==
* [[цыклён]]ы
* [[антыцыклён]]ы
* [[тэмпэратура паветра|тэмпэратуру атмасфэры]]
* [[вільготнасьць паветра|вільготнасьць]]
* [[хмарнасьць]]
* [[вецер|вятры]]

== Кароткая гісторыя мэтэаралёгіі ў Расеі і СССР ==
* канец XVII ст. (пры [[Пётар I|Пятры I]]) — пачаліся сталыя назіраньні за надвор’ем.
* 1715 г. — першы ў Расеі вадамерны пост, па загадзе Пятра I на [[Нява|Няве]] ў [[Петрапаўлаўская крэпасьць|Петрапаўлаўскай крэпасьці]].
* 30-я гады XVIII ст. — створаная сетка з 20 [[Мэтэастанцыя|мэтэастанцый]] («[[Вялікая паўночная экспэдыцыя]]»).
* 1 красавіка 1849 г. — у [[Пецярбург]]у заснаваная «[[Галоўная фізычная абсэрваторыя]]» ([[ГФА]]). (Цяпер «[[Галоўная геафізычная абсэрваторыя]]» ім. [[Ваейкаў А. І.|А. І. Ваейкава]] ([[ГГО]])).
** [[1868]]—[[1895]] — дырэктар [[Генрых Вільд|Г. І. Вільд]]
** [[1896]]…? — дырэктар [[Міхаіл Рыкачоў|М. А. Рыкачоў]]
** [[1913]]—[[1916]] — дырэктар [[Барыс Галіцын|Б. Б. Галіцын]]
* 70-я гады XIX ст. — масавае разьвіцьцё сеткі пунктаў гідралягічных назіраньняў на буйных рэках і азёрах.
* [[1 студзеня]] 1872 г. — ГФА прыступіла да стварэньня штодзённых сынаптычных мапаў Эўропы і Сыбіры і да выпуску мэтэаралягічнага бюлетэня (дату прынята лічыць днём нараджэньня службы надвор’я ў Расеі).
* [[21 чэрвеня]] 1921 г. — [[Уладзімер Ленін|У. І. Ленін]] падпісаў [[дэкрэт]] «Аб арганізацыі мэтэаралягічнай службы ў РСФСР».
* жнівень 1929 г. — пастанова [[СНК СССР]] аб арганізацыі адзінай Гідрамэтэаралягічнай службы.
** стваральнік і кіраўнік — [[Аляксей Вангенгейм|А. Ф. Вангенгейм]], старшыня Гідрамэтэаралягічнага камітэту пры СНК СССР. (У 1934 годзе прысуджаны да 10 гадоў [[ВПЛ]])&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20071016135141/http://svobodanews.ru/Transcript/2007/08/25/20070825202230603.html&lt;/ref&gt;
* 1 студзеня 1930 г. — пачало працу «Цэнтральнае бюро надвор’я».

== Глядзіце таксама ==
* [[Радыёвыпраменьваньне]]

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар = Хромов С. П.
|частка =
|загаловак = Метеорология и климатология для географических факультетов
|арыгінал =
|спасылка =
|выданьне =
|месца = Л.
|выдавецтва = Гидрометеорологическое изд-во
|год = 1964
|тым =
|старонкі = 30
|старонак = 500
|isbn =
}}
* {{кніга
|аўтар = Городецкий О. А., Гуральник И. И., Ларин В. В.
|частка =
|загаловак = Метеорология, методы и технические средства наблюдений
|арыгінал =
|спасылка =
|выданьне = 2-е выд
|месца = Л.
|выдавецтва = Гидрометеоиздат
|год = 1991
|тым =
|старонкі = 8
|старонак = 336
|isbn = 5-268-00646-9
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://rshu.ru/ Расейскі дзяржаўны гідрамэтэаралягічны ўнівэрсытэт (РДГМУ)] {{ref-ru}}
* [http://meteoinfo.ru/ Гідрамэтэаралягічны навукова-даследчы цэнтар Расейскай Фэдэрацыі] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20070513220152/http://rgo.msk.ru/commissions/climatology/ Аддзяленьне мэтэаралёгіі і кліматалёгіі Маскоўскага цэнтра Расейскага геаграфічнага грамадзтва] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20060623080433/http://skywatching.net/stories/meteo/observ/xronos.php Пахаладаньне 2006] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20070927031635/http://www.dvgu.ru/meteo/book/Airfront.htm Фронты] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20180701054130/http://potomy.ru/world/434.html Як мэтэаролягі прадказваюць надвор’е] {{ref-ru}}

{{Накід}}

[[Катэгорыя:Мэтэаралёгія| ]]</text>
      <sha1>jfqww782qnmwhear3y2ubmn861848em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наш край (1925)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46563</id>
    <revision>
      <id>2699115</id>
      <parentid>2671032</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10844" sha1="1xnwdv74pss3j8lsam05mnma1s13mb0" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва            = Наш край 
|выява            = Наш_Край_12_1926.jpg
|тэматыка         =  
|пэрыядычнасьць   = штомесяц 
|мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|адрас            = [[Менск]]  
|рэдактар         = [[Мікалай Азбукін]] № 1 (1925); [[Зьмітрок Бядуля|Самуіл Плаўнік]] (1926-1930) 
|заснавальнік     = [[Інстытут беларускай культуры]]
|выдавец          =  
|краіна           = [[БССР]]
|дата заснаваньня = кастрычнік 1925 
|аб'ём            = 70—100 ст.
|камплектацыя     = 
|наклад           = 2000
|ISSN             = 
|сайт             = 
}}
[[Файл:NaszKraj1925.jpg|значак|Вокладка першага нумара часопіса «Наш край», 1925]]
'''Наш край''' — беларускі краязнаўчы часопіс. Выдаваўся з 1925 году да 1930, пазьней зьмяніў назву на «Савецкая краіна» (выдаваўся да 1933).

Пачаў выдавацца з кастрычніка 1925 году пры Цэнтральным Бюро краязнаўства (утворана ў 1923 годзе) пры [[Інбелкульт|Інстытуце Беларускай Культуры]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = [[Ілары Барашка|Іл. Барашка]]. | загаловак = «Наш край». Штомесячнік ЦБ Краязнаўства пры Інстытуце Беларускай Культуры № 1, кастрычнік 1925 г., in folio 8. ст. 68, у ліку 2000 экз. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/45b167f151ca944a174e03d0db86d469.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1925 | том   = | нумар  = 8 | старонкі  = 197, 198 }}&lt;/ref&gt;. Вокладку для першага нумару зрабіў мастак Эндэ, гэты нумар меў 68 старонак і выйшаў накладам 2 тысячы асобнікаў. Першым рэдактарам часопісу быў [[Мікалай Азбукін]]. З нумара 2—3 за 1926 год [[Зьмітрок Бядуля|Самуіл Плаўнік]].

Першачарговай мэтай новага часопіса было пашырэньне краязнаўства да масавага руху. Для гэтага ў першым нумары часопіса быў надрукаваны артыкул-інструкцыя «Што рабіць раённым краязнаўчым таварыствам» і праграмы па канкрэтных напрамках дзейнасьці. Зь іншага боку з пачатку [[1920-я|1920-ых]] гадоў у краіне ў розных мясьцінах паўсталі краязнаўчыя гурткі, якія абапіраліся выключна на мясцовыя сілы і да сярэдзіны 1920-ых гадоў насьпела неабходнасьць выданьня падобнага спэцыялізаванага часопіса.

З 1929 году «Наш край» выдаваўся пры [[Беларуская Акадэмія навук|Беларускай Акадэміі навук]]. З 1930 па 1933 выдаваўся пад назвай «[[Савецкая краіна]]». З 1970 выходзіў як бюлетэнь «[[Помнікі гісторыі і культуры Беларусі]]».

== Рэцэнзіі ==
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Наш Край». Штомесячнік ЦБ Краязнаўства пры Інстытуце Беларускае Культуры № 2—3 за 1925 г. Менск, ст. 61, Цана 40 коп. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1926-047.pdf | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год  = 1926, 27 лютага | том   = | нумар  = 47 (1642)| старонкі  = 6 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = Кудравы. | загаловак = Кнігапіс. «Наш край» Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры інстытуце Беларускай Культуры № 2—3, лістапад—сьнежань 1925 г., ст. 60, 2000 экз. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/9a5df5e00156516fb12f841545522652.pdf| мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1926 | том   = | нумар  = 2 | старонкі  = 184, 185 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Яўхім Кіпель|К-ль]].| загаловак = Кнігапіс. Часопісь «Наш Край» за 1925 г. №№ 1, 3, 4, 5 і 6. Выданьне ЦБК Інбелкульту| спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/ff20b00ebfddcbbf245d955ea371b923.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  =1926 | том   = | нумар  = 8 | старонкі  = 224 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Сьцяпан Баркоўскі|С. Кожаны]].| загаловак =«Наш Край». Штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Інстытуце Беларускае Культуры. № 6—7 (9—10) чэрвень—ліпень 1926 г., стар. 80, цана 70 кап. | спасылка  =http://digital.nlb.by/files/original/9ad256f69ffaaacc9897ba0b773197ec.pdf| мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып = | год  =1926 | том   = | нумар  =7—8 (16—17)| старонкі  =180—182 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Аляксандар Шлюбскі|А. Ш.]] | загаловак = «Наш Край». Штомесячніік ЦБ Краязнаўства пры Інстытуце Беларрускай Культуры. №№ 1, 2—3 (1925 г.), 1 (4), 2—3 (5—6), 4—5 (7—8), 6—7 (9—10), 8—9 (11—12), 10—11 (13—14), 12 (15) за 1926 г. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/54b9ee541e4778fe4994ec0c337f228a.pdf| мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1927| том   = | нумар  = 1| старонкі  = 159—161 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Б. і Ф. | загаловак = Кнігапіс. «Наш край» Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры інстытуце Беларускай Культуры № 8—9, жнівень—верасень 1928 г., Стар. 106. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1928 | том   = | нумар  = 10 | старонкі  = 234, 235 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Л. П. | загаловак = «Наш Край» — штомесячнік  цэнтральнага бюро краязнаўства пры Беларускай Акадэміі Навук. 1929 г. №№ — 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. 10, 11 і 12. Менск. Выданьне БАН.| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.1930-03.pdf| мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1930 | том   = | нумар  = 3| старонкі  = 158—172 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|}}

== Літаратура ==
* [[Валянтына Вяргей|В. С. Вяргей]]. «Наш край» // {{Літаратура/Археалёгія Беларусі|2}} — С. 246.
* [[Валянтына Вяргей|В. С. Вяргей]]. «Наш край» // {{Літаратура/Археалёгія і нумізматыка Беларусі}}— С. 461.
* {{артыкул|аўтар =[[Уладзімер Кісялёў]]. | частка = |загаловак =«Наш папярэднік».|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]|выданьне=«[[Помнікі гісторыі і культуры Беларусі]]».|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=1985|выпуск=|том=|нумар=4| старонкі=36—37|isbn=}} 
* [[Арсень Ліс]]. «Наш край» // {{Літаратура/ЭГБ|5 }} — С. 312.   
* [[Арсень Ліс]]. «Наш край»  // {{Літаратура/БелЭн|11}} — С. 246.
* «Наш край» // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя прыроды Беларусі|3}} С. 481.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://knihi.com/none/Nas_kraj_zip.html «Наш край» (1925)] — [[Беларуская Палічка]]
* [https://web.archive.org/web/20201019154421/http://digital.nlb.by/items/browse?advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=49&amp;advanced%5B0%5D%5Btype%5D=is+exactly&amp;advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0 «Наш край»] у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]: «Беларуская літаратурная спадчына. Часопісы 1919–1939 гг.»
* [https://web.archive.org/web/20210225184008/https://kamunikat.org/ Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org] — [https://web.archive.org/web/20191229075442/http://kamunikat.org/nasz_kraj.html Наш край: Штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Беларускай Акадэміі Навук.]

{{Беларускія пэрыядычныя выданьні}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1925 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1933 годзе]]</text>
      <sha1>1xnwdv74pss3j8lsam05mnma1s13mb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максім Жаўнерчык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46984</id>
    <revision>
      <id>2699024</id>
      <parentid>2602774</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10627" sha1="ovexi7sysi4an5njgknlvbx2ngf5aye" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Максім Жаўнерчык''' ({{Н}} 9 лютага 1985 году) — колішні беларускі [[футбол|футбаліст]], абаронца. У 2011—2014 гадах правёў 9 матчаў за [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальную зборную Беларусі]].

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Гадаванец дзіцяча-юнацкай спартовай школы [[Салігорск]]у. Прафэсійную кар’еру пачаў у мясцовым «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёры]]», дзе згуляў 22 матчы за рэзэрвовы склад каманды. У 2004 годзе перайшоў у барысаўскі [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]], дзе неўзабаве стаў гульцом асноўнага складу. У складзе каманды гуляў да канца 2008 году ды станавіўся тры разы [[чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіёнам Беларусі]] і адзін раз уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У складзе барысаўскага клюбу таксама гуляў у групавым раўндзе [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]].

20 студзеня 2009 году падпісаў чатырохгадовы кантракт з расейскай [[Кубань Краснадар|«Кубаньню»]]. Дэбютаваў за новы клюб у расейскай Прэм’ер-лізе 3 траўня 2009 году, выйшаўшы на замену ў матчы супраць [[Хімкі (футбольны клюб)|«Хімкаў»]]. Застаўся ў складзе «Кубані» і пасьля ейнага вылету з Прэм’ер-лігі паводле вынікаў сэзону 2009 году, а на наступны сэзон дапамог клюбу атрымаць перамогу ў Першым дывізіёне і вярнуцца ў элітны дывізіён. 1 сакавіка 2012 году падоўжыў кантракт з «Кубаньню». У 2013 годзе пачаў радзей зьяўляцца на полі, але пасьля таго, як увосень 2013 году «Кубань» ачоліў [[Віктар Ганчарэнка]], пад кіраўніцтвам якога Жаўнерчык гуляў у БАТЭ, зноў стаў асноўным гульцом краснадарцаў. Пачынаючы з жніўня 2014 году зноў апынуўся на лаўцы запасных, і ў выніку ў сьнежні 2014 году пакінуў «Кубань» па заканчэньні кантракту&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/64701.html Максим Жавнерчик покинул «Кубань»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

12 студзеня 2015 году вярнуўся ў склад барысаўскага БАТЭ&lt;ref&gt;[http://football.by/news/65692.html Максим Жавнерчик заключил контракт с БАТЭ]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У складзе барысаўчанаў быў асноўным правым абаронцам. У жніўні 2015 году атрымаў траўму, ад якой акрыяў толькі ў канцы сэзону. У сьнежні 2015 году падоўжыў кантракт з БАТЭ&lt;ref&gt;[http://football.by/news/78749.html Максим Жавнерчик продлил контракт с БАТЭ]&lt;/ref&gt;. У сэзоне 2016 трывала гуляў на пазыцыі правага абаронцы, але часам адсутнічаў праз траўмы. Сэзон 2017 году таксама пачынаў асноўным правым абаронцам. У чэрвені 2017 году не гуляў праз пашкоджаньне, а пазьней вярнуўся да шыхтаў. 12 ліпеня апошні раз згуляў за БАТЭ ў кваліфікацыйным матчы Лігі чэмпіёнаў супраць [[Алашкерт Ерэван|«Алашкерту»]] (1:1), пасьля чаго перастаў трапляць у заяўку на матчы. 31 ліпеня 2017 году кантракт з БАТЭ быў скасаваны па ўзаемнай згодзе&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/102657.html Максим Жавнерчик покинул БАТЭ]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ў той жа дзень Максім падпісаў кантракт зь менскім «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]»&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/102663.html Максим Жавнерчик стал игроком минского «Динамо»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У сталічным клюбе хутка замацаваўся ў складзе на пазыцыі цэнтральнага абаронцы.

У пачатку 2018 году не трэнаваўся з дынамаўцамі і прапусьціў першы турэцкі збор каманды, аднак у лютым падоўжыў кантракт з клюбам на сэзон 2018 году&lt;ref&gt;[http://football.by/news/110102.html Минское &quot;Динамо&quot; продлило контракт с Жавнерчиком]&lt;/ref&gt;. У сэзоне 2018 зьяўляўся на полі нерэгулярна, правёў 9 матчаў у чэмпінаце Беларусі, адзін у Кубку Беларусі і тры ў Лізе Эўропы. У канцы 2018 году кантракт Жаўнерчыка з «Дынама» скончыўся. У студзені 2019 году ён ужо не трэнаваўся з камандай, а пазьней абвесьціў аб завяршэньні кар’еры&lt;ref&gt;[http://football.by/news/122833.html Источник: Максим Жавнерчик в 33 года завершил карьеру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203070302/http://www.football.by/news/122833.html |date=3 лютага 2019 }}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
У студзені 2011 года быў упершыню выкліканы ў [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. Дэбютаваў у складзе зборнай у таварыскай гульні з [[Зборная Канады па футболе|Канадай]] 29 сакавіка 2011 году&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/66PKJBQ8k?url=http://www.championat.com/football/_other/308/match/136164.html?rucom=1 Статистика матча Белоруссия — Канада] «Чемпионат.ру»&lt;/ref&gt;.

== Трэнэрская праца ==
У ліпені 2021 году ўвайшоў у трэнэрскі штаб салігорскага [[ Шахцёр Салігорск|«Шахцёра»]], які ачоліў быў [[Сяргей Гурэнка]]. Пакінуў клюб у верасьні 2021 году разам з Гурэнкам.

== Узнагароды ==
* [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] ў складзе [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2006 году|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2007 году|2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2008 году|2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]]
* Бронзавы прызэр [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2018 году|2018]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: 2006, [[Кубак Беларусі па футболе 2014—2015 гадоў|2015]]
* Уладальнік [[Супэркубак Беларусі па футболе|Супэркубка Беларусі]]: 2015, 2016, 2017
* У сьпісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]]

== Статыстыка ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Клюб !!rowspan=&quot;2&quot;| Сэзон !!colspan=&quot;3&quot;| Чэмпіянат
|-
! Дывізіён !! Матчы !! Галы
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] || [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015 году|Найвышэйшая ліга]] || 13 || 0
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016 году|Найвышэйшая ліга]] || 19 || 0
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|2017]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году|Найвышэйшая ліга]] || 7 || 0
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] || 13 || 0
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2018 году|2018]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018 году|Найвышэйшая ліга]] || 9 || 0
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20111110201616/http://www.rfpl.org/player/id3117 Статыстыка на сайце РФПЛ]
* [http://www.fckuban.ru/team/primary/12 Профіль на афіцыйным сайце ФК «Кубань»]
* [https://web.archive.org/web/20200929130448/https://fcbate.by/ru/history/players/id3038 Профіль на афіцыйным сайце ФК БАТЭ]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жаўнерчык, Максім}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>ovexi7sysi4an5njgknlvbx2ngf5aye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Сташкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47273</id>
    <revision>
      <id>2699084</id>
      <parentid>2320046</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5309" sha1="iatouqx5n3ol3qdjrvgfg3kfc7nl522" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Навуковая сфэра      = [[Гісторыя]]
|Месца працы          = [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]]
|Альма-матэр          = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] (1967)
|Навуковы кіраўнік    = 
|Знакамітыя вучні     = 
|Вядомы як            = Адзін з стваральнікаў дасьледаваньня «Нарысы гісторыі беларусаў у Сыбіры у ХIХ-ХХ стагодзьдзях»
|Узнагароды і прэміі  = 
|Сайт                 = 
}}
'''Міко́ла Сташке́віч''' (23 жніўня 1938 — 18 жніўня 2011&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Памёр Мікола Сташкевіч — былы дырэктар Інстытута гісторыі|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/58837.html|выдавец=[[Наша Ніва]]|дата публікацыі=19 жніўня 2011|дата доступу=5 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1990), прафэсар (1994).

Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] (1967). У 1973 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю «Ідэалягічная работа бальшавікоў Беларусі ў гады грамадзянскай вайны (1919-1920 гады)». У 1990-м абараніў доктарскую дысэртацыю «Грамадзкі рух у Беларусі: асноўныя ідэйныя плыні і палітычныя партыі (1917-1920 гады)». Працаваў у Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК [[КПБ]], Інстытуце гісторыка-палітычных дасьледаваньняў. У 1992—1999 рр. вядучы навуковы супрацоўнік [[Беларускі навукова-дасьледніцкі цэнтар дакумэнтацыі і рэтраінфармацыі|Беларускага навукова-дасьледчага цэнтру дакумэнтацыі і рэтраінфармацыі]], загаднік катэдры гісторыі і [[беларусазнаўства]] Рэспубліканскага інстытуту вышэйшай школы БДУ. У 1999—2005 рр. в.а. дырэктара Інстытуту гісторыі [[НАН Беларусі]]. З 2005 г. — прафэсар катэдры эканамічнай гісторыі [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўнівэрсытэта]]. Старшыня экспэртнай рады (1998-2003), чалец Прэзыдыюма (з 2003-га) [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Найвышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь]]. Узнагароджваўся ганаровай граматай [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], мэдалём «Ветэран працы». Уганароўваўся [[прэмія]]й імя [[акадэмік]]а [[Валянцін Капцюг|Валянціна Капцюга]] за ўдзел у стварэньні фундамэнтальнага дасьледаваньня «Нарысы гісторыі беларусаў у Сыбіры у ХIХ-ХХ стагодзьдзях» (2002). Падрыхтаваў 5 дактароў і 9 кандыдатаў навук&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=М.Сташкевіч унёс значны ўклад у вывучэньне гісторыі беларускай дзяржаўнасьці - В.Гігін|спасылка=http://news.belta.by/by/print?id=728101|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=1 кастрычніка 2013|дата доступу=5 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі}}
* Коратка аб аўтарах // [https://web.archive.org/web/20250225233827/http://www.spadchyna.org/books/ Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі. Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы.] — Мн., 2007. — 360 с.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Накід:Беларусь}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сташкевіч, Мікола}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Быхаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]]</text>
      <sha1>iatouqx5n3ol3qdjrvgfg3kfc7nl522</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кодзеўцы (Гарадзенская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48728</id>
    <revision>
      <id>2698975</id>
      <parentid>2281633</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="4nwli4e7oqjp1b800dowv3fpku2v89p" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Кодзеўцы}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Кодзеўцы
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Кодзеўцаў
|Трансьлітараваная назва          = Kodzieŭcy
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]]
|Раён                             = [[Гарадзенскі раён|Гарадзенскі]]
|Сельсавет                        = [[Сапоцкінскі сельсавет|Сапоцкінскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 47
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 231735
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 53
 |Шырата хвілінаў                 = 49
 |Шырата сэкундаў                 = 38
 |Даўгата градусаў                = 23
 |Даўгата хвілінаў                = 45
 |Даўгата сэкундаў                = 23
|Пазыцыя подпісу на мапе          = справа
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ко́дзеўцы'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 163&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Гарадзенскі раён|Гарадзенскім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Кодзеўцы ўваходзяць у склад [[Сапоцкінскі сельсавет|Сапоцкінскага сельсавету]].

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 47 чалавек
* 1999 год — 55 чалавек

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|kodzeucy}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|242|Kodziowce, pow. augustowski}}
* [https://web.archive.org/web/20210924084946/https://www.fronda.pl/blogi/prosto-w-morde/22-wrzesnia-czyli-jak-sowieckie-czolgi-zwiewaly-przed-polskim-zolnierzem,30163.html Bitwa pod Kodziowcami]

{{Сапоцкінскі сельсавет}}
{{Гарадзенскі раён}}

[[Катэгорыя:Сапоцкінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадзенскага раёну]]</text>
      <sha1>4nwli4e7oqjp1b800dowv3fpku2v89p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарвэгія на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50521</id>
    <revision>
      <id>2699109</id>
      <parentid>1789965</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7954" sha1="ot4kbgwp77s8ta0uj8jnl00tk5b1wue" xml:space="preserve">{{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне
|песьня      = «[[Hold On Be Strong]]»
|выява       = [[Файл:Maria Eurovision semi-final 2008.jpg|300пкс]]
|краіна      = Нарвэгія
|год         = 2008
|подпіс      = Выступ у першым паўфінале
|дата адбору = ''Паўфіналы'' — [[12 студзеня]], [[19 студзеня]], [[26 студзеня]]&lt;br /&gt;''«Другі шанец»'' — [[6 лютага]]&lt;br /&gt;''Фінал'' — [[9 лютага]]
|ТБ канал    =
|артыст      = [[Марыя Хаўкаас Сторэнг]]
|мова        = [[ангельская мова|ангельская]]
|кампазытар  = [[Міра Крэйг]]
|паэт        = [[Міра Крэйг]]
|месца       = 5
|балы        = 182
|месца ў паўфінале = 4
|балаў у паўфінале = 106
}}
[[Нарвэгія|Нарвэгію]] [[Нарвэгія на конкурсе песьні Эўрабачаньне|на конкурсе песьні]] «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|Эўрабачаньне-2008]]» у першым паўфінале прадставіла ''Марыя'' зь песьняй «[[Hold On Be Strong]]». Песьня мінула ў фінал, заняўшы 5 месца і набраўшы 182 ачкі.

== Нацыянальны адбор ==
Каля 600 заявак былі атрыманыя арганізатарамі нацыянальнага нарвэскага адбору ''Melody Grand Prix'', 34% зь іх былі пададзеныя нарвэскімі кампазытарамі, астатнія жа паступілі зь іншых краінаў. Аднак, у апошні момант арганізатары адбору прынялі рашэньне дапусьціць да ўдзелу толькі нарвэскіх аўтараў.

Дзьве кампазыцыі з кожнага паўфіналу, вызначаныя тэлегаласаваньнем вышлі ў фінал, які прайшоў [[9 лютага]] ў [[Осьлё]]. Мінулі тры паўфіналу і раўнд «другі шанец», такім чынам, у фінале апынуліся 8 песень; перамагла «Нold On Be Strong».

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#6699CC&quot;
|'''№'''
|'''Выканавец'''
|'''Песьня'''
|'''Журы'''
|'''Тэлегаласы'''
|'''Усяго'''
|'''Месца'''
|- align=&quot;center&quot;
| 1
| Crash!
| «Get Up»
| -
| -
| -
| 5
|- align=&quot;center&quot;
| 2
| Ан-Мары Андэрсэн
| «Ándagassii»
| -
| -
| -
| 6
|- align=&quot;center&quot;
| 3
| Tinkerbells
| «Hold On»
| -
| -
| -
| 8
|- align=&quot;center&quot;
| 4
| Вероніка Аксэлсэн
| «Am I Supposed to Love Again»
| 16000
| 93957
| 109957
| 4
|- align=&quot;center&quot;
| 5
| King of Trolls
| «Far Away»
| 6000
| 109811
| 115811
| 3
|- align=&quot;center&quot;
| 6
| Олэ Іварс
| «Som i himmelen»
| -
| -
| -
| 7
|- align=&quot;center&quot;
| 7
| Торштэйн Содал
| «Eastern Wind»
| 18000
| 100095
| 118095
| 2
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#8BC0EA&quot;
| '''8'''
| '''Марыя Хаўкаас Сторэнг'''
| «'''Hold On Be Strong'''»
| '''26000'''
| '''169961'''
| '''195661'''
| '''1'''
|}

== Галасаваньні ==

=== У паўфінале ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
!colspan=2|'''Галасы за нарвэскага выканаўца'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіны'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||Фінляндыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||Андора
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||Ірляндыя, Эстонія, Малдова
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||Польшча, Расея, Азэрбайджан, Сан-Марына
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 ||—
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 ||Нідэрлянды
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 ||Босьнія і Герцагавіна, Чарнагорыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 ||Малдова
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||Гішпанія, Славенія
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 ||Нямеччына, Бэльгія
|}
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
|-
!colspan=2|'''Галасы нарвэскіх тэлегледачоў'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіна'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||Босьнія і Герцагавіна
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||Ізраіль
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||Расея
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||Нідэрлянды
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 ||Фінляндыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 ||Румынія
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 ||Грэцыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 ||Румынія
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||Польшча
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 ||Ірляндыя
|}
|}

=== У фінале ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
!colspan=2|'''Галасы за нарвэскага выканаўца'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіны'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||Швэцыя, Фінляндыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||Ісьляндыя, Данія
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||Эстонія, Польшча
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||Ізраіль, Вялікабрытанія, Ірляндыя, Альбанія, Армэнія, Сан-Марына
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 ||Гішпанія, Латвія, Украіна
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 ||Беларусь, Румынія, Расея, Азэрбайджан, Малдова, Грузія
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 ||Нідэрлянды, Вугоршчына, Летува, Сэрбія
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 ||Мальта
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||Бэльгія, Грэцыя, Турэччына, Партугалія, Босьнія і Герцагавіна
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 ||Баўгарыя, Харватыя
|}
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
|-
!colspan=2|'''Галасы нарвэскіх тэлегледачоў'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіна'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||Данія
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||Босьнія і Герцагавіна
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||Ісьляндыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||Швэцыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 ||Сэрбія
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 ||Расея
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 ||Фінляндыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 ||Ізраіль
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||Турэччына
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 ||Францыя
|}
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20080920093118/http://esckaz.com/2008/nor.htm Нарвэгія на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]

{{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008}}

[[Катэгорыя:Нарвэгія на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2008]]
[[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2008]]</text>
      <sha1>ot4kbgwp77s8ta0uj8jnl00tk5b1wue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Літвакі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53920</id>
    <revision>
      <id>2699015</id>
      <parentid>2620917</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7104" sha1="40j1ysxbu8mzdomqyxxzy454qqvvnph" xml:space="preserve">{{іншыя значэньні|Ліцьвякі (неадназначнасьць)}}
'''Літвакі́''' ({{мова-yi|ליטװאַק|скарочана}} — ''лі́твак'', ''лі́твяк'' або ''літвэ́к'') — тэрытарыяльна-лінгвістычная падгрупа ([[субэтнас]]&lt;ref&gt;Іофе Э. Літвакі // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 381.&lt;/ref&gt;) [[ашкеназы|ашкенаскіх]] жыдоў і гістарычна зьвязаная зь імі [[Артадаксальны юдаізм|артадаксальная плынь]] у [[юдаізм]]е, якая сфармавалася на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

== Мова ==
Літвакі як тэрытарыяльна-лінгвістычная падгрупа ашкенаскіх жыдоў ёсьць носьбітамі літоўскага дыялекту, або літоўскае гаворкі ({{мова-yi|ליטװיש|скарочана}}, ''лі́твіш'')&lt;ref&gt;Зайка В. Студзеньскі сход аддзелу БАЗА // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 553, 2009. С. 5.&lt;/ref&gt;, мовы [[ідыш]]&lt;ref&gt;Левіт З. [https://belarus8.tripod.com/litvaki/litvaki.htm Літвакі — невядомая нацыя]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://belarus8.tripod.com/litvaki/ZydynaBelarusi.htm Жыды на Беларусі]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Гэты дыялект быў гістарычна пашыраным на тэрыторыі большае часткі сучаснае [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]], у некаторых прылеглых раёнах сучасных [[Расея|Расеі]] й [[Польшча|Польшчы]]. З часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітае]], у сувязі з унутраным тэрытарыяльным падзелам польска-літоўскае дзяржавы, гэты арэал пашырэньня паўночна-ўсходняга дыялекту ідыш у жыдоўскіх крыніцах адпаведна называецца «Літвой» ({{мова-yi|ליטע|скарочана}}, ''лі́тэ''), а ягоная гістарычная сталіца й цэнтар жыдоўскае культуры ў рэгіёне, [[Вільня]] — «Літоўскім Ерусалімам» ([[ашкеназы|ашкенаская]] [[арамэйская]] ירושלים דליטא, ''ерушола́йім д’лі́то'').

== Традыцыі ==
Як этналінгвістычная падгрупа, жыды-літвакі, апроч уласнага дыялекту [[ідыш]]у і адпаведнага яму вымаўленьня [[іўрыт|старажытнажыдоўскае]] й [[Габрэйска-арамейскія мовы|арамейскае моваў]], валодаюць таксама некаторымі адметнымі асаблівасьцямі традыцыйнае кухні і рысаў характару, якія ім прыпісваюць.

На поўначы арэалу пражываньня ашкенаскіх жыдоў (гэта значыць у жыдоўскай Літве, гл. вышэй) [[хасыдызм]] у пэрыяд свайго росквіту не атрымаў вялікага пашырэньня, галоўным чынам дзякуючы ўплыву [[Віленскі гаон|Віленскага гаону]], прыхільнікаў якога ў проціпастаўленьні прыхільнікам хасыдызму звалі міснагдым («пратэстоўцы»). Пазьней літвакамі сталі зваць усіх міснагдым (пасьлядоўнікаў Віленскага Гаону, супраціўнікаў хасыдызму) незалежна ад іхнага месца знаходжаньня й грамады, адкуль яны паходзілі.

== Гісторыя ==
Зь сярэдзіны XIX ст. пасьлядоўнікі Віленскага Гаону разьвілі ўласную сыстэмы рэлігійнае адукацыі, цэнтрамі якой сталі [[ешыбот]]ы [[Мір_(Гарадзенская_вобласьць)|Мір]]у, [[Валожын]]у і [[Панявеж]]у, якія звалі звычайна ешыботамі (або ешывамі) літоўскага толку або кірунку. Ужо ў пачатку ХХ ст. філіялы гэтых навучальных установаў пачалі зьяўляцца ў [[ЗША|Амэрыцы]], а па разбурэньні традыцыйных цэнтраў рэлігійнае адукацыі літоўскіх жыдоў і самі ешывы былі ўзноўленыя ў [[ЗША]] (штатах [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] і [[Нью-Джэрзі]]) і [[Ізраіль|Ізраілі]] ([[Ерусалім]] і [[Бнэй-Брак]]). Гэтыя ешывы аб’ядноўвае традыцыйная літоўская мэтодыка [[Талмуд|вывучэньня Торы]], распрацаваная ў канцы XIX — пачатку ХХ стагодзьдзяў.

Апрача ўласна літоўскае плыні ў артадаксальным юдаізьме, сярод літвакоў атрымалі значнае пашырэньні й хасыдзкія дынастыі спэцыфічна літвацкага паходжаньня — [[Хабад]] ([[Любавічы|любавіцкага]] й [[нежын]]скага толку) і [[Каралін (Беларусь)|Каралінская]]-[[Столін]]ская, а таксама некаторыя іншыя.

== Глядзіце таксама ==
* [[Віленскі гаон]]
* [[Аўрам Ешаяў Карэліц]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/ЭГБ|4}}
* Katz D. Lithuanian Jewish Culture. — [[Вільня]]: Baltos lankos, 2004.
* Levin D., Teller A. The Litvaks: A Short History of the Jews of Lithuania. — Berghahn Books, 2001.
* Nikžentaitis A., Schreiner S., Staliūnas D., Donskis L. The Vanished World of Lithuanian Jews. — Rodopi, 2004.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190623090634/http://belarus8.tripod.com/litvaki/litvaki.htm Літвакі — невядомая нацыя]

[[Катэгорыя:Плыні ў юдаізьме]]
[[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]]
[[Катэгорыя:Габрэйскія этнасы]]</text>
      <sha1>40j1ysxbu8mzdomqyxxzy454qqvvnph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Прытокі Нёману</title>
    <ns>10</ns>
    <id>57824</id>
    <revision>
      <id>2698922</id>
      <parentid>2697835</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jim</username>
        <id>415</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>правапіс</comment>
      <origin>2698922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3199" sha1="t49itkroyqmg5e8pwkuyjgsxowde5gm" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца2
|назва_шаблёну     = Прытокі Нёману
|назва             = Прытокі [[Нёман]]у (ад [[выток ракі|вытоку]] да [[вусьце|вусьця]])
|выява             = [[Файл:NemunasTiesLiskiava.jpg|100пкс|Нёман]]
|базавы_стыль      = background-color: {{Колер|Рака}};
|кляса_карткі      = hlist
|стыль_групаў      = width: 140px;
|стыль_сьпісаў     = text-align: left;
|група_інфармацыі1 = На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]
|сьпіс1 = * [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]] (л)
* [[Баранаўка (рака)|Баранаўка]] (л)
* [[Тур’я (левы прыток Нёмана)|Тур’я]] (л)
* [[Альхоўка (басэйн Нёмана)|Альхоўка]] (п)
* [[Залужанка]] (л)
* [[Сула (рака)|Сула]] (п)
* [[Вуша (прыток Нёмана)|Вуша]] (л)
* [[Сэрвач (прыток Нёмана)|Сэрвач]] (л)
* [[Бойная]] (п)
* [[Валоўка]] (л)
* [[Вуса (прыток Нёмана, Наваградзкі раён)|Вуса]] (п)
* [[Бярэзіна (басэйн Нёмана)|Бярэзіна]] (п)
* [[Альшанка (прыток Нёмана)|Альшанка]] (п)
* [[Бярозка (прыток Нёмана)|Бярозка]] (л)
* [[Пліса (басэйн Нёмана)|Пліса]] (л)
* [[Дудлянка]] (п)
* [[Гаўя (басэйн Нёмана)|Гаўя]] (п)
* [[Налібоўка]] (л)
* [[Дзітва]] (п)
* [[Астроўна (рака)|Астроўна]] (л)
* [[Ізва]] (л)
* [[Еленка (басэйн Нёмана)|Еленка]] (п)
* [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] (л)
* [[Залатая Рэчка]] (п)
* [[Лебяда (рака)|Лебяда]] (п)
* [[Тур’я (правы прыток Нёмана)|Тур’я]] (п)
* [[Шчара]] (л)
* [[Ельня (басэйн Нёмана)|Ельня]] (п)
* [[Зальвянка]] (л)
* [[Рось (рака)|Рось]] (л)
* [[Дубніца (рака)|Дубніца]] (п)
* [[Сьвіслач (басэйн Нёмана)|Сьвіслач]] (л)
* [[Котра]] (п)
* [[Горніца (рака)|Горніца]] (л)
* [[Гараднічанка]] (п)
* [[Ласосна (рака)|Ласосна]] (л)
* [[Гажанка]] (п)
* [[Аўгустоўскі канал]] (л)
* [[Чорная Ганча]] (л)
|група_інфармацыі2 = На тэрыторыі [[Летува|Летувы]]
|сьпіс2 = * [[Белая Ганча]] (л)
* [[Мерачанка]] (п)
* [[Верхняя]] (п)
* [[Стрэва]] (п)
* [[Вяльля]] (п)
* [[Нявежа (Летува)|Нявежа]] (п)
* [[Дубіса]] (п)
* [[Мітва]] (п)
* [[Юра (рака)|Юра]] (п)
* [[Геге]] (п)
* [[Мінія]] (п)
|група_інфармацыі3 = На тэрыторыі [[Расея|Расеі]]
|сьпіс3 = 
}}&lt;noinclude&gt;[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Геаграфія]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t49itkroyqmg5e8pwkuyjgsxowde5gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кантрабас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58038</id>
    <revision>
      <id>2698955</id>
      <parentid>2631011</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T18:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6658" sha1="qvx1xptynhvcnv60b88go9l5mwy7j7j" xml:space="preserve">[[Файл:AGK bass1 full.jpg|значак|250пкс|Басэтля]]
'''Кантраба́с''', '''басэ́тля'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081120214951/http://slounik.org/bn/%d0%b1/201 Беларуска-расійскі слоўнік. Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925]&lt;/ref&gt; ({{мова-it|contrabasso}} або basso, {{мова-en|double bass}}, {{мова-fr|contrebasse}}, {{мова-de|Kontrabass}}) — найбуйнейшы са [[струнныя смыковыя інструмэнты|струнных смыковых інструмэнтаў]], які мае рысы скрыпічнага сямейства й сямейства віёлаў. На кантрабасе граюць стоячы або седзячы на высокім [[зэдлік]]у, ставячы інструмэнт перад сабой. Вышыня інструмэнта рэгулюецца даўжынёй [[Шпіль|шпілю]]. Прыёмы ігры на кантрабасе і рыскі тыя ж, што й на [[скрыпка|скрыпцы]], граюць [[смык]]ам, тэхніка ігры на кантрабасе адрозьніваецца ад скрыпічнай. Смык дзьвюх сыстэм — [[нямецкая сыстэма кантрбасовага смыка|нямецкай]] ды [[француская сыстэма кантрабасовага смыка|францускай]].

Сучасны кантрабас мае чатыры струны, наладжаныя па [[кварта]]х (у адрозьненьне ад іншых смыковых інструмэнтаў):''E&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, A&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, D, G'' (мі, ля [[контарактава|контарактавы]], рэ, соль [[вялікая актава|вялікай актавы]]). Гэта так званы «аркестровы лад». На некаторых мадэлях кантрабасаў, што выкарыстоўваюць пераважна ў сымфанічным аркестры, ёсть пятая струна, наладжаная на '''C&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;'' (да контарактавы), аркестровыя кантрабасы [[17 стагодзьдзе|XVII]]—[[18 стагодзьдзе|XVIII]] стст. мелі тры струны і кароткі грыф. Існуе таксама так званы «сольны» лад, гэта калі струны наладжваюцца на тон вышэй, пры гэтым выкарыстоўваюцца адмысловыя «сольныя» струны, што дае больш чысты й прыгожы тэмбр.

Дыяпазон кантрабаса, якім карыстаюцца на практыцы, параўнальна невялікі: ад ''E&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;'' (мі контарактавы) да ''e&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;'' (мі першай актавы). У сольных віртуёзных творах выкарыстоўваюцца і больш высокія гукі, якія запісваюць у [[тэнаровы ключ|тэнаровым]] ды [[скрыпічны ключ|скрыпічным]] ключох. У партыях ноты пішуцца ў [[басовы ключ|басовым]], тэнаровым, або скрыпічным ключох на актаву вышей за натуральнае гучаньне. Прафэсійныя кантрабасісты паказваюць сьвету цудоўнае майстэрства валоданьня інструмэнтам. Хоць інструмэнт выглядае як грувасткі й непаваротлівы, але ён мае неверагодныя магчымасьці, практычна невядомыя звычайнаму слухачу, спалучаючы ў сябе цёплае басовае гучаньне з магчымасьцю выманьня фляжалетаў у высокіх рэгістрах; ён неперавышаны ў выкананьні сольных твораў. Майстровыя інструмэнты, старадаўнія інструмэнты дзівяць слухача насычанасьцю гуку і аксамітавым тэмбрам, асноўная сфэра яго выкарыстоўваньня — [[сымфанічны аркестар]], у якім групе кантрабасаў належыць найважнейшая роля басовай асновы. Кантрабас часам выкарыстоўваецца ў [[камэрны ансамбаль|камэрных ансамблях]], у [[духавы аркестар|духавых аркестрах]], а таксама ў [[джаз]]е й іншых жанрах. У [[сайкабілі]] кантрабас выкарыстоўваецца замест [[бас-гітара|бас-гітары]]. Некаторыя сучасныя поп і рок гурты часта ўлучаюць яго ў свой склад.

== Вядомыя кантрабасісты ==
* [[Радыён Азархін]]
* [[Джавані Батэзіні]]
* [[Уладзімер Волкаў]]
* [[Дамэніка Драганеці]]
* [[Гарі Кар]]
* [[Сяргей Кусевіцкі]]
* [[Чарльз Мінгус]]
* [[Ёханэс Шпэргер]]
* [[Кляўс Штоль]]
* [[Людвіг Штрайхэр]]

== Кантрабас у літаратуры і іншых галінах мастацтва ==
* [[Антон Чэхаў]] — «Раман з кантрабасам».
* [[Патрык Зюскінд]] — раман «Кантрабас».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Азархин Р. Контрабас. — М.: Музыка, 1978.
* Доброхотов Б. Контрабас: история и методика. — М.: Музыка, 1974.
* Раков Л. Отечественное контрабасовое искусство ХХ века (20-80-е годы). — М.: Консерватория, 1993.
* Раков Л. История контрабасового искусства. — М.: Композитор, 2004.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120217014105/http://www.jazzdoublebass.com/ Сайт, прысьвечаны джазаваму кантрабасу]
* [http://contrabas.borda.ru/ Міжнарожны форум кантрабасістаў]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Музычныя інструмэнты]]</text>
      <sha1>qvx1xptynhvcnv60b88go9l5mwy7j7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лошніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63896</id>
    <revision>
      <id>2699004</id>
      <parentid>2527471</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17665" sha1="bn4hoyjepnpsyuuzwt8w26n9f2527mg" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Лошніца
|Лацінка                          = Łošnica
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Лошніцы
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1563
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Менская вобласьць|Менская]]
|Раён                             = [[Барысаўскі раён|Барысаўскі]]
|Сельсавет                        = [[Лошніцкі сельсавет|Лошніцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 166
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 6348
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 222122
|СААТА                            = 
|Выява                            = Лошніца. Царква Святога Архангела Міхаіла.jpg
|Апісаньне выявы                  = Новая царква
 |Шырата градусаў                 = 54
 |Шырата хвілінаў                 = 16
 |Шырата сэкундаў                 = 38
 |Даўгата градусаў                = 28
 |Даўгата хвілінаў                = 46
 |Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ло́шніца'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 75.&lt;/ref&gt; — [[аграгарадок|вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Лошыца (прыток Мужанкі)|Лошыцы]]. Цэнтар [[Лошніцкі сельсавет|сельсавету]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2010 год — 6348 чалавек. Знаходзіцца за 21 км на ўсход ад [[Барысаў|Барысава]], за 5 км ад чыгуначнай станцыі [[Прыяміна (пасёлак)|Прыяміна]].

Лошніца — даўняе [[мястэчка]] [[Аршанскі павет|гістарычнай Аршаншчыны]] (частка [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]).

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Лошніцы}}
=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Першы пісьмовы ўпамін пра Лошніцу як [[мястэчка]] ў [[Барысаўскае староства|Барысаўскім старостве]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] датуецца 1563 годам. 

У 1627 годзе [[Сьпіс польскіх манархаў|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] сваім прывілеем дазволіў жыхарам Лошніцы праводзіць штосуботу кірмашы. У 1670 годзе ў мястэчку было 43 «[[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымы]]», дзеяла царква Сьвятога Міхала, працавалі карчма і млын. Існавалі вуліцы Барысаўская, Аршанская, Воўкавая, Старазатыльная, Бытчанская і Негнавіцкая. 

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лошніца апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У 1795 годзе тут заснавалі паштовую станцыю. На 1800 год у мястэчку было 105 двароў, дзеяла царква, працавалі паштовая станцыя і вадзяны млын.
  
У [[Вайна 1812 году|вайну 1812 году]] Лошніца стала адным з 11 цэнтраў кантонаў Барысаўкага павету. Пры адступленьні французаў 12 лістапада ў мястэчку спыняўся на ноч Напалеон. Тут ён зрабіў агляд свайго войска.

У 1816 годзе ў Лошніцы замест згарэлай у вайну збудавалі новую царкву Сьвятога Міхала Арханёла. На 1848 год у мястэчку было 113 двароў. У сярэдзіне ХІХ ст. [[Павал Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]] апісаў Лошніцу як вялікае паселішча, падзеленае ракой Лошыцай на дзьве часткі (у той час значна большая частка мястэчка знаходзілася на правым беразе ракі). Краязнаўца адзначаў вялікую паштовую станцыю і турму для перасыльных. На 1863 год паштовая станцыя ўтрымлівалася за кошт земскага збору і мела 6 драўляных будынкаў. Этапныя памяшканьні, якія ўтрымлівалі вязьняў у час прыпынку пры канваіраваньні, складаліся з трох драўляных будынкаў. У 1863 годзе ў Лошніцы адкрылася міністэрская вучэльня. Аднак уласны будынак яна займела толькі ў 1884 годзе. На 1887 год тут навучалася 48 хлопчыкаў.
  
[[Файл:Łošnica. Лошніца (1900).jpg|міні|255пкс|Царква, каля 1900 г.]]

У 1884 годзе ў Лошніцы было 126 двароў&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Łosznica // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/739 739].&lt;/ref&gt;. На 1885 год — 143 двары, дзеяла царква, працавалі [[Русіфікацыя Беларусі|расейская]] [[народная вучэльня]] (з 1863), лячэбніца, 4 крамы, 2 карчмы, млын. [[Лошніцкая воласьць]] аб’ядноўвала 28 паселішчаў, у якіх было 656 двароў, жыло 4537 чалавек, было 6 сельскіх таварыстваў, столькі ж грамадаў. Агулам 33120 дзесяцін зямлі, 7171 дзесяціна зь якіх былі ворнымі. У 1890 годзе Лошніцкая воласьць ужо аб’ядноўвала 106 пасяленьняў з 1168 сялянскімі дамамі і 11331 жыхаром.

У 1898 годзе ў Лошніцы збудавалі новую царкву Сьвятога Духа. На 1907 год у мястэчку было 267 дамоў, на 1917 год — 308 двароў. У 1908 годзе ў народная вучэльні за кошт земства адкрыўся другі камплект. У гэтыя часы ў Лошніцы працавалі вадзяны млын (на 1912 год ён належаў М. Бененсону), вятрак, смалакурня, тры кузьні, карчма, паштовая станцыя. Дзеялі царква, капліца і сынагога. На 1917 год у мястэчку было 308 двароў, працавалі вадзяны млын, тры кузьні, смалакурня. На 1919 год было 248 двароў. 

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Лошніцу занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкаі імпэрый]].

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Лошніца абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1919 году — траўні 1920 году мястэчка займалі польскія войскі. З 1919 году тут працавала пачатковая, з 1923 году — 7-гадовая школа і хата-чытальня, з 1920 году — народны тэатар. 20 жніўня 1924 году Лошніца стала цэнтрам сельсавету ў Барысаўскім раёне [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Статус паселішча панізілі да вёскі.

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 3 ліпеня 1941 году да 29 чэрвеня 1944 году Лошніца знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]], калі загубілі 53, вывезьлі ў Нямеччыну 49 жыхароў. У 1945—1955 гадох у Лошніцы працаваў дзіцячы дом. На 1972 год у вёсцы было 630 двароў, на 1994 год — 1858.

У 2000-я гады Лошніца атрымала афіцыйны статус «[[Аграгарадок|аграгарадку]]». На 2008 год тут было 2485 двароў.

== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===
* '''XVIII стагодзьдзе''': 1800 год — 769 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1848 год — каля 500 чал.; 1885 год — 834 чал.
* '''XX стагодзьдзе''': 1908 год — 2597 чал.; 1917 год — 2070 чал.; 1919 год — 2597 чал.; 1960 год — 1776 чал.; 1972 год — 1978 чал.; 1994 год — 6357 чал.&lt;ref&gt;[[Уладзімер Бянько|Бянько У.]] Лошніца // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 395.&lt;/ref&gt;; 1999 год — 6872 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|9к}} С. 352.&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагодзьдзе''': 2005 год — каля 6500 чал.; 2008 год — 6524 чал.; 2010 год — 6348 чал.

=== Інфраструктура ===
У Лошніцы працуюць сярэдняя і музыкальная школы, дзіцячая школа мастацтваў, лякарня, дом культуры, кінатэатар, бібліятэка, крамы, рынак, кавярня, рэстаран.

У 2001 годзе ў вёсцы збудавалі новую царкву Сьвятога Міхала Арханёла.

== Забудова ==
=== Вуліцы і пляцы ===
{| cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;&quot;
|- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align=&quot;center&quot;
| '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы'''
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Камсамольская вуліца || '''Старазатыльная''' вуліца&lt;br /&gt;'''Высканіца''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Кірава вуліца || '''Дзятлаўшчына''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Куйбышава вуліца || '''Засьценак''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Леніна вуліца || '''Запрушчына''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Мічурына вуліца || '''Барысаўская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Савецкая вуліца || '''Негнавіцкая''' вуліца &lt;br&gt; '''Махавіца''' вуліца&lt;ref&gt;[[Міхась Мацельскі|Мяцельскі М.]], [[Іван Белы|Белы І.]], [[Вольга Вальгуцкая|Вальгуцкая В.]] [http://goman.borisov-e.info/index.php?id=44 Старажытнае мястэчка — Лошніца]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «[[Гоман Барысаўшчыны]]» №11 (80), 2005.&lt;/ref&gt; ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Свабоды вуліца || '''Рынак''' пляц || Базарчык вуліца
|}

З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Лошніцы да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Аршанская.

== Эканоміка ==
* Прыямінскі аўтарамонтны завод
* РУСП «Сьвінакомплекс Барысаўскі». Праектная магутнасьць прадпрыемства — гадоўля і адкорм 108 000 галоў сьвіньняў з аб’ёмам вытворчасьці 12 тысячаў тон сьвініны ў год.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Славутасьці ===
Брацкая магіла савецкіх воінаў, помнік землякам, якія загінулі ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]].

=== Страчаная спадчына ===
* Царква Сьвятога Духа (1898; зруйнаваная ў 1964 годзе)
* Царква Сьвятога Міхала Арханёла (1816)

== Асобы ==
* [[Тацяна Бірыч]] (1905—1993) — лекар
* [[Апанас Кавалёў]] (1908—1993) — беларускі палітычны дзяяч

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|9}}
* [[Міхась Мацельскі|Мяцельскі М.]], [[Іван Белы|Белы І.]], [[Вольга Вальгуцкая|Вальгуцкая В.]] [https://web.archive.org/web/20250223005932/http://goman.borisov-e.info/index.php?id=44 Старажытнае мястэчка — Лошніца] // [[Гоман Барысаўшчыны]]. №11 (80), 2005.
* {{Літаратура/ЭГБ|4}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/be/miesca/loshnica.html Лошніца], [[Radzima.org]]
* [https://web.archive.org/web/20160314135724/http://pda.weather-in.by/by/minskaja/1477 Прагноз надвор’я ў в. Лошніцы]

{{Навігацыйная група
|назоў = Лошніца ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Лошніцкі сельсавет
|Барысаўскі раён
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Аршаншчыны}}

[[Катэгорыя:Лошніца| ]]
[[Катэгорыя:Лошніцкі сельсавет]]</text>
      <sha1>bn4hoyjepnpsyuuzwt8w26n9f2527mg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мужанка (вёска)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63945</id>
    <revision>
      <id>2699049</id>
      <parentid>2186280</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25758" sha1="80yuvcd1emjjrwnjo25t8uvrf953skf" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Мужанка}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Мужанка
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Мужанкі
|Трансьлітараваная назва          = Mužanka
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = XIX стагодзьдзе
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Менская вобласьць|Менская]]
|Раён                             = [[Барысаўскі раён|Барысаўскі]]
|Сельсавет                        = [[Лошніцкі сельсавет|Лошніцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 192
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 19
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 222123
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 54
 |Шырата хвілінаў                 = 17
 |Шырата сэкундаў                 = 31.7
 |Даўгата градусаў                = 28
 |Даўгата хвілінаў                = 48
 |Даўгата сэкундаў                = 10.2
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Мужа́нка'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 75&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]], на правым беразе ракі [[Мужанка]], за 2 км на ўсход ад [[Лошніца|Лошніцы]], на поўдзень ад шашы {{Таблічка-by|М|1}} ({{Таблічка-eu|30}}). Мужанка ўваходзіць у склад [[Лошніцкі сельсавет|Лошніцкага сельсавету]].

== Гісторыя ==
=== Заснаваньне ===
Рака [[Мужанка]], на якой стаіць аднайменная вёска, раней была шырокай і глыбокай. Яе шырыня даходзіла да 15—20 мэтраў. У паўночнай частцы вёскі на рацэ было досыць вялікае натуральнае возера. За ім распачыналася доўгае балота. На рэчцы ў тых мясьцінах былі Чорныя (ці інакш Паповы) ямы. Мясцовыя жыхары неяк з дапамогаю жэрдак мералі іх глыбіню. Яна была каля пяці мэтраў. Глыбіня ж возера ля вёскі была яшчэ большая. Практычна ў кожнай мясцовай гаспадарцы была лодка, якой карысталіся для плаваньня па рацэ, пераправы на яе іншы бераг.

Ніжэй за вёску па плыні ракі знаходзілася ўрочышча Ельнік.

Рэчка зь яе рыбай былі не адзіным прыродным багацьцем тутэйшых жыхароў. Тут быў вялікі і вельмі добры лес. У ім было шмат розных грыбоў, ягад, меўся арэшнік. Таму і імі жыхары Мужанкі маглі забясьпечыць сябе.

Рака, лес рабілі тутэйшыя землі вельмі прыгожымі і добра прыдатнымі да жыцьця. Зямля ў тутэйшых навакольлях была добрай, надзвычай урадлівай. Таму ня дзіва, што ў старыя часы жыхары Мужанкі жылі вельмі заможна.

У навакольлях сучаснай вёскі Мужанкі людзі жылі здаўна. Раней тут захоўваліся рэшткі старажытнага ўмацаванага пасяленьня — [[гарадзішча (археалягічны аб’ект)|гарадзішча]], якое можа быць датавана другой паловай 1 тысячагодзьдзя да нашай эры — першай паловай 1 тысячагодзьдзя нашай эры. Раскопкі на ім не праводзіліся, але яно дасьледавалася ў 1929 годзе. Пра больш позьнюю прысутнасьць чалавека тут сьведчылі курганы, якімі быў «як усыпаны» лес у кірунку [[Ратуцічы|Ратуцічаў]].

Калі ж утварылася сама вёска Мужанка, сказаць вельмі цяжка. Гэта пасяленьне было невялікім і практычна ня згадваецца ў старых дакумэнтах. Найбольш старыя зь вядомых зьвестак пра яго могуць быць аднесены да другой паловы 1860-х гадоў. Аднак можна не сумнявацца, што гісторыя вёскі значна больш даўняя. Сьведчаньнем таму зьяўляюцца шматлікія гісторыі, якія перадаюцца тутэйшымі жыхарамі з пакаленьня ў пакаленьне і ў якіх гаворыцца пра далёкія часы. Большасьць зь іх зьвязаны з войнамі. Старажылы са спасылкай на расповеды сваіх продкаў кажуць, што апошняя вайна зь немцамі была вельмі страшэннай. Але раней была больш страшная вайна — з французамі. У навакольлях вёскі тады былі страшэнныя баі. Коньніца пабіла шмат французаў, нямала іх загінула ў тутэйшых балотах. Ня дзіва, што ў навакольлях вёскі знаходзілі шмат францускай амуніцыі.

У жыхароў Мужанкі раней была ўпэўненасьць, што ў крыніцы ва ўрочышчы Ельнік французы схавалі золата. Таму мясцовыя сяляне ўвесь час спрабавалі адшукаць яго там. Цягнулася гэта да таго часу, пакуль не распачаліся тут мэліярацыйныя работы.

Яшчэ адзін цікавы факт зь мінулага жыцьця вёскі, які перадаецца яе жыхарамі з пакаленьня ў пакаленьне. Была калісьці вайна. Калі набліжалася варожае войска да вёскі, мясцовыя жыхары ўзялі ікону і зь ёй пашлі насустрач ворагу. Ворагі кінулі ікону і прайшліся па ёй на конях і пайшлі далей наперад. Аднак уся іх коньніца да апошняга воіна была разьбіта і зьнішчана.

Паколькі войны пакінулі такі глыбокі сьлед у памяці жыхароў Мужанкі, не зьяўляецца дзіўным тое, што яны зь імі і зьвязваюць паходжаньне назвы сваёй вёскі. Яны кажуць, што тут былі вельмі моцныя баі, у якіх удзельнічала коньніца. Было пабіта шмат французаў. За мужнасьць, якая была праяўлена тут, вёску і назвалі Мужанкай. Але больш праўдападобным зьяўляецца тое, што сваю назву вёска атрымала ад ракі, на якой яна знаходзіцца.

=== На пачатку ХХ стагодзьдзя ===
Па стане на 1908 год у Мужанцы было 22 дамы.

Жылі тут калісьці і два немцы. Згодна з паданьнем, яны сюды прыехалі ў часы праўленьня Кацярыны і так і засталіся тут жыць. Таму зьяўляецца зразумелым, адкуль узяліся назвы мясцовасьцей у ля Мужанкі «Нямецкі сад» і «Нямецкае балота».

Стары шлях з [[Ворша|Воршы]] на [[Менск]], які ў вёсцы пераходзіў праз рэчку, людзі звалі Кацярынінскім трактам. Ля яго на ўскрайку вёскі стаяла карчма. Тут можна было ня толькі спыніцца, паесьці, адпачыць, але і пагуляць у карты.

На рацэ здаўна стаяў двухпавярховы драўляны млын. Належыў ён двум габрэям, якія жылі ў вёсцы. На ўскрайку пасяленьня знаходзіліся гаспадарчыя пабудовы — ёўні, пуні і інш. Працавала да рэвалюцыі ў Мужанцы і свая крама. Трымаў яе Хаецкі.

У Мужанцы здаўна жылі (акрамя немцаў) Аскеркі, Бараноўскія, Валашчукі, Жылінскія, Камінскія, Крачкоўскія, Ласевічы, Лукашэвічы, Марашчукі, Рэуты, Сікорскія, Фаміны, Хаецкія і інш. Добра жылі ўсе, але шмат хто з жыхароў мог лічыць сябе багатым. Напрыклад, памешчык Камінскі. Мелі вялікі дом і Сікорскія. Ён складаўся зь дзьвюх частак, а ў яго ўваход быў празь вялікія прыступкі. Ня беднымі былі Рэуты і інш.

Сярод найбольш адметных былых жыхароў вёскі людзі згадваюць Васіліху. Прычым называюць яе ня інакш як «здаровая баба». Яна шмат што рабіла сама, сама лавіла рыбу. Але асноўнае, дзякуючы чаму яна пакінула пра сябе сьлед, — гэта тое, што лячыла тутэйшых жыхароў вадой. Прычым рабіла гэта вельмі пасьпяхова. Жыў тут такі дзядзька Кароль. У свой час ён трапіў пад рэкурцкі набор і 26 гадоў служыў у царскай арміі. Там ён быў гарністам. Шмат што яму давялося пабачыць. Яшчэ нядаўна захоўваліся яго старыя фатаздымкі, на якіх быў ён у форме ў час службы.

Ня толькі матэрыяльным жыцьцём жыла Мужанка. Ля яе на ўзвышшы знаходзілася каталіцкая капліца. Ля яе стаяў вялікі дубовы крыж, былі помнікі асобных пахаваньняў. Штогод на [[дзесятуха|дзесятуху]] ў вёсцы праводзіўся [[кірмаш]]. У гэты дзень пасьля набажэнства ў [[Кальварыя|кальварыі]] ля [[Барысаў|Барысава]] сюды да капліцы прыязджалі ксяндзы з Барысава, ладзілі тут службу. У вёсцы зьбіралася шмат людзей. Усе хадзілі па хатах, гулялі, танчылі.

=== Заняпад ===
У савецкія часы жыцьцё ў вёсцы і яе навакольлях пачало імкліва зьмяняцца. Пачаліся раскулачваньні. За людзьмі прыходзілі вечарам, адвозілі на станцыю, садзілі ў вагоны і везьлі на поўнач. На раніцу ў вёсцы можна было назіраць раскрытыя гаспадаркі, па якіх хадзілі «пакінутыя» каровы, сьвіньні, авечкі. Хтосьці разумеў, што наступнымі будзе ён. Таму вымушаны быў, калі мог, на конях зьбягаць з роднай вёскі. А хтосьці вымушаны быў пакідаць усё і ратавацца ўцёкамі безь нічога.

Крама з Мужанкі ў савецкі час была перавезена ў [[Лошніца|Лошніцу]], дзе і працавала да вайны. Была разабрана карчма, пазьней — быў зьнішчаны млын.

Лес у навакольлях вёскі часткова быў высечаны (у бок [[Навасёлкі (Лошніцкі сельсавет)|Навасёлкаў]]) яшчэ да вайны, недзе ў 1932 годзе. Завяршылі яго высечку ў вайну немцы. Яны баяліся нападу партызанаў (пераправа ў Мужанцы праз рэчку мела важнае значэньне, бо гэта быў адзіны шлях у навакольлях празь яе балоцістую пойму), таму і зрабілі навакольлі «больш празрыстымі».

Пасьля высечкі «першай чаргі» лесу курганы апынуліся на полі і пасьля пачатку яго разворваньня неўзабаве зьніклі. Яшчэ значна раней па гэтай жа прычыне зьнікла гарадзішча.

Недзе каля 1932 году была зьнішчана капліца. Тамтэйшыя камяні пахаваньняў зьвярнулі зь месцаў бульдозэрам, і ўсё навокал зраўнялі. Была сьпілавана старая ліпа, што стаяла тут. Потым сюды ж сьцягвалі з поля валуны. Дубовы крыж, што стаяў ля капліцы, сьпілаваў мясцовы жыхар, якога людзі звалі нямым. Яго далейшы лёс людзі зьвязвалі з праклёнам за тую справу, якую ён зрабіў у 1932 годзе — з боскім пакараньнем. Ён жыў доўга (каля ста гадоў), але хварэў, вельмі пакутаваў і ня мог ніяк сысьці з жыцьця і атрымаць пакой.

Недзе ў 1935 годзе ля Мужанкі пачалі будаваць новую дарогу зь Менску на [[Масква|Маскву]]. Для гэтых мэтаў прыцягвалі мясцовых жыхароў ды ня толькі іх. Як ні дзіўна, але сярод будаўнікоў было шмат кітайцаў. Працы на будоўлі ня спыняліся ні днём ні ноччу. Для таго, каб можна было працаваць у цёмны час сутак, абапал дарогі нацягвалася вяроўка. На яе нацягвалі правады, якія і давалі магчымасьць забясьпечыць патрэбнае асьвятленьне. Скончылася будаўніцтва дарогі перад самай вайной.

Перад вайной вёска Мужанка, відаць, была найбольш шматлюднай. Тады ў кожнай хаце было па 4—8, а часам і па 8—12 дзетак. У вайну зь вёскі адразу прызвалі 23 чалавекі, 16 зь іх не вярнуліся. Нямала было людзей у вёсцы яшчэ й у 1950-я гады. Але потым колькасьць тых, хто тут жыў увесь час зьмяншалася.

Яшчэ да вайны і пэўны час пасьля яе паміж Мужанкай, [[Прыяміна (пасёлак)|Прыяміна]] і [[Замужаньне]]м існаваў ваенны [[аэрадром]]. На ім мелася школа па падрыхтоўцы [[лётчык]]аў. Многія з курсантаў жылі на хатах у вёсцы.

З панскіх часоў у вёсцы была памешчыцкая студня. Яна была выкладзена з дуба, мела глыбіню 15 мэтраў. Яшчэ доўга ў савецкі час уся вёска брала зь яе ваду. Нават для лётнай школы ваду бралі выключна тут. Прыяжджала машына, ставілі насос і напаўнялі яе. А ўзровень вады ў студні пры гэтым заставаўся ранейшым.

Школы ў Мужанцы ніколі не было. Дзеці хадзілі вучыцца ў Лошніцу. Неяк у пасьляваенны час старшыня мясцовага калгасу вырашыў пабудаваць у вёсцы школу (у той час у Мужанцы было 62 хлопцы і дзяўчыны школьнага ўзросту). Было загадана ўсе каменьні, што зьбіраліся і звозіліся з поля, звозіць на ўскраек вёскі, дзе меркавалася распачаць яе будаўніцтва. Але нешта не атрымалася. Каменьні так і засталіся нявыкарыстанымі.

«Дабіла» спрадвечную прыроду ля Мужанкі мэліярацыя. Мясцовыя людзі былі катэгарычна супраць яе. Недзе ў 1980—1981 гадах сюды ўжо была даслана адмысловая тэхніка для яе правядзеньня. Людзі пачалі змагацца за рэшткі той прыроды, што яшчэ заставалася. Два разы езьдзілі ў Менск, каб адстаяць там сваю пазыцыю. У выніку тэхніка была ўбрана. Жыхарам вёскі здалося, што яны перамаглі. Але гэта было ня так. Мэліярацыя была праведзена і замест маляўнічай багатай рыбай рэчкі яны практычна атрымалі мёртвую сьцёкавую канаву.

Пасьля мэліярацыі крыніца ва ўрочышчы Ельнік засталася, але стала ўжо далёка ня той, якой была раней. Узровень вады ў былой панскай студні значна паменшыўся, але яна яшчэ функцыянавала. Але ёй ужо было ня мала гадоў. Дуб, зь якога была зроблена студня, ня вечны. Надышоў час яго замяніць. Але гэта, відаць, ня трэба было нікому. Да таго ж студню ніхто ня чысьціў. Так яна прыйшла ў непрыдатны для выкарыстоўваньня стан і была засыпана.

Традыцыя правядзеньня кірмашоў пратрымалася да 1950-х гадоў, а потым згасла.

Яшчэ адзін дробны, але цікавы факт з адносна недалёкай мінуўшчыны Мужанкі. Неяк тут сьпілавалі старую вялікую ліпу, на якой было бусьлінае гняздо. Дык каб вывесьці тое, што засталося ад гнязда, спатрэбілася 10 вазоў!

=== Сучаснасьць ===
Як і шмат дзе на [[Барысаў]]шчыне, у Мужанцы не засталося нічога, што б нагадвала пра яе гісторыю. І толькі ў памяці тутэйшых людзей яно працягвае жыць. Гэта надзвычай маляўнічая прырода з рэчкай, крыніцамі і лесам, старажытныя курганы (гарадзішча ўжо забыта мясцовымі жыхарамі), карчма, млын, капліца і інш.

Ад былога лесу трошку ўбаку ад левага берагу былой ракі застаўся маленькі кавалак — каля трох гектараў бярэзьніку. З даўніх часоў яго называлі Залькаў бярэзьнік.

Няма ў Мужанцы і крамы. Неяк была ўтворана крама на хаце. Але пратрымацца яна доўга не змагла. Потым езьдзіла сюды аўталаўка. Але пакупнікоў у вёсцы ня многа, таму перастала езьдзіць і яна. Цяпер тут няма дзе купіць нават самыя неабходныя рэчы.

На сёньняшні час у Мужанцы засталося толькі 12 хат, у якіх увесь час жывуць людзі. Раней такіх было 45. Калі ў былыя часы статак вёскі складаўся з 60 кароў (безь цялят), то цяпер ён налічвае толькі чатыры каровы. Відавочна, што вёска вымірае.

У шмат якіх вёсках на Барысаўшчыне вясковыя хаты пачынаюцца выкарыстоўвацца як лецішчы. Іх гаспадары — нашчадкі вяскоўцаў, якія тут жылі або проста жыхары гораду, якія адчуваюць настальгію па працы на зямлі ці прагнуць адпачынку на сьвежым паветры. Адсутнасьць жа лесу і ракі робяць у гэтым пляне Мужанку вельмі непэрспэктыўнай. Таму яе, магчыма, чакае вельмі сумнае будучыня.
  
== Насельніцтва ==
* XX стагодзьдзе: 1908 год — 22 дамы; 1999 год — 40 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2008 год — 26 жыхароў, 12 двароў&lt;ref name=gvb&gt;Мужанка. {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 159&lt;/ref&gt;; 2010 год — 19 жыхароў

== Інфраструктура ==
Транспартныя сувязі па шашы [[Барысаў]] — [[Ворша]], якая праходзіць побач зь вёскай&lt;ref name=gvb/&gt;.

== Страчаная спадчына ==
* Капліца

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20240714175142/http://goman.borisov-e.info/index.php?id=329 Мужанка: вёска, у якой «замянілі» навакольлі] // [[Міхась Мацельскі]], [[Гоман Барысаўшчыны]]

{{Лошніцкі сельсавет}}
{{Барысаўскі раён}}

[[Катэгорыя:Лошніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>80yuvcd1emjjrwnjo25t8uvrf953skf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузінская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64186</id>
    <revision>
      <id>2699091</id>
      <parentid>2610560</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="5jczym07s2ftqa3vljyaghyyjqmd21r" xml:space="preserve">{{Інфармацыя пра мову
|Назва мовы                = Картвэльская мова
|Назва мовы ў арыгінале    = ქართული&lt;br&gt;[[Файл:Kartuli Georgian Sample3.svg|270пкс]]
|Краіны ўжываньня          = [[Грузія|Сакартвэлі]], [[Расея|Расеі]], [[ЗША]], [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Украіна|Украіне]], [[Турэччына|Турэччыне]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Іран]]е, [[Азэрбайджан]]е
|Рэгіён                    = пераважна Закаўказьзе
|Клясыфікацыя              = [[Картвэльскія мовы|Картвэльская сям’я]]
* Карта-занская група
** '''Грузінская мова'''
|Афіцыйная мова ў          = {{Сьцяг Грузіі}} [[Грузія|Сакартвэлі]]
|Дапаможная мова ў         = 
|Рэгулюецца                = Кабінэтам міністраў Грузіі
|Код па ISO 639-1          = ka
|Код па ISO 639-2(B)       = geo
|Код па ISO 639-2(T)       = kat
|Код па SIL                = —
|Выява                     = Kartvelian languages be.svg
|Подпіс да выявы           = Картвэльскія мовы на мапе Грузіі. Арэал грузінскае мовы — цьмяна-зялёным
|Шырыня выявы              = 250 пкс
}}
&lt;!--{{Зьмешчаныя спэцсымбалі|Грузінская}}--&gt;
'''Картвэльская мо́ва, Грузі́нская мо́ва''' (саманазва: {{Мова|ka|ქართული ენა}}, вымаўл. {{IPA|[kʰɑɾt̪ʰuli ɛnɑ]}}) — мова [[картвэльскія мовы|картвэльскай сям’і]], афіцыйная мова [[Грузія|Сакартвэлы]], літаратурная мова шэрагу народнасьцяў [[Каўказ]]у. Колькасьць носьбітаў — каля 4 млн чалавек.

== Клясыфікацыя ==
Сучасная лінгвістыка не знаходзіць роднасных сувязяў між картвэльскай і якімі-кольвек іншымі моўнымі сем’ямі.

Бліжэй за ўсё да грузінскай так званыя [[занскія мовы]] картвэльскай сям’і ([[Мэгрэльская мова|мэгрэльская]] ды [[Лаская мова|лаская]]); [[Глётахраналёгія|глётахраналягічныя]] дасьледаваньні паказваюць, што грузінская аддзялілася ад іх каля 2700 гадоў таму. Найдалейшая блізкая мова — [[Сванская мова|сванская]] — аддзялілася значна раней, недзе 4000 гадоў таму.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Interwiki|ka|грузінскай|}}

{{Накід:Мова}}

[[Катэгорыя:Грузінская мова| ]]
[[Катэгорыя:Сынтэтычныя мовы]]</text>
      <sha1>5jczym07s2ftqa3vljyaghyyjqmd21r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каледжы аб’яднанага сьвету</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64791</id>
    <revision>
      <id>2698952</id>
      <parentid>2412440</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10929" sha1="73la29mnkam4hx27yeg7f2k19roos4q" xml:space="preserve">[[Файл:Uwc-colleges.svg|міні|Месцазнаходжаньне каледжаў]]
'''Каледжы аб’яднанага сьвету (КАС)''', Каледжы міжнароднай супольнасьці ({{мова-en|United World Colleges, UWC}})&lt;ref&gt;Міжнародная назва: United World Colleges — «Каледжы аб’яднанага сьвету», у Беларусі выкарыстоўваецца таксама найменьне «Каледжы міжнароднай супольнасьці»&lt;/ref&gt; — група навучальных установаў у розных [[краіна]]х, якія сваёй галоўнай мэтай лічаць развіцьцё ўзаемаразуменьня паміж [[народ]]амі праз [[адукацыя|адукацыю]]. Прыём навучэнцаў зь [[Беларусь|Беларусі]] — з [[1994]].

== Асноўныя зьвесткі ==
У большасьць каледжаў міжнароднай супольнасьці прымаюцца навучэнцы, якія маюць 16—17 [[год|гадоў]], па конкурсе, тэрмін навучаньня — 2 гады. Навучаньне вядзецца па праграме міжнароднага бакалаўрата ({{мова-en|International Baccalaureate, IB}}). Выпускнікі атрымліваюць дыплём, які прызнаецца болей чым у 130 краінах, і зь ім могуць паступаць у вышэйшыя навучальныя ўстановы.

Ініцыятарам заснаваньня першага каледжу быў [[Нямеччына|нямецкі]] пэдагог і грамадзкі дзяяч Курт Хан. Цяпер працуюць 13 такіх каледжаў ([[2009]]). Нацыянальныя камітэты, якія іх прадстаўляюць, дзейнічаюць болей чым у 120 краінах, адкуль вядзецца прыём навучэнцаў. Каледжы, іх выпускнікі, нацыянальныя камітэты і іншыя арганізацыі і асобы, якія маюць дачыненьне да каледжаў, складаюць сусьветны рух Каледжаў міжнароднай супольнасьці ({{мова-en|UWC International}}). Старшыня руху з [[1995]] — Яе Вялікасьць [[каралева]] [[Ярданія|Ярданіі]] [[Нур]].

== Каледжы ==
* Атлянтычны каледж аб’яднанага сьвету — Ланілцід-Ваўр, графства Бро-Морганвг, Княства Камры (валійская мова); г. Лантуіт-Мэйджар, графства Вэйл-оф-Гламорган, [[Уэльс|Княства Уэльс]] ([[ангельская мова]]), [[Вялікабрытанія]], заснаваны ў [[1962]].
* Каледж аб’яднанага сьвету ў Паднёва-Ўсходняй Азіі — [[Сынгапур]], [[1971]].
* Ціхаакіянскі каледж аб’яднанага сьвету імя Л. Б. Пірсана — г. Вікторыя, правінцыя Брытанская Калумбія, [[Канада]], [[1974]].
* Паўднёваафрыканскі каледж аб’яднанага сьвету «Уотэрфорд-Камхлаба» — г. Мбабанэ, [[Сўазілэнд]], заснаваны ў [[1963]], статус КАС з [[1981]].
* Заходнеамэрыканскі каледж аб’яднанага сьвету імя А. Хамэра — г. Мантэсума, акруга Сан-Мігель, [[Штат (тэрыторыя)|штат]] Нью-Мэксыка, [[ЗША]], [[1982]].
* Адрыятычны каледж аб’яднанага сьвету — г. Дуіно, камуна Дуіно-Аўрысіна, правінцыя Трыест, рэгіён Фрыулі-Вэнэцыя-Джулія, [[Італія]], 1982.
* Сельскагаспадарчы каледж аб’яднанага сьвету імя С. Балівара — г. Барынас, штат Барынас, [[Вэнэсуэла]], заснаваны ў [[1986]], статус з [[1987]].
* Каледж аб'яднанага сьвету «Лі По Чун» — г. [[Ганконг]], [[Кітай]],  [[1992]].
* Паўночны каледж аб’яднанага сьвету Чырвонага Крыжа — [[вёска|в.]] Флеке, камуна Фьялер, фюльке Сагн-ог-Фьюране, [[Нарвэгія]], [[1995]].
* Каледж аб’яднанага сьвету «Махіндра» — в. Хубавалі, талука Мульшы, акруга Пуна, штат Махараштра, [[Індыя]], [[1997]].
* Каледж аб’яднанага сьвету ў Коста-Рыке — г. Санта-Ана, правінцыя Сан-Хасэ, [[Коста-Рыка]], заснаваны ў [[2000]], статус з [[2006]]. 
* Каледж аб’яднанага сьвету ў Мостары — г. [[Мостар]], кантон Герцагавіна-Нерэтва, Фэдэрацыя Босьнія і Герцагавіна, [[Босьнія і Герцагавіна]], 2006.
* Каледж аб’яднанага сьвету ў Маастрыхце — г. Маастрыхт, правінцыя Лімбург, [[Нідэрлянды]], [[2009]].
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:St Donats Castle from my sea kayak - geograph.org.uk - 93022.jpg|[[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] каледж. Выгляд з [[Заліў|заліву]].
Файл:Wk emhlabeni.jpg|[[Паўднёвая Афрыка|Паўднёваафрыканскі]] каледж. Інтэрнат.
Файл:RCNUWC - Norway.jpg|Паўночны каледж
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вядомыя выпускнікі ==
[[Файл:Willem-Alexander der Nederlanden.jpg|міні|ЯКВ прынц Аранскі Вільлем-Аляксандар]]
Сярод вядомых выпускнікоў каледжаў (зьвесткі на [[2010]] г.):
* Яго Каралеўская Высокасьць прынц Аранскі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вільлем-Аляксандар||nl|Willem-Alexander der Nederlanden}}, Нідэрлянды
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Дуглас|||Douglas Alexander}} — брытанскі палітык
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Кхама|||Ian Khama}} — [[прэзыдэнт]] [[Батсвана|Батсваны]]
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карэн Джой Морыс||zh|カレン・モク}} — кітайская кінаакторка ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Вакол сьвету за 80 дзён (фільм, 2004)|«Вакол сьвету за 80 дзён»||Around the World in 80 Days (2004 film)}}), сьпявачка
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Піліп Ніаркас|||Philip Niarchos}} — грэцкі мільярдэр, сустаршыня дабрачыннага Фонду С. Ніаркаса
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёрма Оліла||fi|Jorma Ollila}} — старшыня праўленьня кампаніі «Нокія», [[Фінляндыя]]
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Джулі Пает||fr|Julie Payette}} — [[Канада|канадзкі]] астранаўт
* ЯКВ крон-прынц [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Данія|Даніі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паўлас||el|Παύλος ντε Γκρέτσια}}
* ЯКВ прынцэса Ярданіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рая бін аль-Хусэйн|||Princess Raiyah bint Al Hussein}}
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліндзіве Сісулу|||Lindiwe Sisulu}} — міністар абароны [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ленэ Фэльтман Эспэрсэн||da|Lene Espersen}} — міністар [[эканоміка|эканомікі]] [[Данія|Даніі]]
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Jorma Ollila.jpg|Ёрма Оліла
Файл:STS-127 Julie Payette near a window in the Kibo lab.jpg|Джулі Пает
Файл:2007TaipeiITMonth KarenMok.jpg|Карэн Джой Морыс
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Lindiwe Sisulu, ABr 1200EF12909099127, detail.jpg|Ліндзіве Сісулу
Файл:Lene Espersen Flickr-dkpto.jpg|Ленэ Эспэрсен
Файл:Douglas Alexander at the India Economic Summit 2008.jpg|Аляксандар Дуглас
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.uwc.org/ UWC Official Website] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20090504193012/http://www.unitedwords.org/ UWC Student Magazine] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20100903010334/http://uwcblr.info/ Каледжы аб'яднанага свету]
* [https://web.archive.org/web/20110809120256/http://bdg.by/news/news.htm?32080,1 Жительница Светлогорска окончила индийский колледж] {{ref-ru}} // [[Белорусская деловая газета]], [[18 верасьня]] [[2002]].
* [https://web.archive.org/web/20110812024532/http://archive.gp.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=860:news541&amp;catid=63:2009-03-19-07-31-09&amp;Itemid=116 Раманцоў В. Амерыканскі дыплом для нашай зямлячкі] // [[Гомельская праўда]], [[15 ліпеня]] [[2004]], С. 5.
* [https://web.archive.org/web/20090603005835/http://naviny.by/rubrics/society/2009/01/08/ic_news_116_304279/ Белоруска заняла III-е место на международном турнире по «Дебатам»] {{ref-ru}} // [[БелаПАН]], [[8 студзеня]] [[2009]].
* [https://web.archive.org/web/20110725054356/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=51 Маслюкоў Т. У міжнародныя каледжы прыняты новыя навучэнцы з Беларусі] // [[1 траўня]] [[2009]].
* [http://www.svaboda.org/content/transcript/1793844.html Беларусы ў найдаражэйшых каледжах ЗША. Адкуль грошы?] // [[Радыё Свабода]]. [[6 жніўня]] [[2009]].

[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы]]</text>
      <sha1>73la29mnkam4hx27yeg7f2k19roos4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Яцкоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66670</id>
    <revision>
      <id>2699081</id>
      <parentid>2670975</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13989" sha1="tsnty0bazuc2amo7qjbpjg3ch43a0iw" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Мікалай Яцкоў
|Арыгінал імя        = 
|Жанчына             = 
|Партрэт             = Н.А.ЯЦКОВ.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = Адам Доман, Панас Прусак
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|22|5|1959|1}}
|Месца нараджэньня   = [[Магілёў]]
|Дата сьмерці        = 
|Месца сьмерці       = 
|Грамадзянства       = [[Беларусь]]
|Род дзейнасьці      = паэт, кампазытар-песеньнік
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = паэзія
|Жанр                = 
|Мова                = беларуская
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = http://mikola-22.narod.ru/
}}
'''Мікала́й Ада́мавіч Яцко́ў''' (псэўданімы: ''Адам Доман'', ''Панас Прусак''; нарадзіўся 22 траўня 1959 году ў [[Магілёў|Магілёве]]) — беларускі паэт, публіцыст, кампазытар-песеньнік.

== Біяграфія ==

[[Файл:Адам и Евгения Яцковы.jpg|міні|Бацькі — Яўгенія і Адам Яцковы]]
Мікалай Адамавіч Яцкоў нарадзіўся 22 траўня 1959 году ў Магілёве. Бацька — Адам Фролавіч Яцкоў зь вёскі [[Даманы (вёска)|Даманы]] [[Чэрнеўскі сельсавет|Чэрнеўскага сельсавету]] [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёну]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]], маці — Яўгенія Яўсееўна Яцкова (Шандыбкіна) зь вёскі [[Пудаўні]] Чэрнеўскага сельсавету Дрыбінскага раёну. Вучыўся ў магілёўскіх школах №№ 11, 12, 27 і 29. Скончыў Магілёўскае культасьветвучылішча імя Н. К. Крупскай (1977 г.), а потым [[Менскі інстытут культуры]] (1981 г.). Служыў у войску (1981—1983 г.г.). З 1981 году працуе дырэктарам Брылёўскага сельскага Дому культуры Магілёўскага раёну.

== Творчасьць ==
=== Паэзія ===
Выступае як паэт. Свае творы друкаваў у мясцовых і рэспубліканскіх пэрыядычных выданьнях, у калектыўных зборніках «Дняпроўскія хвалі», «Матчына слова», «Тутэйшы шляхціч», у хрэстаматыі для старэйшых клясаў «Сэрцам роднага слова краніся».

Выдаў зборнікі паэзіі «Міколавы прыпеўкі» (2005 г.), «Кракаўскія сшыткі» (2005 г.), «Хрышчацік» (2007 г.)

Сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] (рэкамэндацыі [[Генадзь Бураўкін|Генадзя Бураўкіна]], [[Сяргей Законьнікаў|Сяргея Законьнікава]] і [[Эдуард Акулін|Эдуарда Акуліна]]).

У красавіку 2012 году абраны старшынём Магілёўскага абласнога аддзяленьня Саюза беларускіх пісьменьнікаў.

=== Публіцыстыка ===
Як публіцыст друкаваўся ў рэспубліканскіх і ўсесаюзных выданьнях.

=== Музыка ===
Актыўна выступае як кампазытар-песеньнік. Напісаў каля 1300 песень на вершы беларускіх паэтаў. Зьяўляецца аўтарам песенных зборнікаў «Гронка бэзу» (у сааўтарстве з Тамашом Ляшонкам) і «Знічка» (у сааўтарстве з Іванам Карэндай). Песьні Міколы Яцкова друкаваліся ў шматлікіх выданьнях, у аўтарскіх зборніках Васіля Карпечанкі «Толькі з табою», Генадзя Рыкоўскага «Лісце клёнаў залатое» і «Зорная росып», Віктара Сухарава «Ненапісаная карціна», Івана Цітаўца «Ёсць любоў у мяне», Сяргея Панізьніка «Дабравест», Надзеі Салодкай «Апошняя квадра». Выпусьціў кампакт-дыскі: «Пуцяводная ніць» (на вершы Станіслава Валодзькі), «Успомніце хоць раз» (на вершы Р.Барадуліна), «Мае сны без цябе пустыя» і «Непрычалены човен» (на вершы Э. Акуліна), «Знічка» (на вершы Івана Карэнды), «Врата» (на вершы Валянціна Барадзіна), «Не боюсь я тебя потерять» (на вершы Мікалая Траянава). Песьні М.Яцкова ўвайшлі ў рэпэртуар народнага артыста Беларусі [[Мікалай Скорыкаў|Мікалая Скорыкава]], заслужаных артыстаў Рэспублікі Беларусь [[Нэля Багуслаўская|Нэлі Багуслаўскай]], [[Надзея Мікуліч|Надзеі Мікуліч]], [[Леанід Нікольскі|Леаніда Нікольскага]]. Іх выконваюць [[Уладзімер Ухцінскі]], [[Збыслаў Белы]], ансамбль «[[Любо-Дорого]]». Песьні таксама ўключаліся ў канцэртныя праграмы Дзяржаўнага аркестра эстраднай і сымфанічнай музыкі пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінбэрг|Міхаіла Фінбэрга]].

У 2000 годзе напісаў музыку на словы [[Кастусь Цыбульскі|Кастуся Цыбульскага]] для песьні «[[Браток-сусед]]» пра ўзаемную добразычлівасьць суседзяў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Міхась Шавыркін]].|загаловак=Браток-сусед|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=17 траўня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/90-27700 90 (27700)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/05/ZV_20140517_8.pdf 8]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2003 году прадставіў тры канцэртныя праграмы на вершы беларускіх паэтаў на міжнароднай сустрэчы «Беларускі Трыялог» у г. [[Крынкі (горад)|Крынкі]] ([[Польшча]]).

Аўтар музыкі афіцыйна зацьверджанага [[Гімн Магілёва|гімну Магілёва]] (у сааўтарстве з [[Аляксандар Шлеянкоў|Аляксандрам Шлеянковым]]) і афіцыйна зацьверджанага гімну Слаўгарада (у сааўтарстве з Феліксам Шкірманковым).

=== Панас Прусак ===
Панас Прусак — літаратурны псэўданім Мікалая Яцкова. Па легендзе, Панас Прусак — жыхар вёскі [[Брылі (Магілёўская вобласьць)|Брылі]]. Ён вельмі любіць слухаць розныя гісторыі з вуснаў сваіх аднавяскоўцаў, а потым вершавана пераказвае гэтыя аповеды ў так званых «падарожных паэмках» (аўтар абазначэньня жанру — [[Сакрат Яновіч]]). Самы лепшы сябар у Панаса — Мікалай Яцкоў. У выніку іх сустрэч гэтыя паэмкі пэрыядычна і зьяўляюцца пад брылёўскім небам.

'''Паэмы'''
* «Мсціслаўскае свята» / «Мсьціслаўскае сьвята» (2001)
* «Семінар» / «Сэмінар» (2002) 
* «Канферэнцыя» / «Канфэрэнцыя» (2004) 
* «Дзень Волі» (2005)
* «Юбілей» (2005)
* «Заходні накірунак» (2005)
* «Як жа дорага быць любым!» (2005)
* «Кастрычніцкія атавы» (2006)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110918174859/http://mogilev.mogilev-region.by/ru/region/gordost Слава и гордость земли Могилёвской]{{ref-ru}} 
* [http://imgsrc.ru/nicoff/a238585.html? Мікалай Адамавіч Яцкоў. Фотаальбом.]{{Недаступная спасылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120620152907/http://kamunikat.org/Jackou_Mikalaj.html Мікола Яцкоў на kamunikat.org.]
* [https://web.archive.org/web/20110916042931/http://www.grafomanov.net/poems/author/nicoff/ Вершы Мікалая Яцкова на «Графоманов. Нет»]
* [https://web.archive.org/web/20080519225912/http://respublika.info/4420/culture/article21973/ Услуга по разумной цене, или Плати, односельчанин, за баян!]{{ref-ru}} 
* [http://sb.by/post/77660/ Особенности досуга на селе ''(камэнтар)'']{{Недаступная спасылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mguk.mogilev.by/museum.html Гісторыя Магілёўскага каледжа мастацтваў і знакамітыя выпускнікі]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110916051349/http://www.grafomanov.net/poems/author/Prusak/ Панас Прусак на «Графоманов.Нет»]
* [http://www.music-beats.ru/free_mp3/Мікола%20Яцкоў Песьні Міколы Яцкова на вершы Міколы Шабовіча]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://wwwss.playcast.ru/?module=profile&amp;userId=142854&amp;pm_action=playcasts Плэйкасты (песьні) Міколы Яцкова]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001%3D%22BY-NLB-ar2852118%22&amp;lst_siz=20 М.Яцкоў у Электронным каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]
* [http://www.sunhome.ru/audio/nikolai-yackov.html Песьні Міколы Яцкова на вершы Паўлюка Галушкі]
* [http://www.youtube.com/watch?v=6WU9_RGPces Кліп на песьню &quot;Восень&quot; (верш Алеся Казекі)]
* [http://muzofon.com/search/%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B2 Песьні Міколы Яцкова на muzofon.com]{{Недаступная спасылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160305081613/http://mp3downloadfree.ru/?string=%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9_%DF%F6%EA%EE%E2 Песьні &quot;Колыбельная&quot; (верш А.Казекі) і &quot;Одноклассница&quot; (верш К.Севярынца)]

=== Выдавецкая дзейнасьць ===
* [https://web.archive.org/web/20120620152907/http://kamunikat.org/Jackou_Mikalaj.html Кнігі выдавецтва &quot;Справа&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20120821161318/http://kamunikat.org/bryleuskaja_minuushchyna.html Бюлетэнь &quot;Брылёўская мінуўшчына&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20120616154726/http://kamunikat.org/bryleuski_viernik.html Бюлетэнь &quot;Брылёўскі вернік&quot;]
* Бюлетэнь &quot;[[Брылёўскі летапіс]]&quot;
* [https://web.archive.org/web/20120615012038/http://kamunikat.org/bryleuskija_dalahlady.html Бюлетэнь &quot;Брылёўскія далягляды&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20130820090601/http://kamunikat.org/dniaprouskaja_stroma.html Бюлетэнь &quot;Дняпроўская строма&quot;]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Яцкоў, Мікалай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 траўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]]
[[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]</text>
      <sha1>tsnty0bazuc2amo7qjbpjg3ch43a0iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меркулавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67460</id>
    <revision>
      <id>2699047</id>
      <parentid>2366114</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4424" sha1="rynqaykmt5rwjvasub5wd1ugt5yjglh" xml:space="preserve">{{Мястэчка
|Назва                           = Меркулавічы
|Назва ў родным склоне           = Меркулавічаў
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Чачэрскі раён|Чачэрскі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 136
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2332
|Паштовы індэкс                  = 247158
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 52
 |Шырата хвілінаў                = 58
 |Шырата сэкундаў                = 30.8
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 30
 |Даўгата хвілінаў               = 36
 |Даўгата сэкундаў               = 13.3
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 7
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Ме́ркулавічы'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], на левым беразе ракі [[Чачора]], на шашы {{Таблічка-by|М|8}}. Меркулавічы ўваходзяць у склад і зьяўляюцца цэнтрам [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавету]].

== Геаграфія ==
На ўсход ад вёскі разьмешчана вадасховішча [[Меркулавічы (вадасховішча)|Меркулавічы]].

== Інфармацыя для турыстаў ==
=== Страчаная спадчына ===
* Царква

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/be/pub/798_m/ Меркулавічы] на [[Radzima.org]]
* [https://web.archive.org/web/20191213160637/https://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/887 Прагноз надвор’я ў в. Меркулавічы]

{{Меркулавіцкі сельсавет}}
{{Чачэрскі раён}}

[[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёну]]</text>
      <sha1>rynqaykmt5rwjvasub5wd1ugt5yjglh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зьміцер Кісель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68788</id>
    <revision>
      <id>2698945</id>
      <parentid>2672263</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10432" sha1="rpzb3sqbkjhlaiivto89961vd1gwlwa" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Асоба}}
'''Зьмі́цер Уладзі́меравіч Кісе́ль''' (1963, [[Горадня]] — 30 верасьня 2005, [[Горадня]]) — публіцыст, журналіст, гісторык, грамадзкі дзяяч [[Горадня|Гарадзеншчыны]], сын антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімер Кісель|Ўладзімера Кісяля]].

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства й юнацтва ===
Дзяцінства Зьмітра было даволі цяжкае. Бацька [[Уладзімер Кісель|Ўладзімер Кісель]] разам з маці ў 1960 годзе атрымалі рэабілітацыю за антысавецкую дзейнасьць у 1946—1949 гадах. Сям’я была адная з тых выпадкаў, дзе выхаваньне — Беларусь па-над усім. Уладзімер Кісель, бацька Зьмітра пэдагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху. Скончыў сем клясаў польскай школы, у 1941 годзе — савецкую сямігодку ў Клецку. Падчас нямецкай акупацыі вучыўся ў Нясьвіскай настаўніцкай сэмінарыі, дзе зь сябрамі стварыў арганізацыю «Саюз беларускіх патрыётаў». Зайздросьціць сям’і Зьмітра цяжка, адчуць на сабе цяжар камуністычнага прыгнёту вельмі балюча, але як вынік — сьветлае і ўрачыстае выхаваньне сьвядомага грамадзяніна Беларусі. Відавочна толькі адно, што Зьміцер Кісель да канца сваіх дзён быў удзячлівы сваім бацькам, а гэта сьведчыць пра тое, што ён не шкадаваў за свае голае і галоднае дзяцінства.

=== Адукацыя ===
Скончыў [[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы]], менавіта ў студэнцкі час пасябраваў зь [[Яўген Вапа|Яўгенам Вапам]], [[Міхал Андрасюк|Міхалам Андрасюком]], [[Янка Мордань|Янкам Морданем]] і іншымі прадстаўнікамі беларусаў Беласточчыны. [[Міхал Андрасюк]] ня раз узгадваў, які добры час ён правёў са Зьмітром і што гэта былі за сустрэчы.

=== Дзейнасьць ===
У канцы 80-х гадоў мінулага стагодзьдзя Зьміцер Кісель пачынае актыўную грамадзка-асьветніцкую дзейнасьць. Узначальваў навуковую суполку моладзі імя [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Ідэя выдаваць уласную газэту ў сяброў суполкі нарадзілася перад Калядамі 1988 году. У госьці да іх прыехалі тады [[Янка Мордань]], беларускі дзяяч зь Беласточчыны і Надзея Артымовіч. Пра сваё выданьне размова пайшла пад час сустрэчы ў музэі Багдановіча. Менчукі тады ўжо мелі свае газэты і правінцыялы, вырашылі, што і ім час стварыць сваё выданьне. Сябры спрачаліся вакол назвы газэты: Зьміцер прапаноўваў «Гараднічанка», хтосьці іншы — «Гарадніца», але ў рэшце перамагла прапанова мастака Міхася Баярчука — «Рэанімова». Першы наш нумар выйшаў на пачатку 1989 году. Яго адметнасьцю было тое, што там упершыню ў беларускім друку зьявіліся словы і ноты гімну «[[Магутны Божа]]», перададзеныя гарадзенскім сябрам беластоцкімі беларусамі.

На той нумар сябры суполкі імя Максіма Багдановіча зьбіралі ўласныя грошы. [[Данута Бічэль-Загнетава]] зьвязвалася зь [[Менск]]ам. Беларускія газэты друкаваліся тады ў Летуве, у Летувіскім Доме друку. У адной з камуністычных газэтаў у [[Вільня|Вільні]] працаваў беларускі хлопец, які і дапамагаў. Летувісы бралі з нашых патрыётаў вялізныя грошы, а менавіта 10 капеек за друкаваную старонку.

Нумары на машынцы набірала Данута Янаўна, затым рабілі макет і везьлі ў Вільню, альбо перадавалі празь [[Менск]]. З распаўсюджаньнем праблемаў не было — увесь наклад разьлятаўся за некалькі гадзінаў.

У 1995 годзе на Сьвіслацкіх гарадзкіх могілках была адшукана магіла [[Віктар Каліноўскі|Віктара Каліноўскага]] — ідэоляга беларускага нацыянальнага руху і старэйшага брата [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], які быў кіраўніком збройнага вызвольнага паўстаньня супраць Расейскай імпэрыі. Аднаўленьнем магілы і памятнага крыжа займаўся [[Зьміцер Кісель (малодшы)|Зьміцер Кісель]], а таксама мясцовы грамадзкі актывіст Віктар Трэшчановіч, Юрась Мацко з [[Горадня|Горадні]]. Неўзабаве па прапанове Гарадзенскіх філіяў партыі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|Грамада (БСДГ)]] і грамадзкага аб’яднаньня «[[Фонд імя Льва Сапегі]]», якія былі першымі арганізатарамі масавага ўшанаваньня памяці палеглых змагароў, Дзень памяці паўстанцаў 1863 году пераўтварыўся ў агульнанацыянальны фэст.

=== Журналістыка ===
Акрамя грамадзкай дзейнасьці, свой сьлед Зьміцер Уладзімеравіч пакінуў і ў журналістыцы. З 90-х гадоў працаваў у тыднёвіку беларусаў у [[Беласток]]у «[[Ніва (газэта)|Ніва]]», [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]] і гарадзенскай газэце «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]».

=== Сьмерць ===
Апошнія 3 гады Зьміцер Кісель моцна хварэў, было слабое сэрца, а яшчэ большаю хваробаю стаў алькаголь. За суткі да сьмерці Зьміцер Кісель вярнуўся зь [[Беласток]]у, дзе быў у сяброў. Як стала вядомым, то прыехаўшы дамоў ён прылёг на канапу, дзе і сустрэў вечны сон. Цела Зьмітра Ўладзімеравіча знайшлі празь некалькі сутак, бо той жыў сам.

Памёр ва ўзросьце 43-х гадоў у сваёй кватэры ў [[Горадня|Горадні]] 30 верасьня 2005 году.

== Глядзіце таксама ==
* [[Уладзімер Кісель]]
* [[Зьміцер Кісель (малодшы)]]

== Літаратура ==
* [[Зьміцер Кісель (малодшы)|З. Кісель.]] [https://web.archive.org/web/20090212024729/http://pahonia.org/str/2009-01/1306.htm ТЫ ГЭТА ТЫ, Я ГЭТА Я альбо Памяці Зьмітра КІСЕЛЯ] // «Пагоня», 26.01.2009 г.

== Вонкавыя спасылкі ==
* З. Кісель. [https://web.archive.org/web/20090406151634/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/34/iss_htm.htm Чыноўнікі + дэмакраты = ?] // «Ніва» № 34 (2363), 26 жніўня 2001 г.
* З. Кісель. [https://web.archive.org/web/20090406153327/http://www.niva.iig.pl/issue/2002/01/art_04.htm Паміраць збірайся, а Новы год сустракай] // «Ніва» № 1 (2382), 6 студзеня 2002 г.
* [http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=12014 Успамін пра З. Кісяля]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [[Kamunikat.org]]
* [https://web.archive.org/web/20250910103528/http://www.pahonia.promedia.by/str/2006-08/061.htm Газэта «Пагоня» успамін пра З. Кісяля]
* [http://free.corefusion.net/Free/TreciSektar/home.nsf/8801202d2d9da3fcc2256b07007e37a4/13d86cf258a26049c2256b07007ea512?OpenDocument Артыкул пра РНЕ Ў Горадні]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.racyja.com/ Сайт Радыё Рацыі, дзе працаваў Зьміцер Кісель]
* [http://niva.iig.pl/ Сайт тыднёвіка беларусаў у Польшчы «Ніва», дзе працаваў Зьміцер Кісель]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кісель, Зьміцер}}
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]</text>
      <sha1>rpzb3sqbkjhlaiivto89961vd1gwlwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магатма Гандзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70407</id>
    <revision>
      <id>2699017</id>
      <parentid>2659195</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20270" sha1="hn79n84kyrkcwykr0ezr4h4ra0oxmet" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Магатма Гандзі
|арыгінал імя      = {{мова-hi|मोहनदास करमचंद गाँधी|скарочана}}
|партрэт           = Gandhi_Juhu_May1944.jpg
|апісаньне         = [[Індыя]], 1944
|род дзейнасьці    = [[палітык]], [[філязофія|філёзаф]]
}}
'''Мага́тма Карамча́нд Га́ндзі''' ({{мова-hi|मोहनदास करमचंद गाँधी}}; 2 кастрычніка 1869, [[Парбандар]], [[Брытанская Індыя]] — 30 студзеня 1948, [[Нью-Дэлі]], [[Індыя]]) — выбітны лідэр індыйскага [[нацыяналізм]]у, [[палітык]] і [[філязофія|філёзаф]] ў часы ўваходжаньня Індыі ў склад [[Брытанская імпэрыя|Брытанскае імпэрыі]]. Выкарыстоўваючы негвалтоўнае грамадзянскае непадпарадкаваньне Гандзі прывёў [[Індыя|Індыю]] да незалежнасьці й натхніў [[рух за ненасільле|руху за ненасільле]], грамадзянскія правы й свабоды ва ўсім сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130325081054/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/gandhi_mohandas.shtml Mohandas Gandhi (1869—1948)]. BBC&lt;/ref&gt;.

Магатма нарадзіўся ў сям’і высокапастаўленага ўрадавага чыноўніка, які належыў да [[каста|касты]] купцоў, банкіраў і дылераў у сучаснай правінцыі [[Гуджарат]], навучаўся праву ў [[Лёндан]]е. Гандзі стаў знакамітым дзякуючы барацьбе за грамадзянскія правы мусульманскіх і індуісцкіх індыйцаў у [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]], выкарыстоўваючы новыя мэтады негвалтоўнага грамадзянскага непадпарадкаваньня, якія ён распрацаваў. Вярнуўшыся ў Індыю ў [[1915]] годзе ён прыступіў да арганізацыі сялянскіх пратэстаў супраць празьмернага зямльнага падатку. Гандзі зьяўляўся праціўнікам існаваньня «абшчынаў» паводле рэлігійнага падзелу, стараючыся ахапіць усе рэлігійныя групы. У 1920 годзе Гандзі падтрымаў [[рух за падтрымку Халіфату]]. Ачолеўшы [[Індыйскі нацыянальны кангрэс]] у 1921 годзе, Гандзі правёў агульнанацыянальныя кампаніі па палягчэньню [[беднасьць|беднасьці]], пашырэньню правоў жанчынаў, разьвіцьцю рэлігійнага й этнічнага сяброўства, павышэньню эканамічнай самастойнасьці, перш за ўсё дзеля дасягненьня незалежнасьці Індыі ад брытанскага панаваньня.

== Біяграфія ==

=== Раньняе жыцьцё ===
[[Файл:Gandhi and Laxmidas 2.jpg|значак|зьлева|Магатма Гандзі (справа) разам са старэйшым братам у 1886 годзе.]]
Магатма нарадзіўся 2 кастрычніка 1869 году ў горадзе [[Парбандар]] і стаў шостым дзіцём у сям’і. Бацька хлопчыка, Карамчанд Гандзі, быў міністрам у некалькіх княствах на паўвостраве [[Катгіявар]]. Гандзі рос у сям’і, дзе прытрымліваліся звычаяў [[індуізм|індуісцкай]] рэлігіі, што значна паўплывала на фармаваньне ягонага сьветапогляду. Карамчанд і ягоная жонка Путлібай належалі да найбольш артадаксальнага вішнуісцкага кірунку ў індуісцкай рэлігіі, яны не ўжывалі алькаголю, мяса, не палілі тытуню.

Калі Магатме было сем гадоў, у ягонага бацькі паўстаў канфлікт з брытанскім агентам у Парбандары. Карамчанд пазбавіўся сваёй пасады, аднак князь суседняга гораду [[Раджкот]] неадкладна прапанаваў яму аналягічнае месца. Сям’я Гандзі пераехала ў гэты горад, дзе Магатма пайшоў у пачатковую, а затым і ў сярэднюю школу. Будучы лідэр нацыі не вылучаўся нейкімі прыкметнымі посьпехамі ў навучаньні, быў вельмі нясьмелым і пазьбягаў грамадзтва іншых дзяцей.

У 13 гадоў Магатма абраўся шлюбам са сваёй аднагодкай Кастурбай. У сужэнцаў было чацьвёра сыноў: Гарылал, Манілал, Рамдас і Дэўдас. Прадстаўнікі сучаснай індыйскай сям’і палітыкаў Гандзі да іхнага ліку нашчадкаў не належаць. Ад старэйшага сына Гарылалу Гандзі адмовіўся. Паводле ягонага сьведчаньня, ён піў, вёў сябе распусна й залазіў у даўгі. Некалькі разоў Гарылал мяняў рэлігію, памёр праз [[сыфіліс]]. Усе астатнія сыны былі пасьлядоўнікамі бацькі й актывістамі ягонага руху за незалежнасьць Індыі.

=== Навучаньне ў Вялікабрытаніі ===
4 верасьня 1888 году васямнаццацігадовы Гандзі адплыў з [[Мумбаі|Бамбэю]] ў [[Лёндан]], дзе праз 3 гады атрымаў дыплём адвакату. Ён ня толькі ўдасканаліў веданьне ангельскай мовы, але авалодаў таксама яшчэ й [[француская мова|францускай]]. У [[Лёнданскі ўнівэрсытэт|Лёнданскім унівэрсытэце]] й Школе права ён вывучаў юрыдычныя й натуральныя навукі. Малады Гандзі ў дасканаласьці авалодаў уменьнем апранацца па-эўрапейску й паводзіць сябе ў грамадзтве, ён нават браў урокі эўрапейскіх музыкі й танцаў. Як ні дзіўна, толькі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] й у перакладзе на ангельскую мову Гандзі азнаёміўся са сьвятымі кнігамі [[індуізм]]у. Велізарнае ўражаньне зрабіла на яго кніга «Сьвятло Азіі», прысьвечаная [[будызм]]у. Ён чытаў таксама [[каран]], хрысьціянскія [[Стары Запавет|Стары]] й [[Новы Запавет]]ы.

=== Паўднёвая Афрыка ===
[[Файл:Gandhi suit crop.jpg|міні|Гандзі ў Паўднёвай Афрыцы ў 1909 годзе.]]
Атрымаўшы ў 1891 годзе юрыдычную адукацыю ў Вялікабрытаніі, Гандзі да 1893 году меў адвакацкую практыку у Бамбэі, дзе атрымаў значныя посьпехаў з прычыны добрага веданьня традыцыйных індыйскага й мусульманскага права, а таксама праз уласную сумленнасьць і сарамлівасьць.

У 1893 годзе па запрашэньні старэйшага брата Магатма пераехаў у паўднёваафрыканскую правінцыі [[Квазулу-Натал]]. У 1893—1914 гадох ён працаваў юрысконсультам гуджарацкай гандлёвай кампаніі ў Паўднёвай Афрыцы. Тут Гандзі ўзначаліў барацьбу супраць расавай дыскрымінацыі й прыгнёту індыйцаў, арганізоўваў мірныя дэманстрацыі, пісаў пэтыцыі да ўраду. У 1894 годзе заснаваў Індыйскі кангрэс Наталу й пачаў барацьбу за прадастаўленьне індыйцам роўных грамадзянскіх правоў з паўднёваафрыканскімі белымі. У выніку паўднёваафрыканскім індыйцам атрымалася дамагчыся адмены некаторых дыскрымінацыйных законаў.

У 1904 годзе Гандзі пакінуў сваю адвакацкую практыку, якая прыносіла немалы прыбытак, купіў маёнтак паблізу [[Дурбан]]у, дзе й пасяліўся разам зь сям’ёй і аднадумцамі. Яго прыцягвала сьціплае жыцьцё й паглыбленьне ў рэлігію. Ён чытаў рэлігійныя тэксты, завёў перапіску зь [[Леў Талстой|Львом Талстым]]. Гэты маёнтак стаў прататыпам [[ашрам]]аў, якія ён пасьля закладваў па ўсёй Індыі.

У Паўднёвай Афрыцы Гандзі выпрацаваў тактыку негвалтоўнага супраціву. Падчас [[Другая ангельска-бурская вайна|другой ангельска-бурскай]] (1899—1902) і [[ангельска-зулуская вайна|ангельска-зулускай]] (1906) войнаў Гандзі стварыў санітарныя атрады зь індыйцаў дзеля дапамогі брытанцам, хоць, па ягоным уласным прызнаньні, лічыў справядлівай барацьбу [[буры|бураў]] і [[зулусы|зулусаў]]. Свае дзеяньні ён разглядаў як доказ ляяльнасьці індыйцаў да [[Брытанская імпэрыя|Брытанскае імпэрыі]], што, на думку Гандзі, магло пераканаць брытанцаў даць [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] права на самакіраваньне.

Урад Наталу прапанаваў у 1906 годзе ўвесьці абавязковую рэгістрацыю ўсіх індыйцаў. Гандзі склікаў масавы сход індыйцаў у тэатры Імпэрыял у [[Яганэсбург]]у, дзе рэзка выступіў супраць зьневажальнай рэгістрацыі. Тады Гандзі ўпершыню зьвярнуўся да тактыкі негвалтоўнага супраціву. Індыйцы арганізавана й цьвёрда адмаўляліся падпарадкоўвацца закону. Перамовы спачатку не далі вынікаў, гэтак жа, як і паездка Гандзі ў Вялікабрытанію. Барацьба пачалася разам зь мітынгам у Яганэсбургу 1 студзеня 1908 году, дзе індыйцы дэманстратыўна спалілі позвы на рэгістрацыю. На гэтым мітынгу Гандзі ўпершыню быў арыштаваны. Толькі ў канцы наступнага году быў дасягнуты кампраміс, то бок індыйцам дазволілі рэгістравацца добраахвотна. Затым ён неаднаразова сядзеў у турме й у Афрыцы, і ў Брытанскай Індыі.

=== Барацьба за незалежнасьць Індыі ===
[[Файл:Gandhi Kheda 1918.jpg|міні|Гандзі ў 1918 годзе.]]
Па вяртаньні на радзіму ў студзені 1915 году, Гандзі зблізіўся з партыяй [[Індыйскі нацыянальны кангрэс|Індыйскага нацыянальнага кангрэсу]] й неўзабаве стаў адным зь лідэраў нацыянальна-вызваленчага руху Індыі, ідэйным кіраўніком кангрэсу. Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Гандзі й ягоныя пасьлядоўнікі выступілі на шматлюдных мітынгах з заклікамі да барацьбы супраць брытанскага панаваньня. Гэтую барацьбу Гандзі абмяжоўваў выключна негвалтоўнымі формамі, асуджаючы ўсялякі гвалт з боку рэвалюцыйнага народу.

Такая пазыцыя Гандзі адказвала інтарэсам індыйскай буржуазіі, і партыя Індыйскі нацыянальны кангрэс падтрымала яе цалкам. У 1919—1947 гадох Нацыянальны кангрэс пад кіраўніцтвам Гандзі ператварыўся ў масавую нацыянальную арганізацыю, якая мела падтрымку з боку народу. Прыцягненьне масаў у нацыянальна-вызваленчы рух зьяўляецца вялікай заслугай Гандзі й крыніцай ягонай велізарнай папулярнасьці.

Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Гандзі абвесьціў, што Індыя больш ня можа ўдзельнічаць у вайне за свабоду ў той час, калі ў самой Індыі ў свабодзе адмоўлена. Тады ён пачаў кампанію «Пакіньце Індыю». Гэта прывяло да гвалту й масавых арыштаў. Сам Гандзі быў арыштаваны 9 жніўня 1942 году, пад арыштам ён правёў наступныя два гады. За гэты час Гандзі перажыў дзьве цяжкія страты, як то памерла ягоная жонка й адданы сакратар [[Магадэў Дэсаі]].

У рамках барацьбы за незалежнасьць Гандзі зьвярнуўся да байкоту брытанскіх тавараў (у прыватнасьці [[сукно|сукна]]), клапаціўся пра адраджэньне традыцыйных індыйскіх рамёстваў. Сымбалем барацьбы стаў традыцыйны індыйскі калаўрот. Індыйцы пачалі аддаваць перавагу таварам уласнай вытворчасьці, хоць яны былі горшай якасьці, чым брытанскія. У выніку гэтага Вялікабрытанія згубіла манаполію на соль, якую фактычна трымала ў падпарадкаваньні апошнія 300 гадоў.

Гандзі быў праціўнікам разьяднаньня Брытанскай Індыі паводле рэлігійнай прыкмеце на сувэрэнныя індуісцкую й мусульманскую дзяржавы. Менавіта таму, прысьвяціўшы жыцьцё барацьбе за самастойнасьць радзімы, ён адмовіўся ўдзельнічаць у цырымоніі першага ўздыму сьцяга незалежнай Індыі ў [[Дэлі]]. Калі пасьля падзелу краіны пачаліся масавыя канфлікты паміж індуістамі й мусульманамі, 13 траўня 1948 году Гандзі абвесьціў пра пачатак галадоўкі да сьмерці з патрабаваньнем спыніць гвалт. У выніку, дзякуючы заклікам і намаганьням лідэраў абедзьвюх рэлігійных абшчынаў гвалт быў згашаны.

=== Забойства ===
Першы замах на жыцьцё Магатмы Гандзі адбыўся 20 студзеня 1948 году, праз два дні пасьля таго, як ён спыніў галадоўку. Ён зьвяртаўся да вернікаў зь веранды свайго дома ў Дэлі, калі ўцякач з [[Панджаб (Брытанская Індыя)|Панджабу]] кінуў у яго самаробную выбухоўку. Прылада разарвалася за некалькі крокаў ад Гандзі, але ніхто не пацярпеў. Індыйскі ўрад, устрывожаны гэтым інцыдэнтам, настойваў на ўзмацненьні асабістай аховы Гандзі, але ён не жадаў нават слухаць пра гэта.

30 студзеня 1948 году Гандзі прачнуўся на досьвітку й узяўся за працу над праектам канстытуцыі, які трэба было прадставіць кангрэсу. Увесь дзень сышоў на абмеркаваньне з калегамі будучага асноўнага закону краіны. А падчас вечароваў малітвы разам зь вернікамі ён быў застрэлены сябрам антыўрадавай арганізацыі.

== Ушанаваньне памяці ==
У 2015 годзе пад час візыту прэзыдэнта Індыі ў Беларусь быў усталяваны помнік Магатме Гандзі ва ўнівэрсытэцкім гарадку Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200815071904/https://www.belarus.by/by/press-center/press-release/bjust-maxatmy-gandz-adkryl--bdu_i_0000024075.html «Бюст Махатмы Гандзі адкрылі ў БДУ»]. Belarus.by&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20141004120412/http://www.qoos.ru/people/philosopherswise/gandhimohandaskaramchand/ Жыцьцё й дзейнасьць Магатмы Гандзі] {{ref-ru}}
* [http://www.gutenberg.org/author/Mahatma_Gandhi Працы Гандзі]. Праект «Гутэнбэрг» {{ref-en}}
* [http://www.ref.by/refs/32/5908/1.html Пра асобу, барацьбу й вучэньне Гандзі] {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гандзі, Магатма}}
[[Катэгорыя:Магатма Гандзі| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Талстоўцы]]</text>
      <sha1>hn79n84kyrkcwykr0ezr4h4ra0oxmet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мацей Стрыйкоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70928</id>
    <revision>
      <id>2699043</id>
      <parentid>2698255</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6284" sha1="bi9ltj2g58rf27khoc6qz5qf2iqnucz" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
| Імя                 = Мацей Стрыйкоўскі
| Арыгінал імя        = Maciej Stryjkowski
| Партрэт             = Maciej Stryjkowski.JPG
| Памер               = 200пкс
| Апісаньне           = ''Мацей Стрыйкоўскі. Верагодна аўтапартрэт.''
| Імя пры нараджэньні = 
| Псэўданімы          = 
| Месца нараджэньня   =  {{сьцяг Рэчы Паспалітай}} Стрыкаў (каля [[Лодзь|Лодзі]])
| Грамадзянства = 
| Род дзейнасьці = [[гісторык]], [[паэт]], [[пісьменьнік]], [[дыплямат]], [[сьвятар]]
| Гады актыўнасьці = 
| Напрамак = 
| Жанр = 
| Дэбют = 
| Прэміі =
| Палічка = 
| Сайт =
}}
'''Мацей Стрыйкоўскі''' ({{Мова-pl|Maciej Stryjkowski}}; 1547&lt;ref&gt;Датай нараджэньня храніста лічыцца [[1547|1547 год]], што выцякае з надпіса над партрэтам, зьмешчаным у першым выданьні хронікі.&lt;/ref&gt; — 1593) — [[Рэч Паспалітая|польска-літоўскі]] паэт&lt;ref&gt;Стрыйкоўскі М. Пра слаўную перамогу Літвы i Русі пад Оршай з дапамогай палякаў над 80 000 маскоўскага войска году 1514// Славянамоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага XVI-XVIII стст.  - Мн., 2011.&lt;/ref&gt;, пісьменьнік, дыплямат, каталіцкі сьвятар. Першы гістарыёграф [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. Першапачынальнік беларускае гістарыяграфіі. Аўтар вядомае працы ''«[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніка польская, літоўская, жмудская і ўсёй Русі]]»'' ([[польская мова|польск.]]: ''«Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi»'')

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Стрыкуў|Стрыкове]] каля Лэнчыцы, невялікім мястэчку ў польскім рэгіёне [[Мазовія|Мазовіі]]. Паходзіў са зьбяднелай шляхецкай альбо мяшчанскай сям’і. На сёмым годзе жыцьця, у [[1553|1553 годзе]], бацькі аддаюць маладога Мацея ў парафіяльную школу ў [[Бжэзіны|Бжэзінах]], дзе ён вучыўся 9 год. Стрыйкоўскі не атрымаў вышэйшае адукацыі, аднак, дзякуючы сваёй яскравае эрудыцыі, некаторыя дасьледчыкі яго творчасьці прыпісвалі яму вучобу ў Кракаўскім унівэрсытэце.

У 1570 годзе пераехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. У 1574 годзе выдаў [[верш]]аваны [[летапіс]] «[[Ганец цноты]]», у якім сьцісла выклаў гісторыю Вялікага Княства Літоўскага. У 1575 годзе выдаў гістарычны твор «Аб свабодзе [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны польскай]] і Вялікага Княства Літоўскага». У 1582 годзе яго галоўнай працай стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]», якая ў 1584 годзе выйшла ў [[Старабеларуская мова|беларускім]] [[пераклад]]зе&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Даты, падзеі, людзі|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=20 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/51-27661 51 (27661)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/20sak-16.indd_.pdf 12]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==
У 1626 годзе выдалі «Генэалёгію, або Кароткае апісаньне вялікіх князёў літоўскіх», што ўлучала вершаваны летапіс «Ганец цноты»&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Wojtkowiak, Z. Maciej Stryjkowski — dziejopis Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poznań, 1990. (польск.)
* Семянчук А. Мацей Стрыйкоўскі // Вялікае Княства Літоўскае. У 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 638. — 788 с.: іл. с. — ISBN 985-11-0378-0

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210102185353/http://prajdzisvet.org/texts/poetry/2981.html Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі (урыўкі)]
* [https://web.archive.org/web/20210102182023/http://prajdzisvet.org/texts/poetry/2980.html Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і дамовыя дзеі слаўнага народу літоўскага, жамойцкага і рускага (урыўкі)]
* [https://web.archive.org/web/20160305011311/http://adverbum.org/macej-stryjkouski Мацей Стрыйкоўскі — першы гістарыёграф ВКЛ. Фільм «Гісторыя пад знакам «Пагоні»] — adverbum.org

{{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Стрыйкоўскі, Мацей}}
[[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Дыпляматы Рэчы Паспалітай]]</text>
      <sha1>bi9ltj2g58rf27khoc6qz5qf2iqnucz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталі Портман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71437</id>
    <revision>
      <id>2699110</id>
      <parentid>2265074</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4065" sha1="3ie551pczxxhq7janb5lvq7euprb7hz" xml:space="preserve">{{Кінэматаграфіст
|Імя                 = Наталі Портман
|Імя (арыгінал)      = Natalie Portman
|Фота                = Natalie Portman Thor 2 cropped.png
|Подпіс              =
|Імя пры нараджэньні = Natalie Hershlag
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|9|6|1981|1}}
|Месца нараджэньня   = [[Ерусалім]], [[Ізраіль]]
|Прафэсія            = [[актор]]ка
|Гады актыўнасьці    = 1994 — дасюль
|Кірунак             = 
|Узнагароды          = 
|imdb_id             = 0000204
|Сайт                = 
}}
'''Наталі Портман''' ({{мова-en|Natalie Portman}}), сапраўднае '''Наталі Гэршлаг''' ({{мова-he|נטלי הרשלג}}, {{мова-en|Natalie Hershlag}}; нарадзілася 9 чэрвеня 1981 году, [[Ерусалім]], [[Ізраіль]]) — амэрыканская акторка габрэйскага паходжаньня, якая мае падвоенае грамадзянства [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і Ізраілю. Ейнай першай роляй у прафэсійным кіно зьяўляецца роля сіраты ў фільме [[Люк Бэсон|Люка Бэсона]] ''«[[Леон (фільм)|Леон]]»'', які выйшаў у сьвет у 1994 годзе, але асноўны посьпех прыйшоў да акторкі, дзякуючы ролі [[Падмэ Амідала]] ў трылёгіі ''«[[Зорныя Войны]]»'', у фільмах 1999, 2002 і 2005 гадоў&lt;ref&gt;[http://www.bravotv.com/inside-the-actors-studio/natalie-portman Natalie Portman]. Inside the Actors Studio.&lt;/ref&gt;. У 1999 годзе Наталі паступіла ў [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт]], каб вывучаць [[псыхалёгія|псыхалёгію]], ужо працуючы ў якасьці акторкі. Яна скончыла навучаньне й атрымала ступеню бакаляўра ў 2003 годзе&lt;ref&gt;Poole, Oliver. [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1392058/Star-Wars-actress-tells-of-her-own-battle-with-fame.html Star Wars actress tells of her own battle with fame]. The Daily Telegraph (UK).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pinoymoneytalk.com/stars-graduate-harvard-yale 10 Celebrity graduates of Harvard and Yale]&lt;/ref&gt;.

У 2010 годзе Портман зьнялася ў псыхалягічным трылеры ''«[[Чорны лебедзь (фільм)|Чорны лебедзь]]»''. Ейная гульня атрымала пахвалу крытыкаў і прынесла ёй другі «[[Залаты Глёбус]]», прэмію [[Прэмія гільдыі кінаактораў ЗША|Гільдыі кінаактораў]], прэміі [[BAFTA]], асацыяцыі тэлевізійных кінакрытыкаў й прэмію Амэрыканскай кінаакадэміі за найлепшую жаночую ролю ў 2011 годзе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20260701032345/https://www.imdb.com/name/nm204/ Наталі Портман] на IMDB
* [https://web.archive.org/web/20120112201451/http://www.allrovi.com/name/p197461 Наталі Портман] на AllRovi

{{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}}
{{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — драма}}
{{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю другога пляну}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Портман, Наталі}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ерусаліме]]
[[Катэгорыя:Акторкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі BAFTA]]</text>
      <sha1>3ie551pczxxhq7janb5lvq7euprb7hz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маскат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71728</id>
    <revision>
      <id>2699041</id>
      <parentid>2659566</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="tdwy5ispckk9xcqxxksrs86izejc3a9" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е = паўночнае
 |Шырата градусаў = 23
 |Шырата хвілінаў = 35
 |Шырата сэкундаў = 20
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 58
 |Даўгата хвілінаў = 24
 |Даўгата сэкундаў = 30
}}
[[Файл:Central Business District, Muscat, Oman.jpg|значак|Маскат.]]
'''Маска́т''' ({{мова-ar|مسقط}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Аман]]у. Насельніцтва гораду поруч з прадмесьцямі налічвае блізу 1,45 мільёнаў чалавек паводле зьвестак на кастрычнік 2023 году&lt;ref&gt;[https://www.omanobserver.om/article/1144777/oman/governorates/muscat-most-densely-populated-governorate «Muscat most densely populated governorate»]. Oman Daily Observer.&lt;/ref&gt;. Вядомы з пачатку I стагодзьдзя нашай эры як важны гандлёвы порт паміж захадам і ўсходам. Маскат кіраваўся рознымі мясцовымі плямёнамі, а таксама замежнымі дзяржавамі, як то [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідзкай]], [[Партугалія|Партугальскай]] і [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыямі]] ў розныя моманты сваёй гісторыі. У XVIII стагодзьдзі ўплыў гораду значна пашырыўся да [[Усходняя Афрыка|Ўсходняе Афрыкі]] і [[Занзыбар]]у. Як важны порт у Аманскай затоцы Маскат заўжды прыцягваў замежных гандляроў і пасяленцаў, такіх як [[пэрсы]], [[бэлуджы]] і [[сындгі]]. З пачаткам укаранаваньня султана [[Кабус бэн Саід|Кабуса бэн Саіда]] ў 1970 годзе, Маскат перажыў хуткае разьвіцьцё інфраструктуры, што прывяло да росквіту эканомікі і будаўніцтва шматнацыянальнага грамадзтва. Маскат характарызуецца як бэта-горад у сыстэме глябалізацыі паводле некаторых дасьледваньняў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html «The World According to GaWC 2020»]. GaWC — Research Network.&lt;/ref&gt;.

Горы [[Гаджар]] дамінуюць над Маскатам. Сам горад месьціцца на [[Арабскае мора|Арабскім моры]] ўздоўж [[Аманская затока|Аманскай затокі]] ў непасрэднай блізкасьці ад стратэгічнай [[Армуская пратока|Армускай пратокі]]. Ляндшафт гораду фармуюць невысокія белыя будынкі, але порт на паўночна-ўсходнім ускрайку гораду мае іншую архітэктуру. У эканоміцы Маската пераважаюць гандаль, нафта, [[звадкаваны прыродны газ]] і портавыя паслугі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190125232241/http://www.mm.gov.om/ Афіцыйны сайт].

{{Сталіцы Азіі}}
{{Накід:Геаграфія}}

[[Катэгорыя:Гарады Аману]]
[[Катэгорыя:Сталіцы Азіі]]</text>
      <sha1>tdwy5ispckk9xcqxxksrs86izejc3a9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мормаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72963</id>
    <revision>
      <id>2699048</id>
      <parentid>2366117</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4389" sha1="p8bhgj2nrsume9fcz31yt56d7womga6" xml:space="preserve">{{Мястэчка
|Назва                           = Мормаль
|Назва ў родным склоне           = Мормалю
|Няпэўная назва                  = 
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былыя назвы                     = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Жлобінскі раён|Жлобінскі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Дабрагашчанскі сельсавет|Дабрагашчанскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 144
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2334
|Паштовы індэкс                  = 247216
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 52
 |Шырата хвілінаў                = 46
 |Шырата сэкундаў                = 
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 53
 |Даўгата сэкундаў               = 
|Пазыцыя подпісу на мапе         = 
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Мо́рмаль'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 2 км на ўсход ад шашы {{Таблічка-by|Р|149}}. Мормаль уваходзіць у склад [[Дабрагашчанскі сельсавет|Дабрагашчанскага сельсавету]].

== Транспарт ==
[[Мормаль (станцыя)|Станцыя]] на чыгуначнай лініі [[Жлобін]] — [[Шацілавічы]].

== Вядомыя ўраджэнцы ==
[[Уладзімер Содаль]] - беларускі літаратуразнавец, краязнавец, тэлежурналіст.

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20191206004427/https://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/897 Прагноз надвор’я ў в. Мормаль]

{{Дабрагашчанскі сельсавет}}
{{Жлобінскі раён}}

[[Катэгорыя:Дабрагашчанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну]]</text>
      <sha1>p8bhgj2nrsume9fcz31yt56d7womga6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красьнікі (Гарадзенская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73428</id>
    <revision>
      <id>2698980</id>
      <parentid>2694718</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5145" sha1="gvm1s2oaonpr0c42iqv32m5feq17z6v" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Красьнікі}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Красьнікі
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Красьнікаў
|Трансьлітараваная назва          = Kraśniki
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]]
|Раён                             = [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкі]]
|Сельсавет                        = [[Алекшыцкі сельсавет|Алекшыцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 2
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 231788
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 53
 |Шырата хвілінаў                 = 22
 |Шырата сэкундаў                 = 47.8
 |Даўгата градусаў                = 24
 |Даўгата хвілінаў                = 0
 |Даўгата сэкундаў                = 18.7
|Пазыцыя подпісу на мапе          = справа
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Кра́сьнікі'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 113&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Красьнікі ўваходзяць у склад [[Алекшыцкі сельсавет|Алекшыцкага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Да верасьня 1939 году фальварак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Наступствам [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|пакту Молатава — Рыбэнтропа]] і нападу [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на Польшчу 17 верасьня 1939 году апынуўся ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 1991 году ў складзе незалежнай [[Беларусь|Беларусі]].

Паводле агульнага сьпісу з 1921 году, у фальварку жыла 46 чалавек, усе [[палякі]]&lt;ref&gt;[http://statlibr.stat.gov.pl/F/?func=full-set-set&amp;set_number=144744&amp;set_entry=000012 ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. Том 5. Województwo białostockie''] с. 41, Warszawa, 1924{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 2 чалавекі
* 1999 год — 5 чалавек

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20091212200353/http://igrek.amzp.pl/4124 Красьнікі (''Kraśnik'') на мапе Польшчы з 1926 г.]{{ref-pl}}

{{Алекшыцкі сельсавет}}
{{Бераставіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Алекшыцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бераставіцкага раёну]]</text>
      <sha1>gvm1s2oaonpr0c42iqv32m5feq17z6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краскі (Гарадзенская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74488</id>
    <revision>
      <id>2698978</id>
      <parentid>2456332</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="eqvomtninlogq6d7hsc0kq3qhmuuvyr" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Краскі (неадназначнасьць)}}
{{Мястэчка
| Назва                 = Краскі 
| Назва ў родным склоне = Красак
| Краіны                = Беларусі
| Плошча                =
| Вышыня                =
| Колькасьць насельніцтва = 
| Год падліку насельніцтва = 
| Шчыльнасьць насельніцтва =
| Колькасьць двароў     = 
| Тэлефонны код         = +375 1512
| Паштовы індэкс        = 231923
| Аўтамабільны код      = 4
| Выява                 =Краски усадьба.jpg
| Апісаньне выявы       =
| Адміністрацыйная адзінка = Вобласьць
| Назва адміністрацыйнай адзінкі = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]]
| Адміністрацыйная адзінка2 = Раён
| Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскі]]
| Пасялковы савет       = [[Падароскі сельсавет|Падароскі]]
| Шырата_паўшар'е       = паўночнае
 | Шырата_градусаў      = 52
 | Шырата_хвілінаў      = 57
 | Шырата сэкундаў      = 
| Даўгата_паўшар'е      = усходняе
 | Даўгата_градусаў     = 24
 | Даўгата_хвілінаў     = 34
 | Даўгата сэкундаў     = 
| Колер                 = {{Колер|Беларусь}}
}}

'''Кра́скі''' — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Краскі ўваходзяць у склад [[Падароскі сельсавет|Падароскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
У вёсцы знаходзіцца сядзіба-паркавы комплекс Сегліцаў XIX стагодзьдзя. У палацы месьціўся дзіцячая [[здраўніца]]. Пасьля закрыцьця здраўніцы сядзіба была выстаўлена на продаж. Яе набыў расейскі бізнэсовец за $100 000&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34407 Бізнэсовец з Расеі набыў палац у Красках за $100000]{{Недаступная спасылка|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Наша Ніва]], 27 студзеня 2010&lt;/ref&gt;

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.svaboda.org/content/transcript/801521.html Краскі] // [[Радыё Свабода]], [[Ягор Маёрчык]]
* [https://web.archive.org/web/20250119062945/https://pawet.livejournal.com/145492.html Сядзібы ў вёсцы Краскі]

== Зноскі ==
{{Крыніцы}}

{{Падароскі сельсавет}}
{{Ваўкавыскі раён}}

[[Катэгорыя:Падароскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёну]]</text>
      <sha1>eqvomtninlogq6d7hsc0kq3qhmuuvyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лексыкалёгія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77965</id>
    <revision>
      <id>2699001</id>
      <parentid>2202190</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3579" sha1="7cs40b0f0x2k28iin3eck11u5oo3qrj" xml:space="preserve">'''Лексыкалёгія''' — разьдзел [[мовазнаўства]], у якім вывучаецца [[лексыка]] як сукупнасьць [[слова]]ў [[мова|мовы]]. Падзяляецца на агульную, якая вывучае заканамернасьці функцыянаваньня словаў, уласцівыя ўсім мовам, і прыватную, якая вывучае такія заканамернасьці, уласьцівыя якой-небудзь мове.

== Тыпы лексыкалёгіяў ==
У межах прыватнай лексыкалёгіі вылучаюцца лексыкалёгіі: 

* апісальная (або сінхронная), якая дасьледуе слоўнікавы склад мовы ў яго сучасным стане;
* гістарычная (або дыяхранічная), якая дасьледуе гісторыю слоўнікавага складу мовы;
* параўнальная, якая вывучае лексыку пэўнае мовы шляхам параўнаньня яе зь лексыкай іншых моваў.

== Мэты лексыкалёгіі ==
Лексыкалёгія дасьледуе функцыянаваньне словаў як асобных адзінак мовы; выяўляе разнастайныя міжслоўныя сувязі: паводле гукавой формы ([[аманімія]], [[паранімія]]), тоеснасьці значэньняў ([[антанімія]]), паводле сувязі словаў з пазамоўнымі фактарамі (утварэньне лексыка-сэмантычных, тэматычных групаў), паводле здольнасьці ўступаць у свабодныя і зьвязаныя спалучэньні; раскрывае суаднесенасьць слова са стылямі мовы (агульнаўжывальнасьць і стылістычная дыфэрэнцыяцыя), вывучае шляхі ўзнікненьня і суіснаваньня ў мове словаў рознага паходжаньня; распрацоўвае нормы словаўжываньня.

== Сувязь зь іншымі разьдзеламі мовазнаўства ==
Лексыкалёгія непасрэдна зьвязаная зь іншымі разьдзеламі мовазнаўства: [[сэмасіялёгія]]й, [[анамасыялёгія]]й, [[анамастыка]]й, [[стылістыка]]й, [[дыялекталёгія]]й, [[фразэалёгія]]й, [[этымалёгія]]й, [[лексыкаграфія]]й.

== Літаратура ==
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190723130921/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?id=0188 Воінава А. М., Палуян А. М. Кулінарныя традыцыі Светлагорскага раёна.]

[[Катэгорыя:Лексыкалёгія| ]]</text>
      <sha1>7cs40b0f0x2k28iin3eck11u5oo3qrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катастрофа Ту-154 пад Смаленскам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79558</id>
    <revision>
      <id>2698965</id>
      <parentid>2609321</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26250" sha1="ohztvnmgdftqiefiiomzljvyj3lspd1" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
|Назва = Катастрофа Ту-154 пад Смаленскам
|Выява = Tupolev Tu-154M Poland - Air Force.jpg
|Памер = 260пкс
|Подпіс выявы = Ту-154М у аэрапорце [[Загрэб]]у ў час візыту прэзыдэнта Польшчы ў [[Харватыя|Харватыю]]
|Дата = 10 красавіка 2010
|Характар = крушэньне падчас пасадкі
|Прычына = Сьледзтва разглядае тры верагодныя прычыны: надвор’е, памылка пілёта, тэхнічныя непаладкі&lt;ref&gt;Григорий Емельянов. [http://www.1tv.ru/news/social/164531 Следствие рассматривает 3 версии крушения самолёта: погода, ошибка пилота и технические неполадки] // [[Першы канал]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;
|Месца катастрофы = [[Смаленская вобласьць]], [[Расея]]
|Каардынаты = {{Каардынаты|54|49|31.19|паўночнае|32|03|10.28|усходняе|рэгіён=Расея|тып=пункт|выяўленьне=тэкст,загаловак}}
|Пункт вылету = [[Варшаўскі аэрапорт імя Фрэдэрыка Шапэна]], [[Варшава]], [[Польшча]]
|Пункт перасадкі =
|Пункт прызначэньня = [[Смаленск-паўночны (аэродром)|Смаленск-паўночны]], [[Смаленск]], [[Расея]]
|Мадэль самалёта = [[Ту-154М]]
|Назва самалёта =
|Авіякампанія =
|Бартавы нумар = 101 (90A837)
|Рэгістрацыйны нумар =
|Колькасьць пасажыраў = 88&lt;ref name=&quot;spis&quot;&gt;[http://mchs.gov.ru/emergency/detail.php?ID=31710&amp; Сьпіс загінулых у авіакатастрофе Ту-154 у Смаленскай вобласьці] // МНС Расеі, 10 красавіка 2010 году{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Колькасьць экіпажу = 8&lt;ref name=&quot;spis&quot; /&gt;
|Колькасьць параненых =
|Колькасьць загінулых = 96&lt;ref name=&quot;spis&quot; /&gt;
|Колькасьць выжылых = 0
}}
'''Катастрофа Ту-154 пад Смаленскам 10 красавіка 2010 году''' — авіяцыйнае здарэньне, якое адбылося 10 красавіка 2010 году на ўскраіне [[вёска|вёскі]] [[Пячэрск]] [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]], каля вайсковага аэрапорту «[[Смаленск-Паўночны (аэрадром)|Паўночны]]». Зьяўляецца найбуйнейшай у гісторыі авіякатастрофай зь першымі асобамі дзяржавы.

У выніку катастрофы загінулі 88 пасажыраў і 8 чальцоў экіпажу&lt;ref name=&quot;spis&quot;/&gt;. Сярод загіблых прэзыдэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Качынскі]] і ягоная жонка [[Марыя Качынская|Марыя]], польскія палітыкі, практычна ўсё найвышэйшае вайсковае камандваньне, грамадзкія і рэлігійныя дзеячы.

Польская ўрадавая дэлегацыя на чале з прэзыдэнтам мелася ўзяць удзел у жалобных ўрачыстасьцях, прысьвечаных 70-й гадавіне [[Катынскі расстрэл|расстрэлаў польскіх афіцэраў у Катыні]]&lt;ref name=&quot;katyn&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/2008192.html Катынь: дзьве польскія трагедыі] // [[Радыё Свабода]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

== Храналёгія падзеяў ==
[[Файл:2010 Polish Air Force Tu-154 crash map-be-tarask.svg|міні|зьлева|230пкс|Мапа палёту]]
10 красавіка 2010 году самалёт [[Ту-154М]] [[ВПС Польшчы]], які выконваў рэйс з [[Варшава|Варшавы]] ў [[Смаленск]], разьбіўся пры заходзе на пасадку ў складаных мэтэаралягічных умовах на аэрадром «[[Смаленск-Паўночны (аэрадром)|Смаленск-Паўночны]]».

Самалётам кіраваў польскі экіпаж з авіяатраду прэзыдэнта.

Згодна зь зьвесткамі начальніка кіраваньня інфармацыі [[МНС Расеі]] Ірыны Андрыянавай, катастрофа адбылася щ 10:56 паводле маскоўскага часу. Імаверна, самалёт закрануў дрэва пры зьніжэньні&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100414055916/http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80277,7752573,Katastrofa_prezydenckiego_samolotu__RELACJA_.html Prezydent Lech Kaczynski nie zyje. Katastrofa samolotu w Smolensku]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Аднак 28 красавіка на прэс-нарадзе польскі прэм’ер [[Дональд Туск]] паведаміў, што падзеньне самалёта адбылося ў 8:41 паводле польскага часу (10:41 паводле маскоўскага), а не на 15 хвілін пазьней, як паведамлялася ў першыя дні пасьля катастрофы&lt;ref&gt;[http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/print.aspx?id=130604 Польская прэса піша пра…]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}// [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё|Польскае радыё для замежжа]]. 29 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

На сёньня сьнежань 2016 году існавали сумневы ў аб’ектыўнасьці афіцыйнае (расейскае) вэрсіі прычыны катастрофы. У тым ліку, даказваецца, што лятак разбурыўся яшчэ ў паветры ў выніку некалькіх выбухаў на борце&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/publications/kapitan-protasov-o-krushenii-pod-smolenskom-samoleta-polskoy-delegacii-dlya-dezorientacii-ekipazha-byli-ustanovleny-lozhnye-svetovye-orientiry-157130.html Отчёт капитана Протасова: Самолет Качиньского разрушился в воздухе из-за последовательности взрывов]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://plf101.livejournal.com/ ОТЧЁТ по результатам анализа имеющейся в открытом доступе информации о катастрофе Ту-154М б/н101 10 апреля 2010 года]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mega.nz/#!GQxBwACJ!Y1Fg-oSgDqygK9yEGDAXLhoZ9W9lVfG_o4zzlU-Dm10 ОТЧЁТ по результатам анализа имеющейся в открытом доступе информации о катастрофе Ту-154М … (pdf)]&lt;/ref&gt;.

== Наступствы ==
У адпаведнасьці з артыкулам 131 [[Канстытуцыя Польшчы|Канстытуцыі Польшчы]] [[сьпікер Сойму]] [[Браніслаў Камароўскі]] часова прыняў паўнамоцтвы кіраўніка дзяржавы&lt;ref name=&quot;kanst_5&quot;&gt;[http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/5.htm Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Rozdział V: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Цягам 14 дзён ён меў абвясьціць дату датэрміновых прэзыдэнцкіх выбараў.

У дзень авіякатастрофы [[Прэм’ер-міністар Польшчы]] [[Дональд Туск]] склікаў надзвычайнае паседжаньне кабінэту міністраў&lt;ref name=&quot;katyn&quot;/&gt;.

17 красавіка 2010 году ў [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная цырымонія разьвітаньня з ахвярамі катастрофы. На пляцы, у прысутнасьці сотняў тысячаў чалавек з усіх рэгіёнаў Польшчы, з замежжа, у тым ліку і Беларусі, прагучалі імёны ўсіх ахвяраў катастрофы&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/2016524.html Жалобныя разьвітаньні ў Варшаве] // [[Радыё Свабода]], 17 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

== Пасажыры самалёта ==
На борце самалёта знаходзіліся 96 чалавек&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37201 У авіякатастрофе пад Катынню загінуў прэзідэнт Польшчы Лех Качыньскі] // [[Наша Ніва]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;, 88 чальцоў дэлегацыі і 8 сяброў экіпажу&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/archive/World_News/20100410/3060/3060.html?id=2008366 Паводле МЗС Польшчы, загінулі 96 чалавек] // [[Радыё Свабода]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;. Дэлегацыя мусіла складацца з 89 чальцоў, але адна жанчына спазьнілася на самалёт&lt;ref name=&quot;spazn&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37205 МЗС Польшчы: на самалёт спазніўся адзін член дэлегацыі] // [[Наша Ніва]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Lech Kaczyński.jpg|міні|180пкс|Прэзыдэнт Польшчы Лех Качынскі]]
[[Файл:Maria_Kaczynska_%28official_portrait%29.jpg|міні|180пкс|Першая лэдзі Польшчы Марыя Качынская]]
Сярод пасажыраў самалёта былі&lt;ref&gt;[http://euroradio.fm/by/1180/news/46275/ Спіс загінулых у авіякатастрофе пад Смаленскам]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;:

* [[Лех Качынскі]] — прэзыдэнт Польшчы
* [[Марыя Качынская]] — жонка прэзыдэнта Польшчы
* [[Рышард Качароўскі]] — былы прэзыдэнт Польшчы ў выгнаньні
* [[Кшыштаф Путра]] — віцэ-сьпікер Сойму Польшчы
* [[Ежы Шмайдзінскі]] — віцэ-сьпікер Сойму Польшчы
* [[Крысьціна Бахенэк]] — віцэ-сьпікер Сэнату Польшчы
* [[Уладзіслаў Стасяк]] — кіраўнік Канцылярыі прэзыдэнта Польшчы
* [[Аляксандар Шчыгла]] — кіраўнік Бюро нацыянальнай бясьпекі Польшчы
* [[Павал Выпых]] — дзяржаўны сакратар Канцылярыі прэзыдэнта Польшчы
* [[Анджэй Крэмэр]] — намесьнік міністра замежных справаў Польшчы
* [[Станіслаў Камароўскі]] — намесьнік міністра нацыянальнай абароны Польшчы
* [[Томаш Мэрта]] — намесьнік міністра культуры Польшчы
* [[Анджэй Пшэвозьнік]] — генэральны сакратар Рады па ахове памяці змаганьня і пакутніцтва
* [[Мацей Плажыньскі]] — прэзыдэнт кампаніі «Wspólnota Polska» — польскай культурнай арганізацыі, былы маршалак Сойму 
* [[Марыюш Казана]] — загаднік пратакольнага аддзелу ў Міністэрстве замежных справаў Польшчы

=== Прадстаўнікі ўзброеных сілаў ===
* [[Францішак Гонгар]] — кіраўнік Генэральнага штабу Войска Польскага, генэрал
* [[Тадэвуш Бук]] — галоўнакамандуючы сухадарожных войскаў, дывізійны генэрал
* [[Анджэй Карвета]] — галоўнакамандуючы ВМФ, віцэ-адмірал
* [[Анджэй Бласік]] — камандуючы ВПС, генэрал
* [[Уладзімеж Патасінскі]] — камандуючы войскамі адмысловага прызначэньня, генэрал
* [[Браніслаў Квяткоўскі]] — галава апэратыўнага камандваньня Войска Польскага, генэрал
* [[Казімеж Гілярскі]] — камандуючы гарнізонам Варшавы, брыгадны генэрал
* [[Станіслаў Камарніцкі]] — канцлер вайсковага ордэна Virtuti Militari, брыгадны генэрал
* [[Зьбігнеў Дэмбскі]] — чалец капітула вайсковага ордэна Virtuti Militari, падпалкоўнік

=== Прадстаўнікі Парлямэнту ===
[[Файл:2010 Polish Tu-154 crash-passengers list.pdf|міні|180пкс|Сьпіс загінулых]]

==== Дэпутаты ====
* [[Зьбігнеў Васэрман]]
* [[Веслаў Вода]]
* [[Эдвард Войтас]]
* [[Пшамыслаў Гасеўскі]]
* [[Гражына Генсіцкая]]
* [[Лешак Даптуля]]
* [[Гжэгаж Долняк]]
* [[Сабастыян Карпінюк]]
* [[Аляксандра Наталі-Сьвят]]
* [[Аркадыюш Рыбіцкі]]
* [[Яланта Шыманэк-Дэраш]]
* [[Ізабэла Яруга-Навацкая]]

==== Сэнатары ====
* [[Станіслаў Заяц]]
* [[Яніна Фэтлінская]]

=== Рэлігійныя дзеячы ===
* [[Тадэвуш Плоскі]] — палявы біскуп Войска Польскага, генэрал-маёр
* [[Мірон Хадакоўскі|Мірон (Хадакоўскі)]] — арцыбіскуп [[Польская Праваслаўная Царква|Польскай Праваслаўнай Царквы]], [[ардынары]] Войска Польскага, брыгадны генэрал
* [[Адам Пільх]] — эвангелічны палявы [[капэлян]], палкоўнік
* [[Ян Асінскі]] — палявы капэлян Войска Польскага, падпалкоўнік
* [[Зьдзіслаў Круль]] — капэлян варшаўскага аддзяленьня Аб’яднаньня Катынскіх сем’яў
* [[Анджэй Квасьнік]] — капэлян Фэдэрацыі Катынскіх сем’яў
* [[Раман Інджэйчык]] — капэлян прэзыдэнта Польшчы
* [[Рышард Румянэк]] — сьвятар, прафэсар, рэктар Унівэрсытэту імя Кардынала Стэфана Вышынскага

=== Грамадзкія дзеячы ===
* [[Стэфан Мэляк]] — старшыня [[Катынскі камітэт|Катынскага камітэту]]
* [[Анджэй Сарыуш-Скомпскі]] — старшыня [[Фэдэрацыя катынскіх сем’яў|Фэдэрацыі катынскіх сем’яў]]
* [[Бажэна Лоек]] — старшыня Польскага катынскага фонду

=== Іншыя чальцы дэлегацыі ===
* [[Славамір Скшыпэк]] — кіраўнік Нацыянальнага банку Польшчы
* [[Януш Каханоўскі]] — [[амбудсмэн]] Польшчы
* [[Пётар Нуроўскі]] — прэзыдэнт [[НАК Польшчы]]
* [[Януш Куртыка]] — кіраўнік Інстытуту нацыянальнай памяці
* [[Яана Агацкая-Індэцкая]] — кіраўнік Вярхоўнай адвакацкай рады
* [[Януш Закшэнскі]] — актор
* [[Ганна Валентыновіч]] — актывістка і заснавальніца прафсаюзу [[Салідарнасьць (прафсаюз)|«Салідарнасьць»]]
* [[Януш Крупскі]] — кіраўнік Упраўленьня па вэтэранах і рэпрэсаваных асобах

== Ушанаваньне памяці ў Беларусі ==
[[Файл:Ambasada 10.04.10 4.jpg|міні|299пкс|Ушанаваньне памяці ахвяраў авіякатастрофы самалёта польскага прэзыдэнта Леха Качынскага ля амбасады Польшчы ў Менску, 10 красавіка 2010]]
Прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] выказаў глыбокія спачуваньні&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.by/by/press85307.html#doc Аляксандр Лукашэнка выказаў глыбокія спачуванні ў сувязі з авіякатастрофай у Смаленскай вобласці]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь: Паведамленьні прэс-службы, 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;. Кіраўнік краіны таксама даручыў усім дзяржаўным сродкам масавай інфармацыі ў нядзелю, 18 красавіка, у сувязі з пахаваньнем прэзыдэнта Польшчы Леха Качынскага абмежаваць трансьляцыю забаўляльных праграм з 12 да 18 гадзін&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.by/by/press85848.html#doc Аляксандр Лукашэнка даручыў усім дзяржаўным СМІ ў сувязі з пахаваньнем прэзыдэнта Польшчы Леха Качынскага абмежаваць трансьляцыю забаўляльных праграмаў]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь: Паведамленні прэс-службы, 16 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

У наступныя пасьля трагедыі дні беларусы прыносілі кветкі й зьнічкі да польскай амбасады ў Менску, гарадзенскага і берасьцейскага кансулятаў, пакідалі запісы ў жалобных кнігах. Ускладаць кветкі прыходзілі палітыкі, гісторыкі, літаратары, артысты&lt;ref&gt;[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=37220 Сотні беларусаў прыйшлі да польскай амбасады ў Мінску]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Наша Ніва]], 10 красавіка 2010&lt;/ref&gt;. У [[Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск)|Катэдральным касьцёле]] ля алтару паставілі партрэт загінулага прэзыдэнта Качынскага. 11 красавіка арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] правёў памінальную імшу, на якой прысутнічаў намесьнік міністра замежных справаў Беларусі [[Валеры Варанецкі]]&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37235 Неабвешчаная жалоба — фотарэпартаж Юліі Дарашкевіч] // [[Наша Ніва]], 11 красавіка 2010&lt;/ref&gt;. Службовыя асобы таксама дапамаглі палякам: спрасьцілі візавыя фармальнасьці для сваякоў загінуўшых&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37256 Беларусам лічаць за лепшае не нагадваць, па кім гучыць звон] // [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

18 красавіка 2010 году ў менскім Архікатэдральным касьцёле Найсьвяцейшай Панны Марыі прайшла памінальная служба ў памяць ахвяраў. Цырымонію наведаў кіраўнік краіны Аляксандар Лукашэнка з сынам Мікалаем, якія запаліў ля партрэта Качынскага лямпаду. Ад прэзыдэнта быў таксама ўскладзены [[кошык]] з кветкамі&lt;ref name=&quot;Лукашэнка ўшанаваў&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37443 Лукашэнка ўшанаваў памяць Леха Качынскага, наведаўшы Катэдральны касьцёл у Менску] // [[Наша Ніва]], 18 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

Беларускую дэлегацыю на жалобных мерапрыемствах у Польшчы ўзначаліў старшыня верхняй палаты беларускага парлямэнту [[Барыс Батура]]&lt;ref name=&quot;Лукашэнка ўшанаваў&quot;/&gt;.

Памяць ахвяр катастрофы, у прыватнасьці прэзыдэнта Польшчы, яго жонкі, а таксама апошняга прэзыдэнта Польшчы ў выгнаньні ўшанавалі хвілінай маўчаньня ўдзельнікі 27-й сэсіі [[Рада БНР|Рады БНР]], якая адбылася 19 красавіка 2010 году ў [[Лёндан]]е&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37466 Івонка Сурвіла пераабраная старшынёй Рады БНР] // [[Наша Ніва]], 19 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

У сувязі з катастрофай, 18 красавіка 2010 году БТ паказала «[[Катынь (фільм)|Катынь]]» [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] ў [[беларуская мова|беларускім перакладзе]]&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=37435 Сёньня а 15:40 на БТ — «Катынь» Анджэя Вайды] // [[Наша Ніва]], 18 красавіка 2010&lt;/ref&gt;.

== Фатаздымкі зь месца катастрофы ў Смаленску ==
&lt;gallery&gt;
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-01.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-02.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-03.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-04.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-05.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-06.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-07.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-08.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-09.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-10.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-11.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-12.jpg
Tu-154-crash-in-smolensk-20100410-13.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20220123204903/http://www.old.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/26204.html Загінуў прэзідэнт Польшчы (абнаўляецца)]// [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]. Дата апошняга абнаўленьня: 18 красавіка 2010
* Барыс Керзач, Алесь Астроўскі, Віталь Хромаў. Угледзімся ў туман вакол адной авіякатастрофы (часткі: [http://nashaziamlia.org/2010/04/26/3257/ 1], [http://nashaziamlia.org/2010/04/27/3264/ 2], [http://nashaziamlia.org/2010/05/01/3274/ 3], [http://nashaziamlia.org/2010/05/01/3281/ 4], [http://nashaziamlia.org/2010/05/04/3287/ 5], [http://nashaziamlia.org/2010/05/09/3293/ 6], [http://nashaziamlia.org/2010/05/11/3297/ 7], [http://nashaziamlia.org/2010/05/23/3307/ 8], [http://nashaziamlia.org/2010/05/27/3323/ 9], [http://nashaziamlia.org/2010/05/28/3331/ 10], [http://nashaziamlia.org/2010/05/30/3338/ 11], [http://nashaziamlia.org/2010/05/31/3343/ 12], [http://nashaziamlia.org/2010/06/03/3353/ 13], [http://nashaziamlia.org/2010/06/07/3358/ 14], [http://nashaziamlia.org/2010/07/03/3373/ 15], [http://nashaziamlia.org/2010/07/17/3383/ 16]) // Грамадазнаўчы сайт «Беларусь — наша зямля». Дата доступу: 13 чэрвеня 2010
* [http://www.se.pl/wydarzenia/kraj/lech-kaczynski-nie-zyje-kto-zginal-lista-pasazerow_136006.html Сьпіс загінулых]{{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20100428071956/http://smolensk.ws/blog/168.html Аматарскае расьсьледаваньне катастрофы жыхара Смаленска Сяргея Амеліна (фатаграфіі, дыяграмы, мапы)]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Авіякатастрофы 2010 году]]
[[Катэгорыя:Авіякатастрофы Ту-154]]
[[Катэгорыя:Авіяцыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 2010 году]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Расейскі дзяржаўны тэрарызм]]
[[Катэгорыя:Авіякатастрофы ў Расеі]]
[[Катэгорыя:Смаленская вобласьць]]</text>
      <sha1>ohztvnmgdftqiefiiomzljvyj3lspd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новыя Дзятлавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80356</id>
    <revision>
      <id>2699120</id>
      <parentid>2568442</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3127" sha1="gva4k9jek1fx2i5ldgo8z9ip1mv3wow" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Дзятлавічы}}
{{Мястэчка
| Назва                 = Новыя Дзятлавічы
| Назва ў родным склоне = Новых Дзятлавічаў
| Краіны                = Беларусі
| Плошча                =
| Вышыня                =
| Колькасьць насельніцтва = 
| Год падліку насельніцтва =
| Шчыльнасьць насельніцтва =
| Колькасьць двароў     =
| Тэлефонны код         = 
| Паштовы індэкс        = 
| Аўтамабільны код      = 3
| Выява                 =
| Апісаньне выявы       =
| Адміністрацыйная адзінка = Вобласьць
| Назва адміністрацыйнай адзінкі = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
| Адміністрацыйная адзінка2 = Раён
| Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Гомельскі раён|Гомельскі]]
| Сельсавет             = [[Шарпілаўскі сельсавет|Шарпілаўскі]]
|Шырата паўшар'е        = паўночнае
 |Шырата_градусаў       = 52
 |Шырата_хвілінаў       = 11
 |Шырата сэкундаў       = 27.8
|Даўгата паўшар'е       = усходняе
 |Даўгата_градусаў      = 30
 |Даўгата_хвілінаў      = 54
 |Даўгата сэкундаў      = 49.1
| Колер                 = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Но́выя Дзя́тлавічы'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — вёска ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], уваходзіць у склад [[Шарпілаўскі сельсавет|Шарпілаўскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Да [[2006]] году вёска ўваходзіла ў склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Гомельскі раён)|Дзятлавіцкага сельсавету]], аднак з-за зьмяненьня тэрытарыяльнага складу Гомельскай вобласьці, вёска была перададзена ў склад Шарпілаўскага сельсавету.

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100205033222/http://spravka-jurist.com/base/part-bx/tx_rssxhu.htm Рашэньне аб ліквідацыі Дзятлавіцкага і Старабеліцкага сельсаветаў]

{{Шарпілаўскі сельсавет}}
{{Гомельскі раён}}

[[Катэгорыя:Шарпілаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёну]]</text>
      <sha1>gva4k9jek1fx2i5ldgo8z9ip1mv3wow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маляга (футбольны клюб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80817</id>
    <revision>
      <id>2699027</id>
      <parentid>2690946</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10564" sha1="l865xgd3f16rytel7u9ljobr3b8w2oa" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва                  = Маляга
|Лягатып                = Málaga CF.png
|ПоўнаяНазва            = Málaga Club de Fútbol, S.A.D.
|Горад                  = [[Маляга]], [[Гішпанія]]
|Заснаваны              = 1948
|Стадыён                = [[Ля Расаледа]]
|Умяшчальнасьць         = 28 963
|Прэзыдэнт              = 
|Трэнэр                 = 
|Чэмпіянат              = {{Папярэдні футбольны сэзон Гішпаніі|МалягаЛіга}}
|Сэзон                  = {{Папярэдні футбольны сэзон Гішпаніі|МалягаСэзон}}
|Месца                  = {{Папярэдні футбольны сэзон Гішпаніі|Маляга}}
|Сайт                   = 
|Прыналежнасьць         = Гішпанскія
|pattern_la1=_white_stripes|pattern_b1=_malagastripes|pattern_ra1=_white_stripes
|leftarm1=007FFF |body1=FFFFFF |rightarm1=007FFF |shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF
|pattern_la2=_mal11 |pattern_b2=|pattern_ra2=_mal11(2)
|leftarm2=FF1493 |body2=FF1493 |rightarm2=FF1493 |shorts2=000000|socks2=000000
}}
«'''Ма́ляга'''» ({{мова-es|Málaga Club de Fútbol}}) ― [[Гішпанія|гішпанскі]] [[футбольны клюб]] з [[Маляга|аднайменнага гораду]], з правінцыі [[Андалюзія]]. «Маляга» лічыцца спадкаемцай іншага клюбу з Малягі «''CD Málaga''», што агулам правёў дванаццаць сэзонаў у [[Ля Ліга|Ля Лізе]], дваццаць дзевяць у [[Сэгунда|Сэгундзе]] й дзевяць сэзонаў у [[Тэрсэра|Тэрсэры]], пасьля чаго ў 1992 годзе клюб быў скасаваны. Цяперашняя «Маляга» зьявілася як рэзэрва зьнікшай.

Найлепшае месца ў чэмпіянаце краіны, калі-небудзь займанае камандай, ёсьць 7, як «''CD Málaga''». У [[Чэмпіянат Гішпані па футболе 2002―2003 гадоў|сэзоне 2002―2003 гадоў]] клюб здолеў дайсьці да чвэрцьфіналу [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]]. У 2006 годзе былы прэзыдэнт мадрыдзкага «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]» гішпанскі бізнэсовец [[Лярэнса Санс]] выкупіў 97 адсоткаў акцыяў клюбу ў сваю ўласнасьць. Ён прызначыў свайго сына [[Фэрнанда Санс]]а, былога гульца й капітана «Малягі», прэзыдэнтам клюбу. Клюб на цяперашні час мае рэзэрвовую каманду «Атлетыка Малягуэньнё». Клюб быў зноўку прададзены ў чэрвені 2010 году, [[катар]]скаму інвэстару [[Абдула бін Насэр бін Абдула аль-Ахмэд эль-Тані|Абдулу бін Насэру бін Абдулу аль-Ахмэду эль-Тані]], які выкупіў клюб у Санса.

== Гісторыя ==
Пачатак сучаснай «Малягі» варта шукаць у ейнай папярэдніцы — «[[Дэпартыва Маляга]]», чыёй рэзэрвовай камандай і быў цяперашні клюб. Ён быў заснаваны 25 траўня 1948 году, калі «Дэпартыва Маляга» рэфармавала дзіцяча-юнацкую каманду «Дэпартыва Томас» з мэтай стварэньня на ейнай базе сваёй рэзэрвовай каманды. Яна атрымала імя «Атлетыка Малягуэньнё», тым самым адрадзілася імя аднаго з двух клюбаў, якія сфармавалі «Дэпартыва Маляга» ў 1933 годзе.

На працягу [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе 1959—1960 гадоў|сэзона 1959—1960 гадоў]] абедзьве каманды гулялі разам у трэцім дывізіёне. Паводле правілаў, «Атлетыка Малягуэньнё» павінен быў панізіцца ў клясе, адначасовая гульня асноўнай і рэзэрвовай каманды ў адным дывізіёне не дазваляецца. Каб пазьбегнуць гэтага, «Атлетыка Малягуэньнё» разарвала адносіны з «Дэпартыва Маляга» й зарэгістравала сябе як асобны незалежны клюб.

[[Файл:Partido Málaga - Sevilla 23-5-2015 (17468629643).jpg|значак|зьлева|На хатнім матчы «Малягі» ў 2015 годзе.]]
У 1992 годзе, калі «Дэпартыва Маляга» паводле фінансавых чыньнікаў спыніла сваё існаваньне, «Атлетыка Малягуэньнё» працягвала гуляць. У [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе 1992—1993 гадоў|сэзоне 1992—1993 гадоў]] каманда гуляла ў 9-й групе [[Тэрсэра|Тэрсэры]]. Пасьпяхова прайшоўшы чэмпіянат, клюб здабыў сабе павышэньне ў [[Сэгунда Б|Сэгунду Б]]. Аднак у наступным сэзоне клюб вылецеў і сутыкнуўся з сур’ёзнымі грашовымі праблемамі, стаяўшы на мяжы роспуску. На рэфэрэндуме 19 сьнежня 1993 году чальцы клюбу выказаліся «за» зьмену назвы, гэтак «Атлетыка Малягуэньнё» стаў клюбам «Маляга», стаўшы афіцыйным спадчыньнікам каманды-заснавальніка «Дэпартыва Маляга».

У 2000-х гадох клюб быў багаты таленавітай моладзьдзю й моцнымі гульцамі, а таксама прадставіў больш сучасны стадыён. І хоць «Маляга» ніколі не займала высокіх месцаў, яна мела некаторы посьпех пад кіраўніцтвам трэнэра [[Хаакін Пэйра|Хаакіна Пэйра]]. Яны адзіны раз прымалі ўдзел у эўракубках, але здабылі трафэй — [[Кубак Інтэртота]], пасьлядоўна выбіўшы «[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]», «[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]]» і адолеўшы ў «гішспанскім фінале» «[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]». Гэты посьпех дазволіў клюбу выйсьці ў [[Кубак УЭФА]].

У гэтым турніры гульцы клюбу дайшлі да стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы «[[Баавішта Порту|Баавішце]]» ў сэрыі пэнальці, але выбіўшы басьнійскі «[[Жалезьнічар Сараева|Жалезьнічар]]», польскую «[[Аміка Ўронкі|Аміку]]», ангельскі «[[Лідс Юнайтэд]]» зь лікам 2:1 дзякуючы дублю панамца [[Хуліё Дэлі Вальдэс]]а, цяперашняга трэнэра зборнай Панамы, і атэнскі [[АЕК Атэны|АЕК]]. Пасьля сыходу Пэйра пачаўся павольны спуск уніз. Асноўныя лідэры, сярод іх уругваец [[Дарыё Сыльва]], галяндзец [[Кікі Мусампа]], панамец Хуліё Дэлі Вальдэс і брамнік [[Пэдра Кантрэрас]] пакінулі клюб.

== Тытулы ==
* Уладальнік [[Кубак Інтэртота|Кубка Інтэртота]]: 2002

== Склад ==
: ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году''
{{Склад}}
{{Гулец1|1|Q38827144|Бр|капітан}}
{{Гулец1|2|Q42393774|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Напалі Нэапаль|Напалі]]}}
{{Гулец1|3|Q117006178|Аб|}}
{{Гулец1|4|Q16934993|Аб|}}
{{Гулец1|5|Q60734350|Аб|}}
{{Гулец1|6|Q66528969|ПА|}}
{{Гулец1|7|Q104708933|Нап|}}
{{Гулец1|8|Q114060576|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Сэльта Віга|Сэльта]]}}
{{Гулец1|9|Q131227469|Нап|}}
{{Гулец1|10|Q99304097|Нап|}}
{{Гулец1|11|Q59914882|Нап|}}
{{Гулец1|12|Q104889354|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]]}}
{{Гулец1|13|Q140855280|Бр|}}
{{Гулец1|14|Q118918027|ПА|}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец1|15|Q136290249|Аб|}}
{{Гулец1|16|Q114297826|Аб|}}
{{Гулец1|17|Q25475867|Нап|}}
{{Гулец1|18|Q49562140|ПА|}}
{{Гулец1|19|Q53855510|Нап|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Леганэс (футбольны клюб)|Леганэс]]}}
{{Гулец1|20|Q38681499|Аб|}}
{{Гулец1|21|Q117847874|Нап|}}
{{Гулец1|22|Q109943647|ПА|}}
{{Гулец1|23|Q123528006|ПА|}}
{{Гулец1|24|Q106930365|Нап|}}
{{Гулец1|25|Q39189395|Аб|}}
{{Гулец1|31|Q136557514|Аб|}}
{{Гулец1|35|Q123945130|ПА|}}
{{Гулец1|39|Q117288501|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]}}
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140517145423/http://malagafc.com/ Афіцыйны сайт клюбу]
* [https://web.archive.org/web/20121120133844/http://malaga-cf.ru/ Сайт расейскамоўных заўзятараў клюбу]

{{Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе}}

[[Катэгорыя:Маляга]]
[[Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 1948 годзе]]</text>
      <sha1>l865xgd3f16rytel7u9ljobr3b8w2oa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крумкач (верш)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82318</id>
    <revision>
      <id>2698982</id>
      <parentid>2600455</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="4w0eygu2dghd7vnkd6jms5sd0hn5r6v" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Крумкач (неадназначнасьць)}}
{{Літаратурны твор
|Назва               = Крумкач
|Назва-арыгінал      = The Raven
|Выява               = Paul_Gustave_Dore_Raven14.jpg
|Памер               = 
|Подпіс выявы        = Ілюстрацыя [[Гюстаў Дарэ|Гюстава Дарэ]] да «Крумкача»
|Жанр                = верш
|Аўтар               = [[Эдгар Алан По]]
|Мова арыгіналу      = ангельская
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 29 сьнежня 1845
|Асобнае выданьне    = 
|Выдавецтва          = 
|Пераклад            = [[Алег Мінкін|А. Мінкін]]&lt;br /&gt;[[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіч]]
|Электронная вэрсія  = http://knihi.com/Edhar_Alan_Po/Krumkac.html
|ВікіКрыніца-тэкст   = :s:en:The Raven (Poe)
}}
«'''Крумкач'''» ({{мова-en|The Raven}}) — адзін з найбольш вядомых вершаў [[Злучаныя Штаты|амэрыканскага]] паэта і пісьменьніка [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]], упершыню апублікаваны ў 1845 годзе. Твор адзначаецца музыкальнасьцю, стылізаванасьцю мовы, [[звышнатуральнае|звышнатуральнай]] атмасфэрай і апісвае таямнічы візыт [[гаваркія жывёлы|гаваркога]] [[крумкач]]а да апантанелага закаханага, даводзячы яго пакрысе да стану вар’яцтва. Закаханы часьцей за ўсё атаясамліваецца са студэнтам&lt;ref name=&quot;Meyers163&quot;&gt;Meyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York City: Cooper Square Press, 1992. С. 163 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Silverman239&quot;&gt;Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. С. 239 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, які пакутуе ад страты сваёй каханай Лінор. Седзячы на бюсьце [[Атэна|Паляды]], крумкач падахвочвае яго душэўныя пакуты, пастаянна паўтараючы слова «Nevermore». У паэме выкарыстаны шэраг фальклёрных і клясычных адсылак.

По сьцьвярджаў, што гэты верш пісаўся «з дакладнасьцю і жорсткай пасьлядоўнасьцю, зь якімі рашаюць матэматычныя задачы», імкнучыся напісаць верш, які б задавальніў адначасова і літаратурназнаўчыя, і папулярныя густы, як ён адзначаў у сваім [[эсэ]] «[[Філязофія творчасьці]]». Да стварэньня верша Эдгара По натхніў гаворачы крумкач з навэлы [[Чарлз Дыкенз|Чарлза Дыкенза]] «Барнабі Радж»&lt;ref name = &quot;KopleyHayes192&quot;&gt;Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. &quot;Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'&quot;, collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. С. 192 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Складаны рытм і вершаваны памер По пазычыў зь верша [[Элізабэт Барэт]] «Заляцаньне да Лэдзі Геральдыны». Аўтар таксама выкарыстоўвае нутраную рыфму і [[алітэрацыя|алітэрацыю]].

«Крумкач» быў апублікаваны 29 студзеня 1845 году ў газэце «New York Evening Mirror». Публікацыя гэтага верша зрабіла По вельмі папулярным цягам яго жыцьця, хоць і не прынесла значнай фінансавай выгады. «Крумкач» зьяўляецца адным з найвядомейшых калі-колечы напісаных вершаў&lt;ref name=&quot;Silverman237&quot;&gt;Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. С. 237 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Улялюм]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Пераклады [http://knihi.com/Edhar_Alan_Po/Krumkac.html Алега Мінкіна] і [https://web.archive.org/web/20110430032516/http://khadanovic.blog.tut.by/2011/04/28/%D1%8D%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80-%D0%BF%D0%BE-%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%BA%D0%B0%D1%87/ Андрэя Хадановіча]

[[Катэгорыя:Паэзія Эдгара Алана По]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1845 годзе]]</text>
      <sha1>4w0eygu2dghd7vnkd6jms5sd0hn5r6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МАЗ-103</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84370</id>
    <revision>
      <id>2699016</id>
      <parentid>2509117</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6958" sha1="5wcxd7j3kkb9dl6tvohqud4oj4gvlli" xml:space="preserve">{{Транспартны сродак
|Назва             = МАЗ-103
|Выява             = MAZ-103 in Minsk 03.jpg
|Вытворца          = [[Менскі аўтамабільны завод]]
|Шырыня            = 
|Подпіс            = 
|Прывад            = 
|Пэрыяд            = 
|Хуткасьць         = 95 [[км]]/[[гадзіна|г]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Яўген Дубровін| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.bartrans.net/bus-maz103.by.html| загаловак = МАЗ-103| фармат = | назва праекту = Грамадзкі транспарт у горадзе Баранавічы| выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
|Сфэра прымяненьня = пасажырскія перавозкі
|Інфраструктура    = 
}}
'''МАЗ-103'''&amp;nbsp;— пасажырскі [[аўтобус]] вытворчасьці [[Менскі аўтамабільны завод|Менскага аўтамабільнага заводу]] для гарадзкіх і прыгарадных маршрутаў, упершыню выпушчаны ў 1996 годзе.

== Распрацоўка ==
15 чэрвеня 1992 г. «МАЗ» падпісаў з [[Нямеччына|нямецкім]] аўтобусным прадпрыемствам «[[Нэаплян]]» [[Ліцэнзія|ліцэнзійную]] дамову на вытворчасьць гарадзкога аўтобуса «Нэаплян 4014» і турыстычнага «Нэаплян 316SHD». Па вырабе ў 1993 годзе 6 ліцэнзійных гарадзкіх аўтобусаў выявілася іх неадпаведнасьць беларускаму рынку:
# завысокі [[кошт]]&amp;nbsp;— 200 тысячаў [[Амэрыканскі даляр|$]];
# непрыстасаванасьць падвескі да няроўнасьцяў гарадзкіх дарогаў&amp;nbsp;— частыя непаладкі хадавой часткі ды стырнавога кіраваньня.

У выніку зьмены канструкцыі пачаў вырабляцца «МАЗ-103». З-за немажлівасьці вытворчасьці задняга моста партальнага тыпу ў чыстым выглядзе быў распрацаваны больш просты вузел. Гэта прывяло да павышэньня ўзроўню падлогі (з 360 [[Мілімэтар|мм]] да 580 мм) у хваставой частцы салёна. Пры гэтым беспрыступкавы ўваход у салён быў захаваны ў раёне пярэдніх і сярэдніх дзьвярэй. Праз скарачэньне выкарыстаньня пры зборцы імпартных частак «МАЗ-103» апынуўся ў 2,5 разы таньнейшым за «Нэаплян 4014».

== Апісаньне ==
Кузаў&amp;nbsp;— нясучы, суцэльнамэталічны, вагоннага тыпу. Шкло&amp;nbsp;— уклеенае і, як правіла, таніраванае. Бакавыя вокны могуць усталёўвацца як з вузкімі адкіднымі форткамі, так і з шырокімі ссоўвальнымі. Аўтобус мае трое дзьвярэй ссоўвальнага тыпу (для пасажыраў 2 двухстворкавыя дзьверы і задняя палова пярэдніх дзьвярэй (пярэдняя палова пярэдніх дзьвярэй&amp;nbsp;— для вадзіцеля). Праёмы дзьвярэй&amp;nbsp;— 1250 мм. Кабіна вадзіцеля адгароджаная ад салёну.

Пасажырскі салён некалькі пашырыўся ў параўнаньні з [[МАЗ-101]]. У прыватнасьці, павялічылася [[адлегласьць]] паміж левымі і правымі радамі сядзеньняў. Аўтобус мае, як правіла, трохрадную пляніроўку. Па левым борце разьмешчаны здвоеныя сядзеньні. Па правым борце&amp;nbsp;— адзіночныя. Месцаў для сядзеньня&amp;nbsp;— ад 21 да 28 у залежнасьці ад камплектацыі. Агульная (намінальная) пасажыразьмяшчальнасьць&amp;nbsp;— 100 чалавек, максымальная&amp;nbsp;— 123 пасажыры. У салёне маецца накапляльная пляцоўка насупраць сярэдніх дзьвярэй. Маторны адсек разьмешчаны ў заднім левым куце салёна і займае ўсю прастору ад падлогі да столі.

Поўная [[вага]] складае 18 000 кг, у тым ліку нагрузка на пярэднюю вось&amp;nbsp;— 6 500 кг, на заднюю&amp;nbsp;— 11 500 кг. 220-літровы паліўны бак устаноўлены ў нішы з правага боку па ходзе аўтобуса і мацуецца да каркасу кузава хамутамі.

Першапачаткова на аўтобусы ўстанаўліваліся [[рухавік]]і ЯМЗ-236 і [[ММЗ]] Д-260.5. Аднак з-за малой магутнасьці, высокай шумлівасьці і вібранагружанасьці, завялікіх [[Маса|масы]] і габарытаў ад яраслаўскага рухавіка ЯМЗ-236 давялося адмовіцца на карысьць 230-сільнага ММЗ-260.5. Зьнешне аўтобусы з рухавіком ЯМЗ можна распазнаць па маторным адсеку, які займае большую шырыню ў салёне. У далейшым аўтобусы МАЗ зь нізкаю падлогаю сталі пераважна камплектавацца рухавіком ММЗ-260.5 ды пазначацца ў такім выпадку МАЗ-103-002.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}
* https://web.archive.org/web/20160305005730/http://fotobus.msk.ru/photo/926949/
* https://web.archive.org/web/20160304192253/http://fotobus.msk.ru/photo/519798/
* https://web.archive.org/web/20250413031705/http://fotobus.msk.ru/photo/323608/
* https://web.archive.org/web/20161106070104/http://fotobus.msk.ru/photo/1410198/

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20091207071601/http://www.bus2.ru/catalog/37/ Апісаньне на сайце bus2.ru]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Аўтобусы МАЗ]]</text>
      <sha1>5wcxd7j3kkb9dl6tvohqud4oj4gvlli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальвадос (напой)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86511</id>
    <revision>
      <id>2698954</id>
      <parentid>2315473</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1652" sha1="5roc1kfddsk4io5i07wrcnrdx3nufn7" xml:space="preserve">[[Файл:Calva_perejules.jpg|значак|Бутэлька кальвадоса]]
'''Кальвадо́с''' ({{мова-fr|Calvados}}) — яблычны [[брэндзі]], які атрымоўваюць шляхам перагонкі [[сыдар|сыдру]], з францускага рэгіёну [[Ніжняя Нармандыя]]. Моцнасьць — каля 40 градусаў.

== Гісторыя ==
Першае згадваньне аб вытворчасьці кальвадосу зьвязана з імем [[Жыль дэ Губэрвіль|Жыля дэ Губэрвіля]], які ў 1553 годзе ў сваім «Дзёньніку» згадвае аб практыцы дыстыляцыі сыдра.

Сваю назву напой атрымаў ад назвы аднаго з дэпартамэнтаў Нармандыі [[Кальвадос (дэпартамэнт)|Кальвадос]] — спачатку ў размоўнай мове ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя, а пазьней было замацавана ў правілах «Appellation d’Origine Contrôlée» (AOC) у 1942 годзе.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20191018184118/https://www.sippingliquor.com/what-is-calvados Што такое кальвадос?]

{{Парады артыкулу|кароткі артыкул}}

[[Катэгорыя:Садавінавыя брэндзі]]
[[Катэгорыя:Нармандзкая кухня]]
[[Катэгорыя:Сыдры]]
[[Катэгорыя:Францускія моцныя сьпіртовыя напоі]]</text>
      <sha1>5roc1kfddsk4io5i07wrcnrdx3nufn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Незалежная думка (1920)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86909</id>
    <revision>
      <id>2699116</id>
      <parentid>2392328</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="sfirhctqswu1y2j0c7uneztxfhmtjib" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Незалежная думка}}
{{Газэта
| назва        = Незалежная думка
| выява        = 
| тып          = тыднёвая
| фармат       = 
| уладальнік   = 
| выдавец      = [[Уладзіслаў Знамяроўскі]]
| рэдактар     = [[Генадзь Багдановіч]]
| заснаваная   = 9 чэрвеня 1920
| палітыка     = 
| мова         = [[Беларуская мова|беларуская]]
| штаб-кватэра = [[Вільня]], Вострабрамская вул. 9-5
| наклад       = 
| ISSN         = 
| сайт         = 
}}
'''Незалежная думка''' (9 чэрвеня — 11 ліпеня 1920) — беларускі тыднёвік, выдаваўся ў [[Вільня|Вільні]]. Забаронены польскімі ўладамі.

Рэдактар [[Генадзь Багдановіч]], выдавец [[Уладзіслаў Знамяроўскі]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* «Незалежная думка» (1920) // [https://web.archive.org/web/20200919185209/http://elibrary.mab.lt/handle/1/2468 Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх ({{Мова-lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka (LMAVB). Žygimantų g. 1, LT-01102 Vilnius}})]

== Літаратура ==
* [[Анатоль Сідарэвіч]]. [https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm Нашаніўцы ў 1920 годзе] // [[Наша Ніва]] № 6 (268), 8 лютага 2001 г.

{{Накід:Пэрыёдыка}}

{{Беларускія пэрыядычныя выданьні}}

[[Катэгорыя:Беларускія газэты]]
[[Катэгорыя:Газэты на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе]]
[[Катэгорыя:Газэты Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]]</text>
      <sha1>sfirhctqswu1y2j0c7uneztxfhmtjib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Матукоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87660</id>
    <revision>
      <id>2699071</id>
      <parentid>2396704</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6716" sha1="22q45ua4e35hce90vy60z86z5itnih5" xml:space="preserve">{{Тэатрал}}
{{Цёзкі}}
'''Мікала́й Матуко́ўскі''' (12 верасьня 1929, в. [[Калюціна]], [[Расонскі раён]] — 21 верасьня 2001) — беларускі драматург.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 12 верасьня 1929 году ў сялянскай сям’і, якая пражывала ў вёсцы Калюціна Расонскага раёну Віцебскай вобласьці. Рос бяз бацькі: у 1933 годзе яго бацьку Ягора Мікалаевіча, намесьніка старшыні калгасу, асуджанага па лжываму даносу, выслалі ў Мурманскую вобласьць, адкуль ён не вярнуўся. У 1936 годзе сям’я пераехала ў вёску Лабова, дзе сустрэла вайну, акупацыю, перажыла суровыя дні існаваньня ў партызанскай зоне. У лістападзе 1943 году праз славутыя Віцебскія вароты Матукоўскія былі эвакуяваныя за лінію фронту ў горад Заходняя Дзьвіна. Тут чатырнаццацігадовы юнак пачаў працаваць стажорам шафёра мясцовай МТС. Пасьля вызваленьня родных мясьцін ад акупантаў вярнуўся ў вёску Лабова, каб неўзабаве пераехаць да брата ў горад [[Кішынёў]], дзе вучыўся ў сямігодцы. Праўда, завяршыў сярэднюю адукацыю на радзіме, атрымаўшы ў 1950 годзе атэстат сталасьці ў Тродавіцкай СШ Расонскага раёну. Паступіўшы ў 1950 годзе на завочнае аддзяленьне журналістыкі філялягічнага факультэту (скончыў у 1956 годзе) [[БДУ]], перайшоў на сталую працу ў расонскую раённую газэту «Камуністычны шлях». У 1952 годзе пераехаў у Менск, дзе на працягу васьмі гадоў быў літсупрацоўнікам, загадчыкам аддзела навукі і школ, а потым — літаратуры і мастацтва ў газэце «[[Звязда]]». З 1960 году таксама на пасадзе галоўнага рэдактара літаратурна-драматычнага вяшчаньня Беларускага радыё. З 1964 году заняў пасаду галоўнага рэдактара рэпэртуарна-рэдакцыйнай калегіі Міністэрства культуры [[БССР]]. З 1966 году — уласны карэспандэнт, у 1970—1993 гадах — загадчык Беларускага аддзяленьня рэдакцыі газэты «Известия». У 1993—1995 гадах працаваў у газэце «Рэспубліка». У 1995—1998 гадах — кіраўнік літаратурнай часткі [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы]].

== Творчасьць ==
Літаратурную працу распачаў у 1952 годзе, аўтар зборнікаў «П’есы» (1979) і «Мудрамер» (1989). Пісаў на расейскай і беларускай мовах. Аўтар п’ес «Мужчына, будзь мужчынам!» (пастаўлена ў 1966), «Тры дні і тры ночы» (пастаўлена ў 1967), «Амністыя» (1971, пастаўлена ў 1970, асобнае выданьне ў 1972, аднайменны кінафільм у 1982), «Апошняя інстанцыя» (1976, пастаўлена ў 1974), «Насьледны прынц» (1976, пад назвай «Насьледнік» пастаўлена ў 1976), «Мошенник поневоле» (паводле раману М. Ларні «Чацьверты пазванок», пастаўлена ў 1978), «Паядынак» (1985, пастаўлена ў 1985), «Мудрамер» (апублікавана і пастаўлена ў 1987). Напісаў сцэнар мастацкага кінафільму «Сын старшыні» (пастаўлены ў 1976), тэлефільмаў «Траянскі конь» (пастаўлены ў 1980), «Мудрамер» (пастаўлены ў 1989), а таксама некалькіх сцэнарыяў дакумэнтальных тэле- і кінафільмаў. Выдаў дакумэнтальную аповесьць пра [[менскае падпольле]] 1941—1944 гадоў «Мінск» (1982), кнігу публіцыстыкі, эсэ «Чужая беда» (1987).

== Узнагароды ==
Узнагароджаны мэдалямі. [[Заслужаны работнік культуры БССР]] (1977). Ляўрэат прэміі Саюзу журналістаў СССР (1984) і [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] (1988) за п’есу «Мудрамер».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Матукоўскі Мікалай // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. Мн.: БелЭн, 1992—1995.
* Матукоўскі Мікалай // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік; Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20241212055015/http://belsoch.org/?pg=biograph&amp;bio=54 Мікалай Матукоўскі (1929—2001)]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Матукоўскі, Мікалай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 верасьня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія драматургі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 28 верасьня]]</text>
      <sha1>22q45ua4e35hce90vy60z86z5itnih5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міністэрства энэргетыкі Рэспублікі Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87899</id>
    <revision>
      <id>2699100</id>
      <parentid>2610449</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11267" sha1="pyr7je3py92y2v2qeasgesj8sd370e1" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
| назва                     = Міністэрства энэргетыкі Рэспублікі Беларусь
| выява                     = Emblem of the Ministry of Energy of the Republic of Belarus (2021).jpg
| рамка выявы               = 
| памер выявы               = 
| альтэрнатыўны тэкст выявы = 
| подпіс выявы              = 
| мапа                      = 
| памер мапы                = 
| альтэрнатыўны тэкст мапы  = 
| подпіс мапы               = 
| мапа 2                    = 
| абрэвіятура               = Мінэнэрга РБ
| дэвіз                     = 
| папярэднік                = Дзяржаўны камітэт па паліву і газіфікацыі
| наступнік                 = 
| дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|25|9|1992|Паказаць колькасьць гадоў}}
| дата спыненьня існаваньня = 
| тып                       = 
| юрыдычны статус           = 
| мэта                      = 
| штабкватэра               = [[Менск]], вул. К. Маркса, д. 14
| месцазнаходжаньне         = 
| каардынаты                = 
| дзейнічае ў рэгіёнах      = 
| сяброўства                = 
| афіцыйныя мовы            = 
| генэральны сакратар       = 
| пасада кіраўніка          = Міністар
| імя кіраўніка             = {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзяніс Мароз||be|Дзяніс Равільевіч Мароз}}
| пасада кіраўніка 2        = 
| імя кіраўніка 2           = 
| пасада кіраўніка 3        = Намесьнікі
| імя кіраўніка 3           = 
| пасада кіраўніка 4        = 
| імя кіраўніка 4           = 
| асноўныя асобы            = 
| кіроўны орган             = 
| матчыная кампанія         = 
| зьвязаныя кампаніі        = «[[Белдзіпрагаз]]», «[[Белэнэргасеткапраект]]»
| бюджэт                    = 1812 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 13 лістапада 2008| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=H10800450| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2009 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 12 верасьня 2010 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (2009 год; 646 млн [[Амэрыканскі даляр|$]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2009| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2009 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 12 верасьня 2010 | мова = | камэнтар = Паводле сярэдняе за 2009 год цаны (2803,27) набыцьця даляра за рублі на валютным рынку}}&lt;/ref&gt;)
| колькасьць супрацоўнікаў  = 
| колькасьць валянтэраў     = 
| сайт                      = [http://www.minenergo.gov.by/by minenergo.gov.by]
| заўвагі                   = 
| колішняя назва            = Міністэрства паліва і энэргетыкі (1994—2001)
}}
'''Міністэ́рства энэрге́тыкі Рэспу́блікі Белару́сь''' ('''''Мінэнэрга Беларусі''''') — [[ведамства]] [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|ўраду Беларусі]], упаўнаважанае ажыцьцяўляць парадкаваньне энэргазабесьпячэньня. Міністар энэргетыкі прызначаецца й здымаецца з пасады [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]. З 31 сакавіка 2025 году пасаду міністра займае [[Дзяніс Мароз]].

== Склад ==
* Цэнтральны апарат;
* Аб’яднаньні «[[Белпалівагаз]]», «[[Белэнэрга]]»;
* Прадпрыемствы «[[БелНДПІэнэргапрам]]», «[[Белдзіпрагаз]]», «[[БЕЛЦЭІ]]», «[[Белэнэргасеткапраект]]», «[[Энэргетычная стратэгія]]», «[[БелНДІпалівапраект]]»;
* Дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.minenergo.gov.by/by/about/struct/dz_arg| загаловак = Пералік дзяржаўных арганізацыяў, падпарадкаваных Міністэрству| фармат = | назва праекту = | выдавец = Міністэрства энэргетыкі Рэспублікі Беларусь| дата = 12 верасьня 2010 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Задачы ==

* парадкаваньне энэрга- й газазабесьпячэньня;
* стварэньне ўмоваў для вытворчасьці й бясьпечнага выкарыстаньня падпарадкаванымі ўстановамі [[Электрычнасьць|электрычнай]] і [[Цеплавая энэргія|цеплавой энэргіі]], [[Прыродны газ|прыроднага]] і [[Звадкаваны газ|звадкаванага газу]], цьвёрдых відаў [[паліва]];
* забесьпячэньне энэргетычнай, ядзернай і радыяцыйнай бясьпекі;
* падрыхтоўка прапановаў аб парадкаваньні энэргетыкі супольна зь ведамствамі, падпарадкаванымі ўстановамі й выканаўчымі камітэтамі вобласьцяў ды Менску;
* спрыяньне выкананьню плацежных разьлікаў за паліва ды энэргію.

== Паўнамоцтвы ==

* ухваленьне пастановаў аб стварэньні, пераўтварэньні ды касаваньні ўстановаў;
* заключэньне міжведамасных [[Міжнародная дамова|міжнародных дамоваў]];
* атрыманьне зьвестак з установаў [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Статыстычнага камітэту]];
* запыт зьвестак ва ўстановах;
* стварэньне нарадаў адмыслоўцаў&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.minenergo.gov.by/by/about/position| загаловак = Палажэньне аб Міністэрстве энэргетыкі РБ| фармат = | назва праекту = | выдавец = Міністэрства энэргетыкі Рэспублікі Беларусь| дата = 12 верасьня 2010 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==

Пастановаю ад 25 верасьня 1992 г. № 594 урад утварыў замест Дзяржаўнага камітэту па паліву і газіфікацыі ''Міністэрства энэргетыкі''&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 студзеня 2007| url = http://www.lawbelarus.com/repub/sub30/texf8905.htm| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 верасьня 1992 г. №594| фармат = | назва праекту = Юрыдычны партал «LawBelarus»| выдавец = | дата = 12 верасьня 2010 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Паводле Пастановы ад 12 траўня 1994 году № 330 адбылося яго перайменаваньне ў ''Міністэрства паліва і энэргетыкі''&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 сьнежня 2007| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d21246.html| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 12 траўня 1994 г. №330| фармат = | назва праекту = Сайт Валерыя Леванеўскага| выдавец = | дата = 12 верасьня 2010 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Пастановаю ад 31 кастрычніка 2001 г. № 1595 урад ухваліў новую ўставу для перайменаванага назад міністэрства&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 10 верасьня 2008| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=C20101595| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 31 кастрычніка 2001 г. № 1595| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 12 верасьня 2010 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20161209060539/http://minenergo.gov.by/by/ Міністэрства энэргетыкі Беларусі]

{{Выканаўчая ўлада Беларусі}}
{{Міністры энэргетыкі Рэспублікі Беларусь}}

[[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі|Энэргетыка]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1992 годзе]]</text>
      <sha1>pyr7je3py92y2v2qeasgesj8sd370e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новы Ерусалім</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90845</id>
    <revision>
      <id>2699119</id>
      <parentid>2656153</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11939" sha1="o8ce9h7a3gbv4ym2gk2omnk96i8ph0x" xml:space="preserve">{{пра|нябесны горад|Нябесны Ерусалім|хрысьціянскі музычны гурт}}
{{Музычны гурт
| Назва              = Новы Ерусалім
| Гады               = з [[1992]]
| Адкуль             = [[Менск]]
| Краіна             = [[Беларусь]]
| Мовы               = {{Плоскі сьпіс|
* [[Расейская мова|расейская]]
* [[Ангельская мова|ангельская]]}}
| Жанры              = {{Плоскі сьпіс|
* [[хрысьціянскі рок]]
* [[поп-рок]]}}
| Сайт               = http://www.novij.com
| Удзельнікі         = {{Просты сьпіс|
* Ігар Сарокін — бас-гітара
* Вадзім Калацэй — клявішныя
* Эльшад Бабаханаў — гітара, сьпеў, пэркусыя
* Аляксандар Манецкі — ударныя
* Юры Рускевіч — гукарэжысэр}}
|Былыя ўдзельнікі   = {{Просты сьпіс|
* [[Аляксандар Патліс]]
* Ігар Капылоў}}
}}
«'''Новы Ерусалім'''» — [[Хрысьціянства|хрысьціянскі]] [[музычны гурт]] зь [[Менск]]у.

== Мінуўшчына ==
Касьцяк гурту склаўся ў [[1985 год]]зе, падчас вучобы ў [[Беларускі тэхналягічны інстытут|Беларускім тэхналягічным інстытуце]]. Пасьля службы ў войску Ігар Капылоў і Вадзім Калацэй разам гралі ў гурце «Кондар», а ў 1990 годзе зарганізавалі гурт «Кэці Сарк». Празь некаторы час да складу гурту далучыліся Аляксандар Манецкі, Аляксандар Патліс і Эльшад Бабаханаў.

У [[1992 год]]зе ўдзельнікі гурту пазнаёміліся з [[пастар]]ам маладой менскай [[Царква Ісуса Хрыста (Беларусь)|пратэстанцкай супольнасьці]] [[Вэніямін Брух|Вэніямінам Брухам]] і студэнтамі Ўладзімерам Сокалам і [[Сандэй Адэладжа|Сандэем Адэладжам]]. Гэтая сустрэча падштурхнула музыкаў да заснаваньня хрысьціянскага гурту. Назва «Новы Ерусалім» была прапанаваная Канстантынам Танхілевічам, тагачасным адміністратарам гурту. Яна паходзіць ад апісанага ў [[Біблія|Бібліі]] [[Нябесны Ерусалім|нябеснага гораду]], у якім ня будзе войнам, хваробаў і смутку, дзе будуць уладарыць радасьць і любоў. Назва здаволіла ўсіх удзельнікаў і да таго ж адпавядала новым ідэалам.

Першы канцэрт пад назвай «Новы Ерусалім» адбыўся [[17 траўня]] [[1992 год]]у ў Палацы культуры тонкасуконнага камбінату Менску&lt;ref&gt;{{Cite web|issue=18|year=2006|title={{мова|ru|СЕМЬ ДНЕЙ ИСТОРИИ :: БЕЛОРУССКОГО РОК-Н-РОЛЛА}}|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/18/0400.html|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200911163529/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/18/0400.html|archivedate=2020-09-11|accessdate=2020-09-15|publisher={{мова|ru|Музыкальная газета}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтую дату музыкі і лічаць днём нараджэньня гурту. Празь некалькі месяцаў да гурту далучыўся бас-гітарыст Ігар Сарокін.

Першы альбом пад назвай {{мова|ru|Бог Святой|курсіў}} быў запісаны ў кастрычніку [[1993 год]]у падчас першага амэрыканскага турнэ. Вярнуўшыся на Беларусь, «Новы Ерусалім» прыняў удзел у музычным праекце «Рок Айлэнд» на [[Беларускае тэлебачаньне|Беларускім тэлебачаньні]] і атрымаў гран-пры праекту&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.novij.com/history.php|загаловак={{мова|ru|История группы}}|выдавец=«Новы Ерусалім»|дата=10 лістапада 2010|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

Увесну [[1997 год]]у, падчас чацьвёртага амэрыканскага турнэ, гурт зьняў свой першы кліп на песьню «{{мова|ru|Я знаю любовь}}», які восем тыдняў займаў першае месца ў гіт-парадзе Беларускага тэлебачаньня. Гэтая песьня была прызнанай лепшай песьняй году на штогадовым конкурсе «Рок-каранацыя». Толькі за гэты год гурт адыграў болей за 100 канцэртаў у [[Беларусь|Беларусі]], [[ЗША]], [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Галяндыя|Галяндыі]], [[Нямеччына|Нямеччыне]], [[Украіна|Украіне]], [[Расея|Расеі]], [[Латвія|Латвіі]]&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;.

У [[2001 год]]зе выйшла першая ангельскамоўная кружэлка гурту — складанка лепшых песьняў з папярэдніх альбомаў. У [[2003 год]]зе выдадзены чарговы ангельскамоўны альбом {{мова|en|The Fragments of Heaven|курсіў}}, што стаўся перакладам выдадзенага раней альбому {{мова|ru|Неба осколки|курсіў}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2005/02/0714.html|title={{мова|ru|Переиздание альбома «Неба осколки» группы Новый Иерусалим}}|date=2005-02-07|publisher={{мова|ru|Музыкальная газета}}|language=ru|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320191942/http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2005/02/0714.html|archivedate=2020-03-20|accessdate=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;. У гэтым самым годзе зьняты кліп на песьню «{{мова|ru|Любовь в ладонях}}», які паставіў рэкорд па працягласьці знаходжаньня на першым месцы тэлевізыйнага гіт-параду, пратрымаўшыся на вяршыні «{{мова|ru|Скрыжавания Европы}}» трыццаць тры тыдні. А песьня была прызнаная лепшай песьняй году&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;.

У канцы году гурт з новай песьняй «{{мова|ru|Мелодия любви}}» прыняў удзел у адборачным конкурсе фэсту «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|Эўрабачаньне-2005]]».

У верасьні [[2006 год]]у гурт пакінуў саліст [[Аляксандар Патліс]], які вырашыў займацца сольнай кар’ерай&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар={{мова|ru|Диана Руткевич|курсіў}}|дата публікацыі=27 верасьня 2006|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2006/09/27/ic_articles_117_148133|загаловак={{мова|ru|Александр Патлис ушел из «Нового Иерусалима»}}|выдавец={{мова|ru|Беларускія навіны}}|мова=ru}}&lt;/ref&gt;. Новым салістам гурту стаў Ігар Капылоў, які [[11 чэрвеня]] [[2009 год]]у таксама пакінуў гурт&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі=11 чэрвеня 2009|url=http://www.protestant.ru/news/culture/?id=664|загаловак={{мова|ru|Раскололась легендарная группа «Новый Иерусалим»}}|выдавец={{мова|ru|Протестант.ру}}|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Склад ==
* Ігар Сарокін — бас-гітара
* Вадзім Калацэй — клявішныя
* Эльшад Бабаханаў — гітара, сьпеў, пэркусыя
* Аляксандар Манецкі — ударныя
* Юры Рускевіч — гукарэжысэр

=== Былыя ўдзельнікі ===
[[Файл:Alexander Patlis, musician and preacher, Russia and Belarus.JPG|міні|200пкс|Аляксандар Патліс, былы ўдзельнік гурту]]
* [[Аляксандар Патліс]] — сьпеў
* Ігар Капылоў — гітара, сьпеў

== Дыскаграфія ==
* {{мова|ru|Бог Святой|курсіў}} (1993) — студыя «{{мова|en|Moving Waters|курсіў}}», Флёрыда
* {{мова|ru|Возвращайся домой|курсіў}} (1995) — студыя Біла Гэйзера, Індыяна
* {{мова|ru|Ну что ты думаешь об этом?|курсіў}} (1997) — студыя Біла Гэйзера, Індыяна
* {{мова|ru|Ну что ты думаешь об этом?|курсіў}} — CD/Live і ягонае відэа (1998)
* {{мова|ru|Новый Иерусалим|курсіў}} (1999)
* {{мова|en|The Best|курсіў}} (анг.) (2001)
* {{мова|en|The Best|курсіў}} (рас.) (2002)
* {{мова|ru|Неба осколки|курсіў}} (2002)
* {{мова|en|The Fragments of Heaven|курсіў}} (анг.) (2002)
* {{мова|ru|Время благоприятное|курсіў}} (2004)
* {{мова|ru|Я подарю тебе|курсіў}} (2005) — самотнік&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/2005/20/mg52002.html|title={{мова|ru|Новый Иерусалим :: Я Подарю Тебе…|курсіў}}|publisher={{мова|ru|Музыкальная газета}}|language=ru|issue=20|year=2005}}&lt;/ref&gt;
* {{мова|ru|Линии сердца|курсіў}} (2007)
* {{мова|ru|Хатиква|курсіў}} (2012)

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]]
|частка         = {{мова|ru|НОВЫЙ ИЕРУСАЛИМ}}
|загаловак      = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі
|адказны        = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш
|месца          = [[Менск|Мінск]]
|выдавецтва     = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]]
|год            = 2008
|старонкі       = 209
|старонак       = 368
|isbn           = 978-985-6783-42-8
|наклад         = 2000
|мова           = be
}}
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100811012409/http://www.novij.com/ Афіцыйная бачына]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Хрысьціянскія музычныя гурты]]
[[Катэгорыя:Гурты Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія рок-гурты]]
[[Катэгорыя:1992 год у Менску]]
[[Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 1992 годзе]]</text>
      <sha1>o8ce9h7a3gbv4ym2gk2omnk96i8ph0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жыта пасяўное</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91365</id>
    <revision>
      <id>2698938</id>
      <parentid>2633315</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8327" sha1="j8i31t3reycwtemiizs3eq1yipxh3fy" xml:space="preserve">{{Таксанамічная інфармацыя
|Назва            = Жыта пасяўное
|Выява            = Ears_of_rye.jpg
|Подпіс да выявы  = Калосьсе жыта
|Надцарства       = 
|Царства          = Расьліны
|Падцарства       = 
|Група            = 
|Разьдзел         = 
|Падразьдзел      = 
|Надтып           = 
|Тып              = 
|Падтып           = 
|Нададдзел        = 
|Аддзел           = [[Пакрытанасенныя]]
|Пададдзел        = 
|Надкляса         = 
|Кляса            = [[Аднадольныя]]
|Падкляса         = 
|Інфракляса       = 
|Надатрад         = 
|Надпарадак       = 
|Атрад            = 
|Парадак          = [[Метлюжковакветныя]]
|Падатрад         = 
|Падпарадак       = 
|Інфраатрад       = 
|Інфрапарадак     = 
|Надсямейства     = 
|Сямейства        = [[Метлюжковыя]]
|Падсямейства     = 
|Трыба            = 
|Падтрыба         = 
|Род              = Жыта
|Падрод           = 
|Сэкцыя           = 
|Від              = Жыта пасяўное
|Віды             = 
|Падвід           = 
|Падвіды          = 
|Бяз рангу        = 
|Лацінская назва  = Secale cereale
|Даччыныя таксоны = 
|Назва разьдзелу даччыных таксонаў = 
|Мапа             = 
|Шырыня мапы      = 
|Подпіс мапы      = 
|Commons          = Secale cereale
|ITIS             = 42090
|NCBI             = 4550
}}
[[File:Secale cereale MHNT.BOT.2015.2.40.jpg|thumb|''Secale cereale'']]
'''Жы́та пасяўно́е''' ({{мова-la|Secale cereale}}) — аднагадовая ці двухгадовая травяністая [[расьліны|расьліна]], від роду жыта; [[Метлюжковыя|злак]], які разводзіцца ў шматлікіх краінах. Жыта блізка зьвязана зь [[ячмень|ячменем]] і [[пшаніца]]й, шырока вырошчваецца чалавекам для атрыманьня збожжа і як кармавая культура. Зерне пасяўнога жыта выкарыстоўваецца для вырабу пэўных гатункаў [[хлеб]]а, [[піва]], [[віскі]], [[гарэлка|гарэлкі]] і іншых прадуктаў, таксама часам спажываецца ў ежу як суцэльнае збожжа, прыгатаванае ў выглядзе [[каша|кашы]].

== Батанічная характарыстыка ==
Пасяўное жыта зьяўляецца аднагадовай [[трава|травяністай]] расьлінай. Як кармавую культуру вырошчваюць таксама шматгадовае жыта, атрыманае Дзяржавіным пры скрыжаваньні дзікага шматгадовага жыта з жытам пасяўным. Пасяўное жыта ў прыродзе мае дыплоідную форму (2n=14). Аднак, у апошнія дзесяцігодзьдзі сэлекцыянэрамі шляхам падваеньня колькасьці [[храмасома]]ў было створана тэтраплоіднае жыта (4x=28), гатункі якога маюць буйное зерне (маса жыта ў колькасьці тысячы зярняткаў дасягае 50—55 грамаў) і трывалую, устойлівую да паляганьня саломінку.

Пасяўное жыта мае добра разьвітую каранёвую сыстэму, якая пранікае ў глебу на глыбіню да 1,5—2 мэтраў і дзякуючы высокай фізыялягічнай актыўнасьці лёгка засвойвае з глебы пажыўныя рэчывы з цяжкарашчынных злучэньняў. Вузел кушчэньня ў жыта фармуецца на трохі меншай глыбіні ад паверхні глебы (1,7—2 см), чым у [[пшаніца|пшаніцы]] (2—3 см). Сьцябло гадвае парожнюю саломінку. Яно гнуткае, пакрытае васковым налётам, утварае  5 ці 7 міжвузельляў. Вярхушка апошняга міжвузельля ёсьць апушчанай. Вышыня сьцябла ў залежнасьці ад умоваў вырошчваньня і гатунку вагаецца ад 70 да 180—200 см (у сярэднім 80—100 см). Лісьце шурпатае, пакрытае васковым налётам. Даўжыня ліставай пласьцінкі скаладе 15—30 см, шырыня складае 1,5—2,5 см. У аснове пласьцінкі ўтрымліваецца кароткі язычок і кароткія голыя вушкі.

[[Колас (батаніка)|Колас]] жыта асьцюкаваты, няскончанага тыпу — на верхавіне стрыжня ня мае канчатковага верхавіннага каласку. Стрыжань коласа пляскаты, апушчаны, членікі апушчаныя. Каласкі ў асноўным зьяўляюцца дзьвюхкветкавымі, рэдка трох- ці чатырохкветкавымі. У коласе зьмяшчаецца 30—40 каласкоў. Каласковыя лускі вузкія, шылаватыя. Зьнешняя кветкавая луска мае расьнічасты кіль, які заканчваецца асьцюком даўжынёй 3—4 см. Асьцюкі прыціснутыя да коласа або разыходзяцца ў бакі. Сярэдняя даўжыня коласа складае 7—14 см. Па форме ён у залежнасьці ад гатунку бывае прызматычным і верацёнападобным. Колас у пасяўнога жыта ў залежнасьці ад гатунку мае розную шчыльнасьць. Па колькасьці каласкоў на 10 см даўжыні каласавога стрыжня адрозьніваюць жыта з вельмі шчыльным коласам — пры наяўнасьці больш за 40 каласкоў на 10 см, жыта з коласам вышэй за сярэднюю шчыльнасьць — 36—39 каласкоў, жыта сярэдняй шчыльнасьці каласкоў — 32—35 і жыта зь няшчыльны коласам, то бок менш за 32 каласкоў.

Зерне жыта адрозьніваецца паводле памеру, форме і афарбоўцы. Даўжыня зерня звычайна складае 5—10 мм, шырыня — 1,5—3,5 мм, таўшчыня — 1,5—3 мм. Маса тысячы зярняткаў у дыплоідным жыце складе 20—35 грамаў, тэтраплоідным жыце — 35—50 грамаў. Форма зерняў зьяўляецца падоўжанай або авальнай з заўважнай папярочнай маршчыністасьцю на паверхні. Па афарбоўцы адрозьніваюць зерне белае, зялёнае, шэрае, жоўтае і цёмна-карычневае.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.rivnist.in.ua/news/2014/02/16/1198 Озиме жито, як сидеральна культура]. {{ref-uk}}
* [https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1498/m1/1/ «Growing rye»]. {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20180711171020/http://bymedia.by/news/kkkkkkkkkkkkkkkkkk-7765.html «Сімволіка жыта ў традыцыйнай культуры беларусаў»]. bymedia.by

[[Катэгорыя:Метлюжковыя]]</text>
      <sha1>j8i31t3reycwtemiizs3eq1yipxh3fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру</title>
    <ns>4</ns>
    <id>91685</id>
    <revision>
      <id>2699096</id>
      <parentid>2698215</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>робат: абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102586" sha1="3kaknevfs0xnkxwvsd9cwrasvtbmt8e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{/Уступ|06.11.2026 08:56 UTC|45,18|45,18|0}}&lt;/noinclude&gt;
# [[Электрычны ток]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2579 сымб. → &lt;/span&gt;3611 сымб.)
# [[Дыхальная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2641 сымб. → &lt;/span&gt;3697 сымб.)
# [[Харчовая соль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2714 сымб. → &lt;/span&gt;3800 сымб.)
# [[Сэрца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2738 сымб. → &lt;/span&gt;3833 сымб.)
# [[Тэатар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2739 сымб. → &lt;/span&gt;3835 сымб.)
# [[Гук]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2750 сымб. → &lt;/span&gt;3850 сымб.)
# [[Кут]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2775 сымб. → &lt;/span&gt;3885 сымб.)
# [[Мір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2801 сымб. → &lt;/span&gt;3921 сымб.)
# [[Любоў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2804 сымб. → &lt;/span&gt;3926 сымб.)
# [[Страўнікава-кішачны тракт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2806 сымб. → &lt;/span&gt;3928 сымб.)
# [[Сьвятло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2809 сымб. → &lt;/span&gt;3933 сымб.)
# [[Піраміда (архітэктура)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2814 сымб. → &lt;/span&gt;3940 сымб.)
# [[Горная парода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2824 сымб. → &lt;/span&gt;3954 сымб.)
# [[Фотасынтэз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2833 сымб. → &lt;/span&gt;3966 сымб.)
# [[Граматыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2858 сымб. → &lt;/span&gt;4001 сымб.)
# [[Крывяносная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2873 сымб. → &lt;/span&gt;4022 сымб.)
# [[Свабода волі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2890 сымб. → &lt;/span&gt;4046 сымб.)
# [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2919 сымб. → &lt;/span&gt;4087 сымб.)
# [[Вірус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2923 сымб. → &lt;/span&gt;4092 сымб.)
# [[Джаз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2925 сымб. → &lt;/span&gt;4095 сымб.)
# [[Сіла (фізычная велічыня)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2932 сымб. → &lt;/span&gt;4105 сымб.)
# [[Цэнтральны працэсар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2941 сымб. → &lt;/span&gt;4117 сымб.)
# [[Тэрарызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2945 сымб. → &lt;/span&gt;4123 сымб.)
# [[Опэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2973 сымб. → &lt;/span&gt;4162 сымб.)
# [[Пандэмія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2976 сымб. → &lt;/span&gt;4166 сымб.)
# [[Комікс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2978 сымб. → &lt;/span&gt;4169 сымб.)
# [[Камэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3025 сымб. → &lt;/span&gt;4235 сымб.)
# [[Землятрус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3025 сымб. → &lt;/span&gt;4235 сымб.)
# [[Фанэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3031 сымб. → &lt;/span&gt;4243 сымб.)
# [[Мова праграмаваньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3032 сымб. → &lt;/span&gt;4245 сымб.)
# [[Статыстыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3034 сымб. → &lt;/span&gt;4248 сымб.)
# [[Печань]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3037 сымб. → &lt;/span&gt;4252 сымб.)
# [[Электронная музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3064 сымб. → &lt;/span&gt;4290 сымб.)
# [[Хуткасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3079 сымб. → &lt;/span&gt;4311 сымб.)
# [[Мовазнаўства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3127 сымб. → &lt;/span&gt;4378 сымб.)
# [[Прапаганда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3142 сымб. → &lt;/span&gt;4399 сымб.)
# [[Журналістыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3145 сымб. → &lt;/span&gt;4403 сымб.)
# [[Плуг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3146 сымб. → &lt;/span&gt;4404 сымб.)
# [[Баявыя мастацтвы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3148 сымб. → &lt;/span&gt;4407 сымб.)
# [[Джайнізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3158 сымб. → &lt;/span&gt;4421 сымб.)
# [[Літар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3176 сымб. → &lt;/span&gt;4446 сымб.)
# [[Антыбіётык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3186 сымб. → &lt;/span&gt;4460 сымб.)
# [[Паводка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3187 сымб. → &lt;/span&gt;4462 сымб.)
# [[Эпоха Асьветніцтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3197 сымб. → &lt;/span&gt;4476 сымб.)
# [[Дзяленьне ядра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3201 сымб. → &lt;/span&gt;4481 сымб.)
# [[Хвароба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3205 сымб. → &lt;/span&gt;4487 сымб.)
# [[Пісьменства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3206 сымб. → &lt;/span&gt;4488 сымб.)
# [[Свойскі конь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3209 сымб. → &lt;/span&gt;4493 сымб.)
# [[Малюскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3211 сымб. → &lt;/span&gt;4495 сымб.)
# [[Солі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3211 сымб. → &lt;/span&gt;4495 сымб.)
# [[Мода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3214 сымб. → &lt;/span&gt;4500 сымб.)
# [[Вымярэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3218 сымб. → &lt;/span&gt;4505 сымб.)
# [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3232 сымб. → &lt;/span&gt;4525 сымб.)
# [[Тэктоніка пліт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3261 сымб. → &lt;/span&gt;4565 сымб.)
# [[Лягарытм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3278 сымб. → &lt;/span&gt;4589 сымб.)
# [[Сымэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3280 сымб. → &lt;/span&gt;4592 сымб.)
# [[Бог]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3291 сымб. → &lt;/span&gt;4607 сымб.)
# [[Склад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3295 сымб. → &lt;/span&gt;4613 сымб.)
# [[Шыізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3298 сымб. → &lt;/span&gt;4617 сымб.)
# [[Сымфонія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3322 сымб. → &lt;/span&gt;4651 сымб.)
# [[Тэорыя лікаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3347 сымб. → &lt;/span&gt;4686 сымб.)
# [[Жывёлы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3349 сымб. → &lt;/span&gt;4689 сымб.)
# [[Скульптура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3353 сымб. → &lt;/span&gt;4694 сымб.)
# [[Жанчына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3354 сымб. → &lt;/span&gt;4696 сымб.)
# [[Флямэнка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3367 сымб. → &lt;/span&gt;4714 сымб.)
# [[Псыхалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3373 сымб. → &lt;/span&gt;4722 сымб.)
# [[Гадзіньнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3376 сымб. → &lt;/span&gt;4726 сымб.)
# [[Эпістэмалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3378 сымб. → &lt;/span&gt;4729 сымб.)
# [[Страваваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3378 сымб. → &lt;/span&gt;4729 сымб.)
# [[Гастраэнтэрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3385 сымб. → &lt;/span&gt;4739 сымб.)
# [[Флейта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3389 сымб. → &lt;/span&gt;4745 сымб.)
# [[Сьлепата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3394 сымб. → &lt;/span&gt;4752 сымб.)
# [[Біялягічная клясыфікацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3410 сымб. → &lt;/span&gt;4774 сымб.)
# [[Павукі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3411 сымб. → &lt;/span&gt;4775 сымб.)
# [[Біятэхналёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3424 сымб. → &lt;/span&gt;4794 сымб.)
# [[Рыс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3438 сымб. → &lt;/span&gt;4813 сымб.)
# [[Арка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3463 сымб. → &lt;/span&gt;4848 сымб.)
# [[Магніт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3470 сымб. → &lt;/span&gt;4858 сымб.)
# [[Жалезны век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3479 сымб. → &lt;/span&gt;4871 сымб.)
# [[Біяхімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3482 сымб. → &lt;/span&gt;4875 сымб.)
# [[Інфармацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3495 сымб. → &lt;/span&gt;4893 сымб.)
# [[Паўзуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3496 сымб. → &lt;/span&gt;4894 сымб.)
# [[Камунізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3506 сымб. → &lt;/span&gt;4908 сымб.)
# [[Сунізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3510 сымб. → &lt;/span&gt;4914 сымб.)
# [[Этыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3523 сымб. → &lt;/span&gt;4932 сымб.)
# [[Закон захаваньня энэргіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3523 сымб. → &lt;/span&gt;4932 сымб.)
# [[Кветка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3524 сымб. → &lt;/span&gt;4934 сымб.)
# [[Чалавек]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3526 сымб. → &lt;/span&gt;4936 сымб.)
# [[Эвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3534 сымб. → &lt;/span&gt;4948 сымб.)
# [[Сталь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3537 сымб. → &lt;/span&gt;4952 сымб.)
# [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3542 сымб. → &lt;/span&gt;4959 сымб.)
# [[Паўправаднік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3556 сымб. → &lt;/span&gt;4978 сымб.)
# [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3563 сымб. → &lt;/span&gt;4988 сымб.)
# [[Нэматоды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3565 сымб. → &lt;/span&gt;4991 сымб.)
# [[Мёд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3570 сымб. → &lt;/span&gt;4998 сымб.)
# [[Вікінгі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3576 сымб. → &lt;/span&gt;5006 сымб.)
# [[Раўнаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3583 сымб. → &lt;/span&gt;5016 сымб.)
# [[Вусякі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3591 сымб. → &lt;/span&gt;5027 сымб.)
# [[Драўніна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3598 сымб. → &lt;/span&gt;5037 сымб.)
# [[Шлюб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3603 сымб. → &lt;/span&gt;5044 сымб.)
# [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3614 сымб. → &lt;/span&gt;5060 сымб.)
# [[Монатэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3617 сымб. → &lt;/span&gt;5064 сымб.)
# [[Цунамі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3617 сымб. → &lt;/span&gt;5064 сымб.)
# [[Мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3630 сымб. → &lt;/span&gt;5082 сымб.)
# [[Тэарэма Пітагора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3634 сымб. → &lt;/span&gt;5088 сымб.)
# [[Тоўстая кішка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3642 сымб. → &lt;/span&gt;5099 сымб.)
# [[Аўстралія і Акіянія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3650 сымб. → &lt;/span&gt;5110 сымб.)
# [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3658 сымб. → &lt;/span&gt;5121 сымб.)
# [[Паскарэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3671 сымб. → &lt;/span&gt;5139 сымб.)
# [[СНІД]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3676 сымб. → &lt;/span&gt;5146 сымб.)
# [[Барабан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3680 сымб. → &lt;/span&gt;5152 сымб.)
# [[Манархія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3685 сымб. → &lt;/span&gt;5159 сымб.)
# [[Вялікая кітайская сьцяна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3685 сымб. → &lt;/span&gt;5159 сымб.)
# [[Умар ібн аль-Хатаб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3698 сымб. → &lt;/span&gt;5177 сымб.)
# [[Нанатэхналёгіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3707 сымб. → &lt;/span&gt;5190 сымб.)
# [[Нос]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3728 сымб. → &lt;/span&gt;5219 сымб.)
# [[Дыёд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3747 сымб. → &lt;/span&gt;5246 сымб.)
# [[Чорнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3748 сымб. → &lt;/span&gt;5247 сымб.)
# [[Акулы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3757 сымб. → &lt;/span&gt;5260 сымб.)
# [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3760 сымб. → &lt;/span&gt;5264 сымб.)
# [[Эндакрынная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3778 сымб. → &lt;/span&gt;5289 сымб.)
# [[Мангольская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3783 сымб. → &lt;/span&gt;5296 сымб.)
# [[Ідэалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3790 сымб. → &lt;/span&gt;5306 сымб.)
# [[Фізыялёгія дыханьня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3792 сымб. → &lt;/span&gt;5309 сымб.)
# [[Ганчарства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3800 сымб. → &lt;/span&gt;5320 сымб.)
# [[Арганізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3814 сымб. → &lt;/span&gt;5340 сымб.)
# [[Газ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3824 сымб. → &lt;/span&gt;5354 сымб.)
# [[Фізычная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3826 сымб. → &lt;/span&gt;5356 сымб.)
# [[Частасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3827 сымб. → &lt;/span&gt;5358 сымб.)
# [[Расьліны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3828 сымб. → &lt;/span&gt;5359 сымб.)
# [[Абрам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3830 сымб. → &lt;/span&gt;5362 сымб.)
# [[Раман]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3838 сымб. → &lt;/span&gt;5373 сымб.)
# [[Грамадзянская вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3848 сымб. → &lt;/span&gt;5387 сымб.)
# [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3850 сымб. → &lt;/span&gt;5390 сымб.)
# [[Цяжарнасьць чалавека]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3859 сымб. → &lt;/span&gt;5403 сымб.)
# [[Хмара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3861 сымб. → &lt;/span&gt;5405 сымб.)
# [[Юдаізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3866 сымб. → &lt;/span&gt;5412 сымб.)
# [[Цьвёрдае цела]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3866 сымб. → &lt;/span&gt;5412 сымб.)
# [[Каляндар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3878 сымб. → &lt;/span&gt;5429 сымб.)
# [[Проза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3885 сымб. → &lt;/span&gt;5439 сымб.)
# [[Веды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3892 сымб. → &lt;/span&gt;5449 сымб.)
# [[Прамысловасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3901 сымб. → &lt;/span&gt;5461 сымб.)
# [[Глухата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3910 сымб. → &lt;/span&gt;5474 сымб.)
# [[Галаўны мозаг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3920 сымб. → &lt;/span&gt;5488 сымб.)
# [[Выбуховае рэчыва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3930 сымб. → &lt;/span&gt;5502 сымб.)
# [[Яблык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3935 сымб. → &lt;/span&gt;5509 сымб.)
# [[Дзюдо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3944 сымб. → &lt;/span&gt;5522 сымб.)
# [[Ісьціна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3964 сымб. → &lt;/span&gt;5550 сымб.)
# [[Рэальнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3964 сымб. → &lt;/span&gt;5550 сымб.)
# [[Вялікі бар’ерны рыф]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3974 сымб. → &lt;/span&gt;5564 сымб.)
# [[Халодная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3978 сымб. → &lt;/span&gt;5569 сымб.)
# [[Самба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3993 сымб. → &lt;/span&gt;5590 сымб.)
# [[Прыручэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3999 сымб. → &lt;/span&gt;5599 сымб.)
# [[Водарасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4004 сымб. → &lt;/span&gt;5606 сымб.)
# [[Лацінская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4007 сымб. → &lt;/span&gt;5610 сымб.)
# [[Сьмяротная кара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4041 сымб. → &lt;/span&gt;5657 сымб.)
# [[Грызуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4041 сымб. → &lt;/span&gt;5657 сымб.)
# [[Агонь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4050 сымб. → &lt;/span&gt;5670 сымб.)
# [[Бясконцасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4062 сымб. → &lt;/span&gt;5687 сымб.)
# [[Цывілізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4067 сымб. → &lt;/span&gt;5694 сымб.)
# [[Кўамэ Нкрума]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4078 сымб. → &lt;/span&gt;5709 сымб.)
# [[Функцыя (матэматыка)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4081 сымб. → &lt;/span&gt;5713 сымб.)
# [[Інфаркт міякарда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4107 сымб. → &lt;/span&gt;5750 сымб.)
# [[Дымны порах]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4129 сымб. → &lt;/span&gt;5781 сымб.)
# [[Права]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4130 сымб. → &lt;/span&gt;5782 сымб.)
# [[Кругазварот вады]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4130 сымб. → &lt;/span&gt;5782 сымб.)
# [[Рок-музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4132 сымб. → &lt;/span&gt;5785 сымб.)
# [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4146 сымб. → &lt;/span&gt;5804 сымб.)
# [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4156 сымб. → &lt;/span&gt;5818 сымб.)
# [[Матэрыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4160 сымб. → &lt;/span&gt;5824 сымб.)
# [[Тэорыя мностваў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4162 сымб. → &lt;/span&gt;5827 сымб.)
# [[Скура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4175 сымб. → &lt;/span&gt;5845 сымб.)
# [[Грып]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4188 сымб. → &lt;/span&gt;5863 сымб.)
# [[Квантавая мэханіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4188 сымб. → &lt;/span&gt;5863 сымб.)
# [[Клясычная мэханіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4198 сымб. → &lt;/span&gt;5877 сымб.)
# [[Трансфарматар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4212 сымб. → &lt;/span&gt;5897 сымб.)
# [[Сат’яджыт Рай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4217 сымб. → &lt;/span&gt;5904 сымб.)
# [[Антанін Леапольд Дворжак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4227 сымб. → &lt;/span&gt;5918 сымб.)
# [[Гара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4228 сымб. → &lt;/span&gt;5919 сымб.)
# [[Фэрмэнты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4252 сымб. → &lt;/span&gt;5953 сымб.)
# [[Плоць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4266 сымб. → &lt;/span&gt;5972 сымб.)
# [[Кандэнсатар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4275 сымб. → &lt;/span&gt;5985 сымб.)
# [[Мастацтва вайны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4278 сымб. → &lt;/span&gt;5989 сымб.)
# [[Вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4281 сымб. → &lt;/span&gt;5993 сымб.)
# [[Аснова (хімія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4287 сымб. → &lt;/span&gt;6002 сымб.)
# [[Шкілет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4288 сымб. → &lt;/span&gt;6003 сымб.)
# [[Срэбра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4307 сымб. → &lt;/span&gt;6030 сымб.)
# [[Неарганічная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4320 сымб. → &lt;/span&gt;6048 сымб.)
# [[Вялікая дэпрэсія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4320 сымб. → &lt;/span&gt;6048 сымб.)
# [[Акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4326 сымб. → &lt;/span&gt;6056 сымб.)
# [[Кітайскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4334 сымб. → &lt;/span&gt;6068 сымб.)
# [[Даасізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4343 сымб. → &lt;/span&gt;6080 сымб.)
# [[Сысуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4345 сымб. → &lt;/span&gt;6083 сымб.)
# [[Зносіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4364 сымб. → &lt;/span&gt;6110 сымб.)
# [[Янцзы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4369 сымб. → &lt;/span&gt;6117 сымб.)
# [[Бактэрыі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4370 сымб. → &lt;/span&gt;6118 сымб.)
# [[Затаўка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4374 сымб. → &lt;/span&gt;6124 сымб.)
# [[Рэгі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4377 сымб. → &lt;/span&gt;6128 сымб.)
# [[Камплексны лік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4383 сымб. → &lt;/span&gt;6136 сымб.)
# [[Кампутар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4392 сымб. → &lt;/span&gt;6149 сымб.)
# [[Музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4394 сымб. → &lt;/span&gt;6152 сымб.)
# [[Нэкропаль Гізы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4402 сымб. → &lt;/span&gt;6163 сымб.)
# [[Эмоцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4412 сымб. → &lt;/span&gt;6177 сымб.)
# [[Конга (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4412 сымб. → &lt;/span&gt;6177 сымб.)
# [[Партугальская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4425 сымб. → &lt;/span&gt;6195 сымб.)
# [[Апартэід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4429 сымб. → &lt;/span&gt;6201 сымб.)
# [[Грыгарыянскі каляндар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4435 сымб. → &lt;/span&gt;6209 сымб.)
# [[Шумэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4436 сымб. → &lt;/span&gt;6210 сымб.)
# [[Камары]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4440 сымб. → &lt;/span&gt;6216 сымб.)
# [[Імунная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4443 сымб. → &lt;/span&gt;6220 сымб.)
# [[Арганічная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4446 сымб. → &lt;/span&gt;6224 сымб.)
# [[Алмаз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4446 сымб. → &lt;/span&gt;6224 сымб.)
# [[Пальная зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4454 сымб. → &lt;/span&gt;6236 сымб.)
# [[Тонкая кішка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4462 сымб. → &lt;/span&gt;6247 сымб.)
# [[Час]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4463 сымб. → &lt;/span&gt;6248 сымб.)
# [[Плошча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4468 сымб. → &lt;/span&gt;6255 сымб.)
# [[Зьмеі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4473 сымб. → &lt;/span&gt;6262 сымб.)
# [[Шпуля індуктыўнасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4531 сымб. → &lt;/span&gt;6343 сымб.)
# [[Вуза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4533 сымб. → &lt;/span&gt;6346 сымб.)
# [[Кампутарная гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4535 сымб. → &lt;/span&gt;6349 сымб.)
# [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4538 сымб. → &lt;/span&gt;6353 сымб.)
# [[Глябалізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4545 сымб. → &lt;/span&gt;6363 сымб.)
# [[Палітыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4557 сымб. → &lt;/span&gt;6380 сымб.)
# [[Аповесьць пра Гэндзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4561 сымб. → &lt;/span&gt;6385 сымб.)
# [[Кот]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4575 сымб. → &lt;/span&gt;6405 сымб.)
# [[Літаратура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4579 сымб. → &lt;/span&gt;6411 сымб.)
# [[Ёган Гутэнбэрг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4586 сымб. → &lt;/span&gt;6420 сымб.)
# [[Паэзія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4588 сымб. → &lt;/span&gt;6423 сымб.)
# [[Цынь Шыхуандзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4606 сымб. → &lt;/span&gt;6448 сымб.)
# [[Мастацкая выдумка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4610 сымб. → &lt;/span&gt;6454 сымб.)
# [[Поліяміеліт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4611 сымб. → &lt;/span&gt;6455 сымб.)
# [[Кантынэнт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4625 сымб. → &lt;/span&gt;6475 сымб.)
# [[Вялікія азёры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4625 сымб. → &lt;/span&gt;6475 сымб.)
# [[Мультыплікацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4638 сымб. → &lt;/span&gt;6493 сымб.)
# [[Сэкунда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4643 сымб. → &lt;/span&gt;6500 сымб.)
# [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4649 сымб. → &lt;/span&gt;6509 сымб.)
# [[Зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4681 сымб. → &lt;/span&gt;6553 сымб.)
# [[Мэтабалізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4707 сымб. → &lt;/span&gt;6590 сымб.)
# [[Вікторыя (возера)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4735 сымб. → &lt;/span&gt;6629 сымб.)
# [[Арэхі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4741 сымб. → &lt;/span&gt;6637 сымб.)
# [[Матэматычны аналіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4742 сымб. → &lt;/span&gt;6639 сымб.)
# [[Сельская гаспадарка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4745 сымб. → &lt;/span&gt;6643 сымб.)
# [[Батаніка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4759 сымб. → &lt;/span&gt;6663 сымб.)
# [[Падводная лодка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4761 сымб. → &lt;/span&gt;6665 сымб.)
# [[Кніга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4771 сымб. → &lt;/span&gt;6679 сымб.)
# [[Праграмнае забесьпячэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4787 сымб. → &lt;/span&gt;6702 сымб.)
# [[Міталёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4802 сымб. → &lt;/span&gt;6723 сымб.)
# [[Гольф]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4804 сымб. → &lt;/span&gt;6726 сымб.)
# [[Мінэрал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4807 сымб. → &lt;/span&gt;6730 сымб.)
# [[Сьмерць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4812 сымб. → &lt;/span&gt;6737 сымб.)
# [[Мурашкі (вусякі)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4834 сымб. → &lt;/span&gt;6768 сымб.)
# [[Мэнструацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4842 сымб. → &lt;/span&gt;6779 сымб.)
# [[Геамэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4845 сымб. → &lt;/span&gt;6783 сымб.)
# [[Розум]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4859 сымб. → &lt;/span&gt;6803 сымб.)
# [[Слова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4862 сымб. → &lt;/span&gt;6807 сымб.)
# [[Археі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4873 сымб. → &lt;/span&gt;6822 сымб.)
# [[Папера]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4873 сымб. → &lt;/span&gt;6822 сымб.)
# [[Грамадзтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4899 сымб. → &lt;/span&gt;6859 сымб.)
# [[Гародніна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4911 сымб. → &lt;/span&gt;6875 сымб.)
# [[Інваліднасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4919 сымб. → &lt;/span&gt;6887 сымб.)
# [[Леў Талстой]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4935 сымб. → &lt;/span&gt;6909 сымб.)
# [[Каляніялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4936 сымб. → &lt;/span&gt;6910 сымб.)
# [[Мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4942 сымб. → &lt;/span&gt;6919 сымб.)
# [[Сьнег]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4950 сымб. → &lt;/span&gt;6930 сымб.)
# [[Цына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4971 сымб. → &lt;/span&gt;6959 сымб.)
# [[Мая]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4978 сымб. → &lt;/span&gt;6969 сымб.)
# [[Статуя Свабоды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5024 сымб. → &lt;/span&gt;7034 сымб.)
# [[Фэмінізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5031 сымб. → &lt;/span&gt;7043 сымб.)
# [[Паўднёвы полюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5049 сымб. → &lt;/span&gt;7069 сымб.)
# [[Вулькан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5075 сымб. → &lt;/span&gt;7105 сымб.)
# [[Ячмень звычайны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5080 сымб. → &lt;/span&gt;7112 сымб.)
# [[Часавы пас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5083 сымб. → &lt;/span&gt;7116 сымб.)
# [[Віхраслуп]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5111 сымб. → &lt;/span&gt;7155 сымб.)
# [[Міжземнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5117 сымб. → &lt;/span&gt;7164 сымб.)
# [[Дыктатура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5124 сымб. → &lt;/span&gt;7174 сымб.)
# [[Плястмаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5129 сымб. → &lt;/span&gt;7181 сымб.)
# [[Лёгіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5135 сымб. → &lt;/span&gt;7189 сымб.)
# [[Нагарджуна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5145 сымб. → &lt;/span&gt;7203 сымб.)
# [[Джавагарлал Нэру]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5147 сымб. → &lt;/span&gt;7206 сымб.)
# [[Расізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5158 сымб. → &lt;/span&gt;7221 сымб.)
# [[Пісьменнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5165 сымб. → &lt;/span&gt;7231 сымб.)
# [[Кола]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5174 сымб. → &lt;/span&gt;7244 сымб.)
# [[Ганг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5182 сымб. → &lt;/span&gt;7255 сымб.)
# [[Сьвіньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5228 сымб. → &lt;/span&gt;7319 сымб.)
# [[Місысыпі (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5228 сымб. → &lt;/span&gt;7319 сымб.)
# [[Вэнэрычныя хваробы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5238 сымб. → &lt;/span&gt;7333 сымб.)
# [[Сэнсорная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5263 сымб. → &lt;/span&gt;7368 сымб.)
# [[Вінаград (ягада)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5273 сымб. → &lt;/span&gt;7382 сымб.)
# [[Лінейная альгебра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5289 сымб. → &lt;/span&gt;7405 сымб.)
# [[Альпы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5309 сымб. → &lt;/span&gt;7433 сымб.)
# [[Газэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5314 сымб. → &lt;/span&gt;7440 сымб.)
# [[Брагмагупта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5321 сымб. → &lt;/span&gt;7449 сымб.)
# [[Сусьветнае павуціньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5322 сымб. → &lt;/span&gt;7451 сымб.)
# [[Вежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5341 сымб. → &lt;/span&gt;7477 сымб.)
# [[Акбар Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5363 сымб. → &lt;/span&gt;7508 сымб.)
# [[Маса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5376 сымб. → &lt;/span&gt;7526 сымб.)
# [[Матэматыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5397 сымб. → &lt;/span&gt;7556 сымб.)
# [[Лекі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5414 сымб. → &lt;/span&gt;7580 сымб.)
# [[Рэспубліка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5454 сымб. → &lt;/span&gt;7636 сымб.)
# [[Тамаш Аквінскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5475 сымб. → &lt;/span&gt;7665 сымб.)
# [[Вакцына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5478 сымб. → &lt;/span&gt;7669 сымб.)
# [[Штучны інтэлект]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5484 сымб. → &lt;/span&gt;7678 сымб.)
# [[Галакост]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5484 сымб. → &lt;/span&gt;7678 сымб.)
# [[Індуізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5490 сымб. → &lt;/span&gt;7686 сымб.)
# [[Эль Ніньнё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5541 сымб. → &lt;/span&gt;7757 сымб.)
# [[Плод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5563 сымб. → &lt;/span&gt;7788 сымб.)
# [[Прыматы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5568 сымб. → &lt;/span&gt;7795 сымб.)
# [[Пчолы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5589 сымб. → &lt;/span&gt;7825 сымб.)
# [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5610 сымб. → &lt;/span&gt;7854 сымб.)
# [[Бібліятэка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5654 сымб. → &lt;/span&gt;7916 сымб.)
# [[Лес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5725 сымб. → &lt;/span&gt;8015 сымб.)
# [[Імпэрыя Гупта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5785 сымб. → &lt;/span&gt;8099 сымб.)
# [[Хімічнае злучэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5797 сымб. → &lt;/span&gt;8116 сымб.)
# [[Сыкхізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5807 сымб. → &lt;/span&gt;8130 сымб.)
# [[Каліграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5854 сымб. → &lt;/span&gt;8196 сымб.)
# [[Мэталюргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5861 сымб. → &lt;/span&gt;8205 сымб.)
# [[Мужчына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5864 сымб. → &lt;/span&gt;8210 сымб.)
# [[Нацыяналізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5886 сымб. → &lt;/span&gt;8240 сымб.)
# [[Жывапіс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5913 сымб. → &lt;/span&gt;8278 сымб.)
# [[Пустэльня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5938 сымб. → &lt;/span&gt;8313 сымб.)
# [[Інтэрнэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5942 сымб. → &lt;/span&gt;8319 сымб.)
# [[Хімічны элемэнт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5999 сымб. → &lt;/span&gt;8399 сымб.)
# [[Балтыйскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6006 сымб. → &lt;/span&gt;8408 сымб.)
# [[Надвор’е]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6046 сымб. → &lt;/span&gt;8464 сымб.)
# [[Радыё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6065 сымб. → &lt;/span&gt;8491 сымб.)
# [[Арабскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6075 сымб. → &lt;/span&gt;8505 сымб.)
# [[Смак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6079 сымб. → &lt;/span&gt;8511 сымб.)
# [[Капіталізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6097 сымб. → &lt;/span&gt;8536 сымб.)
# [[Абрагам Лінкальн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6108 сымб. → &lt;/span&gt;8551 сымб.)
# [[Кулямёт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6108 сымб. → &lt;/span&gt;8551 сымб.)
# [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6126 сымб. → &lt;/span&gt;8576 сымб.)
# [[Санскрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6136 сымб. → &lt;/span&gt;8590 сымб.)
# [[Гармоны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6157 сымб. → &lt;/span&gt;8620 сымб.)
# [[Грыбы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6182 сымб. → &lt;/span&gt;8655 сымб.)
# [[Марксізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6188 сымб. → &lt;/span&gt;8663 сымб.)
# [[Арабская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6215 сымб. → &lt;/span&gt;8701 сымб.)
# [[Парасілавая ўстаноўка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6231 сымб. → &lt;/span&gt;8723 сымб.)
# [[Медзь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6239 сымб. → &lt;/span&gt;8735 сымб.)
# [[Фрыдрых Ніцшэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6244 сымб. → &lt;/span&gt;8742 сымб.)
# [[Паводзіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6252 сымб. → &lt;/span&gt;8753 сымб.)
# [[Нэрва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6322 сымб. → &lt;/span&gt;8851 сымб.)
# [[Авечка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6324 сымб. → &lt;/span&gt;8854 сымб.)
# [[Чарлз Дарвін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6328 сымб. → &lt;/span&gt;8859 сымб.)
# [[Чжу Сі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6353 сымб. → &lt;/span&gt;8894 сымб.)
# [[Амэрыканскі даляр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6370 сымб. → &lt;/span&gt;8918 сымб.)
# [[Лібэралізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6416 сымб. → &lt;/span&gt;8982 сымб.)
# [[Плаціна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6444 сымб. → &lt;/span&gt;9022 сымб.)
# [[Содні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6457 сымб. → &lt;/span&gt;9040 сымб.)
# [[Імпэрыя інкаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6482 сымб. → &lt;/span&gt;9075 сымб.)
# [[Лікавы аналіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6497 сымб. → &lt;/span&gt;9096 сымб.)
# [[Валюта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6500 сымб. → &lt;/span&gt;9100 сымб.)
# [[Клясычная музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6501 сымб. → &lt;/span&gt;9101 сымб.)
# [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6513 сымб. → &lt;/span&gt;9118 сымб.)
# [[Недаяданьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6523 сымб. → &lt;/span&gt;9132 сымб.)
# [[Люі Пастэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6548 сымб. → &lt;/span&gt;9167 сымб.)
# [[Цацка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6555 сымб. → &lt;/span&gt;9177 сымб.)
# [[Скрыпка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6590 сымб. → &lt;/span&gt;9226 сымб.)
# [[Марк Твэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6641 сымб. → &lt;/span&gt;9297 сымб.)
# [[Лао-Цзы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6656 сымб. → &lt;/span&gt;9318 сымб.)
# [[Грошы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6662 сымб. → &lt;/span&gt;9327 сымб.)
# [[Брытанская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6680 сымб. → &lt;/span&gt;9352 сымб.)
# [[Жалеза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6721 сымб. → &lt;/span&gt;9409 сымб.)
# [[Хуанхэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6741 сымб. → &lt;/span&gt;9437 сымб.)
# [[Збожжа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6784 сымб. → &lt;/span&gt;9498 сымб.)
# [[Тытунь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6801 сымб. → &lt;/span&gt;9521 сымб.)
# [[Атлусьценьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6834 сымб. → &lt;/span&gt;9568 сымб.)
# [[Сафокл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6856 сымб. → &lt;/span&gt;9598 сымб.)
# [[Падатак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6856 сымб. → &lt;/span&gt;9598 сымб.)
# [[Беднасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6879 сымб. → &lt;/span&gt;9631 сымб.)
# [[Песьня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6914 сымб. → &lt;/span&gt;9680 сымб.)
# [[Вэнэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6917 сымб. → &lt;/span&gt;9684 сымб.)
# [[Рэзыстар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6922 сымб. → &lt;/span&gt;9691 сымб.)
# [[Кроў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6957 сымб. → &lt;/span&gt;9740 сымб.)
# [[Мяса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6975 сымб. → &lt;/span&gt;9765 сымб.)
# [[Аднаўляльная энэргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7015 сымб. → &lt;/span&gt;9821 сымб.)
# [[Культура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7031 сымб. → &lt;/span&gt;9843 сымб.)
# [[Лік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7045 сымб. → &lt;/span&gt;9863 сымб.)
# [[Іліяда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7087 сымб. → &lt;/span&gt;9922 сымб.)
# [[Гіндустані]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7166 сымб. → &lt;/span&gt;10032 сымб.)
# [[Амазонка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7199 сымб. → &lt;/span&gt;10079 сымб.)
# [[Млечны Шлях]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7218 сымб. → &lt;/span&gt;10105 сымб.)
# [[Жытло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7225 сымб. → &lt;/span&gt;10115 сымб.)
# [[Дынастыя Хань]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7227 сымб. → &lt;/span&gt;10118 сымб.)
# [[Дзіця]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7242 сымб. → &lt;/span&gt;10139 сымб.)
# [[Панамскі канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7261 сымб. → &lt;/span&gt;10165 сымб.)
# [[Марка Полё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7267 сымб. → &lt;/span&gt;10174 сымб.)
# [[Сабака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7271 сымб. → &lt;/span&gt;10179 сымб.)
# [[Мэтал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7278 сымб. → &lt;/span&gt;10189 сымб.)
# [[Дагістарычны час]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7301 сымб. → &lt;/span&gt;10221 сымб.)
# [[Інсульт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7307 сымб. → &lt;/span&gt;10230 сымб.)
# [[Сярэднявечча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7309 сымб. → &lt;/span&gt;10233 сымб.)
# [[Цукровы дыябэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7319 сымб. → &lt;/span&gt;10247 сымб.)
# [[Канфуцыянства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7323 сымб. → &lt;/span&gt;10252 сымб.)
# [[Нагіб Махфуз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7346 сымб. → &lt;/span&gt;10284 сымб.)
# [[Дыпляматыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7373 сымб. → &lt;/span&gt;10322 сымб.)
# [[Рака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7391 сымб. → &lt;/span&gt;10347 сымб.)
# [[Нэрвовая сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7394 сымб. → &lt;/span&gt;10352 сымб.)
# [[Птушкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7394 сымб. → &lt;/span&gt;10352 сымб.)
# [[Дынастыя Цын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7420 сымб. → &lt;/span&gt;10388 сымб.)
# [[Ангкор-Ват]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7421 сымб. → &lt;/span&gt;10389 сымб.)
# [[Меч]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7425 сымб. → &lt;/span&gt;10395 сымб.)
# [[Псыхічны разлад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7457 сымб. → &lt;/span&gt;10440 сымб.)
# [[Цьвёрды дыск]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7473 сымб. → &lt;/span&gt;10462 сымб.)
# [[Вярблюд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7485 сымб. → &lt;/span&gt;10479 сымб.)
# [[Стыхійнае бедзтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7498 сымб. → &lt;/span&gt;10497 сымб.)
# [[Залежнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7524 сымб. → &lt;/span&gt;10534 сымб.)
# [[Аналітычная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7524 сымб. → &lt;/span&gt;10534 сымб.)
# [[Геаграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7541 сымб. → &lt;/span&gt;10557 сымб.)
# [[Карл Лінэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7550 сымб. → &lt;/span&gt;10570 сымб.)
# [[Байкал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7559 сымб. → &lt;/span&gt;10583 сымб.)
# [[Канстытуцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7562 сымб. → &lt;/span&gt;10587 сымб.)
# [[Душа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7583 сымб. → &lt;/span&gt;10616 сымб.)
# [[Паветранае судна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7590 сымб. → &lt;/span&gt;10626 сымб.)
# [[Правы чалавека]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7596 сымб. → &lt;/span&gt;10634 сымб.)
# [[Выкапнёвае паліва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7634 сымб. → &lt;/span&gt;10688 сымб.)
# [[Трыганамэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7659 сымб. → &lt;/span&gt;10723 сымб.)
# [[Эпас пра Гільгамэша]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7663 сымб. → &lt;/span&gt;10728 сымб.)
# [[Імануіл Кант]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7665 сымб. → &lt;/span&gt;10731 сымб.)
# [[Руаль Амундсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7682 сымб. → &lt;/span&gt;10755 сымб.)
# [[Каталіцкая Царква]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7689 сымб. → &lt;/span&gt;10765 сымб.)
# [[Джон Лок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7691 сымб. → &lt;/span&gt;10767 сымб.)
# [[Вакуўм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7714 сымб. → &lt;/span&gt;10800 сымб.)
# [[Сорга двухколернае]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7716 сымб. → &lt;/span&gt;10802 сымб.)
# [[Плаваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7718 сымб. → &lt;/span&gt;10805 сымб.)
# [[Пратысты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7723 сымб. → &lt;/span&gt;10812 сымб.)
# [[Стэнлі Кубрык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7741 сымб. → &lt;/span&gt;10837 сымб.)
# [[Карл Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7814 сымб. → &lt;/span&gt;10940 сымб.)
# [[Філязофія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7814 сымб. → &lt;/span&gt;10940 сымб.)
# [[Транзыстар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7816 сымб. → &lt;/span&gt;10942 сымб.)
# [[Ёзэф Гайдн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7818 сымб. → &lt;/span&gt;10945 сымб.)
# [[Сацыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7846 сымб. → &lt;/span&gt;10984 сымб.)
# [[Атлянтычны акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7850 сымб. → &lt;/span&gt;10990 сымб.)
# [[Адраджэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7856 сымб. → &lt;/span&gt;10998 сымб.)
# [[Канфуцый]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7858 сымб. → &lt;/span&gt;11001 сымб.)
# [[Бэйсбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7868 сымб. → &lt;/span&gt;11015 сымб.)
# [[Галубовыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7879 сымб. → &lt;/span&gt;11031 сымб.)
# [[Гравітацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7881 сымб. → &lt;/span&gt;11033 сымб.)
# [[Людвіг Вітгенштайн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7894 сымб. → &lt;/span&gt;11052 сымб.)
# [[Вадкасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7894 сымб. → &lt;/span&gt;11052 сымб.)
# [[Сыстэма каардынат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7898 сымб. → &lt;/span&gt;11057 сымб.)
# [[Труба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7905 сымб. → &lt;/span&gt;11067 сымб.)
# [[Вуха]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7922 сымб. → &lt;/span&gt;11091 сымб.)
# [[Радыяактыўнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7928 сымб. → &lt;/span&gt;11099 сымб.)
# [[Ціхі акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7960 сымб. → &lt;/span&gt;11144 сымб.)
# [[Сыма Цянь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7967 сымб. → &lt;/span&gt;11154 сымб.)
# [[Алюмін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7971 сымб. → &lt;/span&gt;11159 сымб.)
# [[Арабская ліга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7982 сымб. → &lt;/span&gt;11175 сымб.)
# [[Астэроід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7986 сымб. → &lt;/span&gt;11180 сымб.)
# [[Гімалаі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7986 сымб. → &lt;/span&gt;11180 сымб.)
# [[Месяц (спадарожнік)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7996 сымб. → &lt;/span&gt;11194 сымб.)
# [[Пнэўманія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7997 сымб. → &lt;/span&gt;11196 сымб.)
# [[Земнаводныя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8000 сымб. → &lt;/span&gt;11200 сымб.)
# [[Марыя Складоўская-Кюры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8006 сымб. → &lt;/span&gt;11208 сымб.)
# [[Хлеб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8006 сымб. → &lt;/span&gt;11208 сымб.)
# [[Кукуруза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8040 сымб. → &lt;/span&gt;11256 сымб.)
# [[Макс Плянк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8043 сымб. → &lt;/span&gt;11260 сымб.)
# [[Мастацтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8045 сымб. → &lt;/span&gt;11263 сымб.)
# [[Мэтар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8089 сымб. → &lt;/span&gt;11325 сымб.)
# [[Азот]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8102 сымб. → &lt;/span&gt;11343 сымб.)
# [[Горад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8123 сымб. → &lt;/span&gt;11372 сымб.)
# [[Абвадненьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8130 сымб. → &lt;/span&gt;11382 сымб.)
# [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8131 сымб. → &lt;/span&gt;11383 сымб.)
# [[Адзеньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8137 сымб. → &lt;/span&gt;11392 сымб.)
# [[Фэрнан Магелан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8148 сымб. → &lt;/span&gt;11407 сымб.)
# [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8155 сымб. → &lt;/span&gt;11417 сымб.)
# [[Плянэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8167 сымб. → &lt;/span&gt;11434 сымб.)
# [[Шруба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8169 сымб. → &lt;/span&gt;11437 сымб.)
# [[Ўінстан Чэрчыль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8171 сымб. → &lt;/span&gt;11439 сымб.)
# [[Юры Гагарын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8189 сымб. → &lt;/span&gt;11465 сымб.)
# [[Кітападобныя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8203 сымб. → &lt;/span&gt;11484 сымб.)
# [[Інд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8224 сымб. → &lt;/span&gt;11514 сымб.)
# [[Тымур]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8229 сымб. → &lt;/span&gt;11521 сымб.)
# [[Касьмічны палёт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8239 сымб. → &lt;/span&gt;11535 сымб.)
# [[Пшаніца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8295 сымб. → &lt;/span&gt;11613 сымб.)
# [[Блюз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8321 сымб. → &lt;/span&gt;11649 сымб.)
# [[Дождж]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8324 сымб. → &lt;/span&gt;11654 сымб.)
# [[Размнажэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8326 сымб. → &lt;/span&gt;11656 сымб.)
# [[Фундамэнталізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8338 сымб. → &lt;/span&gt;11673 сымб.)
# [[Экалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8344 сымб. → &lt;/span&gt;11682 сымб.)
# [[Адукацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8356 сымб. → &lt;/span&gt;11698 сымб.)
# [[Фрыда Калё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8357 сымб. → &lt;/span&gt;11700 сымб.)
# [[Чэ Гевара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8379 сымб. → &lt;/span&gt;11731 сымб.)
# [[Японская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8412 сымб. → &lt;/span&gt;11777 сымб.)
# [[Самагубства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8420 сымб. → &lt;/span&gt;11788 сымб.)
# [[Фартэпіяна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8451 сымб. → &lt;/span&gt;11831 сымб.)
# [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8463 сымб. → &lt;/span&gt;11848 сымб.)
# [[Гішпанская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8480 сымб. → &lt;/span&gt;11872 сымб.)
# [[Гай Юліюс Цэзар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8496 сымб. → &lt;/span&gt;11894 сымб.)
# [[Арытмэтыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8513 сымб. → &lt;/span&gt;11918 сымб.)
# [[Партэнон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8531 сымб. → &lt;/span&gt;11943 сымб.)
# [[Свойскі бык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8538 сымб. → &lt;/span&gt;11953 сымб.)
# [[Франц Шубэрт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8543 сымб. → &lt;/span&gt;11960 сымб.)
# [[Гэнры Форд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8544 сымб. → &lt;/span&gt;11962 сымб.)
# [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8549 сымб. → &lt;/span&gt;11969 сымб.)
# [[Ніл Армстранг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8589 сымб. → &lt;/span&gt;12025 сымб.)
# [[Плятон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8594 сымб. → &lt;/span&gt;12032 сымб.)
# [[Кіляграм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8604 сымб. → &lt;/span&gt;12046 сымб.)
# [[Імавернасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8611 сымб. → &lt;/span&gt;12055 сымб.)
# [[Мікалай Капэрнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8631 сымб. → &lt;/span&gt;12083 сымб.)
# [[Іслам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8632 сымб. → &lt;/span&gt;12085 сымб.)
# [[Рыхард Вагнэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8641 сымб. → &lt;/span&gt;12097 сымб.)
# [[Іўрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8645 сымб. → &lt;/span&gt;12103 сымб.)
# [[Трапічны цыклён]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8646 сымб. → &lt;/span&gt;12104 сымб.)
# [[Грэцкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8648 сымб. → &lt;/span&gt;12107 сымб.)
# [[Палітычная партыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8656 сымб. → &lt;/span&gt;12118 сымб.)
# [[Паўночны полюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8660 сымб. → &lt;/span&gt;12124 сымб.)
# [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8678 сымб. → &lt;/span&gt;12149 сымб.)
# [[Гітара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8705 сымб. → &lt;/span&gt;12187 сымб.)
# [[Бавоўна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8713 сымб. → &lt;/span&gt;12198 сымб.)
# [[Каменны век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8723 сымб. → &lt;/span&gt;12212 сымб.)
# [[Нэльсан Мандэла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8746 сымб. → &lt;/span&gt;12244 сымб.)
# [[Рабства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8753 сымб. → &lt;/span&gt;12254 сымб.)
# [[Тэмпэратура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8756 сымб. → &lt;/span&gt;12258 сымб.)
# [[Сынан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8765 сымб. → &lt;/span&gt;12271 сымб.)
# [[Джэймз Кларк Максўэл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8784 сымб. → &lt;/span&gt;12298 сымб.)
# [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8793 сымб. → &lt;/span&gt;12310 сымб.)
# [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8816 сымб. → &lt;/span&gt;12342 сымб.)
# [[Эрнан Картэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8835 сымб. → &lt;/span&gt;12369 сымб.)
# [[Садружнасьць нацыяў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8836 сымб. → &lt;/span&gt;12370 сымб.)
# [[Вуглярод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8841 сымб. → &lt;/span&gt;12377 сымб.)
# [[Магабгарата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8852 сымб. → &lt;/span&gt;12393 сымб.)
# [[Арыстотэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8881 сымб. → &lt;/span&gt;12433 сымб.)
# [[Шакаляд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8922 сымб. → &lt;/span&gt;12491 сымб.)
# [[Ядзерная энэргетыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8967 сымб. → &lt;/span&gt;12554 сымб.)
# [[Адам Сьміт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9003 сымб. → &lt;/span&gt;12604 сымб.)
# [[Фатаграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9024 сымб. → &lt;/span&gt;12634 сымб.)
# [[Вайна ў Віетнаме]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9038 сымб. → &lt;/span&gt;12653 сымб.)
# [[Эндзі Ўоргал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9061 сымб. → &lt;/span&gt;12685 сымб.)
# [[Спорт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9069 сымб. → &lt;/span&gt;12697 сымб.)
# [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9071 сымб. → &lt;/span&gt;12699 сымб.)
# [[Эвэрэст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9072 сымб. → &lt;/span&gt;12701 сымб.)
# [[Чанак’я]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9081 сымб. → &lt;/span&gt;12713 сымб.)
# [[Інгмар Бэргман]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9082 сымб. → &lt;/span&gt;12715 сымб.)
# [[Гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9090 сымб. → &lt;/span&gt;12726 сымб.)
# [[Кава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9102 сымб. → &lt;/span&gt;12743 сымб.)
# [[Дэмакратыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9152 сымб. → &lt;/span&gt;12813 сымб.)
# [[Вялікі выбух]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9208 сымб. → &lt;/span&gt;12891 сымб.)
# [[Від (біялёгія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9208 сымб. → &lt;/span&gt;12891 сымб.)
# [[Віно]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9217 сымб. → &lt;/span&gt;12904 сымб.)
# [[Мэсапатамія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9226 сымб. → &lt;/span&gt;12916 сымб.)
# [[Марсэль Пруст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9231 сымб. → &lt;/span&gt;12923 сымб.)
# [[Волга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9235 сымб. → &lt;/span&gt;12929 сымб.)
# [[Рафаэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9238 сымб. → &lt;/span&gt;12933 сымб.)
# [[Сярэдні Ўсход]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9254 сымб. → &lt;/span&gt;12956 сымб.)
# [[Джэймз Джойс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9288 сымб. → &lt;/span&gt;13003 сымб.)
# [[Культурная соя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9288 сымб. → &lt;/span&gt;13003 сымб.)
# [[Сымон Балівар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9310 сымб. → &lt;/span&gt;13034 сымб.)
# [[Суставаногія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9338 сымб. → &lt;/span&gt;13073 сымб.)
# [[Архітэктура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9364 сымб. → &lt;/span&gt;13110 сымб.)
# [[Прырода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9389 сымб. → &lt;/span&gt;13145 сымб.)
# [[Нямецкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9412 сымб. → &lt;/span&gt;13177 сымб.)
# [[Малекула]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9427 сымб. → &lt;/span&gt;13198 сымб.)
# [[Кітайская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9429 сымб. → &lt;/span&gt;13201 сымб.)
# [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9458 сымб. → &lt;/span&gt;13241 сымб.)
# [[Мысьленьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9494 сымб. → &lt;/span&gt;13292 сымб.)
# [[Тэлефон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9497 сымб. → &lt;/span&gt;13296 сымб.)
# [[Зыгмунд Фройд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9511 сымб. → &lt;/span&gt;13315 сымб.)
# [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9540 сымб. → &lt;/span&gt;13356 сымб.)
# [[Ровар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9581 сымб. → &lt;/span&gt;13413 сымб.)
# [[Рымская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9597 сымб. → &lt;/span&gt;13436 сымб.)
# [[Крыжовыя паходы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9601 сымб. → &lt;/span&gt;13441 сымб.)
# [[Вінцэнт ван Гог]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9657 сымб. → &lt;/span&gt;13520 сымб.)
# [[Саладын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9738 сымб. → &lt;/span&gt;13633 сымб.)
# [[Паўднёвы акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9750 сымб. → &lt;/span&gt;13650 сымб.)
# [[Бэнгальская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9802 сымб. → &lt;/span&gt;13723 сымб.)
# [[Джэфры Чосэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9851 сымб. → &lt;/span&gt;13791 сымб.)
# [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9864 сымб. → &lt;/span&gt;13810 сымб.)
# [[Франц Кафка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9878 сымб. → &lt;/span&gt;13829 сымб.)
# [[Агрэгатны стан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9887 сымб. → &lt;/span&gt;13842 сымб.)
# [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9900 сымб. → &lt;/span&gt;13860 сымб.)
# [[Рыбы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9969 сымб. → &lt;/span&gt;13957 сымб.)
# [[Матэматычны доказ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10026 сымб. → &lt;/span&gt;14036 сымб.)
# [[Фізыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10030 сымб. → &lt;/span&gt;14042 сымб.)
# [[Абу Нувас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10066 сымб. → &lt;/span&gt;14092 сымб.)
# [[Нобэлеўская прэмія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10075 сымб. → &lt;/span&gt;14105 сымб.)
# [[Суэцкі канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10076 сымб. → &lt;/span&gt;14106 сымб.)
# [[Астраномія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10084 сымб. → &lt;/span&gt;14118 сымб.)
# [[Ота фон Бісмарк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10145 сымб. → &lt;/span&gt;14203 сымб.)
# [[Друк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10145 сымб. → &lt;/span&gt;14203 сымб.)
# [[Джэймз Кук]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10147 сымб. → &lt;/span&gt;14206 сымб.)
# [[Кісьля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10184 сымб. → &lt;/span&gt;14258 сымб.)
# [[Рэгбі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10189 сымб. → &lt;/span&gt;14265 сымб.)
# [[Вадарод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10203 сымб. → &lt;/span&gt;14284 сымб.)
# [[Міжнародны Суд ААН]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10225 сымб. → &lt;/span&gt;14315 сымб.)
# [[Дыега Вэляскес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10226 сымб. → &lt;/span&gt;14316 сымб.)
# [[Магнітнае поле]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10279 сымб. → &lt;/span&gt;14391 сымб.)
# [[Дзяржава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10318 сымб. → &lt;/span&gt;14445 сымб.)
# [[Цукар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10319 сымб. → &lt;/span&gt;14447 сымб.)
# [[Кірыліца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10322 сымб. → &lt;/span&gt;14451 сымб.)
# [[Год]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10331 сымб. → &lt;/span&gt;14463 сымб.)
# [[Луіс Армстранг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10365 сымб. → &lt;/span&gt;14511 сымб.)
# [[Натуральная воспа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10367 сымб. → &lt;/span&gt;14514 сымб.)
# [[Прыгажосьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10392 сымб. → &lt;/span&gt;14549 сымб.)
# [[Капітал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10408 сымб. → &lt;/span&gt;14571 сымб.)
# [[Сакрат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10419 сымб. → &lt;/span&gt;14587 сымб.)
# [[Хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10431 сымб. → &lt;/span&gt;14603 сымб.)
# [[Атам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10461 сымб. → &lt;/span&gt;14645 сымб.)
# [[Акіра Курасава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10496 сымб. → &lt;/span&gt;14694 сымб.)
# [[Анархізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10515 сымб. → &lt;/span&gt;14721 сымб.)
# [[Кацусіка Хакусай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10558 сымб. → &lt;/span&gt;14781 сымб.)
# [[Этаноль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10559 сымб. → &lt;/span&gt;14783 сымб.)
# [[Карл Маркс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10598 сымб. → &lt;/span&gt;14837 сымб.)
# [[Аборт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10611 сымб. → &lt;/span&gt;14855 сымб.)
# [[Галілео Галілей]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10621 сымб. → &lt;/span&gt;14869 сымб.)
# [[Плязма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10644 сымб. → &lt;/span&gt;14902 сымб.)
# [[Анды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10647 сымб. → &lt;/span&gt;14906 сымб.)
# [[Эпілепсія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10786 сымб. → &lt;/span&gt;15100 сымб.)
# [[Купал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10798 сымб. → &lt;/span&gt;15117 сымб.)
# [[Калідаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10825 сымб. → &lt;/span&gt;15155 сымб.)
# [[Сям’я]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10881 сымб. → &lt;/span&gt;15233 сымб.)
# [[Ігар Стравінскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10894 сымб. → &lt;/span&gt;15252 сымб.)
# [[Нігер (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10900 сымб. → &lt;/span&gt;15260 сымб.)
# [[Альбрэхт Дурэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10974 сымб. → &lt;/span&gt;15364 сымб.)
# [[Альгарытм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11008 сымб. → &lt;/span&gt;15411 сымб.)
# [[Шагнамэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11037 сымб. → &lt;/span&gt;15452 сымб.)
# [[Золата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11063 сымб. → &lt;/span&gt;15488 сымб.)
# [[Ніл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11093 сымб. → &lt;/span&gt;15530 сымб.)
# [[Галаўны боль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11142 сымб. → &lt;/span&gt;15599 сымб.)
# [[Тэлебачаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11150 сымб. → &lt;/span&gt;15610 сымб.)
# [[Робат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11199 сымб. → &lt;/span&gt;15679 сымб.)
# [[Карэйская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11208 сымб. → &lt;/span&gt;15691 сымб.)
# [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11227 сымб. → &lt;/span&gt;15718 сымб.)
# [[Вока]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11331 сымб. → &lt;/span&gt;15863 сымб.)
# [[Нэптун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11374 сымб. → &lt;/span&gt;15924 сымб.)
# [[Пі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11387 сымб. → &lt;/span&gt;15942 сымб.)
# [[Гафіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11411 сымб. → &lt;/span&gt;15975 сымб.)
# [[Навука]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11432 сымб. → &lt;/span&gt;16005 сымб.)
# [[Габрыель Гарсія Маркес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11502 сымб. → &lt;/span&gt;16103 сымб.)
# [[Магатма Гандзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11519 сымб. → &lt;/span&gt;16127 сымб.)
# [[Фашызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11544 сымб. → &lt;/span&gt;16162 сымб.)
# [[Вецер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11636 сымб. → &lt;/span&gt;16290 сымб.)
# [[Гарбата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11651 сымб. → &lt;/span&gt;16311 сымб.)
# [[Лёгкая атлетыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11693 сымб. → &lt;/span&gt;16370 сымб.)
# [[Сухоты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11702 сымб. → &lt;/span&gt;16383 сымб.)
# [[Гален]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11707 сымб. → &lt;/span&gt;16390 сымб.)
# [[Курыца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11730 сымб. → &lt;/span&gt;16422 сымб.)
# [[Энэргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11758 сымб. → &lt;/span&gt;16461 сымб.)
# [[Тэрмадынаміка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11776 сымб. → &lt;/span&gt;16486 сымб.)
# [[Сок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11844 сымб. → &lt;/span&gt;16582 сымб.)
# [[Давід Гільбэрт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11855 сымб. → &lt;/span&gt;16597 сымб.)
# [[Аль-Газалі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11866 сымб. → &lt;/span&gt;16612 сымб.)
# [[Эўклід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11886 сымб. → &lt;/span&gt;16640 сымб.)
# [[Пэрсыдзкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11919 сымб. → &lt;/span&gt;16687 сымб.)
# [[Рухавік унутранага згараньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11996 сымб. → &lt;/span&gt;16794 сымб.)
# [[Мэрылін Манро]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12114 сымб. → &lt;/span&gt;16960 сымб.)
# [[Чарлі Чаплін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12124 сымб. → &lt;/span&gt;16974 сымб.)
# [[Нікалё Мак’явэльлі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12142 сымб. → &lt;/span&gt;16999 сымб.)
# [[Паўднёвая Амэрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12164 сымб. → &lt;/span&gt;17030 сымб.)
# [[Альгебра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12219 сымб. → &lt;/span&gt;17107 сымб.)
# [[Сонца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12265 сымб. → &lt;/span&gt;17171 сымб.)
# [[Крыкет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12284 сымб. → &lt;/span&gt;17198 сымб.)
# [[Кароткія нарды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12291 сымб. → &lt;/span&gt;17207 сымб.)
# [[Майсей]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12376 сымб. → &lt;/span&gt;17326 сымб.)
# [[Імпэрыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12465 сымб. → &lt;/span&gt;17451 сымб.)
# [[Малако]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12487 сымб. → &lt;/span&gt;17482 сымб.)
# [[Франсіска Гоя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12578 сымб. → &lt;/span&gt;17609 сымб.)
# [[Атэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12579 сымб. → &lt;/span&gt;17611 сымб.)
# [[Сулейман I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12584 сымб. → &lt;/span&gt;17618 сымб.)
# [[Джэймз Ўат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12618 сымб. → &lt;/span&gt;17665 сымб.)
# [[Геалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12624 сымб. → &lt;/span&gt;17674 сымб.)
# [[Эўра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12800 сымб. → &lt;/span&gt;17920 сымб.)
# [[Адольф Гітлер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12845 сымб. → &lt;/span&gt;17983 сымб.)
# [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12937 сымб. → &lt;/span&gt;18112 сымб.)
# [[Урад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12983 сымб. → &lt;/span&gt;18176 сымб.)
# [[Суахілі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13063 сымб. → &lt;/span&gt;18288 сымб.)
# [[Жыцьцё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13101 сымб. → &lt;/span&gt;18341 сымб.)
# [[Танец]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13142 сымб. → &lt;/span&gt;18399 сымб.)
# [[Малійская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13178 сымб. → &lt;/span&gt;18449 сымб.)
# [[Зорка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13336 сымб. → &lt;/span&gt;18670 сымб.)
# [[Людвіг ван Бэтговэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13344 сымб. → &lt;/span&gt;18682 сымб.)
# [[Рэлігія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13404 сымб. → &lt;/span&gt;18766 сымб.)
# [[Готфрыд Ляйбніц]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13468 сымб. → &lt;/span&gt;18855 сымб.)
# [[Чарлз Дыкенз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13484 сымб. → &lt;/span&gt;18878 сымб.)
# [[Азартная гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13642 сымб. → &lt;/span&gt;19099 сымб.)
# [[Арктычны акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13748 сымб. → &lt;/span&gt;19247 сымб.)
# [[Электронная пошта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13806 сымб. → &lt;/span&gt;19328 сымб.)
# [[Томас Эдысан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13856 сымб. → &lt;/span&gt;19398 сымб.)
# [[Мацуо Басё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13925 сымб. → &lt;/span&gt;19495 сымб.)
# [[Уладзімер Ленін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13932 сымб. → &lt;/span&gt;19505 сымб.)
# [[Колер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13969 сымб. → &lt;/span&gt;19557 сымб.)
# [[Рак (захворваньне)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14078 сымб. → &lt;/span&gt;19709 сымб.)
# [[Зямля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14086 сымб. → &lt;/span&gt;19720 сымб.)
# [[Хвароба Альцгаймэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14220 сымб. → &lt;/span&gt;19908 сымб.)
# [[Жан-Поль Сартр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14400 сымб. → &lt;/span&gt;20160 сымб.)
# [[Гіп-гоп]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14505 сымб. → &lt;/span&gt;20307 сымб.)
# [[Шкло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14564 сымб. → &lt;/span&gt;20390 сымб.)
# [[Роза Люксэмбург]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14625 сымб. → &lt;/span&gt;20475 сымб.)
# [[Дунай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14708 сымб. → &lt;/span&gt;20591 сымб.)
# [[Яганэс Брамс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14858 сымб. → &lt;/span&gt;20801 сымб.)
# [[Машына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14935 сымб. → &lt;/span&gt;20909 сымб.)
# [[Лё Карбюзье]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14959 сымб. → &lt;/span&gt;20943 сымб.)
# [[Ацтэкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15037 сымб. → &lt;/span&gt;21052 сымб.)
# [[Аўгустын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15160 сымб. → &lt;/span&gt;21224 сымб.)
# [[Ібн Хальдун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15234 сымб. → &lt;/span&gt;21328 сымб.)
# [[Ібн Батута]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15332 сымб. → &lt;/span&gt;21465 сымб.)
# [[Лацінскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15342 сымб. → &lt;/span&gt;21479 сымб.)
# [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15393 сымб. → &lt;/span&gt;21550 сымб.)
# [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15402 сымб. → &lt;/span&gt;21563 сымб.)
# [[Біблія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15408 сымб. → &lt;/span&gt;21571 сымб.)
# [[Альфрэд Гічкок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15429 сымб. → &lt;/span&gt;21601 сымб.)
# [[Тысяча і адна ноч]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15461 сымб. → &lt;/span&gt;21645 сымб.)
# [[ГЭС Тры цясьніны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15488 сымб. → &lt;/span&gt;21683 сымб.)
# [[Сыр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15506 сымб. → &lt;/span&gt;21708 сымб.)
# [[Ізраіль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15645 сымб. → &lt;/span&gt;21903 сымб.)
# [[Грэцкі альфабэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15742 сымб. → &lt;/span&gt;22039 сымб.)
# [[Марлен Дытрых]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15875 сымб. → &lt;/span&gt;22225 сымб.)
# [[Ўолт Дыснэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16007 сымб. → &lt;/span&gt;22410 сымб.)
# [[Міжнародны валютны фонд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16011 сымб. → &lt;/span&gt;22415 сымб.)
# [[Канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16091 сымб. → &lt;/span&gt;22527 сымб.)
# [[Леанарда да Вінчы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16107 сымб. → &lt;/span&gt;22550 сымб.)
# [[Пераклад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16161 сымб. → &lt;/span&gt;22625 сымб.)
# [[Джордж Байран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16192 сымб. → &lt;/span&gt;22669 сымб.)
# [[Фёдар Дастаеўскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16314 сымб. → &lt;/span&gt;22840 сымб.)
# [[Фэдэрыка Фэліні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16351 сымб. → &lt;/span&gt;22891 сымб.)
# [[Асманская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16367 сымб. → &lt;/span&gt;22914 сымб.)
# [[Карыбскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16429 сымб. → &lt;/span&gt;23001 сымб.)
# [[Паўночнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16492 сымб. → &lt;/span&gt;23089 сымб.)
# [[Індыйскі акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16554 сымб. → &lt;/span&gt;23176 сымб.)
# [[Клімат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16615 сымб. → &lt;/span&gt;23261 сымб.)
# [[Цытрус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16682 сымб. → &lt;/span&gt;23355 сымб.)
# [[Райн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16764 сымб. → &lt;/span&gt;23470 сымб.)
# [[Ядзерная зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16838 сымб. → &lt;/span&gt;23573 сымб.)
# [[Электрычнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16905 сымб. → &lt;/span&gt;23667 сымб.)
# [[Аль-Харэзьмі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17459 сымб. → &lt;/span&gt;24443 сымб.)
# [[Жанна д’Арк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17572 сымб. → &lt;/span&gt;24601 сымб.)
# [[Шарль дэ Голь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17630 сымб. → &lt;/span&gt;24682 сымб.)
# [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17788 сымб. → &lt;/span&gt;24903 сымб.)
# [[Інжынэрная справа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18103 сымб. → &lt;/span&gt;25344 сымб.)
# [[Сахара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18181 сымб. → &lt;/span&gt;25453 сымб.)
# [[Мартын Гайдэгер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18263 сымб. → &lt;/span&gt;25568 сымб.)
# [[Афрыканскі зьвяз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18283 сымб. → &lt;/span&gt;25596 сымб.)
# [[Дыскрымінацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18460 сымб. → &lt;/span&gt;25844 сымб.)
# [[Макс Вэбэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18464 сымб. → &lt;/span&gt;25850 сымб.)
# [[Вугляводы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18535 сымб. → &lt;/span&gt;25949 сымб.)
# [[Аўстралія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18599 сымб. → &lt;/span&gt;26039 сымб.)
# [[Этыёпія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18988 сымб. → &lt;/span&gt;26583 сымб.)
# [[Ежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18991 сымб. → &lt;/span&gt;26587 сымб.)
# [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19006 сымб. → &lt;/span&gt;26608 сымб.)
# [[Майкл Фарадэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19100 сымб. → &lt;/span&gt;26740 сымб.)
# [[Здароўе]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19381 сымб. → &lt;/span&gt;27133 сымб.)
# [[Танзанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19438 сымб. → &lt;/span&gt;27213 сымб.)
# [[Анры Матыс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19497 сымб. → &lt;/span&gt;27296 сымб.)
# [[Куба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19772 сымб. → &lt;/span&gt;27681 сымб.)
# [[Політэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19829 сымб. → &lt;/span&gt;27761 сымб.)
# [[Кіліманджара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19863 сымб. → &lt;/span&gt;27808 сымб.)
# [[Сусьвет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19910 сымб. → &lt;/span&gt;27874 сымб.)
# [[Ум Кульсум]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19912 сымб. → &lt;/span&gt;27877 сымб.)
# [[Дантэ Аліг’еры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19924 сымб. → &lt;/span&gt;27894 сымб.)
# [[Віетнам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20101 сымб. → &lt;/span&gt;28141 сымб.)
# [[Халіфат Абасыдаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20271 сымб. → &lt;/span&gt;28379 сымб.)
# [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20336 сымб. → &lt;/span&gt;28470 сымб.)
# [[Сунь Ятсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20641 сымб. → &lt;/span&gt;28897 сымб.)
# [[Касьпійскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20710 сымб. → &lt;/span&gt;28994 сымб.)
# [[Тэніс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20780 сымб. → &lt;/span&gt;29092 сымб.)
# [[Людовік XIV]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20795 сымб. → &lt;/span&gt;29113 сымб.)
# [[Банглядэш]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20877 сымб. → &lt;/span&gt;29228 сымб.)
# [[Ёсіф Сталін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20994 сымб. → &lt;/span&gt;29392 сымб.)
# [[Бангкок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21000 сымб. → &lt;/span&gt;29400 сымб.)
# [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21115 сымб. → &lt;/span&gt;29561 сымб.)
# [[Гамэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21357 сымб. → &lt;/span&gt;29900 сымб.)
# [[Армія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21550 сымб. → &lt;/span&gt;30170 сымб.)
# [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21557 сымб. → &lt;/span&gt;30180 сымб.)
# [[Стаматалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21592 сымб. → &lt;/span&gt;30229 сымб.)
# [[Жак Карт’е]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21603 сымб. → &lt;/span&gt;30244 сымб.)
# [[Ашока]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21736 сымб. → &lt;/span&gt;30430 сымб.)
# [[Гаўтама Буда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21745 сымб. → &lt;/span&gt;30443 сымб.)
# [[Алан Т’юрынг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21798 сымб. → &lt;/span&gt;30517 сымб.)
# [[Апэрацыйная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21834 сымб. → &lt;/span&gt;30568 сымб.)
# [[Паблё Пікаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21867 сымб. → &lt;/span&gt;30614 сымб.)
# [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21896 сымб. → &lt;/span&gt;30654 сымб.)
# [[Польшча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21919 сымб. → &lt;/span&gt;30687 сымб.)
# [[Джакама Пучыні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21956 сымб. → &lt;/span&gt;30738 сымб.)
# [[Го]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21968 сымб. → &lt;/span&gt;30755 сымб.)
# [[Малярыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22062 сымб. → &lt;/span&gt;30887 сымб.)
# [[Сынгапур]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22088 сымб. → &lt;/span&gt;30923 сымб.)
# [[Сонечная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22096 сымб. → &lt;/span&gt;30934 сымб.)
# [[Француская рэвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22107 сымб. → &lt;/span&gt;30950 сымб.)
# [[Леанард Ойлер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22121 сымб. → &lt;/span&gt;30969 сымб.)
# [[Ерусалім]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22149 сымб. → &lt;/span&gt;31009 сымб.)
# [[Дыназаўр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22169 сымб. → &lt;/span&gt;31037 сымб.)
# [[Вэргіліюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22172 сымб. → &lt;/span&gt;31041 сымб.)
# [[Галяктыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22175 сымб. → &lt;/span&gt;31045 сымб.)
# [[Фрыдэрык Шапэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22185 сымб. → &lt;/span&gt;31059 сымб.)
# [[Энцыкляпэдыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22190 сымб. → &lt;/span&gt;31066 сымб.)
# [[Віктор Юго]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22210 сымб. → &lt;/span&gt;31094 сымб.)
# [[Сымона дэ Бавуар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22217 сымб. → &lt;/span&gt;31104 сымб.)
# [[Джон Мэйнард Кейнз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22221 сымб. → &lt;/span&gt;31109 сымб.)
# [[Турэцкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22292 сымб. → &lt;/span&gt;31209 сымб.)
# [[Лізавета I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22302 сымб. → &lt;/span&gt;31223 сымб.)
# [[Сатурн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22305 сымб. → &lt;/span&gt;31227 сымб.)
# [[Канстантын I Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22327 сымб. → &lt;/span&gt;31258 сымб.)
# [[Танк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22331 сымб. → &lt;/span&gt;31263 сымб.)
# [[Хрысьціянства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22341 сымб. → &lt;/span&gt;31277 сымб.)
# [[Авідыюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22386 сымб. → &lt;/span&gt;31340 сымб.)
# [[Піва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22409 сымб. → &lt;/span&gt;31373 сымб.)
# [[Дынастыя Тан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22412 сымб. → &lt;/span&gt;31377 сымб.)
# [[Сыднэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22417 сымб. → &lt;/span&gt;31384 сымб.)
# [[Уран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22492 сымб. → &lt;/span&gt;31489 сымб.)
# [[Мэркурый]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22525 сымб. → &lt;/span&gt;31535 сымб.)
# [[Транспарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22582 сымб. → &lt;/span&gt;31615 сымб.)
# [[Француская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22619 сымб. → &lt;/span&gt;31667 сымб.)
# [[Міжнародная сыстэма СІ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22646 сымб. → &lt;/span&gt;31704 сымб.)
# [[Багдад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22656 сымб. → &lt;/span&gt;31718 сымб.)
# [[Мухамад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22663 сымб. → &lt;/span&gt;31728 сымб.)
# [[Сэул]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22722 сымб. → &lt;/span&gt;31811 сымб.)
# [[Ёган Кеплер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22737 сымб. → &lt;/span&gt;31832 сымб.)
# [[Дака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22750 сымб. → &lt;/span&gt;31850 сымб.)
# [[Лі Бо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22869 сымб. → &lt;/span&gt;32017 сымб.)
# [[Архімэд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22871 сымб. → &lt;/span&gt;32019 сымб.)
# [[Юпітэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22884 сымб. → &lt;/span&gt;32038 сымб.)
# [[Карачы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22885 сымб. → &lt;/span&gt;32039 сымб.)
# [[Рэнэ Дэкарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22940 сымб. → &lt;/span&gt;32116 сымб.)
# [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22961 сымб. → &lt;/span&gt;32145 сымб.)
# [[Мартын Лютэр Кінг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23001 сымб. → &lt;/span&gt;32201 сымб.)
# [[Авіцэна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23049 сымб. → &lt;/span&gt;32269 сымб.)
# [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23062 сымб. → &lt;/span&gt;32287 сымб.)
# [[Мікелянджэлё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23076 сымб. → &lt;/span&gt;32306 сымб.)
# [[Эканоміка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23094 сымб. → &lt;/span&gt;32332 сымб.)
# [[Фільм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23103 сымб. → &lt;/span&gt;32344 сымб.)
# [[Мартын Лютэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23104 сымб. → &lt;/span&gt;32346 сымб.)
# [[Ліпіды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23138 сымб. → &lt;/span&gt;32393 сымб.)
# [[Антарктыда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23198 сымб. → &lt;/span&gt;32477 сымб.)
# [[Сінтаізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23205 сымб. → &lt;/span&gt;32487 сымб.)
# [[Старажытны Эгіпет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23268 сымб. → &lt;/span&gt;32575 сымб.)
# [[Мігель Сэрвантэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23283 сымб. → &lt;/span&gt;32596 сымб.)
# [[Анатомія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23291 сымб. → &lt;/span&gt;32607 сымб.)
# [[Эрвін Шрэдынгер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23320 сымб. → &lt;/span&gt;32648 сымб.)
# [[Антон Чэхаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23323 сымб. → &lt;/span&gt;32652 сымб.)
# [[Бізантыйская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23333 сымб. → &lt;/span&gt;32666 сымб.)
# [[Тайлянд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23339 сымб. → &lt;/span&gt;32675 сымб.)
# [[Калката]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23430 сымб. → &lt;/span&gt;32802 сымб.)
# [[Багата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23542 сымб. → &lt;/span&gt;32959 сымб.)
# [[Дынастыя Мін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23576 сымб. → &lt;/span&gt;33006 сымб.)
# [[Мальер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23651 сымб. → &lt;/span&gt;33111 сымб.)
# [[Мэксыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23685 сымб. → &lt;/span&gt;33159 сымб.)
# [[Аргентына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23702 сымб. → &lt;/span&gt;33183 сымб.)
# [[Дамаск]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23736 сымб. → &lt;/span&gt;33230 сымб.)
# [[Рэінкарнацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23764 сымб. → &lt;/span&gt;33270 сымб.)
# [[Дэлі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23819 сымб. → &lt;/span&gt;33347 сымб.)
# [[Пэкін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23821 сымб. → &lt;/span&gt;33349 сымб.)
# [[Саудаўская Арабія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23841 сымб. → &lt;/span&gt;33377 сымб.)
# [[Старажытная Грэцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23982 сымб. → &lt;/span&gt;33575 сымб.)
# [[Мост]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24055 сымб. → &lt;/span&gt;33677 сымб.)
# [[Найробі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24069 сымб. → &lt;/span&gt;33697 сымб.)
# [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24100 сымб. → &lt;/span&gt;33740 сымб.)
# [[Ісак Ньютан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24115 сымб. → &lt;/span&gt;33761 сымб.)
# [[Вальтэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24115 сымб. → &lt;/span&gt;33761 сымб.)
# [[Ўільям Шэксьпір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24192 сымб. → &lt;/span&gt;33869 сымб.)
# [[Сальвадор Далі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24254 сымб. → &lt;/span&gt;33956 сымб.)
# [[Бронзавы век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24265 сымб. → &lt;/span&gt;33971 сымб.)
# [[Іран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24319 сымб. → &lt;/span&gt;34047 сымб.)
# [[Турэччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24329 сымб. → &lt;/span&gt;34061 сымб.)
# [[Банан (плод)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24344 сымб. → &lt;/span&gt;34082 сымб.)
# [[Мэхіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24407 сымб. → &lt;/span&gt;34170 сымб.)
# [[Будызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24434 сымб. → &lt;/span&gt;34208 сымб.)
# [[Электроніка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24482 сымб. → &lt;/span&gt;34275 сымб.)
# [[Скалістыя горы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24495 сымб. → &lt;/span&gt;34293 сымб.)
# [[Чжэн Хэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24644 сымб. → &lt;/span&gt;34502 сымб.)
# [[Пратэстанцтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24675 сымб. → &lt;/span&gt;34545 сымб.)
# [[Эўропа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24678 сымб. → &lt;/span&gt;34549 сымб.)
# [[Тадж Магал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24684 сымб. → &lt;/span&gt;34558 сымб.)
# [[Дзьмітры Мендзялееў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24712 сымб. → &lt;/span&gt;34597 сымб.)
# [[Дрэва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24747 сымб. → &lt;/span&gt;34646 сымб.)
# [[Бялкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24801 сымб. → &lt;/span&gt;34721 сымб.)
# [[Гандаль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24824 сымб. → &lt;/span&gt;34754 сымб.)
# [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24850 сымб. → &lt;/span&gt;34790 сымб.)
# [[Джакарта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24858 сымб. → &lt;/span&gt;34801 сымб.)
# [[Індыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25070 сымб. → &lt;/span&gt;35098 сымб.)
# [[Нігерыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25083 сымб. → &lt;/span&gt;35116 сымб.)
# [[Мэка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25191 сымб. → &lt;/span&gt;35267 сымб.)
# [[Расейская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25227 сымб. → &lt;/span&gt;35318 сымб.)
# [[Ангельская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25312 сымб. → &lt;/span&gt;35437 сымб.)
# [[Біялёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25344 сымб. → &lt;/span&gt;35482 сымб.)
# [[Кітай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25413 сымб. → &lt;/span&gt;35578 сымб.)
# [[Карабель]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25428 сымб. → &lt;/span&gt;35599 сымб.)
# [[Зараастрызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25469 сымб. → &lt;/span&gt;35657 сымб.)
# [[Тлен]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25602 сымб. → &lt;/span&gt;35843 сымб.)
# [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25629 сымб. → &lt;/span&gt;35881 сымб.)
# [[Аўганістан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25734 сымб. → &lt;/span&gt;36028 сымб.)
# [[Марс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25780 сымб. → &lt;/span&gt;36092 сымб.)
# [[Ватыкан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25872 сымб. → &lt;/span&gt;36221 сымб.)
# [[Першая сусьветная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26005 сымб. → &lt;/span&gt;36407 сымб.)
# [[Антоніё Вівальдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26242 сымб. → &lt;/span&gt;36739 сымб.)
# [[Эгіпет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26258 сымб. → &lt;/span&gt;36761 сымб.)
# [[Тэгеран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26438 сымб. → &lt;/span&gt;37013 сымб.)
# [[Аўтамабіль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26557 сымб. → &lt;/span&gt;37180 сымб.)
# [[Хуткасьць сьвятла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26663 сымб. → &lt;/span&gt;37328 сымб.)
# [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26975 сымб. → &lt;/span&gt;37765 сымб.)
# [[Лагас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27063 сымб. → &lt;/span&gt;37888 сымб.)
# [[Судан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27082 сымб. → &lt;/span&gt;37915 сымб.)
# [[Вашку да Гама]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27835 сымб. → &lt;/span&gt;38969 сымб.)
# [[Жан-Жак Русо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;28096 сымб. → &lt;/span&gt;39334 сымб.)
# [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;28159 сымб. → &lt;/span&gt;39423 сымб.)
# [[Японія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29092 сымб. → &lt;/span&gt;40729 сымб.)
# [[Нацысцкая Нямеччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29151 сымб. → &lt;/span&gt;40811 сымб.)
# [[Паўночная Амэрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29314 сымб. → &lt;/span&gt;41040 сымб.)
# [[Тэхналёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29652 сымб. → &lt;/span&gt;41513 сымб.)
# [[Эўрапейскі Зьвяз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30051 сымб. → &lt;/span&gt;42071 сымб.)
# [[Вада]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30372 сымб. → &lt;/span&gt;42521 сымб.)
# [[Ірак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30652 сымб. → &lt;/span&gt;42913 сымб.)
# [[Швайцарыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30660 сымб. → &lt;/span&gt;42924 сымб.)
# [[Баскетбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30786 сымб. → &lt;/span&gt;43100 сымб.)
# [[Сара Бэрнар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31434 сымб. → &lt;/span&gt;44008 сымб.)
# [[Энрыка Фэрмі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31649 сымб. → &lt;/span&gt;44309 сымб.)
# [[Застуда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31856 сымб. → &lt;/span&gt;44598 сымб.)
# [[The Beatles]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31882 сымб. → &lt;/span&gt;44635 сымб.)
# [[Атэны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31914 сымб. → &lt;/span&gt;44680 сымб.)
# [[Мэдыцына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31921 сымб. → &lt;/span&gt;44689 сымб.)
# [[Кансэрватызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32008 сымб. → &lt;/span&gt;44811 сымб.)
# [[Пётар Чайкоўскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32079 сымб. → &lt;/span&gt;44911 сымб.)
# [[Гішпанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32166 сымб. → &lt;/span&gt;45032 сымб.)
# [[Цягліцы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32174 сымб. → &lt;/span&gt;45044 сымб.)
# [[Санкт-Пецярбург]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32285 сымб. → &lt;/span&gt;45199 сымб.)
# [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33118 сымб. → &lt;/span&gt;46365 сымб.)
# [[Чынгісхан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33122 сымб. → &lt;/span&gt;46371 сымб.)
# [[Азія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33253 сымб. → &lt;/span&gt;46554 сымб.)
# [[Дыялектыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33477 сымб. → &lt;/span&gt;46868 сымб.)
# [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33873 сымб. → &lt;/span&gt;47422 сымб.)
# [[Эйфэлева вежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;34681 сымб. → &lt;/span&gt;48553 сымб.)
# [[Аляксандар Пушкін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;34752 сымб. → &lt;/span&gt;48653 сымб.)
# [[Афрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35098 сымб. → &lt;/span&gt;49137 сымб.)
# [[Бульба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35480 сымб. → &lt;/span&gt;49672 сымб.)
# [[Масква]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35575 сымб. → &lt;/span&gt;49805 сымб.)
# [[Кір II]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35642 сымб. → &lt;/span&gt;49899 сымб.)
# [[Джэйн Остын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35833 сымб. → &lt;/span&gt;50166 сымб.)
# [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36226 сымб. → &lt;/span&gt;50716 сымб.)
# [[Ісус Хрыстос]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36531 сымб. → &lt;/span&gt;51143 сымб.)
# [[Нікола Тэсла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36583 сымб. → &lt;/span&gt;51216 сымб.)
# [[Стамбул]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36643 сымб. → &lt;/span&gt;51300 сымб.)
# [[Ганконг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37507 сымб. → &lt;/span&gt;52510 сымб.)
# [[Кіншаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37538 сымб. → &lt;/span&gt;52553 сымб.)
# [[Глябальнае пацяпленьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38115 сымб. → &lt;/span&gt;53361 сымб.)
# [[Ёган Сэбастыян Бах]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38796 сымб. → &lt;/span&gt;54314 сымб.)
# [[Альбэрт Айнштайн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38873 сымб. → &lt;/span&gt;54422 сымб.)
# [[Калізэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38896 сымб. → &lt;/span&gt;54454 сымб.)
# [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;39963 сымб. → &lt;/span&gt;55948 сымб.)
# [[Гісторыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41456 сымб. → &lt;/span&gt;58038 сымб.)
# [[Алімпійскія гульні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41477 сымб. → &lt;/span&gt;58068 сымб.)
# [[Сусьветны банк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41676 сымб. → &lt;/span&gt;58346 сымб.)
# [[Рабіндранат Тагор]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;42841 сымб. → &lt;/span&gt;59977 сымб.)
# [[Рэмбрант]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;44500 сымб. → &lt;/span&gt;62300 сымб.)
# [[Мао Дзэ-дун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;44938 сымб. → &lt;/span&gt;62913 сымб.)
# [[Расея]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;45417 сымб. → &lt;/span&gt;63584 сымб.)
# [[Канада]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;46206 сымб. → &lt;/span&gt;64688 сымб.)
# [[Вена]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;46921 сымб. → &lt;/span&gt;65689 сымб.)
# [[Фрэнк Лойд Райт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;48046 сымб. → &lt;/span&gt;67264 сымб.)
# [[Хрыстафор Калюмб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;51150 сымб. → &lt;/span&gt;71610 сымб.)
# [[Футбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;52261 сымб. → &lt;/span&gt;73165 сымб.)
# [[Шахматы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53026 сымб. → &lt;/span&gt;74236 сымб.)
# [[Рэфармацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53434 сымб. → &lt;/span&gt;74808 сымб.)
# [[Джузэпэ Вэрдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53442 сымб. → &lt;/span&gt;74819 сымб.)
# [[Аўстрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53739 сымб. → &lt;/span&gt;75235 сымб.)
# [[Бэрлін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;54100 сымб. → &lt;/span&gt;75740 сымб.)
# [[Шанхай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;54669 сымб. → &lt;/span&gt;76537 сымб.)
# [[Лос-Анджэлес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56649 сымб. → &lt;/span&gt;79309 сымб.)
# [[Дубай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56689 сымб. → &lt;/span&gt;79365 сымб.)
# [[Альжыр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56691 сымб. → &lt;/span&gt;79367 сымб.)
# [[Амстэрдам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;57158 сымб. → &lt;/span&gt;80021 сымб.)
# [[Густаў Малер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;58733 сымб. → &lt;/span&gt;82226 сымб.)
# [[Сан-Паўлу]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;59025 сымб. → &lt;/span&gt;82635 сымб.)
# [[Нідэрлянды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;60735 сымб. → &lt;/span&gt;85029 сымб.)
# [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;61252 сымб. → &lt;/span&gt;85753 сымб.)
# [[Кейптаўн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;61579 сымб. → &lt;/span&gt;86211 сымб.)
# [[Мумбаі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;62314 сымб. → &lt;/span&gt;87240 сымб.)
# [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;62400 сымб. → &lt;/span&gt;87360 сымб.)
# [[Аляксандар Македонскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;63243 сымб. → &lt;/span&gt;88540 сымб.)
# [[Токіё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;65839 сымб. → &lt;/span&gt;92175 сымб.)
# [[Мадрыд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;66665 сымб. → &lt;/span&gt;93331 сымб.)
# [[Каір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;69375 сымб. → &lt;/span&gt;97125 сымб.)
# [[Італія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;71409 сымб. → &lt;/span&gt;99973 сымб.)
# [[Пётар I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;73835 сымб. → &lt;/span&gt;103369 сымб.)
# [[Другая сусьветная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;74840 сымб. → &lt;/span&gt;104776 сымб.)
# [[Джордж Вашынгтон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;76721 сымб. → &lt;/span&gt;107409 сымб.)
# [[Украіна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;78779 сымб. → &lt;/span&gt;110291 сымб.)
# [[Рым]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;79729 сымб. → &lt;/span&gt;111621 сымб.)
# [[Напалеон I Банапарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;80984 сымб. → &lt;/span&gt;113378 сымб.)
# [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;80994 сымб. → &lt;/span&gt;113392 сымб.)
# [[Актавіян Аўгуст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;83740 сымб. → &lt;/span&gt;117236 сымб.)
# [[Буэнас-Айрэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;85028 сымб. → &lt;/span&gt;119039 сымб.)
# [[Нямеччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;90307 сымб. → &lt;/span&gt;126430 сымб.)
# [[Партугалія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92505 сымб. → &lt;/span&gt;129507 сымб.)
# [[Лёндан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92546 сымб. → &lt;/span&gt;129564 сымб.)
# [[Парыж]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92614 сымб. → &lt;/span&gt;129660 сымб.)
# [[Калюмбія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;93460 сымб. → &lt;/span&gt;130844 сымб.)
# [[Пакістан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;96961 сымб. → &lt;/span&gt;135745 сымб.)
# [[Рэспубліка Карэя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;98362 сымб. → &lt;/span&gt;137707 сымб.)
# [[Вялікабрытанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;102178 сымб. → &lt;/span&gt;143049 сымб.)
# [[Цягнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;102352 сымб. → &lt;/span&gt;143293 сымб.)
# [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;103706 сымб. → &lt;/span&gt;145188 сымб.)
# [[Сьпірт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;109326 сымб. → &lt;/span&gt;153056 сымб.)
# [[Нью-Ёрк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;110237 сымб. → &lt;/span&gt;154332 сымб.)
# [[Бразылія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;111143 сымб. → &lt;/span&gt;155600 сымб.)
# [[Чорная дзірка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;117112 сымб. → &lt;/span&gt;163957 сымб.)
# [[Майкл Джэксан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;121672 сымб. → &lt;/span&gt;170341 сымб.)
# [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;123314 сымб. → &lt;/span&gt;172640 сымб.)
# [[Францыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;125799 сымб. → &lt;/span&gt;176119 сымб.)
# [[Філіпіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;128250 сымб. → &lt;/span&gt;179550 сымб.)
# [[Інданэзія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;152534 сымб. → &lt;/span&gt;213548 сымб.)
# [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;154183 сымб. → &lt;/span&gt;215856 сымб.)
# [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;162588 сымб. → &lt;/span&gt;227623 сымб.)</text>
      <sha1>3kaknevfs0xnkxwvsd9cwrasvtbmt8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жыве Беларусь!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92425</id>
    <revision>
      <id>2698936</id>
      <parentid>2682684</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56453" sha1="ahjnzj6ou954d3tm4udqxn71oktwzxh" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Жыве Беларусь}}
[[Файл:Long live inscription on snow (allusion to protests in Belarus).jpg|значак|«Жыве [Беларусь!]». Надпіс на сьнезе ў [[Менск]]у, студзень 2021 г.]]
[[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (1914).jpg|значак|Першая старонка газэты [[Наша Ніва]] за 20 сакавіка 1914 году: «''Калі першы раз з грудзей беларуса-мужыка вырваўся кліч: „жыве Беларусь!“, — у ім зьліліся ў вадно пачуцьцё свайго нацыянальнага я, і прабудзіўшаяся сьведамасьць, што ён — чалавек, роўны ўсім іншым, і захованае ў таемнае глыбіні душы жаданьне волі і зямлі''»]]

'''Жыве́ Белару́сь!''' — патрыятычны заклік, скіраваны на абуджэньне нацыянальна-грамадзянскіх пачуцьцяў, кансалідацыю народу [[Беларусь|Беларусі]] ў абарону свабоды, незалежнасьці сваёй краіны, [[беларуская мова|роднай мовы]], усёй нацыянальнай культуры&lt;ref name=&quot;ehb&quot;&gt;[[Аляксей Каўка|Каўка А.]] Жыве Беларусь! // {{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. 377.&lt;/ref&gt;. Шырокае ўжываньне гэтага выразу-[[фразэалягізм]]у ў розныя часы стала магчымым дзякуючы яго зьместу — зычаньню росквіту сваёй зямлі, сваёй дзяржаве&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;/&gt;. Разглядаецца як нацыянальны дэвіз&lt;ref name=&quot;Svaboda-11.12.2020&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/slova-2020-hodu-zyvie/30995977.html Беларускае слова 2020 году — «Жыве!»], [[Радыё Свабода]], 11 сьнежня 2020 г.&lt;/ref&gt; — адзін зь [[беларусы|беларускіх]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальных сымбаляў]] разам з гербам [[Пагоня]]й і [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]]&lt;ref name=&quot;Plachimovic&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=266594 Дацэнт канстытуцыйнага права: Варта дадаць у Канстытуцыю яшчэ адзін дзяржаўны сімвал — дэвіз «Жыве Беларусь!»], [[Наша Ніва]], 13 студзеня 2021 г.&lt;/ref&gt; — у якім у максымальна ляпідарнай форме фармулюецца беларуская нацыянальная ідэя&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30803999.html Уладзімер Арлоў: Адбылося дафармаваньне беларускай нацыі і народны рэфэрэндум аб вяртаньні нацыянальнай сымболікі], [[Радыё Свабода]], 26 жніўня 2020 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kalinkina&quot;&gt;[[Сьвятлана Калінкіна|Калінкіна С.]] Жыве Беларусь! // [[Народная Воля]]. № 40, 27.05.2014. С. 1.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Беларускі нацыянальна-вызвольны рух ===
[[Файл:Posiedzenie WRB i CBRW.jpg|значак|[[Вялікая беларуская рада]], кастрычнік 1917 г.]]

Вытокі беларускага патрыятычнага закліку-дэвізу звычайна прымяркоўваюць да [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстанцкага руху 1863—1864 гадоў]] і дзейнасьці яго кіраўніка [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]: сябры віленскай рэвалюцыйнай арганізацыі карысталіся паролем «Люблю Беларусь. — Так узаемна»&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;. Тым часам яшчэ ў 1859 годзе народжаны на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомля (Людвік Кандратовіч)]], які — [[Літва#Пад уладай Расейскай імпэрыі|як і яго сучасьнікі]] — называў Беларусь [[Літва старажытная|Літвой]] («''О Радзіма Літва, о Айчына сьвятая''»)&lt;ref&gt;Некрашэвіч-Кароткая Ж. Ідэнтыфікацыйныя дыспазіцыі ў старажытных наратывах як гетэрагеннае культурнае ядро: беларускі гісторыка-літаратурны дыскурс // Філалагічныя штудыі = Studia philologica, 2020. С. 74.&lt;/ref&gt;, падкрэсьліваў у адным з сваіх вершаў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: Хай жыве наша Літва! Хай жывуць [[Ліцьвіны|ліцьвіны]]!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»&lt;ref&gt;Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.&lt;/ref&gt;|скарочана}}}}&lt;ref&gt;[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.&lt;/ref&gt;.

У сваёй сучаснай форме выраз «Жыве Беларусь!» упершыню прагучаў у вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[wikisource:be:Гэта крык, што жыве Беларусь|Гэта крык, што жыве Беларусь]]», напісаным у 1905—1907 гады:
{{Цытата|&lt;poem&gt; А вось як не любіць гэта поле, і бор,
І зялёны садок, і крыклівую гусь!..
А што часам тут страшна заенча віхор, —
Гэта енк, гэта крык, што жыве Беларусь!&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140306081033/http://rv-blr.com/vershu/view/5 Гэта крык, што жыве Беларусь]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;}}
[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Žyvie Biełaruś. Бел-чырвона-белы сьцяг, Жыве Беларусь (1917).jpg|значак|Картка дэлегата І Усебеларускага кангрэсу ў сьнежні 1917 г.]]

У самім вершы малады паэт мерна і журботна апісвае зь вялікай любоўю Беларусь і зь вялікім болем — лёс яе народу, а заканчэньне ў выглядзе [[аксюмаран]]у разглядаецца як самасьцьверджаньне беларусаў і маніфэстацыя схаванай беларускай моцы: «''мы — ёсьць!''»&lt;ref name=&quot;Svaboda-11.12.2020&quot;/&gt;. Апошнія словы верша ў якасьці [[эпіграф]]у да надрукаванага ў 1908 годзе артыкулу «Вялікае сьвята „[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]“ Янука Купалы» ўзяў літаратурны крытык і публіцыст [[Уладзімер Самойла]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Алесь Кіркевіч]]|загаловак=На аўкцыёне прадаецца фота прамоўтэра лёзунгу «Жыве Беларусь!»|спасылка=https://novychas.by/poviaz/na-aukcyjone-pradaecca-fota-pramoutera-lozunhu-zy|выдавец=Газэта «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=9 траўня 2018|копія=https://charter97.org/be/news/2018/5/9/289352/|дата копіі=9 траўня 2018|дата доступу=25 лютага 2021}}&lt;/ref&gt;. Гэта спрыяла папулярызацыі выразу, які ў розных формах замацоўваўся ў паэтычных і публіцыстычных творах беларускіх пісьменьнікаў, ідэолягаў нацыянальнага руху&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;. Сярод іншага, назву «[[wikisource:be:Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь!]]» атрымаў верш [[Хведар Чарнышэвіч|Хведара Чарнышэвіча]], апублікаваны ў 1912 годзе.

[[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Паштоўка [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]]

Покліч «Жыве Беларусь!» адразу перанялі беларускія публіцысты-адраджэнцы як знак беларускага самаўсьведамленьня: ''«… Плыве жывое беларускае слова, будзячы сэрцы беларусаў і паказваючы ўсім, што „Жыве Беларусь!“''» ([[Наша Ніва]], 11 лістапада 1910 году). У рэдакцыйнай нататцы «Нашай Нівы» (1911 год, № 9—10) зазначалася:
{{Цытата|Расьце беларускі нацыянальны рух, будзяцца да новага, уласнага жыцьця забытыя ўсімі ўбогія беларускія вёскі; будзяцца і пачынаюць пазнаваць свае нацыянальнае імя нашы мястэчкі і месты. Будзіцца аграмадны крывіцкі абшар родных гоняў, лугоў і лясоў, і ў песьнях народных песьняроў грымне, што „Жыве Беларусь!“}}

У мадыфікаваным, разгорнутым выглядзе — «Няхай жыве вольная Беларусь» — выраз вышылі золатам на беларускіх нацыянальных [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белых сьцягох]], пашытых паводле эскізу [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і разасланых у беларускія арганізацыі ўвесну 1917 году&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;&gt;[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009.&lt;/ref&gt;. Лёзунг «Няхай жыве вольная Беларусь!» заняў цэнтральнае месца над прэзыдыюмам [[Усебеларускі зьезд|Усебеларускага зьезду 1917 году]]&lt;ref name=&quot;latysonak&quot;/&gt;. Яго шырока выкарыстоўвалі ў грамадзка-палітычным жыцьці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], потым, у саветызаванай форме, у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] («Няхай жыве Савецкая Беларусь!» і інш.)&lt;ref name=&quot;Korbut&quot;&gt;Корбут В. [https://web.archive.org/web/20210322102119/https://www.sb.by/articles/zhyve-belarus.html Жыве Беларусь!] // [[Советская Белоруссия]]. № 126 (22781), 11.07.2007 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ehb&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 28, 30.&lt;/ref&gt;. Сярод іншага, у студзені 1918 году дэвіз «няхай жыве на вякі [вольная Беларусь]» зьявіўся ў звароце да беларускай моладзі генэрала [[Канстанцін Аляксееўскі|Канстанціна Аляксееўскага]]&lt;ref name=&quot;Cyrvony slach&quot;&gt;Алексеевский К. Воспоминание о Всебелорусском съезде в г. Минске // Чырвоны шлях. № 1—2, 19.07.1918. С. 10.&lt;/ref&gt;, надрукаваным у часопісе «[[Чырвоны шлях]]» ([[Пецярбург|Петраград]]) — першым беларускім савецкім выданьні. У рэзалюцыі зьезду [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Случчыны]] ад 14 лістапада 1920 году зазначалася:
{{Цытата|Хай жыве вольная, незалежная Народная Беларуская Рэспубліка ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|яе этнаграфічных межах]]!&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=За Дзяржаўную Незалежнасьць Беларусі
|год=1960|аўтар=[[Беларуская Цэнтральная Рада]].|горад=[[Лёндан]]|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/9683-1.pdf}}&lt;/ref&gt;}}

[[Файл:Я. Драздовіч Пагоня.jpg|значак| «Пагоня» [[Язэп Драздовіч|Я. Драздовіча]], 1927 г.]]

У пачатковай форме — «Жыве Беларусь!» — выраз упершыню загучаў як палітычны нацыянальны заклік у 1918 годзе (выступ у [[Кіеўскі ўнівэрсытэт|Кіеўскім унівэрсытэце]] [[Антон Баліцкі|Антона Баліцкага]], якому гэта ставіў у віну [[Сямён Вальфсон]]&lt;ref&gt;Вальфсон С. «Навука» на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі. — Менск, 1931. С. 45.&lt;/ref&gt;). У 1920-я гады покліч «Жыве Беларусь!» ужываўся на сходах беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], пазьней — на грамадзкіх сходах у [[Парыж]]ы, [[Вільня|Вільні]]&lt;ref name=&quot;kipiel&quot;&gt;[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] [https://web.archive.org/web/20090407030858/http://nn.by/2002/08/17.htm Жыве Беларусь!] // [[Наша Ніва]]. № 8 (270), 22.02.2002. С. 14.&lt;/ref&gt;. У 1925 годзе працоўныя [[Берасьце|Берасьця]] на мескім мітынгу скандавалі «Няхай жыве аб’яднаная Савецкая Беларусь!»&lt;ref&gt;Горны А. Рэгіянальныя структуры беларускага нацыянальнага pyxy ў Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 6, 2021. С. 20.&lt;/ref&gt;. Надпіс «Жыве вольная Беларусь» ({{мова-la|Vivat Albarussia Liberta|скарочана}}) зьмясьціў на сваё карціне «Пагоня» (1927 год) беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]&lt;ref name=&quot;Svaboda-11.12.2020&quot;/&gt;. Паводле сьведчаньня жыхара вёскі [[Пагор’е (Гарадзенская вобласьць)|Пагораў]], надрукаванага ўвосень 1939 году ў газэце «[[Звязда]]», улады міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] склалі пратакол і арыштавалі жыхароў вёскі за покліч «Няхай жыве Беларусь і народная школа!» на сходзе, дзе тыя патрабавалі беларускай мовы навучаньня ў мясцовай школе&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274998&amp;fbclid=IwAR2hVCo4r87XSk7et3KRv2O2YdzgWd3anFYyCn1Dw_TgaXv0NRtIPFpZklA Як за вокліч «Няхай жыве Беларусь!» арыштоўвалі пры Польшчы ў Заходняй Беларусі], [[Наша Ніва]], 24 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (1938).jpg|значак|З вокладкі часопіса [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], 1938 г.]]

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] выраз «Жыве Беларусь!» ужываўся беларусамі незалежна ад палітычных поглядаў. У 5-м разьдзеле статуту [[Саюз беларускай моладзі|Саюзу беларускай моладзі]] рэглямэнтавалася: «''прывітаньнем і разьвітаньнем зьяўляецца падняцьце правае рукі із словамі „Жыве Беларусь!“ — „Жыве“''»&lt;ref&gt;{{Кніга| аўтар = [[Юры Туронак|Туронак Ю.]] | загаловак = Людзі СБМ  | спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5145 | месца = [[Менск]] | год = 2006 | старонкі = 175 }}&lt;/ref&gt;. У ліпені 1943 году СБМ атрымаў свой друкаваны орган — штомесячнік «[[Жыве Беларусь! (часопіс)|Жыве Беларусь!]]»&lt;ref&gt;{{Кніга| аўтар = [[Юры Туронак|Туронак Ю.]] | загаловак = Беларусь пад нямецкай акупацыяй  | спасылка = https://knihi.com/Jury_Turonak/Bielarus_pad_niamieckaj_akupacyjaj.html#1 | месца = {{Менск (Мінск)}} | год = 1993 | старонкі = 135 }}&lt;/ref&gt;. У верасьні 1944 году пры бэрлінскай арганізацыі «[[Вінэта]]» ўтварылася гастрольная тэатральная трупа пад назвай «[[Жыве Беларусь (трупа)|Жыве Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Кніга| аўтар = [[Юры Туронак|Туронак Ю.]] | загаловак = Беларусь пад нямецкай акупацыяй  | спасылка = https://knihi.com/Jury_Turonak/Bielarus_pad_niamieckaj_akupacyjaj.html#1 | месца = {{Менск (Мінск)}} | год = 1993 | старонкі = 193 }}&lt;/ref&gt;. Зь іншага боку покліч «Жыве Беларусь!» ужывалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]]. У фондах [[Віцебскі абласны краязнаўчы музэй|Віцебскага абласнога краязнаўчага музэю]] захоўваюцца ўлёткі з тэкстам «Партызанскага маршу»&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Гэты ж тэкст «Партызанскага маршу» 27 верасьня 1942 году апублікавалі ў газэце «[[За свабодную Беларусь (1942)|За свабодную Беларусь]]»&lt;ref&gt;[[За свабодную Беларусь (1942)|За свабодную Беларусь]]. № 158, 27.09.1942 г.&lt;/ref&gt;}} (аўтар тэксту{{Заўвага|Аснова тэксту — пераклад на беларускую мову верша {{Не перакладзена|Аляксей Суркоў|Аляксея Суркова|ru|Сурков, Алексей Александрович}}}} — [[Пімен Панчанка]]&lt;ref&gt;{{кніга
 |аўтар          = [[Пімен Панчанка|Панчанка П.]]
 |частка         = Выбраныя пераклады.
 |загаловак      = Збор твораў. У чатырох тамах. Том 1. Вершы і паэмы (1934 — 1945 гг.). Выбраныя пераклады.
 |спасылка       = https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/knihi.com/%D0%9F%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E%20%D1%83%20%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D1%85%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%85/1/Pancanka_Pimien.Zbor_tvorau_4_1.pdf
 |адказны        = [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадулін]]
 |месца          = {{Менск (Мн.)}}
 |выдавецтва     = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]
 |год            = 1981
 |том            = 1
 |старонкі       = 332
 |старонак       = 366
 |тыраж          = 17 000
}}&lt;/ref&gt;):

[[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (27.03.1942).jpg|значак|Назоў у газэце «[[Савецкая Беларусь|Совецкая Беларусь]]», 1942 г.]]

{{Цытата|&lt;poem&gt; «На прускага ката
За вёску і хату!» — 
Кліч помсты народнай заве.
Ідуць у атаку лясныя салдаты,
Грукочуць гранаты,
Грымяць аўтаматы:
— Жыве Беларусь!
Жыве!&lt;ref&gt;Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/27855981.html Сяржук Доўгушаў: Песьня гучыць, і яе не спыніць, яна — як сьцяг], [[Радыё Свабода]], 13 ліпеня 2016 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ok.ru/majakrainbelarus/topic/65388885437395 «Партызанскі марш» часоў Другой сусьветнай вайны з збораў Віцебскага абласнога краязнаўчага музэя]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;}}

[[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (9.07.1943).jpg|значак|Савецкая ўлётка часоў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] з «Жыве Беларусь», 9 ліпеня 1943 г.]]

Тым часам яшчэ ў лістападзе 1942 году ў [[Масква|Маскве]] адкрылася экспазыцыя пад назвай «Беларусь жыве, Беларусь змагаецца, Беларусь была і будзе савецкай»&lt;ref&gt;Беларусь жыве, Беларусь змагаецца: Выстаўка ў Дзяржаўным гістарычным музеі // [[Советская Белоруссия|Совецкая Беларусь]]. № 94, 28 кастрычніка 1942. С. 4.&lt;/ref&gt;. Яна працавала да жніўня 1944 году, пакуль не пераехала ў заняты [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] Менск&lt;ref&gt;[[Полымя (часопіс)|Полымя]]. [https://web.archive.org/web/20181223001954/http://www.lim.by/limbyfiles/pol12-2013.pdf № 12, 2013]. С. 105.&lt;/ref&gt;. Покліч «Беларусь жыве, Беларусь змагаецца!» неаднаразова выкарыстоўвала газэта «[[Савецкая Беларусь]]»&lt;ref&gt;Совецкая Беларусь. № 32, 27 сакавіка 1942. С. 2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Совецкая Беларусь. № 45, 21 красавіка 1943. С. 2.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1940-49).jpg|значак|Беларуская эміграцыйная паштоўка, 1940-я гг.]]

Па вайне выраз «Жыве Беларусь!» стаў прыкметным, неад’емным элемэнтам палітычнага і духоўнага жыцьця [[Беларуская эміграцыя|Беларускай эміграцыі]]. Пад такой назвай выходзілі часопісы, а пазьней так зваўся пэрыёдык Беларускага вызвольнага руху (1957—1962, [[Ангельшчына]] — [[ЗША]]), бюлетэнь [[БЦР]] (1976—1986, [[Нямеччына]] — [[ЗША]]). Пашырэньню выразу «Жыве Беларусь!» у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]] спрыяла дзейнасьць тэатральнай беларускай трупы такой жа назвы. У 1944—1948 гадох гэтая трупа зладзіла ў [[Нямеччына|Нямеччыне]] сотні выступаў, як для беларусаў, так і для іншых гледачоў. Покліч «Жыве Беларусь!» стаў стандартавым для [[Аб’яднаньне беларускіх скаўтаў|беларускіх скаўтаў]] пры абавязковым характары афіцыйнага скаўцкага поклічу «Напагатове!». Арганізацыі моладзі, студэнцкія і грамадзкія суполкі выдалі дзясяткі жэтонаў, плякатаў, паштовак з надпісамі «Жыве Беларусь». [[Арганізацыя беларуска-амэрыканскай моладзі]] аздобіла летнія саколкі надпісам «Жыве Беларусь»&lt;ref name=&quot;kipiel&quot;/&gt;.

[[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (1947).jpg|значак|Плякат дзяржаўнага выдавецтва БССР, 1947 г.]]

У паваеннай Беларусі дэвіз «Жыве Беларусь!»&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;/&gt; працягваў афіцыйна ўжывацца ў саветызаванай форме «Няхай жыве Савецкая Беларусь!»&lt;ref&gt;[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210208073409/https://news.tut.by/culture/707416.html «Жыве Беларусь!» Как появился знаменитый лозунг и кто его использовал], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.&lt;/ref&gt;, што засьведчылі плякаты дзяржаўнага выдавецтва БССР (1947 год)&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br846885 Няхай жыве наша родная Совецкая Беларусь!]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]&lt;/ref&gt;, мастакоў Мікалая Гуціева (1948 год)&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839178 Няхай жыве Совецкая Беларусь у брацкай сям’і народаў СССР!]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]&lt;/ref&gt;, Яфіма Тараса (1949 год)&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839167 Няхай жыве Совецкая Беларусь! Разам з народамі ўсёй Совецкай краіны ўперад да ззяючых вяршынь комунізма!]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]&lt;/ref&gt;, Пятра Калініна (1958 год)&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839837 Няхай жыве Савецкая Беларусь!]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]&lt;/ref&gt;, Уладзімера Васюка (1988 год, з азначэньнем «працоўная» замест «Савецкая»)&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br737734 Няхай жыве вольная працоўная Беларусь!]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]&lt;/ref&gt; і Івана Ўладычыка (1989 год)&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br737735 Няхай жыве свабодная савецкая Беларусь!]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]&lt;/ref&gt;. Пра неафіцыйнае ўжываньне пачатковага выразу «Жыве Беларусь!» сьведчыць аднайменны верш, напісаны ў 1976 годзе змагаром з [[Летувізацыя|савецкай фальсыфікацыяй гісторыі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] гісторыкам і публіцыстам [[Мікола Ермаловіч|Міколам Ермаловічам]]&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B,_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8B,_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі. Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — Менск, 2007. С. 263—264.&lt;/ref&gt;.

З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў [[СССР]] аднаўленьне і грамадзкую легітымнасьць уласна выразу «Жыве Беларусь!» абумовіла разьвіцьцё руху [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне»]] і іншых грамадзкіх арганізацыяў&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;. З 1980-х гадоў лёзунг «Жыве Беларусь» актыўна загучаў у [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|адраджэнскіх колах]] і на мітынгах у падтрымку незалежнасьці Беларусі&lt;ref name=&quot;Hurnievic-2021&quot;&gt;[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31322487.html Як «Жыве Беларусь» бараніла «Советская Белоруссия» і крычаў дэпутат на мітынгу за Лукашэнку], [[Радыё Свабода]], 23 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

=== Рэспубліка Беларусь ===
[[Файл:Protesters shouting Long live Belarus (Жыве Беларусь) during protests.webm|значак|Сотні тысячаў пратэстоўцаў гукаюць «Жыве Беларусь!» у час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыі пратэсту]] ў Менску, 2020 г.]]

Па аднаўленьні незалежнасьці [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] ў 1990 годзе заклік «Жыве Беларусь!» загучаў у афіцыйных выступах, на ўрачыстых імпрэзах і зборах, у залі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту незалежнай Беларусі]]&lt;ref name=&quot;Lemiesau&quot;&gt;[[Іван Лепешаў|Лемешев И.]] [https://web.archive.org/web/20210131044623/http://secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/13-2013/zhyve-belarus.html «Жыве Беларусь!»] // Секретные исследования. № 19, 2013 г.&lt;/ref&gt;. Тады ж зьявілася песьня «[[Жыве Беларусь! (песьня)|Жыве Беларусь!]]» (музыка — [[Васіль Раінчык]], словы — [[Леанід Пранчак]]), якая прэтэндавала на статус дзяржаўнага гімну Беларусі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211020154947/https://belaruspartisan.by/bel/life/192216/ Якая песня павінна быць гімнам Беларусі? (аўдыё)], [[Беларускі партызан]], 19.09.2011 г.&lt;/ref&gt;. У 1993 годзе пад назвай «Янка Купала. Жыве Беларусь» у дзяржаўным выдавецтве [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] выйшаў зборнік твораў [[Янка Купала|народнага песьняра]], прысьвечаных Беларусі і яе гісторыі, куды ўвайшлі ў тым ліку [[Цэнзура|прыхаваныя]] савецкімі ўладамі вершы і публіцыстычныя артыкулы&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/24638200.html Ася Паплаўская — пра любімыя кнігі Янкі Купалы], [[Радыё Свабода]], 7 ліпеня 2012 г.&lt;/ref&gt;. У 1994 годзе «Жыве Беларусь» на афіцыйным канцэрце да Дня Незалежнасьці Беларусі гукалі беларускія музыкі, сярод якіх былі [[Аляксандар Саладуха]] і [[Іна Афанасьева]]. Гэты канцэрт трансьлявала [[Беларускае тэлебачаньне]]&lt;ref name=&quot;Hurnievic-2021&quot;/&gt;. У 1995 годзе [[Народны паэт Беларусі|Народныя паэты Беларусі]] [[Пімен Панчанка]] і [[Максім Танк]], акадэмік і віцэ-прэзыдэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Радзім Гарэцкі]] і іншыя беларускія творчыя і навуковыя дзеячы выступілі з прапановай прыняць у якасьці дзяржаўнага гімну Беларусі верш [[Алесь Ставер|Алеся Ставера]] «Вякамі стваралі мы нашу дзяржаву», дзе апяваюцца герб [[Пагоня]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (''сьцяг Айчыны'') і сьцьвярджаецца нацыянальны дэвіз: «''Дружней, беларусы! Гучней, беларусы! Гукайма: Жыве Беларусь!''»&lt;ref&gt;[https://archive.svaboda.org/listy.html З нашай пошты], [[Радыё Свабода]], 1995—2000 гг.&lt;/ref&gt;.

Па ўсталяваньні [[аўтарытарызм|аўтарытарнага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] і аднаўленьні [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|палітыкі русіфікацыі Беларусі]] (1995 год) выраз у сваёй пачатковай форме — «Жыве Беларусь!» — практычна зьнік з афіцыйнага ўжытку, аднак працягваў шырока выкарыстоўвацца ў асяродзьдзі дэмакратычнай апазыцыі. Заклік «Жыве Беларусь! Жыве вечна!» пашыраў легендарны герой беларускага руху [[Мірон]], які рэгулярна ўздымаў нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]] у цяжкадаступных (высокіх і небясьпечных) месцах&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/24712891.html Мірон адзначае Дзень герба і бел-чырвона-белага сьцяга], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2012 г.&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе супрацоўнікі сілавых структураў рэжыму Лукашэнкі пры затрыманьнях і арыштах яго апанэтаў пачалі&lt;ref name=&quot;Hurnievic-2021&quot;/&gt; запісваць у пратаколы, што тыя «''выкрыквалі антыдзяржаўны лёзунг „Жыве Беларусь!“''»&lt;ref name=&quot;Kalinkina&quot;/&gt;. У 2012 годзе на 62-м [[Канскі кінафэстываль|Канскім кінафэстывалі]] адбылася прэм’ера фільму «[[Жыве Беларусь (фільм)|Жыве Беларусь]]», у якім апавядалася пра рэаліі палітычнага рэжыму Лукашэнкі.

Разам з тым пад дэвізам «Жыве Беларусь!» у 1990—2020 гадох выходзіла «[[Народная газета]]»&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=264786 «Народная газета» змяніла дэвіз «Жыве Беларусь!» на іншы], [[Наша Ніва]], 5 сьнежня 2020 г.&lt;/ref&gt; (гэты дэвіз зьявіўся намаганьнямі яе першага галоўнага рэдактара [[Ёсіф Сярэдзіч|Ёсіфа Сярэдзіча]]&lt;ref&gt;[[Аляксандар Класкоўскі|Класкоўскі А.]] [https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&amp;i=10233 Як легалізоўвалі «Жыве Беларусь!»]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Наша Ніва]], 14 ліпеня 2007 г.&lt;/ref&gt;) — афіцыйнае друкаванае выданьне [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|парлямэнту Беларусі]], а з 1996 году — створанага [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкам]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу]]. У 2002 годзе ўлады зацьвердзілі [[Мы, беларусы|афіцыйны гімн]] з радком у прыпеве «''Вечна жыві і квітней, Беларусь!''», што ёсьць мадыфікаваным паводле структуры заклікам «Жыве Беларусь!» або «Няхай жыве Беларусь!»&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;/&gt;. У 2007 годзе сьпявачка [[Анжаліка Агурбаш]] у час «[[Славянскі базар у Віцебску|Славянскага базару]]» ў Віцебску гукнула з сцэны «Жыве Беларусь» з пазьнейшым тлумачэньнем: «''Упершыню чую, што гэта апазыцыйны лёзунг. &lt;…&gt; І наогул не разумею, што крымінальнага вы бачыце ў гэтай фразе? Або публіка бачыць? Я асабіста — не''»&lt;ref name=&quot;Hurnievic-2021&quot;/&gt;. Тады ж газэта «[[Советская Белоруссия]]» зазначыла, што выраз «Жыве Беларусь!» паводле сэнсу цалкам адпавядае тагачасным афіцыйным лёзунгам «[[За Беларусь!]]» і «[[Квітней, Беларусь!]]»&lt;ref name=&quot;Korbut&quot;/&gt;.

У 2010-я гады адзначалася, што лёзунг «Жыве Беларусь!» пашырыўся сярод беларусаў розных палітычных поглядаў і зноў стаў бесьперашкодна публічна выкарыстоўвацца ў Беларусі&lt;ref name=&quot;Kalinkina&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Трефилов С. [https://www.kp.by/daily/26770/3803216/ Лозунг «Жыве Беларусь!» с нами со времен Калиновского]{{Недаступная спасылка|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Комсомольская правда]], 15.12.2017 г.&lt;/ref&gt;. Разам з тым у 2019 годзе ў мас-мэдыях асьвятлялася неадназначная сытуацыя з размоўнікам на этыкетцы першага ў сьвеце [[Валошка|валошкавага]] [[марозіва]], дзе была фраза [[лацінка]]й «''Жыве Беларусь!''» з зацемкай «''каб атрымаць павагу''» ({{Мова-en|To earn respect}})&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=Беларусы вырабілі першае ў свеце валошкавае марозіва з жытам і льном|год=2019|выданьне=[[Symbal.by]]|спасылка=https://symbal.by/maroziva-bely-polus-valoska/|мова=be}}&lt;/ref&gt;. У продаж марозіва з гэтай фразай на пакунку паступіла 13 траўня, аднак ужо 17 траўня яно зьнікла з шмат якіх крамаў. Зьявілася інфармацыя, што прычынай сталі скаргі з структураў рэжыму Лукашэнкі на фразу «Жыве Беларусь!», тым часам паводле вытворцы, скаргаў на надпісы не паступала, а марозіва зьнікла празь нечакана высокі попыт&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Артыкул|загаловак=Васильковое мороженое исчезло из продажи, говорят, из-за «Жыве Беларусь» на упаковке. Что произошло?|выданьне=[[TUT.BY]]|год=17 мая 2019|спасылка=https://news.tut.by/society/638051.html|мова=ru}}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве вытворца анансаваў зьмяненьне ўсіх фразаў у размоўніку на этыкетцы (у тым ліку «Жыве Беларусь!»&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=З марозіва з васількамі знік лозунг «Жыве Беларусь!»|выданьне=[[Будзьма беларусамі!]]|год=06.06.2019|спасылка=https://budzma.by/news/maroziva-belarus.html|мова=be}}&lt;/ref&gt;), што патлумачылі наяўнасьцю пачатковай задумы выкарыстаць агулам 30 розных надпісаў паводле колькасьці дзён бязьвізавага знаходжаньня замежнікаў у Беларусі ў час [[Эўрапейскія гульні 2019 году|Эўрапейскіх гульняў]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29984551.html Валошкавае марозіва страціла надпіс «Жыве Беларусь»], [[Радыё Свабода]], 6 чэрвеня 2019 г.&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе заклік «Жыве Беларусь!» стаў адным з сымбаляў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]&lt;ref name=&quot;Plachimovic&quot;/&gt;. Аднак яшчэ 20 жніўня 2020 году на праўладным мітынгу ў [[Стоўпцы|Стоўпцах]] мясцовы дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] [[Іван Мамайка]] (былы начальнік раённай міліцыі) завяршыў свой выступ заклікам: «''Падтрымаем уладу. Жыве Беларусь!''». Тым часам у пратаколах і сьледчых пастановах рэжыму Лукашэнкі «Жыве Беларусь!» зноў сталі азначаць як «''антыдзяржаўны лёзунг''»&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 24 сьнежня 2010 | url = https://www.svaboda.org/a/2258284.html | загаловак = «Ён трымаў выбітыя амапаўцам зубы ў руках і прасіў дапамогі…» | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]| дата = 28 сьнежня 2010 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Апроч таго, сьцьвярджалася пра «''цынічны зьмест''», «''абразьлівы сэнс''» і «''зьнявагу маральных каштоўнасьцяў''»&lt;ref name=&quot;Svaboda-11.12.2020&quot;/&gt;. Гэтыя азначэньні цалкам зьняпраўдзіла экспэртыза, праведзеная ў кастрычніку 2020 году супрацоўнікамі [[Цэнтар дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтру дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Паводле высноваў лігвістаў, гэты выраз адлюстроўвае існасьць унутранай і замежнай палітыкі Беларусі, скіраванай на забесьпячэньне росквіту краіны і росту дабрабыту яе грамадзянаў&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;/&gt;. Тым часам ужо ў лістападзе 2020 году зьвязаны з рэжымам Лукашэнкі гісторык-[[Прапаганда|прапагандыст]] [[Ігар Марзалюк]] спрабаваў публічна дыскрэдытаваць покліч «Жыве Беларусь!», даводзячы, што гэта калька на нямецкае [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнае]] «[[Зыг Гайль!]]», і дэманструючы забароненае нацысцкае прывітаньне ў жывым этэры (пры гэтым сьцьвярджаючы, што да [[Нямецка-савецкая вайна|вайны]] ўжываліся толькі «Няхай жыве вольная Беларусь» ды «Няхай жыве Савецкая Беларусь»)&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=Марзалюк сказаў, што «Жыве Беларусь» — гэта калька «Зіг хайль». І зігануў у эфіры ФОТА|спасылка=https://nn.by/?c=ar&amp;i=262145|год=10.11.2020 г.|выданьне=[[Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;. Тым часам захаваўся відэазапіс, на якім Лукашэнка ў верасьні 1995 году сустрэў воплескамі покліч «Жыве Беларусь!» [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], якім [[Народны паэт Беларусі]] завяршыў чытаньне вершаў на сцэне [[Купалаўскі тэатар|Купалаўскага тэатру]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210326072430/https://news.tut.by/culture/723897.html Лукашенко аплодировал фразе «Жыве Беларусь!» Рассказываем об этой истории], [[TUT.BY]], 25.03.2021 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hurnievic-2021&quot;/&gt;.

Покліч «Жыве!» — у тым ліку як частка нацыянальнага дэвізу «Жыве Беларусь!» — стаў беларускім словам 2020 году паводле вынікаў галасаваньня, якое зладзіла [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]]&lt;ref name=&quot;Svaboda-11.12.2020&quot;/&gt;. У студзені 2021 году дацэнт канстытуцыйнага права [[Іван Пляхімовіч]], аўтар двухтомнага «Камэнтару да Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь», выступіў з прапановай — замацаваць нацыянальны дэвіз «Жыве Беларусь!» у [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] як дзяржаўны сымбаль. Гэта мае спрыяць разьвіцьцю і адзінству беларускай нацыі, умацаваньню яе духу, паказваць адметнасьць беларусаў&lt;ref name=&quot;Plachimovic&quot;/&gt;.

Падчас [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] 25 сакавіка 2022 году ў [[Дзень Волі]] беларускія добраахвотнікі [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|батальёну імя Кастуся Каліноўскага]] прынялі прысягу, тэкст якой заканчваўся словамі «Жыве Беларусь!»&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31771520.html Батальён беларускіх добраахвотнікаў імя Каліноўскага ўвайшоў у склад Узброеных сіл Украіны], [[Радыё Свабода]], 26 сакавіка 2022 г.&lt;/ref&gt;.

== Фразэалёгія ==
Выраз «Жыве Беларусь!» належыць да ліку [[выклічнік]]авых [[фразэалягізм]]аў. Ён ужываецца ў розных сытуацыях, у тым ліку як прывітальны покліч пры сустрэчы зь сябрам, або як разьвітальны. Як заклік патрыятычнага ўздыму ўжываецца ў час вулічных дэманстрацыяў і іншых акцыяў. Таксама гэта адначасна дэвіз і лёзунг&lt;ref name=&quot;Lemiesau&quot;/&gt;.

«Жыве Беларусь!» вымаўляецца зь лягічным націскам на першым кампанэнце, часам з узьняцьцем рукі. Калі выраз выкарыстоўваецца ў якасьці прывітальнага воклічу, то суразмоўца адказвае паўторам толькі першага слова: «Жыве Беларусь! — Жыве!» (што асацыюецца з паролем паўстанцаў [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]])&lt;ref name=&quot;Lemiesau&quot;/&gt;. Такі адказ на вокліч гучыць, напрыклад, у апавяданьні [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[На Чорных лядах]]»&lt;ref&gt;Уткіна Н. [https://web.archive.org/web/20201130140026/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2020/11/01/adkul-zyaviusya-voklich-zhyve-belarus Адкуль з’явіўся вокліч «Жыве Беларусь!»], [[Рэгіянальная газета]], 19.10.2020 г.&lt;/ref&gt;. Таксама сустракаецца адказ «Жыве вечна!»&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28727244.html «Кожныя 2-3 хвіліны мне крычалі „Жыве Беларусь!“» — бягун са сьцягам на Менскім паўмаратоне], [[Радыё Свабода]], 10 верасьня 2017 г.&lt;/ref&gt;, які відаць, узыходзіць да артыкула генэрала [[Канстанцін Аляксееўскі|Аляксееўскага]]&lt;ref name=&quot;Cyrvony slach&quot;/&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]
* [[Пагоня]]
* [[Сымболіка Беларусі]]
* [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* [[Сьвятлана Калінкіна|Калінкіна С.]] Жыве Беларусь! // [[Народная Воля]]. № 40, 27.05.2014. С. 1.
* [[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] [https://web.archive.org/web/20090407030858/http://nn.by/2002/08/17.htm Жыве Беларусь!] // [[Наша Ніва]]. № 8 (270), 22.02.2002. С. 14.
* [[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009. С. 303—306.
* {{Літаратура/ЭГБ|3}}
* Корбут В. [https://web.archive.org/web/20210322102119/https://www.sb.by/articles/zhyve-belarus.html Жыве Беларусь!] // [[Советская Белоруссия]]. № 126 (22781), 11.07.2007 г.
* [[Іван Лепешаў|Лемешев И.]] [https://web.archive.org/web/20210131044623/http://secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/13-2013/zhyve-belarus.html «Жыве Беларусь!»] // Секретные исследования. № 19, 2013 г.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31322487.html Як «Жыве Беларусь» бараніла «Советская Белоруссия» і крычаў дэпутат на мітынгу за Лукашэнку], [[Радыё Свабода]], 23 чэрвеня 2021 г.
* [https://www.svaboda.org/a/slova-2020-hodu-zyvie/30995977.html Беларускае слова 2020 году — «Жыве!»], [[Радыё Свабода]], 11 сьнежня 2020 г.
* Уткіна Н. [https://web.archive.org/web/20201205130748/https://rh.by/2020/10/19/zhyvje-bjelarus/ Адкуль з’явіўся вокліч «Жыве Беларусь!»], [[Рэгіянальная газета]], 19.10.2020 г.
* [https://nn.by/?c=ar&amp;i=266594 Дацэнт канстытуцыйнага права: Варта дадаць у Канстытуцыю яшчэ адзін дзяржаўны сімвал — дэвіз «Жыве Беларусь!»], [[Наша Ніва]], 13 студзеня 2021 г.
* [[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210208073409/https://news.tut.by/culture/707416.html «Жыве Беларусь!» Как появился знаменитый лозунг и кто его использовал], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.
* [https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.

{{Добры артыкул}}

[[Катэгорыя:Беларусы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]]
[[Катэгорыя:Палітычныя лёзунгі]]</text>
      <sha1>ahjnzj6ou954d3tm4udqxn71oktwzxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93175</id>
    <revision>
      <id>2699099</id>
      <parentid>2531881</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11228" sha1="6syrca0gq6evh19n6yv8do4wtru333e" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь
|выява                     = Ministries of justice and natural resources 03.jpg
|подпіс выявы              = Галаўная сядзіба (2019 год)
|мапа                      = 
|памер мапы                = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы  = 
|подпіс мапы               = 
|мапа 2                    = 
|абрэвіятура               = МПРАНА РБ
|дэвіз                     = 
|папярэднік                = Дзяржаўны камітэт па экалёгіі 
|наступнік                 = 
|дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|14|3|1994|Паказаць колькасьць гадоў}}
|дата спыненьня існаваньня =
|тып                       = 
|юрыдычны статус           = 
|мэта                      = 
|штабкватэра               = [[Менск]], вул. Калектарная, д. 10
|месцазнаходжаньне         = 
|каардынаты                = 
|дзейнічае ў рэгіёнах      = 
|сяброўства                = 
|афіцыйныя мовы            = 
|генэральны сакратар       = 
|пасада кіраўніка          = Міністар
|імя кіраўніка             = [[Сяргей Масльяк]]
|пасада кіраўніка 2        = Першы намесьнік
|імя кіраўніка 2           = Аляксандар Корбут
|пасада кіраўніка 3        = Намесьнікі
|імя кіраўніка 3           = Віктар Галанаў, Аляксандар Гарошка&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://minpriroda.gov.by/ru/1-ru/| загаловак = Руководство| фармат = | назва праекту = О Министерстве| выдавец = Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 20 лістапада 2020| мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
|пасада кіраўніка 4        = 
|імя кіраўніка 4           = 
|асноўныя асобы            = 
|кіроўны орган             = 
|матчыная кампанія         = 
|зьвязаныя кампаніі        = «[[ЭкалёгіяІнвэст]]», «[[Белэкасыстэма]]», «[[Рэспубліканскі гідраметэаралягічны цэнтар]]», «[[Белгеалёгія]]», «[[Космааэрагеалёгія]]»
|бюджэт = 540,2 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 13 лістапада 2008| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=H10800450| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2009 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 07 сьнежня 2010 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (2009 год; 192,7 млн [[Амэрыканскі даляр|$]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2009| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2009 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь| дата = 07 сьнежня 2010 | мова = | камэнтар = Паводле сярэдняе за 2009 год цаны (2803,27) набыцьця даляра за рублі на валютным рынку}}&lt;/ref&gt;)
|колькасьць супрацоўнікаў = 
|колькасьць валянтэраў = 
|сайт = [http://minpriroda.gov.by/by/ minpriroda.gov.by]
|заўвагі = 
|колішняя назва = 
}}
'''Міністэ́рства прыро́дных рэсу́рсаў і ахо́вы навако́льнага асяро́дзьдзя Рэспу́блікі Белару́сь''' (Мінпрыроды Беларусі) — [[ведамства]] [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|ўраду Беларусі]], упаўнаважанае ажыцьцяўляць экалягічную палітыку прыродакарыстаньня й аховы навакольнага асяродзьдзя. Міністар прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя прызначаецца й здымаецца з пасады [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]. Зь 22 красавіка 2024 году пасаду міністра займае [[Сяргей Масльяк ]].

== Будова ==
* Цэнтральны апарат — 10 управаў, 2 органы й 2 дэпартамэнты;
* 7 выканаўчых камітэтаў вобласьцяў ды [[Менск]]у, раённыя інспэкцыі;
* Прадпрыемствы «БелНДЦ „Экалёгія“», «Цэнтральны навукова-даследніцкі інстытут комплекснага выкарыстаньня водных рэсурсаў»;
* Цэнтры — міжнародных экалягічных праектаў, сэртыфікацыі і аўдыту «[[ЭкалёгіяІнвэст]]», аналітычнага кантролю ў галіне аховы навакольнага асяродзьдзя;
* [[Музэй прыроды і экалёгіі Беларусі]];
* Вучэльня аховы навакольнага асяродзьдзя.

== Дзейнасьць ==
[[Файл:Bel minprirod.gif|значак|250пкс|Эмблема Мінпрыроды Беларусі]]
* разьвіцьцё мінэральна-сыравіннай базы краіны
* ахова атмасфэрнага паветра
* ахова й выкарыстаньне водных рэсурсаў
* агляд навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь
* ахова й рацыянальнае выкарыстаньне жывёльнага сьвету, праўленьне паляўнічай гаспадаркай
* агляд запаведнай справы
* гідрамэтэаралягічная дзейнасьць
* аховы й выкарыстаньне земляў, расьліннага сьвету, лясоў і краявідаў
* рэгуляваньне пытаньняў адходаў і сьмецьця
* навука
* міжнароднае супрацоўніцтва
* экалягічная сэртыфікацыя
* дзяржаўная экалягічная экспэртыза

== Паўнамоцтвы ==
* запыт зьвестак ва ўстановах;
* прыцягненьне адмыслоўцаў [[урад]]авых установаў да ацэнкі й нагляду за аховаю навакольнага асяродзьдзя ды [[Гідрамэтэаралёгія|гідрамэтэаралягічнай]] дзейнасьцю;
* падача ва ўпаўнаважаныя ўстановы прапановаў аб касаваньні дазволаў на дзейнасьць, што парушае заканадаўства аб ахове навакольнага асяродзьдзя й выкарыстаньні прыродных багацьцяў;
* падача позваў у суд аб спагнаньні за шкоду навакольнаму асяродзьдзю ды спыненьні [[Юрыдычная асоба|юрыдычнымі асобамі]] й [[Грамадзянства|грамадзянамі]] адпаведнай дзейнасьці;
* прыцягненьне да адказнасьці за парушэньне заканадаўства аб прыродаахове ды гідрамэтэаралёгіі;
* распрацоўка ды падача прапановаў аб зьмене заканадаўства аб прыродаахове, гідрамэтэаралёгіі, экалягічнай сэртыфікацыі ды экалягічнага аўдыту;
* ухваленьне пастановаў аб прыпыненьні шкоднай навакольнаму асяродзьдзю дзейнасьці ды гідрамэтэаралягічнай дзейнасьці, што ажыцьцяўляецца з парушэньнем заканадаўства;
* выдача загадаў аб устараненьні спрыяльных умоваў, прычынаў парушэньня прыродаахоўнага заканадаўства;
* заключэньне, зьмена й касаваньне дамоваў, неабходных для выкананьня ведамасных задачаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=C20600962| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 ліпеня 2006 г. №962| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 1 студзеня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180115071754/http://minpriroda.gov.by/by/ Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Беларусі]

{{Выканаўчая ўлада Беларусі}}
{{Міністры прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь}}

[[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі|Прырода]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1994 годзе]]
[[Катэгорыя:Ахова прыроды]]</text>
      <sha1>6syrca0gq6evh19n6yv8do4wtru333e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менскі дзяржаўны мастацкі каледж імя Аляксея Глебава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94116</id>
    <revision>
      <id>2699046</id>
      <parentid>2617487</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4237" sha1="jxebey3xghszgxrb2uqvzlsfnn4ayqe" xml:space="preserve">{{Школа
|Назва        = Менскі дзяржаўны мастацкі каледж імя Аляксея Глебава
|Краіна       = Беларусь
|Выява        = 
|Апісаньне    = 
|Дэвіз        = 
|Заснаваны    = 1918—1919
|Зачынены     = 
|Дырэктар     = Аляксандар Шантаровіч
|Тып          = сярэдне-спэцыяльная НУ
|Навучэнцаў   = 
|Адрас        = [[Менск]], вул. Пятруся Броўкі, 22
|Тэлефон      = +375 17 290 09 21
|Факс         = 
|E-mail       = 
|Сайт         =http://glebovka.by/
|Назва дадатковага поля     = 
|Значэньне дадатковага поля = 
|Шырата паўшар'е     = паўночнае
 |Шырата градусаў    = 53
 |Шырата хвілінаў    = 54
 |Шырата сэкундаў    = 42.9
|Даўгата паўшар'е    = усходняе
 |Даўгата градусаў   = 27
 |Даўгата хвілінаў   = 36
 |Даўгата сэкундаў   = 2.8
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
}}
'''Менскі дзяржаўны мастацкі каледж імя [[Аляксей Глебаў|Аляксея Глебава]]''' («Глебаўка»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Вольга Чайкоўская]].|загаловак=Родам з «Глебаўкі»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=92816|выданьне=[[Жырандоля]]|тып=|год=4 лютага 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=26&amp;prilid=92811 4 (133)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/92824/4lut-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;) — сярэдне-спэцыяльная навучальная ўстанова [[Беларусь|Беларусі]].

Вядзе сваю гісторыю ад 1918—1919 гадоў, калі ў [[Віцебск]]у была створаная мастацкая школа на базе студыі беларускага мастака [[Юры Пэн|Юрыя Пэна]]. Пасьля аб’яўленьня набору ў школу, у яе запісалася 120 чалавек. У 1923 годзе школа была рэарганізаваная ў Віцебскі мастацкі тэхнікум, а праз пэўны час тэхнікум быў перайменаваны ў вучэльню.

У 1941 годзе праца вучэльні была спыненая. Сваю дзейнасьць яна ўзнавіла 1 верасьня 1947 году ў [[Менск]]у загадам Камітэту па справах мастацтваў пры Савеце Міністраў СССР ад 1 жніўня 1947 г.

== Адукацыя ==
Вучэльня праводзіць адукацыю па наступных кірунках: дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, [[скульптура]], [[жывапіс]], [[дызайн]]. Прыём ажыцьцяўляецца на дзённую форму атрыманьня адукацыі на аснове агульнай базавай адукацыі.

== Выпускнікі ==
У розныя гады Менскую мастацкую вучэльню скончылі [[Андрэй Бембель]], [[Аляксей Глебаў]], [[Іван Ахрэмчык]], [[Віталь Цьвірко]], [[Леў Лейтман]], [[Людвіг Асецкі]], [[Лявон Баразна]], [[Лявон Вольскі]] , [[Сяргей Харэўскі]] , [[Яўген Кулік]], [[Адам Глёбус]], [[Тодар Кашкурэвіч]], [[Міхал Анемпадыстаў]], [[Алег Дземідовіч]] і іншыя.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240607140007/http://glebovka.by/ Афіцыйны сайт]{{ref-ru}}
[[Катэгорыя:Менскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|*]]
[[Катэгорыя:Коледжы Менску]]</text>
      <sha1>jxebey3xghszgxrb2uqvzlsfnn4ayqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малякалёгія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97702</id>
    <revision>
      <id>2699028</id>
      <parentid>2681567</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11355" sha1="ktuj9cey4cue2yjlsgbm9731ss7phwv" xml:space="preserve">[[Файл:helix_pomatia.jpg|міні|справа|300пкс|Адзін з аб’ектаў, якія вывучае малякалёгія — прадстаўнік наземных бруханогіх малюскаў ''Helix pomatia'' L.]]
{{Заалёгія}}
'''Малякалёгія''' — разьдзел [[Заалёгія|заалёгіі]], які прысьвечаны вывучэньню мяккацелых, ці [[малюскі|малюскаў]] (Mollusca). Назва паходзіць ад грэцкага слова malakion — малюск. Вучоных, якія вывучаюць малюскаў, называюць маляколягамі. Малякалёгія разглядае пытаньні сыстэматыкі і філагеніі, заагеаграфіі, біялёгіі і экалёгіі малюскаў і інш. Адзін з разьдзелаў — ''[[канхалёгія]]'' (канхіялёгія) — прысьвечаны дасьледаваньню [[Ракавіна малюскаў|ракавінаў малюскаў]]. Асаблівую галіну прадстаўляе прыкладная малякалёгія, якая вывучае малюскаў з кропкі гледжаньня іх значнасьці ў дзейнасьці чалавека: у [[Мэдыцына|мэдыцыне]] і [[Вэтэрынарыя|вэтэрынарыі]], у [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[харчовая прамысловасьць|харчовай прамысловасьці]]. Палеамалякалягічныя дасьледваньні зьвязаны з дасьледваньнем былых малякафаўн і маюць важнае значэньне ў храналізацыі геалягічных слаёў, дзякуючы добрай захоўваемасьці [[Ракавіна|ракавін]].

== Гісторыя ==
У [[1794]] годзе было складзена першае падрабязнае навуковае апісаньне малюскаў, вядомых на той час. У [[1868]] годзе было створана Нямецкае малякалягічнае таварыства. З [[1962]] году існуе міжнароднае аб’яднаньне маляколягаў сьвету ''Unitas Malacologica'' (да 1977 было эўрапейскім і называлася Unitas Malacologica Europaea) [https://web.archive.org/web/20110125153113/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/index.html], якое праводзіць міжнародныя кангрэсы.

== Нацыянальныя таварыствы маляколягаў ==
* [[Аўстралія]] — ''Malacological Society of Australasia'' [https://web.archive.org/web/20110623202522/http://malsocaus.org/]
* [[Бэльгія]] — у краіне два таварыствы маляколягаў:
** ''Société Belge de Malacologie'' — франкамоўнае [https://web.archive.org/web/20110810092357/http://users.swing.be/sw216502/];
** ''Belgische Vereniging voor Conchyliologie'' (B.V.C.) — галяндзкамоўнае (заснавана ў 1961 годзе як «Gloria Maris», пад сёньняшнім імем з 1976), яно ж вядома як і ''Belgian Society for Conchology'' [https://web.archive.org/web/20090518143748/http://www.neptunea.org/BVC-Coast1.html]
* [[Вялікабрытанія]] і [[Паўночная Ірляндыя]] —
** ''Conchological Society of Great Britain and Ireland'' [http://www.conchsoc.org/]
** ''Malacological Society of London'' [http://www.malacsoc.org.uk/]
* [[Нямеччына]] — ''Deutsche Malakozoologische Gesellschaft'' [https://web.archive.org/web/20110711143821/http://www.hausdernatur.de/dmgdeu.htm]
* [[Гішпанія]] — ''Sociedad Española de Malacología'' [http://www.soesma.es/]
* [[Італія]] — ''Società Italiana di Malacologia'' [https://web.archive.org/web/20110810085459/http://www.sim-online.it/]
* [[Латвія]] — ''Malacological Society of Latvia'' [https://web.archive.org/web/20110722161752/http://gliemji.daba.lv/en_Apsveikums.shtml]
* [[Нідэрлянды]] — ''Nederlandse Malacologische Vereniging'' [http://www.spirula.nl/]
* [[Польшча]] — ''Stowarzyszenie Malakologów Polskich'' [http://www.malakologia.org/]
* [[Расея]] — ''Паўднёваўсходняе малякалягічнае таварыства'' (ПУМТ, 1994)[https://web.archive.org/web/20070822015325/http://rfems.dvo.ru/r_info.htm]

* [[ЗША]] — у краіне некалькі таварыстваў і клюбаў:
** ''American Malacological Society'' (заснавана ў 1931 годзе) [https://web.archive.org/web/20170121154831/http://www.malacological.org/students/];
** ''Conchologists of America'' [http://www.conchologistsofamerica.org/];
** ''Oregon Society of Chonchology'' (заснавана ў 1965 годзе) [https://web.archive.org/web/20110202111302/http://oregonshellclub.com/]
** ''The Boston Malacological Club'' ('Mal' Club; заснавана 14 сакавіка [[1910]] года; [[Бостан]]) [https://web.archive.org/web/20190103005948/http://bostonmalclub.org/].
** ''The Pacific Conchological Club'' (Natural History Museum of Los Angeles County, Лос-Анджэлес) — была арганізавана ў [[2003]] года ў выніку зьліцьця двух найстарэйшых ў Амэрыке клюбаў маляколягаў: ''the Pacific Shell Club'' (заснавана ў [[1945]] годзе) і ''the Conchological Club of Southern California'' (заснавана ў [[1902]] годзе як ''The Tuesday Shell Club''). [https://web.archive.org/web/20110310215836/http://mysite.verizon.net/tjrutkas/index.html]
** ''The Philadelphia Shell Club'' (заснавана ў [[1955]] годзе) [https://web.archive.org/web/20190102231942/http://phillyshellclub.org/]

* [[Філіпіны]] — ''Malacological Society of the Philippines, Inc.''
* [[Францыя]] — ''Association Française de Conchyliologie'' [http://www.xenophora.org/]
* [[Эстонія]] — ''Eesti Malakoloogia Ühing''

== Кангрэсы і сымпозыюмы ==

=== Міжнародныя ===
* ''17th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), ''World Congress of Malacology'' — Phuket, [[Тайлянд]], 18-24 ліпеня [[2010]]. [https://web.archive.org/web/20090311005854/http://www.wcm2010.com/home.asp]
* ''16th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Antwerp, [[Бэльгія]], [[2007]]. [http://www.naturalsciences.be/wcm2007]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''15th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Perth, [[Аўстралія]], [[2004]]. [https://web.archive.org/web/20160304191104/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2004.html]
* ''14th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Vienna, [[Аўстрыя]], [[2001]]. [https://web.archive.org/web/20160304195430/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2001.html]
* ''13th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Washington, D.C., [[ЗША]], [[1998]]. [https://web.archive.org/web/20160304190501/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/WCM1998.pdf Труды pdf 18MB]. Фармальна ён стаў 1-м міжнародным кангрэсам («World» Congress of Malacology) у выніку сумеснай працы 64-га штогадовай рады ''American Malacological Union'' (AMU), 31-га штогадовай рады ''Western Society of Malacologists'' (USA) і першага за межамі Эўропы Кангрэса ''Unitas Malacologica''.
* 1-ы Кангрэс ''Unitas Malacologica'', [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]], 17—21 верасьня [[1962]]. [https://web.archive.org/web/20160304194650/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm.html]
* ''7th International Conference on Molluscan Shellfish Safety'' — Nantes, [[Францыя]], 14—19 чэрвеня [[2009]]. [https://web.archive.org/web/20110205190419/http://www.icmss09.com/index.html]

=== Эўрапейскія ===
* ''5th Congress of the European Malacological Societies'', [[2008]]
* ''6th Congress of the European Malacological Societies'' (CEMS) — Vitoria-Gasteiz, [[Гішпанія]], 18-22 ліпеня 2011 [https://web.archive.org/web/20201026092522/http://euromalacol2011.eu/]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101228142753/http://www.conchsoc.org//resources/pdf-news-story.php?id=50 6th Congress of the European Malacological Societies]&lt;/ref&gt;

== Часопісы ==
* ''[[American Malacological Bulletin]]'' [https://web.archive.org/web/20101203023500/http://www.malacological.org/publications/amb.php]
* ''[[Basteria]]''
* ''[[Fish &amp; Shellfish Immunology]]''
* ''[[Folia Malacologica]]''
* ''[[Journal of Conchology]]''
* ''[[Journal of Medical and Applied Malacology]]''
* ''[[Journal of Molluscan Studies]]'' [http://mollus.oxfordjournals.org]
* ''[[Malacologia]]'' [https://web.archive.org/web/20110926230453/http://malacologia.fieldmuseum.org/] — выдаецца сумесна з ''The Field Museum'' ([[Чыкагы]], [[Ілінойс]], [[ЗША]]) и ''Institute of Malacology'' ([[Мічыган]]).
* ''[[Malacological Review]]''
* ''[[Mollusca (journal)|Mollusca]]'' [http://www.mollusca-journal.de] — выдаецца ''Museum of Zoology Dresden'' (Museum für Tierkunde Dresden). [[Дрэздэн]], [[Нямеччына]]
* ''[[The Nautilus (journal)|The Nautilus]]'' [https://web.archive.org/web/20091130005854/http://www.shellmuseum.org/nautilus.html] — с 1886 года публікуецца музэем [[Bailey-Matthews Shell Museum]]. Першыя два тамы былі выдадзеныя пад назвай ''The Conchologists’ Exchange''.
* ''[[Neptunea]]'' [https://web.archive.org/web/20080708084811/http://www.neptunea.org/BVC-Coast_Neptunea.html] — з 2002 года публікуецца ў Бэльгіі
* ''[[Ruthenica]]'' (Russian Malacological Journal) [https://web.archive.org/web/20110207173741/http://ruthenica.com/] — Расейскі малякалягічны часопіс, друкуецца з 1991 года, ([[ISSN 0136-0027]])
* ''[[The Veliger]]'' [http://www.theveliger.org/]
* ''[[Venus (Japanese Journal of Malacology)]]''
* ''[[Vita Marina]]''
* ''[[Бюлетэнь Далёкаўсходнега малякалягічнага таварыства]]''

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* D. Heppel, «The long dawn of Malacology: a brief history of malacology from prehistory to the year 1800.» ''Archives of Natural History'' 22 (3): 301—319 (October 1995).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210125171417/http://www.malacolog.com/ Форум маляколягаў]
* [http://shellclub.ru Клюб калекцыянераў марскіх ракавін]
* [http://www.conchology.be/en/home/home.php www.conchology.be]
* [http://www.molluscan.com www.molluscan.com]

[[Катэгорыя:Малякалёгія| ]]</text>
      <sha1>ktuj9cey4cue2yjlsgbm9731ss7phwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нэматалёгія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97703</id>
    <revision>
      <id>2699123</id>
      <parentid>2208739</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="0lr5q0yryssxpactzebwqwtneqlozs4" xml:space="preserve">{{Заалёгія}}
'''Нэматалёгія''' (Nematology, нэматадалёгія) — разьдзел [[Заалёгія|заалёгіі]], які вывучае круглых чарвякоў тыпу [[Нэматоды|Нэматода]] (Nematoda), які зьяўляецца адным з буйнейшых ў царстве жывёлаў па колькасьці відаў (апісана 80 000 відаў, мяркуецца да 500 000). Хоць нэматалягічныя дасьледваньні бяруць пачатак у часы Арыстоцеля і нават у больш раньнія, нэматалёгія як навука сфармавалася толькі ў канцы 19-га стагодзьдзя.

Вобласьць дасьледваньня нэматалёгіі шмат у чым перакрыжоўваецца з [[гельмінталёгія]]й, якая вывучае паразытычных чарвякоў ([[глісты]]), да якіх адносяцца многія круглыя чарвякі (каля 15 000 відаў зь іх паразіты чалавека, жывёл і расьлін), такія як [[аскарыды]], [[валасацікі]], [[вострыцы]] і іншыя.

== Нэматалягічныя таварыствы і фэдэрацыі ==
{{Перакласьці|}}
* Afro-Asian Society of Nematologists (AASN)
* Australian Association of Nematologists (AAN)
* Brazilian Nematological Society (Sociedade Brasileira de Nematologia) (SBN)
* Chinese Society of Plant Nematologists (CSPN)
* Egyptian Society of Agricultural Nematology (ESAN)
* European Society of Nematologists (ESN)
* International Federation of Nematology Societies (IFNS)
* Italian Society of Nematologists (Societa Italiana di Nematologia) (SIN)
* Japanese Nematological Society (JNS)
* Nematological Society of India (NSI)
* Nematological Society of Southern Africa (Nematologiese Vereniging van Suidelike Afrika) (NSSA)
* Organization of Nematologists of Tropical America (ONTA)
* Pakistan Society of Nematologists (PSN)
* Russian Society of Nematologists (RSN)
* Society of Nematologists (SON)

== Нэматалягічныя часопісы і выданьні (выдаўцы) ==
* ''International Journal of Nematology'' (ASSN)
* ''Nematologia Brasileira'' (SBN)
* ''Journal of Nematology'' (SON)
* ''Nematology Newsletter'' (SON)
* ''The Egyptian Journal of Agronematology'' (ESAN)
* ''Egyptian Society of Agricultural Nematology Newsletter'' (ESAN)
* ''Nematology News'' (ESN)
* ''Nematologia Mediterranea'' (Istituto di Nematologia Agraria of the C.N.R.)
* ''Japanese Journal of Nematology'' (JSN)
* ''Indian Journal of Nematology'' (NSI)
* ''African Plant Protection'' (NSSA)
* ''Nematropica'' (ONTA)
* ''Organization of Nematologists of Tropical America Newsletter'' (ONTA)
* ''Pakistan Journal of Nematology'' (PSN)
* ''Pakistan Society of Nematologists Newsletter'' (PSN)
* ''Russian Journal of Nematology'' (RSN)
* ''Nematologica'' (Brill Academic Publishers)
* ''Nematology'' (Brill Academic Publishers)

== Кангрэсы ==
* ''5th International Congress of Nematology'', 2008, Brisbane, Australia[https://web.archive.org/web/20080226052905/http://www.csiro.au/events/5ICN.html]

== Літаратура ==

* Chen, Z. X., Chen, S. Y., and Dickson, D. W. [[2004]]. A Century of Plant Nematology. Pages 1-42 in: Nematology Advances and Perspectives, Vol 1. Tsinghua University Press, Beijing, China.
* Chitwood, B. G., and Chitwood, M. B. [[1950]]. An Introduction to Nematology. Pages 1-5 in: Introduction to Nematology. University Park Press, Baltimore.
* Mai , W. F., and Motsinger, R. E. [[1987]]. History of the Society of Nematologists. Pages 1-6 in: Vistas on Nematology. J. A. Veech and D. W. Dickson, eds. Society of Nematologists, Inc. Hyattsville, Maryland.
* Steiner, G. [[1960]]. Nematology-An Outlook. Pages 3-7 in: Nematology: Fundamentals and Recent Advances. J. N. Sasser and W. R. Jenkins, eds. The University of North Carolina Press, Chapel Hill.
* Thorne, G. [[1961]]. Introduction. Pages 1-21 in: Principles of Nematology. McGraw-Hill Book Company, Inc., New York.
* Van Gundy, S.D. [[1980]]. Nematology — status and prospects: Let’s take off our blinders and broaden our horizons. Journal of Nematology 18:129-135.

== Вонкавыя спасылкі ==

* [http://entnemdept.ifas.ufl.edu/ Department of Entomology and Nematology], University of Florida ([[Флорыда]])

[[Катэгорыя:Разьдзелы заалёгіі]]
[[Катэгорыя:Круглыя чарвякі]]</text>
      <sha1>0lr5q0yryssxpactzebwqwtneqlozs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленінградзкая вобласьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98643</id>
    <revision>
      <id>2699002</id>
      <parentid>2430111</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11366" sha1="cxtq7pcs4ky836gk9kvckoeagzzab8l" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Ленінградзкая вобласьць
|Назва ў родным склоне           = Ленінградзкай вобласьці
|Арыгінальная назва              = Ленинградская область
|Герб                            = Coat of arms of Leningrad Oblast.svg
|Сьцяг                           = Flag of Leningrad Oblast.svg
|Краіна                          = [[Расея]]
|Гімн                            = 
|Статус                          = вобласьць
|Уваходзіць у                    = [[Паўночна-Заходняя фэдэральная акруга]]&lt;br /&gt;[[Паўночна-Заходні эканамічны раён]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Санкт-Пецярбург]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 1 жніўня 1927
|Кіраўнік                        = Аляксандар Дразьдзенка
 |Назва пасады кіраўніка         = Губэрнатар
|АфіцыйныяМовы                   = 
|Насельніцтва                    = 1 730 208&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2012.xls Афіцыйныя дзадзеныя перапісу насельніцтва Расстатам]&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу                   = 2012
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 27
 |Шчыльнасьць                    = 20,4
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 83 908
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 38
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Map of Russia - Leningrad Oblast (2008-03).svg
|Часавы пас                      = [[GMT]] +4
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 47
|Сайт                            = 
|Парамэтр1                       = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
|Колер фону герб-сьцяг           = #EEEEEE
}}
'''Ленінгра́дзкая во́бласьць''' ({{мова-ru|Ленинградская область}}) — вобласьць у [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Санкт-Пецярбург]], які аднак не ўваходзіць пад юрысдыкцыю вобласьці. Мяжуе з [[Рэспубліка Карэлія|Карэлія]]й, [[Валагодзкая вобласьць|Валагодзкай]], [[Наўгародзкая вобласьць|Наўгародзкай]], [[Пскоўская вобласьць|Пскоўскай]] абласьцямі Расеі, а таксама з [[Эстонія]]й і [[Фінляндыя]]й.

Была ўтвораная 1 жніўня 1927 году. Гістарычна ёй папярэднічала [[Інгерманляндзкая губэрня]].

== Геаграфічныя зьвесткі ==

=== Рэльеф ===
Вобласьць цалкам разьмешчана на тэрыторыі [[Ўсходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскай раўніны]]. Гэтым тлумачыцца раўнінны характар ​​рэльефу зь нязначнымі абсалютнымі вышынямі. Тэрыторыя [[Карэльскі пярэсмык|Карэльскага пярэсмыка]], а асабліва ягоныя паўночна-заходнія часткі, адрозьніваецца перасечаным рэльефам, шматлікімі скальнымі вынахадамі й вялікай колькасьцю азёраў. Карэльскі пярэсмык зьяўляецца часткай [[Балтыйскі крышталічны шчыт|Балтыйскага крышталічнага шчыта]]. Найвышэйшы пункт Карэльскага пярэсмыка — гара [[Ківісюр’я]] вышынёй у 203 мэтры над узроўнем мора, разьмешчаная непадалёк ад пасёлку Наважылава, ва ўрочышчы Каменная гара.

Нізіны ў асноўным разьмешчаны па берагах [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] й [[Ладаскае возера|Ладаскага возера]], а таксама ў далінах буйных рэк.

=== Клімат ===
Клімат вобласьці ёсьць атлянтыка-кантынэнтальны. Марскія паветраныя масы абумоўліваюць параўнальна мяккую зіму з частымі адлігамі й умерана-цёплае, часам прахалоднае лета. Сярэдняя [[тэмпэратура]] [[студзень|студзеня]] складае ад −8 °C да −11 °C, а ліпеня — 16 — 18 °C. Найбольш халоднымі зьяўляюцца ўсходнія раёны, найбольш цёплымі — паўднёва-заходнія&lt;ref&gt;Введение // Учебный географический атлас Ленинградской области и Санкт-Петербурга. — Санкт-Петербург: ВСЕГЕИ, 1997.&lt;/ref&gt;.

Колькасьць [[ападкі|ападкаў]] на год складае 600—700 мм. Найбольшая колькасьць ападкаў выпадае на ўзвышшах. Мінімальная колькасьць ападкаў выпадае на прыбярэжных нізінах. Найбольшая колькасьць ападкаў выпадае ўлетку й увосень.

У зімовы пэрыяд ападкі выпадаюць у асноўным у выглядзе [[сьнег]]у. Сталы сьнегавы полаг зьяўляецца ў другой палове [[лістапад]]а ці першай палове [[сьнежань|сьнежня]]. Сходзіць сьнег ў другой палове [[красавік]]а.

== Гісторыя ==
На тэрыторыі сучаснай Ленінградскай вобласьці найстаражытнае насельніцтва зьявілася ў 9—8 тысячагодзьдзях да н. э. пасьля адступленьня ледніка. Да сярэдзіны 1 тысячагодзьдзя н. э. тут ужо існавалі аселыя [[фіна-вугорскія плямёны]], якія займаліся [[земляробства]]м, [[жывёлагадоўля]]й, [[паляваньне]]м і [[рыбалоўства]]м. У VIII стагодзьдзі на гэтай тэрыторыі аселі [[славяне]].

Да 750 году адносіцца ўзьнікненьне [[Старая Ладага|Ладагі]] — старажытнага рускага паселішча на ​​тэрыторыі [[Расея|Расеі]]. У IX—X стагодзьдзях Ладага стала найважнейшым палітычным і эканамічным цэнтрам фармаваньня дзяржаўнасьці Старажытнай Русі. Толькі ў канцы [[X стагодзьдзе|X стагодзьдзя]] яна згубіла сваё значэньне, саступіўшы месца [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгараду]].

У XII стагодзьдзі Ноўгарад набыў палітычную самастойнасьць, і землі па берагах Фінскага заліва, [[Луга (рака)|Лугі]], [[Нява|Нявы]], Ладагі, Волхава ўвайшлі ў склад [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкай рэспублікі]]. У адміністрацыйным дачыненьні Наўгародзкая дзяржава падзялялася на «сотні».

== Насельніцтва ==
{{Паводле зьвестак на|2012}} год у вобласьці налічваецца 1 730 208 чалавек, зь якіх [[расейцы]] складаюць 92,7% насельніцтва. Іншымі значнымі нацыянальнымі групамі зьяўляюцца [[украінцы|ўкраінцы]] (2%) і [[беларусы]] (1,1%).

== Эканоміка ==
Валавы рэгіянальны прадукт вобласьці ў 2007 годзе склаў 312,4 млрд расейскіх рублёў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140925134726/http://www.spbgid.ru/index.php?news=110790 Валовой региональный продукт Ленинградской области в 2008 году достигнет 360 млрд руб.]&lt;/ref&gt;. Структура валавога рэгіянальнага прадукта па відах дзейнасьці ([[2007]] год):

* апрацоўваючыя вытворчасьці — 27,3%
* [[транспарт]] і [[сувязь]] — 15,1%
* аптовы й розьнічны [[гандаль]]; рамонт аўтатранспартных сродкаў, матацыкляў, бытавых вырабаў і прадметаў асабістага карыстаньня — 11,8%
* [[будаўніцтва]] — 12,7%
* [[сельская гаспадарка]], паляваньне й [[лясная гаспадарка]] — 8,3%

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.lenobl.ru/ Афіцыйнае прадстаўніцтва]
* [http://www.isles.ru/depository/region_47.html Помнікі архітэктуры вобласьці] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ленінградзкая вобласьць}}
{{Паўночна-Заходняя фэдэральная акруга}}
{{Суб’екты Расеі}}

[[Катэгорыя:Ленінградзкая вобласьць| ]]</text>
      <sha1>cxtq7pcs4ky836gk9kvckoeagzzab8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кен Кізі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103257</id>
    <revision>
      <id>2698971</id>
      <parentid>2170936</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="ozjbkyomppj9yf4y2qiy1s52xg50ii3" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
'''Кен Элтан Кізі''' ({{мова-en|Ken Elton Kesey}}, {{Нарадзіўся|17|9|1935}}, Ля-Хунта, [[Каларада]], ЗША — {{Памёр|10|11|2001}}, Юджын, [[Арэгон]]) — [[ЗША|амэрыканскі]] [[пісьменьнік]]. Скончыў Стэнфардзкі ўнівэрсытэт&lt;ref&gt;{{кніга|старонкі=845|загаловак=Britannica. Настольная энциклопедия|месца=Москва|выдавецтва=Астрель; Тверь: АСТ|год=2006|isbn=5-17-013795-8}}&lt;/ref&gt;. Вядомы, у прыватнасьці, як аўтар рамана «[[Над гняздом зязюлі]]» (знакамітая экранізацыя завецца «[[Пралятаючы над гняздом зязюлі]]»). Кізі лічыцца адным з галоўных пісьменьнікаў біт-пакаленьня і пакаленьня [[гіпі]], які аказаў вялікі ўплыў на фармаваньне гэтых рухаў і іх культуру.

== Раманы ==
* 1962 «Пралятаючы над гняздом зязюлі» (анг. One Flew Over the Cuckoo’s Nest)
* 1964 «Часам дур вялікая» (анг. Sometimes a Great Notion)
* 1992 «Песня марака» (анг. Sailor Song)
* 1994 «Апошні заезд» (анг. Last Go Round)

== Беларускія пераклады ==
* Палёт над гняздом зязюлі / Перакл. з англ. [[Аляксей Знаткевіч]]. — Мн.: Выдавец А. М. Янушкевіч, 2017.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Ken Kesey}}
* [https://web.archive.org/web/20200930075843/http://prajdzisvet.org/text/1217-paliot-nad-hniazdom-ziaziuli.html Палёт над гняздом зязюлі. Фрагмэнт]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кізі, Кен Элтан}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Літаратары ЗША]]</text>
      <sha1>ozjbkyomppj9yf4y2qiy1s52xg50ii3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106732</id>
    <revision>
      <id>2699053</id>
      <parentid>2283110</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7282" sha1="dgm0ifxryaies37nxi8ldrze1x7j7pa" xml:space="preserve">{{Музэй
|Назва               = Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі
|Арыгінальная назва  = Derby Museum and Art Gallery
|Выява               = Derby Museum Flowers 2475926344 d64a8a8f6e o.jpg
|Апісаньне выявы     = Будынак музэю
|Філія               = 
|Філіі               = 
|Горад               = Дэрбі
|Краіна              = Вялікабрытанія
|Тэматыка калекцыі   = 
|Велічыня калекцыі   = 
|Плошча экспазыцыі   = 
|Дата стварэньня     = 
|Год стварэньня      = 1836
|Пасада дырэктара    = 
|Дырэктар            = 
|Адрас               = 
|Сайт                = [http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm Старонка музэю]
|Шырата паўшар'е     = паўночнае
 |Шырата градусаў    = 52
 |Шырата хвілінаў    = 55
 |Шырата сэкундаў    = 20
|Даўгата паўшар'е    = заходняе
 |Даўгата градусаў   = 1
 |Даўгата хвілінаў   = 28
 |Даўгата сэкундаў   = 46
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
}}
'''Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі''' ({{Мова-en|Derby Museum and Art Gallery}}) — [[музэй]], заснаваны ў 1836 годзе сумесна з [[Цэнтральная бібліятэка Дэрбі|Цэнтральнай бібліятэкай Дэрбі]], у адмыслова пабудаваным па праекце [[Рычард Ніл Фрымэн|Рычарда Ніла Фрымэна]] ({{Мова-en|Richard Knill Freeman}}) і ахвяраваным месту [[Майкл Томас Бас|Майклам Томасам]] ({{Мова-en|Michael Thomas Bass, Jr.}}) будынку.

У музэі прадстаўлена мноства карцінаў [[Джозэф Райт (мастак)|Джозэфа Райта]] (захоўваецца больш за 300 ягоных эскізаў, 34 карціны алеем і дакумэнты), прадукцыя [[Royal Crown Derby]]. Акрамя таго, сабраныя калекцыі археалягічных, прыродазнаўчых, геалягічных і ваенных аб’ектаў, а таксама калекцыя [[парцаляна]]вых вырабаў з [[Дэрбі]] і яго ваколіцаў&lt;ref name=&quot;off&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm| загаловак = Derby Museum and Art Gallery| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 траўня 2011| мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, карціны [[Луіза Рэйнэр|Луізы Рэйнэр]], яе бацькі [[Сэм'юэл Рэйнэр|Сэм'юэла Рэйнэра]], [[Эрнст Таўнсэнд|Эрнста Таўсэнда]], [[Альфрэд Джон Кін|Альфрэда Джона Кіна]], [[Эрнст Эліс Кларк|Эрнста Эліса Кларка]], [[Дэйвід Пэйн|Дэйвіда Пэйна]], [[Джордж Тэрнэр|Джорджа Тэрнэра]], [[Ўільям Джон Кофі|Ўільяма Кофі]], [[Джордж Гольцэндорф|Джорджа Гольцэндорфа]] й іншых&lt;ref name=&quot;goodeys&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = Sarah Allard, Nicola Rippon|частка = |загаловак = Goodey’s Derby|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Breedon Books|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 157|сэрыя = |isbn = 1 85983 379 9|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Гісторыю музэю можна адлічваць ад заснаваньня «Музэйнага і прыроднага таварыства места і графства Дэрбі» 10 лютага 1836 году. Гэта была закрытая супольнасьць, заснаваная на падпісцы яе сябраў&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.geocurator.org/arch/Curator/Vol1No8.pdf| загаловак = Newsletter of the Geological Curators Club| фармат = [[PDF]]| назва праекту = | выдавец = | дата = 3 траўня 2011| мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У калекцыю першапачаткова былі ўнесеныя [[мінэрал]]ы і пудзілы [[Птушка|птушак]]&lt;ref name=&quot;glover&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = Stephen Glover|частка = |загаловак = The history and directory of the borough of Derby, a guide p.430|арыгінал = |спасылка = http://books.google.co.uk/books?id=qu0GAAAAQAAJ&amp;pg=PA58#v=onepage&amp;q&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = 1829|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. У 1964 годзе музэй і арт-галерэя былі пераведзеныя ў новы будынак, але будынак бібліятэкі працягвае быць падзелены з гэтымі арганізацыямі.

У 2011 годзе [[Фундацыя Вікімэдыя]] і Музэй Дэрбі і мастацкая галерэя адкрылі супольны праект&lt;ref&gt;[[:en:Wikipedia:GLAM/Derby/Multilingual Challenge|Wikipedia:GLAM/Derby/Multilingual Challenge]]&lt;/ref&gt; па паляпшэньні [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]], у рамках якога за напісаньне і паляпшэньне артыкулаў, зьвязаных з музэем, увесну-ўлетку 2011 году будуць уручаныя прызы. Тэксты напісаных у рамках праекту артыкулаў будуць дасяжныя наведвальнікам музэю праз [[QR-код]]ы&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.derby.gov.uk/NR/exeres/6CD670A4-0958-4C44-9CEA-497199D5EBB5.htm| загаловак = Derby Museums and Wikipedia Join Forces to Improve Content| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 траўня 2011 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20121231094623/http://www.derbymuseums.org/museum-and-art-gallery-2/ Вэб-старонка музэю]{{ref-en}}

{{Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі}}

[[Катэгорыя:Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі| ]]</text>
      <sha1>dgm0ifxryaies37nxi8ldrze1x7j7pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лінія Гітлера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106930</id>
    <revision>
      <id>2699011</id>
      <parentid>2669201</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3448" sha1="p9kabz3hgubqdt6lra9l5e0oe0g2apu" xml:space="preserve">[[Файл:Italy.Defense.Lines.South.of.Rome.1943-1944 uk.svg|міні|300пкс|Мапа абарончых межаў [[Зімовая лінія|Зімовай лініі]]]]
'''Лі́нія Гі́тлера''' &amp;nbsp;— дадатковая [[абарончая лінія]] ў сыстэме нямецкіх [[Фартэцыя|фартыфікацыйных пабудоваў]] пад агульнаю назваю '''[[Зімовая лінія]]''' ў Цэнтральнай [[Італія|Італіі]] ў рокі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]].

«Лінія Гітлера» была пабудаваная на адлегласьці 5&amp;nbsp;— 15 км ад асноўнай лініі абароны&amp;nbsp;— [[Лінія Густава|Лініі Густава]] і мела асноўнымі апорнымі пунктамі фартыфікацыйныя пабудовы, якія абапіраліся на населеныя пункты [[Акўіна]] ды [[П’едымонтэ-Сан-Джэрмана|П’едымонтэ]].

На войскі, якія займалі «Лінію Гітлера», ускладалася заданьне ўтрыманьня абороны ў выпадку прарыву войскамі хаўрусьнікаў асноўнага рубяжу лініі Густава ў раёне [[Монтэ-Касына]].

На пачатку траўня 1944 [[Гітлер]] асабіста настаяў на перайменаваньні лініі, таму што хацеў мінімізаваць [[Прапаганда|прапагандысцкі ўплыў]], калі лінія будзе прарваная.

[[24 траўня]] 1944 лінія была прарваная войскамі [[8-ая армія Вялікабрытаніі|8-й брытанскай арміі]] з падтрымкай ІІ-га польскага корпусу. 25 траўня польскія войскі захапілі [[П’едымонтэ-Сан-Джэрмана|П’едымонтэ]], і лінія абароны пала.

== Глядзіце таксама ==
* [[Італьянская кампанія (Другая сусьветная вайна)]]
* [[Бітва пад Монтэ-Касына]]
* [[Лінія Густава]]
* [[Зімовая лінія]]

== Літаратура ==
# Smith, Col. Kenneth V. (1944). [https://web.archive.org/web/20071208045919/http://www.army.mil/cmh/brochures/naples/72-17.htm''WWII Campaigns, Naples-Foggia 9 September 1943-21 January 1944'']. Washington: US Army Center of Military History. CMH Pub 72-17.
# Muhm, Gerhard. ''«[https://web.archive.org/web/20070927070658/http://www.larchivio.org/xoom/gerhardmuhm2.htm German Tactics in the Italian Campaign]»''

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080219140535/http://www.military.com/Resources/ResourceFileView?file=worldwarii_europe_maps_map47.htm Мапа нямецкіх фартыфікацыйных лініяў]
* [http://archives.cbc.ca/IDC-1-71-1471-9860/conflict_war/italian_campaign/clip7 CBC Archive]
* [https://web.archive.org/web/20060721024900/http://www.yorkshirevolunteers.org.uk/51RTR.htm]

[[Катэгорыя:Лініі абароны Другой сусьветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Італьянская кампанія]]</text>
      <sha1>p9kabz3hgubqdt6lra9l5e0oe0g2apu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галіна Сямдзянава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115113</id>
    <revision>
      <id>2698923</id>
      <parentid>2669395</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>521</id>
      </contributor>
      <comment>Са старонкі прыбраны файл Галина_Семдянова.png, бо ён быў выдалены з Commons удзельнікам [[c:User:Wdwd|Wdwd]]. Прычына: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Галина Семдянова.png|]].</comment>
      <origin>2698923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8074" sha1="qlrsr1h2pjxqjcei95vgdsd3skkr2ge" xml:space="preserve">{{Палітык
| імя                = Галіна Сямдзянава
| жанчына            = так
| выява              =
| памер_выявы        = 
| подпіс             = 
| пачатак_тэрміну    = 
| канец_тэрміну      = 
| віцэ-прэзыдэнт     = 
| прэзыдэнт          = 
| прэм'ер-міністар   = 
| папярэднік         = 
| наступнік          = 
| дата_нараджэньня   = {{Нарадзілася|28|2|1947}}
| месца_нараджэньня = {{Сьцяг Польшчы}} [[Гдыня]], Польская Рэспубліка
| дата_сьмерці = {{Памёр|18|9|2011}}
| месца_сьмерці =
| грамадзянства = {{сьцяг БССР}} [[Беларусь]]
| нацыянальнасьць =
| выбарчая_акруга =
| жонка =
| муж =
| прафэсія = інжынэр
| рэлігія =
| партыя = [[Партыя БНФ]]
| пасада = Народны дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь)
| пасада2 =Намесьніца старшыні Партыі БНФ, старшыня Юрыдычнай камісіі, старшыня Рэвізійнай камісіі
| пачатак_тэрміну2 =
| канец_тэрміну2 = 2010
| папярэднік2 =
| наступнік2 =
| прэзыдэнт2 =
|лацінка=Halina Siamdzianava}}
'''Галіна Георгіеўна Сямдзянава''' ([[28 лютага]] [[1947]] — [[18 верасьня]] [[2011]]) — [[Беларусь|беларуская]] палітык і грамадзкая дзяячка, дэпутатка [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] 12 скліканьня, сябра [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Беларускага народнага фронту]] і [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]&lt;ref name=svaboda2&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/24331980.html Ня стала Галіны Сямдзянавай] 18.09.2011 Радыё Свабода&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Галіна Георгіеўна Сямдзянава нарадзілася ў [[Гдыня|Гдыні]] ([[Польшча]]) ў сям’і савецкага марскога афіцэра і мэдсястры.

Скончыла [[Куйбышаўскі політэхнічны інстытут]], працавала ў абароннай прамысловасьці на інжынэрскіх пасадах.

Вярнуўшыся ў [[Беларусь]], Галіна Сямдзянава пачала працу ў [[Камітэт народнага кантролю|Камітэце народнага кантролю]]&lt;ref name=svaboda&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/24333325.html Вянок памяці. Галіна Сямдзянава] Алесь Дашчынскі 19.09.2011 Радыё Свабода&lt;/ref&gt;, узначальвала [[Наваградзкі раён]]ны КНК.

=== Палітычная дзейнасьць ===
У [[1990]] г. Галіна Сямдзянава была выбраная народным дэпутатам Вярхоўнага Савету Беларускай ССР ад Наваградзкай выбарчай акругі № 262.

У Вярхоўным Савеце Галіна Сямдзянава ўвайшла ў дэпутацкую групу [[Апазыцыя Беларускага Народнага Фронту Адраджэньне|Апазыцыя БНФ]]&lt;ref name=svaboda/&gt;, была старшынём яе Рэвізійнай камісіі. Працавала ў Камісіях Вярхоўнага Савету па экалёгіі і рацыянальным выкарыстаньні прыродных рэсурсаў; па таварах народнага спажываньня, гандлі і паслугах насельніцтву; у Часовай камісіі Вярхоўнага Савету па прывілеях&lt;ref name=svaboda2/&gt;.

Галіна Сямдзянава была суаўтарам Канцэпцыі пераходу Беларускай ССР да [[рынкавая эканоміка|рынкавай эканомікі]] (восень [[1990]] г.). Удзельнічала ў распрацоўцы і прыняцьці дзясяткаў заканадаўчых актаў, у тым ліку [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Рэспублікі Беларусі]], законаў для спэцыяльнай сэсіі Вярхоўнага Савету 24-25 жніўня 1991 году, калі была абвешчаная незалежнасьць Беларусі&lt;ref name=svaboda2/&gt;.

[[24 жніўня]] [[1991]] г., за дзень да наданьня Дэклярацыі аб сувэрэнітэце сілы канстытуцыйнага закону, Галіна Сямдзянава была чалавекам, які першы ўнёс [[бел-чырвона-белы сьцяг]] у залю паседжаньняў Вярхоўнага Савета&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111103161504/http://euroradio.fm/report/paznyak-syamdzyanava-wnesla-bel-chyrvona-bely-stsyag-u-vyarkhowny-savet-56998 Пазняк: Сямдзянава ўнесла бел-чырвона-белы сцяг у Вярхоўны Савет] Вольга Міцкевіч 19.09.2011 Эўрарадыё&lt;/ref&gt;.

Яна была аўтарам заканадаўчых прапановаў, накіраваных на стварэньне арміі Рэспублікі Беларусі. Старшынявала ў [[Беларуская асацыяцыя вайскоўцаў «Вяртаньне»|Беларускай асацыяцыі вайскоўцаў «Вяртаньне»]], якая пасьля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] дапамагла вярнуцца ў Беларусь больш як чатыром тысячам вайскоўцаў, у тым ліку з зонаў узброеных канфліктаў.

У [[1996]]—[[1997]] гадах уваходзіла ў Сакратарыят [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету 13-га скліканьня]], які працягваў працу пасьля гвалтоўнага разгону 1996 году.

У [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] Галіна Сямдзянава займала пасады намесьніцы старшыні ([[2002]]—[[2006]]), старшыні Юрыдычнай камісіі, старшыні Рэвізійнай камісіі (да 2010).

У [[2008]] годзе была накіраваная ад БНФ у [[Цэнтральная камісія па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральную камісію па выбарах і рэспубліканскіх рэфэрэндумах]], у [[2010]]-м — у Менскую гарадзкую камісію па выбарах прэзыдэнта.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сямдзянава, Галіна}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]]
[[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>qlrsr1h2pjxqjcei95vgdsd3skkr2ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Літаратурны экспрэс Эўропа 2000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116089</id>
    <revision>
      <id>2699014</id>
      <parentid>2620913</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21470" sha1="pq707c54mrm7ssydjy9delsign8h29y" xml:space="preserve">'''Літаратурны экспрэс Эўропа 2000''' ({{мова-de|Literaturexpress Europa 2000}}, {{мова-en|Literature Express Europe 2000}}) — міжнародны літаратурны праект, прымеркаваны да пачатку новага тысячагодзьдзя. Заключны этап праекту адбыўся ў чэрвені — ліпені 2000 году.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 95%; background:#c6dbf7; color:black; width:65em; max-width: 35%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''
'''ЭЎРОПА'''

Кантынэнт зьмяняецца. Яго заходняя арыентацыя, што калісьці ўспрымалася як дадзенасьць, зараз аспрэчваецца. Калі Эўропа імкнецца да аб’яднаньня ў больш чым толькі эканамічных справах, ёй спатрэбіцца культурная сьвядомасьць, якая ахоплівае Эўропу цалкам. Ці, можа, эўрапейская тоеснасьць зьяўляецца хімэрай?

'''МОВЫ'''

Эўропа складаецца з 48 дзяржаваў і ў ёй размаўляюць на больш чым 40 мовах. Мова ўяўляе сабой памяць людзей, якую, з аднаго боку, яна захоўвае, але, з другога, будуе бар’еры. З-за гэтай адметнасьці яе выкарыстаньне можа быць абмежавана. Як Эўропе справіцца з гэтым багацьцем, гэтым цяжарам?

'''ЛІТАРАТУРЫ'''

Пісьменьнікі прывязаныя да сваёй прылады: сваёй мовы. Мова зьяўляецца сродкам літаратуры і таму можа дасягнуць шмат, але з-за моўных бар’ераў яна таксама прывязвае яе да краіны, што стварае цяжкасьці пры спробах зьвяртаньня да іншых. Як гэтая супярэчнасьць суадносіцца з паняцьцем аб тым, што эўрапейскія культуры ўтвараюць «супольнасьць каштоўнасьцяў»? Ці будзе літаратура карысная ў ХХІ стагодзьдзі? Ці, можа, мастацтвы, прывязаныя да лінгвістычнага асяродзьдзя, будуць разбураныя і адкінутыя новыя сродкамі перадачы інфармацыі?

'''ПІСЬМЕНЬНІКІ'''

Суіснаваньне сацыяльных сыстэмаў, якія спаборнічаюць, стварала структуры, ў якіх пісьменьнік быў здольны знайсьці сабе месца і ролю ў асьветніцкіх традыцыях. У выніку падзей 1989 году гэтая стабільная структура развалілася і грунтоўна зьмяніла сацыяльныя ролі і погляды пісьменьнікаў. Як прарок, пісьменьнік памёр. Няхай жыве пісьменьнік?''&quot;&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''Заклік арганізатараў праекту да роздуму&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://area.dgidc.min-edu.pt/inovbasic/cliteratura/en/oquee.htm| загаловак = Пытаньні, якія ставіць праект| назва праекту = | выдавец = | дата = 29 траўня 2000 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;''.
|}

== Ініцыятары і задума праекту ==
Ідэя арганізацыі праекту належыць доктару філялёгіі зь [[Нямеччына|Нямеччыны]] Томасу Вольфарту (Thomas Wohlfahrt)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lingvo.minsk.by/mab/2000/09/21_09_2000.htm| загаловак = Бельгійскі госць з Літэкспрэса| фармат = | назва праекту = Беларускае таварыства сяброўства з замежнымі краінамі| выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Арганізацыйным цэнтрам праекту стала «Літаратурная майстэрня ў Бэрліне» ({{мова-de|literaturWERKstatt Berlin}}) з [[Бэрлін]]у ([[Нямеччына]]). Падрыхтоўка праекту вялася на працягу трох з паловай гадоў&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lingvo.minsk.by/mab/2000/09/21_09_2000.htm| загаловак = Тамсама| назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Праект ажыцьцяўляўся пад патранажам Эўрапейскае рады, Эўрапейскае камісіі, [[ЮНЭСКА]] і Міжнароднага саюза чыгункі&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Ляўрэаты прэміі імя Янкі Купалы. Буклет // Складальнік Давідоўская Л. — Менск, [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Літаратурны музэй Янкі Купалы]], 2000. — C. 16.&lt;/ref&gt;.

Задума арганізатараў праекту складалася ў злучэньні ў адзіным творчым натхненьні майстроў пяра з усіх краінаў Эўропы, ў тым, каб даць ім магчымасьць ва ўмовах шчыльнага творчага і чалавечага ўзаемадзеяньня экспэрымэнтаваць з іх мовай, выкарыстоўваць мову як сродак пазнаваньня Эўропы, экспэрымэнтаваць з камунікацыяй эўрапейскіх культураў і шукаць магчымасьці яе разьвіцьця ў ХХІ стагодзьдзі.
Сярод галоўных задачаў праекту арганізатары вызначылі аспрэчваньне заходняй арыентацыі Эўропы, дасьледваньне ідэі эўрапейскай тоеснасьці і ролі мноства эўрапейскіх моваў у фармаваньні эўрапейскае культуры&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 17/07/2000| url = http://www.undo.net/it/evento/1224| загаловак = Literature Express Europa 2000| назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Арганізацыя ўласна падарожжа праз эўрапейскі кантынэнт шматлікай групы літаратараў з амаль усіх краінаў Эўропы стала галоўным, але не адзіным складнікам вялікага праекту. Задоўга да падарожжа кожны яго удзельнік прадставіў для перакладу на мовы краінаў-удзельнікаў Літаратурнага экспрэса адзін са сваіх твораў. Краінавыя каардынатары праекту арганізавалі пераклад твораў удзельнікаў экспрэсу на свае мовы. Пасьля гэтага пераклады твораў эўрапейскіх літаратараў друкаваліся асобна па кожнай краіне з улікам наяўных магчымасьцяў (асобныя кнігі, публікацыі ў літаратурных часопісах і інш.).

Падчас падарожжа па Эўропе ў месцах прыпынку экспрэса арганізоўваліся літаратурныя вечарыны і чытаньні, разнастайныя мерапрыемствы краязнаўчага і мастацкага кшталту. Анталёгія твораў, напісаных на працягу падарожжа яго ўдзельнікамі, — «Эўрабілён — Эўрапейская паэтыка» — была выдадзеная ў Нямеччыне да Франкфурцкага кніжнага кірмашу 2001 году&lt;ref name=&quot;undo.net&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 17/7/2000| url = http://www.undo.net/it/evento/1224| загаловак = Тамсама| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Маршрут ==
Маршрут экспрэса праходзіў праз 11 эўрапейскіх краінаў ([[Партугалія]], [[Гішпанія]], [[Францыя]], [[Бэльгія]], [[Нямеччына]], [[Польшча]], [[Летува]], [[Латвія]], [[Эстонія]], [[Расея]] і [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;undo.net&quot;/&gt;). На працягу шасьці тыдняў экспрэс прайшоў больш за 7 тысячаў кілямэтраў па маршруце легендарнага Паўночна-паўднёвага экспрэсу&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; і зрабіў прыпынкі ў 19 гарадох&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Sinijärv | імя = Karl Martin | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 17/7/2000| url = http://elm.estinst.ee/issue/11/literaturexpress| загаловак = Literaturexpress| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Распачалося падарожжа ў [[Лісабон]]е (Партугалія) 4 чэрвеня 2000 году. Цягнікі экспрэса (на працягу падарожжа іх зьмянялі ажно 5 разоў) прайшлі праз [[Мадрыд]] ([[Гішпанія]]), [[Бардо]], [[Парыж]], Ліль ([[Францыя]]), [[Брусэль]] ([[Бэльгія]]), [[Дортмунд]], [[Гановэр]] ([[Нямеччына]]), [[Мальбарк]] ([[Польшча]]), [[Калінінград]] ([[Расея]]), [[Вільня|Вільню]] ([[Летува]]), [[Рыга|Рыгу]] ([[Латвія]]), [[Талін]] ([[Эстонія]]), [[Санкт-Пецярбург]], [[Масква|Маскву]] ([[Расея]]), [[Менск]], [[Берасьце]] ([[Беларусь]]), [[Варшава|Варшаву]] ([[Польшча]])&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://1lit.tripod.com/| загаловак = Маршрут Літаратурнага экспрэса| фармат = | назва праекту = tripod.com | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Закончылася падарожжа экспрэса ў [[Бэрлін]]е ([[Нямеччына]]) 17 ліпеня 2000 году&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://area.dgidc.min-edu.pt/inovbasic/cliteratura/en/percurso.htm| загаловак = Графік падарожжа Літаратурнага экспрэса| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Удзельнікі ==
У падарожжы экспрэса прынялі ўдзел 107 літаратараў з 43 краінаў Эўропы&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 17/7/2000| url = http://www.undo.net/it/evento/1224| загаловак = Literature Express Europa 2000| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Унёсак Беларусі ==

=== Падрыхтоўчая праца ===
Каардынатарам падрыхтоўчай працы па арганізацыі падарожжа Літаратурнага экспрэса ад Беларусі была дырэктар [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музэя Янкі Купалы]] [[Жанна Дапкюнас]]. Свае намаганьні ў гэтай працы аб’ядналі [[Беларуская чыгунка]], [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]], [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў]] і Інстытут Гётэ ў Менску.
Напярэдадні падарожжа экспрэса быў арганізаваны пераклад на беларускую мову твораў амаль усіх удзельнікаў праекту. Значная частка гэтых перакладаў пасьля зьявілася ў друку ў літаратурных часопісах «Полымя», «Маладосьць» і інш.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 90%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«Я самы шчасьлівы чалавек на Зямлі. Мая задума ажыцьцявілася цалкам. Тры з паловай гады аддаў я падрыхтоўцы праекта і не сумняваюся: час патрачаны не дарэмна. Лічу, '''Беларусь нароўні з іншымі дзяржавамі нашага кантынэнту таксама паказала сябе ва ўсёй велічы і паўнаце. У вас ёсьць творцы сусьветнага ўзроўню, і першы сярод іх — [[Васіль Быкаў]]'''. Я меў і маю магчымасьць нярэдка бачыцца з ім, гутарыць: гэта не проста таленавіцейшы з творцаў, але і самы праведны і сумленны чалавек».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''Томас Вольфарт, ініцыятар праекту «Літаратурны экспрэс Эўропа 2000»''&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Мясьнікоў | імя = Анатоль | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 12/07/2000| url = http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&amp;p=18&amp;archiv=12072000| загаловак = Імчыць па Еўропе літаратурны экспрэс...| фармат = | назва праекту = Звязда| выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
|}

=== Удзельнікі ад Беларусі ===
У самім падарожжы праз Эўропу на цягніку прынялі ўдзел тры беларускія літаратары: Вольга Іпатава, Леанід Дранько-Майсюк і Андрэй Федарэнка&lt;ref name=&quot;zvyazda.minsk.by&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 08/07/2000 | url = http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&amp;p=13&amp;archiv=08072000| загаловак = Што мы будуем: агульны дом еўрапейскіх культур ці новую вавілонскую вежу?| фармат = | назва праекту = Звязда| выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

=== Знаходжаньне ўдзельнікаў экспрэса ў Беларусі ===
Пасьля прыёму ў мэрыі Менску 9 ліпеня ўдзельнікі экспрэса наведалі радзіму вялікага беларускага нацыянальнага паэта [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — вёску [[Вязынка (Маладэчанскі раён)|Вязынку]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://molodregion.narod.ru/30.htm| загаловак = Пісьменьнікі Эўропы ў Вязынцы| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;

На наступны дзень 10 ліпеня адбыліся літаратурныя сустрэчы, дыспуты, сэмінары на тэму «Літаратура Эўропы запрашае». Асобная дыскусія была прысьвечана тэме «Чарнобыль — боль Беларусі».

Вечарам таго ж дня ў вялікай зале Дома літаратара адбылася заключная сустрэча гасьцей зь беларускімі пісьменьнікамі і кнігавыдаўцамі, якія прадставілі навінкі перакладзеных на беларускую мову твораў замежных аўтараў&lt;ref name=&quot;zvyazda.minsk.by&quot;/&gt;. На вечарыне ў Доме літаратара гасьцей вітаў міністар культуры Беларусі Аляксандар Сасноўскі, свае вершы чыталі [[Сяргей Законьнікаў]], [[Генадзь Бураўкін]], Раіса Баравікова, Алесь Пісьмянкоў, народныя песьні сьпявала Тацьцяна Мархель&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Мясьнікоў | імя = Анатоль | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 12/07/2000| url = http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&amp;p=18&amp;archiv=12072000| загаловак = Імчыць па Еўропе літаратурны экспрэс…| фармат = | назва праекту = Звязда| выдавец = | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Падчас знаходжаньня 11 ліпеня ў [[Берасьце|Берасьці]] ўдзельнікі праекту наведалі музэй «Бярэсьце» і [[Берасьцейская крэпасьць|Берасьцейскую крэпасьць]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://literaturwerkstatt.org «Літаратурная майстэрня ў Бэрліне»]
* [https://web.archive.org/web/20160306202012/http://1lit.tripod.com/ Literaturexpress Picture Gallery / Фотагалерэя экспрэсу]
* [https://web.archive.org/web/20090407140227/http://nn.by/2000/29/10.htm З тымі, хто цябе разумее. Гутарка з удзельнікамі Літаратурнага экспрэса Эўропа 2000 / Наша Ніва, 29 кастрычніка 2000 году]
* [https://web.archive.org/web/20071107031046/http://www.finlit.fi/booksfromfinland/bff/300/konkka.htm Write Tracks. Падарожныя ўражаньні фінскай удзельніцы праекту Аніты Конка (на ангельскай мове)]
* [https://web.archive.org/web/20110816200357/http://elm.estinst.ee/issue/11/literaturexpress/ Literaturexpress. Падарожныя ўражаньні эстонскага ўдзельніка праекту Карла Сініярва (на ангельскай мове)]

[[Катэгорыя:Літаратурныя фэсты]]
[[Катэгорыя:Эўрапейская літаратура]]
[[Катэгорыя:Падзеі 2000 году]]
[[Катэгорыя:Цягнікі]]</text>
      <sha1>pq707c54mrm7ssydjy9delsign8h29y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Антаноўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116149</id>
    <revision>
      <id>2699082</id>
      <parentid>2632031</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7870" sha1="i1u6n502jn15pnuc9zp4riehz6ey8m7" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Мікалай Антаноўскі
|Партрэт             = On delivery of the premium of 2007 acts Mikola Antanouski.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = Выступ Міколы Антаноўскага на ўручэньні «[[Мядовая прэмія|Мядовай прэміі]]»-2007
|Імя пры нараджэньні = Мікалай Дзьмітрыевіч Антаноўскі
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|6|1|1952|1}}
|Месца нараджэньня   = в. [[Сташаны]], [[Пінскі раён]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]
|Дата сьмерці        = 
|Месца сьмерці       = 
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = [[паэт]], [[журналіст]], [[публіцыст]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = беларуская
|Дэбют               = «Сялянская праўда» ([[Ганцавічы]])
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|commons             = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Мікала́й Дзмі́трыевіч Антано́ўскі''' (*[[6 студзеня]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = | url = http://grl.iatp.by/calendar.html| загаловак = Каляндар знамянальных і памятных дат| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Берасьцейская абласная бібліятэка імя Горкага]]| дата = 17 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; [[1952]], в. [[Сташаны]] [[Пінскі раён|Пінскага раёну]]) — беларускі [[паэт]], [[журналіст]], [[публіцыст]].

== Жыцьцяпіс ==
Скончыўшы мясцовую сярэднюю школу, працаваў у калгасе, пасля адслужыў у войску (1970—1972). Папрацаваўшы год у [[Ганцавічы|ганцавіцкай]] раённай газэце «Савецкае Палессе», паступіў на [[Інстытут журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[БДУ]] (скончыў у 1978).

Накіраваны ў [[браслаў]]скую «раёнку». У 1982 пераехаў у [[Пружану|Пружану]], працаваў загадчыкам аддзелу пісьмаў газэты «Зара камунізму» (цяпер «[[Раённыя будні]]»). З 1984 — галоўны рэдактар.

Член [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|Саюзу пісьменнікаў Беларусі]] (2005), былы сябра праўленьня ГА «[[Беларускі саюз журналістаў]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 13 кастрычніка 2015| url = http://bsj.by/2015/10/xiii-sezd-oo-belorusskij-soyuz-zhurnalistov/| загаловак = XIII съезд ОО „Белорусский союз журналистов“| фармат = | назва праекту = | выдавец = Беларускі саюз журналістаў| дата доступу = 10 сакавіка 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, сябра [[ТБМ імя Францішка Скарыны]].

Вершы піша са школьнага ўзросту, упершыню публікаваўся ў ганцавіцкай раённай газэце «Палеская праўда» (пасля «Савецкае Палессе»). Вершы друкаваліся ў часопісах «[[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]», альманаху «[[Дзень паэзіі]]», рэспубліканскіх газетах.

'''Аўтар паэтычных зборнікаў ''“Святаяннік”'' (Мінск, 1993), ''“Падсочаны бор”'' (Пружаны, 1997), “''Як ліст сярод лістоў…”'' (Брэст, 2019), кнігі ''нарысаў “Зелёная рапсодия: леса и лесоводы Пружанщины” (Брэст, 2004).'' Уганараваны званнямі “Заслужаны журналіст Беларускага саюза журналістаў”(2009) і “Выдатнік друку Беларусі” (2012). Лаўрэат прэміі рэспубліканскага журналісцкага конкурсу “Залатое пяро” (2005). У 2009 годзе за асабісты ўклад у грамадскае і творчае жыццё вобласці абвешчаны “Чалавекам года” на Брэстчыне.  Лаўрэат Брэсцкага абласнога  літаратурнага конкурсу “Духоўная веліч” у намінацыі “Паэзія” (2020). Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка''' '''(2021)'''
== Бібліяграфія ==
* Святаяннік: Вершы ([[1993]])
* Падсочаны бор: Вершы ([[1997]])
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Зелёная рапсодия. Леса и лесоводы Пружанщины : документальный очерк
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Н. Д. Антоновский; фото А. Мелеш
|выданьне       = 
|месца          = Брест
|выдавецтва     = Беларусь, Дзярж. ляс. ахова
|год            = [[2004]]
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* Як ліст сярод лістоў. Вершы (2019)

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Рупліўцы Пружаншчыны
|частка         = Антаноўскі Мікалай Дзмітрыевіч
|год            = 2003
|старонкі       = 8—12
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20260222010013/http://museum.pruzhany.com/publ/35-1-0-72 Кароткі жыцьцяпіс і зборнік «Сьвятаяньнік»] // «[[Пружанскі палацык]]»
* [https://web.archive.org/web/20120531024522/http://www.gants-region.info/index/antanowski_mikola/0-1036 Антаноўскі Мікола] // Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Антаноўскі, Мікола Дзьмітрыевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]</text>
      <sha1>i1u6n502jn15pnuc9zp4riehz6ey8m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магіла невядомага салдата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118650</id>
    <revision>
      <id>2699018</id>
      <parentid>2619516</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2415" sha1="d2fek5gzznf3ey11hou672c5v3y6iot" xml:space="preserve">'''Магіла невядомага салдата''' — помнік, прысьвечаны загінулым воінам. Магіла можа быць як сымбалічным ([[кенатаф]]), так і сапраўдным пахаваньнем.

Разьвіцьцё нацыяналізму ў 19 стагодзьдзі і зьяўленьне масавых армій прывялі да ваенных канфліктаў небывалага раней размаху. Прычым у адрозьненьне ад войнаў мінулага цяпер ваявалі не адносна нешматлікія прафэсіяналы або прымусовыя рэкруты, а мабілізаваныя грамадзяне і салдаты тэрміновай службы, гэта значыць «узброены народ». Вялізныя страты новых войнаў, якія закраналі самыя шырокія пласты грамадзтва, з аднаго боку рабілі немагчымым індывідуальнае грамадзкае ўвекавечаньне загінулых, а зь іншага боку патрабавалі тлумачэньні і апраўданьні. Загінулых было зашмат, каб згадваць усіх, а дэмакратызацыя не дазваляла абмяжоўвацца імёнамі асобных военачальнікаў або герояў. Магілы невядомага салдата — гэта сьвядомыя помнікі не каму-небудзь канкрэтнаму, а ўсім сваім загінуўшым. Гэта ўвасабленьне патрыятычнай памяці аб ваенных канфліктах. Менавіта таму падобныя помнікі ва ўсім сьвеце шануюцца на дзяржаўным (грамадзкім) узроўні, а іх наведваньне і ўшаноўваньне нярэдка аб’ядноўвае нават супрацьлеглыя палітычныя сілы.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160305234543/http://www.ostrovets.by/?p=4616 Помнік-мэмарыял адкрыты на Варнянскіх могілках]

[[Катэгорыя:Ваенныя помнікі]]</text>
      <sha1>d2fek5gzznf3ey11hou672c5v3y6iot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калуская вобласьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118863</id>
    <revision>
      <id>2698953</id>
      <parentid>2184658</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9759" sha1="ipsrt690a22uwn2hj1sj2rroeo73gab" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Калуская вобласьць
|Назва ў родным склоне           = Калускай вобласьці
|Арыгінальная назва              = Калужская область
|Герб                            = Coat of arms of Kaluga Oblast.svg
|Сьцяг                           = Flag of Kaluga Oblast.svg
|Краіна                          = [[Расея]] 
|Гімн                            = 
|Статус                          = вобласьць
|Уваходзіць у                    = [[Цэнтральная фэдэральная акруга]]&lt;br /&gt;[[Цэнтральны эканамічны раён]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Калуга]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 5 ліпеня 1944
|Кіраўнік                        = Анатоль Атрамонаў
 |Назва пасады кіраўніка         = Губэрнатар
|АфіцыйныяМовы                   = 
|Насельніцтва                    = 1 011 608&lt;ref&gt;[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/svod.xls Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года].&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу                   = 2010
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 52
 |Шчыльнасьць                    = 34
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 29 777
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 64
|Максымальная вышыня             =  
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Map of Russia - Kaluga Oblast (2008-03).svg
|Часавы пас                      = [[GMT]] +4
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 40
|Сайт                            = 
|Парамэтр1                       = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
|Колер фону герб-сьцяг           = #EEEEEE
}}
'''Калу́ская во́бласьць''' ({{мова-ru|Калужская область}}) — [[вобласьць]] у эўрапейскай частцы [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Калуга]], якое знаходзіцца за 188 км ад [[Масква|Масквы]]. Вобласьць уваходзіць у [[Цэнтральная фэдэральная акруга|Цэнтральную фэдэральную акругу]], мяжуе з [[Маскоўская вобласьць|Маскоўскай]], [[Тульская вобласьць|Тульскай]], [[Бранская вобласьць|Бранскай]], [[Смаленская вобласьць|Смаленскай]] і [[Арлоўская вобласьць|Арлоўскай абласьцямі]]. Вобласьць утворана 5 ліпеня 1944 году.

== Геаграфія ==
Вобласьць разьмешчана ў цэнтральнай частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-эўрапейскай раўніны]]. На захадзе й паўночным захадзе вобласьці разьмешчана [[Смаленскае ўзвышша]] з вышынёй да 279 м, на ўсходзе — [[Сярэднярускае ўзвышша]]. Рэльеф вобласьці ўяўляе сабой узгорыста-ўвалістую, месцамі плоскую раўніну, густа разьдзеленая далінамі рэкаў і лагчынамі. З поўначы на ​​поўдзень вобласьць працягнулася больш за 220 км, з захаду на ўсход — на 220 км, плошча тэрыторыі складае 29,9 тысяч км².

=== Клімат ===
Клімат Калускай вобласьці ўмерана-кантынэнтальны з рэзка выяўленымі сэзонамі году: умерана гарачым і вільготным летам і ўмерана халоднай зімой з устойлівым сьнежным покрывам. Сярэдняя тэмпэратура [[ліпень|ліпеня]] складае +18&amp;nbsp;°C, [[студзень|студзеня]] -9&amp;nbsp;°C. Цёплы пэрыяд з станоўчай сярэднясутачнай тэмпэратурай доўжыцца 215—220 дзён.

=== Гідраграфія ===
У вобласьці працякае 2 043 ракі агульнай працягласьцю 11 670 км. Зь іх 280 рэк маюць даўжыню больш за 10 км, агульнай працягласьцю 7 455 км, а рэкаў і вельмі малых вадацёкаў даўжынёй менш за 10 км на тэрыторыі вобласьці налічваецца 1 763.

== Насельніцтва ==
Паводле вынікаў перапісу насельніцтва 2010 году колькасць насельніцтва складае 1 011 608 чалавек.

Найбольшай нацыянальнай групай зьяўляюцца [[расейцы]] (86,8%). Другой паводле колькасьці групай ёсьць [[украінцы]] (1,7%), трэцяй — [[армяне]] (1,0%). [[Беларусы]] маюцца ў вобласьці ў колькасьці 4 557 чалавек, зьяўляючыся чацьвёртай паводле колькасьці нацыянальнай групай у рэгіёне.

== Эканоміка ==
Структура эканомікі ў цэлым характэрная для цэнтральнага раёну. У [[прамысловасьць|прамысловасьці]] фармуецца каля 36% ВРП (2008), зь іх 32,1% у апрацоўчай вытворчасьці (перш за ўсё [[машынабудаваньне|машынабудаваньні]] й [[харчовая прамысловасьць]]), 3,2% — у [[энэргетыка|энэргетыцы]]. У аграпрамысловым комплексе ствараецца 8,2% ВРП (2008), у будаўніцтве — 10,6%.

=== Прамысловасьць ===
Вядучае месца ў структуры гаспадарчага комплексу Калускай вобласьці займае прамысловая вытворчасьць. Паводле вынікаў 2010 году рэгіён займае першае месца ў Расеі паводле індэксу прамысловай вытворчасьці, які склаў 144,7%. Калуская вобласьць зьяўляецца яскравым прыкладам прамысловага рэгіёну з дамінуючым становішчам апрацоўчай вытворчасьці. Найбольшую долю ў аб’ёме прамысловай вытворчасьці займаюць [[машынабудаваньне]] й [[мэталаапрацоўка]] (67%), [[харчовая прамысловасьць]] (14%), лесапрамысловы комплекс (4,5%), [[энэргетыка]] (4,5%).

=== Сельская гаспадарка ===
На долю аграпрамысловага комплексу прыходзіцца да 12% ВРП (2010). У [[сельская гаспадарка|сельскай]] і [[лясная гаспадарка|лясной гаспадарцы]] занята 11% працоўнага насельніцтва.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.admoblkaluga.ru/ Сайт адміністрацыі Калускай вобласьці]
* [http://kaluga.news-city.info/docs/ Заканадаўства Калускай вобласьці]
* [http://geraldika.ru/region/40/ Герб і сьцяг Калускай вобласьці]
* [https://web.archive.org/web/20080516071905/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=40 Курская вобласьць у даведніку-каталёгу Ўся Расея]
* [https://web.archive.org/web/20100516150106/http://www.isles.ru/depository/region_40/region_40.html Помнікі архітэктуры вобласьці]

{{Калуская вобласьць}}
{{Цэнтральная фэдэральная акруга}}
{{Суб’екты Расеі}}

[[Катэгорыя:Калуская вобласьць| ]]</text>
      <sha1>ipsrt690a22uwn2hj1sj2rroeo73gab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караль Гутэн-Чапскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119041</id>
    <revision>
      <id>2698958</id>
      <parentid>2521640</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4760" sha1="ew9kmg2ms9wpj7stla6t6a2bhnykxhi" xml:space="preserve">{{Шляхціч
|Імя = Караль Гутэн-Чапскі
|Поўнае імя = Караль Ян Аляксандар Гутэн-Чапскі
|Арыгінальнае імя =
|Партрэт = Karol Hutten-Czapski.jpg
|Шырыня партрэту = 
|Подпіс партрэту = Караль Гутэн-Чапскі
|Герб = POL COA Leliwa.svg
|Шырыня гербу =
|Подпіс гербу = Герб «[[Ляліва]]»
|Пасады = 
 {{Шляхціч/Пасада
 |Пасада                     = Галава [[Менск]]у
 |Сьцяг                      = 
 |Герб                       = 
 |Пасьлядоўнасьць пасады     = 
 |Рымскі лік пасьлядоўнасьці = 
 |Пачатак пэрыяду            = 1890
 |Заканчэньне пэрыяду        = 1901
 |Папярэднік                 = М. Галіневіч
 |Наступнік                  = [[Мечысаў Райкевіч]]
 }}
|Імя пры нараджэньні =
|Род = [[Чапскія (род)|Чапскія]]
|Бацька = [[Эмэрык Чапскі|Эмэрык Гутэн-Чапскі]]
|Маці = Эльжбэта з [[Мэендорфы|Мэендорфаў]]
|Жонка = Марыя Леантына з Пуслоўскіх
|Дзеці = Фабіяна, Эльжбэта, [[Эмэрык Аўгуст Гутэн-Чапскі|Эмэрык Аўгуст Войцех]], Войцех
|Рэгаліі = {{Блёк узнагародаў|{{Ордэн Сьвятой Ганны}}|{{Ордэн Сьвятога Станіслава зь мячамі II ступені}}}}
|Колер =
|Колер загалоўку =
}}
{{Цёзкі}}
'''Караль Ян Аляксандар Гутэн-Чапскі''' (27 жніўня 1860, в. [[Станькаў]] Менскага павету, цяпер [[Койданаўскі раён]] — 30 студзеня 1904) — дзяржаўны дзяяч, прадпрымальнік, філянтроп.

3 [[Чапскія|роду Чапскіх]], сын [[Эмэрык Чапскі|Эмэрыка Гутэн-Чапскага]].

У 1882 скончыў [[Дэрпцкі ўнівэрсытэт]]. У 1890—1901 гарадзкі галава ў [[Менск]]у. Яго намаганьнямі ў горадзе адкрыты трамвай-конка (1892), электрастанцыя (1895), тэлефонная станцыя агульнага карыстаньня (1896), лямбард, начныя прытулкі, шпіталі, амбуляторыі; праводзіліся добраўпарадкаваньне, электрычнае асьвятленьне і інш. Садзейнічаў адкрыцьцю ў Менску Таварыства аматараў спорту (1892, яго старшыня), Таварыства аховы жанчынаў (1901), гарадзкога крэдытнага таварыства (1901), акгыўны чалец Менскага таварыства сельскай гаспадаркі. Меў маёнткі ў Менскім і Ігуменскім паветах (34,5 тыс. дзесяцін зямлі), піваварны завод у Менску (цяпер «[[Аліварыя]]»).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.tio.by/articles/7817 Краявіды мяст. Один осенний день с графом Чапским] на [[Tio.by]]
* [https://web.archive.org/web/20070126064825/http://www.priluchki.com/top_menu.php?id=10 Генэалёгія Чапскіх і маёнтак Станькоўскі]
* [http://stankovo.schoolnet.by/Emeric.htm#%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C Кароль Ян Аляксандар Гутэн-Чапскі]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160310041922/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=2375&amp;mode=print 365 крокаў па сядзібе Гутэн-Чапскіх]
* [http://www.sejm-wielki.pl/b/3.598.131 Karol Jan Aleksander hr. Hutten-Czapski h. Leliwa]. Marek Jerzy Minakowski, Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego.
* [https://web.archive.org/web/20111221063923/http://niab.belhost.by/czapski/ Каталёг выставы да 150-рочча Караля Гутэн-Чапскага].
* [https://web.archive.org/web/20060105135721/http://tio.agava.ru/newsp/312000/31200006.htm Асоба ў гісторыі] на [[Tio.by]]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гутэн-Чапскі, Караль}}
[[Катэгорыя:Чапскія|Караль]]</text>
      <sha1>ew9kmg2ms9wpj7stla6t6a2bhnykxhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яніна Германовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119058</id>
    <revision>
      <id>2698983</id>
      <parentid>2668808</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>2698983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6841" sha1="ng95s998ipaqbtbhlqh62sq0ho3f5sr" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Яніна Германовіч
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = Яніна Германовіч.jpg
|памер               = 
|апісаньне           = Яніна Германовіч, Сыбір
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = 
|дата нараджэньня    = 
|месца нараджэньня   = [[Раванічы]], [[Ігуменскі павет (Расейская імпэрыя)|Ігуменскі павет]], [[Менская губэрня]]
|грамадзянства       = 
|падданства          = 
|дата сьмерці        = 
|месца сьмерці       = [[Менск]]
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = [[Тодар Кляшторны]]
|жонка               = 
|дзеці               = [[Тадзіяна Кляшторная|Тадзіяна]], Весналіна і Мая
|узнагароды          = 
|сайт                = 
|дадаткова           = 
|commons             = 
}}
'''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (у шлюбе — '''Кляшторная'''; [[1909]], [[Раванічы]], [[Ігуменскі павет (Расейская імпэрыя)|Ігуменскі павет]], [[Менская губэрня]] — [[1959]], [[Менск]]) — службовец, жонка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў 1909 годзе ў в. Раванічы [[Ігуменскі павет (Расейская імпэрыя)|Ігуменскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] ў сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Выйшла замуж за беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]], гадавала траіх дачок: [[Тадзіяна Кляшторная|Тадзіяну]] (1932 г.н.), Весналіну і Маю (1937 г.н.). Працавала афіцыянткай у 1-й сталовай Мінваенторга.

Арыштаваная [[28 лістапада]] [[1937]] году па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7 і асуджаная асобай нарадай пры [[НКУС БССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў выпраўленча-працоўных работ. [[24 студзеня]] [[1938]] году разам з дачкой Маяй прыбыла з Аршанскай турмы ў [[Акмолінскі лягер жонак здраднікаў Радзімы]] Карагандзінскага канцлягеру НКУС [[Казаская ССР|Казаскай ССР]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28535850.html «У лягеры мы сьпявалі песьню пра Варашылава, а маці пісала яму ліст», — Мая Кляшторная пра справу з архіваў КДБ]&lt;/ref&gt;. Вызваленая [[1 сьнежня]] [[1945]] году.

Імаверна, у канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў ізноў арыштаваная і высланая ў г. [[Бялова]] [[Кемераўская вобласьць|Кемераўскай вобласьці]] [[РСФСР]]. Канчаткова вызваленая ў [[1955]] годзе. Рэабілітаваная трыбуналам Беларускай вайсковай акругі 4 лістапада 1955 году. У [[1957]] годзе кошт канфіскаванай у яе маёмасьці быў «кампэнсаваны». Памерла ў 1959 годзе ў Менску.

Тодар і Яніна мелі трох дачок: [[Тадзіяна Кляшторная|Тадзіяну]] (1932—2011) (ад першых складоў імёнаў бацькі і маці), дзіцячую паэтку&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Вярцінскі, А.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 сакавіка 2011| url = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:cJ2WWJp9gw4J:www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F&amp;hl=be&amp;client=firefox&amp;gl=by&amp;strip=1| загаловак = Спачыла Тадзіяна Кляшторная| фармат = | назва праекту = | выдавец = Новы Час| дата = 11 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, Весналіну й [[Мая Кляшторная|Маю]] (1937—2026), адну з кіраўнікоў [[Мартыралёг Беларусі|Мартыралёгу Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Ганна Соўсь. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 30 кастрычніка 2026 | url = https://www.svaboda.org/a/33885266.html | копія = | дата копіі = | загаловак = «Маечка, бяры цукерку». Успаміны Маі Кляшторнай, дачкі расстралянага паэта | фармат = | назва праекту =  | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* [https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351 Германовіч Яніна Міхайлаўна] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|3|1|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* [http://lists.memo.ru/d8/f326.htm#n120 Германович Янина Михайловна]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Германовіч, Яніна}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1909 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Раванічах]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1959 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]]</text>
      <sha1>ng95s998ipaqbtbhlqh62sq0ho3f5sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музэй Крашэўскага (Дрэздэн)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120727</id>
    <revision>
      <id>2699051</id>
      <parentid>2568347</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10380" sha1="bay6rc1wm2lfdzq0jod41p67oujc9qd" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Музэй Крашэўскага}}
{{Музэй
|Назва               = Музэй Крашэўскага
|Арыгінальная назва  = Kraszewski-Museum
|Выява               = Dresden-Kraszewski1.jpg
|Апісаньне выявы     = Будынак музэю
|Філія               =
|Горад               = Дрэздэн
|Краіна              = Нямеччына
|Тэматыка калекцыі   = Юзэф Ігнацы Крашэўскі
|Велічыня калекцыі   =
|Плошча экспазыцыі   =
|Дата стварэньня     = 
|Год стварэньня      = 1960
|Пасада дырэктара    = 
|Дырэктар            = 
|Адрас               = Nordstraße 28, 1099 Dresden, Germany, 0351 8044450
|Сайт                = [http://www.stmd.de/kraszewski-museum-ausstel Афіцыйная бачына]
|Шырата паўшар'е     = паўночнае
 |Шырата градусаў    = 51
 |Шырата хвілінаў    = 4
 |Шырата сэкундаў    = 13.4
|Даўгата паўшар'е    = усходняе
 |Даўгата градусаў   = 13
 |Даўгата хвілінаў   = 45
 |Даўгата сэкундаў   = 47
|Пазыцыя подпісу на мапе =
|Водступ подпісу на мапе =
}}
'''Музэ́й [[Язэп Крашэўскі|Крашэ́ўскага]] ў Дрэ́здэне''' ({{Мова-de|Kraszewski-Museum|скарочана}}) — музэй у месьце [[Дрэздэн]]е ([[Нямеччына]]). Разьмяшчаецца ў будынку, дзе польскі пісьменьнік жыў падчас эміграцыі.

== Мінуўшчына ==
Пакінуўшы [[Варшава|Варшаву]] па выбуху [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня]], Крашэўскі 3 лютага 1863 року пераехаў у Дрэздэн. Ад сакавіку 1873 да сакавіку 1879 мешкаў у будынку, які цяпер займае музэй.

24 ліпеня 1958 року тут была павешаная мэмарыяльная таблічка пра славутага жыхара. У 1960 року варшаўскі [[Музэй імя Адама Міцкевіча (Варшава)|музэй імя Адама Міцкевіча]] падарыў стваранаму музэю частку экспанатаў і дапамог у арганізацыі выставы.

У рамках польска-нямецкага пагадненьня пра культурнае супрацоўніцтва музэй стаў аддзелам мескіх музэяў Дрэздэну. У 2000 року адноўлены, пацярпеў ад паводкі 2002 року. Наноў адчынены ў 2003 року.

== Экспазыцыя ==
Пры стварэньні музэю большая частка экспанатаў была перададзеная польскімі музэямі, створаная дзьвюхмоўная экспазыцыя. Першая частка яе прысьвячалася біяграфіі пісьменьніка. Інтэр’еры аздобленыя ў стылі сярэдзіны XIX стагодзьдзя і партрэтамі самога Крашэўскага і ягоных выбітных сучасьнікаў. Другая частка экспазыцыі апавядала пра побыт у Дрэздэне польскіх эмігрантаў, якія шукалі паратунку па здушэньні паўстаньняў [[Паўстаньне Тадэвуша Касьцюшкі|1794]], [[Лістападаўскае паўстаньне|1830—1831]] і [[Студзеньскае паўстаньне|1863—1864]] рокаў.

Аднак у 2001 року польскі Сойм ухваліў пастанову, паводле якое культурныя каштоўнасьці, старэйшыя за 50 рокаў, выстаўленыя на экспазыцыях за мяжой, павінныя быць вернутыя на тэрыторыю Польшчы не пазьней, чым праз 5 рокаў. У 2008 року было выдадзенае распараджэньне па выкананьні гэтае ўхвалы. Намаганьні варшаўскага [[Літаратурны музэй імя Адама Міцкевіча (Варшава)|Літаратурнага музэю]] па захаваньні экспазыцыі ў Дрэздэне не далі плёну. Было пастаноўлена, што экспазыцыя павінна быць вывезеная адтуль 19 сьнежня 2011 року. Гэта 160 экспанатаў, сярод якіх малюнкі, дакумэнты, мэбля, копія рукапісу саскае трылёгіі Крашэўскага і інш. У Дрэздэне застаўся толькі пісталет, шабля і малы столік&lt;ref name=&quot;metzner&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Iwona D. Metzner.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |cуаўтары = |дата публікацыі = 18 лістапада 2011|url = http://www.dw.de/dw/article/0,,15539730,00.html|загаловак = Pożegnanie z Muzeum Kraszewskiego w Dreźnie|фармат = |назва праекту = Kultura|выдавец = [[Deutsche Welle]]|дата = 26 лютага 2012|мова = pl|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Паводле пастановы часткі сваіх экспанатаў пазбавіліся таксама музэі ў Рапэрсьвілю (Швайцарыя) і ў Стамбуле (Турэччына). Аднак у гэтых музэях польскімі зьяўляліся толькі адзінкавыя рэчы&lt;ref name=&quot;metzner&quot; /&gt;.

У цяперашні час у музэі ладзяцца часовыя выставы. У плянах — прэзэнтацыя сучаснай польскай культуры і мастацтва.

У будынку музэю таксама разьмяшчаецца сядзіба Нямецка-польскага таварыства ў Дрэздэне.

== Глядзіце таксама ==
* [[Музэй Крашэўскага ў Раманаве]]

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул
| аўтар          = Martin Ringel.
| загаловак      = Über 20 Jahre als Emigrant in Dresden: Józef Ignacy Kraszewski (1812—1887), ein großer polnischer Patriot
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Jahrbuch zur Geschichte Dresdens
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 1987
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 23
| старонкі       = 54-60
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Martin Ringel.
| загаловак      = Der polnische Schriftsteller J. I. Kraszewski im Dresdner Exil
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Sächsische Heimatblätter
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 1966
| выпуск         = 12, Heft 5
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 434-458
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Jens-Uwe Sommerschuh.
| загаловак      = Kein Literat und auch kein Künstler: Kraszewski-Gedenkstätte zeugt von 21 Jahren Dresden-Aufenthalt des in Polen meistgelesenen Polen
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Börsenblatt für den deutschen Buchhandel
| тып            = 
| месца          = Leipzig
| выдавецтва     = 
| год            = 1988
| выпуск         = 155, Heft 9
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 175-177
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Gerhard Thümmler.
| загаловак      = Das Kraszewski-Haus in Dresden
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Sächsische Heimatblätter
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 1961
| выпуск         = 7, Heft 2
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 121-124
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Zofia Wolska-Grodecka, Brigitte Eckart.
|частка         = 
|загаловак      = Kraszewski-Museum in Dresden
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Dresden/Warschau
|выдавецтва     = 
|год            = 1996
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 83-904307-3-8
|наклад         = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190528140714/http://www.stmd.de/kraszewski-museum-ausstel Афіцыйная бачына]{{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20120309181458/http://www.museen-dresden.de/index.php?lang=de&amp;node=kraszewskimuseum Музэі Дрэздэну]{{ref-de}}

{{Крашэўскі}}

[[Катэгорыя:Біяграфічныя музэі|Крашэўскі, Юзэф Ігнацы]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя музэі|Крашэўскі, Юзэф Ігнацы]]
[[Катэгорыя:Музэі Нямеччыны|Дрэздэн]]
[[Катэгорыя:Дрэздэн]]
[[Катэгорыя:Юзэф Ігнацы Крашэўскі]]</text>
      <sha1>bay6rc1wm2lfdzq0jod41p67oujc9qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Запарожац (аўтамабіль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125236</id>
    <revision>
      <id>2698940</id>
      <parentid>2599360</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22835" sha1="rswlgfokdtw2rc4ydkr56zbycz5foa1" xml:space="preserve">[[Файл:Zaz-965.JPG|міні|240пкс|«Запарожац» першага пакаленьня]]
[[Файл:ZAZ-968 front.jpg|міні|240пкс|«Запарожац» другога пакаленьня]]
[[Файл:Zaz968m and 965.JPG|міні|240пкс|Позьняя мадыфікацыя другога пакаленьня]]
«'''Запарожац'''» ({{мова-uk|«Запорожець»}}; экспартнае пазначэньне — '''Yalta / Eliette''') — марка [[СССР|савецкіх]] і [[Украіна|ўкраінскіх]] заднематорных [[легкавы аўтамабіль|легкавых аўтамабіляў]] асабліва малой клясы, якія выпускаліся заводам «Камунар» у горадзе [[Запарожжа]] (пазьней — [[Запароскі аўтамабільны завод]], у 1960—1993 гадах уваходзіў у [[вытворчае аб’яднаньне]] «[[АВТОЗАЗ]]»).

Пад маркаю «Запарожац» выраблялі фактычна два розныя пакаленьні мадэляў аўтамабіляў, злучаныя тэхнічнаю пераемнасьцю й некаторы час сыходзячыя з канвэера паралельна:

* У 1960—1969 гадах — першае пакаленьне, [[ЗАЗ-965]] і -965А;
* У 1967—1994 годах — другое пакаленьне, [[ЗАЗ-966]], 966В, [[ЗАЗ-968]], -968А і -968М.

Усе аўтамабілі «Запарожац» мелі шэраг характэрных асаблівасьцяў канструкцыі: заднематорная кампаноўка з падоўжным разьмяшчэньнем кансольна вывешанага [[рухавік|рухавіка]] за задняй восьсю і [[каробка перадач|каробкі перадач]] у межах колавай базы; [[кузаў]] тыпу «[[дзьвухдзьверны сэдан]]»; V-вобразны чатырохцыліндравы [[карбюратар]]ны [[рухавік]] з [[паветранае астуджэньне|паветраным астуджэньнем]]; незалежная падвеска ўсіх колаў; аўтаномны бэнзінавы атапіцель.

Усе варыянты «Запарожцаў» адрозьніваліся максімальнаю ступеньню ўніфікацыі па вузлах і [[Агрэгат|агрэгатам]] з армейскім [[усюдыход]]ам [[ЛУАЗ-967|ТПК]] ([[ЛУАЗ-967]]). Да гэтага ж сямейству ставіліся й «грамадзянскія» ўсюдыходы маркі «ЛУАЗ» — розныя мадыфікацыі [[ЛУАЗ-969]].

== Папулярнасьць ==
[[Файл:Zaporozhets on dirt road.jpg|міні|240пкс|«Запарожац» пераадольвае глыбокую лужыну на грунтавай дарозе]]
У [[СССР]] аўтамабіль «Запарожац» карыстаўся папулярнасьцю ў значнай ступені за кошт адноснае таннасьці (на сярэдзіну 1970-х — каля 3—3,5 тысячы [[Савецкі рубель|савецкіх рублёў]]; у той жа час «Масквічы» і розныя мадэлі «Жыгулёў» каштавалі ад 5 да 7,5 тыс. рублёў) і наяўнасьці цэлага [[шэраг]]у мадыфікацыяў са зьмененымі для [[інвалід]]аў мэханізмамі кіраваньня. Такія вэрсіі ў гутарковай гаворцы часта звалі «[[інвалідка]]мі» і распаўсюджваліся (часам з частковаю ці поўнаю аплатаю) праз органы [[сацзабес]]ьпячэньня сярод [[інвалід]]аў розных катэгорыяў. Акрамя таго, «Запарожцы» адрозьніваліся добраю [[праходнасьць]]ю за кошт вялікага [[дарожны прасьвет|дарожнага прасьвету]], гладкага, роўнага дна й падвышанае нагрузкі на вядучую вось, а таксама прастатою ў абслугоўваньні й рамонце.

Незвычайная па савецкіх мерках канструкцыя аўтамабіля нярэдка выклікала неўхвальнае стаўленьне аўтааматараў і паслужыла нагодаю для зьяўленьня шматлікіх жартаў і анекдотаў. Аднак справядлівасьці дзеля варта адзначыць, што ў канцы пяцідзясятых і першай палове шасьцідзясятых гадоў — пэрыяд, на які прыйшлася распрацоўка абодвух пакаленьняў «Запарожцаў» — заднематорная кампаноўка знаходзілася на піку свае папулярнасьці па ўсім сьвеце, аўтамабілі з рухавіком ззаду спрабавалі вырабляць нават у ЗША ([[Chevrolet Corvar]]), ня кажучы ўжо пра Эўропу, дзе ў той час дамінавалі такія масавыя мадэлі, як [[Фольксваген Жук]], [[Fiat 500]] і [[Fiat 600]] ці [[Renault Dauphine]] і [[Renault 8]].

Распаўсюджанасьць двухдзьверных кузаваў у тыя гады таксама была нашмат большая, чым у нашы дні. Насамрэч характэрная для СССР сытуацыя, калі за выключэньнем «Запарожца» ў сутнасьці ўсе аўтамабілі мелі 4—5 дзьвярэй, была для таго часу ледзь не ўнікальнай. У Паўночнай Амэрыцы да канца сямідзясятых гадоў наогул больш за палову машынаў мелі двухдзьверныя кузавы; у Эўропе іх папулярнасьць была меншая, але ўсё ж у клясах «Запарожца», ды нават і «Масквіча», асноўная маса продажаў даводзілася менавіта на двухдзьверкі, да самага масавага распаўсюду напачатку-сярэдзіне сямідзясятых гадоў трохдзьверных хэчбэкаў накшталт [[Volkswagen Golf]], [[Volkswagen Polo]], [[Fiat 127]] і аналягічных, якія пасьля пасьпяхова занялі месца аналягічных «Запарожцу» двухдзьверных сэданаў у вытворчай гаме заходнеэўрапейскіх аўтабудаўнічых фірмаў.

Канвэерны лёс «Запарожца» не адрозьніваецца ад лёсу большае часткі ўсходнеэўрапейскіх мадэляў аўтамабіляў. Калі першае пакаленьне (мадэль ЗАЗ-965) было цалкам сучасным на момант засваеньня ў вытворчасьці, і нават зьнята з канвэера раней за свой італьянскі прататып, то другое (ЗАЗ-966/ 968) ужо было другасна ў адносінах да першага ў тэхнічным пляне, і, ва ўмовах росту крызісных зьяваў і паступовае стагнацыі эканомікі СССР на працягу 1970-х і 1980-х гадоў, выпускалася на працягу дзесяцігодзьдзяў без істотных мадэрнізацыяў, так што ўжо да канца шасцідзясятых — пачатку сямідзясятых гадоў было па асноўных паказчыках відавочна ніжэй за сярэдні ўзровень эўрапейскіх «аднаклясьнікаў», што пагаршалася масавым пераходам замежных вытворцаў у гэтай клясе да пярэдняга прываду, што даваў скачкападобны рост усяго комплексу спажывецкіх якасьцяў у параўнаньні са старымі заднематорнымі й пабудаванымі па «клясычнай» схеме мадэлямі.

У сямідзесятыя і васьмідзесятыя гады ж, на фоне паўсюднай адмовы ад заднематорной схемы, якая была ў свой час — пяцідзесятыя і вялікую частку шасцідзесятых гадоў — дамінантнае на эўрапейскіх мікралітражных аўтамабілях, а таксама наогул хуткага разьвіцця дызайну й тэхналёґіяў, «Запарожац» канчаткова састарэў і ўжо не карыстаўся вялікім попытам нават на ўнутраным рынку, нягледзячы на адносна нізкі раздробны кошт, паступова пераходзячы ў вузкую нішу спэцыялізаваных аўтамабіляў для інвалідаў з абмежаванымі магчымасьцямі да перасоўваньня.

Пасьля распаду СССР, ва ўмовах агульнага эканамічнага крызісу, ЗАЗ у 1994 годзе спыніў выпуск «Запарожцаў».

Мадэль ЗАЗ-965 выраблялася з 1960 па 1969 год.

Асноўным прататыпам ЗАЗ-965 быў [[Fiat 600]] (у стаўленьні агульнага дызайну кузава, часткова — незалежнае спружыннае задняе падвескі, рулявога мэханізму, трансмісіі), базавым узорам — [[Масквіч-444]], але канструкцыя была істотна перапрацавана, а сілавы агрэгат распрацаваны нанова.

Кузаў — чатырохмясцовы, з узаемазаменнымі лэбавым і заднім шкламі, прываранымі пярэднімі крыламі. Дзьверы (іх дзьве) адкрываюцца назад, а не наперад. Рухавік — рэдкага ў сусьветным аўтабудаваньні тыпу, чатырохцыліндравы V-вобразны, паветранага астуджэньня, разьмешчаны ззаду. [[Картар (тэхніка)|Картар]] рухавіка й трансмісіі з магніевага сплаву. Вядучыя колы — заднія. Памер шынаў — 5,20-13. ЗАЗ-965 вырабляўся ў экспартным і інвалідным выкананьні.

Мадэль ЗАЗ-965А адрозьніваецца рухавіком павялічанага працоўнага аб'ёму (887 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) і магутнасьцю (27 л.з.), адным глушыцелем (замест дзьвюх), адсутнасьцю дэкаратыўнага [[молдзінг]]а на бакавінах.

== ЗАЗ-966/ 968/ 968А/ 968М ==
Распрацоўка наступнага пакаленьня «Запарожцаў» пачалася практычна адразу пасьля засваеньня ў вытворчасьці першага, у [[1961]] годзе. Прататыпы зьявіліся ўжо да восені таго ж году.
[[Файл:ZAZ-968 front.jpg|міні|240пкс|Сэрыйны «Запарожац» ЗАЗ-968]]
Аднак з прычыны адсутнасьці ў калектыва заводу досьведу («965-ю» мадэль распрацоўвалі на [[МЗМА]] у супрацоўніцтве з [[НАМІ]]), а таксама недахопу фінансаваньня пастаноўка ў вытворчасьць расьцягнулася на доўгія гады, а дызайн выніковага варыянту ўяўляў сабою кампіляцыю элемэнтаў, запазычаных у розных замежных мадэляў тых гадоў, галоўным чынам, мяркуючы па ўсім, — заходненямецкага NSU Prinz IV.
[[Файл:ZAZ 968 half.jpg|міні|зьлева|240пкс|ЗАЗ-968 у разрэзе]]
Мадэль '''ЗАЗ-966''' знаходзілася ў сэрыйнай вытворчасьці з [[1966]] па [[1974]] год, прычым першы год выпускалася толькі «пераходная» мадыфікацыя 966В з састарэлым 28-моцным рухавіком — вытворчасьць 1,2-літровага 40-моцнага матора МЕМЗ-966 было гатова толькі на наступны год.

'''ЗАЗ-968''' выпускаўся з [[1972 год]]у (па іншых дадзеных, з [[1971]]). Першапачаткова ён ня меў вонкавых адрозьненьняў ад «966-га», а галоўнаю яго асаблівасьцю быў некалькі мадэрнізаваны рухавік МЕМЗ-968. Мадэль увесь час мадэрнізавалася, і да канца выпуску ў [[1978 год]]зе была практычна неадрозная ад таго, што выпускаўся паралельна і які ўвайшоў ў сэрыю ў [[1973 год]]у (па іншых дадзеных, рэальна вытворчасьць пачалася толькі ў канцы [[1974]]) '''ЗАЗ-968А''', які меў абноўлены вонкавы выгляд і шэраг канструктыўных зьменаў, што палепшылі бясьпеку, накшталт двухконтурных тармазоў, рамянёў бясьпекі і «мяккае» панэлі прыбораў.

Наступнаю мадыфікацыяю быў '''ЗАЗ-968М''', які выпускаўся з 1979 па 1994 год, — гэтая машына завяршыла эру «Запарожцаў». На яе таксама ставіліся розныя сілавыя агрэгаты працоўным аб'ёмам 890 см³ ці 1,2 л. і магутнасьцю 28, 41(Асноўная маса машынаў), 45 ці 50 л.з.

Ад мадэлі ЗАЗ-968 яна першым чынам адрозьнівалася дызайнам экстэр'ера і інтэр'еру, стала менш храмаваных дэталяў, і, у сваю чаргу,— больш плястыка. «Вушы» на бакавінах кузава зьніклі, бо была радыкальна зьменена сыстэма астуджэньня, — што практычна канчаткова пазбавіла аўтамабіль ад праблемаў з перагрэвам пры штатнай эксплюатацыі, але дадало новыя — з герметычнасьцю паветравода і запарушваньнем яго скрынкі. Гэта вэрсія «Запарожца» зьяўляецца найболей масаваю.

Працягвалі выпускацца аўтамабілі для людзей з абмежаванымі магчымасьцямі. «968-я» мадэль была заменена на зусім новы аўтамабіль — [[ЗАЗ-1102 «Таўрыя»]], які канструктыўна нічога агульнага з «Запарожцам» ня меў. ЗАЗ-1102 — [[Пярэдні прывад|пярэдняпрывадны]] трохдзьверны [[хетчбэк]] з новым рухавіком МЕМЗ вадкаснага астуджэньня.

== Экспартны варыянт «Jalta» / «Eliette» ==
[[Файл:Zaporozhets 968.jpg|міні|Jalta 968]]
Нароўні з базавымі мадыфікацыямі аўтамабіляў [[ЗАЗ-965]], [[ЗАЗ-965А]], [[ЗАЗ-966]], [[ЗАЗ-968]] і [[ЗАЗ-968А]], выпускаліся таксама іх экспартныя варыянты (у тым ліку і з рулём справа, для [[трэці сьвет|краінаў трэцяга сьвету]], дзе [[левабаковы рух]]) — ЗАЗ-965Э, ЗАЗ-965АЭ, ЗАЗ-966Э, ЗАЗ-968Э і ЗАЗ-968АЭ.
Яны мелі гандлёвае пазначэньне Jalta («Ялта») ці «Eliette» (у залежнасьці ад мэтавага рынка), і адрозьніваліся ад базавых мадэляў палепшанымі спажывецкімі якасьцямі.

Напрыклад, мадэлі «965Э» і «965АЭ» адрозьніваліся ад «965» і «965А» палепшанаю шумаізаляцыяю, наяўнасьцю зьлева вонкавага люстэрка задняга выгляду, попельніцаю, радыёпрымачом, молдынгамі па баках аўтамабіля і ніжняму беражку багажніка.

ЗАЗ-968Э і ЗАЗ-968АЭ у колькасьцях да 5000 штукаў у год прадаваліся ў Эўропе праз фінскую кампанію Konela і бэльгійскую Scaldia-Volga N.V.

== Жарты пра «Запарожац» ==
[[Файл:Limousine ZAZ-965 (poverty car).jpg|міні|[[Лімузін]] на аснове [[ЗАЗ-965]] (Масква, ст. м. «Аэрапорт», красавік 2009 г.)]]
Збольшага з-за нязвыклай для большасьці насельніцтва заднематорнай кампаноўкі, малагабарытнасьці і невысокага сацыяльнага стаса маркі, а таксама не заўсёды дастатковай якаьсці выраба, аўтамабілі ЗАЗ даволі часта былі аб'ектам жартаў і [[анэкдот]]аў. Так, [[ЗАЗ-965]] быў празваны «[[горб|гарбатым]]» за характэрную форму кузава, а таксама «габрэйскім браневіком»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091015064504/http://www.gramota.ru/slovari/argo/53_1079 ГРАМАТА.РУ — даведкава-інфармацыйны інтэрнэт-партал «Расейская мова» | Слоўнікі | Слоўнік рускага арго]&lt;/ref&gt;, [[ЗАЗ-966]] і [[ЗАЗ-968]] — «вушастым» ці «[[чабурашка|чабурашкаю]]» за форму бакавых паветразаборнікаў сыстэмы астуджэньня, а [[ЗАЗ-968М]] — «мыльніцаю» за падабенства формы страцілага бакавыя паветразаборнікі («вушы») кузавы з гэтым [[Мыльніца|прадметам]] і наяўнасьці шчылінаў астуджэньня на капоце. У [[постсавецкія часы]] зьявілася мноства анекдотаў пра розныя [[Дарожна-транспартнае здарэньне|ДТЗ]] з удзелам кіроўцы «Запарожца» і «[[Новы расеец|новым расейцам]]» на «600-м Мэрсэдэсе»&lt;ref&gt;Выява «новых расейцаў» у сучасным фальклоры // Народная культура Сыбіры. — Омск: Изд-у ОМГПУ, 1998. — С. 197—202.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар        = Фучаджи, К.С., Стрюк, Н.Н.
|частка        = 
|загаловак     = Автомобиль ЗАЗ-968М &quot;Запорожец&quot;
|спасылка       = 
|выданьне      = 2-е изд., перераб і доп.
|месца        = М.
|выдавецтва = Транспарт
|год          = 1988
|том          = 
|старонкі     = 
|старонкаў      = 352
|isbn         = 5-277-00139-5
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://zaz.su/ Партал ZAZ.SU, прысьвечаны аўтамабілям ЗАЗ]
* [http://zaporojets.blogspot.com/ Сайт пра аўтамабілі маркі ЗАЗ]
* [http://zaz.spb.ru// Клюб уладальнікаў аўтамабіляў «Запарожац» горада Санкт-Пецярбург, Расея]
* [http://zaz.kiev.ua/ Клюб уладальнікаў аўтамабіляў «Запарожац» горада Кіеў, Украіна]
* [http://zaz-dnepr.org.ua/ Клюб «ЗАЗ-Днепр» Днепрапятроўск, Украіна]
* [http://saporoshez-968.de/ Клюб уладальнікаў аўтамабіляў «Запарожац» горада Бэрлін, Нямеччына]
* [https://web.archive.org/web/20160322010551/http://www.zaz.uz/ Клюб аматараў аўтамабіляў «Запарожац» у Рэспубліцы Ўзбекістан]
* [https://web.archive.org/web/20120503140428/http://mytavria.org.ua/zaporozhcy/ Частка Зазы на Тавроблог’е]
* [http://www.stroimplot.ru/zap-book.php 7 кнігаў пра ЗАЗ]
* [http://auto.lenta.ru/articles/2008/09/23/zaz/ Артыкул «„Запарожац“, бывай!» на lenta.ru]
* [https://web.archive.org/web/20101122165921/http://radio.vesti.ru/fm/doc.html?id=408221 «Гарбаты Запарожац» каштаваў 20 зарплатаў. «Автовести» зь Сяргеем Асланяном]
* [https://web.archive.org/web/20120427202115/http://www.life.zp.ua/konvejer-zaporozhcev Канвеер Запарожцаў]

{{Ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі ЗАЗ]]</text>
      <sha1>rswlgfokdtw2rc4ydkr56zbycz5foa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навамова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126738</id>
    <revision>
      <id>2699107</id>
      <parentid>2602347</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49434" sha1="coc7t52b5udcqi4yaragft1qpbvekb6" xml:space="preserve">{{Штучная мова
| Назва       = Навамова
| Саманазва   = Newspeak
| Стваральнік = [[Джордж Орўэл]]
| Рэгулюецца  = [[Міністэрства праўды (1984)|Міністэрствам праўды]]
| Статус      = Афіцыйная мова [[Акіянія (1984)|Акіяніі]]
| Катэгорыя   = [[выдуманая мова]]
| Пісьмо      = [[Лацінскі альфабэт]]
}}
'''Навамо́ва''' ({{мова-en|Newspeak}}) — [[штучная мова]] з [[раман]]у-[[антыўтопія|антыўтопіі]] [[Джордж Орўэл|Джорджа Орўэла]] «[[1984 (раман)|1984]]». У рамане навамовай завецца мова [[Таталітарнае грамадзтва|таталітарнага грамадзтва]], зьнявечанага партыйнаю [[ідэалёгія]]ю і партыйна-бюракратычнымі лексычнымі зваротамі, у якім словы губляюць свой першапачатковы сэнс і азначаюць нешта процілеглае (напрыклад, «Вайна гэта мір»). Сэнс — іранічна пра недарэчнае, створанае насуперак нормам і традыцыям мовы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171227135801/http://www.biserris.ru/13/246.htm Энцыкляпэдычны слоўнік крылатых словаў і выразаў, аўтар-складальнік Вадзім Сяроў]&lt;/ref&gt;.

У рамане навамова апісваецца як «адзіная на сьвеце мова, чый слоўнік з кожным годам скарачаецца». Орўэл уключыў у раман у форме прыкладаньня эсэ «Пра навамоўе», у якім тлумачацца базавыя прынцыпы пабудовы мовы. Навамова ў Орўэла ўтворыцца з [[ангельская мова|ангельскай мовы]] шляхам істотнага скарачэньня і спрашчэньня ейнага [[лексыка|слоўніку]] і [[Граматыка (апісаньне мовы)|граматычных правілаў]]. Мова ў рамане служыць [[Таталітарызм|таталітарнаму]] рэжыму Партыі («[[Ангсоц]]») і заклікана зрабіць немагчымым [[апазыцыя|апазыцыйны]] вобраз мысьленьня («[[злачынства думкі]]» (думзлачын на навамове)) ці гаворкі шляхам выключэньня словаў і выразаў, якія апісваюць паняцьці [[Свабода|волі]], [[Рэвалюцыя|рэвалюцыі]] і г. д. Адзін з пэрсанажаў раману так кажа пра скарачальны слоўнік новай мовы: «Гэта выдатна — зьнішчаць словы».

Ангельская мова на навамове атрымлівае назву «старамова». Старамова ў рамане павінна была быць цалкам выцесьнена навамовай да [[2050 год]]у.

Мадэльлю для пабудовы навамовы паслужылі афіцыйныя дакумэнты сучасных для Орўэла таталітарных рэжымаў [[Трэці райх|Трэцяга райху]] і [[Сталінізм|сталінскага]] [[СССР]]. Паходжаньне навамовы злучана з «[[бэйсік-інгліш]]», [[Плянавая мова|плянавай моваю]], выкарыстаньне якой Орўэл прапагандаваў з [[1942]] па [[1944 год]], пазьней адпрэчыўшы яго ў эсэ «Палітыка і ангельская мова». У гэтай працы ён крытыкаваў якасьць сучаснай яму [[Ангельская мова|ангельскай мовы]], прыводзячы прыклады зьнікаючых [[мэтафара]]ў, прэтэнцыёзнага [[Рыторыка|красамоўства]] і бессэнсоўных словаў, якія прыводзяць да размываньня ўтрыманьня паняцьцяў і нястачы [[Лёгіка|лёґікі]] ў выказваньнях. У заключэньні гэтага эсэ Орўэл піша:
{{пачатак цытаты}}
Калі вы ня ведаеце, што ўяўляе сабою фашызм, як вы можаце супраць яго дужацца? Нельга прымаць на веру падобную бяссэнсіцу, а трэба ўсьвядоміць, што сучасны палітычны хаос злучаны з дэградацыяю мовы, і тады, магчыма атрымаецца ўнесьці некаторыя паляпшэньні і прадухіліць скон, які насоўваецца. …Палітычная мова (гэта можна аднесьці практычна да ўсіх палітычных партыяў, пачынальна з кансэрватараў і канчаючы анархістамі) створана, каб прымусіць хлусьню выглядаць праўдападобна, і змушае нас, пазабываўшы аб усіх прыстойнасьцях, прызнаць непахіснаю праўдаю тое, што зьяўляецца найчыстым глупствам.
{{канец цытаты}}

== Асноўныя прынцыпы навамова ==

Асноўнымі характарыстыкамі навамовы ў тым выглядзе, у якім ён быў сфармуляваны Орўэлам у прыкладаньні да рамана «1984»&lt;ref&gt;Апісаньне навамовы прыводзіцца адпаведна зь беларускім перакладам рамана і можа нечым адрозьнівацца ў пэўных дэталях ад ангельскага арыгінала.&lt;/ref&gt;, зьяўляюцца наступныя.

=== Падзел лексыкі мовы на тры слоўнікі паводле сфэры ўжываньня ===

==== Слоўнік A ====
У '''слоўнік A''' ўваходзяць словы, неабходныя ў штодзённым жыцьці, напрыклад, пры ядзеньні, піцьці, працы, адзяваньні, падніманьні і апусканьні па сходах, ежджаньні транспартам, гатаваньні і гэтак далей. Ён амаль цалкам складаецца са словаў, якія мы ўжо маем, такіх як: біць, бегчы, сабака, дрэва, цукар, дом, поле — але ў параўнаньні зь сёньняшнім слоўнікам колькасьць іх абмежавана, а сэнс сьцісла акрэсьлены. Яны былі ачышчаны ад усіх двухсэнсоўнасьцяў і няяснасьцяў. Наколькі гэта было магчыма, навамоўнае слова гэтай клясы ўяўляла сабою просты гук стаката, які азначаў адзінае вузкаакрэсьленае паняцьце. Было цалкам немагчыма ўжываць слоўнік А для літаратурных мэтаў або ў палітычнай ці філязофскай дыскусіі. Ён прызначаўся для выказваньня простых і скіраваных думак, што тычыліся звычайна канкрэтных рэчаў або фізычных дзеяньняў.
Граматыка навамовы мела дзьве выдатныя асаблівасьці. Першай была амаль поўная замяняльнасьць паміж рознымі часьцінамі мовы. Любое слова ў мове (гэта тычылася нават найбольш абстрактных словаў, як, напрыклад, калі або як) магло быць ужытае як дзеяслоў, як назоўнік, як прыметнік і як прыслоўе. Не было ніякае розьніцы паміж формамі дзеяслова і назоўніка, калі яны паходзілі ад аднаго кораня, і ўжо адно гэта прыводзіла да зьнішчэньня шматлікіх архаічных формаў. Слова думка (thought), напрыклад, у навамове не існавала. Яно было заменена на дум (think), якое магло быць і дзеясловам і назоўнікам. Пры ўтварэньні такіх словаў не вытрымліваўся пэўны этымаляґічны прынцып: часам як адзіная бралася форма дзеяслова, а часам — назоўніка. Нават калі блізкія сэнсам дзеяслоў і назоўнік паходзілі ад розных каранёў, адзін зь іх часта касаваўся. Напрыклад, не існавала слова рэзаць, яго сэнс з дастатковай поўнасьцю выказваўся назоўнікам, дзеясловам нож. Прыметнікі ўтвараліся дадаваньнем да назоўніка-дзеяслова суфікса -ны, а прыслоўі — суфікса -на. Так, напрыклад, прыметнік ад слова праўд быў праўдны, а прыслоўе — праўдна. Былі захаваныя некаторыя цяперашнія прыметнікі, напрыклад, добры, дужы, вялікі, чорны, мяккі, але іх было вельмі мала. Яны былі малаўжываныя, бо практычна любы прыметнік можна было ўтварыць, дадаўшы -ны да назоўніка-дзеяслова. Не захавалася ніводнага цяперашняга прыслоўя, акрамя невялікае колькасьці тых, што ўжо канчаліся на -на. Канчатак -на быў абавязковы. Слова шмат было, напрыклад, заменена на вялікна.
Да таго ж, кожнае слова — гэта датычылася любога слова ў мове — магло прыняць адмоўную форму праз дадаваньне прыстаўкі не-. Сэнс слова ўзмацняўся прыстаўкай плюс-, а найбольш — прыстаўкай звышплюс-. Так, напрыклад, нехалодны значыла «цёплы», а плюсхалодны і звышплюсхалодны значыла адпаведна «вельмі халодны» і «надзвычай халодны». Як і ў цяперашняй мове, зьмест амаль кожнага слова можна было зьмяніць, дадаўшы да яго прыстаўкі-прыназоўнікі, гэткія як перад-, па-, над-, пад- і гэтак далей. Дзякуючы ўсяму гэтаму ўдалося нязьмерна скараціць слоўнік. Скажам, калі ёсьць слова добры, няма патрэбы ў слове дрэнны, бо неабходны сэнс гэтак жа добра, ці нават яшчэ й лепш, выказваецца словам нядобры. У выпадку, калі два словы ўтваралі антанімічную пару, трэба было проста вырашыць, якое з гэтых словаў скасаваць. Цёмны, напрыклад, можна было замяніць на нясьветлы, або сьветлы на няцёмны, як каму падабаецца.
Другой адметнаю рысай навамоўнае граматыкі была яе рэґулярнасьць. Усе граматычныя формы, за нешматлікімі выключэньнямі, падпарадкоўваліся аднолькавым правілам.
Тымі клясамі словаў, якім дазвалялася зьмяняцца насуперак агульным правілам, былі займеньнікі і дапаможныя дзеясловы. Усе яны захавалі свае ранейшыя формы, апроч займеньніка каму, які быў скасаваны дзеля непатрэбнасьці. Зьніклі таксама мадальныя дзеясловы магу, можаш, хачу, хочаш, іх сэнс быў цалкам ахоплены дзеясловам мушу, мусіш. Былі таксама пэўныя адхіленьні ў словаўтварэньня, выкліканыя патрэбамі паскарэньня і спрашчэньня маўленьня. Слова, якое цяжка вымавіць або можна зблытаць зь іншым словам, аўтаматычна лічылася дрэнным словам. Тады часам дзеля мілагучнасьці ўстаўляліся дадатковыя гукі або захоўвалася архаічная форма. Асабліва выразна гэта адчуваецца ў слоўніку В.

==== Слоўнік B ====
'''Слоўнік B''' складаўся са словаў, штучна створаных дзеля пэўных палітычных мэтаў: гэта значыць словаў, якія ня толькі ў кожным выпадку мелі палітычны сэнс, але й настройвалі на пажаданы манер думкі тых, хто іх ужываў. Бяз поўнага разуменьня прынцыпаў Ангсоцу было цяжка ўжываць гэтыя словы правільна. У некаторых выпадках яны маглі быць перакладзеныя на старамоўе і нават на словы са слоўніка А, але звычайна гэта патрабавала доўгіх апісальных зваротаў і заўсёды губляліся пэўныя адценьні. Словы са слоўніка В былі своеасаблівай стэнаграфіяй, калі цэлы шэраг паняцьцяў зьмяшчаўся ў некалькіх складах, і разам з тым яны былі больш дакладныя і пераканаўчыя, чым у звычайнай мове.

Словы са слоўніка В былі ва ўсіх выпадках складанымі словамі&lt;ref&gt;Складаныя словы, як, напрыклад, мовапіс, сустракаліся, вядома ж, і ў слоўніку А, але гэта былі ўсяго толькі зручныя скароты, якія ня мелі адмысловай ідэаляґічнай афарбоўкі.&lt;/ref&gt;. Яны будаваліся з двух ці болей словаў або кавалкаў словаў, злучаных разам у лёгкую для вымаўленьня форму. У выніку атрымліваўся заўсёды назоўнік-дзеяслоў, які падлягаў агульным правілам зьмену словаў. Прыклад: слова дабрадум, якое вельмі прыблізна можна перакласьці як «добранадзейнасьць», або, калі разглядаць яго як дзеяслоў, «думаць добранадзейна». Яно зьмянялася гэтак: назоўнік-дзеяслоў дабрадум; мінулы час добрадумаў; цяперашні час добрадумае; прыметнік дабрадумны; прыслоўе дабрадумна; аддзеяслоўны назоўнік дабрадумнік.

Словы ў слоўніку В будаваліся безь ніякіх этымаляґічных прынцыпаў. Словы, зь якіх яны складаліся, маглі належаць да любой часьціны мовы, маглі быць разьмешчаны ў любым парадку і маглі быць зьменены любым манэрам, каб толькі іх было лёгка вымаўляць і можна было распазнаць зыходныя формы. У слове злачындум (думзлачынства), напрыклад, дум стаяла на другім месцы, а ў слове думпол (Паліцыя Думак) — на першым, да таго ж у другім спалучэньні слова паліцыя страціла сваю другую частку. У слоўніку В захаваць мілагучнасьць было цяжэй, і таму адхіленьні ад агульных правілаў сустракаліся тут часьцей, чым у слоўніку А.

Некаторыя словы са слоўніка В мелі вельмі тонкія адценьні значэньняў, амаль няўлоўныя для тых, хто не меў цэласнага ўяўленьня пра навамову. Напрыклад, такі тыповы сказ зь перадавога артыкула «Таймз»: «Старадумы ненутромчуюць Ангсоц». На старамоўі найкарацейшым чынам гэта можна было б перадаць так: «Тыя людзі, чый сьветапогляд сфармаваўся да Рэвалюцыі, ня могуць дасягнуць поўнага пачуцьцёвага разуменьня прынцыпаў Ангельскага Сацыялізму». Але гэты пераклад недакладны. Па-першае, каб цалкам ахапіць сэнс працытаванага вышэй навамоўнага сказа, неабходна было мець выразнае ўяўленьне пра тое, што значыць Ангсоц. Да таго ж толькі той, хто старанна засвоіў прынцыпы Ангсоцу, мог ацаніць усю вобразную моц слова нутромчуць, якое азначала сьляпую, безаглядную згоду з чым-небудзь, амаль неўяўляльную сёньня; або слова старадум, неадрыўна зьвязанага з паняцьцямі злачыннай заганы і ўпадніцтва. Але адмысловым прызначэньнем некаторых навамоўных словаў, у тым ліку і слова «старадум», было не так выказваць значэньні, як разбураць іх. Гэтыя словы, дарэчы, нешматлікія, пашырылі свае значэньні да гэткай ступені, што ўвабралі ў сябе цэлыя плоймы словаў, якія цяпер можна было скасаваць і забыць, бо для выказаньня іх сэнсу дастаткова аднаго добра зразумелага слова. Найвялікшай цяжкасьцю, якая паўставала перад складальнікамі Слоўніка Навамовы, было не прыдумляць новыя словы, а, прыдумаўшы іх, вызначыць, што яны значылі, а прасьцей кажучы, вызначыць, якія шэрагі словаў можна выкінуць з мовы.
Словы, якія некалі мелі шкодныя значэньні, часам захоўваліся ў мове дзеля зручнасьці, папярэдне ачышчаныя ад гэтых непажаданых значэньняў. Безьліч іншых словаў, як, напрыклад, «гонар», «справядлівасць», «маральнасць», «інтэрнацыяналізм», «дэмакратыя», «навука» і «рэлігія», проста перасталі існаваць. Некалькі агульных словаў цалкам ахаплялі іх сэнс і, ахапіўшы, паглыналі іх. Усе словы, згрупаваныя вакол паняцьцяў «свабода» і «роўнасьць», уліліся ў адзінае слова злачындум, а ўсе словы, што групаваліся вакол паняцьцяў «аб’ектыўнасьць» і «здаровы розум», замяніліся цяпер адзіным словам старадум. Большая дакладнасьць магла б быць небясьпечнай. Ад сябры Партыі патрабаваўся погляд на сьвет, падобны да таго, які мелі старажытныя жыды, якія ведалі, што ўсе народы, апроч іхнага, пакланяліся «фальшывым багам». Ім не трэба было ведаць, што тыя багі зваліся Ваал, Асырыс, Малох, Аштарта і гэтак далей: чым меней яны пра іх ведалі, тым лепей было для іх прававернасьці. Падобным чынам сябра Партыі ведаў, што лічылася добрымі паводзінамі, і вельмі цьмяна, у агульных рысах — магчымыя ад іх адхіленьні. Яго палавое жыцьцё, напрыклад, цалкам рэґулявалася двума навамоўнымі словамі: ползлачын (палавая амаральнасьць) і дабрапол (цнатлівасьць). Ползлачын ахапляў усе магчымыя амаральныя палавыя ўчынкі — блудадзейства, чужаложніцтва, мужаблудзьдзе і іншыя праявы распусты, а таксама звычайныя палавыя зносіны, калі яны ня мелі за мэту працяг роду. Не было патрэбы мець для іх паасобныя назвы, бо ўсе яны былі аднолькава злачынныя і часьцей за ўсё гэтак жа аднолькава караліся сьмерцю. У слоўніку С, які складаўся з навукова-тэхнічнай тэрміналёґіі, часам узьнікала патрэба даць адмысловыя назвы пэўным палавым адхіленьням, але звычайнаму грамадзяніну такія словы былі непатрэбныя. Ён ведаў, што значыла слова дабрапол — звычайныя палавыя зносіны паміж мужчынам і жанчынай з адзінаю мэтай нарадзіць дзяцей, пры гэтым безь фізычнага задавальненьня жанчыны, усё астатняе было ползлачынам. У навамове часьцей за ўсё было немагчыма прасачыць разьвіцьцё шкоднай думкі далей за разуменьне таго, што яна шкодная; за гэтай мяжою проста не існавала патрэбных словаў.

Ніводнае слова ў слоўніку В не было ідэаляґічна нэўтральнае. Вялікая частка іх была [[эўфэмізм]]амі. Такія словы, напрыклад, як радляг (ляґер прымусовай працы) або Мінмір (Міністэрства Міру, г.зн. Міністэрства Вайны), значылі амаль дакладна адваротнае таму, што яны меліся значыць. З другога боку, некаторыя словы выяўлялі адкрытае і пагардлівае разуменьне сапраўднай сутнасьці акіянійскага грамадзтва. Прыклад — слова пролхарч, якое значыла танныя забавы і хлусьлівыя навіны, якімі Партыя карміла масы. Іншыя ж словы былі двухсэнсоўныя і мелі «добрае» значэньне, калі ўжываліся ў дачыненьні да Партыі, і «дрэннае» ў дачыненьні да яе ворагаў. Да таго ж было шмат словаў, якія на першы погляд здаваліся простымі скаротамі і выводзілі сваю ідэаляґічную афарбоўку не ад значэньня, а ад самой структуры.
Усе словы, якія мелі або маглі мець хоць нейкае палітычнае значэньне, былі, наколькі гэта магчыма, прыстасаваны да слоўніка В. Назвы ўсіх арґанізацыяў, таварыстваў, вучэньняў, краінаў, установаў, грамадзкіх будынкаў скарачаліся да звыклае формы, гэта значыць да адзінага лёгкага ў вымаўленьні слова зь мінімальнай колькасьцю складоў, неабходных для разуменьня сэнсу. У Міністэрстве Праўды, напрыклад, аддзел дакумэнтацыі, дзе працаваў Ўінстан Сьміт, называўся аддок, аддзел мастацкай літаратуры называўся адліт, аддзел тэлепраграмаў называўся адтэл і гэтак далей. Гэта рабілася ня толькі з мэтай эканоміі часу. Ужо ў першыя дзесяцігодзьдзі дваццатага стагодзьдзя складанаскарочаныя словы і сказы былі адной з характэрных уласьцівасьцяў палітычнае мовы. Было заўважана, што тэндэнцыя да ўжываньня скаротаў такога тыпу найбольш выявілася ў таталітарных краінах і таталітарных арґанізацыях. Прыкладамі могуць быць такія словы, як нацы, гестапа, Камінтэрн, рабкор, агітпроп. Напачатку практыка ўжываньня такіх словаў была адвольная і выпадковая, у навамове ж яны ўжываліся сьвядома. Было заўважана, што разам са скарачэньнем слова звужалася і трансфармавалася яго значэньне, яно губляла большасьць уласьцівых яму раней асацыяцыяў. Словы Камуністычны Інтэрнацыянал, напрыклад, выклікаюць ва ўяўленьні вобраз усеагульнага братэрства людзей, чырвоныя сьцягі, барыкады, Карла Маркса і Парыскую Камуну. Калі ж узяць слова Камінтэрн, дык яно хутчэй нагадае нам пра цесна згуртаваную арґанізацыю і выразна акрэсьленыя ідэаляґічныя прынцыпы. За ім стаіць штосьці гэткае ж звычайнае і сьцісла мэтазгоднае, як крэсла або стол. Слова Камінтэрн можна вымавіць амаль не задумваючыся, тым часам як Камуністычны Інтэрнацыянал — гэта ўжо цэлае словаспалучэньне, над якім хочаш ці не, але затрымаешся хоць на хвілінку. Гэтак жа сама асацыяцыі, выкліканыя словам Мінпраў, меншыя колькасьцю і больш падаюцца кантролю, чым асацыяцыі, выкліканыя спалучэньнем Міністэрства Праўды. Гэтым тлумачылася ня толькі схільнасьць скарачаць словы там, дзе толькі магчыма, але і залішняе дбаньне аб тым, каб кожнае слова лёгка вымаўлялася.
У навамове зручнасьць вымаўленьня пераважала над усімі іншымі характарыстыкамі слова, апроч дакладнасьці значэньня. Дзеля яе, там, дзе гэта было неабходна, заўсёды ахвяравалі рэґулярнасьцю граматыкі. І ў гэтым была свая рацыя, бо дзеля палітычных меркаваньняў якраз і патрабаваліся кароткія ўрывістыя словы зь беспамылкова зразумелым значэньнем, якія вымаўляліся хутка і выклікалі ў галаве ў прамоўцы як найменей асацыяцыяў. Словы са слоўніка В нават яшчэ і выйгравалі ад таго, што амаль усе яны былі падобныя між сабою. Амаль заўсёды гэтыя словы — дабрадум, Мінмір, пролхарч, ползлачын, радляг, Ангсоц, нутромчуць, думпол і незьлічоныя іншыя — былі двух- або трохскладовымі словамі з націскам, аднастайна разьмеркаваным на ўсіх складах. Ужываньне такіх словаў рабіла гаворку траскатлівай, адначасова ўрывістай і аднастайнай. А гэта было якраз тое, што патрабавалася. Мэтаю было зрабіць маўленьне, асабліва калі гаворка ішла на тэмы ідэаляґічнага характару, як мага больш незалежным ад сьвядомасьці. Дзеля патрэбаў штодзённага жыцьця без сумненьня было неабходна, хоць бы час ад часу, падумаць, перш чым сказаць, але калі сябру Партыі даецца слова, каб выказаць палітычныя або этычныя меркаваньні, правільныя думкі і ацэнкі павінны аўтаматычна вылятаць у яго з вуснаў, як кулі з аўтамата. Гэта дасягалася старанным вышкаленьнем, мова давала надзейны і просты інструмэнт, а структура словаў, іх рэзкаватае гучаньне і нават пэўная наўмысная нязграбнасьць — адпаведна духу Ангсоцу, яшчэ болей аблягчала справу.
Аблягчала справу і сьціслая абмежаванасьць выбару словаў. У параўнаньні зь цяперашняй мовай, навамова мела вельмі ўбогі слоўнік, а новыя спосабы яго скарачэньня ўвесь час распрацоўваліся. І сапраўды, у адрозьненьне ад усіх іншых моў, колькасьць словаў у навамове замест таго, каб расьці з кожным годам, усё болей і болей памяншалася. Кожная страта была дасягненьнем, бо чым меншы выбар, тым меншая спакуса разважаць. Канчатковай мэтай было зрабіць так, каб словы ішлі непасрэдна з глоткі, безь ніякага ўдзелу вышэйшых мазгавых цэнтраў. Мэта гэтая адкрыта выказвалася ў навамоўным слове качакрак, якое значыла «кракаць як качка». Як шматлікія іншыя словы слоўніка В, качакрак мела два адрозныя значэньні. Калі толькі думкі, выкраканыя прамоўцам, былі ідэаляґічна слушныя, яно значыла пахвалу і калі «Таймз» называў аднаго з партыйных прамоўцаў звышплюсдобры качакракар, дык гэта значыла сардэчны і поўны павагі камплімэнт.

==== Слоўнік C ====
'''Слоўнік C''' меў дапаможны характар у дачыненьні да двух папярэдніх і цалкам складаўся з навукова-тэхнічных тэрмінаў. Яны нагадвалі навуковыя тэрміны, што ўжываюцца сёньня, і былі пабудаваныя з тых самых каранёў, але, як звычайна, сэнс іх быў сьцісла акрэсьлены і былі зьліквідаваныя ўсе непажаданыя значэньні. Яны падпарадкоўваліся тым самым граматычным правілам, што і словы з двух папярэдніх слоўнікаў. Вельмі мала словаў слоўніка С ужываліся ў паўсядзённых гутарках або палітычных прамовах. Любы навуковец або тэхнічны спэцыяліст мог знайсьці ўсе патрэбныя яму словы ў адмысловым сьпісе, складзеным выключна для яго спэцыяльнасьці, і часьцей за ўсё ён меў вельмі цьмянае ўяўленьне пра словы, што ўваходзілі ў іншыя сьпісы. Толькі вельмі нязначная колькасьць словаў была агульная для ўсіх сьпісаў, і не існавала ўвогуле словаў, якія б апісвалі функцыі навукі як складу розуму або мэтаду мысьленьня, незалежна ад нейкіх канкрэтных яе галін. Не існавала нават і слова для паняцьця «навука», а ўсе значэньні, якія магло заключаць у сабе гэтае паняцьце, з дастатковай поўнасьцю ахапляліся словам Ангсоц.

=== Ліквідацыя сэнсавых адценьняў і скарачэньне слоўніка ===

Як адзначалася вышэй, навамова была сканструявана такім чынам, каб яго словамі лёгка можна было выказаць дазволеныя [[ідэалёгія]]ю значэньні, але нельга ні прама, ні ўскосна выказаць усе астатнія. Для гэтага зь яго выключаліся словы, якія маюць непажаданыя значэньні, а тыя зь іх, якія захоўваліся, былі вычышчаны ад усіх «лішніх» значэньняў. Оруэллом прыводзіцца наступны прыклад:

Слова «свабодны» у навамове засталося, але яго можна было выкарыстоўваць толькі ў такіх выказваньнях, як «свабодныя боты», «туалет свабодны». Яно не ўжывалася ў старым значэньні «палітычна свабодны», «інтэлектуальна вольны», паколькі свабода думкі і палітычная свабода не існавалі нават як паняцьці, а такім чынам, не патрабавалі пазначэньняў.

Напрыклад, навамова дазваляла сказаць: «Усе людзі роўныя», — але толькі ў тым сэнсе, у якім старамоўе дазваляла сказаць: «Усе людзі рудыя». Фраза не ўтрымоўвала граматычных памылак, але сьцьвярджала відавочную няпраўду, а менавіта што ўсе людзі роўныя па росьце, вазе і сіле. Паняцьце грамадзянскай роўнасьці больш не існавала, і гэта другое значэньне слова «роўны», зразумела, адмерла.

Мэтаю навамовы было звужэньне магчымых межаў чалавечага [[мысленьне|мысленьня]], для чаго [[слоўнікавы запас]] мовы зводзіўся да мінімуму: калі бязь нейкага слова можна было абыйсьціся, яно павінна было быць выключана са слоўніка навамовы.

=== Лімітава спрошчаная граматыка ===

== Ужываньне тэрміна «навамова» у публіцыстыцы ==
У сучаснай [[публіцыстыка|публіцыстыцы]] тэрмін «навамова» ужываецца ў трох значэньнях:
* [[Дыялект]] вызначанае [[субкультура|субкультуры]], асабліва ўтвораны шляхам наўмыснага скажэньня словаў літаратурнай мовы (напрыклад, часта тэрмін «навамова» ужываецца ў адносінах да «[[Жаргон падонкаў|мове падонкаў]]»)&lt;ref&gt;Гл.: [http://www.lenpravda.ru/today/252726.html «Падонкі» зь Піцера стварылі навамову]; [http://www.fontanka.ru/2007/03/07/010/ «Аффтар жжот» ці «навамова» па-расейску] і т. д.&lt;/ref&gt;.
* Моўны стыль палітычнае ці іншае [[прапаганда|прапаганды]] і [[агітацыя|агітацыі]], у якім выкарыстоўваюцца [[нэалягізм]]ы і [[эўфэмізм]]ы, закліканыя прыкрыць ці схаваць рэальнае становішча рэчаў&lt;ref&gt;''А праблема ў тым, што Зьміцер Алегавіч ужо на ўсю моц карыстаецца навамоваю. У той час як ягоныя калегі па Думе ніяк не могуць растацца са старамовай.'' [http://www.ng.ru/titus/2005-11-03/1_titus.html]
&lt;/ref&gt;. У прыватнасьці, як «навамова» у публіцыстыцы нярэдка пазначаюцца мовы афіцыйных дакумэнтаў і пэрыёдыкі [[Трэці райх|нацысцкае Нямеччыны]], [[СССР]] і [[ЗША]]&lt;ref&gt;Б. Сарноў. Нашая савецкая навамова. Маленькая энцыкляпэдыя рэальнага сацыялізму. М., 2005.&lt;/ref&gt; (напрыклад, пра [[халакост|зьнішчэнні габрэяў]] гаварылася як пра «рашэньне габрэйскага пытаньня», пра [[Аўганская вайна (1979—1989)|Аўганскую вайну]] як пра «выкананьне інтэрнацыянальнага абавязку», пра акупацыю Іраку як пра «прыўнясеньне дэмакратыі» і т. п.).
* [[Любоў Аркус]] і [[Зьміцер Быкаў]] пісалі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151208101159/http://mospravda.ru/issue/2010/09/13/article23921/ Індывідуальны стыль у журналістыцы]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
Мова прэсы пакуль яшчэ даволі аднастайная, журналісты з колькі-небудзь індывідуалізаваным стылем — на вагу золата. У ґазэтах пераважае сумесь дзьвюх навамоваў: гэта мова ранейшае эпохі, моцна разведзены англіцызмамі. &lt;!-- Гэта маладое пакаленьне — галоўным чынам дзеці тых самых [[шасцідзесятнік]]аў [[Уладзімер Якаўлеў]], [[Арцём Баравік]], Зьміцер Ліханаў, [[Яўген Дадолеў]], [[Аляксандар Любімаў]], — ужо берэт сваё. Прадстаўнікі нядаўняе «залатое моладзі», якія выраслі ў велізарных кватэрах ці што правялі малалецтва за мяжою, маладыя выпускнікі міжнароднага аддзяленьня журфака [[МДУ]], яны пачынаюць рабіць надвор’е на тэлебачаньні і ў прэсе. Выдатныя стартавыя магчымасьці і прыроджаная адсутнасьць страху дазваляе ім на працягу паўгода паразважаць на ўсе забароненыя тэмы і наведаць усе гарачыя кропкі, куды перш не ішла нага савецкага журналіста. --&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Навамова і натуральныя мовы ==
Неабходна адзначыць, што шматлікія прыёмы, скарыстаныя пры канструяваньні навамовы зьяўляюцца натуральнымі для некаторых групаў моваў: так, выкарыстаньне [[складанаскарочаныя словы|складанаскарочаных словаў]] характэрна для [[расейская мова|расейскай]] і [[нямецкая мова|нямецкай]], словаўтварэньне шляхам даданьня дарэчы [[прыстаўка|прэфіксаў]] і [[суфікс]]аў — для [[аглютынатыўная мова|аглютынатыўных моваў]] і т. д. Ня можа служыць прыкметаю навамовы само па сабе зьяўленьне [[эўфэмізм]]аў, якое таксама зьяўляецца натуральным моўным працэсам.

Акрамя таго, любая мова ўтрымоўвае ў сабе асобныя элемэнты навамовы, паколькі любой [[натуральная мова|натуральнай мове]] ўласьцівая рэґулятыўная функцыя (узьдзеяньне на адрасата з мэтаю стварыць у яго пэўнае ўяўленьне пра прадмет ці заахвоціць яго да зьдзяйсьненьня якіх-небудзь дзеяньняў).

Таму ў [[мовазнаўства|мовазнаўстве]] і [[сацыяльная філязофія|сацыяльнае філязофіі]] тэрмін «навамова» выкарыстоўваецца толькі ў адносінах да сытуацыі, калі канструктыўныя элемэнты навамовы наўмысна і масава выкарыстоўваюцца для ўзьдзеяньня на [[Сьвядомасць (псыхалёгія)|сьвядомасць]] чалавека.

== Глядзіце таксама ==
* [[1984 (раман)]]
* [[Гіпотэза Сэпіра-Ўорфа]]
* [[Канцэлярыт]]
* [[Прапаганда]]
* [[Словаўтварэньне]]
* [[Эвалюцыя моваў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==

=== Скарыстаная пры напісаньні артыкула ===
* Грыцанаў А. А. [https://web.archive.org/web/20081205183951/http://slovari.yandex.ru/dict/phil_dict Новояз] // [https://web.archive.org/web/20081205183951/http://slovari.yandex.ru/dict/phil_dict Найновы філязофскі слоўнік.] Мн., 2003. 1280 з.
* Орўэл, Дж. [https://web.archive.org/web/20110810005019/http://lib.ru/ORWELL/r1984.txt 1984].
* Орўэл, Дж. [https://web.archive.org/web/20070827062005/http://www.netcharles.com/orwell/books/1984-Appendix.htm APPENDIX: The Principles of Newspeak] {{ref-en}}
* Орўэл, Дж. [http://www.philology.ru/linguistics1/orwell-06.htm Палітыка і ангельская мова] // Палітычная лінгвістыка. Вып. 20. Екацярынбург, 2006. С. 280—294.
* Шапавал С. А. [https://web.archive.org/web/20081103011713/http://slovari.yandex.ru/dict/psychlex2 Новояз] // [https://web.archive.org/web/20081103011713/http://slovari.yandex.ru/dict/psychlex2 Агульная псыхалёгія. Слоўнік] / Пад. рэд. А. В. Пятроўскага // Псыхалягічны лексікон. Энцыкляпэдычны слоўнік у шасьці тамах. М., 2005. 251 з.

=== Навуковыя і публіцыстычныя працы пра ролю мовы ў фармаваньні ідэалёгіі ===
* [http://lit.1september.ru/articlef.php?ID=200002701 Б. Сарнов. Наш советский новояз. Маленькая энциклопедия реального социализма. М., 2005.]
* В. М. Мокиенко, Т. Г. Никитина. Толковый словарь языка Совдепии. СПб., 1998.
* В. Клемперер. [https://web.archive.org/web/20080116050100/http://lib.aldebaran.ru/author/klemperer_viktor/klemperer_viktor_lti_yazyk_tretego_reiha_zapisnaya_knizhka_filologa/klemperer_viktor_lti_yazyk_tretego_reiha_zapisnaya_knizhka_filologa__1.html  Язык Третьего рейха.] Записная книжка филолога. М., 1998.
* Б. Львофф. Взгляд на советскую журналистику сталинской поры через призму «1984» Дж. Оруэлла. Гиперинфляция языка [http://www.proza.ru/texts/2008/05/22/114.html]
* [http://209.85.135.132/search?q=cache:Rrws-4Dt1bwJ:www.ras.ru/FStorage/download.aspx%3FId%3D9db9700f-4c24-49c2-8cc8-31f2b2efdee9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+%22%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B5%22&amp;cd=5&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=ru Э. И. Хан-Пира. Язык власти и власть языка]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160827012208/http://www.newspeakdictionary.com/ns-dict.html Англамоўны слоўнік орўэлаўскай навамовы]
* [http://libelli.narod.ru/orwell/ Трылінгва: прыкладаньне да раману Орўэла ў арыгінале і паралельным перакладзе на расейскую і беларускую мовы]

{{1984}}
{{Штучныя мовы}}
{{Парады артыкулу|артаграфія|вікіфікаваць}}

[[Катэгорыя:Джордж Орўэл]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя мовы]]
[[Катэгорыя:Цэнзура]]
[[Катэгорыя:Сатыра]]</text>
      <sha1>coc7t52b5udcqi4yaragft1qpbvekb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Гарбачоў (футбаліст)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130615</id>
    <revision>
      <id>2699105</id>
      <parentid>2634295</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10582" sha1="2brvrwaqqa1qe0rhpg0bxu61d53373x" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
{{Іншыя значэньні|Міхаіл Гарбачоў (неадназначнасьць)}}
'''Міхаіл Гарбачоў''' ({{н}} 29 ліпеня 1983 году, [[Касьцюковічы]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — колішні беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]].

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Дзяцінства правёў у [[Качэрычы|Качэрычах]], дзе і пачаў займацца футболам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190606133756/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/drovosek/1557238.html «Молодежь пошла обезбашенная. Парень только деньги получил – и сразу всё слил на контору». Главный домосед белфутбола]&lt;/ref&gt;. У веку 16 гадоў выправіўся ў вучэльню алімпійскай рэзэрвы ў [[Бабруйск]]у, некаторы час гуляў у менскім [[РВАР Менск|РВАР]]. У складзе «[[Белшына Бабруйск|Белшыны]]» ў 2001 годзе стаў уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] і [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіёнам Беларусі]], а ў 2005 годзе пераможцам першынства [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]]. Пасьля таго, як «Белшына» заняла апошняе месца ў сэзоне [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшай лігі]] [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2006 году|2006 году]], перайшоў у наваполацкі «[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]]», дзе адразу стаў гульцом асноўнага складу і дапамог клюбу стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе 2008—2009 гадоў|Кубка краіны 2009 году]]. Быў абаронцам, але тым ня менш стаў у 2009 годзе адным з галоўных бамбардзіраў каманды.

У студзені 2013 году перайшоў у «[[Белшына Бабруйск|Белшыну]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130325215258/http://goals.by/football/news/164182 Горбачев близок к переходу в «Белшину»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У бабруйскім клюбе стаў выкарыстоўвацца на пазыцыі цэнтральнага абаронцы. У сьнежні 2013 году падоўжыў кантракт бабруйскім клюбам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304195919/http://sportpanorama.by/news/football/39588/ Михаил Горбачёв продлил на год контракт с «Белшиной»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195919/http://sportpanorama.by/news/football/39588/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. У сэзоне 2014 году працягваў гуляць на пазыцыі цэнтральнага абаронцы, дзе чаргаваўся з [[Арцём Бобух|Арцёмам Бобухам]] і [[Валеры Каршакевіч|Валерам Каршакевічам]]. У красавіку—траўні і ў жніўні 2014 году адсутнічаў праз траўму. У сэзоне 2015 году заставаўся асноўным цэнтральным абаронцам каманды ды звычайна складаў зьвязку з Арцёмам Бобухам або [[Алег Карамушка|Алегам Карамушкам]]. У студзені 2016 году стала вядома, што новае кіраўніцтва «Белшыны» плянуе разьвітацца з большай часткай гульцоў, у тым ліку і з Гарбачовым&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1036389191.html Михаил Горбачев: «Грустно, что в бобруйский футбол приходят «левые» люди, которые строят из себя непонятно кого»]&lt;/ref&gt;.

У лютым 2016 году падпісаў кантракт з «[[Нафтан Наваполацак|Нафтанам]]»&lt;ref&gt;[http://football.by/news/81373.html Михаил Горбачев и Сергей Кондратьев заключили контракты с «Нафтаном», Руслан Гунчак продлил соглашение]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, дзе стаў асноўным правым абаронцам. У студзені 2017 году падоўжыў кантракт з навапалачанамі&lt;ref&gt;[http://football.by/news/94678.html Лавал и Горбачев продлили контракты с &quot;Нафтаном&quot;]&lt;/ref&gt;. У першай палове сэзону 2017 году гуляў у асноўным складзе на пазыцыі цэнтральнага абаронцы, але пазьней страціў месца ў складзе. У лютым 2018 году вярнуўся ў бабруйскую «[[Белшына Бабруйск|Белшыну]]»&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/110154.html Горбачев вернулся в «Белшину»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Аднак, праз траўмы згуляў за бабруйскі клюб толькі ў адным матчы. У ліпені 2018 году перайшоў у клюб «[[Ліда (футбольны клюб)|Ліда]]»&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/115924.html «Лида» подписала Горбачева и арендовала у «Немана» Вегерю]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, які пакінуў у лістападзе 2018 году&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/120246.html Гнедько и Горбачев покинули «Лиду»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 2020 году паводле вынікаў крымінальнай справы аб дамоўных матчах быў прысуджаны да 3 гадоў абмежаваньня волі&lt;ref&gt;[https://football.by/news/141705.html Оглашены приговоры участникам дела о договорных матчах. Алексея Козлова взяли под стражу в зале суда]&lt;/ref&gt;, а ў жніўні быў пажыцьцёва дыскваліфікаваны [[Беларуская фэдэрацыя футболу|АБФФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Захар Волков дисквалифицирован на два года. Кажется, это решение принято в не самый подходящий момент |url=https://www.pressball.by/pbonline/football/87866 |accessdate=30 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309195026/https://www.pressball.by/pbonline/football/87866 |archivedate=9 сакавіка 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
У 2004—2005 гадох выклікаўся ў [[моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]], у складзе якой удзельнічаў у кваліфікацыі да моладзевага чэмпіянату Эўропы 2006 году. Але зборная, заняўшы 4-е месца ў групе, ня трапіла на чэмпіянат.

== Дасягненьні ==
'''[[Белшына Бабруйск|Белшына]]''':
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: 2001
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: 2001

'''[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]]''':
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: 2009, 2012

== Статыстыка ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Клюб !!rowspan=&quot;2&quot;| Сэзон !!colspan=&quot;3&quot;| Чэмпіянат
|-
! Дывізіён !! Матчы !! Галы
|-
| [[Белшына Бабруйск|Белшына]] || [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015 году|Найвышэйшая ліга]] || 19 || 1
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] || [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016 году|Найвышэйшая ліга]] || 27 || 1
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|2017]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году|Найвышэйшая ліга]] || 18 || 0
|-
| [[Белшына Бабруйск|Белшына]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2018 году|2018]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018 году|Першая ліга]] || 1 || 0
|-
| [[Ліда (футбольны клюб)|Ліда]] || 14 || 0
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/komanda/mihail_gorbachev.html Профіль на сайце «Белшыны»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20220706194534/http://fcnaftan.com/node/181 Профіль на афіцыйным сайце «Нафтану»]
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/mikhail-gorbachev/profil/spieler_119951.html Статыстыка] на сайце transfermarkt.de
* [http://www.pressball.by/footballstat/mikhail_gorbachev/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарбачоў, Міхаіл}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>2brvrwaqqa1qe0rhpg0bxu61d53373x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леанід Каравайка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133170</id>
    <revision>
      <id>2698999</id>
      <parentid>2586564</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11571" sha1="kyl2vkipcyb0sksoruelxkp56yo1pyw" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Каравайка (неадназначнасьць)}}
{{Палітык
|імя                = Леанід Каравайка
|выява              = Leanid Karavaika.jpg
|памер              = 200 пкс
|подпіс_пад_выявай  = 
|пасада             = Першы Генэральны консул&lt;br /&gt;Рэспублікі Беларусь у Нью-Ёрку
|пачатак_тэрміну    = [[22 ліпеня]] [[1993]] году
|канец_тэрміну      = [[31 сакавіка]] [[1995]] году
|прэзыдэнт          = 
|прэм'ер-міністар   = [[Вячаслаў Кебіч]]&lt;br /&gt;[[Міхаіл Чыгір]]
|папярэднік         =  —
|наступнік          = [[Вадзім Лазерка]]
|пасада2            = Генэральны консул&lt;br /&gt;Рэспублікі Беларусь у Беластоку
|пачатак_тэрміну2   = [[21 красавіка]] [[2001]] году
|канец_тэрміну2     = [[24 траўня]] [[2007]] году
|папярэднік2        = [[Мікалай Крэчка]]
|наступнік2         = [[Міхаіл Аляксейчык]]
|прэм'ер-міністар2  = [[Уладзімер Ярмошын]]
|прэзыдэнт2         = 
|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|19|6|1954}}
|месца_нараджэньня  = [[Бярозаўка]] ([[Лідзкі раён]],&lt;br /&gt;[[Гарадзенская вобласьць]])
|дата_сьмерці       = {{Памёр|29|11|2024}} (70 гадоў)
|месца_сьмерці      = 
|нацыянальнасьць    = 
|сужэнец            = Марыя
|дзеці              = Андрэй, Алег
|бацька             = 
|маці               = 
|род                = 
|адукацыя           = 
|рэлігія            = [[Каталіцтва|каталік]]
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
}}
'''Леанід Аляксандравіч Каравайка''' (нарадзіўся [[19 чэрвеня]] [[1954]] году ў [[Бярозаўка|Бярозаўцы]], [[Лідзкі раён]], [[Гарадзенская вобласьць]], памёр [[29 лістапада]] [[2024]] года) — беларускі дыплямат, першы генэральны консул Беларусі ў Амэрыцы. Меў дыпляматычны ранг надзвычайнага і паўнамоцнага пасланьніка другое клясы.&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org459/sbor4/text3057.htm Указ Президента Республики Беларусь от 4 февраля 2002 г. №83 «О присвоении Л. А. Коровайко дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посланника второго класса»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
У [[1976]] годзе скончыў [[перакладчыцкі факультэт]] [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт|Менскага дзяржаўнага пэдагагічнага інстытуту замежных моваў]] па спэцыяльнасьці [[Француская мова|француская]] і [[Ангельская мова|ангельская]] мовы. Акрамя францускай і ангельскай валодаў [[Польская мова|польскай]] і [[Сэрбская мова|сэрбскай]] мовамі.

Пасьля заканчэньня вышэйшае навучальнае ўстановы кароткі час працаваў у [[Беларускае таварыства сяброўства і сувязяў з замежнымі краінамі|Беларускім таварыстве сяброўства і сувязяў з замежнымі краінамі]]. З [[1981]] па [[1987]] год працаваў у сакратарыяце [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] у [[Нью-Ёрк]]у. Пасьля вяртаньня з Нью-Ёрку працягнуў працу ў [[Беларускае таварыства сяброўства і сувязяў з замежнымі краінамі|Беларускім таварыстве сяброўства і сувязяў з замежнымі краінамі]] рэфэрэнтам аддзела культуры.

На дыпляматычную службу ў [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|міністэрства замежных справаў]] [[БССР]] прыйшоў у [[1988]] годзе. Працаваў на дыпляматычных пасадах у пратакольна-консульскім, а потым — у консульскім аддзеле міністэрства. З-за адсутнасьці беларускае консульскае ўстановы ў ЗША па міждзяржаўнай дамоўленасьці прызначаны ў [[1992]] годзе на пасаду консула Генэральнага консульства [[Расея|Расейскае Фэдэрацыі]] ў Нью-Ёрку.

Адначасова з заснаваньнем [[22 ліпеня]] [[1993]] году Генэральнага консульства Рэспублікі Беларусь у [[Нью-Ёрк]]у быў прызначаны першым кіраўніком першае беларускае консульскае ўстановы ў краінах [[Амэрыка|Амэрыкі]].&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor86/text86767.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 22 июля 1993 г. №487 «Об открытии Генерального консульства Республики Беларусь в г.Нью-Йорке»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Працаваў на гэтай пасадзе да [[31 сакавіка]] [[1995]] году.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120527085320/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79363.htm Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 31 марта 1995 г. №182 «О назначении В. И. Лазерко Генеральным консулом Республики Беларусь в Нью-Йорке и освобождении от этой должности Л. А. Коровайко»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Пасьля вяртаньня ў цэнтральны апарат [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|міністэрства замежных справаў]] працаваў з [[1995]] па [[1997]] год начальнікам упраўленьня краінаў [[СНД]], [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнае]] і [[Усходняя Эўропа|Ўсходняе Эўропы]], а пазьней — начальнікам сакратарыята [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|міністэрства]].

З [[1997]] па [[1998]] год працаваў у місіі [[АБСЭ]] ў [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіне]].

З [[1998]] па [[2001]] год працаваў начальнікам консульскага ўпраўленьня [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|МЗС Беларусі]].

З [[21 красавіка]] [[2001]] году да [[24 траўня]] [[2007]] году быў Генэральным консулам Рэспублікі Беларусь у [[Беласток]]у.&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=C20100578&amp;p2={NRPA} Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 21 красавiка 2001 г. № 578 «Аб назначэнні Л.А.Каравайкі Генеральным консулам Рэспублікі Беларусь у г.Беластоку (Рэспубліка Польшча)»]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=C20700670&amp;p2={NRPA} Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 24 мая 2007 г. № 670 «Аб вызваленні Л.А.Каравайкі ад пасады Генеральнага консула Рэспублікі Беларусь у г.Беластоку (Рэспубліка Польшча)»]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Пасьля вяртаньня на Радзіму і да чэрвеня [[2012]] году працаваў начальнікам упраўленьня па пытаньнях уезду іншаземцаў галоўнага консульскага ўпраўленьня [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|МЗС Беларусі]].

З чэрвеня [[2012]] году па лістапад [[2013]] году — загадчык консульскага аддзелу, старэйшы дарадца амбасады Беларусі ў [[Масква|Маскве]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20040721082307/http://tio.agava.ru/newsp/2000/40/02.shtml Белорусские дипломаты: «Шаг Чехии вызвал глубокое недоумение»] на сайце [https://web.archive.org/web/20130102032543/http://tio.agava.ru/ Газэта «Туризм и отдых»]
* [https://web.archive.org/web/20060105083617/http://tio.agava.ru/newsp/2001/03/04.shtml Беларусь и мир: паритет — начало всех начал] на сайце [https://web.archive.org/web/20130102032543/http://tio.agava.ru/ Газэта «Туризм и отдых»]
* [https://web.archive.org/web/20241208225229/http://www.newsvm.com/wp_archive/page/4261/ Консульская служба защищает интересы граждан Беларуси]
* [https://web.archive.org/web/20100810211547/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/28/art_02.htm Дзень Рэспублікі / А.Максімюк. — Ніва. — 2001. — 15 ліпеня, № 28 (2357)]
* [http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=21806 В Беловеже открыт первый туристический КПП] на сайце [https://web.archive.org/web/20121103012309/http://www.polskieradio.pl/ Polskie Radio]

{{Генэральныя консулы Беларусі ў Нью-Ёрку}}
{{Генэральныя консулы Беларусі ў Беластоку}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Каравайка, Леанід}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзкім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Генэральныя консулы Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>kyl2vkipcyb0sksoruelxkp56yo1pyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мілаш Зэман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136972</id>
    <revision>
      <id>2699089</id>
      <parentid>2563167</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11052" sha1="hhwsyz18crwymed9mtnvkdjin78skcn" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Мілаш Зэман
|жанчына            = 
|выява              = Miloš Zeman 2012-12-03 cropped.jpg
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = 
|пасада             = [[Прэзыдэнт Чэхіі]]
|пачатак_тэрміну    = 8 сакавіка 2013
|канец_тэрміну      =8 сакавіка 2023 
|прэзыдэнт          = 
|прэм'ер-міністар   = [[Пётар Нэчас]]
|папярэднік         = [[Вацлаў Кляўс]]
|наступнік          = 

|пасада2            = [[Прэм’ер-міністар Чэхіі]]
|пачатак_тэрміну2   = 17 ліпеня 1998
|канец_тэрміну2     = 12 ліпеня 2002
|папярэднік2        = [[Ёзэф Тошаўскі]]
|наступнік2         = [[Уладзімер Шпідля]]
|прэм'ер-міністар2  = 
|прэзыдэнт2         = [[Вацлаў Гавэл]]

|пасада3            = Старшыня [[Палата прадстаўнікоў (Чэхіі)|Палаты прадстаўнікоў]]
|пачатак_тэрміну3   = 27 чэрвеня 1996
|канец_тэрміну3     = 17 ліпеня 1998
|папярэднік3        = [[Мілян Угдэ]]
|наступнік3         = [[Вацлаў Кляўс]]
|прэм'ер-міністар3  = 
|прэзыдэнт3         = 

|пасада4            = Старшыня [[Чэская сацыял-дэмакратычная партыя|Сацыял-дэмакратычнай партыі]]
|пачатак_тэрміну4   = 28 лютага 1993
|канец_тэрміну4     = 7 красавіка 2001
|папярэднік4        = [[Іржы Горак]]
|наступнік4         = [[Уладзімер Шпідля]]
|прэм'ер-міністар4  = 
|прэзыдэнт4         = 

|пасада5            = 
|пачатак_тэрміну5   = 
|канец_тэрміну5     = 
|папярэднік5        = 
|наступнік5         = 
|прэм'ер-міністар5  = 
|прэзыдэнт5         = 

|пасада6            = 
|пачатак_тэрміну6   = 
|канец_тэрміну6     = 
|папярэднік6        = 
|наступнік6         = 
|прэм'ер-міністар6  = 
|прэзыдэнт6         = 

|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|28|9|1944}}
|месца_нараджэньня  = [[Колін]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі]]
|дата_сьмерці       = 
|месца_сьмерці      = 
|нацыянальнасьць    = 
|назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --&gt;
|партыя             = [[Камуністычная партыя Чэхаславаччыны|Камуністычная партыя]] (1968—1970)&lt;br /&gt;[[Чэская сацыял-дэмакратычная партыя|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (1992—2009)&lt;br /&gt;[[Партыя грамадзянскіх правоў — Зэманаўцы|Партыя грамадзянскіх правоў]] (2009-цяпер)
|муж                = 
|жонка              = 
|сужэнец            = 
|дзеці              = 
|бацька             = 
|маці               = 
|род                = 
|адукацыя           = [[Вышэйшая эканамічная школа (Прага)]]
|рэлігія            = 
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
}}
'''Мі́лаш Зэ́ман''' ({{Мова-cs|Miloš Zeman}}, {{Праслухаць|Cs-Milos Zeman.ogg|ˈmɪloʃ ˈzɛman}}; * [[28 верасьня]] [[1944]], [[Колін]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі]]) — [[Чэхія|чэскі]] палітык, першы ўсеагульна абраны прэзыдэнт Чэхіі (2013). Раней займаў пасады [[Прэм’ер-міністар Чэхіі|прэм’ер-міністра]] (1998—2002), старшыні [[Палата прадстаўнікоў (Чэхіі)|Палаты прадстаўнікоў]] чэскага парлямэнту (1996—1998). На пасадзе кіраўніка [[Чэская сацыял-дэмакратычная партыя|Сацыял-дэмакратычнай партыі]] ў 1990-я ператварыў яе ў адну з найбуйнейшых партыяў Чэхіі.

== Жыцьцяпіс ==
Мілашавы бацькі разьвяліся, калі таму было два гады. Выхаваньнем займалася маці, настаўніца па спэцыяльнасьці. Пасьля скончыў школу ў родным месьце і ў 1965 паступіў у [[Вышэйшая эканамічная школа (Прага)|Вышэйшую эканамічную школу]] ў [[Прага|Празе]], якую скончыў у 1969&lt;ref name=&quot;novinky&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://tema.novinky.cz/milos-zeman|загаловак = Miloš Zeman|фармат = |назва праекту = novinky.cz|выдавец = |дата = 27 студзеня 2013|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У часе [[Праская вясна|Праскай вясны]] 1968 Зэман стаў сябрам [[Камуністычная партыя Чэхаславаччыны|Камуністычнай партыі]], аднак у 1970 быў выключаны зь яе за нязгоду з [[Апэрацыя «Дунай»|пактам пра ўварваньне ў Чэхаславаччыну]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://zpravy.idnes.cz/on-line-chat-milos-zeman-0sh-/domaci.aspx?c=A130102_150857_domaci_jw|загаловак=Neuděloval bych ani milosti, ani amnestie, napsal čtenářům Zeman|прозьвішча=Wirnitzer|імя=Jan |дата публікацыі=3 January 2013|назва праекту=[[Mladá fronta DNES]]|выдавец=iDNES|мова=cs|дата=27 January 2013}}&lt;/ref&gt;. Таксама пазбавіўся працы і больш за дзесяць гадоў працаваў у спартовай арганізацыі ''Sportpropag'' (1971—1984). У 1984 уладкаваўся ў кампанію ''Agrodat'', зь якой быў звольнены ў 1989 за свой крытычны артыкул ''«Prognostika a přestavba»'' (''Прагназаваньне і аднаўленьне'')&lt;ref name=&quot;novinky&quot;/&gt;.

Улетку 1989 ягоны крытычны камэнтар на [[Чэхаславацкае тэлебачаньне|Чэхаславацкім тэлебачаньні]], датычны нездавальняючага стану чэхаславацкай эканомікі, выклікаў скандал, а ў часе [[Аксамітная рэвалюцыя|Аксамітнай рэвалюцыі]] ён стаў адным зь лідэраў [[Грамадзянскі форум (Чэхаславаччына)|Грамадзянскага форуму]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/exkluzivne-na-ct24/62717-jisty-prognostik-si-dovolil-kritizovat-komunisticke-hospodarstvi/|загаловак=&quot;Jistý prognostik&quot; si dovolil kritizovat komunistické hospodářství|дата публікацыі=3 August 2010|выдавец=[[Чэскае тэлебачаньне]]|мова=cs|дата=27 January 2013}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2001 Мілаш Зэман пакінуў пасаду старшыні партыі і пераехаў на адпачынак у [[Высачынскі край]]. У 2003 вылучаўся на [[Прэзыдэнцкія выбары ў Чэхіі (2003)|выбарах прэзыдэнта]], аднак саступіў [[Вацлаў Кляўс|Вацлаву Кляўсу]] з-за разьяднанасьці сваё партыі. Пасьля гэтага Зэман стаў жорстка крытыкаваць кіраўнікоў сацыял-дэмакратаў. 21 сакавіка 2007 з-за канфлікту зь лідэрам сацыял-дэмакратычнай партыі [[Іржы Пароўбэк]]ам пакінуў партыю.

У 2013 року ўзяў удзел у першых усеагульных [[Прэзыдэнцкія выбары ў Чэхіі (2013)|выбарах прэзыдэнта Чэскай рэспублікі]], у другім туры перамогшы [[Карэл Шварцэнбэрг|Карэла Шварцэнбэрга]]. У паўнамоцтвы ўступіў 8 сакавіка 2013.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|colwidth=30em}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{IMDb імя|1179461}}
* [https://web.archive.org/web/20121103175252/http://worldcat.org/identities/lccn-nr93-18575 Працы Мілаша Зэмана] ў [[Worldcat]]

{{Пачатак блёку}}
{{Адзінка блёку
|папярэднік = [[Іржы Горак]]
|назва      = Старшыня [[Чэская сацыял-дэмакратычная партыя|Сацыял-дэмакратычнай партыі]]
|гады       = 1993—2001
|наступнік  = [[Уладзімер Шпідля]]
}}
{{Адзінка блёку
|папярэднік = [[Мілян Угдэ]]
|назва      = Старшыня [[Палата прадстаўнікоў (Чэхіі)|Палаты прадстаўнікоў]]
|гады       = 1996-1998
|наступнік  = [[Вацлаў Кляўс]]
}}
{{Адзінка блёку
|папярэднік = [[Ёзэф Тошаўскі]]
|назва      = [[Прэм’ер-міністар Чэхіі]]
|гады       = 1998—2002
|наступнік  = [[Уладзімер Шпідля]]
}}
{{Адзінка блёку
|папярэднік = [[Вацлаў Кляўс]]
|назва      = [[Прэзыдэнт Чэхіі]]
|гады       = 2013—
|наступнік  = 
}}
{{Канец блёку}}

{{Прэм’ер-міністры Чэхіі}}
{{Прэзыдэнты Чэхіі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Зэман, Мілаш}}

[[Катэгорыя:Сябры Чэскай сацыял-дэмакратычнай партыі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Чэскай рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коліне]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Прэзыдэнты Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Эканамічнага ўнівэрсытэту ў Празе]]
[[Катэгорыя:Дыябэтыкі]]</text>
      <sha1>hhwsyz18crwymed9mtnvkdjin78skcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жыве Беларусь (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137875</id>
    <revision>
      <id>2698937</id>
      <parentid>2665424</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9712" sha1="nxraeokurnhv8i69ahu93dt71aagbke" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Жыве Беларусь}}
{{Фільм
|назва        = Жыве Беларусь
|арыгназва    = Żyvie Biełaruś
|выява        = Жыве Беларусь! (вокладка).jpg
|памер        = 
|подпіс       = 
|жанр         = [[драма (жанр)|драма]]
|рэжысэр      = [[Кшыштаф Лукашэвіч]]
|сцэнарыст    = [[Франак Вячорка]], [[Кшыштаф Лукашэвіч]]
|дыктар       = 
|ролі         = [[Vinsent|Зьміцер «Vinsent» Папко]],&lt;br/&gt;[[Вадзім Афанасьеў]],&lt;br/&gt;[[Караліна Грушка]],&lt;br/&gt;[[Анатоль Кот]],&lt;br/&gt;[[Павал Крыксуноў]],&lt;br/&gt;[[Аляксандар Малчанаў]],&lt;br/&gt;[[Дзяніс Тарасенка]]
|кампазытар   = [[Лявон Вольскі]]
|апэратар     = [[Вітальд Сток]]
|мантаж       = [[Кшыштаф Шпэтманскі]]
|вытворчасьць = [[WFDiF]]
|дата         = 2012 год
|час          = 98 хвілін
|мова         = [[беларуская мова|беларуская]],&lt;br/&gt;[[расейская мова|расейская]]
|краіна       = [[Польшча]]
|бюджэт       = 6 млн [[PLN]] (~ 1,9 млн [[$]])
|прыбытак     = 
|папярэдні    = 
|наступны     = 
|сайт         = 
|imdb         = 2723138
}}
«'''Жыве́ Белару́сь'''» ({{мова-pl|Żyvie Biełaruś}}, таксама {{мова-en|Viva Belarus!}}) — польскі мастацкі фільм, зьняты ў лістападзе — сьнежні 2011 году ў [[Польшча|Польшчы]]. Прэм’ера фільму адбылася 22 траўня 2012 году на 62-м Канскім кінафэстывалі. Вытворчасьцю фільму займалася Польская дзяржаўная кінастудыя мастацкіх і дакумэнтальных фільмаў (WFDIF). У кінатэатрах Беларусі фільм не дэманстраваўся.

У красавіку 2026 году беларускі суд дадаў фільм ў сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/film-zhyve-belarus-priznali-jekstremistskim|title=Фильм «Жыве Беларусь» признали «экстремистским»|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Па словах стваральнікаў, фільм прысьвечаны рэальным зьявам у сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], а дакладней, палітычнаму рэжыму прэзыдэнта [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Асновай для фільму стала гісторыя [[Франак Вячорка|Франака Вячоркі]].

Галоўны герой фільму — 23-гадовы беларускі [[рок-музыка|рокер]] Мірон Захарка. На адным з канцэртаў гурт Мірона «ФорZа» выконвае кампазыцыю з палітычным падтэкстам, пасьля якога гурт правакуе натоўп на скандаваньне лёзунґу «Жыве Беларусь!». У выніку канцэрт разганяюць, калектыў трапляе ў сьпіс забароненых, а Мірона забіраюць у [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|армію]], нягледзячы на тое, што ён ня годны да службы з-за сардэчнай недастатковасьці. У арміі Мірон трывае жорсткую дзедаўшчыну, дыскрымінацыю і ґвалт, яго зьбіваюць. У сваім [[блог|блозе]] хлопец ананімна вядзе дзёньнік, дзе і паведамляе пра гэтыя рэаліі беларускага войска. Мірон і жаўнеры, якія падтрымліваюць яго, дакучаюць камандаваньню часткі і прадстаўнікам дзяржаўнай улады. Мірон апынаецца ў цэнтры супрацьстаяньня зь дзейным палітычным рэжымам.

== Вытворчасьць ==
Рэжысэрам стужкі выступіў — [[Кшыштаф Лукашэвіч]] (рэжысэр «Лінч», 2-і рэжысэр «[[Варшаўская бітва. 1920]]», асыстэнт рэжысэра «Агнём і мячом», Quo Vadis, аўтар сцэнару «Генэрал Ніл» і інш.). 2-і рэжысэр — Агнешка Кік і [[Франак Вячорка]]. Асыстэнты рэжысэра — Антон Цялежнікаў і Кася Барычка. Сцэнар быў напісаны [[Франак Вячорка|Франакам Вячоркам]] і [[Кшыштаф Лукашэвіч|Кшыштафам Лукашэвічам]].

У ролях: [[Караліна Грушка]], [[Анатоль Кот]], [[Vinsent|Зьміцер «Vinsent» Папко]], [[Аляксандар Малчанаў]], [[Раман Падаляка]], [[Дзяніс Тарасенка]], [[Аляксандар Памідораў]], [[Павал Крыксуноў]], Максім Каржыцкі, [[Павал Гарадніцкі]], Вераніка Лапуцька і іншыя.

Перадпрэм’ерны паказ адбыўся на 65-м [[Канскі кінафэстываль|Канскім кінафэстывалі]] ў межах кінакірмашу 22 траўня 2012, а таксама на [[Бэрлінскі кінафэстываль|Бэрлінскім кінафэстывалі]] 9 лютага 2013 году. Прэм’ера адбылася 17 красавіка 2013 году.

== Узнагароды ==
* «''Найлепшы сцэнар''» на Брусэльскім кінафэстывалі (2013)&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/25030710.html  «Жыве Беларусь!» — узнагарода за «Найлепшы сцэнар» на Брусэльскім кінафэстывалі] [[Радыё Свабода]]&lt;/ref&gt;. Намінант-фіналіст на грын-пры — Le Golden Iris Award і 10 тысячаў эўра на тым фэстывалі.
* Перамога ў сэкцыі «Панарама» на 38-ы Міжнародны кінафэстывалі ў Гдыні (пераможцу ў гэтай сэкцыі вызначаюць гледачы праз галасаваньне)&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/zyvie-bielarus-uznaharoda-gdynia/25105910.html «Жыве Беларусь!» атрымаў перамогу на найбуйнейшым польскім кінафэстывалі] [[Радыё Свабода]], 14 верасьня 2013&lt;/ref&gt;.
* Галоўны прыз «Залатыя шалі» на кінафэстывалі «Злачынства і пакараньне» ў Стамбуле&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/viva-belarus-istanbul-icapff-award/25111252.html «Жыве Беларусь!» — гран-пры на кінафэстывалі ў Стамбуле] [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013&lt;/ref&gt;
* «Найлепшы фільм» — Міжнародны кінафэстываль гістарычных і вайсковых фільмаў у Варшаве(2013)&lt;ref&gt;{{Артыкул|url=https://charter97.org/ru/news/2013/9/22/76133/|загаловак=«Жыве Беларусь!» получил золотую саблю на фестивале в Варшаве|date=2013-09-22}}&lt;/ref&gt;
* «Найлепшы фільм» і «Прыз глядацкіх сымпатыяў»— Міжнародны кінафэстываль GAFFA ў Вене (2013)&lt;ref&gt;{{Артыкул|url=http://www.svaboda.org/content/article/25128347.html|загаловак=У Вене фільм «Жыве Беларусь!» рэклямуюць цытатамі Гётэ|date=2013-10-6}} [[Радыё Свабода]]&lt;/ref&gt;
* Official Selection — Міжнародны кінафэстываль у Сэтубале FESTROIA, Партугалія (2013)
* Official Selection — Міжнародны кінафэстываль у Празе FEBIOFEST, Чэхія (2013)

== Глядзіце таксама ==
* [[Жыве Беларусь!]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/1231223
* https://web.archive.org/web/20220521050453/http://www.stopklatka.pl/film/film.asp?fi=94127&amp;sekcja=mmedia&amp;mi=18031
* http://www.youtube.com/watch?v=QseBzQiSXcY
* https://web.archive.org/web/20130219052839/http://multikino.pl/filmy/zywie-bielarus/
* http://kultura.gazeta.pl/kultura/5,114438,13396260,Mroczny_thriller_w_slusznej_sprawie__Tworca__Linczu_.html?i=2

[[Катэгорыя:Фільмы 2012 году]]
[[Катэгорыя:Беларускія фільмы 2012 году]]
[[Катэгорыя:Беларускія драматычныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Польскія драматычныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Фільмы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы на расейскай мове]]
[[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]]</text>
      <sha1>nxraeokurnhv8i69ahu93dt71aagbke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максім Карповіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139699</id>
    <revision>
      <id>2699025</id>
      <parentid>2584116</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="qywecpwsl6ynhgjvwtbnxjpx3qooqhb" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Максім Карповіч''' ({{н}} 27 лютага 1986 году) — колішні беларускі футбаліст, паўабаронца.

== Кар’ера ==
Выхаванец віцебскага футболу, але пачынаў кар’еру ў мазырскай «[[Славія Мазыр|Славіі]]». Пасьля доўгі час гуляў за наваполацкі «[[Нафтан|Нафтан]]», выступаў за іншыя клюбы. У першай палове 2011 году гуляў за палтаўскую «[[Ворскла Палтава|Ворсклу]]», але ня здолеў там замацавацца.

У студзені 2013 году стаў гульцом «[[Белшына Бабруйск|Белшыны]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2013-01-16|url = http://www.footballtop.ru/news/maksim-karpovich-i-igor-voronkov-prodolzhat-kareru-v-belshine |title = Максим Карпович и Игорь Воронков продолжат карьеру в «Белшине» |website = footballtop.ru |access-date = 2024-04-16|language = ru}}&lt;/ref&gt;, але не замацаваўся ў асноўным складзе. У жніўні 2013 году кантракт зь «[[Белшына Бабруйск|Белшынай]]» быў скасаваны і Максім перайшоў у мікашэвіцкі «[[Граніт Мікашэвічы|Граніт]]». У студзені 2014 году падпісаў кантракт зь «[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебскам]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2014-01-29|url = https://football.by/news/53768 |title = Карпович и Баранок стали игроками &quot;Витебска&quot; |website = football.by |access-date = 2024-04-16|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Дапамог віцебскаму клюбу вярнуцца ў Найвышэйшую лігу паводле вынікаў сэзону 2014 году. У першай палове сэзону 2015 году быў асноўным гульцом віцебчукоў, а з жніўня страціў месца на полі.

У студзені 2016 году прыняў рашэньне аб завяршэньні прафэсійнай кар’еры&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2016-01-16|url = https://football.by/news/80383 |title = Павленко, Коробка, Кравченко и еще четыре футболиста покидают &quot;Витебск&quot; |website = football.by |access-date = 2024-04-16|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Пазьней пачаў працаваць мэнэджарам у [[Находка|Находцы]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-12|url = https://football.by/news/186290 |title = &quot;Нафтан&quot;, 15 лет назад выигравший свой первый титул — Кубок в 2009-м. Где они сейчас? |website = football.by |access-date = 2024-04-16|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Статыстыка ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Клюб !!rowspan=&quot;2&quot;| Сэзон !!colspan=&quot;3&quot;| Чэмпіянат
|-
! Дывізіён !! Матчы !! Галы
|-
| [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] || [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015 году|Найвышэйшая ліга]] || 13 || 0
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20241215162716/http://www.fcbelshina.by/komanda/maksim_karpovich.html Профіль на сайце «Белшыны»]{{Ref-ru}}
* [http://www.pressball.by/footballstat/maksim_karpovich/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Карповіч, Максім}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>qywecpwsl6ynhgjvwtbnxjpx3qooqhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140995</id>
    <revision>
      <id>2699113</id>
      <parentid>2698312</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23526" sha1="mysthpmrgq9zmc8f6gaznk0eopy59xh" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва           = Нацыянальны акадэмічны&lt;/br&gt;драматычны тэатар&lt;/br&gt;імя Якуба Коласа
|арыгінальная назва = 
|выява           = Belarus-Vitsebsk-Drama Theater.jpg
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 300пкс
|альтэрнатыўны тэкст выявы = Будынак тэатру
|подпіс выявы    = Будынак тэатру
|мапа            = 
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = 
|мапа 2          = 
|абрэвіятура     = 
|дэвіз           = 
|папярэднік      = 
|наступнік       = 
|дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|21|11|1926|1}}
|дата спыненьня існаваньня = 
|тып             = [[Тэатар]]
|юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова
|мэта            = 
|штабкватэра     = 
|месцазнаходжаньне = [[Віцебск]], вул. Замкавая, д. 2
|каардынаты      = 
|дзейнічае ў рэгіёнах = 
|сяброўства      = 
|афіцыйныя мовы  = 
|генэральны сакратар = 
|пасада кіраўніка = Дырэктар—-мастацкі кіраўнік
|імя кіраўніка   = [[Валер Анісенка]]
|пасада кіраўніка 2 = Загадчык мастацка-пастановачнай часткі
|імя кіраўніка 2 = [[Рыгор Сухавал]]
|пасада кіраўніка 3 = Галоўны мастак
|імя кіраўніка 3 = [[Сьвятлана Макаранка]]
|пасада кіраўніка 4 = Загадчык музычнае часткі
|імя кіраўніка 4 = [[Аляксандар Крыштафовіч]]
|пасада кіраўніка 5 = Загадчык літаратурнае часткі
|імя кіраўніка 5 = [[Марына Пятрова]]
|пасада кіраўніка 6 = Загадчык трупы
|імя кіраўніка 6 = [[Андрэй Качан]]
|асноўныя асобы  = 
|кіроўны орган   = 
|матчыная кампанія = 
|зьвязаныя кампаніі = 
|бюджэт          = 
|колькасьць супрацоўнікаў = 
|колькасьць валянтэраў = 
|сайт            = [http://kolastheatre.by/be http://kolastheatre.by]
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = Беларускі дзяржаўны тэатар Другі (БДТ-2)
}}
{{ГККРБ|213Г000028}}
'''Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа''' — адзін з найстарэйшых існуючых [[Беларусь|беларускіх]] [[тэатар|тэатраў]]. Адзіны нацыянальны тэатральны калектыў у Беларусі, які працуе ў абласным цэнтры.&lt;ref name=&quot;tyk&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = 
 | прозьвішча      = 
 | імя             = 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://kolastheatre.by/be/gistoryya-teatra
 | копія           = 
 | загаловак       = Гісторыя тэатру
 | фармат          = вэбсайт Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатру імя Якуба Коласа
 | назва праекту   = 
 | выдавец         = 
 | дата            = 4 траўня 2013
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Днём нараджэньня тэатру лічыцца [[21 лістапада]] [[1926]] году, калі ў [[Віцебск]]у на базе выпускнога курсу Беларускае драматычнае студыі пры МХАТ ([[Маскоўскі мастацкі акадэмічны тэатар]]) быў адкрыты Беларускі Дзяржаўны тэатар Другі (БДТ-2). Першапачаткова рэпэртуар тэатру складаўся з пастановаў, падрыхтаваных у Беларускай драматычнай студыі. Першы спэктакль студыі — «У былыя часы» І. Бэна.&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;

У гады Вялікай Айчыннай вайны з [[1941]] году тэатар працаваў ва [[Ўральск]]у, а потым ([[1943]]—[[1944]]) — у [[Арэхава-Зуева]]. У кастрычніку [[1944]] году тэатар вярнуўся ў [[Віцебск]].

У [[1944]] годзе тэатру было нададзена імя [[Народны пісьменьнік Беларусі|народнага пісьменьніка Беларусі]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. З [[1964]] году тэатар працуе ў будынку на плошчы Тысячагодзьдзя [[Віцебск]]у (да [[1974]] году яна называлася Тэатральнай).&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;

У [[1977]] годзе тэатру нададзенае званьне акадэмічнага. У сэзоне 1992 году колькасьць гледачоў на вечаровых спэктаклях павялічылася на 22% да 1991 году&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Дашкевіч С.|загаловак=Тэатралаў стала больш…на 25%|выданьне=Витебский курьер|год=1992|нумар=41|старонкі=5}}&lt;/ref&gt;. У [[2001]] годзе за высокія дасягненьні ў галіне разьвіцьця беларускае тэатральнае культуры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] надаў тэатру статус «Нацыянальнага».&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;

Сярод выпускнікоў Беларускае драматычнае студыі, чые імёны ўвайшлі ў гісторыю беларускага тэатральнага мастацтва, — народныя артысты СССР [[Аляксандар Ільінскі]], [[Павал Малчанаў]], народныя артысты БССР [[Яніна Глебаўская]], [[Алена Радзялоўская]], [[Любоў Мазалеўская]], [[Марыя Бялінская]], [[Цімох Сяргейчык]], заслужаныя артысты БССР [[Алена Лагоўская]], [[Леанід Маркевіч]], заслужаны дзяяч мастацтваў Беларусі [[Мікола Міцкевіч]]. Сярод выдатных майстроў сцэны, якія выйшлі з драматычных студый тэатру,: народныя артысты Беларусі [[3інаіда Канапелька]], [[Ёсіф Матусевіч]], [[Анатоль Трус]], [[Анатоль Шэлег]], [[Яўген Шыпіла]], [[Леанід Трушко]]; заслужаныя артысты БССР [[Акцябрына Мельдзюкова]], [[Галіна Каралькова]], [[Людміла Пісарава]]. Сярод знакамітых артыстаў-коласаўцаў — народныя артысты СССР [[Фёдар Шмакаў]], [[Мікалай Яроменка (старэйшы)]], народныя артысты БССР [[Георгі Дубаў]], [[Мікалай Звездачотаў]], [[Уладзімер Куляшоў]], [[Галіна Маркіна]], [[Канстанцін Саньнікаў]], заслужаныя артысты Беларусі [[Марына Маркоўская]], [[Барыс Левін]], [[Мікалай Цішачкін]], [[Алесь Лабанок]], [[Баляслаў Сяўко]], [[Генадзь Шкуратаў]].&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;

У тэатры працавалі высокапрафэсійныя рэжысэры: [[Віктар Дарвішаў]], [[Навум Лойтар]], [[Юры Шчарбакоў]], [[Ёсіф Папоў]], [[Сямён Казіміроўскі]], [[Барыс Эрын]], [[Аляксандар Смелякоў]], [[Валеры Мазынскі|Валер Мазынскі]], [[Валер Масьлюк]], [[Рыд Таліпаў]]. Сёньня ў тэатры працуюць рэжысэры-пастаноўнікі [[Юры Лізянгевіч]] і [[Міхась Краснабаеў]].&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;

=== Адметныя пастаноўкі ===
* [[Паўлінка (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Якуба Коласа)|«Паўлінка»]] ([[1936]])
* [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Якуба Коласа)|«Раскіданае гняздо»]] ([[1951]])
* [[Сон на кургане (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Якуба Коласа)|«Сон на кургане»]] ([[2007]])

== Трупа ==
{| valign=top
|-
|valign=top|
[[Народны артыст Беларусі|Народныя артысты Беларусі]]
* [[Сьвятлана Акружная]]
* [[Тадэвуш Кокштыс]]
|valign=top|
Заслужаныя артысты Беларусі
* [[Вячаслаў Грушоў]]
* [[Тамара Скварцова]]
* [[Рыгор Шацько]]
|valign=top|
Артысты
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
* [[Натальля Аладка]]
* [[Вадзім Асьвяцінскі]]
* [[Ульяна Ацясава]]
* [[Валянціна Багданава]]
* [[Анжаліка Баркоўская]]
* [[Ларыса Баярынцава (Антосева)]]
* [[Яўген Берасьнёў]]
* [[Галіна Букаціна]]
* [[Генадзь Гайдук]]
* [[Раіса Грыбовіч]]
* [[Вікторыя Грыева]]
* [[Зінаіда Гурбо]]
* [[Віктар Дашкевіч]]
* [[Ягор Дзяюн]]
* [[Сьвятлана Жукоўская]]
* [[Уладзіслаў Жураўлёў]]
* [[Цімур Жусупаў]]
* [[Людміла Заграбельная]]
* [[Тамара Кабяк]]
* [[Максім Каржыцкі]]
* [[Руслан Карнякоў]]
{{слупок-2}}
* [[Андрэй Качан]]
* [[Тамара Краснабаева-Чарняк]]
* [[Юлія Крашэўская]]
* [[Вольга Куляшова]]
* [[Пятро Ламан]]
* [[Тацьцяна Ліхачова]]
* [[Георгі Лойка]]
* [[Яўген Лук'янаў]]
* [[Ніна Обухава]]
* [[Валянціна Петрачкова]]
* [[Натальля Саламаха-Конанава]]
* [[Уладзімер Сівіцкі]]
* [[Сьвятлана Сухадолава]]
* [[Аляксандар Фралоў]]
* [[Юрась Цьвірка]]
* [[Валянцін Цьвяткоў]]
* [[Ірына Цішкевіч]]
* [[Юлія Чуліна]]
* [[Анастасія Чыстабаева]]
* [[Алена Шарэпчанка]]&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;
{{слупок-канец}}
|}

== Рэпэртуар ==
{| valign=top
|-
|valign=top|
* «Бацька» (прэм’ера — сакавік [[2004]] г.)
* «Вельмі простая гісторыя» (прэм’ера — чэрвень [[2010]] г.)
* «Візіт дамы» (прэм’ера — [[7 кастрычніка]] [[2012]] г.)
* «Дажыць да прэм’еры» (прэм’ера — люты [[2013]] г.)
* «Ён. Яна. Акно. Нябожчык.» (прэм’ера — люты [[2005]] г.)
* «Жарты»
* «За двума зайцамі» (прэм’ера — чэрвень [[2006]] г.)
|valign=top|
* «Леанарда?» (прэм’ера — студзень [[2013]] г.)
* «Леаніды не вернуцца на Зямлю» (прэм’ера — [[17 сакавіка]] [[2012]] г.)
* «Легенда пра каханьне» (прэм’ера — [[15 траўня]] [[2012]] г.)
* «Ліфт» (прэм’ера — [[30 лістапада]] [[2012]] г.)
* «Несьцерка» (прэм’ера — [[18 траўня]] [[1941]] г.)
* «О-ля-ля!» (прэм’ера — [[18 кастрычніка]] [[2009]] г.)
* «Пазычанае шчасьце» (прэм’ера — красавік [[2009]] г.)
|valign=top|
* «Палёты з анёлам» (прэм’ера — ліпень [[2012]] г.)
* «Парадоксы пачуцьцяў» (прэм’ера — [[9 сьнежня]] [[2012]] г.)
* «Песьні ваўка» (прэм’ера — [[10 кастрычніка]] [[2012]] г.)
* «Псіхааналітык для псіхааналітыка» (прэм’ера — люты [[2007]] г.)
* «Шагал… Шагал…» (прэм’ера — кастрычнік [[1999]] г.)
* «Што баліць?» (прэм’ера — [[9 сакавіка]] [[2013]] г.)
* «Я чакаю сапраўднага мужчыну» (прэм’ера — чэрвень [[2011]] г.)&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;
|}

== Узнагароды ==
* [[1946]] год — Дзяржаўная прэмія [[СССР]] за спэктакль [[Несьцерка (п’еса)|«Несьцерка»]] [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]] (прэм’ера спэктаклю адбылася [[18 траўня]] [[1941]] году)
* [[1968]] год — Дзяржаўная прэмія [[БССР]] за спэктакль «Шостае ліпеня» [[Міхаіл Шатроў|М. Шатрова]]
* [[1976]] год — прэмія Ленінскага камсамола Беларусі за спэктакль «[[Сымон-музыка]]» паводле Якуба Коласа
* [[1986]] год — Дзяржаўная прэмія БССР за спэктакль «Вечар» [[Аляксей Дудараў|А. Дударава]]&lt;ref name=&quot;tyk&quot;/&gt;

== Будынак тэатру ==
Будынак тэатру пабудаваны ў [[1958]] годзе (архітэктары А. Максімаў і І. Рыскіна). Галоўным фасадам зьвернуты да плошчы 1000-годдзя Віцебску. Галоўны фасад мае выгляд 8-калённага дарычнага порціка, завершанага трохкутным франтонам. Бакавыя фасады ўпрыгожаныя рустам ды пілястрамі. Задні фасад вырашаны ў выглядзе 4-калённага порціка. Трох’ярусная глядзельная заля з партэрам і двума балконамі ўмяшчае 758 гледачоў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = 20 год тэатра імя Якуба Коласа. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1947-01.pdf | мова  = | выданьне  = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 4 студзеня 1947 | том   = | нумар  = 1 (596)| старонкі  = 1—4 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{артыкул|аўтар =В. М. Баскова, [[Тамара Чарняўская|Т. І. Чарняўская]].| частка = |загаловак = Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа (№ 2).|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/47 |адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі=47-49 |isbn=}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Вазьнясенскі]].| загаловак = Другі Беларускі дзяржаўны тэатр| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Uzvyssa.pdf.zip/1929-006.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып = часопіс | год  = 1929 | том   = | нумар  = 6| старонкі  = 96—111 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = Гаробчанка Т. Я., Няфёд Н. У., Iваноускi В. С.  | загаловак  = Нацыянальны акадэмiчны драматычны тэатр iмя Якуба Коласа. | арыгінал = | спасылка  = | мова = | адказны = Р. Б. Смольскі і інш.; навуковы рэдактар А. І. Лакотка| аўтар выданьня = | выданьне = Беларусы | тып = энцыкляпэдыя| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] | год = 2012| выпуск = | том = 13: Тэатральнае мастацтва| нумар  = | старонкі  = 454—556 | isbn  =978-985-08-1360-2 | issn  = }} 
* Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка горада Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2-я / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. БелЭн, 2003. С. 495—470. ISBN 985-11-0257-1
{{слупок-2}}
* {{Артыкул| аўтар = Сабалеўскi А. В., Савiцкая А. А.  | загаловак  = Другi беларускi тэатр (1921-1941 гг.) . | арыгінал = | спасылка  = | мова = | адказны = Р. Б. Смольскі і інш.; навуковы рэдактар А. І. Лакотка| аўтар выданьня = | выданьне = Беларусы | тып = энцыкляпэдыя| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] | год = 2012| выпуск = | том = 13: Тэатральнае мастацтва| нумар  = | старонкі  = 246—266 | isbn  =978-985-08-1360-2 | issn  = }} 
* {{Артыкул| аўтар = Мік. Таўбэ.| загаловак = «Бакханкі». (Пастаноўкі БДТ-2).| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Cyrvonaja_zmiena.zip/1927-145.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоная зьмена]] | тып =газэта | год  =1927, 31 сьнежня | том   = | нумар  = 145 (527) | старонкі  = 4 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = |старонак =571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Вераніка Ярмалінская.| загаловак = Ад студыі да акадэмічнай сцэны: Да 100-годдзя Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа. | спасылка  = | мова  = | выданьне  = [[Роднае слова]] | тып = часопіс | год  = 2026 | том   = | нумар  = 10 (466)| старонкі  = 28—31 | issn  = 0234—1360| архіўная спасылка = | недасяжны}}
* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн., БелСЭ им. П. Бровки, 1988.
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}  
* [https://web.archive.org/web/20131011004527/http://kolastheatre.by/be Сайт тэатра]
* {{Спасылка | аўтар = Госьці радыё «Культура» – вядучыя майстры сцэны Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа, артысты [[Раіса Грыбовіч]] і [[Юрась Цьвірка]]. Вядучы [[Навум Гальпяровіч]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары =  | дата публікацыі = 9 верасьня   2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=mN20P6QLakY&amp;t=591s | копія = | дата копіі = | загаловак = Cлаўны шлях на Віцебскай сцэне. Да 100-годдзя Нацыянальнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа. | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
{{слупок-2}}
* [http://vitebsk.biz/theatre/teatr/ Інфармацыя аб тэатры] на сайце [http://vitebsk.biz Vitebsk.biz]
* [http://www.kino-teatr.ru/teatr/207/ Інфармацыя аб тэатры] на сайце [http://www.kino-teatr.ru Кино-Театр.ru]
* [https://web.archive.org/web/20131022061331/http://www.belactors.info/theater/vitebsk.html Інфармацыя аб тэатры] на сайце [http://belactors.info Беларускія акторы тэатру і кіно]
* [https://web.archive.org/web/20110927045204/http://www.interfax.by/ Афіша тэатру] на сайце [https://web.archive.org/web/20110927045204/http://www.interfax.by/ interfax.by]
* [http://vk.com/club2163779 Адкрытая група, прысьвечаная тэатру] на сайце [http://vk.com В контакте]
{{слупок-канец}}

{{Беларускія тэатры}}

[[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Якуба Коласа| ]]
[[Катэгорыя:Беларускія драматычныя тэатры]]
[[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры]]
[[Катэгорыя:Збудаваньні Віцебску]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1926 годзе]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Якуба Коласа]]</text>
      <sha1>mysthpmrgq9zmc8f6gaznk0eopy59xh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жнівеньскае пагадненьне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142731</id>
    <revision>
      <id>2698933</id>
      <parentid>2196546</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6035" sha1="87hm4ns095b0caumryzbdpxd4j6niwp" xml:space="preserve">'''Жні́веньскае пагадне́ньне 1945 року''' — пагадненьне пра аб’яднаньне цэркваў [[Эвангельскія хрысьціяне|эвангельскіх хрысьціянаў]]-[[Баптысты|баптыстаў]] і [[Хрысьціяне веры эвангельскай|хрысьціянаў веры эвангельскай]] ([[пяцідзясятнікі]]), заключанае ў жніўні 1945 у [[Масква|Маскве]] ([[РСФСР]]). Фактычна за стварэньнем аб’яднаньня стаяў [[Савет па справах рэлігіяў]], які адмаўляўся прызнаваць асобны пяцідзясятніцкі зьвяз.

== Мінуўшчына ==
Дзейнасьць хрысьціянаў веры эвангельскай была фактычна забароненая пасьля прыняцьця ў СССР у 1929 новага заканадаўства пра рэлігійныя культы&lt;ref name=&quot;bos&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.prosv.ru/umk/ork/info.aspx?ob_no=20386|загаловак = Пятидесятники|фармат = |назва праекту = Основы религиозных культов и светской этики|выдавец = |дата = 20 чэрвеня 2013|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, а ў наступным року ўсё кіраўніцтва саюзу была арыштаванае і рэпрэсаванае.

Па сканчэньні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] пад ціскам савецкіх уладаў кіраўнікі пяцідзясятнікаў А. Бідаш, Д. Панамарчук (абодва з [[УССР|Украіны]]), І. Панько ([[БССР]]) і С. Вашкевіч ([[Заходняя Ўкраіна]]) падпісалі ўгоду пра аб’яднаньне з [[Эвангельскія хрысьціяне|эвангельскімі хрысьціянамі]] і [[Баптысты|баптыстамі]] ў адзіны саюз. Такім чынам яны спадзяваліся атрымаць магчымасьць легальнае дзейнасьці ў складзе аб’яднанага саюзу. Аб’яднаньне адбылося на ўмовах адмовы ад малітвы на мовах ([[глёсалялія]]) і [[Амываньне ног|мыцьця ног]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = А. Карев.|загаловак = Еще один шаг в деле единства|арыгінал = |спасылка = http://www.mbchurch.ru/publications/brotherly_journal/112/152/?sphrase_id=486381|аўтар выданьня = |выданьне = Братский Вестник|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1945|выпуск = |том = |нумар = 3|старонкі = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. У выніку аб’яднаньня ў грамады ЭХБ да 1965 року ўліліся каля 40 тысячаў пацідзясятнікаў&lt;ref name=&quot;bos&quot; /&gt;.

Аднак большая частка пяцідзясятніцкіх цэркваў адмовілася далучацца да аб’яднаньня. Ужо ў 1946 року ў Кіеве пад кіраўніцтвам А. Бідаша, В. Бялых і І. Леўчука частка лідэраў ХВЭ абвясьціла пра выхад з саюзу. У 1948 у Днепрадзяржынску адбыўся другі пашыраны сход службоўцаў ХВЭ, на якім фактычна было абвешчанае стварэньне новага саюзу. Адразу па сканчэньні сходу ўсе 16 ягоных удзельнікаў былі арыштаваныя і пазьней прысуджаныя да розных тэрмінаў зьняволеньня&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://vvifleem.ru/index.php/istoriya-pyatidesyatnichestva-v-rossii/pyatidesyatniki-v-poslevoennye-gody/avgustovskoe-soglashenie-1945-i-prebyvanie-vo-vsekhb.html|загаловак = Августовское соглашение 1945 и пребывание во ВСЕХБ|фармат = |назва праекту = |выдавец = Московская церковь христиан веры евангельской «Вифлеем»|дата = 20 чэрвеня 2013|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Тым ня меней, выхад пяцідзясятніцкіх суполак з саюзу ЭХБ працягнуўся. «Нерэгістраваныя пяцідзясятнікі» стварылі па ўсім Савецкім Саюзе цэнтралізаваную структуру. Вернікі стала падвяргаліся перасьледам.

== Глядзіце таксама ==
* [[Рэлігія ў СССР]]
* [[Усесаюзны савет эвангельскіх хрысьціянаў-баптыстаў]]
* [[Рэлігійная дыскрымінацыя]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160128160459/http://vvifleem.ru/index.php/istoriya-pyatidesyatnichestva-v-rossii/pyatidesyatniki-v-poslevoennye-gody/avgustovskoe-soglashenie-1945-i-prebyvanie-vo-vsekhb.html#%D0%A1%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Тэкст пагадненьня] {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Хрысьціянства ў СССР]]
[[Катэгорыя:Пагадненьні]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1945 году]]
[[Катэгорыя:Падзеі жніўня]]</text>
      <sha1>87hm4ns095b0caumryzbdpxd4j6niwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэт’ю Пэры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144393</id>
    <revision>
      <id>2699060</id>
      <parentid>2662123</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3689" sha1="tdw5x7de49frzkbdtqipxgdmt2f8ru1" xml:space="preserve">{{Кінэматаграфіст
|Імя                 = Мэт’ю Пэры
|Імя (арыгінал)      = Matthew Perry
|Фота                = Matthew Perry 2013 lighting and color corrected.jpg
|Подпіс              = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Прафэсія            = [[актор]], [[пісьменьнік]], [[прадусар]]
|Гады актыўнасьці    = 1979; 1983 — 2023
|Кірунак             = 
|Узнагароды          = 
|imdb_id             = 0001612
|Сайт                = 
}}
'''Мэт’ю Лэнгфард Пэры''' ({{мова-en|Matthew Langford Perry}}; 19 жніўня 1969 году, [[Ўільямзтаўн (Масачусэтс)|Ўільямзтаўн]], [[Масачусэтс]], [[ЗША]] — 28 кастрычніка 2023, [[Лос-Анджэлес]], ЗША) — канадзка-амэрыканскі [[актор]] і [[камэдыя|комік]], найбольш вядомы рольляй Чэндлера Бінга ў амэрыканскім камэдыйным тэлесэрыяле [[Сябры (сэрыял)|''Сябры'']] (1994—2004), а таксама Нікаласа «Оза» Азяранскі ў фільме ''[[Дзевяць ярдаў]]'' і ягоным працягу ''[[Дзесяць ярдаў]]''. Пэры таксама быў запрошаным акторам у сэрыялах [[Элі Макбіл (тэлесэрыял)|''Элі Макбіл'']], ''[[Бэвэрлі-Гілз, 90210]]'', [[Заходняе крыло (тэлесэрыял)|''Заходняе крыло'']], [[Клініка (тэлесэрыял)|''Клініка'']], удзельнічаў у агучваньні эпізоду [[Сымпсаны|''Сымпсанаў'']].

== Біяграфія ==
Не зважаючы на тое, што Мэт’ю нарадзіўся ў [[ЗША]], дзяцінства ён правёў у сталіцы Канады горадзе [[Атава]]. Пасьля сканчэньня сярэдняй школы ён паступіў у каледж Glebe Collegiate Institute ў Атаве. Першыя крокі ў акторскай справе Пэры зрабіў яшчэ калі навучаўся ў школе, у шоў «Наш Горад», дзе ён гуляў героя Джорджа Гібса, і зьявіўся як пачатковец у пастаноўцы «Цудатворац».

Пасьля працы на тэлебачаньні ён жадаў паступіць ва [[Унівэрсытэт пазлнёвай Каліфорніі|Ўнівэрсытэт Паўднёвай Каліфорніі]], але калі яму прапанавалі вядучую ролю Чэза Расэла ў сэрыяле [[Другі Шанец (тэлесэрыял)|''Другі Шанец'']], ён пераключыўся на акторства. У 2002 годзе зьняўся ў фільме ''[[Развод па-амэрыканску]]''&lt;ref name=&quot;рзвдпмркнскінакіпа&quot;&gt;[https://kinakipa.site/movie?id=2899 Развод па-амэрыканску] на [[Кінакіпа]]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20260630200116/https://www.imdb.com/name/nm1612/ Мэт’ю Пэры] на Internet Movie Database

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пэры, Мэт’ю}}
[[Катэгорыя:Канадзкія акторы]]
[[Катэгорыя:Акторы ЗША]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Гільдыі кінаактораў ЗША]]</text>
      <sha1>tdw5x7de49frzkbdtqipxgdmt2f8ru1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Душан Тарагел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146269</id>
    <revision>
      <id>2698930</id>
      <parentid>2171436</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2698930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4371" sha1="ouqpi23jinj4gn04gn69sg3ly80jo93" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Душан Тарагел
|Арыгінал імя        = Dušan Taragel
|Жанчына             = 
|Партрэт             = 
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|29|9|1961|1}}
|Месца нараджэньня   = {{Сьцяг Чэхаславаччыны}} [[Браціслава]]
|Дата сьмерці        = 
|Месца сьмерці       = 
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = [[пісьменьнік]], [[сцэнарыст]], [[публіцыст]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
{{Ня блытаць|Душан Тарагель|Душанам Тарагелем|славацкім акторам}}
'''Ду́шан Та́рагел''' ({{Мова-sk|Dušan Taragel}}; * 29 верасьня 1961, [[Браціслава]], [[Чэхаславаччына]]) — [[Славаччына|славацкі]] [[Пісьменьнік|празаік]], [[сцэнарыст]] і [[публіцыст]].

== Жыцьцяпіс ==
Навучаўся ў хімічнай сярэдняй спэцыяльнай вучэльні і на філязофскім факультэце [[Унівэрсытэт Коменскага|ўнівэрсытэту Коменскага]] ў [[Браціслава|Браціславе]]. Працаваў будаўніком, музычным рэдактарам [[Чэхаславацкае радыё|Чэхаславацкага радыё]]. Цяпер працуе ў рэклямнай агенцыі і навучаецца на факультэце мультымэдыйных камунікацыяў {{Не перакладзена|Унівэрсытэт Томаша Баці|унівэрсытэту Томаша Баці|cs|Univerzita Tomáše Bati ve Zlíně}} ў [[Зьлін]]е.

== Творчасьць ==
Першыя празаічныя творы пачаў публікаваць у розных пэрыёдыках («Slovenské pohľady», «Kultúrny život», часопісе «Kankán», «Rak», «Domino Fórum», «Inzine») ў [[1980-я|80-х роках]] XX стагодзьдзя. У сваёй творчасьці парадуе выкарыстаньне крытычнага і сацыялістычнага рэалізму, натхняецца г. зв. ''адкіднай літаратурай'' (эратычнай, шпіянажнай) і пераканаўча выкрывае абсурднасьць сьвету і прагнасьць асобных людзей.

== Творы ==

* 1994 — «Башчаванскі і зяць» (сцэнар фільму)
* 1997 — «Казкі для непаслухмяных дзяцей і іхніх клапатлівых бацькоў»
* 1999 — «Сакераю і нажом» (у суаўтарстве з [[Пэтар Пішцянэк|Пэтрам Пішцянкам]])
* 2002 — «Роджэр Кровяк» (комікс, 12 суаўтараў)
* 2005 — «Сэкс па-славацку» (зборнік апавяданьняў)

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20130224051321/http://prajdzisvet.org/authors/258-tarahiel-dushan.html Пераклады] на «[[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСьвеце]]»

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тарагел, Душан}}
[[Катэгорыя:Славацкія літаратары]]
[[Катэгорыя:Славацкія дзіцячыя літаратары]]
[[Катэгорыя:Славацкія сцэнарысты]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браціславе]]</text>
      <sha1>ouqpi23jinj4gn04gn69sg3ly80jo93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куэнка (Гішпанія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147739</id>
    <revision>
      <id>2698992</id>
      <parentid>2237217</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8602" sha1="nset4m3nderhs42mc4lb83dmbkcdkye" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Куэнка
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Куэнкі
|Назва на мове краіны             = Cuenca
|Код мовы назвы краіны            = es
|Краіна                           = Гішпанія
|Герб                             = Escudo de Cuenca.svg
|Сьцяг                            = Bandera de Cuenca.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Аўтаномная супольнасьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Кастылія-Ля-Манча]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = Правінцыя
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Куэнка (правінцыя)|Куэнка]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 911.06
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 946
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 57032
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2012
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +1
|Летні час                        = +2
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = Vista de Cuenca 076.jpg
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 40
 |Шырата хвілінаў                 = 4
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 2
 |Даўгата хвілінаў                = 9
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = http://www.cuenca.es/
}}
'''Куэнка''' ({{мова-es|Cuenca}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Гішпанія|Гішпаніі]], які месьціца ў аўтаномнай супольнасьці [[Кастылія-Ля-Манча]]. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Куэнка (правінцыя)|Куэнка]].

== Гісторыя ==
Паміж рэкамі [[Хукар]] і [[Уэкар|Ўэкар]] на вышыні 956 мэтраў над узроўнем мора ў пачатку нашай эры паўстала кельцкае паселішча. Калі сюды дабраліся рымляне, тут зьявіўся невялікі ўмацаваны гарнізон, які ў 711 годзе захапілі арабы. У сярэдзіне XII стагодзьдзя арабскі географ [[Эль-Ідрысі]] апісваў Куэнку як старажытнае паселішча побач са штучным возерам, акружанае добра ўмацаванымі сьценамі.

У 1177 годзе кастыльскі кароль [[Альфонса VIII Кастыльскі|Альфонса VIII]] авалодаў Куэнкай прыступам і зрабіў яе сталіцай свайго каралеўства й цэнтрам эпархіі. Горад паступова засялілі [[хрысьціянства|хрысьціяне]], якія мірна ўжываліся з [[арабы|арабамі]] й [[габрэі|габрэямі]]. Аднак увядзеньне новага гарадзкога збору законаў, спарадзіла рэлігійныя звады, якія прывялі да фармаваньня кварталаў, заселеных па рэлігійнай прыкмеце.

Да XVI стагодзьдзя горад квітнеў. Са старажытных часоў ён быў знакаміты вытворчасьцю воўны й тэкстылю. Тут вырошчвалі хатнюю жывёлу й апрацоўвалі слановую косьць, гэтае [[рамяство]] ў Куэку прынесьлі жыхары [[Кордава (горад)|Кордавы]]. Прыцягнутыя грашыма, сюды ў пошуках працы прыязджалі мастакі й архітэктары з усёй Гішпаніі, узводзячы тут выдатныя будынкі й палацы.

Куэнка моцна пацярпела ад чумы 1588 году, затым пачалася чарада засух, саранчы, эпідэміяў. Да таго ж кароль [[Карляс IV (кароль Гішпаніі)|Карляс IV]] выдаў указ, які скасоўваў цэхавую вытворчасьць у Куэнцы, каб горад ня быў канкурэнтам каралеўскай фабрыцы [[габэлен]]аў. У выніку места паступова прыйшло ў заняпад. У XVIII стагодзьдзі мясцовы біскуп паспрабаваў адрадзіць тут ткацтва, але пацярпеў няўдачу. У XIX стагодзьдзі Куэнка стала сталіцай зноўку створанай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі — правінцыі Куэнка.

У 1996 годзе стары горад быў унесены ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКО]] як рэдкі прыклад добра захавалага сярэднявечнага ўмацаванага гораду.

== Гарадыя-сябры ==
* [[Куэнка (Эквадор)|Куэнка]], [[Эквадор]]
* [[Ль’Акіля]], [[Італія]]
* [[Паджу]], [[Паўднёвая Карэя]]
* [[Ронда (горад)|Ронда]], [[Гішпанія]]
* [[Плясэнсія]], [[Гішпанія]]

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20070309171139/http://www.cuenca.org/ Афіцыйны сайт]

{{Сусьветная спадчына Гішпаніі}}

[[Катэгорыя:Гарады Гішпаніі]]</text>
      <sha1>nset4m3nderhs42mc4lb83dmbkcdkye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінская дзяржава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151647</id>
    <revision>
      <id>2699061</id>
      <parentid>2612423</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38064" sha1="g72rdv94nwdyms25g026760lol0m2bs" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікай}}
{{Глядзіце таксама|Украінская дзяржава (1941)}}
{{Краіна
|Назва                           = Украінская дзяржава
|НазваЎРоднымСклоне              = Украінскай дзяржавы
|НазваНаДзяржаўнайМове           = {{мова-uk||скарочана}} Українська Держава
|ПэрыядІснаваньня                = 1918
|ПапярэдняяДзяржава1             = Украінская Народная Рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1        = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|НаступнаяДзяржава1              = Украінская Дырэкторыя
|СьцягНаступнайДзяржавы1         = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Сьцяг                           = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Герб                            = Alex K Ukrainska Derzhava.svg
|ДзяржаўныГімн                   = 
|Месцазнаходжаньне               = Location of the Ukrainian State.png
|АфіцыйнаяМова                   = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца                         = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад                =
|ТыпУраду                        = [[Дыктатура]]
|ПасадыКіраўнікоў                = Гетман
|ІмёныКіраўнікоў                 = [[Павал Скарападзкі]]
|Плошча                          = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы       = 
|АдсотакВады                     = 
|ГодАцэнкіНасельніцтва           = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 
|Насельніцтва                    = 
|ШчыльнасьцьНасельніцтва         = 
|ЭтнічныСклад                    = 
|КанфэсійныСклад                 = 
|Пісьменнасьць                   = 
|ГодАцэнкіСУП                    = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП          = 
|СУП                             = 
|СУПНаДушуНасельніцтва           = 
|Валюта                          = [[Карбованец]]
|КодВалюты                       = 
|ЧасавыПас                       = 
|ЧасРозьніцаUTC                  = 
|ЧасавыПасУлетку                 = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку            = 
|НезалежнасьцьПадзеі             = — зацьверджаная&lt;br/&gt;— скасаваная
|НезалежнасьцьДаты               = &lt;br /&gt;29 красавіка 1918&lt;br /&gt;14 сьнежня 1918
|АўтамабільныЗнак                = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню            = 
|ТэлефонныКод                    = 
|Дадаткі                         = 
|Катэгорыя                       = Колішнія дзяржавы Эўропы
}}
'''Украі́нская дзяржа́ва''' ({{мова-uk|Українська Держава}}), часам таксама '''Другая''' '''[[Гетманшчына]]'''&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ru/20200429/1570671531.html Украинская держава имени гетьмана Скоропадского - Радио Sputnik, 26.05.2021]&lt;/ref&gt; ({{мова-uk|Друга Гетьманщина)}} — пэрыяд у новай гісторыі сучаснае [[Украіна|Ўкраіны]] ў часы пасьлярэвалюцыйнай эпохі былой [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], падчас якога на тэрыторыі большай часткі Ўкраіны быў зацьверджаны антысацыялістычны ўрад (таксама вядомы як Гетманат), што існаваў з 29 красавіка&lt;ref name=subcielny&gt;{{Кніга|аўтар = Orest Subtelny.|частка = |загаловак = Ukraine: A History|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=l5uiWHgRphQC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=nl#v=onepage&amp;q&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = Toronto|выдавецтва = University of Toronto Press|год = 1988|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 0-8020-5808-6|наклад = }}&lt;/ref&gt; да сьнежня 1918 году&lt;ref name=tfg&gt;{{Кніга|аўтар = Taylor &amp; Francis Group.|частка = |загаловак = Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=qmN95fFocsMC&amp;pg=PA849&amp;dq=Ukrainian+State+Hetman+Pavlo&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=b5iaUbfCBefA0QWUloGYDQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ukrainian%20State%20Hetman%20Pavlo&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Routledge|год = 1999|том = |старонкі = 849|старонак = 1004|сэрыя = |isbn = 1857430581|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Рэжым Гетманату замяніў сабою прасацыялістычны ўрад Цэнтральнай Рады [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]], які быў разагнаны 28 красавіка 1918 году. На чале новага ўраду стаў [[гетман]] [[Павал Скарападзкі]], пры якім украінскі ўрад пераўтварыўся ў часовую [[дыктатура|дыктатуру]], якая, у прыватнасьці, забараніла ўсе прасацыялістычныя палітычныя рухі з мэтаю стварэньня антыбальшавіцкага фронту.

У сьнежні 1918 году ўрад Скарападзкага быў зрынуты, у выніку чаго ў выглядзе г. зв. Дырэкторыі ва Ўкраіне аднавіўся ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=tfg/&gt;&lt;ref name=jakielchyk&gt;{{Кніга|аўтар = Serhy Yekelchyk.|частка = |загаловак = Ukraine: birth of a modern nation|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=yZLtAAAAMAAJ&amp;q=Ukraine:+Birth+of+a+Modern+Nation&amp;dq=Ukraine:+Birth+of+a+Modern+Nation&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=45ebUcHUNKr20gX2s4HQAw&amp;redir_esc=y|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-19-530546-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Стварэньне рэжыму Ўкраінскай дзяржавы прывяло да аб’яднаньня большай часткі Ўкраіны пад эгідай адной формы дзяржаўнасьці з роспускам прасавецкіх квазідзяржаўных утварэньняў, такіх як [[Адэская Савецкая Рэспубліка]], [[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]] і г. д. Больш жорсткая зьнешняя палітыка і ваенная падтрымка з боку [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаваў]] прывялі да вызначанай стабілізацыі жыцьця ўнутры краіны&lt;ref name=subcielny/&gt;&lt;ref name=jakielchyk/&gt;.

== Геаграфія ==
Дзяржава знаходзілася ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], уключаючы ў сваю тэрыторыю большую частку тэрыторыі сучаснай Украіны, за выняткам Заходняй Украіны ды [[Крым]]у, пры гэтым шэраг тэрытарыяльных прэтэнзіяў або падкантрольных тэрыторыяў распаўсюджваўся на сучасныя рэгіёны [[Беларусь|Беларусі]], [[Расея|Расеі]], [[Малдова|Малдовы]] й [[Польшча|Польшчы]]. На паўночным усходзе, у раёнах сучаснай украінска-расейскай мяжы, існавала часовая дэмаркацыйная лінія з [[РСФСР|Расеяй]], на ўсход ад краіны праходзіла мяжа зь дзяржавай [[Усевялікае Войска Донскае|Усевялікага Войска Донскага]], на паўднёвым усходзе й паўднёвым захадзе праходзіла ўзьбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на поўдні праходзіла мяжа з Крымам, падкантрольным ураду Сулькевіча. На паўднёвым захадзе ў раёне ракі Днестар праходзіла мяжа з [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]], на захадзе — з [[Аўстра-Вугоршчына]]й і зонамі [[Нямецкая імпэрыя|нямецкай]] акупацыі. На поўначы Ўкраіна фармальна мела межы зь [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларусьсю]], аднак амаль увесь поўдзень сучаснай Беларусі, на які прэтэндаваў урад БНР, кантраляваўся Ўкраінай, а на поўнач знаходзіліся тэрыторыі пад кантролем [[Обэр-Ост|нямецкіх акупацыйных уладаў]].

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[Файл:Ukrainian State 1918 divisions.png|міні|290пкс|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украінскай дзяржавы. Тэрытарыяльныя прэтэнзіі пазначаныя зялёнай лініяй.]]
Пры існаваньні УНР усе губэрні Расеі, якія існавалі на тэрыторыі новаўтворанай УНР, былі скасаваныя, наўзамен ім былі створаныя ''землі'', колькасьць якіх была большай за колькасьць губэрняў, якія ахоплівалі тэрыторыю УНР. Па прыходзе да ўлады Скарападзкага губэрнскі адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел зь невялікімі папраўкамі{{Заўвага|Напрыклад, [[Гомель]] трапіў у склад Чарнігаўскай губэрні, у склад якой пры Расеі ніколі не ўваходзіў.}} быў вернуты, а таксама былі створаныя 2 акругі, у выніку чаго Ўкраіна пачала дзяліцца на 9 губэрняў і 2 акругі, кіраўнікамі якіх сталі ''[[староста|старосты]]''. Зь мясцовымі ўрадамі Крыму й Кубані вяліся перамовы па мажлівым аб’яднаньні або стварэньні [[фэдэрацыя|фэдэрацыі]].

{|class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;60%&quot;
! Адзінка !! Адміністрацыйны цэнтар !! ''Староста''
|-
| {{легенда|#A9F45E|Валынская губэрня}}
| [[Жытомір]] || Дзьмітры Андра
|-
| {{легенда|#79F780|Кацярынаслаўская губэрня}}
| [[Дняпро (горад)|Кацярынаслаў]] || Іван Чэрнікаў
|-
| {{легенда|#F4F05E|Кіеўская губэрня}}
| [[Кіеў]] || Іван Чартарыскі
|-
| {{легенда|#C2AAFB|Падольская губэрня}}
| [[Камянец-Падольскі|Камянец]] || Сяргей Кіселаў
|-
| {{легенда|#E98969|Палтаўская губэрня}}
| [[Палтава]] || Сяргей Іваненка
|-
| {{легенда|#F1D587|Харкаўская губэрня}}
| [[Харкаў]] || Пётар Залескі
|-
| {{легенда|#A0E4D6|Хэрсонская губэрня}}
| [[Хэрсон]] || Сямён Пышчэвіч
|-
| {{легенда|#BBBFE6|[[Холмская губэрня]]}}
| [[Берасьце]] || Аляксандар Скорапіс-Ялтухоўскі
|-
| {{легенда|#A8D7F9|Чарнігаўская губэрня}}
| [[Чарнігаў]] || Мікола Савіцкі
|-
| {{легенда|#ACD9B6|[[Палеская акруга (Украінская дзяржава)|Палеская акруга]]}}
| [[Мазыр]] ||
|-
| {{легенда|#FBB05E|Таўрычная акруга}}
| [[Бярдзянск]] ||
|-
| {{легенда|#FFCCCC|[[Крымскі краёвы ўрад]]}}
| [[Сімфэропаль]] ||
|-
| {{легенда|#FC98C8|[[Кубанская Народная Рэспубліка]]}}
| [[Краснадар|Кацярынадар]] ||
|}

=== Тэрытарыяльныя спрэчкі зь Беларусьсю ===
Ужо да існаваньня Ўкраінскай дзяржавы, у часы існаваньня Ўкраінскай Народнай Рэспублікі, паміж кіраўніцтвамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларусі]] і Ўкраіны ўзьнікла пытаньне пра будучы статус памежных земляў — поўдня былых [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]], [[Менская губэрня|Менскай]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]] губэрняў ([[Палесьсе]]).

Асноўнымі прычынамі дыскусіяў стаў розны набор этнаграфічных зьвестак пра рэгіён, згодна зь якім рэгіён мог лічыцца як [[беларусы|беларускім]], так і [[украінцы|ўкраінскім]]; адначасовыя прэтэнзіі беларускіх і ўкраінскіх нацыянальных дзеячоў на рэгіён, а таксама палітыка [[Нямеччына|нямецкіх]] уладаў, якія сваімі рашэньнямі замацавалі сучаснае беларускае Палесьсе спачатку за Ўкраінскай Народнай Рэспублікай, а потым за Ўкраінскай дзяржавай.

Першапачаткова тэрыторыі сучаснага беларускага Палесься, якія складаюць поўдзень сучасных Берасьцейскай і Гомельскай вобласьцяў, былі падзеленыя паміж паветамі Валынскай і Холмскай губэрняў Украінскай дзяржавы. У чэрвені ў Кіеў прыбыў надзвычайны пасол БНР [[Раман Скірмунт]], які паспрабаваў правесьці з украінскім міністрам замежных справаў Дзьмітрыем Дарашэнкам перамовы наконт прыналежнасьці рэгіёну. Гэтыя перамовы не атрымалі посьпеху з прычыны таго, што ўкраінскія ўлады дазналіся пра адсутнасьць рэальнае ўлады ў Беларусі з боку ўраду БНР. У выніку гэтага нямецкае камандаваньне дала згоду на распаўсюджаньне на гэтыя тэрыторыі ўкраінскай улады.

Паводле пастановы Рады міністраў ад 14 жніўня на гэтых тэрыторыях стварылі [[Палеская акруга (Украінская дзяржава)|Палескую акругу]], адміністрацыйным цэнтрам якой стаў [[Мазыр]]. Праз стратэгічныя мэты ў склад Украіны таксама патрапіў [[Гомель]]скі павет Магілёўскай губэрні, які быў далучаны да Чарнігаўскай губэрні&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Бойко, Олена.|частка = |загаловак = Територія, кордони і адміністративно-територіальній поділ Української Держави гетьмана П. Скоропадського (1918)|арыгінал = |спасылка = http://www.history.org.ua/JournALL/regions/3/11.pdf|адказны = |выданьне = Регіональна історія України|месца = |выдавецтва = Збірник наукових статей|год = 2009|том = Випуск 3|старонкі = 222-223|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Па скасаваньні Ўкраінскай дзяржавы ўсе гэтыя тэрыторыі апынуліся ў складзе УНР. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі працягваў захоўваць прэтэнзіі датычна іх, але ніколі ня меў над імі фактычнага кантролю. З 1919 году тэрытарыяльныя прэтэнзіі на рэгіён беларускага Палесься выказаў і ўрад [[ССРБ]].

== Утварэньне ==
У выніку бальшавіцкай агрэсіі, пасьля якой 9 студзеня 1918 году Кіеў быў узяты Саветамі, урад УНР, які першапачаткова перасьледаваў антываенную палітыку, быў вымушаны шукаць ваенную палітыку з боку іншых дзяржаваў.

9 лютага гэтага ж году Ўкраіна ў [[Берасьце|Берасьці]] падпісала сэпаратны мір з Цэнтральнымі дзяржавамі, і ў сакавіку 1918 году расейскія савецкія сілы пакінулі тэрыторыю Ўкраіны. На чале зь нямецкім фэльдмаршалам фон Айхгарнам была створаная група арміяў «Кіеў», функцыяй якой стала абарона Ўкраіны ад мажлівай бальшавіцкай агрэсіі.

25 красавіка 1918 году адбыўся інцыдэнт між нямецкай арміяй і ўрадам Украіны, у ходзе якога адміністрацыя групы арміяў «Кіеў» стала падазраваць тагачасны ўрад Украіны на чале з Усеваладам Галубовічам у выкраданьні старшыні Банку зьнешняга гандлю Абрама Добрага. Праз гэты банк нямецкае вайсковае камандаваньне зьдзяйсьняла ўсе фінансавыя апэрацыі з цэнтральнымі ўладамі Нямеччыны. Фон Айнгарн аддаў загад, згодна зь якім крымінальныя справы на тэрыторыі Ўкраіны змаглі выбарачна трапляць пад юрысдыкцыю нямецкага ваенна-палявога суду разам з судовай сыстэмай уласна Ўкраіны. У адказ на гэта 29 красавіка Ўсевалад Галубовіч заявіў, што падобныя меры занадта вялікія і неапраўданыя ў маштабах расьсьледаваньня справы Добрага.

У той жа дзень у будынку [[кіеў]]скага цырку адбыўся зьезд украінскіх хлебаробаў, на якім сабралося каля 6000 чалавек з усіх васьмі губэрняў, што кантраляваліся Ўкраінай&lt;ref name=subcielny/&gt;. Пасьля атрыманьня Скарападзкім інфармацыі пра зьезд, Скарападзкі асабіста прыбыў у цырк, дзе ён быў абраны гетманам Украіны, пасьля чаго ўдзельнікі зьезду сабраліся на Сафіеўскай плошчы, дзе Павал Скарападзкі быў блаславёны на новую пасаду біскупам Кіеўскім і Галіцкім Нікадымам. У ноч з 29 на 30 красавіка 1918 году прыхільнікі гетмана ўзялі пад кантроль будынкі міністэрства ўнутраных справаў, вайсковага міністэрства і Дзяржаўнага банку. 30 красавіка эліта і найбольш ляяльная частка прыхільнікаў Цэнтральнай Рады, Сечавыя стральцы, былі раззброеныя.

Неўзабаве Скарападзкім была выдадзеная Грамата да ўсяго ўкраінскага народу і закон пра часовае дзяржаўнае ўладкаваньне&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Павло Скоропадський, М. Устимович.|загаловак=Закони про тимчасовий державний устрій України|арыгінал=|спасылка=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/n0004300-18|аўтар выданьня=Державний Вістник, Конституційні акти України, Невідомі конституції України, Київ: Філософська і соціологічна думка|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=Афіцыйны партал Вярхоўнае Рады Ўкраіны|год=1918|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Жадаючы стабільнасьці ва Ўкраіне, да перавароту схільна паставіліся камандаваньні войскаў Аўстра-Вугоршчыны й Нямеччыны. Тым ня менш, супрацоўніцтва Скарападзкага зь дзьвюма краінамі, якое пачалося ў хуткім часе, зрабіла яго непапулярным сярод заўважнай часткі ўкраінскіх сялянаў.

Новая ўлада захавала агульную стылістыку гербу (быў захаваны трызуб, але была дададзеная выява казака), аднак зьмяніла пазыцыю палосаў на сьцягу, у выніку чаго ён набыў аналягічны з сучасным выгляд.

Супраць перавароту выступілі Сечавыя стральцы і падразьдзяленьні г.зв. сінежупаньнікаў (апошнія былі сфармаваныя з ваеннапалонных Нямеччыны і Аўстра-Вугоршчыны і атрымалі сваю назву праз колер мундзіраў).

Унутраная апазыцыя ў грамадзтве была ўзмоцненая рэквізыцыяй харчовых запасаў у насельніцтва і аднаўленьня ўладаньняў багатых землеўладальнікаў. Праціўнікі ўраду Скарападзкага сталі ажыцьцяўляць акты сабатажу і падпалу, у ліпені 1918 году быў забіты фон Айнгальм. У жніўні гэтага ж году антыўрадавая кааліцыя прымусіла Скарападзкага аднавіць інстытут Сечавых стральцоў. На гэты момант стала відавочным паражэньне Цэнтральных дзяржаваў у [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]], таму Скарападзкі, разумеючы беспасьпяховасьць разьліку на падтрымку Цэнтральных дзяржаваў, стаў шукаць падтрымкі ў расейскага [[Белы рух|Белага руху]]. Гэта яшчэ больш павялічыла незадавальненьне Скарападзкім, бо Белы рух вельмі скептычна ставіўся як да [[украінцы|ўкраінскай]] нацыянальнай ідэі, так і да ідэі ўкраінскае дзяржаўнасьці.

У сьнежні 1918 году ўрад Скарападзкага быў зрынуты, і на ягоным месцы была зацьверджаная Дырэкторыя, якая аднавіла ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=tfg/&gt;&lt;ref name=jakielchyk/&gt;.

== Падзеі Грамадзянскай вайны ==
[[Файл:Ukrainian State 1918.11-12.png|міні|290пкс|Паўстаньні ва Ўкраіне ў лістападзе — сьнежні 1918 году. Салятавым — ужо існая на той момант [[ЗУНР]], блакітным уверсе — [[Обэр-Ост]], зьлева ад яго ружовым — тэрыторыі пад кантролем мясцовых атрадаў польскае самаабароны.]]
Амаль увесь камандны склад узброеных сілаў Украінскае дзяржавы складаўся з афіцэраў былой імпэратарскай арміі Расеі&lt;ref name=tydzienj&gt;{{артыкул|аўтар=Andriy Rukkas.|загаловак=The Army and Independence. Why the Baltic States succeeded in defending their states in 1917-20 while Ukraine failed|арыгінал=|спасылка=http://ukrainianweek.com/History/77266|аўтар выданьня=|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=Тиждень.ua|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;, таму большасьць зь іх не падтрымала ўкраінскі нацыянальны рух, разглядаючы яго толькі як сродак дасягненьня ўласных мэтаў&lt;ref name=tydzienj/&gt;. У той жа час шырокія масы ўкраінскага насельніцтва ня мелі разьвітага адчуваньня нацыянальнае самасьвядомасьці, праз што заўважная іх частка трапіла пад уплыў сацыялістычнай і камуністычнай прапаганды&lt;ref name=tydzienj/&gt;.

Пасьля перамір’я, якім было азнаменаванае заканчэньне Першай сусьветнай вайны, украінскія сацыялісты (галоўным чынам прадстаўнікі несавецкіх сацыялістаў, якія, у адрозьненьне ад украінскіх прарасейскіх сацыялістаў, ставілі на мэце здабыцьцё ўкраінскае дзяржаўнасьці) сфармавалі ўрад, вядомы ў гістарыяграфіі як Дырэкторыя. Гэты ўрад абапіраўся на атрады Сечавых стральцоў і шэражупаньнікаў. Нягледзячы на тое, што аўстра-вугорскія ды нямецкія войскі яшчэ не былі выведзеныя на той момант з Украіны, яны ўжо былі ў дэмаралізаваным стане адносна баявых дзеяньняў. Тым ня менш, падтрымку Дырэкторыі аказала большая частка былых сілаў Скарападзкага&lt;ref name=tydzienj/&gt;.

16 лістапада 1918 годзе ў горадзе [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белая Царква]] пачаліся баявыя дзеяньні супраць Гетманату. Скарападзкі быў вымушаны зьвярнуцца да белагвардзейцаў, якія ў сваю чаргу ўспрымалі Ўкраіну як пляцдарм на выхад і далучэньне да сілаў Добраахвотніцкай арміі Дзянікіна, што месьцілася ля ракі [[Дон]]. Іхныя войскі былі сабраныя ў г.зв. Асаблівы корпус, які, аднак, ня здолеў супрацьстаяць сілам Дырэкторыі на чале з [[Сымон Пятлюра|Сымонам Пятлюрам]], у выніку чаго 14 сьнежня Скарападзкі зрокся пасады гетмана, калі Ўкраінская Народная Армія авалодала Кіевам. Урад гетмана быў скасаваны і на зьмену яму прыйшоў урад Дырэкторыі.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* II Міжнародна наукова конференція: «Гетьман Павло Скоропадський та Українська Держава 1918 року» : наук. зб., присвячений 125-річчю від народження Гетьмана Скоропадського, та 80-річчю проголошення Української Держави 1918 року / Гетьман Павло Скоропадський та Українська Держава 1918 року; Кульчицький С. [та ін.]. — Київ, 1998. — 242 с.
* ''Білодід О.'' Павло Скоропадський і Україна / О. Білодід, В. Панченко. – Київ : Бібліотека українця, 1997. – 88 с.
* ''Булгаков Ю.В.'' Відносини Гетьманату з центральними державами: новітні підходи та інтерпретації // Вісник Державної академії керівних кадрів культури і мистецтв : науковий журнал / Державна академія керівних кадрів культури і мистецтв. – Київ, 2009. – № 4. – С. 118-122
* ''Гавриленко О. А., Логвиненко І. А.'' [http://ukrhist.at.ua/publ/22-1-0-315 Гетьманський переворот 29 квітня 1918 р.: причини та наслідки] // Актуальні проблеми юридичної науки у дослідженнях вчених: науково-практичний збірник. — К., 2000. — № 3. — С. 2-10.
* ''Гай-Нижник П. П.'' Міністерство праці Української Держави і робітниче законодавство Гетьманату 1918 р. у світлі невідомих документів // Збірник наукових праць Науково-дослідного інституту українознавства. — Т. XVIII. — К.: Поліграфічний центр «Фоліант», 2007. — C. 325–350.
* ''Гай-Нижник П.'' Торгівельно-промислова політика уряду Української Держави Гетьмана Павла Скоропадського 1918 р. // Наукові записки. Збірник праць молодих вчених та аспірантів. — Т. 2. — К.: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 1997. — С. 353–396.
* ''Гай-Нижник П. П.'' Фінансова політика уряду Української Держави Гетьмана П. Скоропадського (29 квітня — 14 грудня 1918 р.). — К., 2004. — 430 с.
* Гетьманат Павла Скоропадського: історія, постаті, контроверсії: Всеукраїнська наукова конференція, 19-20 травня 2008 р. / Український інститут національної пам’яті; Інститут історії України НАНУ; [ відп. ред. В.Ф. Верстюк ]. — Київ: Видавництво ім. Олени Теліги, 2008. — 320 с.
* ''Дацків І.Б''. Здобутки дипломатії гетьманату Павла Скоропадського // Збірник наукових праць Науково-дослідного інституту українознавства / Науково-дослідний інститут українознавства. – Київ, 2009. — Т. 23. — С. 349-367.
* ''Капелюшний В.П.'' Новітня історіографія Гетьманату Павла Скоропадського // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка / Київський національний університет імені Тараса Шевченка. — Київ, 2001. — С. 23-25. — (Історія; Вип. 54)
* ''Ковальчук М.'' Гетьман Павло Скоропадський та українське державотворення доби визвольних змагань // Пам’ять століть. Україна : Історичний науковий та літературний журнал. / Мін. освіти і науки Укр., Нац. пед. ун. ім. Михайла Драгоманова та інш. — Київ, 2002. — № 1. — С.38-53.
* ''Корольов Г.'' Гетьманат Павла Скоропадського 1918 р.: уявлення та образи сучасної історіографії // Історія України. — Київ, 2012. — червень (№ 21/22).
* ''Пиріг Р.Я.'' Гетьманат Павла Скоропадського з погляду німецько-австрійських союзників // Український історичний журнал : науковий журнал / НАНУ, Ін-т історії України, Ін-т політич. і етнонаціон. досліджень. — Київ, 2008. — № 4. — С. 38-47.
* ''Пиріг Р.Я.'' Гетьманат Павла Скоропадського: між Німеччиною і Росією / НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2008. — 209 с.
* ''Пиріг Р.'' Українська гетьманська держава 1918 року. Історичні нариси / НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2011. — 336 с.
* ''Чернега А.П.'' Гетьманат Павла Скоропадського — консервативні спроби національно-державного відродження // Часопис Київського університету права : український науково-теоретичний часопис / Київський ун-т права НАН України, Ін-т держави і права ім. В.М. Корецького НАН України. — Київ, 2012. — № 1. — С. 43-48.
* ''Яневський Д.Б.'' Маловідомі конституційні акти України. — К., 1991.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Артыкул|аўтар=Дмитрий Кисель, Станислав Коршунов.|загаловак=Кому принадлежал Брест в 1918 году?|арыгінал=|спасылка=http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/|аўтар выданьня=|выданьне=[[Брестская газета]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}
* {{Артыкул|аўтар=|загаловак=The Ukrainian National Republic and the Struggle for Independence, 1917-1920|арыгінал=|спасылка=http://www.encyclopediaofukraine.com/History.asp#Topic_18|аўтар выданьня=|выданьне=Internet Encyclopedia of Ukraine/Енціклопедія України в інтернеті|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}

{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Украінская дзяржава| ]]
[[Катэгорыя:Распад Расейскай імпэрыі]]</text>
      <sha1>g72rdv94nwdyms25g026760lol0m2bs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699063</id>
      <parentid>2699061</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38012" sha1="ayvh46d1d8idy2e17bkmou5qn0aeno6" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікай}}
{{Глядзіце таксама|Украінская дзяржава (1941)}}
{{Краіна
|Назва                           = Украінская дзяржава
|НазваЎРоднымСклоне              = Украінскай дзяржавы
|НазваНаДзяржаўнайМове           = {{мова-uk||скарочана}} Українська Держава
|ПэрыядІснаваньня                = 1918
|ПапярэдняяДзяржава1             = Украінская Народная Рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1        = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|НаступнаяДзяржава1              = Украінская Дырэкторыя
|СьцягНаступнайДзяржавы1         = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Сьцяг                           = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Герб                            = Alex K Ukrainska Derzhava.svg
|ДзяржаўныГімн                   = 
|Месцазнаходжаньне               = Location of the Ukrainian State.png
|АфіцыйнаяМова                   = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца                         = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад                =
|ТыпУраду                        = [[Дыктатура]]
|ПасадыКіраўнікоў                = Гетман
|ІмёныКіраўнікоў                 = [[Павал Скарападзкі]]
|Плошча                          = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы       = 
|АдсотакВады                     = 
|ГодАцэнкіНасельніцтва           = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 
|Насельніцтва                    = 
|ШчыльнасьцьНасельніцтва         = 
|ЭтнічныСклад                    = 
|КанфэсійныСклад                 = 
|Пісьменнасьць                   = 
|ГодАцэнкіСУП                    = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП          = 
|СУП                             = 
|СУПНаДушуНасельніцтва           = 
|Валюта                          = [[Карбованец]]
|КодВалюты                       = 
|ЧасавыПас                       = 
|ЧасРозьніцаUTC                  = 
|ЧасавыПасУлетку                 = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку            = 
|НезалежнасьцьПадзеі             = — зацьверджаная&lt;br/&gt;— скасаваная
|НезалежнасьцьДаты               = &lt;br /&gt;29 красавіка 1918&lt;br /&gt;14 сьнежня 1918
|АўтамабільныЗнак                = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню            = 
|ТэлефонныКод                    = 
|Дадаткі                         = 
|Катэгорыя                       = Колішнія дзяржавы Эўропы
}}
'''Украі́нская дзяржа́ва''' ({{мова-uk|Українська Держава}}), часам таксама '''Другая''' '''[[Гетманшчына]]'''&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ru/20200429/1570671531.html Украинская держава имени гетьмана Скоропадского - Радио Sputnik, 26.05.2021]&lt;/ref&gt; ({{мова-uk|Друга Гетьманщина)}} — пэрыяд у новай гісторыі сучаснае [[Украіна|Ўкраіны]] ў часы пасьлярэвалюцыйнай эпохі былой [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], падчас якога на тэрыторыі большай часткі Ўкраіны быў зацьверджаны антысацыялістычны ўрад, што існаваў з 29 красавіка&lt;ref name=subcielny&gt;{{Кніга|аўтар = Orest Subtelny.|частка = |загаловак = Ukraine: A History|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=l5uiWHgRphQC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=nl#v=onepage&amp;q&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = Toronto|выдавецтва = University of Toronto Press|год = 1988|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 0-8020-5808-6|наклад = }}&lt;/ref&gt; да сьнежня 1918 году&lt;ref name=tfg&gt;{{Кніга|аўтар = Taylor &amp; Francis Group.|частка = |загаловак = Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=qmN95fFocsMC&amp;pg=PA849&amp;dq=Ukrainian+State+Hetman+Pavlo&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=b5iaUbfCBefA0QWUloGYDQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ukrainian%20State%20Hetman%20Pavlo&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Routledge|год = 1999|том = |старонкі = 849|старонак = 1004|сэрыя = |isbn = 1857430581|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Рэжым Гетманату замяніў сабою прасацыялістычны ўрад Цэнтральнай Рады [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]], які быў разагнаны 28 красавіка 1918 году. На чале новага ўраду стаў [[гетман]] [[Павал Скарападзкі]], пры якім украінскі ўрад пераўтварыўся ў часовую [[дыктатура|дыктатуру]], якая, у прыватнасьці, забараніла ўсе прасацыялістычныя палітычныя рухі з мэтаю стварэньня антыбальшавіцкага фронту.

У сьнежні 1918 году ўрад Скарападзкага быў зрынуты, у выніку чаго ў выглядзе г. зв. Дырэкторыі ва Ўкраіне аднавіўся ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=tfg/&gt;&lt;ref name=jakielchyk&gt;{{Кніга|аўтар = Serhy Yekelchyk.|частка = |загаловак = Ukraine: birth of a modern nation|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=yZLtAAAAMAAJ&amp;q=Ukraine:+Birth+of+a+Modern+Nation&amp;dq=Ukraine:+Birth+of+a+Modern+Nation&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=45ebUcHUNKr20gX2s4HQAw&amp;redir_esc=y|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-19-530546-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Стварэньне рэжыму Ўкраінскай дзяржавы прывяло да аб’яднаньня большай часткі Ўкраіны пад эгідай адной формы дзяржаўнасьці з роспускам прасавецкіх квазідзяржаўных утварэньняў, такіх як [[Адэская Савецкая Рэспубліка]], [[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]] і г. д. Больш жорсткая зьнешняя палітыка і ваенная падтрымка з боку [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаваў]] прывялі да вызначанай стабілізацыі жыцьця ўнутры краіны&lt;ref name=subcielny/&gt;&lt;ref name=jakielchyk/&gt;.

== Геаграфія ==
Дзяржава знаходзілася ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], уключаючы ў сваю тэрыторыю большую частку тэрыторыі сучаснай Украіны, за выняткам Заходняй Украіны ды [[Крым]]у, пры гэтым шэраг тэрытарыяльных прэтэнзіяў або падкантрольных тэрыторыяў распаўсюджваўся на сучасныя рэгіёны [[Беларусь|Беларусі]], [[Расея|Расеі]], [[Малдова|Малдовы]] й [[Польшча|Польшчы]]. На паўночным усходзе, у раёнах сучаснай украінска-расейскай мяжы, існавала часовая дэмаркацыйная лінія з [[РСФСР|Расеяй]], на ўсход ад краіны праходзіла мяжа зь дзяржавай [[Усевялікае Войска Донскае|Усевялікага Войска Донскага]], на паўднёвым усходзе й паўднёвым захадзе праходзіла ўзьбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на поўдні праходзіла мяжа з Крымам, падкантрольным ураду Сулькевіча. На паўднёвым захадзе ў раёне ракі Днестар праходзіла мяжа з [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]], на захадзе — з [[Аўстра-Вугоршчына]]й і зонамі [[Нямецкая імпэрыя|нямецкай]] акупацыі. На поўначы Ўкраіна фармальна мела межы зь [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларусьсю]], аднак амаль увесь поўдзень сучаснай Беларусі, на які прэтэндаваў урад БНР, кантраляваўся Ўкраінай, а на поўнач знаходзіліся тэрыторыі пад кантролем [[Обэр-Ост|нямецкіх акупацыйных уладаў]].

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[Файл:Ukrainian State 1918 divisions.png|міні|290пкс|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украінскай дзяржавы. Тэрытарыяльныя прэтэнзіі пазначаныя зялёнай лініяй.]]
Пры існаваньні УНР усе губэрні Расеі, якія існавалі на тэрыторыі новаўтворанай УНР, былі скасаваныя, наўзамен ім былі створаныя ''землі'', колькасьць якіх была большай за колькасьць губэрняў, якія ахоплівалі тэрыторыю УНР. Па прыходзе да ўлады Скарападзкага губэрнскі адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел зь невялікімі папраўкамі{{Заўвага|Напрыклад, [[Гомель]] трапіў у склад Чарнігаўскай губэрні, у склад якой пры Расеі ніколі не ўваходзіў.}} быў вернуты, а таксама былі створаныя 2 акругі, у выніку чаго Ўкраіна пачала дзяліцца на 9 губэрняў і 2 акругі, кіраўнікамі якіх сталі ''[[староста|старосты]]''. Зь мясцовымі ўрадамі Крыму й Кубані вяліся перамовы па мажлівым аб’яднаньні або стварэньні [[фэдэрацыя|фэдэрацыі]].

{|class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;60%&quot;
! Адзінка !! Адміністрацыйны цэнтар !! ''Староста''
|-
| {{легенда|#A9F45E|Валынская губэрня}}
| [[Жытомір]] || Дзьмітры Андра
|-
| {{легенда|#79F780|Кацярынаслаўская губэрня}}
| [[Дняпро (горад)|Кацярынаслаў]] || Іван Чэрнікаў
|-
| {{легенда|#F4F05E|Кіеўская губэрня}}
| [[Кіеў]] || Іван Чартарыскі
|-
| {{легенда|#C2AAFB|Падольская губэрня}}
| [[Камянец-Падольскі|Камянец]] || Сяргей Кіселаў
|-
| {{легенда|#E98969|Палтаўская губэрня}}
| [[Палтава]] || Сяргей Іваненка
|-
| {{легенда|#F1D587|Харкаўская губэрня}}
| [[Харкаў]] || Пётар Залескі
|-
| {{легенда|#A0E4D6|Хэрсонская губэрня}}
| [[Хэрсон]] || Сямён Пышчэвіч
|-
| {{легенда|#BBBFE6|[[Холмская губэрня]]}}
| [[Берасьце]] || Аляксандар Скорапіс-Ялтухоўскі
|-
| {{легенда|#A8D7F9|Чарнігаўская губэрня}}
| [[Чарнігаў]] || Мікола Савіцкі
|-
| {{легенда|#ACD9B6|[[Палеская акруга (Украінская дзяржава)|Палеская акруга]]}}
| [[Мазыр]] ||
|-
| {{легенда|#FBB05E|Таўрычная акруга}}
| [[Бярдзянск]] ||
|-
| {{легенда|#FFCCCC|[[Крымскі краёвы ўрад]]}}
| [[Сімфэропаль]] ||
|-
| {{легенда|#FC98C8|[[Кубанская Народная Рэспубліка]]}}
| [[Краснадар|Кацярынадар]] ||
|}

=== Тэрытарыяльныя спрэчкі зь Беларусьсю ===
Ужо да існаваньня Ўкраінскай дзяржавы, у часы існаваньня Ўкраінскай Народнай Рэспублікі, паміж кіраўніцтвамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларусі]] і Ўкраіны ўзьнікла пытаньне пра будучы статус памежных земляў — поўдня былых [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]], [[Менская губэрня|Менскай]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]] губэрняў ([[Палесьсе]]).

Асноўнымі прычынамі дыскусіяў стаў розны набор этнаграфічных зьвестак пра рэгіён, згодна зь якім рэгіён мог лічыцца як [[беларусы|беларускім]], так і [[украінцы|ўкраінскім]]; адначасовыя прэтэнзіі беларускіх і ўкраінскіх нацыянальных дзеячоў на рэгіён, а таксама палітыка [[Нямеччына|нямецкіх]] уладаў, якія сваімі рашэньнямі замацавалі сучаснае беларускае Палесьсе спачатку за Ўкраінскай Народнай Рэспублікай, а потым за Ўкраінскай дзяржавай.

Першапачаткова тэрыторыі сучаснага беларускага Палесься, якія складаюць поўдзень сучасных Берасьцейскай і Гомельскай вобласьцяў, былі падзеленыя паміж паветамі Валынскай і Холмскай губэрняў Украінскай дзяржавы. У чэрвені ў Кіеў прыбыў надзвычайны пасол БНР [[Раман Скірмунт]], які паспрабаваў правесьці з украінскім міністрам замежных справаў Дзьмітрыем Дарашэнкам перамовы наконт прыналежнасьці рэгіёну. Гэтыя перамовы не атрымалі посьпеху з прычыны таго, што ўкраінскія ўлады дазналіся пра адсутнасьць рэальнае ўлады ў Беларусі з боку ўраду БНР. У выніку гэтага нямецкае камандаваньне дала згоду на распаўсюджаньне на гэтыя тэрыторыі ўкраінскай улады.

Паводле пастановы Рады міністраў ад 14 жніўня на гэтых тэрыторыях стварылі [[Палеская акруга (Украінская дзяржава)|Палескую акругу]], адміністрацыйным цэнтрам якой стаў [[Мазыр]]. Праз стратэгічныя мэты ў склад Украіны таксама патрапіў [[Гомель]]скі павет Магілёўскай губэрні, які быў далучаны да Чарнігаўскай губэрні&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Бойко, Олена.|частка = |загаловак = Територія, кордони і адміністративно-територіальній поділ Української Держави гетьмана П. Скоропадського (1918)|арыгінал = |спасылка = http://www.history.org.ua/JournALL/regions/3/11.pdf|адказны = |выданьне = Регіональна історія України|месца = |выдавецтва = Збірник наукових статей|год = 2009|том = Випуск 3|старонкі = 222-223|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Па скасаваньні Ўкраінскай дзяржавы ўсе гэтыя тэрыторыі апынуліся ў складзе УНР. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі працягваў захоўваць прэтэнзіі датычна іх, але ніколі ня меў над імі фактычнага кантролю. З 1919 году тэрытарыяльныя прэтэнзіі на рэгіён беларускага Палесься выказаў і ўрад [[ССРБ]].

== Утварэньне ==
У выніку бальшавіцкай агрэсіі, пасьля якой 9 студзеня 1918 году Кіеў быў узяты Саветамі, урад УНР, які першапачаткова перасьледаваў антываенную палітыку, быў вымушаны шукаць ваенную палітыку з боку іншых дзяржаваў.

9 лютага гэтага ж году Ўкраіна ў [[Берасьце|Берасьці]] падпісала сэпаратны мір з Цэнтральнымі дзяржавамі, і ў сакавіку 1918 году расейскія савецкія сілы пакінулі тэрыторыю Ўкраіны. На чале зь нямецкім фэльдмаршалам фон Айхгарнам была створаная група арміяў «Кіеў», функцыяй якой стала абарона Ўкраіны ад мажлівай бальшавіцкай агрэсіі.

25 красавіка 1918 году адбыўся інцыдэнт між нямецкай арміяй і ўрадам Украіны, у ходзе якога адміністрацыя групы арміяў «Кіеў» стала падазраваць тагачасны ўрад Украіны на чале з Усеваладам Галубовічам у выкраданьні старшыні Банку зьнешняга гандлю Абрама Добрага. Праз гэты банк нямецкае вайсковае камандаваньне зьдзяйсьняла ўсе фінансавыя апэрацыі з цэнтральнымі ўладамі Нямеччыны. Фон Айнгарн аддаў загад, згодна зь якім крымінальныя справы на тэрыторыі Ўкраіны змаглі выбарачна трапляць пад юрысдыкцыю нямецкага ваенна-палявога суду разам з судовай сыстэмай уласна Ўкраіны. У адказ на гэта 29 красавіка Ўсевалад Галубовіч заявіў, што падобныя меры занадта вялікія і неапраўданыя ў маштабах расьсьледаваньня справы Добрага.

У той жа дзень у будынку [[кіеў]]скага цырку адбыўся зьезд украінскіх хлебаробаў, на якім сабралося каля 6000 чалавек з усіх васьмі губэрняў, што кантраляваліся Ўкраінай&lt;ref name=subcielny/&gt;. Пасьля атрыманьня Скарападзкім інфармацыі пра зьезд, Скарападзкі асабіста прыбыў у цырк, дзе ён быў абраны гетманам Украіны, пасьля чаго ўдзельнікі зьезду сабраліся на Сафіеўскай плошчы, дзе Павал Скарападзкі быў блаславёны на новую пасаду біскупам Кіеўскім і Галіцкім Нікадымам. У ноч з 29 на 30 красавіка 1918 году прыхільнікі гетмана ўзялі пад кантроль будынкі міністэрства ўнутраных справаў, вайсковага міністэрства і Дзяржаўнага банку. 30 красавіка эліта і найбольш ляяльная частка прыхільнікаў Цэнтральнай Рады, Сечавыя стральцы, былі раззброеныя.

Неўзабаве Скарападзкім была выдадзеная Грамата да ўсяго ўкраінскага народу і закон пра часовае дзяржаўнае ўладкаваньне&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Павло Скоропадський, М. Устимович.|загаловак=Закони про тимчасовий державний устрій України|арыгінал=|спасылка=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/n0004300-18|аўтар выданьня=Державний Вістник, Конституційні акти України, Невідомі конституції України, Київ: Філософська і соціологічна думка|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=Афіцыйны партал Вярхоўнае Рады Ўкраіны|год=1918|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Жадаючы стабільнасьці ва Ўкраіне, да перавароту схільна паставіліся камандаваньні войскаў Аўстра-Вугоршчыны й Нямеччыны. Тым ня менш, супрацоўніцтва Скарападзкага зь дзьвюма краінамі, якое пачалося ў хуткім часе, зрабіла яго непапулярным сярод заўважнай часткі ўкраінскіх сялянаў.

Новая ўлада захавала агульную стылістыку гербу (быў захаваны трызуб, але была дададзеная выява казака), аднак зьмяніла пазыцыю палосаў на сьцягу, у выніку чаго ён набыў аналягічны з сучасным выгляд.

Супраць перавароту выступілі Сечавыя стральцы і падразьдзяленьні г.зв. сінежупаньнікаў (апошнія былі сфармаваныя з ваеннапалонных Нямеччыны і Аўстра-Вугоршчыны і атрымалі сваю назву праз колер мундзіраў).

Унутраная апазыцыя ў грамадзтве была ўзмоцненая рэквізыцыяй харчовых запасаў у насельніцтва і аднаўленьня ўладаньняў багатых землеўладальнікаў. Праціўнікі ўраду Скарападзкага сталі ажыцьцяўляць акты сабатажу і падпалу, у ліпені 1918 году быў забіты фон Айнгальм. У жніўні гэтага ж году антыўрадавая кааліцыя прымусіла Скарападзкага аднавіць інстытут Сечавых стральцоў. На гэты момант стала відавочным паражэньне Цэнтральных дзяржаваў у [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]], таму Скарападзкі, разумеючы беспасьпяховасьць разьліку на падтрымку Цэнтральных дзяржаваў, стаў шукаць падтрымкі ў расейскага [[Белы рух|Белага руху]]. Гэта яшчэ больш павялічыла незадавальненьне Скарападзкім, бо Белы рух вельмі скептычна ставіўся як да [[украінцы|ўкраінскай]] нацыянальнай ідэі, так і да ідэі ўкраінскае дзяржаўнасьці.

У сьнежні 1918 году ўрад Скарападзкага быў зрынуты, і на ягоным месцы была зацьверджаная Дырэкторыя, якая аднавіла ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=tfg/&gt;&lt;ref name=jakielchyk/&gt;.

== Падзеі Грамадзянскай вайны ==
[[Файл:Ukrainian State 1918.11-12.png|міні|290пкс|Паўстаньні ва Ўкраіне ў лістападзе — сьнежні 1918 году. Салятавым — ужо існая на той момант [[ЗУНР]], блакітным уверсе — [[Обэр-Ост]], зьлева ад яго ружовым — тэрыторыі пад кантролем мясцовых атрадаў польскае самаабароны.]]
Амаль увесь камандны склад узброеных сілаў Украінскае дзяржавы складаўся з афіцэраў былой імпэратарскай арміі Расеі&lt;ref name=tydzienj&gt;{{артыкул|аўтар=Andriy Rukkas.|загаловак=The Army and Independence. Why the Baltic States succeeded in defending their states in 1917-20 while Ukraine failed|арыгінал=|спасылка=http://ukrainianweek.com/History/77266|аўтар выданьня=|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=Тиждень.ua|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;, таму большасьць зь іх не падтрымала ўкраінскі нацыянальны рух, разглядаючы яго толькі як сродак дасягненьня ўласных мэтаў&lt;ref name=tydzienj/&gt;. У той жа час шырокія масы ўкраінскага насельніцтва ня мелі разьвітага адчуваньня нацыянальнае самасьвядомасьці, праз што заўважная іх частка трапіла пад уплыў сацыялістычнай і камуністычнай прапаганды&lt;ref name=tydzienj/&gt;.

Пасьля перамір’я, якім было азнаменаванае заканчэньне Першай сусьветнай вайны, украінскія сацыялісты (галоўным чынам прадстаўнікі несавецкіх сацыялістаў, якія, у адрозьненьне ад украінскіх прарасейскіх сацыялістаў, ставілі на мэце здабыцьцё ўкраінскае дзяржаўнасьці) сфармавалі ўрад, вядомы ў гістарыяграфіі як Дырэкторыя. Гэты ўрад абапіраўся на атрады Сечавых стральцоў і шэражупаньнікаў. Нягледзячы на тое, што аўстра-вугорскія ды нямецкія войскі яшчэ не былі выведзеныя на той момант з Украіны, яны ўжо былі ў дэмаралізаваным стане адносна баявых дзеяньняў. Тым ня менш, падтрымку Дырэкторыі аказала большая частка былых сілаў Скарападзкага&lt;ref name=tydzienj/&gt;.

16 лістапада 1918 годзе ў горадзе [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белая Царква]] пачаліся баявыя дзеяньні супраць Гетманату. Скарападзкі быў вымушаны зьвярнуцца да белагвардзейцаў, якія ў сваю чаргу ўспрымалі Ўкраіну як пляцдарм на выхад і далучэньне да сілаў Добраахвотніцкай арміі Дзянікіна, што месьцілася ля ракі [[Дон]]. Іхныя войскі былі сабраныя ў г.зв. Асаблівы корпус, які, аднак, ня здолеў супрацьстаяць сілам Дырэкторыі на чале з [[Сымон Пятлюра|Сымонам Пятлюрам]], у выніку чаго 14 сьнежня Скарападзкі зрокся пасады гетмана, калі Ўкраінская Народная Армія авалодала Кіевам. Урад гетмана быў скасаваны і на зьмену яму прыйшоў урад Дырэкторыі.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* II Міжнародна наукова конференція: «Гетьман Павло Скоропадський та Українська Держава 1918 року» : наук. зб., присвячений 125-річчю від народження Гетьмана Скоропадського, та 80-річчю проголошення Української Держави 1918 року / Гетьман Павло Скоропадський та Українська Держава 1918 року; Кульчицький С. [та ін.]. — Київ, 1998. — 242 с.
* ''Білодід О.'' Павло Скоропадський і Україна / О. Білодід, В. Панченко. – Київ : Бібліотека українця, 1997. – 88 с.
* ''Булгаков Ю.В.'' Відносини Гетьманату з центральними державами: новітні підходи та інтерпретації // Вісник Державної академії керівних кадрів культури і мистецтв : науковий журнал / Державна академія керівних кадрів культури і мистецтв. – Київ, 2009. – № 4. – С. 118-122
* ''Гавриленко О. А., Логвиненко І. А.'' [http://ukrhist.at.ua/publ/22-1-0-315 Гетьманський переворот 29 квітня 1918 р.: причини та наслідки] // Актуальні проблеми юридичної науки у дослідженнях вчених: науково-практичний збірник. — К., 2000. — № 3. — С. 2-10.
* ''Гай-Нижник П. П.'' Міністерство праці Української Держави і робітниче законодавство Гетьманату 1918 р. у світлі невідомих документів // Збірник наукових праць Науково-дослідного інституту українознавства. — Т. XVIII. — К.: Поліграфічний центр «Фоліант», 2007. — C. 325–350.
* ''Гай-Нижник П.'' Торгівельно-промислова політика уряду Української Держави Гетьмана Павла Скоропадського 1918 р. // Наукові записки. Збірник праць молодих вчених та аспірантів. — Т. 2. — К.: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 1997. — С. 353–396.
* ''Гай-Нижник П. П.'' Фінансова політика уряду Української Держави Гетьмана П. Скоропадського (29 квітня — 14 грудня 1918 р.). — К., 2004. — 430 с.
* Гетьманат Павла Скоропадського: історія, постаті, контроверсії: Всеукраїнська наукова конференція, 19-20 травня 2008 р. / Український інститут національної пам’яті; Інститут історії України НАНУ; [ відп. ред. В.Ф. Верстюк ]. — Київ: Видавництво ім. Олени Теліги, 2008. — 320 с.
* ''Дацків І.Б''. Здобутки дипломатії гетьманату Павла Скоропадського // Збірник наукових праць Науково-дослідного інституту українознавства / Науково-дослідний інститут українознавства. – Київ, 2009. — Т. 23. — С. 349-367.
* ''Капелюшний В.П.'' Новітня історіографія Гетьманату Павла Скоропадського // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка / Київський національний університет імені Тараса Шевченка. — Київ, 2001. — С. 23-25. — (Історія; Вип. 54)
* ''Ковальчук М.'' Гетьман Павло Скоропадський та українське державотворення доби визвольних змагань // Пам’ять століть. Україна : Історичний науковий та літературний журнал. / Мін. освіти і науки Укр., Нац. пед. ун. ім. Михайла Драгоманова та інш. — Київ, 2002. — № 1. — С.38-53.
* ''Корольов Г.'' Гетьманат Павла Скоропадського 1918 р.: уявлення та образи сучасної історіографії // Історія України. — Київ, 2012. — червень (№ 21/22).
* ''Пиріг Р.Я.'' Гетьманат Павла Скоропадського з погляду німецько-австрійських союзників // Український історичний журнал : науковий журнал / НАНУ, Ін-т історії України, Ін-т політич. і етнонаціон. досліджень. — Київ, 2008. — № 4. — С. 38-47.
* ''Пиріг Р.Я.'' Гетьманат Павла Скоропадського: між Німеччиною і Росією / НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2008. — 209 с.
* ''Пиріг Р.'' Українська гетьманська держава 1918 року. Історичні нариси / НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2011. — 336 с.
* ''Чернега А.П.'' Гетьманат Павла Скоропадського — консервативні спроби національно-державного відродження // Часопис Київського університету права : український науково-теоретичний часопис / Київський ун-т права НАН України, Ін-т держави і права ім. В.М. Корецького НАН України. — Київ, 2012. — № 1. — С. 43-48.
* ''Яневський Д.Б.'' Маловідомі конституційні акти України. — К., 1991.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Артыкул|аўтар=Дмитрий Кисель, Станислав Коршунов.|загаловак=Кому принадлежал Брест в 1918 году?|арыгінал=|спасылка=http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/|аўтар выданьня=|выданьне=[[Брестская газета]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}
* {{Артыкул|аўтар=|загаловак=The Ukrainian National Republic and the Struggle for Independence, 1917-1920|арыгінал=|спасылка=http://www.encyclopediaofukraine.com/History.asp#Topic_18|аўтар выданьня=|выданьне=Internet Encyclopedia of Ukraine/Енціклопедія України в інтернеті|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}

{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Украінская дзяржава| ]]
[[Катэгорыя:Распад Расейскай імпэрыі]]</text>
      <sha1>ayvh46d1d8idy2e17bkmou5qn0aeno6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны банк Украіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154640</id>
    <revision>
      <id>2699114</id>
      <parentid>1986265</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12321" sha1="77j5m96q3idz6t2olh367ae2jz5nqy0" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва           = Нацыянальны банк Украіны
|арыгінальная назва = Національний банк України
|выява           = National Bank of Ukraine at night.JPG
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 300пкс
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = 
|мапа            = 
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = 
|мапа 2          = 
|абрэвіятура     = 
|дэвіз           = 
|папярэднік      = 
|наступнік       = 
|дата ўтварэньня = 1991
|дата спыненьня існаваньня = 
|тып             = 
|юрыдычны статус = 
|мэта            = 
|штабкватэра     = [[Кіеў]], вул. [[Вуліца Інстытуцкая (Кіеў)|Інстытуцкая]], 9
|месцазнаходжаньне = [[Украіна]]
|каардынаты      = 
|дзейнічае ў рэгіёнах = 
|сяброўства      = 
|афіцыйныя мовы  = 
|генэральны сакратар = 
|пасада кіраўніка = Прэзыдэнт
|імя кіраўніка   = [[Валерыя Гонтарава]]
|пасада кіраўніка 2 = 
|імя кіраўніка 2 = 
|пасада кіраўніка 3 = 
|імя кіраўніка 3 = 
|пасада кіраўніка 4 = 
|імя кіраўніка 4 = 
|асноўныя асобы  = 
|кіроўны орган   = 
|матчыная кампанія = 
|зьвязаныя кампаніі = 
|бюджэт          = 
|колькасьць супрацоўнікаў = 
|колькасьць валянтэраў = 
|сайт            = [http://www.bank.gov.ua/ www.bank.gov.ua]
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = 
}}
'''Нацыяна́льны банк Украі́ны''' ('''НБУ''', {{Мова-uk|Національний банк України}}) — [[цэнтральны банк]] [[Украіна|Украіны]], асаблівы цэнтральны орган [[Дзяржаўнае кіраваньне|дзяржаўнага кіраваньня]], юрыдычны статус, задачы, функцыі, паўнамоцтвы і прынцыпы арганізацыі якога вызначаюцца [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыяй Украіны]], Законам Украіны «Пра Нацыянальны банк Украіны»&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/%D0%BF%D1%80%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%20%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 Закон України «Про Національний банк України»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; й іншымі законамі Ўкраіны. Зьяўляецца [[Эмісія|эмісійным]] цэнтрам, праводзіць адзіную дзяржаўную палітыку ў галіне грашовага абароту, крэдытаваньня, узмацненьня грашовай адзінкі Ўкраіны&amp;nbsp;— [[Грыўня|грыўні]]&lt;ref&gt;Офіційний сайт «Національний банк України»: [http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=36081&amp;cat_id=36006 Правовий статус і функції Національного банку України]&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
{{Асноўны артыкул|Дзяржбанк СССР}}
Ідэя стварэньня нацыянальнага банку, які б выконваў функцыі галоўнай эмісійнай і цэнтральнай банкаўскай установы на тэрыторыі Ўкраіны, зьявілася яшчэ ў час існаваньня [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] і была рэалізавана ў пару [[Гетманат]]у&lt;ref&gt;Гай-Нижник П. Організація та структура Українського державного банку у 1918 році // Фінанси України.&amp;nbsp;— 2007.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;8.&lt;/ref&gt;.

Пасьля паразы [[Украінская рэвалюцыя (1917—1921)|нацыянальна-вызвольнага руху]] на тэрыторыі Ўкраіны, што ўвайшла ў склад [[СССР]], пэўны час не існавала банкаўскіх установаў. Хоць напрыканцы 1921 року быў створаны Дзяржаўны банк РСФСР, пазьней перайменаваны ў ''[[Дзяржаўны банк СССР]]''.

Нацыянальны банк Украіны са статусам цэнтральнага эмісійнага банку дзяржавы створаны на базе Ўкраінскай рэспубліканскай канторы Дзяржбанку СССР. Прававою асноваю стаў Закон «Пра банкі і банкаўскую дзейнасьць», ухвалены [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнаю Радаю Ўкраіны]] 20 сакавіка 1991 року&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/%D0%BF%D1%80%D0%BE%20%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%83%20%D0%B4%D1%96%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C Закон України «Про банки і банківську діяльність»]&lt;/ref&gt;. Гэты дакумэнт абвяшчаў стварэньне самастойнай двухузроўневай банкаўскай сыстэмы Ўкраіны рынкавага тыпу, першы ўзровень якой склаў НБУ, другі&amp;nbsp;— іншыя банкі.

== Арганізацыйная структура ==
* Кіраўніцтва Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Рада Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Праўленьне Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Дарадцы Старшыні
* Пастаянны прадстаўнік Нацыянальнага банку Ўкраіны ў Вярхоўнай Радзе Ўкраіны
* Цэнтральны апарат Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Структурныя падразьдзяленьні Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Структурныя адзінкі Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Спэцыялізаваныя прадпрыемствы Нацыянальнага банку Ўкраіны
* Навучальныя ўстановы Нацыянальнага банку Ўкраіны

== Старшыні НБУ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; font-size:100%;&quot;
|+ Кіраўнікі Нацыянальнага банку Ўкраіны
!№ !! Кіраўнік !! Пэрыяд
|-
|1 || [[Уладзімер Мацьвіенка]] || 6 чэрвеня 1991&amp;nbsp;— 24 сакавіка 1992
|-
|2 || [[Вадзім Гетман]] || 24 сакавіка 1992&amp;nbsp;— 18 сьнежня 1992
|-
| || — || 18 сьнежня 1992&amp;nbsp;— 26 студзеня 1993
|-
|3 || [[Віктар Юшчанка]] || 26 студзеня 1993&amp;nbsp;— 27 студзеня 1997
|-
|в. а. || [[Віктар Юшчанка]] || 27 студзеня 1997&amp;nbsp;— 5 лютага 1997
|-
|3 || [[Віктар Юшчанка]] || 5 лютага 1997&amp;nbsp;— 11 студзеня 2000
|-
| || — || 11 студзеня 2000&amp;nbsp;— 21 студзеня 2000
|-
|4 || [[Уладзімер Стэльмах]] || 21 студзеня 2000&amp;nbsp;— 17 сьнежня 2002
|-
|5 || [[Сяргей Цігіпка]] || 17 сьнежня 2002&amp;nbsp;— 16 сьнежня 2004
|-
|6 || [[Уладзімер Стэльмах]] || 16 сьнежня 2004&amp;nbsp;— 23 сьнежня 2010
|-
|7 || [[Сяргей Арбузаў]] || 23 сьнежня 2010&amp;nbsp;— 11 студзеня 2013
|-
|8 || [[Ігар Соркін]] || 11 студзеня 2013&amp;nbsp;— 24 лютага 2014
|-
|9 || [[Сьцяпан Кубіў]] || 24 лютага 2014&amp;nbsp;— 19 чэрвеня 2014
|-
|10 || [[Валерыя Гонтарава]] || з 19 чэрвеня 2014 году
|}

== Будынак асноўнага корпусу ==
[[Файл:National Bank of Ukraine.jpg|міні|Будынак асноўнага корпусу]]
Для канторы Дзяржаўнага камэрцыйнага банку ў [[Кіеў|Кіеве]], створанае ў 1839 року, быў набыты вялікі двухпавярховы будынак у стылі ампір на [[Вуліца Інстытуцкая (Кіеў)|Інстытуцкай вуліцы]], які належаў кіеўскаму дваранству (пазьней тут разьмясьцілася і створана ў 1860 року на базе ліквідаваных Пазыковага і Камэрцыйнага банкаў Кіеўская кантора Дзяржаўнага банку [[Расейская імпэрыя|Расеі]]). Паступова фінансавыя апэрацыі банку ўзрасталі, таму было вырашана збудаваць новы сучасны будынак. Увосень 1902 року распачалося будаўніцтва на той жа вуліцы, побач са старым памяшканьнем банку.

1 жніўня 1905 року (паводле старога стылю) кантора перанесла свае апэрацыі ў новы будынак, а 22 лютага наступнага року памяшканьне было асьвячонае. Будынак фармуе фронт забудовы вуліцы Інстытуцкай і замыкае пэрспэктыву вуліцы [[Вуліца Банкавая (Кіеў)|Банкавай]]. Гэта вызначае местабудоўнае значэньне пабудовы, якая ўваходзіць у гістарычна складзены ансамбль [[Ліпкі (Кіеў)|Ліпак]].

25 лютага 1934 року адбылося пашырэньне будынку паводле праекту Рыкава. Мастацкае аздабленьне памяшканьняў канторы банку было даручанае [[Італія|італьянскаму]] скульптару [[Элія Саля|Элію Салі]]. Па ўсім пэрымэтры залі над гаўбцом разьмешчаныя картушы&amp;nbsp;— ляпныя ўпрыгажэньні ў выглядзе шчытоў, на якіх выяўленыя розныя эмблемы і гербы. У цэнтры стэлы апэрацыйнае залі зусім нядаўна была адноўленая ў першапачатковым выглядзе расьпісанае фарбамі па шкле выява патрона Кіева&amp;nbsp;— [[Міхаіл (арханёл)|архістратыга Міхаіла]]. Сваімі высокімі мастацкімі вартасьцямі гэты будынак ёсьць адным з найпрыгажэйшых сярод пабудоваў Кіеву XX стагодзьдзя.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.bank.gov.ua Афіцыйная бачына]
* [http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/679-14 Закон Украіны «Пра Нацыянальны банк Украіны»]

{{Цэнтральныя банкі Эўропы}}
{{Украінскія грошы}}

[[Катэгорыя:Банкі Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Цэнтральныя банкі|Украіна]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>77j5m96q3idz6t2olh367ae2jz5nqy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крка Нова Мэста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154850</id>
    <revision>
      <id>2698981</id>
      <parentid>2620763</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1131" sha1="snvzrwubpqbpifrtw0dbuuc6ktwaluf" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва            = Крка
|Лягатып          = NK Krka Novo Mesto.svg
|Горад            = [[Нова мэста]], [[Славенія]]
|Стадыён          = [[Партавал (стадыён)|Партавал]]
|Умяшчальнасьць   = 500
|Чэмпіянат        = {{Папярэдні футбольны сэзон Славеніі|КркаНоваМэЛіга}}
|Сэзон            = {{Папярэдні футбольны сэзон Славеніі|КркаНоваМэСэзон}}
|Месца            = {{Папярэдні футбольны сэзон Славеніі|КркаНоваМэ}}
|Сайт             = http://nkkrka.com/si/
|Прыналежнасьць   = Славенскія
}}
«'''Крка'''» ({{мова-sl|Krka}}) — славенскі футбольны клюб з гораду [[Нова мэста]]. Заснаваны ў 1922 годзе.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20131021092515/http://nkkrka.com/si/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Нова мэста]]</text>
      <sha1>snvzrwubpqbpifrtw0dbuuc6ktwaluf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лісічанск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155090</id>
    <revision>
      <id>2699013</id>
      <parentid>2479946</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20441" sha1="mre2qhb4tr3aoyyrxiqerpkibsxmsqg" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Украіна
|Назва                             = Лісічанск
|Статус                            = места
|Назва ў родным склоне             = Лісічанску
|Арыгінальная назва                = Лисичанськ
|Герб                              = Coat of arms of Lysychansk.svg
|Сьцяг                             = Lysychansk_flag.svg
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 1710
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 1938
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Луганская вобласьць|Луганская]]
|Аўтаномная рэспубліка             = 
|Раён                              = [[Лісічанская меская рада|Лісічанская мескрада]]
|Сельсавет                         = 
|Мэр                               = Міхаіл Ўласаў
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 96
|Крыніца плошчы                    =&lt;ref name=&quot;http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rdat1=27.12.2010&amp;rf7571=18987&quot;&gt;Верховна Рада м Лисичанськ Луганська область {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
|Вышыня                            = 142
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 97251
|Год падліку колькасьці            = 2019
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = &lt;ref&gt;Чисельність наявного населення на 1 січня 2019 року {{ref-uk}} [http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2019/zb/06/zb_chnn2019.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{Падзеньне}}
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі    = 
|Этнічны склад насельніцтва        = [[украінцы]] (66,7%)&lt;br /&gt;[[расейцы]] (30,5%)&lt;br /&gt;[[беларусы]] (1%)&lt;br /&gt;іншые (1,8%)&lt;ref name=&quot;http://geograf.lnu.edu.ua/Strukt/Biblio/alphavit/Ukr/Ukr_D/Dnistrianskyi/book.pdf&quot;&gt;Дністрянський М. Етнополітична географія України: проблеми теорії, методології, практики. — Львів: ЛНУ імені Івана Франка, 2006. — 490 с. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
|Год падліку этнічнага складу      = 2001
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Паштовы індэкс                    = 93100—93190
|Тэлефонны код                     = 06451
|КОАТУУ                            = 4411800000
|Аўтамабільны нумарны знак         = 
|Выява                             = Street in Lisichansk.jpg
|Апісаньне выявы                   = Вуліца Варашылава (старое места)
 |Шырата градусаў                  = 48
 |Шырата хвілінаў                  = 53
 |Шырата сэкундаў                  = 24
 |Даўгата градусаў                 = 38
 |Даўгата хвілінаў                 = 25
 |Даўгата сэкундаў                 = 48
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = [http://lis.gov.ua/ Лісічанская меская рада]
}}

'''Лісіча́нск''' ({{Мова-uk|Лисича́нськ}})&amp;nbsp;— места абласнога значэньня ў [[Луганская вобласьць|Луганскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]], адно з найстарэйшых на [[Данбас]]е. Чыгуначная станцыя на лініі [[Купянск]]-Вузлавы — [[Папасна]] [[Данецкая чыгунка|Данецкай чыгункі]]. У адміністрацыйным падпарадкаваньні [[Лісічанская меская рада|Лісічанскай мескай рады]] знаходзяцца месты [[Навадружаск]] і [[Прывільле]].

== Геаграфія ==
Месца разьмешчанае ў паўночна-заходняй частцы [[Луганская вобласьць|Луганскай вобласьці]] за 89 кілямэтраў ад [[Луганск]]у, на правым беразе ракі [[Северскі Данец]]. Места раскінулася на паўночных адрогах [[Данецкі краж|Данецкага кражу]], што навісаюць над ракою, таму рэльеф складаецца як з пагоркаў і ўзвышшаў, так і з лагчынаў, балак і далінаў.

=== Клімат ===
{{Кліматычная інфармацыя
| абцякальны=1
| Назва_ў_родным_склоне = Лісічанску
| Крыніца = {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Microsoft Corporation| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = | загаловак = праграма «Надвор'е»| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = | мова = | камэнтар = }}

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;
| Студзень_абс_макс = 16 | Студзень_макс = -3 | Студзень_мін = −9 | Студзень_абс_мін = −32
| Люты_абс_макс = 17 | Люты_макс = −2 | Люты_мін = −8 | Люты_абс_мін = −34
| Сакавік_абс_макс = 23 | Сакавік_макс = 5 | Сакавік_мін = −3 | Сакавік_абс_мін = −22
| Красавік_абс_макс = 31 | Красавік_макс = 15 | Красавік_мін = 4 | Красавік_абс_мін = −11
| Травень_абс_макс = 37 | Травень_макс = 22 | Травень_мін = 9 | Травень_абс_мін = −3
| Чэрвень_абс_макс = 41 | Чэрвень_макс = 26 | Чэрвень_мін = 14 | Чэрвень_абс_мін = -3
| Ліпень_абс_макс = 40 | Ліпень_макс = 28 | Ліпень_мін = 16 | Ліпень_абс_мін = 6
| Жнівень_абс_макс = 40 | Жнівень_макс = 27 | Жнівень_мін = 15 | Жнівень_абс_мін = 4
| Верасень_абс_макс = 36 | Верасень_макс = 21 | Верасень_мін = 9 | Верасень_абс_мін = −5
| Кастрычнік_абс_макс = 31 | Кастрычнік_макс = 13 | Кастрычнік_мін = 3 | Кастрычнік_абс_мін = −12
| Лістапад_абс_макс = 21 | Лістапад_макс = 4 | Лістапад_мін = −2 | Лістапад_абс_мін = −24
| Сьнежань_абс_макс = 16 | Сьнежань_макс = 0 | Сьнежань_мін = −6 | Сьнежань_абс_мін = −29
| Год_абс_макс = 29.1 | Год_макс = 13 | Год_мін = 3.5 | Год_абс_мін = −13.7

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;
| Студзень_сяр = −6
| Люты_сяр = −5
| Сакавік_сяр = 1.6
| Красавік_сяр = 9.5
| Травень_сяр = 15.5
| Чэрвень_сяр = 20
| Ліпень_сяр = 22
| Жнівень_сяр = 21
| Верасень_сяр = 15
| Кастрычнік_сяр = 11
| Лістапад_сяр = 1
| Сьнежань_сяр = −3
| Год_сяр = 8.5

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;
| Студзень_ападкі = 32
| Люты_ападкі = 30
| Сакавік_ападкі = 36
| Красавік_ападкі = 37
| Травень_ападкі = 48
| Чэрвень_ападкі = 53
| Ліпень_ападкі = 61
| Жнівень_ападкі = 34
| Верасень_ападкі = 45
| Кастрычнік_ападкі = 31
| Лістапад_ападкі = 37
| Сьнежань_ападкі = 36
| Год_ападкі = 480
}}

== Мінуўшчына ==
На левым беразе Северскага Данца мястэчкі Бароўскае, Трохізьбенскае й іншыя, заснаваныя на пачатку XVIII стагодзьдзя беглымі сялянамі на тэрыторыі сучаснага Лісічанску, пасьля [[Булавінскае паўстаньне|Булавінскага паўстаньня]] былі перанесеныя паводле загаду [[Пётар I|Пятра Першага]]. Амаль адразу на іхняе месцы былі пераселеныя казакі.

З мэтаю асваеньня правабярэжжа Северскага Данцу між рэкамі [[Бахмутка]] і [[Лугань]] урад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пачаў ствараць вайсковыя паселішчы. Паселішча на рацэ [[Верхняя Беленькая|Верхняй Беленькай]] атрымала падвойную назву: Трэцяя Рота&amp;nbsp;— ад нумара вайсковага падразьдзяленьня і вёска Верхняя&amp;nbsp;— ад назвы ракі.

Інтэнсіўнае асваеньне паўднёвых стэпаў і разьвіцьцё Чарнаморскага флёту запачаткавалі першяя прадпрыемствы Данбасу. 14 лістапада 1795 року [[Кацярына II]] выдала загад ''«Пра стварэньне ліцейнага заводу ў Данецкім павеце пры рацэ Лугані і пра заснаваньне ломкі знайдзенага ў той краіне каменнага вугалю»''.

Пасьля [[Сялянская рэформа 1861 году|рэформы 1861 року]] жыхары Лісічанску і Верхняга былі вызваленыя ад абавязковай работы на рудніку і надзеленыя зямлёю.

Паводле стану на 1886 рок у вёсцы, цэнтры Лісічанскай воласьці, мешкала 2159 асобаў, налічвалася 426 гаспадарак, існавалі праваслаўная царква, школа, 7 лавак, вінны пограб, 2 кірмашы на рок, базары па нядзелях&lt;ref&gt;Волости и важнѣйшія селенія Европейской Россіи. По данным обслѣдованія, произведеннаго статистическими учрежденіями Министерства Внутренних Дѣл, по порученію Статистическаго Совѣта. Изданіе Центральнаго Статистическаго Комитета. Выпуск VIII. Губерніи Новороссійской группы. СанктПетербургъ. 1886. — VI + 157 с.&lt;/ref&gt;.

У 1879 ад [[Папасна]]й да Лісічанску была пракладзеная чыгунка, а ў 1895 Лісічанск быў злучаны чыгункаю з [[Купянск]]ам, дзякуючы чаму атрымаў выхад у цэнтар краіны. Гэта спрыяла далейшаму разьвіцьцю прамысловасьці. У 1890 у вёсцы Верхняй быў заснаваны Данецкі содавы завод, які ў 1892 пачаў выпускаць кальцынаваную соду. Побач з заводам быў адкрыты чыгуначны пост [[Пераезная (станцыя)|Любімаўская]].

Пасьля сканчэньня [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскай вайны ў Расеі]] жыхары Лісічанску прыступілі да аднаўленьня прамысловасьці ў рэгіёне. У другой палове 1921 пачаў даваць прадукцыю содавы завод, быў пабудаваны шкляны завод колішняга Левенгофскага таварыства. Да 1926 року аднаўленьне гаспадаркі раёну ў асноўным было завершанае. Дзякуючы разьвіцьцю прамысловасьці павялічылася колькасьць насельніцтва, зьмянілася ягоная структура. У 1938 Лісічанск быў аднесены да катэгорыі местаў.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны тысячы гараджанаў пайшлі на фронт, у тым ліку 1200 дабраахвотнікаў. Шмат прадпрыемстваў былі эвакуяваныя ўглыб краіны. Увосень 1941 фронт наблізіўся да места. На гэтай лініі часткі савецкай арміі ўтрымлівалі абарону больш за паўгады. Лісічанск двойчы быў акупаваны, сотні ягоных жыхароў былі зьнішчаныя немцамі. 1 верасьня 1943 ў места ўвайшлі часткі 279-й стралецкай дывізіі, хоць афіцыйнае сьвята вызваленьня адзначаецца 2 верасьня.

Пасьля вайны прамысловасьць ізноў пачала аднаўляцца, Лісічанск значна вырас і ў 1952 року стаў местам абласнога падпарадкаваньня. Далейшае разьвіцьцё атрымала хімічная, нафтахімічная й іншыя галіны прамысловасьці. 7 сакавіка 1972 року ў Лісічанску зьявілася першая [[Лісічанскі тралейбус|тралейбусная лінія]]: ад заводу «Пралетарый» да Цагельнага заводу, пазьней былі адкрытыя 2-я і 3-я лініі.

У 90-х справы места станавіліся горш. Зачыняліся прадпрыемства, замарожваліся шахты. У 1995 крызіс адбіўся на тралейбуснай управе: маршрут №&amp;nbsp;2 закрылі, маршруты №&amp;nbsp;1 і №&amp;nbsp;3 скарацілі.

У першай палове 2000-х прадпрыемствы пайшлі на аднаўленьне. У 2008 быў адрэстаўраваны футбольны стадыён. У месьце зьявіліся новыя гандлёвыя комплексы. Але ў 2010 прыпыніў сваю працу содавы завод. Падвясная дарога зь Белагораўкі ўжо цалкам дэмантаваная. А ў 2011 была замарожаная работа на нафтаперапрацоўчым заводзе.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:250 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:130000
ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1923 from:0 till:4122
  bar:1926 from:0 till:6624
  bar:1939 from:0 till:26181
  bar:1959 from:0 till:37878
  bar:1970 from:0 till:117752
  bar:1979 from:0 till:119487
  bar:1989 from:0 till:126503
  bar:1992 from:0 till:126500
  bar:1998 from:0 till:119000
  bar:2001 from:0 till:115229
  bar:2003 from:0 till:113842
  bar:2004 from:0 till:112570
  bar:2005 from:0 till:111451
  bar:2006 from:0 till:110344
  bar:2007 from:0 till:109334
  bar:2008 from:0 till:108334
  bar:2009 from:0 till:107621
  bar:2010 from:0 till:106557
  bar:2011 from:0 till:105689
  bar:2012 from:0 till:105119
  bar:2013 from:0 till:104314
  bar:2014 from:0 till:103459
TextData=
  fontsize:10px pos:(80,245)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Лісічанску
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

Колькасьць насельніцтва мескрады складае 118762 асобаў.
* м. Лісічанск&amp;nbsp;— 103459 асобаў
* м. Навадружаск&amp;nbsp;— 7870 асобаў
* м. Прывільле&amp;nbsp;— 7901 асоба

== Адукацыя ==
Дзейнічаюць 15 дашкольных установаў, 17 сярэднеадукацыйных, 6 вучэльняў, тэхнікумы і аддзяленьні ВНУ.

== Транспарт ==
У суседнім [[Севераданецк]]у знаходзіцца [[Севераданецк (аэрапорт)|аэрапорт]], яшчэ [[Луганск (аэрапорт)|адзін, буйнейшы]] — у [[Луганск]].

Тралейбуснае злучэньне дзейнічае з 7 сакавіка 1972 року. Шырока разгалінаваная сетка маршрутных таксовак.

Зь Лісічанску ходзяць малыя аўтобусы ў найбліжэйшыя месты: Севераданецк, Прывільле, [[Рубіжнае]], [[Крамянная]], [[Новадружаск]], [[Старабільск]]. Наўпроставае міжгародняе злучэньне з [[Данецк]]ам, [[Харкаў|Харкавам]], [[Запарожжа]]м, [[Бярдзянск]]ам, [[Марыюпаль|Марыюпалем]] і іншымі.

У месцы знаходзіцца чатыры чыгуначныя станцыі: Лісічанск, Насьвітавіч, Пераезная і Воўчаярская. Чыгункай Лісічанск злучаны ня толькі зь местамі Ўкраіны, а таксама Расеі й Беларусі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Lysychansk}}
* [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rdat1=07.05.2008&amp;rf7571=18987 Лісічанск]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на бачыне [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Рады Ўкраіны]]
* [https://web.archive.org/web/20140726034813/http://lisichansk.com.ua/ Лісічанск on-line] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140414121520/http://lisichansk.info/ Інфармацыйны партал Лісічанску] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140421083226/http://www.lisichansk.in.ua/ Лісічанск як ён ёсьць] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140516194213/http://lisichansk.lg.ua/ Інфармацыйны сайт Лісічанску] {{ref-ru}}

{{Луганская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Луганск]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя мясьціны Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVIII стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>mre2qhb4tr3aoyyrxiqerpkibsxmsqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноч музэяў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156082</id>
    <revision>
      <id>2699121</id>
      <parentid>2228164</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3441" sha1="1rj76bhxko7gs0eq4i68emge85dd7rj" xml:space="preserve">{{Галерэя
|Назва=
|Памер=300
|Пазыцыя=right
|Файл:En la noche de los museos.JPG|Ноч музэяў у [[Буэнас-Айрэс]]е ([[Аргентына]])
|Файл:Muzeju nakts Saeimā (5719839670).jpg|Чарга ў [[Сойм Латвіі]] на ноч музэяў
|Файл:Brno, Moravské náměstí, Irisbus Citybus 12M č. 7607 (02).jpg|Адмысловы аўтобус для перавозкі турыстаў на Ноч музэяў у [[Брно|Брне]] ([[Чэхія]])
}}
'''Ноч музэ́яў''' ({{Мова-de|Lange Nacht der Museen|скарочана}}) — міжнародная [[Фэстываль|культурніцкая імпрэза]], падчас якое музэі й іншыя культурніцкія ўстановы супольна дамаўляюцца працаваць да позьняе ночы або нават да наступнага ранку. Звычайна прымяркоўваецца да [[Міжнародны дзень музэяў|Сусьветнага дню музэяў]]. Асноўная мэта акцыі — паказаць рэсурсы, мажлівасьці, патэнцыял сучасных музэяў, завабіць да сябе моладзь. Звычайна арганізатары ладзяць адмысловыя акцыі, канцэрты, пачастункі, майстроўні, сцэнкі, выстаўляюць на прагляд раней недаступныя экспанаты.

Першая Ноч музэяў адбылася ў [[Бэрлін]]е ў 1997 року&lt;ref name=&quot;berlin&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.lange-nacht-der-museen.de |загаловак=Lange Nacht der Museen in Berlin |выдавец=Lange-nacht-der-museen.de |дата=2013-08-22|мова = de}}&lt;/ref&gt;. Ідэя была ўспрынятая вельмі станоўча, і з таго часу да акцыі далучылася вялізарная колькасьць інстытуцыяў у 120 іншых местах [[Эўропа|Эўропы]], а таксама нават у [[Аргентына|Аргентыне]] і на [[Філіпіны|Філіпінах]].

== Беларусь ==
18 траўня 2012 году ў акцыі «Ноч музэяў» удзельнічалі 108 музэяў Беларусі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Ларыса Цімошык.|загаловак=Ня ведаеце, як правесьці ноч? Тады яны працуюць для вас|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97271|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=18 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-18 93 (27208)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97265/18may-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Міжнародны дзень музэяў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20130825103504/http://rbth.ru/multimedia/video/2013/05/20/sleepless_museum_night_in_moscow_beat_the_records_26159.html Рэкордная ноч музэяў у Маскве] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Культурніцкія падзеі]]
[[Катэгорыя:Фэсты]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе]]</text>
      <sha1>1rj76bhxko7gs0eq4i68emge85dd7rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркас Роха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157818</id>
    <revision>
      <id>2699031</id>
      <parentid>2672369</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5480" sha1="1jj3vrvuen0c2eqspy5789nwtftpx6y" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Фаўсты́на Ма́ркас Альбэ́рта Ро́ха''' ({{мова-es|Faustino Marcos Alberto Rojo}}; {{Н}} 20 сакавіка 1990 году, [[Ля-Плята]], [[Аргентына]]) — [[Аргентына|аргентынскі]] футбаліст, абаронца клюбу «[[Расінг Авэльянэда|Расінг]]» і [[зборная Аргентыны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргентыны]].

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Маркас Роха зьяўляецца выхаванцам клюбу «[[Эстудыянтэс Ля-Плята|Эстудыянтэс]]», у якім выступаў за ўсё юнацкія каманды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101103201718/http://www.eldia.com.ar/edis/20101101/deportes6.htm Rojo le empieza a decir adiós al Pincha]. El Dia&lt;/ref&gt;. З 2008 году ён стаў выступаць за асноўны склад клюбу, дэбютаваўшы 7 сьнежня ў гульні супраць «[[Калён (футбольны клюб)|Калёну]]», дзе правёў на поле 10 хвілінаў. 5 ліпеня 2009 году Роха забіў свой першы мяч у прафэсійнай кар’еры, паразіўшы браму «[[Рывэр Плэйт Буэнас-Айрэс|Рывэр Плэйт]]» і прынёсшы перамогу сваёй камандзе зь лікам 2:1. У тым жа годзе футбаліст стаў уладальнікам [[Кубак Лібэртадорэс|Кубка Лібэртадорэс]].

3 лістапада 2010 году Роха дасягнуў дамоўленасьці аб тым, што ў выпадку пасьпяховага мэдычнага абсьледаваньня стане гульцом маскоўскага «[[Спартак Масква (футбольны клюб)|Спартаку]]» за 3 або 4 млн даляраў&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/en/news/585/argentina/2010/11/01/2193944/spartak-moscow-chasing-estudiantes-youngster-marcos-rojo Rojo is reportedly wanted by Spartak, who could table a tempting $4 million bid come January for the defender]. Goal.com&lt;/ref&gt;. Таксама на футбаліста прэтэндавалі іншыя клюбы — [[ЦСКА Масква (футбольны клюб)|ЦСКА]], «[[Палерма (футбольны клюб)|Палерма]]», [[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]], «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]» і «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]». 18 лютага Роха дэбютаваў у афіцыйнай гульні за «Спартак» у матчы [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] супраць швайцарскага «[[Базэль (футбольны клюб)|Базэлю]]»; у гэтай гульні «чырвона-белыя» перамаглі зь лікам 3:2&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140109182936/http://www.championat.com/football/article-78359.html «Спартак» сотворил чудо в Базеле]. Сhampionat.com&lt;/ref&gt;.

У 2012 годзе гулец перайшоў у склад партугальскага клюбу «[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]». Партугальцы выклалі «Спартаку» 3,5 млн эўра за ягоныя паслугі. 19 жніўня 2014 году было абвешчана пра пераход гульца ў склад «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» за 20 млн эўра&lt;ref&gt;[http://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR51803.pdf Comunicado]. cmvm.pt&lt;/ref&gt;. На наступны дзень таксама было заяўлена пра пераезд [[Нані]] ў «Спортынг» на адзін сэзон, як частка пагадненьня па трансфэру Роха.

=== Міжнародная ===
У студзені 2011 году Роха быў выкліканы ў склад [[зборная Аргентыны па футболе|зборнай Аргентыны]] на таварыскі матч супраць [[зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]], у якім і дэбютаваў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.goal.com/es-us/people/argentina/28614/faustino-marcos-alberto-rojo Профіль] на Goal.com
* [https://web.archive.org/web/20241112150125/https://ru.soccerway.com/players/marcos-rojo/68939/ Профіль] на Soccerway

{{Навігацыйная група
|назоў = Роха ў складзе [[Зборная Аргентыны па футболе|зборнай Аргентыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Аргентына}};
|Аргентына на КА-2011
|Аргентына на ЧС-2014
|Аргентына на КА-2015
|Аргентына на КА-2016
|Аргентына на ЧС-2018
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Роха, Маркас}}
[[Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты]]</text>
      <sha1>1jj3vrvuen0c2eqspy5789nwtftpx6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Натан Томпсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160916</id>
    <revision>
      <id>2699111</id>
      <parentid>2684267</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="t5tr0ktogatag9enrd4m1uh7fessbu0" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Футбаліст}}
'''Натан Майкл Томпсан''' ({{Мова-en|Nathan Michael Thompson}}; {{Н}} 9 лістапада 1990 году, [[Чэстэр]]) — колішні [[Ангельшчына|ангельскі]] [[футбол]]ьны [[Абаронца (футбол)|правы абаронца]]. Мае брата [[Луіс Томпсан|Луіса Томпсана]], таксама футбаліста.

== Кар’ера ==
Натан пачаў футбольную кар’еру ў «[[Сўіндан Таўн|Сўіндане]]», стаўшы прафэсіяналам у красавіку 2009 году&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/s/swindon_town/8023298.stm|загаловак=Quartet sign new deals at Swindon|дата публікацыі=28 красавіка 2009|назва праекту=BBC Sport|дата доступу=27 студзеня 2011|мова = en}}&lt;/ref&gt;. Дэбют за дарослы клюб адбыўся 5 кастрычніка 2010 году ў матчы супраць «[[Торкі Юнайтэд]]», у якім ён выйшаў на замену. 2 лістапада 2010 року Натан Томпсан згуляў свой першы матч у чэмпіянаце, правёўшы на полі ўсе 90 хвілінаў.

20 красавіка 2013 году Томпсан быў названы гульцом году ў «Сўіндан Таўне» паводле апытаньня заўзятараў клюбу&lt;ref&gt;http://www.swindonadvertiser.co.uk/sport/10368846.Thompson_named_Adver_Player_of_the_Year/&lt;/ref&gt;, у наступным сэзоне паўторна атрымаў гэтую ўзнагароду&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140826183153/http://m.thisisswindontownfc.co.uk/news/11190164.Double_delight_for_Nathan/&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20141215124104/http://www.swindontownfc.co.uk/team/player-profile/nathan-thompson/2 Profile] at the official Swindon Town website
* [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.nathan.thompson.119178.en.html Профіль]{{ref-en}} на Football Database
* [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=49085 Профіль]{{ref-en}} на Soccerbase
* [https://web.archive.org/web/20150226031342/http://uk.soccerway.com/players/nathan-thompson/51161/ Профіль]{{ref-en}} на Soccerway
* [http://www.transfermarkt.co.uk/nathan-thompson/profil/spieler/79725 Профіль]{{ref-en}} на Transfermarkt

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Томпсан, Натан}}
[[Катэгорыя:Ангельцы афрыканскага паходжаньня]]
[[Катэгорыя:Ангельскія футбалісты]]</text>
      <sha1>t5tr0ktogatag9enrd4m1uh7fessbu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Пуцін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161614</id>
    <revision>
      <id>2698964</id>
      <parentid>2670461</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2698964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42992" sha1="ce6s5nkme3tw9vd0meoz64qn0j7bv6w" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Уладзімер Пуцін
|выява              = Владимир Путин (08-03-2024) (cropped) (higher res).jpg
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = 
|пасада             = [[File:Standart of the President RF.svg|30 px]]4-ы прэзыдэнт РФ
|пачатак_тэрміну    = 8 траўня 2012
|канец_тэрміну      = 
|прэзыдэнт          = 
|прэм’ер-міністар   = [[Дзьмітры Мядзьведзеў]]
|папярэднік         = Дзьмітры Мядзьведзеў
|наступнік          = 
|пасада2            = 10-ы прэм’ер-міністар РФ
|пачатак_тэрміну2   = 8 траўня 2008
|канец_тэрміну2     = 7 траўня 2012
|прэзыдэнт2         = Дзьмітры Мядзьведзеў
|прэм’ер-міністар2  = 
|папярэднік2        = [[Віктар Зубкоў]]
|наступнік2         = 
|пасада3            = 2-гі прэзыдэнт РФ
|пачатак_тэрміну3   = 7 траўня 2000 (в. а. з 31 сьнежня 1999)
|канец_тэрміну3     = 7 траўня 2008
|папярэднік3        = [[Барыс Ельцын]]
|наступнік3         = Дзьмітры Мядзьведзеў
|прэзыдэнт3         = 
|партыя             = [[Адзіная Расея]]
|сужэнец            = [[Людміла Пуціна]] (да 2013 г.)
|дзеці              = Дочкі: Кацярына (нар. 1985) і Марыя (нар. 1986)
|рэлігія            = [[праваслаўе]]
|бацька             = 
|маці               = 
|подпіс             = Putin signature.svg
|лацінка            = Uładzimier Pucin
|арыгінал_імя=Владимир Путин}}
'''Уладзі́мер Уладзі́меравіч Пу́цін''' ({{мова-ru|Владимир Владимирович Путин|скарочана}}; {{н}} 7 кастрычніка 1952 году) — расейскі дзяржаўны дзяяч, [[дыктатар]], прэзідэнт Расейскай Фэдэрацыі&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31755390.html Сэнат ЗША аднагалосна вызнаў Пуціна ваенным злачынцам], [[Радыё Свабода]], 16 сакавіка 2022 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31767928.html Сэйм Польшчы афіцыйна прызнаў Пуціна ваенным злачынцам], [[Радыё Свабода]], 24 сакавіка 2022 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/news/24-02-2022-paslya-pachatku-vajny-va-ukraine-belarusi-yak-nezalezhnaj-dzyarzhavy-pa-faktse-ne-isnue-pershyya-reaktsyi-ekspertau/ «Пасля пачатку вайны ва Украіне Беларусі як незалежнай дзяржавы фактычна не існуе». Першыя рэакцыі экспертаў], [[Белсат]], 24 лютага 2022 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31727594.html Антываенны камітэт Расеі назваў арганізатараў агрэсіі ва Ўкраіну ваеннымі злачынцамі], [[Радыё Свабода]], 28 лютага 2022 г.&lt;/ref&gt;.

21 красавіка 2021 году ў пасланьні [[Фэдэральны сход Расеі|Фэдэральнаму сходу]] згадаў пра [[Беларусь]] у кантэксьце нібыта прадухіленай з удзелам [[Фэдэральная служба бясьпекі Расейскай Фэдэрацыі|ФСБ]] спробы зрынаньня [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] як пра кантраляваную Расеяй тэрыторыю, на якой Расея будзе вызначаць, што ёсьць дзяржаўным пераваротам, а што — не&lt;ref name=&quot;NN-21.04.2021&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=271834 «Можна мець любы пункт гледжання наконт палітыкі Лукашэнкі, але…» Пуцін згадаў Беларусь у пасланні], [[Наша Ніва]], 21 красавіка 2021 г.&lt;/ref&gt;.

24 лютага 2022 году даў загад на [[расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]]. З 8 траўня 2012 году — прэзыдэнт [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]]. Другі прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі з 7 траўня 2000 году па 7 траўня 2008 году (па адстаўцы прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Ельцына]] выконваў абавязкі прэзыдэнта з 31 сьнежня 1999 па 7 траўня 2000 году). Старшыня Рады бясьпекі РФ. У 2008—2012 гадох — прэм’ер-міністар.

17 сакавіка 2023 году Другая палата папярэдняга разбору [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суду]] (Нідэрлянды), удзел у якім бралі 123 дзяржавы, выдала загад на [[арышт]] Уладзімера Пуціна і расейскай упаўнаважанай у правах дзіцяці [[Марыя Львова-Бялова|Марыі Львовай-Бяловай]]. На падставе разгляду заявы [[Пракуратура|пракуратуры]] ад 22 лютага [[Судзьдзя|судьдзі]] палічылі абодвух падазраванымі ў [[Дэпартацыя|высылцы]] ўкраінскіх дзяцей з [[Акупацыя|захопленых]] земляў Украіны ў Расею, што складала [[ваеннае злачынства]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Пётар Гофманскі]]|загаловак=Становішча ва Ўкраіне: судзьдзі МКС выдалі загады на арышт Уладзімера Ўладзімеравіча Пуціна і Марыі Аляксееўны Львовай-Бяловай|спасылка=https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and|выдавец=[[Міжнародны крымінальны суд]]|мова=en|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|дата доступу=17 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнародны крымінальны суд у Гаазе выдаў ордэр на арышт Уладзімера Пуціна|спасылка=https://euroradio.by/mizhnarodny-kryminalny-sud-u-gaaze-vydau-order-na-arysht-uladzimira-pucina|выдавец=«[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]»|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|дата доступу=17 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5886025|title=Международный уголовный суд в Гааге выдал ордера на арест Путина и Львовой-Беловой|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Анастасия Ларина|language=ru|выдавец=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/486309-mezdunarodnyj-ugolovnyj-sud-sankcioniroval-arest-putina-i-l-vovoj-belovoj|title=Международный уголовный суд санкционировал арест Путина и Львовой-Беловой|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Ринат Таиров|language=ru|выдавец=forbes.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/891669|title=МУС выдал ордер на арест Путина, в МИД РФ заявляют, что решения Гаагского суда не имеют для России правового значения|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|language=ru|выдавец=interfax.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/521418|title=Международный суд выдал ордер на арест Путина. Что это за структура и какое значение имеет это решение?|дата публікацыі=19 сакавіка 2023|language=ru|выдавец=bfm.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/641486bf9a79479594d1fb8a|title=Суд в Гааге выдал ордер на арест Путина и Львовой-Беловой|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|language=ru|выдавец=rbc.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vtomske.ru/news/197508-mejdunarodnyi-sud-vydal-order-na-arest-vladimira-putina|title=Международный суд выдал ордер на арест Владимира Путина|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Анастасия Андрюхова|language=ru|выдавец=vtomske.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.ru/world/mezhdunarodnyj-ugolovnyj-sud-vydal-order-na-arest-putina-chto-eto-znachit|title=Международный уголовный суд выдал ордер на арест Путина. Что это значит?|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|language=ru|выдавец=news.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2023/03/17_a_16415437.shtml|title=«Ничтожное решение»: как в России отреагировали на выдачу МУС ордера на арест Путина|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Ангелина Мильченко|language=ru|выдавец=gazeta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/5185278/|title=Непризнаваемый Россией МУС заявил, что выдал &quot;ордеры&quot; на арест президента России Владимира Путина|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Сергей ЧИКОВ|language=ru|выдавец=kp.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2023/03/17_a_16415437.shtml|title=«Ничтожное решение»: как в России отреагировали на выдачу МУС ордера на арест Путина|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Ангелина Мильченко|language=ru|выдавец=gazeta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2023/03/17/7393946/|title=Суд в Гааге выдал ордер на арест Путина|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|language=ru|выдавец=pravda.com.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-64990654|title=Международный суд в Гааге выдал ордер на арест Владимира Путина|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|language=ru|выдавец=bbc.com/russian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/417579-u-mzs-rosii-nazvali-uridicno-nikcemnim-risenna-mks-sodo-arestu-putina/|title=У МЗС Росії назвали &quot;юридично нікчемним&quot; рішення МКС щодо арешту Путіна|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|language=uk|выдавец=suspilne.media}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lb.ua/world/2023/03/17/549202_mizhnarodniy_kriminalniy_sud_vidav.html|title=Міжнародний кримінальний суд видав ордери на арешт Володимира Путіна та російської уповноваженої з прав дитини|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|аўтар=Віра Перун|language=uk|выдавец=lb.ua}}&lt;/ref&gt;.

== Паходжаньне прозьвішча ==
Паводле прафэсара Ковенскага ўнівэрсытэту гісторыка мовы Сымаса Каралюнаса прозьвішча Пуціна мае [[Балтыйскія мовы|балтыйска]]-[[Летувіская мова|летувіскае]] паходжаньне і ўтварылася ад летувіскага слова putinas 'каліна'. Прозьвішча Пуцінас маюць каля 90 радзінаў у [[Летува|Летуве]]&lt;ref&gt;Гудавичюте Д., Петраускене В. [https://www.fontanka.ru/2001/08/08/64542/?fbclid=IwAR0i9oq45_lVDeH_bRHPi7MMrw86wxdFyWewoHegCQlLH0CkGmx_xVpRdSQ У них в Литве этих Путиных — завались], Фонтанка.ру, 8 жніўня 2001 г.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Ленінград]]зе (цяпер [[Санкт-Пецярбург]]). Згодна з уласным адказам падчас перапісу насельніцтва, [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнай прыналежнасьці.

Бацька — [[Уладзімер Сьпірыдонавіч Пуцін]] (23.02.1911 — 02.08.1999), служыў на падводным флёце, удзельнік [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], па вайне працаваў на заводзе. Маці — [[Марыя Іванаўна Пуціна]] (народжаная Шэломава) (17.10.1911 — 06.07.1998), паходзіла з вёскі Зарэчча, дзе і пазнаёмілася з Уладзімерам Сьпірыдонавічам. Дзед Уладзімера Пуціна — [[Сьпірыдон Пуцін|Сьпірыдон Іванавіч]] (19.12.1879—8.03.1965), працаваў кухарам [[Уладзімер Ленін|Леніна]] і [[Ёсіф Сталін|Сталіна]]. Прадзед па бацькоўскай лініі — [[Іван Пуцін]], ураджэнец вёскі Памінава [[Цьвярская вобласьць|Цьвярской вобласьці]].
[[Файл:Vladimir Putin as a child.jpg|зьлева|значак|262x262пкс|Уладзімер Пуцін у дзяцінстве]]
Продкі У. У. Пуціна па бацькаўскай і мацярынскай лініі (Пуціны, Шэломавы, Чурсанавы, Буянавы, Фаміны і іншыя) на працягу па меншай меры 300 гадоў былі сялянамі Цвярскога павета. Найбольш ранні вядомы продак У. У. Пуціна згаданы ў 1627—1628 гадах у Пісцовай кнізе Цвярскога павета. Гэта Якаў Нікіцін — [[бабыль]] вёскі Барадзіно прыходу вёскі Тургінава, вотчыны баярына Івана Нікіціча Раманава, дзядзькі цара [[Міхаіл I Раманаў|Міхаіла Фёдаравіча]].

У кнізе «От первого лица» («''Ад першае асобы''»), біяґрафіі Пуціна паводле ягоных інтэрвію ў расейскай прэсе, распавядаецца пра бедныя гады дзяцінства будучага прэзыдэнта, праведзеныя ў камунальнай кватэры.

У 1975 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбурскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Ленінградзкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] і паступіў на службу ў [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі]], з 1985 па 1990 год працаваў аґентам савецкае выведкі ў [[НДР]] (Усходняй [[Нямеччына|Нямеччыне]]). Пад прыкрыцьцём займаньня пасады кіраўніка Дома савецка-нямецкага сяброўства ў [[Дрэздэн]]е загадваў у КДБ сачэньнем за савецкімі студэнтамі ў НДР&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Глеб Лабадзенка]].|загаловак=150 тысячаў людзей на вуліцах — і ніводнай пабітай вітрыны|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=48623|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[Газэта]]|год=4 сьнежня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2009-12-04 230 (26588)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/48628/4sne-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

У 1990 годзе вярнуўся ў Расею, працаваў памочнікам рэктару Ленінградзкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту па міжнародных пытаньнях, потым — дарадцам старшыні Ленінградзкага Савету (мескі заканадаўчы сход) вядомага расейскага дэмакрата [[Анатоль Сабчак|Анатоля Сабчака]].

У чэрвені 1991 году Пуцін быў прызначаны старшынём Камітэту па Зьнешніх Сувязях мэрыі (бурмістарства) Санкт-Пецярбурґу. На гэтай пасадзе ён займаўся прыцягненьнем у горад замежных інвэстыцыяў, адкрыцьця сумесных прадпрыемстваў. Пуцін быў куратарам стварэньня ў Пецярбурґу валютнае біржы, пры яго судзеяньні (як кажуць, з дапамогаю яго кантактаў ў былым савецкім КҐБ і ўсходненямецкай [[Stasi]]) было адчыненае прадстаўніцтва BNP-[[Dresdner Bank]]. Адначасова з 1994 году Пуцін быў першым намесьнікам старшыні ўраду Санкт-Пецярбурґу.

У жніўні 1996 пачалася «маскоўская» кар’ера Ўладзімера Пуціна — ён быў прызначаны намесьнікам упраўляючага справамі прэзыдэнта Расеі. У сакавіку 1997 году Пуцін прызначаны намесьнікам кіраўніка адміністрацыі прэзыдэнта, начальнікам галоўнага кантрольнае ўправы прэзыдэнта РФ. З траўня 1998 году Пуцін — першы намесьнік кіраўніка адміністрацыі прэзыдэнта Расеі.

Наступным моцным узьлётам пецярбурскага палітыка было прызначэньне яго дырэктарам [[Фэдэральная Службы Бясьпекі Расейскае Фэдэрацыі|ФСБ]] — расейскае спэцслужбы. З сакавіку 1999 году Пуцін стаў сакратаром Рады Бясьпекі Расеі.

=== Прэм’ер-міністарства і першы прэзыдэнцкі тэрмін ===
У жніўні 1999 году прэзыдэнт Расеі [[Барыс Ельцын]] прызначыў Уладзімера Пуціна прэм’ер-міністрам Расеі. 31 сьнежня 1999 году Ельцын сышоў у адстаўку, Пуцін стаўся выканаўчым абавязкі прэзыдэнта да наступных выбараў.

26 сакавіка 2000 году былі праведзеныя прэзыдэнцкія выбары, у якіх Пуцін перамог у першым туры.

Уладзімер Пуцін з самага пачатку дасягнуў шалёнае папулярнасьці ў расейскім грамадзтве дзякуючы свайму іміджу маладога, энэрґічнага прэзыдэнта-спартоўцы на фоне старога й хворага Барыса Ельцына. З пункту гледжаньня сваёй палітычнае плятформы Пуцін здолеў аб’яднаць вакол сябе прыхільнікаў часам дыямэтральна супрацьлеглых ідэй. Для дэмакратаў ён быў колішнім сябрам і паплечнікам Анатолія Сабчака і, мяркуючы па прамовах маладога прэзыдэнта, прыхільнікам далейшых і больш радыкальных дэмакратычных і рынкавых рэформ. Для кансэрватараў і нацыяналістаў Пуцін быў сымбалем адраджаючаеся «Вялікае Расеі», новым «водцам».

Вялікадзяржаўніцкі складнік пуцінскага курсу апынуўся больш яскравым. Разам з Пуціным да ўлады прыйшлі г. зв. «сілавікі» — нацыяналістычныя этатысцкія элемэнты з шэрагаў спэцыяльных службаў і войска. Пачалася палітыка па рэабілітацыі савецкага рэжыму. Адным зь першых рашэньняў Пуціна было прыняцьце новага [[Гімн Расеі|гімну]] на музыку гімну [[СССР]] і зацьверджаньне чырвонае савецкае харугвы для расейскага войска. У 2004 годзе Пуцін назваў распад Савецкага Зьвязу «найбуйнейшаю геапалітычнаю катастрофаю стагодзьдзя».

Прадстаўнікі «сямейнага кляну», палітычнае эліты ельцынскае эпохі, паступова выціскаліся з улады. За сваю падтрымку дэмакратаў пачаліся рэпрэсіі супраць буйных бізнэсмэнаў-аліґархаў [[Барыс Беразоўскі|Барыса Беразоўскага]] і [[Уладзімер Гусінскі|Ўладзімера Гусінскага]]. 24 лютага 2004 году, менш чым за месяц да парлямэнцкіх выбраў, Пуцін звольніў з пасады прэм’ер-міністра не дастаткова ляяльнага [[Міхаіл Касьянаў|Міхаіла Касьянава]], прадстаўніка эліты ельцынскага часу, і прызначыў на яго пазыцыю дыплямата [[Міхаіл Фрадкоў|Міхаіла Фрадкова]].

У 2003 годзе быў сарваны ґешэфт па зьліцьці нафтавых кампаніяў «[[Нафтавая Кампанія ЮКОС|ЮКОС]]» і «[[Сыбнафта]]», у выніку якое меўся зьявіцца найбуйнейшы ў сьвеце нафтавы канцэрн, які мог пагражаць аўтарытэту Пуціна ўнутры краіны і ўплываць на ўнутрыпалітычную сытуацыю. Паводле сфабрыкаваных абвінавачаньнях быў арыштаваны кіраўнік «ЮКОС» [[Міхаіл Хадаркоўскі]], пачаўся працэс зьнішчэньня гэтае некалі найбуйнейшае і найбольш пасьпяховае расейскае карпарацыі.

У сфэры замежнае палітыкі Пуцін узяў курс на ўзмацненьне дачыненьняў з краінамі [[СНД]] з мэтаю стварэньня процівагі пашыраючымся [[NATO]] і [[ЭЗ]], да якіх далучыліся многія краіны цэнтральнае і ўсходняе [[Эўропа|Эўропы]] і пачалі далучацца краіны былога СССР. Разам зь лідэрамі Эўрапейскага Зьвязу Пуцін асудзіў амэрыканскую кампанію ў [[Ірак]]у. Увогуле, нягледзячы на нарастаючы ціск на дэмакратыю ў Расеі і крытыку Пуціна як аўтакрата, прэзыдэнт падтрымлівае добрыя, «сяброўскія» адносіны з прэзыдэнтам [[ЗША]] [[Джордж Ўокер Буш|Джорджам Бушам]], нямецкім канцлерам [[Гергард Шрэдэр|Гергардам Шрэдэрам]], італійскім прэм’ерам [[Сыльвіё Бэрлюсконі]].

Ва ўнутранай палітыцы Пуцін усталяваў рэжым асабістае ўлады шляхам кантролю за электроннымі сродкамі масавае інфармацыі і паступовага выцісканьня дэмакратычнае апазыцыі з орґанаў дзяржаўнае ўлады. Былі зачыненыя ці падпарадкаваныя Крамлю незалежныя тэлеканалы [[НТВ]], [[ТВ6]] і [[ТВС]], на парлямэнцкіх выбарах у 2003 годзе створаная ўладаю партыя «[[Адзіная Расея]]» атрымала больш за палову месцаў у [[Дзяржаўная Дума Фэдэральнага Сходу Расейскай Фэдэрацыі|Дзяржаўнай Думе Расеі]] дзякуючы манаполіі на тэлевізійны этэр і іншыя буйныя прэфэрэнцыі падчас перадвыбарчае кампаніі. Адначасова ў парлямэнт упершыню за гісторыю новае Расеі не прайшлі дэмакратычныя партыі «[[СПС]]» і «[[Яблака (партыя)|Яблака]]».

За Пуцінам працягнулася і ўзмацнілася расейская актыўнасьць у [[Чачэнія|Чачэніі]]. Міжнародныя праваабарончыя арґанізацыі сьведчаць аб узмацненьні парушэньняў правоў чалавека ў паўночна-каўкаскай рэспубліцы.

=== Другі прэзыдэнцкі тэрмін ===
14 сакавіка 2004 году Ўладзімер Уладзімеравіч Пуцін 71% выбарцаў быў у першым туры абраны на другі тэрмін прэзыдэнцтва. Як і на парлямэнцкіх выбарах некалькі месяцаў да гэтага, зноў па Расеі ішла неабаснавана актыўная кампанія на карысьць Пуціна ў пра-крамлёўскіх агульнанацыянальных мэдыях. Расейская канстытуцыя не дазваляе адной асобе займаць пасаду прэзыдэнта больш, чым два тэрміны запар, таму Пуцін ня мае права балятавацца на выбарах у 2008 годзе.

13 верасьня 2004 году, з нагоды крызы з закладнікамі ў [[Бэслан]]е і тэрарыстычных актаў у Маскве, Пуцін пачаў рэформу дзяржаўнага кіраваньня, у ходзе якое былі адмененыя выбары ґубэрнатараў расейскіх рэґіёнаў. Гэты крок быў многімі раскрытыкаваны, у тым ліку [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]], як адступ ад прынцыпаў дэмакратыі і вяртаньне да цэнтралізацыі ўлады, як за савецкім часам. Разам з гэтым былі ўскладненыя ўмовы праходу незалежных дэпутатаў у Дзяржаўную Думу.

Падчас прэзыдэнцкіх выбараў ва [[Украіна|Ўкраіне]] ў канцы 2004 году Расея актыўна ўмешвалася ў ход перадвыбарчае кампаніі. Пуцін двойчы наведваў Украіну з мэтаю падтрымаць кандыдата ад улады [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] і адзіны разам з кіраўніком [[Беларусь|Беларусі]] [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] павіншаваў Януковіча зь перамогай у выбарах, пазьней прызнаных сфальсыфікаванымі.

29 лістапада 2006 году падтрымаў дактрыну «[[Расейскі сьвет|расейскага сьвету]]».

=== Другое прэм’ер-міністарства ===
8 траўня 2008 году па заканчэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў зноў стаў прэм’ер-міністрам Расеі&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Пуцін стаў прэм’ер-міністрам Расіі|спасылка=https://charter97.org/be/news/2008/5/8/6418/|выдавец=[[Хартыя’97]]|дата публікацыі=8 траўня 2008|дата доступу=8 траўня 2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Трэці прэзыдэнцкі тэрмін ===
Атрымаў перамогу на [[Прэзыдэнцкія выбары ў Расеі 2012 году|прэзыдэнцкіх выбарах 2012 году]] і ў трэці раз заступіў на пасаду прэзыдэнта Расеі&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Новы стары прэзідэнт Расіі: крамольнае відэа пра Пуціна|спасылка=https://westki.info/.pureftpd-rename.4257.4889adff/.pureftpd-rename.4257.4889adff/.pureftpd-rename.4257.4889adff/.pureftpd-rename.4257.4889adff/artykuly/12881/novy-stary-prezident-rasii-padborka-kramolnych-videa-pra-pucina|выдавец=Весткі.info|дата публікацыі=4 сакавіка 2012|дата доступу=4 сакавіка 2012}}&lt;/ref&gt;.

=== Чацьверты прэзыдэнцкі тэрмін ===
Перамог на [[Прэзыдэнцкія выбары ў Расеі 2018 году|прэзыдэнцкіх выбарах 18 сакавіка 2018 году]], атрымаўшы 76,69% галасоў выбарцаў&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Уладзімір Пуцін абраны прэзідэнтам Расіі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20180319/1521436694-uladzimir-pucin-abrany-prezidentam-rasii|выдавец=[[Звязда]]|дата публікацыі=19 сакавіка 2018|дата доступу=19 сакавіка 2018}}&lt;/ref&gt;.

Падтрымаў [[рэжым Лукашэнкі]] ў [[Беларусь|Беларусі]], калі той выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі беларусаў у час здушэньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня ў 2020—2021 гадох]]. 26 траўня 2021 году [[Аляксандар Лукашэнка]] заявіў, што Пуцін званіў і прасіў у яго прабачэньня за тое, што без дазволу абмяркоўваў Беларусь з прэзыдэнтам [[ЗША]] [[Джо Байдэн]]ам&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31274855.html Лукашэнка: Пуцін прасіў прабачэньня, што без дазволу абмяркоўваў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 26 траўня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

4 чэрвеня 2021 году заявіў, што ня ведае, хто такі [[Раман Пратасевіч]], але ня супраць, каб той і далей змагаўся з рэжымам Лукашэнкі&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274047 Пуцін аб Пратасевічу: «Не ведаю яго і ведаць не хачу. Няхай робіць, што хоча»], [[Наша Ніва]], 4 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|
Нейкі Раман Пратасевіч, я ведаць яго ня ведаю і ведаць не хачу. Няхай ён робіць, што хоча — змагаецца з рэжымам Лукашэнкі
{{арыгінал|ru|Какой-то Роман Протасевич! Я знать его не знаю. И знать не хочу. Пускай он делает, что хочет, борется с режимом Лукашенко}}
}}

У кастрычніку 2021 году вядоўца прапагандысцкага тэлеканалу рэжыму Лукашэнкі [[Сталічнае тэлебачаньне|СТБ]] Яўген Пуставой заявіў, што Лукашэнка «''адзіны прэзыдэнт, які не хаваўся ад народу па бункерах, а ад міністраў і журналістаў з дапамогай тэлеканфэрэнцыяў''». Таксама, паводле яго слоў, у Беларусі «''абышлося без лакдаўнаў, без бяздумнага карантыну''». У яшчэ адной рэпліцы пра Лукашэнку Пуставой адзначыў, што ў беларускага аўтарытарнага лідэра «''бяссонныя ночы і перажываньні адбіваліся на твары. [[Ботакс]]ам не карыстаецца''». Гэтыя рэплікі разглядаюцца як простая адсылка да Ўладзімера Пуціна, хоць сам Пуставы неўзабаве заявіў, што ня меў Пуціна на ўвазе, лічыць яго «красунчыкам» і выступае за саюз з Расеяй&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31527241.html На беларускім ТБ Лукашэнку проціпаставілі тым лідэрам, хто падчас пандэміі «схаваўся ў бункеры»], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2021 г.&lt;/ref&gt;.

== Погляды ==
У сьнежні 2000 году па ініцыятыве Пуціна ў Расеі быў зацьверджаны новы [[Гімн Расейскай Фэдэрацыі|гімн]], які ўключае ў сябе музыку [[Гімн Савецкага Саюзу|савецкага гімна]] 1944 году і новы тэкст, напісаны [[Сяргей Міхалкоў|Сяргеем Міхалковым]], які таксама зьяўляўся аўтарам тэксту савецкага гімна.&lt;ref&gt;[https://rgdb.ru/home/news/17878-25-let-nazad-vpervye-ofitsialno-ispolnen-novyj-gimn-rossii rgdb.ru - 25 лет назад впервые официально исполнен новый Гимн России]&lt;/ref&gt;

Пуцін заяўляў, што яму блізкі філёзаф Іван Ільін&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/61719c749a7947e4686fe911 Путин назвал наиболее близких ему философов — РБК]&lt;/ref&gt;, погляды якога ацэньваюцца гісторыкамі як рускі фашызм&lt;ref&gt;Ильин И. А. Собрание сочинений: Статьи. Лекции. Выступления. Рецензии (1906—1954). — М.: Русская книга, 2001, с. 243.&lt;/ref&gt;.

Сьцьвярджаў, што расфармаваньне [[Савецкі саюз|Савецкага Саюза]] для яго стаў трагедыяй і &quot;распадам гістарычнай Расеі&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/12/12/2021/61b5e7b79a7947689a33f5fe Путин назвал распад СССР трагедией и «распадом исторической России» — РБК]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20261001/putin-2121561763.html Путин назвал распад СССР настоящей трагедией для десятков миллионов людей - РИА Новости, 01.10.2026]&lt;/ref&gt;

У 2016 годзе сказаў, што яму «вельмі падабаліся і да гэтага часу падабаюцца камуністычныя і сацыялістычныя ідэі», і таму ён да гэтага часу нібыта захоўвае партбілет КПСС; Пуцін параўнаў савецкі Кодэкс будаўніка камунізму зь Бібліяй&lt;ref&gt;{{cite web|title=Путин: Мне до сих пор нравятся коммунистические идеи, я не выбрасывал партбилет|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/01/25/625382-putin-kommunisticheskie-idei|website=Ведомости|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110014523/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/01/25/625382-putin-kommunisticheskie-idei|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Адзін з кіроўных сусьветных навінавых парталаў Business Insider лічыць, што Ўладзімір Пуцін, нягледзячы на ​​вонкавыя падабенствы з амэрыканскімі кансэрватарамі, у сутнасьці зьяўляецца складаным і цынічным палітыкам, зацікаўленым толькі ў дзяржаўнай уладзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/is-vladimir-putin-a-us-style-conservative-2013-12|title=Pat Buchanan Tells The Truth About Vladimir Putin That American Conservatives Don't Want To Hear|lang=en|first=Adam|last=Taylor|website=Business Insider|access-date=2024-10-07|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007103625/https://www.businessinsider.com/is-vladimir-putin-a-us-style-conservative-2013-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У ідэалёгію Ўладзіміра Пуціна ўваходзіць кансьпіралёгія. Пуцін і ягоныя памочнікі накшталт Суркова выкарыстоўвалі кансьпіралёгію для мабілізацыі ў падтрымку ўлады; з 2012 году выкарыстаньне кансьпіралёгіі толькі ўзмацнілася. Судзячы па рыторыцы і супадаючымі зь ёй дзеяньнямі Пуціна, ён верыць, што дужаецца зь міжнароднай заходняй змовай супраць Расеі, і ўлучыў выдуманыя страхі ў рацыянальны аналіз палітыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://holod.media/2022/03/15/putin-verit-v-teorii-zagovora/|title=«Путин верит в теории заговора»|author=Максим Мартемьянов|website=Журнал «Холод»|date=2022-03-15|access-date=2022-11-10|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109165423/https://holod.media/2022/03/15/putin-verit-v-teorii-zagovora/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|access-date=2022-11-10|website=BBC News Русская служба|title=&quot;Путин не с Украиной воюет, он воюет с реальностью&quot;. Политологи о церемонии в Кремле|url=https://www.bbc.com/russian/news-63093450|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001213019/https://www.bbc.com/russian/news-63093450}}&lt;/ref&gt;.

Таксама Уладзімір Пуцін заяўляў, што Украіны не існавала&lt;ref&gt;https://www.pravda.com.ua/rus/news/2023/11/03/7427096/&lt;/ref&gt;.

== Рознае ==
З маладосьці займаўся [[дзюдо]]. Кандыдат эканамічных навук, свабодна валодае [[Нямецкая мова|нямецкаю]] і [[ангельская мова|ангельскаю]] мовамі. Да 2013 году быў жанаты зь Людмілай Пуцінай, у мінулым настаўніцай нямецкае мовы. Мае дзьвюх дачок — Кацярыну (нар. 1985) і Марыю (нар. у 1986).

== Глядзіце таксама ==
* [[Путін — хуйло!]]
* [[Путинка (гарэлка)]]
* [[Адольф Гітлер]]
* [[Ёсіф Сталін]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20050406235246/http://vladimir.vladimirovich.ru/ Сатырычныя апавяданьні пра Пуціна]{{ref-ru}}
* Цыганкоў В. [https://www.svaboda.org/a/31356883.html Галоўная праблема беларусаў не Лукашэнка, а Пуцін, — Віталь Портнікаў], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2021 г.
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пуцін, Уладзімер Уладзімеравіч}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі КГБ СССР]]
[[Катэгорыя:Прэзыдэнты Расеі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расеі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна РПЦ «Славы і Гонару»]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук]]
[[Катэгорыя:Дзейныя кіраўнікі дзяржаваў]]
[[Катэгорыя:Уладзімер Пуцін| ]]
[[Катэгорыя:Асобы, вышукваныя Міжнародным крымінальным судом]]</text>
      <sha1>ce6s5nkme3tw9vd0meoz64qn0j7bv6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162446</id>
    <revision>
      <id>2698996</id>
      <parentid>2697776</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16306" sha1="pzfzrai8loh5lqsbls3hef2086uj10x" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Лагор
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Лагору
|Назва на мове краіны             = لاہور
|Код мовы назвы краіны            = ur
|Краіна                           = Пакістан
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Пакістану|Правінцыя]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Панджаб (Пакістан)|Панджаб]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Часавы пас                       = +5
|Тэлефонны код                    = 042
|Паштовы індэкс                   = 54000
|Шырата паўшар’е                  = 
 |Шырата градусаў                 = 31
 |Шырата хвілінаў                 = 32
 |Шырата сэкундаў                 = 59
|Даўгата паўшар’е                 = 
 |Даўгата градусаў                = 74
 |Даўгата хвілінаў                = 20
 |Даўгата сэкундаў                = 37
}}
'''Лаго́р''' ({{мова-ur|لاہور}}, {{мова-en|Lahore}}) — горад у [[Пакістан]]е, цэнтар правінцыі [[Панджаб (Пакістан)|Панджаб]]. Другая паводле колькасьці насельніцтва агламэрацыя ў Пакістане.

Гэта найбуйнейшы горад, заселены народам [[Панджабцы|панджабцаў]], і важны гістарычны цэнтар Паўднёвай Азіі. Са сваёй гісторыяй, якая налічвае больш за тысячу гадоў, Лагор зьяўляецца культурным цэнтрам правінцыі Панджаб і ўсяго Пакістану. Гэта адзін з найбольш шчыльна заселеных гарадоў сьвету. Важны эканамічны, палітычны, транспартны, адукацыйны, забаўляльны цэнтар. Носіць мянушку «Горад садоў Маголаў» яшчэ з часоў [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|Імпэрыі Вялікіх Маголаў]].

== Гісторыя ==
Бракуе дакладных зьвестак пра раньнюю гісторыю Лагору, і неадназначнасьць ягонага гістарычнага мінулага спарадзіла розныя тэорыі датычна ягонага заснаваньня і разьвіцьця{{Зноска|Neville|2006|Neville|xii}}. Гісторыкі [[Аляксандар Македонскі|Аляксандра Македонскага]] ня згадваюць аніякага гораду блізу сучаснага места падчас македонскага ўварваньня ў 326 годзе да н. э., што сьведчыць пра тое, што горад або яшчэ ня быў заснаваны або ня меў асаблівага значэньня{{Зноска|Latif|1892|Latif|352}}. [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэй]] у сваёй працы ''«[[Геаграфія (Пталемэй)|Геаграфія]]»'' згадвае горад пад назвай Лябокля, які разьмешчаны ля рэкаў [[Чынаб]] і Раві ды мог быць старажытным Лагорам або ягоным закінутым папярэднікам&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Charles Umpherston Aitchison|загаловак=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|выдавецтва=Genesis Publishing|год=2002|isbn=9788177551730}}&lt;/ref&gt;. Кітайскі пілігрым [[Сюаньцзан]] пакінуў падрабязнае апісаньне вялікага і квітнеючага места, але не пакінуў ягоны назоў. Мажліва, гэта быў Лагор, бо падарожнік наведваў гэты рэгіён у 630 годзе н. э. падчас свайго падарожжа па [[Індыя|Індыі]]&lt;ref name=&quot;bosworth&quot; &gt;{{кніга|аўтар=Bosworth, C. Edmund|спасылка=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|загаловак=Historic Cities of the Islamic World|выдавецтва=Brill|isbn=978-9047423836}}&lt;/ref&gt;. Першым дакумэнтам, у якім Лагор згадваецца пад сваёй назвай, быў твор ''«[[Гудуд аль-Алям|Межы сьвету]]»'', складзены ў 982 годзе&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=http://www.kroraina.com/hudud/|загаловак=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D.|месца=London|выдавецтва=Oxford University Press|год=1937}}&lt;/ref&gt;. У ім Лагор апісваецца як горад з «уражлівымі храмамі, вялікімі рынкамі і велізарнымі садамі».

[[Файл:Fort of Lahore.jpg|значак|зьлева|Лагорскі форт.]]
Султан [[Магмуд Газнэві|Магмуд]] заваяваў Лагор паміж 1020 і 1027 гадамі, далучыўшы яго да [[Газнэвідзкая імпэрыя|Газнэвідзкай імпэрыі]]&lt;ref name=&quot;bosworth&quot;/&gt;. У 1021 годзе ён прызначыў [[Малік Аяз|Маліка Аяза]] губэрнатарам гораду. Падчас кіраваньня султана [[Ібрагім Газнэві|Ібрагіма Газнэві]] Малік Аяз аднавіў і ізноў засяліў горад, які быў спустошаны па газнэвідзкім уварваньні. У час ягонага панаваньня кааліцыя індуісцкіх князёў беспасьпяхова брала Лагор у аблогу ў 1043–1044 гадах&lt;ref name=&quot;bosworth&quot;/&gt;. Па падзеньні Газнэві ў 1163 годзе Лагор стаў адзінай сталіцай дзяржавы&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore|загаловак=Lahore|назва праекту=Encyclopædia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20150502052043/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore|дата копіі=02.05.2015}}&lt;/ref&gt;. За заступніцтвам газнэвідзкіх уладароў у Лагор прыяжджалі паэты і навукоўцы зь іншых гарадоў імпэрыі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ikram, S. M.|спасылка=https://archive.org/details/muslimcivilizati00ikra|загаловак=Muslim Civilization in India|месца=New York|выдавецтва=Columbia University Press}}&lt;/ref&gt;. Горад ператварыўся ў культурны і навуковы цэнтар, асабліва вядомы сваёй паэзіяй&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm|загаловак=GC University Lahore|выдавецтва=Gcu.edu.pk|дата доступу=15.03.2011|копія=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm|дата копіі=08.09.2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn|спасылка=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|загаловак=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|выдавецтва=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0}}&lt;/ref&gt;. Па [[аблога Лагору (1186)|аблозе Лагору]] ў 1186 годзе гурыйскі кіраўнік [[Мугамад Гуры]] захапіў горад і паняволіў [[Хусраў Малік|Хусрава Маліка]]&lt;ref name=&quot;bosworth&quot;/&gt;, чым паклаў канец газнэвідзкаму панаваньню ў Лагоры. Пасьля забойства Мугамада ў 1206 годзе Лагор стаў першай сталіцай мамлюцкай дынастыі, дзяржава якой пазьней стала вядомай як [[Дэлійскі султанат]]. Пагроза мангольскіх нашэсьцяў і палітычная нестабільнасьць у Лагоры змусілі наступных султанаў лічыць [[Дэлі]] больш бясьпечнай сталіцай для султанату&lt;ref name=&quot;jackson&quot; &gt;{{кніга|аўтар=Jackson, Peter|спасылка=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|загаловак=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|выдавецтва=Cambridge University Press|isbn=0521543290}}&lt;/ref&gt;. Аднак, хоць Дэлі разглядаўся як памежны апорны пункт дзяржавы, Лагор усё яшчэ ўважаўся за галоўны цэнтар ісламскай культуры ў паўночна-ўсходнім Панджабе&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;.

[[Файл:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|значак|зьлева|Мячэт Вазыр-Хана на карціне [[Ўільям Карпэнтэр|Ўільяма Карпэнтэра]] 1866 году.]]
У 1223 годзе, у хаўрусе зь мясцовымі хахэрамі, султан [[Харэзмаўская імпэрыя|Харэзмаўскай дзяржавы]] [[Джаляль ад-Дын Мангбурні]] захапіў Лагор пасьля таго, як быў вымушаны ўцякаць ад уварваньня [[Чынгісхан]]а з сваіх уладаньні&lt;ref name=&quot;bosworth&quot;/&gt;. У 1266 годзе султан [[Гіяс-уд-дын Балбан|Балбан]] вярнуў Лагор пад свой кантроль, але ўжо ў 1287 годзе манголы зноў захапілі паўночны Панджаб&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. Праз мангольскія нашэсьці рэгіён Лагору ператварыўся ў памежную зону, а ягоны адміністрацыйны цэнтар быў перанесены на поўдзень, у [[Дыпалпур]]&lt;ref name=&quot;bosworth&quot;/&gt;. Аслаблены горад паступова страціў сваё значэньне і ў 1394 годзе быў ізноў захоплены правадыром хахэраў Шайхаем&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|загаловак=Imperial Gazetteer of India|том=16}}&lt;/ref&gt;. Калі ў 1398 годзе мангольскі заваёўнік [[Тымур]] адабраў горад у Шайхая, ён ня стаў яго рабаваць, бо Лагор ужо ня быў заможным. Тымур перадаў кіраваньне рэгіёнам Лагору [[Хізр-хан]]у, губэрнатару Мултану, які пазьней, у 1414 годзе, заснаваў дынастыю Саідаў — чацьвертую дынастыю Дэлійскага султанату&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ahmed, Farooqui Salma|загаловак=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century|выдавецтва=Pearson India|isbn=9788131732021}}&lt;/ref&gt;. У 1525 годзе [[Бабур]], заснавальнік [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|Імпэрыі Вялікіх Маголаў]], захапіў і разрабаваў Лагор і Дыпалпур&lt;ref name=&quot;bosworth&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Iqtidar Alam Khan|спасылка=https://books.google.com/books?id=URluAAAAMAAJ|загаловак=Historical Dictionary of Medieval India|выдавецтва=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5503-8}}&lt;/ref&gt;. Пачынаючы з 1584 году, Лагор быў сталіцай Імпэрыі Вялікіх Маголаў, калі [[Акбар Вялікі|Акбар]] распачаў аднаўленьне разбуранай гарадзкой цытадэлі, заклаўшы асновы да адраджэньня Лагорскага форту. Акбар таксама аднавіў гарадзкія муры і пашырыў іх на ўсход ад базару Шаг-Алямі, улучыўшы ў межы гораду маланаселены раён Рара-Майдан. Да эпохі Акбара стасуюцца і найстарэйшыя з шматлікіх лагорскіх шляхецкіх маёнткаў. За часам кіраваньня імпэратара [[Джагангір]]а на пачатку XVII стагодзьдзя базары Лагору славіліся сваёй ажыўленасьцю. Тут гандлявала шмат замежнікаў, а гандлёвыя паліцы былі запоўненыя разнастайнымі таварамі.

[[Брытанская Ост-Індзкая кампанія]] захапіла Лагор у лютым 1846 году, адабраўшы яго ў заняпалай [[Сыкхская дзяржава|Сыкхскай дзяржавы]], а ў 1848 годзе акупавала і астатнюю частку Панджабу. Пасьля паразы сыкхаў у [[бітва пры Гуджраце|бітве пры Гуджраце]] брытанскія войскі ў тым жа годзе афіцыйна пазбавілі ўлады магараджу Дуліпа Сынгга ў Лагоры. У 1849 годзе Панджаб быў афіцыйна далучаны да [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]. Неўзабаве па [[Сыпайскае паўстаньне|Сыпайскім паўстаньні]] 1857 году брытанцы пабудавалі Лагорскі чыгуначны вакзал непадалёк ад Старога гораду. Вакзал быў спраектаваны ў выглядзе сярэднявечнага замка дзеля абароны ад магчымых новых паўстаньняў, таму меў тоўстыя муры, вежы і байніцы дзеля мажлівага ўсталяваньня тут гарматаў. Лагор адыграў важную ролю ў рухах за незалежнасьць як [[Індыя|Індыі]], гэтак і [[Пакістан]]у. Дэклярацыя незалежнасьці Індыі была высунутая [[Джавагарлал Нэру|Джавагарлалам Нэру]] і аднагалосна ўхваленая апоўначы 31 сьнежня 1929 году ў лагорскай залі Брэдлаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm|загаловак=Republic Day|выдавецтва=The Tribune|дата доступу=15.03.2011|копія=https://web.archive.org/web/20150129021853/http://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm|дата копіі=29.01.2015}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|імя=Syad Muhammad|прозьвішча=Latif|спасылка=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ|загаловак=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities|выдавецтва=New Imperial Press|год=1892|ref=Latif}}
* {{кніга|імя=Pran|прозьвішча=Neville|загаловак=Lahore: A Sentimental Journey|выдавецтва=Penguin Books|год=2006|isbn=978-0-14-306197-7|ref=Neville}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250425111851/https://lahore-mc.punjab.gov.pk/ Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Гарады Пакістану]]</text>
      <sha1>pzfzrai8loh5lqsbls3hef2086uj10x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музэй Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162557</id>
    <revision>
      <id>2699052</id>
      <parentid>2474958</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4197" sha1="cyjf5eiwt3ckulwyxfhksa9qjv0guxa" xml:space="preserve">{{Музэй
|Назва                   = Музэй Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь
|Выява                   = 
|Апісаньне выявы         = 
|Філія                   = 
|Філіі                   = 
|Горад                   = Менск
|Краіна                  = Беларусь
|Тэматыка калекцыі       = гістарычная
|Велічыня калекцыі       = 
|Плошча экспазыцыі       = 
|Дата стварэньня         = 24 кастрычніка
|Год стварэньня          = 1986
|Пасада дырэктара        = 
|Дырэктар                = Віялета Салодкая
|Адрас                   = [[Вуліца Гарадзкі Вал (Менск)|вул. Гарадзкі Вал]], 7
|Сайт                    = http://mvd.gov.by/ru/main.aspx?guid=4141
|Шырата паўшар’е         = паўночнае
 |Шырата градусаў        = 
 |Шырата хвілінаў        = 
 |Шырата сэкундаў        = 
|Даўгата паўшар’е        = усходняе
 |Даўгата градусаў       = 
 |Даўгата хвілінаў       = 
 |Даўгата сэкундаў       = 
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
}}
[[Файл:Vitebsk Voivodeship flag during the reign of Sigismund III.jpg|значак|Экспазыцыя музэю]]
'''Музэ́й Міністэ́рства ўну́траных спра́ваў Рэспу́блікі Белару́сь''' — музэй у Менску па адрасе [[Вуліца Гарадзкі Вал (Менск)|вул. Гарадзкі Вал]], 7. Адчынены ў 1986 року; экспазыцыя прысьвечаная гісторыі [[Праваахоўнікі|праваахоўных органаў]] на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] ад часоў [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] да нашага часу.

== Гісторыя ==
Музэй МУС быў створаны 24 кастрычніка 1986 паводле распараджэньня [[Савет Міністраў БССР|Савету Міністраў БССР]]. Першым дырэктарам стаў Міхаіл Жукоўскі.

1 верасьня 2005 року адбылося адкрыцьцё новай экспазыцыі пасьля рэстаўрацыі.

== Экспазыцыя ==
Прадстаўленая гісторыя праваахоўных структураў часоў [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзейнасьці міліцыі ў [[БССР]], у пэрыяд [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], пры ліквідацыі наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]], на сучасным этапе.

Уваход у музэй вольны.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240201172751/https://www.mvd.gov.by/ru/page/muzej-mvd-v-minske Зьвесткі]{{ref-ru}} на бачыне [[МУС Беларусі]]
* [http://zviazda.by/2014/12/65552.html У музэі сумна ня будзе]{{Недаступная спасылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Зьвязда]]
* [https://web.archive.org/web/20200923084517/https://minsknews.by/muzey-mvd-gotovitsya-k-stoletiyu-belorusskoy-militsii/ Музэй МУС рыхтуецца да стагодзьдзя беларускай міліцыі]{{ref-ru}}

{{Музэі Менску}}

[[Катэгорыя:Музэі Менску]]
[[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>cyjf5eiwt3ckulwyxfhksa9qjv0guxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крычаўцэмэнтнашыфэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165224</id>
    <revision>
      <id>2698988</id>
      <parentid>2619477</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8686" sha1="sfv6dta7sj53aarlhl2ngixttswbcun" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва               = «Крычаўцэмэнтнашыфэр»
|лягатып             = 
|тып                 = [[Адкрытае акцыянэрнае таварыства]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|20|11|1933|1}}
|заснавальнікі       = 
|разьмяшчэньне       = [[Крычаў]], [[Магілёўская вобласьць]], [[Беларусь]]
|ключавыя постаці    = 
|галіна              = 
|прадукцыя           = [[Цэмэнт]], [[шыфэр]]
|абарачэньне         = {{Рост}}1910,2 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасьці ААТ за 2013 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2013.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2014|дата доступу=25 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt; (2013; $212,9 млн)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2013 год|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2013|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2014|дата доступу=25 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt;
|апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}-184,2 млрд руб ($-20,5 млн)
|чысты прыбытак      = {{Падзеньне}}-183,9 млрд руб ($-20,4 млн)
|лік супрацоўнікаў   = 2263 (2013)
|матчына кампанія    = [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]
|даччыныя кампаніі   = «[[Маладэчна]]жалезабэтон» ([[Менская вобласьць]]), «[[Наваполацак]]жалезабэтон» ([[Віцебская вобласьць]]), «[[Рагачоў]]жалезабэтон» ([[Гомельская вобласьць]])
|аўдытар             = 
|сайт                = [http://www.kcsh.by www.kcsh.by]
}}
'''«Крычаўцэмэнтнашыфэр»''' — беларускае прадпрыемства па вытворчасьці цэмэнту і шыфэру, заснаванае ў 1933 годзе ў Крычаве. На 2015 г. мела 2 гандлёвыя прадстаўніцтвы ў Расеі (Масква, Смаленск). Сыравінай служаць [[крэйда]] з радовішча [[Каменка (Крычаўскі раён)|Каменка]] ([[Крычаўскі раён]]), [[гліна]] з радовішча [[Пушча (Віцебскі раён)|Пушча]] ([[Віцебскі раён]]), прывазныя [[Пірыт|калдачаданавыя]] агаркі і [[гіпс]]. Асноўнымі вырабамі ёсьць портляндцэмэнт, 8-хвалевы і плоскі непрасаваны шыфэр&lt;ref name=&quot;э&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=«Крычаўцэмэнтнашыфэр»|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1999|том=8|старонкі=527|старонак=576|сэрыя=|isbn=985-11-0144-3|наклад=10 000}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
20 лістапада 1933 г. Крычаўскі цэмэнтавы завод ажыцьцявіў першы выраб [[клінкер]]у&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Крычаўцэмэнтнашыфэр»|спасылка=http://library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/krichev_cement.htm|выдавец=[[Магілёўская абласная бібліятэка]]|дата публікацыі=2005|дата доступу=25 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt;. 23 лістапада Дзяржаўная камісія падпісала пастанову аб уводзе ў дзеяньне завода магутнасьцю 130 тыс. тонаў цэмэнту за год&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Формы ўласнасьці Крычаўскага раёну|спасылка=http://library.mogilev.by/kray/Econom/R14P3.html|выдавец=Магілёўская абласная бібліятэка|дата публікацыі=2005|дата доступу=25 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt;. У [[Другая сусьветная вайна|другую сусьветную вайну]] на месцы разбуранага заводу знаходзіўся нямецкі [[канцэнтрацыйны лягер]]. У 1949 г. завод адбудавалі. У лютым 1950 г. завод пачаў выраб шыфэру. У 1957 г. вытворчасьць аб’ядналі ў Крычаўскі цэмэнтна-шыфэрны камбінат. У 1963 г. да камбінату далучылі завод [[вапна]]вай мукі. Цягам 1960—1966 гг. правялі пашырэньне вытворчай магутнасьці. У 1980 г. утварылі вытворчае аб’яднаньне «Крычаўцэмэнтнашыфэр»&lt;ref name=&quot;э&quot;/&gt;. Цягам 1980—1981 гг. ажыцьцявілі часткову перабудову прадпрыемства, што павялічыла вытворчую магутнасьць да 4 тонаў клінкеру за гадзіну&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. У 2008 г. на месцы 2 старых печаў на заводзе ўзьвялі трэцюю і найбуйнешую ў Беларусі печ-трубу для абпальваньня клінкеру (даўжыня 170 мэтраў, [[дыямэтар]] каля 5 мэтраў), дзе ў полі сьпяканьня [[тэмпэратура]] дасягае +1500 [[Градус Цэльсія|°C]]. У 2010 г. вытворчасьць цэмэнту вырасла да 1526 тыс. тонаў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Іван Бараноўскі]].|загаловак=Завод-гігант працуе, завод-гігант будуецца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=84162|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=11 жніўня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-08-11 151 (27015)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/84186/11gni-1.indd.pdf 1], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/84186/11gni-8.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. 6 ліпеня 2013 г. пусьцілі вытворчасьць цэмэнту сухім спосабам магутнасьцю 1,8 млн тонаў за год&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Аляксей Арэшка]]|загаловак=Пробная партыя цэмэнту выпушчаная на новым заводзе ў Крычаве|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2013/07/06/635640_635642|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=6 ліпеня 2013|дата доступу=25 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt;, што павялічыла агульную гадавую магутнасьць да 3,3 млн тонаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150426220457/http://oaomgb.by/ «Маладэчнажалезабэтон»]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20170529142723/http://www.ngb.by/ «Наваполацакжалезабэтон»]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20181105135556/http://www.zbi.by/ «Рагачоўжалезабэтон»]{{ref-ru}}

{{Накід:Беларусь}}

[[Катэгорыя:Крычаў]]
[[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прамысловасьць Беларусі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1933 годзе]]</text>
      <sha1>sfv6dta7sj53aarlhl2ngixttswbcun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Місюль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167641</id>
    <revision>
      <id>2698969</id>
      <parentid>2232393</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slabada</username>
        <id>28291</id>
      </contributor>
      <comment>Пашырэнне біяграфіі на падставе дадатковых крыніц: удакладненыя звесткі пра сям’ю, настаўніцкую працу, дзейнасць у Беларускай краёвай абароне, эміграцыю ў Нямеччыну і ЗША, удзел у беларускім эміграцыйным жыцці; дададзеныя звесткі пра паказанні ў Кангрэсе ЗША ў 1954 годзе і натуралізацыю. Удакладненыя крыніцы і бібліяграфія.</comment>
      <origin>2698969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15367" sha1="lgvvvekn62tx3663j1nz9prvm2yg3wg" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Васіль Місюль
|арыгінал імя      = Васіль Аляксеевіч Місюль
|партрэт           =
|апісаньне         =
|род дзейнасьці    = настаўнік, дзяяч беларускай эміграцыі
|дата нараджэньня  = {{Нарадзіўся|1|5|1889}}
|месца нараджэньня = [[Іжа]], [[Вялейскі павет]]
|дата сьмерці      = {{Памёр|20|4|1984|гадоў=94}}
|месца сьмерці     = [[Іст-Брансўік (Нью-Джэрзі)|Іст-Брансўік]], [[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]]
}}

'''Васі́ль Аляксеевіч Місю́ль''' (1 траўня 1889, вёска [[Іжа]], цяпер [[Вялейскі раён]], [[Беларусь]] — 20 красавіка 1984, [[Іст-Брансўік (Нью-Джэрзі)|Іст-Брансўік]], [[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]]) — беларускі настаўнік, дзяяч беларускай эміграцыі ў Нямеччыне і ЗША, акруговы асьветны афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]].

== Жыцьцяпіс ==

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Аляксея Тодаравіча і Ганны Адамаўны ў вёсцы [[Іжа]] [[Вялейскі павет|Вялейскага павету]].

Працаваў настаўнікам у [[Вялейка|Вялейцы]] і [[Мядзел]]е. Падчас савецкае ўлады працягваў пэдагагічную дзейнасьць.

У чэрвені [[1941]] году стаў сьведкам наступстваў масавых забойстваў вязьняў у [[Вялейская турма|Вялейскай турме]], учыненых савецкімі органамі перад адступленьнем Чырвонай арміі. Пасьля заняцьця Вялейкі нямецкімі войскамі ўдзельнічаў у аглядзе турмы і раскопках пахаваньняў на яе тэрыторыі. Пра ўбачанае пазьней падрабязна расказаў у пісьмовым сьведчаньні, прадстаўленым амэрыканскаму спэцыяльнаму камітэту Палаты прадстаўнікоў Кангрэсу ЗША ў 1954 годзе.&lt;ref name=&quot;Сведчыць&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00027/ Вынятак са сьведчаньня Васіля Місюля, прадстаўленага ў 1954 г. адумысловаму камітэту Амэрыканскага Кангрэсу, пад старшынствам Ч. Керстэна, дасьледуючаму камуністычную агрэсыю] // PAWET.&lt;/ref&gt;

Падчас нямецкай акупацыі быў мабілізаваны ў [[Беларуская краёвая абарона|Беларускую краёвую абарону]]. З 9 красавіка [[1944]] году выконваў абавязкі акруговага асьветнага афіцэра Вялейскай акругі. Яго прызначэньне зьвязанае з загадам № 43 намесьніка Беларускай Цэнтральнай Рады ў Вялейскай акрузе ад 11 красавіка 1944 году.&lt;ref&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00027/ Загад № 43 намесьніка Беларускай Цэнтральнай Рады ў Вялейскай акрузе ад 11 красавіка 1944 году] // PAWET.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Язэп Малецкі''. Пад знакам Пагоні. Успаміны. Таронта: «Пагоня», 1976. С. 149, 151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''За Дзяржаўную Незалежнасьць Беларусі''. Лёндан, 1960. С. 101.&lt;/ref&gt;

У [[1944]] годзе апынуўся ў [[Нямеччына|Нямеччыне]]. З [[1945]] году знаходзіўся ў лягеры для перамешчаных асобаў у брытанскай зоне акупацыі паблізу [[Браўншвайг]]у, у вёсцы [[Ватэнштэт]] (Wattenstedt). Камэндантам лягеру быў [[Сьвятаслаў Коўш]]. Пасьля ўтварэньня ў лягеры пачатковай школы ў жніўні 1945 году Місюль працаваў там настаўнікам. Кіраўніком школы быў [[Язэп Гладкі]].&lt;ref name=&quot;Лагер&quot;&gt;[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/maksimiuk/himnazija_02.htm ''Ян Максімюк''. Беларуская Гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950). Беларускія лягеры перамяшчэнцаў у Заходняй Нямеччыне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070914125411/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/maksimiuk/himnazija_02.htm |date=14 верасьня 2007 }} // Беларуская інтэрнэт-бібліятэка&lt;/ref&gt;

У пачатку [[1950-я|1950-х гадоў]] пераехаў у [[ЗША]]. У крыніцах сустракаюцца розныя даты ягонай эміграцыі: у хроніцы беларускага жыцьця на чужыне Міколы Панькова пазначаны 1950 год, тады як падчас паказаньняў перад спэцыяльным камітэтам Палаты прадстаўнікоў Кангрэсу ЗША ў 1954 годзе Місюль называў 1951 год.&lt;ref name=&quot;Панькоў&quot;&gt;[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/04.htm ''Мікола Панькоў''. Хроніка беларускага жыцьця на чужыне (1945—1984)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305190818/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/04.htm |date=5 сакавіка 2016 }} // Беларуская інтэрнэт-бібліятэка&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кангрэс&quot;&gt;''Investigation of Communist Takeover and Occupation of the Non-Russian Nations of the U.S.S.R.'' Eighth Interim Report of Hearings Before the Select Committee on Communist Aggression, House of Representatives, 83rd Congress, 2nd Session. Washington: U.S. Government Printing Office, 1954. С. 232–236.&lt;/ref&gt;

У ЗША браў актыўны ўдзел у жыцьці беларускай эміграцыі. Быў зьвязаны зь беларускімі грамадзкімі арганізацыямі, удзельнічаў у дзейнасьці Беларускага кангрэсавага камітэту Амэрыкі. Быў сябрам управы сабору сьвятога Кірылы Тураўскага ў [[Бруклін]]е.&lt;ref name=&quot;Панькоў&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Алег Гардзіенка''. Беларускі кангрэсаўскі камітэт Амэрыкі (БККА). Смаленск: Беларускі інстытут навукі й мастацтва, 2009. Кніга 16. С. 110, 138, 150, 196.&lt;/ref&gt;

У [[1954]] годзе даў паказаньні спэцыяльнаму камітэту Палаты прадстаўнікоў Кангрэсу ЗША па расьсьледаваньні камуністычнай агрэсіі, вядомаму як камітэт Керстэна (старшыня — [[Чарльз Керстэн]]). Слуханьні з удзелам Місюля адбыліся 14 кастрычніка 1954 году ў Нью-Ёрку. Ён распавёў пра ўмовы ўтрыманьня вязьняў у Вялейскай турме, забойствы перад адступленьнем савецкіх уладаў і раскопкі пахаваньняў, сьведкам якіх быў у чэрвені 1941 году.&lt;ref name=&quot;Кангрэс&quot;/&gt;

=== Сьведчыць Васіль Місюль ===

У сваім пісьмовым сьведчаньні, датаваным траўнем 1954 году, Місюль апісаў абставіны, якія ўбачыў пасьля адступленьня савецкіх войскаў зь Вялейкі ў 1941 годзе:

{{цытата|
Калі ўсе ўпэўніліся, што наехаўшыя з Савецкай Расеі бальшавікі ўцяклі, а іх мясцовыя памоцнікі пахаваліся, то шмат народу захацела адведаць турму, з якой у начы выгналі ўсіх арыштованых невядома куды. У турме нашым вачом паказаліся абставіны, у якіх бальшавікі трымалі людзей і якіх нельга забыцца да сьмерці.

На ніжэйшым паверху камэры былі высака забалочаныя нячыстотамі, урынай, бруднай саломай. Вышэйшыя камэры былі пазаліваныя нячыстотамі з парашак. Смурод у будынку быў не да вытрыманьня.

На турэмным панадворку была пабудаваная невялікая зямлянка, з якой ішоў акрываўлены сьлед па зямлі ад нечага цяжкага валочанага ў бок сьвежа закопанай траншэі тут-жа на гародзе. У зямлянцы мы пабачылі моцна апырсканую кроўю сьцяжу, на якой было шмат дзюрак ад куль. На падлозе з пяском быў аграмадны грыб згусьцелай крыві. Тут стралялі людзей, якіх пасьля цягнулі па зямлі ў траншэю.

На другі дзень створаная гарадзкая ўправа, пад кіраўніцтвам Л. Сапешкі, прыступіла да раскопак на турэмным панадворку. Я бачыў як адкапалі адну самую сьвежую траншэю. Тут былі застрэленыя куляй у патыліцу людзі, са зьвязанымі назад калючым дротам рукамі, уложаныя адзін каля другога і прысыпаныя ня тоўстым слоям зямлі. Пласты людзей ляжалі адзін над другім, разьдзеленыя ня тоўстымі слаямі зямлі. Пры мне адкапалі тры пласты яшчэ сьвежых трупаў.

Шмат хто з людзей мог распазнаць сваіх родных, ці знаёмых па твары, а ў ніжэйшых пластох — па вопратцы. Далейшых раскопак я ня бачыў, бо на панадворку турмы немагчыма было стаяць дзеля цяжкога паху ад адчыненых магіл. Пры мне было выдабыта больш за сотню трупаў. Распазнаных забралі родныя з бліжэйшых вёсак і пахавалі на сваіх магілках. Рэшту ахвяраў перавезьлі на гарадзкі могільнік і пахавалі па хрысьціянскаму абраду.
&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          =
|частка         =
|загаловак      = За Дзяржаўную Незалежнасць Беларусі
|арыгінал       =
|спасылка       =
|адказны        =
|выданьне       =
|месца          = Лёндан
|выдавецтва     = Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады
|год            = 1960
|том            =
|старонкі       = 80–81
|старонак       = 198
|сэрыя          =
|isbn           =
|тыраж          =
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сведчыць&quot;/&gt;}}

3 сьнежня [[1957]] году атрымаў амэрыканскае грамадзянства.&lt;ref name=&quot;Натуралізацыя&quot;&gt;[http://www.fold3.com/document/19301525/ Index to the Naturalization Petitions of the United States District Court for the Eastern District of New York, 1865—1957] // Пасведчаньне аб натуралізацыі Васіля Місюля&lt;/ref&gt;

Памёр 20 красавіка [[1984]] году. Пахаваны на [[Беларускія могілкі ў Саўт-Рывэры|беларускіх могілках сьвятой Эўфрасіньні]] ў [[Саўт-Рывэр]], [[Нью-Джэрзі]], ЗША.&lt;ref name=&quot;Могілкі&quot;&gt;[http://www.interment.net/data/us/nj/middlesex/steuph/ Saint Euphrosynia Cemetery South River, Middlesex County, New Jersey] // Старонка беларускіх могілак сьвятой Эўфрасіньні ў сеціве&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Мікола Панькоў''. Хроніка беларускага жыцьця на чужыне (1945—1984).
* ''Язэп Малецкі''. Пад знакам Пагоні. Успаміны. Таронта: «Пагоня», 1976. 712 с.
* ''Алег Гардзіенка''. Беларускі кангрэсаўскі камітэт Амэрыкі (БККА). Смаленск: Беларускі інстытут навукі й мастацтва, 2009. Кніга 16. 428 с.
* ''Натальля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч''. Кніга могілак. Беларускія пахаваньні ў сьвеце: альбом-даведнік. Нью-Ёрк — Вільня — Беласток: Фонд Kamunikat.org; Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва, 2023. 608 с. (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 49). С. 338. ISBN 978-83-67937-13-9.
* ''За Дзяржаўную Незалежнасьць Беларусі''. Лёндан: Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1960. 198 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Місюль, Васіль}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялейскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рывэры]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 траўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1889 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1984 годзе]]
[[Катэгорыя:Асьветныя афіцэры Беларускай краёвай абароны]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]]</text>
      <sha1>lgvvvekn62tx3663j1nz9prvm2yg3wg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лікавы аналіз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168557</id>
    <revision>
      <id>2699010</id>
      <parentid>2648657</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10554" sha1="p2myru6aohpayykdns4lcgrxahsb9b3" xml:space="preserve">[[Файл:Ybc7289-bw.jpg|значак|Бабілёнская гліняная таблічка [[YBC 7289]] з анатацыямі, якая датуецца 1800—1600 да н. э. Набліжэньне квадратнага кораня з 2 складаецца з чатырох шасьцідзесяцірычных лікаў, што складае каля шасьці знакаў пасьля коскі. 1 + 24/60 + 51/602 + 10/603 = 1.41421296…&lt;ref&gt;[http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html ''«YBC 7289»'']. St. Lawrence University&lt;/ref&gt;]]
'''Лі́кавы ана́ліз''' — вучэньне пра [[альгарытм]]ы выкарыстаньня лікавых [[апраксымацыя]]ў (у адрозьненьне ад звычайных [[сымбальныя разьлікі|сымбальных маніпуляцый]]) для вырашэньня праблем [[матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]], ня варта блытаць з [[дыскрэтная матэматыка|дыскрэтнай матэматыкай]].

Адной з самых раньніх запісаў па матэматыцы ёсьць бабілёнская таблічка зь [[Ельская Бабілёнская калекцыя|Ельскай Бабілёнскай калекцыі]] ([[YBC 7289]]), якая дае прыблізнае значэньне кораня з 2 (&lt;math&gt;\sqrt {2}&lt;/math&gt;) ў шасьцідзесяцірычнай сыстэме зьлічэньня, роўны даўжыні дыяганалі квадрата з бокам, даўжыня якога роўная 1. Калі вядомая даўжыня бока, якая складае прамавугольны трохкутнік, можна памераць даўжыню трэцяга боку, што мае вялікае значэньне для [[астраномія|астраноміі]], цясьлярнай справы і будаўніцтва&lt;ref&gt;The New Zealand Qualification authority specifically mentions this skill in document 13004 version 2, dated 17 October 2003 titled [http://www.nzqa.govt.nz/nqfdocs/units/pdf/13004.pdf CARPENTRY THEORY: Demonstrate knowledge of setting out a building]&lt;/ref&gt;.

Лікавы аналіз са старажытнасьці выкарыстоўваецца для разьлікаў у матэматыцы. Ён нагадвае вышэйзгаданы мэтад прыблізнага вызначэньня &lt;math&gt;\sqrt {2}&lt;/math&gt;, бо не дазваляе вызначыць вынік дакладна, часьцей за ўсё з-за таго, што вызначаць яго дакладна практычна немагчыма. Замест гэтага лікавы аналіз большасьцю дазваляе вызначыць прыблізнае значэньне з рацыянальнай памылкай.

Лікавы аналіз ужываецца амаль ва ўсіх абласьцях тэхнікі і фізыкі, але ў XXI стагодзьдзі ён стаў ужывацца ў мэдыка-біялягічных навуках і нават у мастацтве прымяняюцца элемэнты навуковых разьлікаў. У [[Нябесная мэханіка|нябеснай мэханіцы]] (плянэты, зоркі і галяктыкі) прымяняюцца звычайныя дыфэрэнцыйныя [[раўнаньне|раўнаньні]], для аналізу дадзеных выкарыстоўваецца лікавая лінейная альгебра, у сымуляцыі жывых [[вуза]]ў у мэдыцыне і біялёгіі выкарыстоўваюцца стахастычныя дыфэрэнцыйныя раўнаньні і ланцугі Маркава.

Перад зьяўленьнем сучасных кампутараў лікавыя мэтады часта залежалі ад інтэрпаляцыі вялікіх друкаваных табліц уручную. Зь сярэдзіны XX стагодзьдзя неабходныя функцыі разьлічваюцца з дапамогай кампутараў. Нягледзячы на гэта старыя інтэрпаляцыйныя формулы закладзеныя ў [[альгарытм]]ы праграмнага забесьпячэньня, якія рашаюць [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне|дыфэрэнцыйныя раўнаньні]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|значак|Вокладка выданьня [[Нацыянальны інстытут стандартаў і тэхналёгіяў|Нацыянальнага інстытута стандартаў і тэхналёгіяў]].]]
Галіна лікавага аналізу апярэджвае вынаходзтва сучасных кампутараў на шмат стагодзьдзяў. [[Лінейная інтэрпаляцыя]] выкарыстоўваецца ўжо больш за 2 тысячы гадоў таму. Многія вялікія матэматыкі мінулага былі занятыя лікавым аналізам&lt;ref name=&quot;20c&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Brezinski, C.; Wuytack, L.|спасылка=https://books.google.com/books?id=dt3Z1yu2VxwC&amp;pg=PP6|загаловак=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century|выдавецтва=Elsevier|isbn=978-0-444-59858-5}}&lt;/ref&gt;, што відавочна з назваў важных альгарытмаў, як то такіх як [[Ньютанаў мэтад]], інтэрпаляцыйны [[Лягранжаў мнагасклад]], [[Гаўсаваў мэтад|мэтад Гаўсавага выключэньня]] або [[Ойлераў мэтад]]. Паходжаньне сучаснага лікавага аналізу часта зьвязваюць з працай [[Джон фон Нойман|Джона фон Ноймана]] і [[Гэрман Голдстайн|Гэрмана Голдстайна]] 1947 году&lt;ref name=&quot;watson&quot;&gt;{{кніга|імя=G.A.|прозьвішча=Watson|загаловак=The Birth of Numerical Analysis|выдавецтва=World Scientific|старонкі=161–177|isbn=9789814469456}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга||аўтар=Bultheel, Adhemar; Cools, Ronald|спасылка=https://books.google.com/books?id=pKZpDQAAQBAJ&amp;pg=PR17|загаловак=The Birth of Numerical Analysis|выдавецтва=World Scientific|том=10|isbn=978-981-283-625-0}}&lt;/ref&gt;, але іншыя лічаць, што сучасны лікавы аналіз бярэ свой пачатак з працы [[Эдмунд Тэйлар Ўітакер|Эдмунда Тэйлара Ўітакера]] 1912 году&lt;ref name=&quot;watson&quot; /&gt;.

Дзеля палягчэньня вылічэньняў уручную ствараліся вялікія кнігі з формуламі і табліцамі зьвестак, якія ўтрымлівалі пункты інтэрпаляцыі і каэфіцыенты функцыяў. Выкарыстоўваючы гэтыя табліцы, часта разьлічаныя да 16 знакаў пасьля коскі або больш для некаторых функцыяў, можна было знайсьці значэньні дзеля падстаноўкі ў зададзеныя формулы і атрымаць вельмі добрыя лікавыя ацэнкі некаторых функцыяў. Кананічнай працай у гэтай галіне ўважаецца публікацыя [[Нацыянальны інстытут стандартаў і тэхналёгіяў|Нацыянальнага інстытута стандартаў і тэхналёгіяў]] пад рэдакцыяй Абрамавіца і Стэгуна. Гэтая кніга аб’ёмам больш за тысячу старонак зь вельмі вялікай колькасьцю часта карыстаных формулаў і функцыяў, а таксама зь іхнымі значэньнямі ў многіх пунктах. Такія дапаможнікі з утрымліваньнем значэньня функцыяў сёньня ўжо ня вельмі карысныя, бо функцыю разьліку мае [[кампутар]], але вялікі сьпіс формулаў усё яшчэ можа быць вельмі зручным.

Мэханічны [[калькулятар]] таксама быў распрацаваны як інструмэнт для ручных вылічэньняў. Гэтыя калькулятары ператварыліся ў электронныя вылічальныя машыны ў 1940-х гадах, і тады высьветлілася, што гэтыя кампутары таксама карысныя дзеля адміністрацыйных мэтаў. Але вынаходзтва кампутара таксама паўплывала на сфэру лікавага аналізу&lt;ref name=&quot;20c&quot;/&gt;, бо цяпер можна было выконваць больш доўгія і складаныя разьлікі. у 1985 годзе [[Інстытут матэматыкі і ейнага прыкладаньня]] стварыў прэмія Лэсьлі Фокса за дасягненьні ў лікавым аналізе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.damtp.cam.ac.uk/user/fdl/people/sd103/lectures/nummeth98/index.htm#L_1_Title_Page Лікавыя мэтады]. University of Cambridge{{ref-en}}.
* [http://johndfenton.com/Lectures/Numerical-Methods/Numerical-Methods.pdf Лікавыя мэтады]. University of Karlsruhe{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20110110055517/http://www.math.upenn.edu/~wilf/DeturckWilf.pdf Лекцыя па лікавым аналізе]. University of Pennsylvania{{ref-en}}.
* [http://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/NumericalAnalysis/ Лікавы аналіз для інжынэраў]. University of Waterloo{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Лікавы аналіз| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>p2myru6aohpayykdns4lcgrxahsb9b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаўрышаўскія археалягічныя экспэдыцыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171396</id>
    <revision>
      <id>2698998</id>
      <parentid>2666289</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23727" sha1="annmz52grp2gme77h6pn6rfxqwuutg4" xml:space="preserve">[[Файл:Археалагічная экспедыцыя ў в. Лаўрышава.JPG|міні|Археалягічная экспэдыцыя ў Лаўрышаве, 2015. &lt;small&gt;[[Праца]] на раскопе.&lt;/small&gt;]]

'''Ла́ўрышаўскія археалягі́чныя экспэды́цыі, ЛАЭ''' — [[Археалёгія Беларусі|археалягічныя]] экспэдыцыі, якія ў 2011—2021 г. вялі археалягічныя раскопкі на [[Селішча (археалёгія)|селішчы]] Лаўрышаўскага мужчынскага [[манастыр]]а XIII — першай паловы XIX ст. у в. [[Лаўрышава]] ([[Шчорсаўскі сельсавет]], [[Наваградзкі раён]], [[Гарадзенская вобласьць]]). Абсьледавалася таксама стаянка пэрыяду [[Каменны век|каменнага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў ля в. [[Гнесічы]] ([[Шчорсаўскі сельсавет]]). Экспэдыцыі працягнулі [[Археалягічныя дасьледаваньні ў Гнесічах і Лаўрышаве|археалягічнае вывучэньне гэтай мясцовасьці]], якое пачалося ў 1971 г.

== Асноўныя зьвесткі ==

[[Файл:Войшалк засноўвае манастыр.jpg|міні|Войшалк у манастыры. &lt;small&gt;Мініятура Астэрманаўскага І-га тому Ліцавога летапіснага збору, XVI ст. [[Бібліятэка]] Расейскай акадэміі навук, [[Горад|г.]] [[Санкт-Пецярбург]].&lt;/small&gt;]]

Паводле [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], каля 1260 г. сын першага вялікага князя [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] [[Міндоўг]]а — [[Войшалк]] ([[вялікі князь літоўскі]] ў 1264—1267) — заснаваў манастыр ''«на рацэ на [[Нёман]]е, паміж [[Літва старажытная|Літвой]] і [[Наваградак|Наваградкам]], і там жыў»''&lt;ref&gt;Пераклад на сучасную [[Беларуская мова|беларускую мову]] паводле артыкулу: ''Краўцэвіч, А. К.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/29/%D0%92%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BA_%281264_-_1267_%D0%B3.%29._%D0%86%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5.html Войшалк (1264—1267 г.). Інтэлігент на троне] // pawet.net [Электронны рэсурс] — 2008. — 27 чэрвеня. — Дата доступу: [[20 сьнежня|20.12.]]2015.&lt;/ref&gt;. Згодна [[Беларуская праваслаўная царква|царкоўнаму]] паданьню, манастыр быў заснаваны ў сярэдзіне XIII ст. [[Сьвяты|прападобным]] [[ігумен]]ам Елісеем. Мэтай археалягічных дасьледаваньняў было вызначэньне дакладнага месца першапачатковага разьмяшчэньня манастыра, які зьяўляўся адным з важнейшых духоўных цэнтраў беларускіх зямель з часу [[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|ўтварэньня ВКЛ]].

У экспэдыцыях удзельнічалі дабраахвотнікі, у асноўным моладзь, студэнты і навучэнцы; слоган: «Трымаць гісторыю ў руках». Навуковы кіраўнік да 2016 г. — [[доктар навук|доктар]] гістарычных навук, [[прафэсар]] гісторыі С. Я. Рассадзін ([[Менск]])&lt;ref&gt;''Марзалюк, І.'' Успаміны пра Сяргея Рассадзіна / І. Марзалюк, Т. Маслюкоў // [[Маладосць]]. — 2017. — N 12. — С. 134—135.&lt;/ref&gt;. Дасьледаваньні вяліся пры падтрымцы Сьвята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра, з дабраславеньня [[архіяпіскап]]а Наваградзкага і [[Слонім]]скага Гурыя&lt;ref&gt;''Пракопчык, Б.'' [http://zviazda.by/2015/08/94534.html Загадкі лаўрышаўскага манастыра]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Зьвязда|Звязда]]. — 2015. — 4 жніўня.&lt;/ref&gt;, а ў 2016 г. — і з дабраславеньня мітрапаліта [[Менская япархія|Менскага і Заслаўскага]] Паўла, патрыяршага экзарха ўсея [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref&gt;''Сланеўскі, А.'' [http://www.zviazda.by/be/news/20160801/1470072663-u-lauryshauskim-manastyry-znoydzeny-2-nevyadomyya-raney-sarkafagi У Лаўрышаўскім манастыры знойдзены 2 невядомыя раней саркафагі] // [[Звязда]]. — 2016. — 2 жніўня.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Свята-Успенская царква, Лаўрышава.JPG|міні|Мясцовасьць у в. Лаўрышава, дзе вяліся раскопкі. &lt;small&gt;Сьвята-Ўсьпенская царква, пабудавана каля 1775 г. як манастырская.&lt;/small&gt;]]

Экспэдыцыі сабралі вялікі археалягічны матэрыял, які ўказвае на тое, што манастыр з часу заснаваньня разьмяшчаўся на месцы в. Лаўрышава, ля р. [[Валоўка]] (сучасны манастыр, які быў адноўлены ў 1913 і затым у 2007 г., знаходзіцца ля в. Гнесічы). У ходзе раскопак была выяўлена, у прыватнасьці, частка каменна-[[Цэгла|цаглянага]] [[Падмурак|падмурку]] пабудовы XIV ст. Яна суаднесена з [[Царква|царквой]] св. Мікалая, якая па пісьмовых зьвестках была пабудавана каля 1350 г. на сродкі князя наваградзкага Міхаіла-Карыята [[Гедзімінавічы|Гедзімінавіча]] пасьля яго вяртаньня з [[Залатая Арда|ардынска]]-[[Маскоўскае княства|маскоўскага]] палону. Знойдзены шматлікія фрагмэнты [[Гліна|глінянага]] посуду, кафлі, вырабаў зь мэталу і [[Шкло|шкла]] ХIII—XVIII ст. У 2015 г. выяўлена [[Пячатка з раскопак у Лаўрышаве|матрыца пячаткі]] XIII—XIV ст. У 2016 г. вялося дасьледаваньне падземнага збудаваньня&lt;ref&gt;''Сланеўскі, А.'' [https://web.archive.org/web/20231004130438/http://zviazda.by/be/news/20160811/1470875511-adnamu-z-sarkafagau-lauryshauskaga-manastyra-ne-mensh-za-500-gadou Аднаму з саркафагаў Лаўрышаўскага манастыра не менш за 500 гадоў] // Звязда. — 2016. — 11 жніўня.&lt;/ref&gt;. У 2017 і 2018 гг. праводзіліся гісторыка-пошукавыя [[летнік]]і, выяўлены фундамэнт старадаўняга храма&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20241202050132/https://zviazda.by/be/news/20170802/1501669243-padmurak-klyashtarnaga-hrama-xvi-stagoddzya-vyyavili-u-lauryshave Падмурак кляштарнага храма XVI стагоддзя выявілі ў Лаўрышаве] // Звязда. — 2017. — 3 жніўня.&lt;/ref&gt; і старадаўнія каменныя крыжы. У 2019 і 2021 гадах вяліся раскопкі гэтага фундамэнту&lt;ref&gt;[https://belta.by/culture/view/raskopki-tserkvi-lavrishevskogo-monastyrja-pozvoljajut-datirovat-hram-hiii-hiv-vv-ekspert-356900-2019// Раскопки церкви Лавришевского монастыря позволяют датировать храм ХІІІ — ХIV вв. — эксперт] // [[БЕЛТА|БелТА]]. — 2019. — 1 августа.&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==

* [[Археалягічныя дасьледаваньні ў Гнесічах і Лаўрышаве]]

== Крыніцы ==

{{Крыніцы}}

== Навуковыя публікацыі ==
* ''Калбасін, А.'' Археалагічныя раскопкі як сродак выхавання асобы / А. Калбасін // От идеи — к инновации : материалы XII респ. студ. науч.-практ. конф. Мозырь, 23 апр. 2015 г. В 2 ч. Ч. 2 / УО [[Мазырскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя І. П. Шамякіна|МГПУ им. И. И. Шамякина]]; редкол.: И. Н. Крашевич (отв. ред.) [и др.]. — Мозырь, 2015. — 310 с. — С. 141—142. — ISBN 978-985-477-549-4.
* ''Рассадин, С. Е.'' О предполагаемой постройке Михаила-Кориата Гедеминовича в Лавришевском монастыре / С. Е. Рассадин {{ref-ru}} // Наукові записки [Кіровоградського держ. пед. у–ту ім. В. Винниченка]. — Сер.: Іст. науки. — Кіровоград : Вид-во ДПУ ім. В. Винниченка, 2015. — Вып. 22. — С. 31—36.
* ''Рассадин, С.'' Подземное сооружение Успенской церкви в д. Лавришеве на Новогрудчине / С. Рассадин, Т. Маслюков {{ref-ru}} // Історія та сучасність православ’я на Волині: матеріали VІI наук.-практичної конф. (Луцьк, 8 листопада 2016 р.). / Волинська єпархія УПЦ, Волинська духовна семінарія, Видавничий відділ Волинської єпархії. — Луцьк : Видавничий відділ Волинської єпархії, 2016. — 196 с. — С. 122—124.
* ''Калбасіна, І. М.'' Лаўрышаўская археалагічная экспедыцыя як форма супрацоўніцтва царквы, адукацыі i навукі / І. М. Калбасіна // [https://web.archive.org/web/20180927233157/http://oroik.by/wp-content/uploads/2017/12/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%A7%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-2016.pdf 1917 — 2017. Православие в истории и культуре Беларуси: итоги столетия : сб. материалов II Белорусских Рождественских чтений, Минск, 1—2 дек. 2016 г. / редкол.: священник Алексий Хотеев, М.В. Павлова, А.Д. Фомина. — Минск : Медиал, 2017. — 348 с.] — C. 229—234. — ISBN 978-985-6914-51-8.
* ''Рассадин, С. Е.'' Каменная матрица печати из Лавришевского монастыря / С. Е. Рассадин {{ref-ru}} // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура: зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 2 / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — 498 с.: іл. — С. 210—216. — ISBN 978-985-08-2138-6. 
* ''Рассадин, С. Е.'' Об объекте прозелетической активности летописного Войшелкова монастыря / С. Е. Рассадин {{ref-ru}} // Матэрыялы па археалогіі Беларусі = Materials on the archaеоlogy of Belarus : зб. навук. арт. Вып. 28. Вынікі даследаванняў першабытных і сярэдневяковых старажытнасцей Беларусі (памяці Т. М. Каробушкінай) / НАН Беларусі. Ін-т гісторыі; гал. рэд. В. М. Ляўко; навук. рэд. А. М. Мядзведзеў; рэдкал.: В. Л. Лакіза, А. Г. Калечыц, П. Ф. Лысенка, І. А. Марзалюк, А. М. Мядзведзеў, С. А. Піваварчык і інш.; уклад.: А. М. Мядзведзеў, В. У. Мядзведзева. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — 291 с. — С. 117—126. — ISBN 978-985-08-2159-1.
* ''Маслюкоў, Т. В.'' [https://lavra.by/rannegancharny-posud-z-arhealagichnyh-dasledavannyau-lauryshauskaga-manastyra Раннеганчарны посуд з археалагічных даследаванняў Лаўрышаўскага манастыра] / Т. В. Маслюкоў // Магистерский вестник : в 3-х ч. / редкол.: М. Г. Жилинский [и др.]. — Минск : ИВЦ Минфина, 2018. — [https://web.archive.org/web/20191016074442/http://ipnk.basnet.by/attachments/623/2018_1.pdf Ч. 1. Гуманитарные науки.] — С. 58—65. — ISBN 978-985-7205-81-3 (ч. 1).
* ''Маслюкоў, Т. В.'' [http://lavra.by/staradauniya-kultavyya-pomniki-u-navakollyah-lauryshauskaga-manastyra?fbclid=IwAR0_kdRugRdHMLi19pZw8vWWkq5WQOFvBnVr7WMS6s_EN8wy1lKo8OvUdMY Старадаўнія культавыя помнікі ў наваколлях Лаўрышаўскага манастыра] / Т. В. Маслюкоў // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 1 / гал. рэд. А. І. Лакотка; ЦДБКМЛ НАН Беларусі. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — 720 с. — С. 149—151. — ISBN 978-985-552-897-6.
* ''Маслюкоў, Т. В.'' [https://lavra.by/vozrozhdenie-obiteli/istoriya/istoriya-monastyrya/inventar-lauryshauskaga-manastyra-1601-goda Інвентар Лаўрышаўскага манастыра 1601 года] / Т. В. Маслюкоў // Гістарычна-археалагічны зборнік / Гал. рэд.: А. А. Каваленя. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — Вып. 35. — С. 97—108.
* ''Маслюков, Т. В.'' [https://spacehist.wixsite.com/prostir/masliukov2 Просторові фактори в питанні локалізації селища літописного Лавришавського монастиря] / Т. В. Маслюков // Простір в історичних дослідженнях : науковий журнал. — 2021. — Вип. 2. — С. 70—77. {{ref-ua}} 

== Вонкавыя спасылкі ==

&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 300px; overflow: auto; padding: 3px&quot;&gt;
* [https://lavra.by/excavations Археологические раскопки] // lavra.by
=== 2021 ===
* [http://sobor.by/page/Pratsyagvayutstsa_arhealagichniya_dasledavanni_Laurishauskaga_manastira Працягваюцца археалагічныя даследаванні Лаўрышаўскага манастыра] // Сабор.by. — 2021. — 8 верасня.
* [https://monasterium.ru/novosti/obshchetserkovnye-novosti/prodolzhayutsya-arkheologicheskie-issledovaniya-lavrishevskogo-monastyrya/ В Лавришевском монастыре Новогрудской епархии продолжаются археологические исследования] // Монастырский вестник. Синодальный отдел по монастырям и монашеству Русской православной церкви. — Москва. — 2021. — 23 сентября. {{ref-ru}}  
=== 2020 ===
* ''Воцінава, С.'' Гісторыя з працягам // Маладосць. — 2020. — № 4. — С. 98—112. — ISSN 0131-2308. 
* [https://www.youtube.com/watch?v=i1TcF2Pw9o0 Святлана Воцінава / Суразмоўцы. Аўтарская праграма Н. Гальпяровіча на тэлеканале «Беларусь 3»] // youtube.com. — 2020. — 8 красавіка.
=== 2019 ===
* ''Ючкавіч, А.'' [https://web.archive.org/web/20220326045439/http://zviazda.by/be/news/20190301/1551446769-unikalnyya-ekspanaty-z-raskopak-lauryshave?fbclid=IwAR2TQYDGekm2RiX-J3JSPBK901LTMk93TCFCf3Pg7vnxr9aWeKPC00xDfV8 Унікальныя экспанаты з раскопак з Лаўрышава] // zviazda.by. — Мінск. — 2019. — 1 сакавіка.
* ''Маслюков, Т. В.'' Археологические исследования в с. Лавришево // Новогрудские епархиальные ведомости. — 2019. — [https://www.eparhia.by/fileadmin/assets/gazeta/09_2019.pdf № 9.] — С. 6. {{ref-ru}}
=== 2018 ===
* [https://web.archive.org/web/20200926111229/http://zviazda.by/be/print/129168 У пятніцу ў Калінкавіцкай гімназіі] // zviazda.by. — Мінск. — 2018. — 19 сакавіка.
* ''Воцінава, С.'' [https://web.archive.org/web/20180721114458/http://zviazda.by/be/news/20180721/1532124921-lauryshava-forewer Лаўрышава forewer] // zviazda.by. — Мінск. — 2018. — 21 ліпеня.
* ''Воцінава, С.'' Лаўрышаўская экспедыцыя. Новыя эпізоды // Маладосць. — 2018. — № 11. — С. 128—137. — ISSN 0131-2308.
=== 2017 ===
* ''Антановіч, К.'' [https://web.archive.org/web/20181002051532/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=13790&amp;mode=print Старажытнае ў сучасным] // [[Культура (газэта)|Культура]]. — 2017. — № 2.
* [http://rybeparhia.ru/news-3607.html Завершилась работа секции «Православное краеведение и просвещение»] // Рыбинская епархия. — Рыбинск. — 2017. — 27 января. {{ref-ru}}
* ''Воцінава, С.'' [https://web.archive.org/web/20180224225926/http://zviazda.by/be/news/20171213/1513182427-padarozhnichaem-razam-sa-svyatlanay-vocinavay#comment-690 Ад запланаванага да неспадзяванага — толькі крок] // Звязда. — 2017. — 14 снежня. Гл. таксама: [https://web.archive.org/web/20220326045440/http://zviazda.by/sites/default/files/14sne-9_optim.pdf З Богам — сам-насам]. 
* ''Воцінава, С.'' [https://web.archive.org/web/20180506175820/http://sozvuchie.by/component/k2/item/2078-drukuetstsa-maladostsi-svyatlana-votsinava-prygody-vyalikaj-pyasochnitsy.html Прыгоды ў вялікай пясочніцы] // Маладосць. — 2017. — [https://web.archive.org/web/20180219001618/http://zviazda.by/sites/default/files/maladost_12_2017_3.pdf № 12]. — С. 128—133. — ISSN 0131-2308.
=== 2016 ===
* [https://web.archive.org/web/20181222230950/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/m01_16_actualnaje.pdf Сяргей Рассадзін: «Чалавек мяркуе, вырашае Бог»] // Маладосць. — 2016. — № 1. — С. 11—13. — ISSN 0131-2308.
* ''Захарэвіч, К.'' [https://web.archive.org/web/20200909190945/http://zviazda.by/be/news/20161024/1477262129-lauryshauski-manastyr Лаўрышаўскі манастыр. Тут малітвы мацнейшыя] // Бярозка. — 2016. — № 10. ISSN 0320-7579.
* Гісторыя праз пралом у скляпенні // Маладосць. — 2016. — [https://web.archive.org/web/20220326045528/http://zviazda.by/sites/default/files/maladosc_no10_2016.pdf.pdf № 10]. — С. 11—13. — ISSN 0131-2308.
=== 2015 ===
* ''Захарэвіч, К.'' Ад пясочніцы да раскопак // [https://web.archive.org/web/20171106112600/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/berezka/berezka_9_2015.pdf Бярозка. — 2015. — № 9.] — С. 21—22. — ISSN 0320-7579.
* [https://web.archive.org/web/20151208113922/http://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/pechat_xiii_veka_predstavili_na_podvore_svyato_eliseevskogo_muzhskogo_monastyrya/ Пячатку XIII стагоддзя прэзентавалі на падвор'і Свята-Елісееўскага мужчынскага манастыра] // tvr.by. — Мінск. — 2015. — 2 лістапада.
* ''Матвеева, Е.'' Держать историю в руках // [https://web.archive.org/web/20160626043748/http://baa.by/upload/soviet/2015/38-39.pdf Советский студент. — 2015. — № 38—39.] — С. 4—5. {{ref-ru}}
* ''Хорошилова, Л.'' [http://belsmi.by/archive/article/30904 Каждый день особенный]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} // [[Чачэрскі раён|Чачэрскі]] веснік. — 2015. — 26 лістапада.
* ''Галоўка, С.'' [https://web.archive.org/web/20160127221111/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_258455.pdf Тайны Лаўрышаўскага манастыра: шлях да разгадак] / С. Галоўка // [[Беларуская думка]]. — 2015. — № 11. — С. 50—57. — ISSN 0023-3102.
* [http://www.church.by/sinod/zhurnaly-zasedanija-sinoda-belorusskoj-pravoslavnoj-cerkvi-ot-1-dekabrja-2015-goda Журналы заседания Синода Белорусской православной церкви от 1 декабря 2015 года. Журнал № 59] {{ref-ru}} // Афіцыйны партал [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. — Мінск. — 2015. — 24 сьнежня.
=== 2013 ===
* ''Гринкевич, Т.'' [https://web.archive.org/web/20200928100317/https://www.sb.by/articles/tayny-dostayut-iz-pod-zemli.html Тайны достают из–под земли] // [[Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сегодня.]] — 2013. — 9 августа. {{ref-ru}}  
=== 2012 ===
* ''Пракопчык, Б.'' [https://web.archive.org/web/20170911020249/http://krytyka.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/8955 Лаўрышаўскія тайны] // krytyka.by. — 2012. — 3 жніўня.
&lt;/div&gt;

[[Катэгорыя:Лаўрышава]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Гарадзенскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Гарадзенскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Археалёгія ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўе на Беларусі]]</text>
      <sha1>annmz52grp2gme77h6pn6rfxqwuutg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кацярына Хадасевіч-Лісавая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171689</id>
    <revision>
      <id>2698943</id>
      <parentid>2690432</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yumeinaruu</username>
        <id>79584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бібліяграфія */ удакладненьне</comment>
      <origin>2698943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22506" sha1="h1turv2xlvhf00y1oj3wuyh0msiytqr" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца
|Імя                 = Кацярына Хадасевіч-Лісавая
|Арыгінал імя        = 
|Жанчына             = так
|Партрэт             = КХЛ.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая
|Псэўданімы          = 
|Гады актыўнасьці    = З 1996 году
|Напрамак            = дзіцячая літаратура
|Жанр                = проза
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = «Касьмічная адысэя хлопчыка Стасіка», «Казкі Сіняй падушкі»
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = Дыплём ІІ ступені рэспубліканскага літаратурнага конкурсу «Найлепшы твор 2012 году»
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Кацяры́на Станісла́ваўна Хадасе́віч-Лісава́я''' (нар. 1979, в. Ждановічы, Менскі раён, цяпер Беларусь) — беларуская пісьменьніца. Сябра [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|Саюза пісьменьнікаў Беларусі]] (з 2006 г.). Сакратар бюро сэкцыі прозы СПБ, удзельніца бюро сэкцыі дзіцячай літаратуры. Сяброўка рэдакцыйных калегій часопісаў «Вясёлка», «Бярозка», «Маладосць».

== Біяграфія ==
Скончыла Ждановіцкую сярэднюю школу&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |дата публікацыі = | url = http://zhdanovichi.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=22951 | копія = | дата копіі = | загаловак = Знакамітыя выпускнікі Ждановіцкай сярэдняй школы | выдавец = | дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;, затым Менскі дзяржаўны пэдагагічны каледж, [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя М. Танка]]. Працуе настаўніцай пачатковых клясаў у Ждановіцкай сярэдняй школе.

Дэбютавала ў 1996 годзе ў часопісе «Першацьвет».

== Творчасьць ==
Пераважна працуе ў галіне дзіцячай літаратуры, таксама піша і для дарослых.

Друкавалася ў часопісах «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», «Бярозка», «Качели», «[[Маладосць]]», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», «[[Родная прырода]]», газэтах «[[Літаратура і Мастацтва|Літаратура і мастацтва]]», «[[Менская праўда]]», «[[Настаўніцкая газэта]]», «Прысталічча» і інш.

Творы Кацярыны Хадасевіч-Лісавой выходзілі ў калектыўных зборніках.

== Бібліяграфія ==
[[Файл:Khadasevich Wuhucik.jpg|значак|Разам зь літаратурным героем сваіх твораў Вухуцікам.]]
'''Першая публiкацыя'''

* Часопic «Першацвет», №11, 1996 г.


'''Кнігі'''
* «Падарожжы ў Чароўны Лес» («[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», 2008 г.)
* «Касмічная адысея хлопчыка Стасіка»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =|дата публікацыі =22 лютага 2013 | url =http://blog.childlib.by/chto-bylo/kazka-xxi | загаловак =Падарожжа ў беларускую казку XXI стагоддзя | выдавец = Детские библиотеки Минска| дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Таццяна Конюх|дата публікацыі =3 красавіка 2014 | url = http://news.21.by/other-news/2012/04/03/496368.html| загаловак =Сыну — ад матулі | выдавец = | дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; ([[Літаратура_і_мастацтва_(1932)|«Літаратура і мастацтва»]], 2012 г.)
* «Казкі Сіняй падушкі»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Вольга КУХАРСКАЯ|дата публікацыі = 15 красавіка 2014 | url = http://www.oo-spb.by/ru/news/knigi/615.html?id=615| загаловак = З чароўнай краіны| выдавец = | дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; (РВУ «Звязда», 2013 г.)
* «Казкі сівой даўніны»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =|дата публікацыі =25 лістапада 2014 | url = http://blog.childlib.by/category/stancyja-bel-mova/| загаловак =Бібліятэкары прапануюць | выдавец =Библиограф | дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; (РВУ «Звязда», 2014 г.)
* «Код геніяльнасці» («Харвест», 2014 г.)
* «Казкі чараўніцы Зімы» (РВУ «Звязда», 2015 г.)
* «Канікулы з прыгодамі, альбо Зваротны візіт Зорнічка да хлопчыка Стасіка» («Звязда»,2016 г.)
* «Таямніца незвычайнай школы» &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pristalica.by/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%B4%D0%BD%D1%8F/%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2_%D1%87-%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E_%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B5%D1%8F%D0%B9.html|title=«Я бываю рознай феяй»|author=Святлана Вашчыла|date=2018-10-19|accessdate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302154942/http://www.pristalica.by/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%B4%D0%BD%D1%8F/%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2_%D1%87-%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E_%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B5%D1%8F%D0%B9.html|archivedate=2 сакавіка 2019|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; (РВУ «Звязда», 2018 г.)
* «Вухуцік. Васільвася». Сэрыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2019 г.)
* «Нявеста для Кветкавага караля» (рус. «Невеста для Цветочного короля») ([[:be:Беларусь_(выдавецтва)|Выдавецтва «Беларусь»]], 2019 г.)
* Кніга-квэст «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці» («Звязда», 2019 г.)
* «Добры паштальён»(«Благовест», Масква, 2020 г.)
* «Знаёмцеся — #Падабай.к@!» («Звязда», 2020 г.)
* «Зорка нябесная. Зорка зямная» (Выдавецтва «Народная асвета», 2020 г.)
* «Казкі Кветкавай феі» (Выдавецтва «Беларусь», 2020 г.)
* «Жахліўчык пра трох сяброў і прывід з хутара. Жахліўчык пра жудасную ноч і чатырох сябровак». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2020 г.)
* «Палёт на Вухуцію». Сэрыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2020 г.)
* «Загадка прынцэсы Агнэсы». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2021 г.)
* «Прыгоды лісачкі Красуні». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2021 г.)
* «Таямніца зачараванага балота» («Мастацкая літаратура», 2021 г.)
* «Сакрэты аднаго каралеўства». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.)
* «Казкі сівой даўніны». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г. Перавыданне)
* «Гаспадыня Ліловага цмока. Помста Змрочнага птаха» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.)
* «Вухуцік і яго таямніца». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.)
* «Па чырвоных стрэлках…» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2023 г.)
* «Малюй-вандруй!» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2023 г.)
* «Новыя прыгоды лісачкі Красуні». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2023 г)
* «Будзь маім Анёлам!». Апавяданні. (выд. «Благовест», Масква, 2023 г.)
* «Лiсачка-красуня i сапраўдны герой» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.)
* «Падарунак караля». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.)
* «Вухуцік і Дзіва». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.)
* «Лета на Зачараваным балоце» Раман-казка Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г)
* «Цiхiм вечарам...» Жахлiвiк. Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2025 г)
* «Год прыгод лiсачкі-красуні» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2025 г.)
* «У пошуках страчанага скарбу» ([[:be:Беларусь_(выдавецтва)|Выдавецтва «Беларусь»]], 2025 г.)
* «Страшныя гiсторыi для самых смелых» («Звязда», 2025 г.)
* «Самое счастливое Рождество» («Благовест», Масква, 2026 г.)
* «Ратавальнiк» Серыя «Лаўрэаты Нацыянальнай лiтаратурнай прэмii» («Беларусь», Мiнск, 2026 г)
* «Тайна падающей звезды» Серыя «Лаўрэаты Нацыянальнай лiтаратурнай прэмii» (Выдавецтва «Беларусь», Мiнск, 2026 г.)
* «Добры паштальён» (Выдавецтва «Беларусь», Мiнск, 2026 г.)
* «Зачараванае балота» Серыя «Лаўрэаты Нацыянальнай лiтаратурнай прэмii» (Выдавецтва «Беларусь», Мiнск, 2026 г.)
'''Перавыданнi кнiг'''

* «Казкі сівой даўніны». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.)
* «Сакрэты аднаго каралеўства» Серыя «Гiсторыi Кніжнай Феі» («Беларусь», 2025 г.)
* Кніга-квэст «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці» («Звязда», 2025 г.)
* «Вухуцік. Мiжпланетны ваяж» («Вухуцік» i «Палёт на Вухуцiю») Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2025 г.)
* «Падабай.к@ — гэта я!» Серыя «Гiсторыi Кніжнай Феі» («Беларусь», 2025 г.)
* «Код геніяльнасці» («Беларусь», 2025 г.)
* «Добры паштальён» («Благовест», Масква, 2025 г.)

[[Файл:Khadasevich Book 2024.jpg|thumb|260пкс|справа|Кацярына Хадасевіч-Лісавая са сваімі творамі. Аўтограф-сэсія, XXXI [[Менская міжнародная кніжная выстава-кірмаш]].]]
&lt;br /&gt;'''Творы ў зборніках
&lt;br /&gt;
Казкі, апавяданьні і аповесьці для дзяцей і падлеткаў:'''
* «Лясная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў» ([[Літаратура і мастацтва (1932)|«Літаратура і мастацтва»]], 2008 г.)
* «Блакітная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =|дата публікацыі = 4 сьнежня 2014| url =http://www.brl.by/knigodom-brl/radostnoe-chtenie/poznavatelnye-knigi/blak-tnaya-kn-ga-tvorakh-belarusk-kh-p-smenn-ka/ | загаловак =Блакітная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў | выдавец =Брестская областная библиотека им. М.Горького | дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; («Літаратура і мастацтва», 2009 г.)
* «Касмічная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Алесь Карлюкевіч|дата публікацыі = 10 траўня 2011| url =http://www.veselka.by/?p=1339 | загаловак = Крышку пра кніжку| выдавец =час. «Вясёлка» | дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; («Літаратура і мастацтва», 2010 г.)
* «Залаты талер» («Мастацкая літаратура», 2012 г.)
* «Пакліч у госці сонца» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2012 г.)
* «Митины каникулы» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2012 г.)
* «Детям о дружбе»… («Выдавецтва Беларускага Экзархата», 2012 г.)
* «Падарунак ад Дзеда Мароза» (РВУ «Звязда», 2014 г.)
* «Падарожжы ў Чароўны лес» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2014 г.)
* «Як мядзведзь пчаляром стаў» (РВУ «Звязда», 2015 г.)
* «Ад калыханкі да забаўлянкі» («Звязда», 2018 г.)
* «Беларуская зіма» («Мастацкая літаратура», 2018 г.)
* «Детям о главном» (Белорусская православная церковь, 2018 г.)
* «Детям о Рождестве» (Белорусская православная церковь, 2018 г.)
* «Беларуская вясна» («Мастацкая літаратура», 2019 г.)
* «Беларуская восень» («Мастацкая літаратура», 2019 г.)
* Дапаможнік-хрэстаматыя «Сустрэча з пісьменнікам, або Як зрабіць урок чытання любімым» (аўтабіяграфія, казкі «Вухуцік», «Шчаслівая кніга») («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2021 г.)
* «Вясёлка» (Казка «Загадка прынцэсы Агнэсы», апавяданне «Шчаслівая кніга») («Адукацыя і выхаванне», 2023 г.)
* «Зборнік твораў для дадатковага чытання ў VI класе» Сэрыя «Школьная бібліятэка» (Кніга-квэст «Ключ ад вялікай каштоўнасці») («Выдавецкі дом „Звязда“», 2023 г.)
* «Творы для дадатковага чытання ў VI класе» Серыя «Школьная бібліятэка класікі» (Кніга-квэст «Ключ ад вялікай каштоўнасці») («Выдавецкі дом „Звязда“», 2023 г.)
* «Чароўная скарбніца». Зборнік твораў для дзяцей. Сэрыя «Сучасная беларуская літаратура» (Казачная аповесць «Вухуцік і яго таямніца») («Аверсэв», 2023 г.)
* «Вясна-чараўніца» («Мастацкая літаратура», 2024 г.)
* «Восеньскія скарбы» («Мастацкая літаратура», 2024 г.)
* «Навагоднi падарунак» («Мастацкая літаратура», 2024 г.)
* «Мая цудоўная сям`я» («Мастацкая літаратура», 2025 г.)


'''Творы для дарослай чытацкай аўдыторыі:'''
* «Вальс пад журлівымі таполямі» («Мастацкая літаратура», 2008 г.)
* «У храме зямнога кахання» («Мастацкая літаратура», 2009 г.)
* «Самая чароўная кветка» («Мастацкая літаратура», 2010 г.)
* «Пакуль б’ецца сэрца…» («Мастацкая літаратура», 2013 г.)
* «Міншчына літаратурная» (РВУ «Звязда», 2014 г.)
* «Радзіма. Адзінства. Перамога» (РВУ «Звязда», 2015 г.)
* «На прасторах роднай Беларусі» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2015 г.)
* «Лучнасць сэрцаў і дум» («Мастацкая літаратура», 2022 г.)

=== Артыкулы ===
{{Схаваны блёк
|загаловак = Артыкулы на беларускай мове
|схаваць = так
|зьмест =  
* {{артыкул|аўтар=Хадасевіч-Лісавая К. |загаловак= Навучыць дзіця думаць|арыгінал= |спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/49-2016_1.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва]] |тып=газэта |месца= Мн.|выдавецтва= [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|СПБ]], [[Зьвязда|РВУ «Звязда»]]|год= 9 сьнежня 2016|выпуск = 4900|нумар= 49|старонкі= 5}}
}}

== Прызнаньне ==
{{Вонкавыя мэдыяфайлы
|align  = right
|выява1 = [https://www.youtube.com/watch?v=hKs-aqLk5BE&amp;feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]». Госьць: Кацярына Хадасевіч-Лісавая. 21 сьнежня 2015}}

* Сябра Саюзу пісьменьнікаў Беларусі з 2006 году;
* Дыплём ІІ ступені рэспубліканскага літаратурнага конкурсу «Найлепшы твор 2012 году» ў галіне дзіцячай літаратуры за кнігу «Касьмічная адысэя хлопчыка Стасіка»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Е. Кустова|дата публікацыі =18 верасьня 2013 | url =http://www.oo-spb.by/ru/news/novosti/429.html | загаловак = Праздник в древнем Быхове| выдавец =| дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;;
* Дыплём «Пяцёрка лепшых кніг беларускіх аўтараў — 2014» у рэйтынгу, складзеным сталічнымі бібліятэкарамі (за кнігу «Казкі Сіняй падушкі»);
* Грамата Саюза пісьменьнікаў Беларусі за шматгадовую плённую працу на ніве беларускай літаратуры (да юбілея СПБ);
* Дыплём Міністэрства інфармацыі за актыўную прапаганду кнігі і чытаньня ў межах рэспубліканскай акцыі «Лета з добрай кнігай», 2014 г.&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Лю­боў Бя­ля­е­ва|дата публікацыі = 5 верасьня 2014| url =http://zviazda.by/2014/09/52034.html | загаловак =Наш леп­шы ся­бар | выдавец =[[Звязда]]| дата доступу = 5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;
* Дыплём ляўрэята Менскай абласной прэміі ў галіне літаратуры ў намінацыі «Дзіцячая і падлеткавая літаратура» (за кнігу «Казкі Сіняй падушкі»), 2015 г.;
* Мэдаль Васіля Віткі 2024 г.
* Мэдаль Максіма Багдановіча за плённую творчую працу, 2024 г.&lt;ref&gt;{{YouTube|logo=1|id=HupIVveweLg|start=00m27s|title=«Зорка нябесная, зорка зямная…».}} Госця Лікі Пташук — Кніжная Фея, вядомая беларуская пісьменніца, член Саюза пісьменнікаў Беларусі, лаўрэат Нацыянальнай літаратурнай прэміі, уладальніца медаля М. Багдановіча, аўтар шматлікіх кніг, педагог Кацярына Хадасевіч-Лісавая. Канал «Культура» Беларускага радыё, 30 красавіка 2024&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Хадасевіч-Лісавая, Кацярына}}
[[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]]</text>
      <sha1>h1turv2xlvhf00y1oj3wuyh0msiytqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Запрудзкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171832</id>
    <revision>
      <id>2699069</id>
      <parentid>2609424</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15290" sha1="reoscgw7ffbf3kyic2jelofwepgy2r7" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Навуковец
|Месца нараджэньня    = [[Міраслаўка]] [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]
|Навуковая сфэра      = [[пэдагогіка]]
|Месца працы          = [[Акадэмія пасьлядыплёмнай адукацыі (Менск)|Акадэмія пасьлядыплёмнай адукацыі]]
|Альма-матэр          = 
|Навуковы кіраўнік    = 
|Знакамітыя вучні     = 
|Вядомы як            = 
|Узнагароды і прэміі  = 
|Сайт                 = 
|Навуковая ступень    = кандыдат пэдагагічных навук
}}
'''Мікала́й Іва́навіч Запру́дзкі''' ({{Н}} 21 траўня 1948 году, в. [[Міраслаўка]] [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] — беларускі [[пэдагог]], прафэсар катэдры пэдагогікі і філязофіі адукацыі [[Акадэмія пасьлядыплёмнай адукацыі (Менск)|Акадэміі пасьлядыплёмнай адукацыі]], галоўны рэдактар навукова-мэтадычнага часопісу «[[Фізіка: праблемы выкладання]]». [[Кандыдат пэдагагічных навук]], [[дацэнт]], выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусі, двойчы ляўрэат званьня {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сорасаўскі настаўнік|«Сорасаўскі настаўнік»|ru|Соросовский учитель}}.

== Дзейнасьць ==
* Навукова-мэтадычнае забесьпячэньне павышэньня кваліфікацыі пэдагогаў; дыдактычныя асновы тэхналягізацыі пэдагагічнага працэсу ў школе і ў пасьлядыплёмнай адукацыі; праектаваньне і мадэляваньне аўтарскіх дыдактычных сыстэм&lt;ref name=&quot;apa&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.academy.edu.by/component/content/article/58-2011-12-10-13-52-05/157-2011-12-22-15-30-36.html|загаловак = Запрудский Николай Иванович|фармат = |назва праекту = |выдавец = Академия последипломного образования|дата доступу = 14 студзеня 2016|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.
* Вядзе наступныя навучальныя курсы: клясычная дыдактыка, гісторыя разьвіцьця дыдактычных сыстэм, дыдактычныя асновы кіраваньня якасьцю адукацыі, пэдагагічныя асновы сучасных адукацыйных тэхналёгій, мэнэджмэнт інавацый, эфэктыўная школа.
* Зьяўляецца трэнэрам па такіх эфэктыўных школьных тэхналёгіях, як модульная, інтэгральная, праектнае навучаньне, пэдагагічныя майстэрні, каапэратыўнае навучаньне, [[актыўная ацэнка]], перакуленае навучанне й інш.
* Ініцыятар і арганізатар настаўніцкага летніку «Альхоўка», навуковы кансультант шэрагу інавацыйных праектаў у агульнаадукацыйных установах&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.academy.edu.by/component/content/article/58-2011-12-10-13-52-05/372-2012-06-04-09-35-03.html|загаловак = Метадычны летнік настаўнікаў фізікі ў Альхоўцы|фармат = |назва праекту = |выдавец = Академия последипломного образования|дата доступу = 14 студзеня 2016|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.
* Распрацоўшчык і папулярызатар у Беларусі тэхналёгіі навучаньня «Актыўная ацэнка» — інавацыйнай сыстэмы навучаньня, заснаванай на якаснай зваротнай сувязі.
* Займаецца прасоўваньнем школьнай мэдыяадукацыі ў Беларусі.
* Зьяўляецца навуковым кансультантам курсаў дыстанцыйнага навучаньня «[[Актыўная ацэнка]]» і «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мэдыяадукацыя|Мэдыяадукацыя|be|Медыяадукацыя}} ў школе»

== Асноўныя выданьні ==
М. І. Запрудзкі — аўтар больш за 100 навуковых і мэтадычных прац, у тым ліку каля 50 прац&lt;ref name=&quot;academy.edu.by&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.academy.edu.by/component/content/article/243.html|загаловак = Основные публикации Н.И. Запрудского|фармат = |назва праекту = |выдавец = Академия последипломного образования|дата доступу = 14 студзеня 2016|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, апублікаваных у такіх навукова-мэтадычных часопісах, як «Физика в школе»&lt;ref&gt;Запрудский Н. И. Творческие встречи учителей физики Беларуси // Физика в школе, 1990. № 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Запрудский Н. И. Методический лагерь учителей физики // Физика в школе, 1992. — № 5-6.&lt;/ref&gt;, «Народная асвета»&lt;ref&gt;Запрудский Н. И. Парная, групавая і калектыўная работа вучняў на ўроках фізікі // Народная асвета, 1989. — № 12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Н. И. Запрудский. Выкарыстанне школьнага кампанента навучальных планаў // Народная асвета, 1995.- № 1.&lt;/ref&gt;, «[[Адукацыя і выхаванне]]»&lt;ref&gt;Жук А. И., Запрудский Н. И. Организация образовательного процесса в ИПК по моделированию авторских дидактических систем // Адукацыя і выхаванне, 1996. — № 9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Запрудский Н. И. О моделировании и проектировании авторских дидактических систем // Адукацыя і выхаванне, 2005. — № 9.- С. 15-19.&lt;/ref&gt;, «[[Фізіка: праблемы выкладання]]», «Кіраванне ў адукацыі»&lt;ref&gt;Запрудский Н. И. Мониторинг факультативного обучения // Кіраванне ў адукацыі, 2008. № 12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Запрудский Н. И. Мультипрофильная школа: предпочтительная модель дифференцированного обучения // Кіраванне ў адукацыі, 2002. — № 2.&lt;/ref&gt;.

[[Дысэртацыя]] на суісканьне вучонай ступені кандыдата пэдагагічных навук «Навукова-пэдагагічнае забесьпячэньне павышэньня кваліфікацыі настаўнікаў прыродазнаўча-матэматычных прадметаў», 1993.

=== Кнігі ===
# Запрудский, Н. И. Физика и ускорение научно-технического прогресса: Кн. для учителя/ Н. И. Запрудский, С. Л. Вольштейн, В. А. Гербутов / Под. ред. С. Л. Вольштейна. — Минск: Нар. асвета, 1989. — 119 с.
# Запрудский, Н. И. Внутришкольный контроль по физике. Минск: Бестпринт, 2000. — 88 с.
# Управленческие и дидактические аспекты технологизации образования (в соавторстве с А. И. Жуком и Н. Н. Кошель).
# Уроки финалистов конкурса «Хрустальный журавль» (укладаньне).
# Запрудский, Н. И. Технология педагогических мастерских. Минск: АПО; Мозырь, ИД «Белый ветер», 2002. — 92 с.
# [https://web.archive.org/web/20180619064228/http://pdf.kamunikat.org/28135-1.pdf Запрудский, Н. И. Современные школьные технологии. Минск: Сэр-Вит, 2003. — 288 с — (Мастерская учителя)].
# Запрудский, Н. И. Тетрадь для экспериментальных исследований учащихся по физике: 7-й кл./ Н. И. Запрудский, А. Л. Карпук. — Минск: Сэр-Вит, 2004. — 48 с — (Школьная праграма).
# Запрудский, Н. И. Тетрадь для экспериментальных исследований учащихся по физике: 8-й кл./ Н. И. Запрудский, А. Л. Карпук. — Минск: Сэр-Вит, 2005. — 48 с — (Школьная праграма).
# Запрудский, Н. И. Тетрадь для экспериментальных исследований учащихся по физике: 7-й кл./ Н. И. Запрудский, В. В. Токарская. — Минск: Сэр-Вит, 2006. — 48 с — (Школьная праграма).
# Запрудский, Н. И. Тетрадь для экспериментальных исследований учащихся по физике: 7-й кл./ Н. И. Запрудский, К. А. Петров. — Минск: Сэр-Вит, 2007. — 48 с — (Школьная праграма).
# Эффективный школьный менеджмент (в соавторстве, под ред. О. И. Тавгеня, Н. И. Запрудского, Н. Н. Кошель).
# Запрудский, Н. И. Моделирование и проектирование авторских дидактических систем / Пособие для учителей. — Минск: Сэр-Вит, 2008. — 340 с.
# Запрудский, Н. И. Портфолио ученика по физике. — Минск: Белорус. ассоц. «Конкурс», 2008. — 112 с.
# Организация факультативных занятий в 11-летней школе (в соавторстве с А. И. Добриневской).
# Запрудский, Н. И. Веселые соревнования по физике: пособие для учителей / Н. И. Запрудский. — Минск: Белорус. ассоц. «Конкурс», 2009. — 64 с.
# Метадычны летнік настаўнікаў фізікі: 20 гадоў гісторыі / Складальнікі А. Э. Плятнеў, А. Г. Сугакевіч / Пад. рэд. М. І. Запрудскага. — Минск: ДУА «Акад. паслыдыплом. адукацыі». — Мінск: АПА, 2009. 106 с.
# Запрудский, Н. И. Настольная книга учителя физики и астрономии: пособие для учителя/ Н. И. Запрудский, К. А. Пятров. Минск: Сэр-Вит, 2009. 224 с.
# Запрудский, Н. И. Современные школьные технологии-2. Минск: Сэр-Вит, 2010. — 252 с — (Мастерская учителя).
# [https://web.archive.org/web/20161020162228/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf Актыўная ацэнка ў дзеянні: вопыт настаўнікаў Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў/ М. І. Запрудскі, М. Кудзейка, Т. П. Мацкевіч і інш. Пад рэд. М. І. Запрудскага. Мінск, 2014. 238 с.]
# [https://web.archive.org/web/20180524151712/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf Медыяадукацыя ў школе: фарміраванне медыяграматнасці вучняў: дапаможнік для настаўнікаў. Пад рэд. М. І. Запрудскага — Мінск, 2016. — 336 с].
# [http://www.amo.cz/wp-content/uploads/2016/10/amocz_Medyyaadukacyya_2016.pdf Медыяадукацыя ў сучаснай школе: зборнік навукова-метадычных артыкулаў Т. Ваврава, М. Запрудскі і інш. Пад нав. рэд. М. І. Запрудскага. Мінск, 2016. 91 с.]
# Запрудский Н.И. Современные школьные технологии-3 / Н.И. Запрудский. Минск: Сэр-Вит, 2017. 168 с. (Мастерская учителя) 

== Узнагароды ==
* Ганаровая грамата [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі]]
* Значак «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь»
* Ведамасны мэдаль «За заслугі ў павышэньні кваліфікацыі»
* Званьне «Сорасаўскі настаўнік»&lt;ref name=&quot;apa&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200811120738/http://www.academy.edu.by/component/content/article/58-2011-12-10-13-52-05/157-2011-12-22-15-30-36.html Профіль] {{ref-ru}} на бачыне [[Акадэмія пасьлядыплёмнай адукацыі (Менск)|Акадэміі пасьлядыплёмнай адукацыі]]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Запрудзкі, Мікалай Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярэзінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]]</text>
      <sha1>reoscgw7ffbf3kyic2jelofwepgy2r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароль Мацюсь Першы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172159</id>
    <revision>
      <id>2698960</id>
      <parentid>2195804</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8496" sha1="fa7gqimwy6bsaxk1jdchwymcsdkqqbi" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Кароль Мацюсь Першы
|Назва-арыгінал      = Król Maciuś Pierwszy
|Выява               = 
|Памер               = 
|Подпіс выявы        = 
|Жанр                = 
|Аўтар               = [[Януш Корчак]]
|Мова арыгіналу      = польская
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 
|Асобнае выданьне    = 1922
|Выдавецтва          = 
|Сэрыя               = 
|Колькасьць старонак = 
|Ілюстратар          = 
|Афармленьне         = 
|Пераклад            = 
|Перакладчык         = 
|Носьбіт             = 
|Папярэдні твор      = 
|Наступны твор       = [[Кароль Мацюсь на бязьлюднай высьпе]]
|ISBN                = 
|Электронная вэрсія  = 
|ВікіКрыніца-тэкст   = 
}}
{{Іншыя значэньні}}
'''Кароль Мацюсь Першы''' ({{Мова-pl|Król Maciuś Pierwszy}}) — [[Дзіцячая літаратура|дзіцячы]] [[раман]] [[Януш Корчак|Януша Корчака]], выдадзены ў 1922 року&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Nowa encyklopedia powszechna PWN|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = I|месца = Warszawa|выдавецтва = |год = 1995|том = 3|старонкі = 484|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Апавядае гісторыю пра прыгоды маленькага хлопчыка, які становіцца каралём. У рамане апісаныя сацыяльныя рэформы, у прыватнасьці датычныя дзяцей, некаторыя зь якіх аўтар укараніў у сваім дзіцячым прытулку.

Гэты першы раман Януша Корчака, перакладзены на ангельскую мову.

== Сюжэт ==
Галоўны герой — хлопчык, каралеўскі сын. Па сьмерці бацькі (маці памерла яшчэ раней) Мацюсь становіцца каралём. Намагаючыся палепшыць жыцьцё жыхароў каралеўства, ён бярэцца за рэформы, асабліва накіраваныя на дзяцей. Аднак ягоныя добрыя намеры прыводзяць да непажаданых — глупых і нават сумных вынікаў.

Аднак Мацюсь хоча давесьці, што ён адважны, як і ягоныя продкі. Намагаючыся ўправіцца ўласнаручна, Мацюсь арыштоўвае міністраў, што замінаюць яму кіраваць краінай. Аднак усьведаміўшы, што без староньняй дапамогі ён не пасьпявае за справамі, вымушаны вызваліць іх і ўсталяваць канстытуцыйную манархію.

Калі ў краіне выбухае вайна, Мацюсь зь сябрам Фэлькам удаюць зь сябе сялянаў і выпраўляюцца на фронт простымі жаўнерамі. Тут ён навучаецца пакорнасьці, павазе да жыцьця, а таксама трываласьці і самаўладаньню.

На пасадзе Мацюсь спрабуе заахвоціць дзяцей усяго сьвету змагацца за свае правы, што настройвае супраць яго іншых каралёў. Заводзіць сяброўства з каралём-людажэрам Бум-Друмам, каб адвучыць яго есьці людзей. Склікае дзіцячы сойм. Блытаніна, якая паўстае з-за прыраўнаньня дзяцей да дарослых, прыводзіць да аслабленьня дзяржавы, чым вырашаюць скарыстацца суседзі. Гэтым разам Матусь, хоць і ладзіць адважную абарону, праз баязьлівасьць падданых пераможаны і прыгавораны да расстрэлу. У апошні момант сьмяротнае пакараньне замененае ссылкай на бязьлюдную выспу.

Далейшае жыцьцё хлапца апісанае ў рамане-працягу «[[Кароль Мацюсь на бязьлюднай высьпе]]» ({{Мова-pl|Król Maciuś na wyspie bezludnej|скарочана}}).

== Пераклады ==
На беларускую мову «Кароль Мацюсь Першы» перакладзены [[Ядвіга Бяганская|Ядвігай Бяганскай]] ў 1970 року&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 5 студзеня 2016|url = http://lohvinau.by/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C-%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8E%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%91/|загаловак = «Кароль Мацюсь Першы» па радыё|фармат = |назва праекту = |выдавец = Літаратурны дом «[[Логвінаў]]»|дата доступу = 1 лютага 2016|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Экранізацыі ==
* «[[Кароль Мацюсь I]]» — польскі фільм 1958 року рэжысэркі [[Ванда Якубоўская|Ванды Якубоўскай]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.filmweb.pl/film/Kr%C3%B3l+Maciu%C5%9B+I-1957-6881|загаловак = Król Maciuś I|фармат = |назва праекту = FilmWeb|выдавец = |дата доступу = 1 лютага 2016|мова = pl|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.
* «Кароль Мацюсь I» — польскі тэлеспэктакль 1997 року рэжысэра Філіпа Зыльбэра&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=522476|загаловак = Król Maciuś I|фармат = |назва праекту = Film Polski|выдавец = |дата доступу = 1 лютага 2016|мова = pl|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.
* «[[Кароль Мацюсь Першы (анімацыйны сэрыял)|Кароль Мацюсь Першы]]» — польска-француска-нямецкі 26-сэрыйны анімацыйны сэрыял 2002 року.
* «[[Кароль Мацюсь Першы (2007)|Кароль Мацюсь Першы]]» — анімацыйны фільм 2007 року, створаны на аснове тэлесэрыялу і той самай камандай.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{ВікіКрыніца-мова|pl|Król Maciuś Pierwszy|Кароль Мацюсь Першы}}
* [[Марына Шода]]. [https://web.archive.org/web/20161201113216/http://prajdzisvet.org/articles/critique/karol-matsjus-pershy-janusha-korchaka-prablemy-perastvarennja-i-adaptatsyi.html «Кароль Мацюсь» і яго прыгоды ў рускіх і беларускіх перакладах] // [[ПрайдзіСьвет]]

[[Катэгорыя:Творы Януша Корчака]]
[[Катэгорыя:Дзіцячыя раманы]]
[[Катэгорыя:Польскія раманы]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія раманы]]
[[Катэгорыя:Творы пра дзяцей]]
[[Катэгорыя:Польская дзіцячая літаратура]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя сіроты]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя казкі]]
[[Катэгорыя:Раманы на польскай мове]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1922 году]]</text>
      <sha1>fa7gqimwy6bsaxk1jdchwymcsdkqqbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міжнародны стандартны кніжны нумар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172438</id>
    <revision>
      <id>2699064</id>
      <parentid>2426878</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13206" sha1="fa230vjgg7dffktt8msyc7z4lv9wlom" xml:space="preserve">'''Міжнародны стандартны кніжны нумар''' (МСКН; {{мова-en|International Standard Book Number, ISBN|скарочана}})&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=[http://www.slounik.org/palihrafba/l14/2 Міжнародны стандартны кніжны нумар]|загаловак=Слоўнік выдавецкіх і паліграфічных тэрмінаў|арыгінал=|спасылка=http://www.slounik.org/palihrafba/|адказны=уклад. [[Кастусь Санько]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналёгія]]|год=2003|том=|старонкі=|старонак=|сэрыя=|isbn=985-458-066-0|наклад=}}&lt;/ref&gt; — лічбавы пазначальнік кнігі паводле выдаўца, назову і выданьня, які [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (МАС; [[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]) зацьвердзіла ў 1970 годзе. З 1 студзеня 2007 г. складаецца з 13-і знакаў замест 10-і ранейшых і падзяляецца на 5 частак [[Злучок|злучкамі]]: 1) [[Прыстаўка (мовазнаўства)|прыстаўка]] ад «[[Глябальныя стандарты 1]]» (ГС1, анг. GS1; [[Брусэль]], [[Бэльгія]]) 978 або 979; 2) краіна (Беларусь — 985); 3) выдавецтва ([[Нацыянальная кніжная палата Беларусі]] — 6020); 4) выданьне (прыклад — 20); 5) {{Артыкул у іншым разьдзеле|кантрольная лічба||en|Check digit}} ад краёвага агенцтва МСКН (прыклад — 2). Адначасна падаецца на кнізе ў знаку [[Штрых-код|штрыхавога кода]] паводле {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эўрапейскі нумар тавара|Эўрапейскага нумару тавара|en|International Article Number (EAN)}} (ЭНТ)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Новае ў сыстэме Міжнароднай стандартнай нумарацыі кніг|спасылка=http://natbook.org.by/by/isbn/isbn_13.php|выдавец=[[Нацыянальная кніжная палата Беларусі]]|дата публікацыі=29 студзеня 2016|дата доступу=10 лютага 2016}}&lt;/ref&gt;. Прысвойваецца папяровым [[кніга]]м, [[брашура]]м, [[альбом]]ам, геаграфічным і астранамічным [[атляс]]ам, навучальным [[відэа]]выданьням, [[аўдыёкніга]]м, тэкставым і мультымэдыйным электронным кнігам, кнігам на мікраформах і са шрыфтом [[Брайль|Брайля]] (для сьляпых). Надаецца асобна кожнаму новаму выданьню і перавыданьню, [[факсіміле]] і [[рэпрынт]]у, аднолькавай кнізе на адрозным ад арыгінала носьбіце, у адрозным машыначытальным фармаце і паліграфічным аздабленьні, перакладу, сэрыйнай кнізе з прыватным назовам, шматтомніку і асобным тамам&lt;ref name=&quot;к&quot;/&gt;.

У 1972 г. МАС утварыла Міжнароднае агенцтва МСКН ([[Лёндан]], [[Ангельшчына]]), якое штогод выдае Міжнародны паказальнік выдаўцоў і на 2016 г. улучала звыш 160 краёвых агенцтваў МСКН. Паводле загаду [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] ад 15 лютага 1993 г. Беларускім агенцтвам МСКН служыць [[Нацыянальная кніжная палата Беларусі]] (НКП Беларусі), якая штомесяц выдае паказальнік «Кніжны летапіс». Да 2016 г. НКП Беларусі выдала звыш 1000 нумароў для пазначэньня саміх выдаўцоў. У Беларусі сучасны стандарт МАС 2108 «Міжнародная стандартная нумарацыя кніг» увялі 1 сакавіка 2009 г. Дзяржаўным стандартам Рэспублікі Беларусь СТБ 7.53–2008 — «Сыстэма стандартаў па інфармацыі, бібліятэчнай і выдавецкай справе. Выданьні. Міжнародны стандартны кніжны нумар. Выкарыстаньне і выдавецкае афармленьне», які [[Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастановай № 46 ад 12 верасьня 2008 году&lt;ref name=&quot;к&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускае агенцтва МСКН|спасылка=http://natbook.org.by/by/isbn.php|выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі|дата публікацыі=29 студзеня 2016|дата доступу=10 лютага 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Нумары паводле краіны ==
* Беларусь (985)
* Сумежныя зь Беларусьсю краіны: Латвія (9934, 9984), [[Летува]] (609, 9955, 9986), Польшча (83), Расея (5; да 1991 г. [[СССР]]), Украіна (617, 966)
* Іншыя краіны Эўропы: Азэйрбайджан (9952), [[Альбанія]] (9928, 99927, 99943), [[Андора]] (99913, 99920), Армэнія (9939, 99930, 99941), Аўстрыя (*3), [[Баўгарыя]] (619, 954), Босьнія і Герцагавіна (9926, 9958), Брытанія (*0, *1), Бэльгія (*2), [[Вугоршчына]] (615, 963), [[Гішпанія]] (84), Грузія (9941, 99928, 99940), Грэцыя (618, 960), Данія (87), Ірляндыя (*0, *1), [[Ісьляндыя]] (9935, 9979), Італія (12, 88), Кіпр (9925, 9963), Люксэмбург (99959), Македонія (608), Малдова (9975), Мальта (99909, 99932, 99957), Нарвэгія (82), Нідэрлянды (90), [[Нямеччына]] (*3), Партугалія (972, 989), Румынія (606, 973), Славенія (961), [[Сэрбія]] (86; да 2005 г. [[Югаславія]]), [[Рэспубліка Сэрбская]] (99938, 99955, 99976), [[Фарэры]] (99918, 99972), Фінляндыя (951—952), Францыя (*2, 10), Харватыя (953), [[Чарнагорыя]] (9940), [[Чэхія]] (80; да 1993 г. [[Чэхаславаччына]]), [[Швайцарыя]] (*2, *3), Швэцыя (91), Эстонія (9949, 9985)
* Міжнародныя арганізацыі (92)
* Азія: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] (9948), [[Аман]] (99969), [[Аўганістан]] (9936), [[Банглядэш]] (984), Бахрэйн (99901, 99957), [[Брунэй]] (99917), [[Бутан]] (99936), [[Віетнам]] (604), [[Ганконг]] (962, 988), Ізраіль (965), Інданэзія (602), Індыя (81, 93), Іран (600, 964), [[Лібан]] (614, 9953), Казахстан (601, 9965), Камбоджа (9924, 99950, 99963), [[Паўднёвая Карэя]] (11, 89, 9946), [[Паўночная Карэя]] (9946), [[Катар]] (9927), Кітай (7), [[Кувэйт]] (99906, 99966), Кыргыстан (9967), [[Лаос]] (9932), [[Макао]] (99937, 99965), [[Мальдывы]] (99915), Манголія (99929, 99962, 99973), Малайзія (967, 983), [[М’янма]] (99971), [[Нэпал]] (9937), Пакістан (969), [[Саудаўская Арабія]] (603, 9960), [[Сынгапур]] (981, 9971), [[Сырыя]] (9933), Таджыкістан (99947, 99975), [[Тайвань]] (957, 986), Тайлянд (611, 616, 974), Турэччына (605, 975, 994), Узбэкістан (9943), Філіпіны (971), Шры-Ланка (955), Японія (4), [[Ярданія]] (9957)
* [[Акіянія]]: Аўстралія (*0, *1), [[Новая Зэляндыя]] (*0, *1), [[Папуа-Новая Гвінэя]] (9980), Паўднёвы [[Ціхі акіян]] ([[Вануату]], [[Кірыбаці]], [[Маршалавы астравы]], [[Науру]], [[Палаў]], [[Саламонавы астравы]], [[Самоа]], [[Тонга]] і [[Фіджы]]; 982)
* Афрыка: [[Альжыр]] (9931, 9947, 9961), [[Батсвана]] (99912, 99968), [[Бэнін]] (99919), [[Габон]] (99902), [[Гамбія]] (9983), [[Гана]] (9964, 9988), Замбія (9982), [[Камэрун]] (9956), Кенія (9966), [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (99951), Лесота (99911), [[Лібія]] (9959), [[Малаві]] (99908, 99960), [[Малі]] (99952), [[Марока]] (9954, 9981), [[Маўрыцы]] (613, 620, 99903, 99949), Намібія (99916, 99945), Нігерыя (978), [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]] (*0, *1), Руанда (99977), Судан (99942), [[Сьера-Леонэ]] (99910), [[Сэйшэлы]] (99931), Танзанія (9976, 9987), [[Туніс]] (9973), Уганда (9970), [[Эгіпет]] (977), [[Этыёпія]] (99944), [[Эрытрэя]] (99948)
* Паўднёвая Амэрыка: Аргентына (950, 987), Балівія (99905, 99954, 99974), [[Бразылія]] (85), [[Вэнэсуэла]] (980), [[Калюмбія]] (958), Пэру (612, 9972), Парагвай (99925, 99953, 99967), [[Сурынам]] (99914), [[Уругвай]] (9974), Чылі (956), Эквадор (9942, 9978)
* Паўночная Амэрыка: [[Гаіці]] (99935, 99970), Гандурас (99926), [[Гватэмала]] (9929, 99922, 99939), ЗША (*0, *1), [[Дамініканская Рэспубліка]] (9945, 99934), Канада (*0, *1, *2), [[Карыбская супольнасьць]] ([[Багамы]], [[Барбадас]], [[Бэліз]], [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны]], [[Гаяна]], [[Грэнада]], [[Сьвятая Люсія]], [[Трынідад і Табага]], [[Ямайка]] і г. д.; 976), [[Коста-Рыка]] (9930, 9968, 9977), Куба (959), [[Кюрасао]] (99904), [[Мэксыка]] (607, 968, 970), Нікарагуа (99924, 99964), [[Панама]] (9962), [[Сальвадор]] (99923, 99961)

Зорачка (*) побач з нумарам абазначае моўную прыналежнасьць: 0 і 1 (ангельская), 2 (француская), 3 (нямецкая).

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=[[Алесь Суша]].|частка=Міжнародны стандартны кніжны нумар|загаловак=Культура Беларусі ў 6 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[В.В. Калістратава]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2014|том=5|старонкі=482|старонак=664|сэрыя=|isbn=978-985-11-0805-9|наклад=2000}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Ідэнтыфікатары МСКН: выдаўцы Беларусі|спасылка=http://natbook.org.by/by/ISBNForm.php|выдавец=[[Нацыянальная кніжная палата Беларусі]]|дата публікацыі=29 студзеня 2016|дата доступу=10 лютага 2016}}
* [https://www.isbn-international.org/ Міжнароднае агенцтва МСКН]: [https://grp.isbn-international.org/ Глябальны сьпіс выдаўцоў]{{ref-en}}
* [http://isbn.org/ISBN_converter Канвэртэр 10-знакавых МСКН у 13-знакавыя]{{ref-en}}
* [http://andrewu.co.uk/tools/isbn/ Правяральнік разьліку кантрольнай лічбы МСКН]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160429105235/https://www.barcoderobot.com/isbn-13/ Генэратар штрых-кодаў пад МСКН-13]{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Кнігі]]
[[Катэгорыя:Выдавецкая справа]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1970 годзе]]
[[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукаваньня]]
[[Катэгорыя:Тэрміналёгія]]
[[Катэгорыя:Клясыфікатары]]
[[Катэгорыя:Шыфры]]
[[Катэгорыя:Штрых-коды]]
[[Катэгорыя:Стандарты ISO]]</text>
      <sha1>fa230vjgg7dffktt8msyc7z4lv9wlom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лядовае пабоішча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181143</id>
    <revision>
      <id>2699006</id>
      <parentid>2476319</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5001" sha1="s3h5ai0g5ntr5mvf5a5xuwdkvtjh1g5" xml:space="preserve">{{Бітва
|Назва                 = Лядовае пабоішча
|Частка                = [[Лівонскі паход на Русь]]
|Выява                 = Facial Chronicle - b.06, p.085 - Battle of the Ice.jpg
|Подпіс да выявы       = Лядовае пабоішча. Мініяцюра сярэдзіны [[XVI]] стагоддзя.
|Дата                  = 5 красавіка 1242
|Месца                 = [[Чудзкое возера]]
|Прычына               = 
|Вынік                 = перамога [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгараду]]
|Тэрытарыяльныя зьмены = 

|Супернік1             = [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарад]], [[Уладзімера-Суздальскае княства|Уладзімер]]
|Супернік2             = [[Тэўтонскі ордэн]], [[Данія|дацкія]] рыцары

|Камандуючыя1          = [[Аляксандар Неўскі]], [[Андрэй Яраславіч]]
|Камандуючыя2          = [[Андрэас фон Фэльфэн]]

|Сілы1                 = 15—17 тыс.чал.&lt;ref name=&quot;REA&quot;&gt;[[Разин Е. А.]] [http://militera.lib.ru/science/razin_ea/2/04.html История военного искусства]&lt;/ref&gt;
|Сілы2                 = 10—12 тыс.чал.&lt;ref name=&quot;REA&quot; /&gt;

|Страты1               = невядомыя
|Страты2               = 400 забітыя,&lt;br /&gt;50 узятыя ў палон

|Агульныя страты       = 
|Дадаткі               = 
}}
'''Лядо́вае пабо́ішча''' ({{Мова-de|Schlacht auf dem Eise}}, {{Мова-ru|Ледовое побоище}}, {{Мова-la|Prœlium glaciale}} — «Лядовая бітва»), таксама '''бі́тва на Чудзкі́м во́зеры''' ({{Мова-de|Schlacht auf dem Peipussee|скарочана}}) — бітва [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародцаў]] і [[Уладзімера-Суздальскае княства|ўладзімерцаў]] на чале з [[Аляксандар Неўскі|Аляксандрам Неўскім]] супраць рыцараў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]], якая адбылася 5 красавіка 1242 року на [[Чудзка-Пскоўскае возера|Чудзкім возеры]]. Назва «Лядовае пабоішча» паходзіць з таго факту, што бітва адбывалася на заледзянелым возеры.

У 1240 року, скарыстаўшыся аслабленьнем усходніх земляў [[Татара-мангольскае нашэсьце|наездамі татара-манголаў]], [[Тэўтонскі ордэн|крыжакі]] зладзілі чарговы [[Паўночныя крыжовыя паходы|крыжовы паход]] на [[Паганства|паганцаў]] і [[Славяне|славянаў]]. Тэўтонцы ўзялі [[Ізборск]], разьбіўшы пскоўцаў, і аблажылі [[Пскоў]], які быў узяты праз тыдзень.

У 1242 року [[Аляксандар Неўскі|Аляксандар Яраславіч]] з дапамогаю ўладзімерскага князя [[Андрэй Яраславіч|Андрэя]] адбіў Пскоў, а вырашальная бітва адбылася на [[Чудзка-Пскоўскае возера|Чудзкім возеры]]. Гэтая параза спыніла паходы крыжакоў на гэтыя землі на цэлае стагодзьдзе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Лядовае пабоішча // {{Літаратура/БелЭн|9|419—420|Лядовае пабоішча}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://litopys.org.ua/novglet/novg07.htm Наўгародзкі Першы летапіс старэйшага ізводу (1233—1265)]
* [https://web.archive.org/web/20110812041237/http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/rifma/russian/02065-02294.htm Лівонская рыфмаваная хроніка (фрагмэнт)]

[[Катэгорыя:Бітвы Даніі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Лівонскага ордэну]]
[[Катэгорыя:Бітвы Наўгародзкай рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага Ордэну]]
[[Катэгорыя:Бітвы Ўладзімера-Суздальскага княства]]
[[Катэгорыя:Бітвы XIII стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:Падзеі 5 красавіка]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1242 году]]
[[Катэгорыя:Аляксандар Неўскі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Пскову]]</text>
      <sha1>s3h5ai0g5ntr5mvf5a5xuwdkvtjh1g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэпартацыя крымскіх татараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182190</id>
    <revision>
      <id>2698932</id>
      <parentid>2316986</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2698932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15457" sha1="el2pkiyy3xn1sb3jndenmnuyaa9mkou" xml:space="preserve">{{Артаграфія}}
[[Файл:Crimean_Tatar_child_on_a_special_settlement.jpg|міні|Крымскотатарскій дзіця ў месцы сьпецпоселенія пасля дэпартацыі. 1944, ​Молотовская вобласць, Расея]]
[[Файл:Agitation flyer crimea russians resettlement.jpg|значак|Агітацыйная ўлётка для засяленьня Крыму расейцамі. Абяцала выгоды і фінансавую дапамогу для новых расейскіх сем’яў пры перасяленьні ў Крымскую вобласьць, канец 1940-х — пачатак 1950-х гадоў]]
[[Файл:Deportation of the Crimean Tatars en.svg|міні|Сымбаль 71-х гадавіны дэпартацыі крымскіх татар]]
'''Дэпарта́цыя кры́мскіх тата́раў''' — прымусовае высяленьне [[Крымскія татары|крымскататарскага насельніцтва]] [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымскай АССР]], праведзенае [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] 18 траўня 1944 году. Афіцыйна прычынай дэпартацыі называлася супрацоўніцтва некаторых крымскіх татараў з [[Трэці райх|Нацысцкай Нямеччынай]] падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. У 1989 годзе [[дэпартацыя]] была прызнана [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] незаконнай і злачыннай. 12 лістапада 2015 году [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прызнала дэпартацыю з Крыму ў 1944 годзе [[генацыд]]ам крымскіх татараў і абвясьціла 18 траўня [[Дзень памяці ахвяраў генацыду крымскататарскага народу|Днём памяці ахвяраў генацыду крымскататарскага народу]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160316002713/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/792-19 Постанова про визнання геноциду кримськотатарського народу]&lt;/ref&gt;.

== Падставы ==
Нягледзячы на тое, што прадстаўнікі крымататарскага народу ваявалі ў шэрагах [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і бралі ўдзел у [[Савецкі партызанскі рух на тэрыторыі Ўкраіны падчас Другой сусьветнай вайны|партызанскім руху]]&lt;ref name=&quot;Музафаров&quot;&gt;Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995&lt;/ref&gt;, падставай для дэпартацыі стала абвінавачваньне ў супрацы з Трэцім райхам. У Пастанове [[Дзяржаўны камітэт абароны СССР|Дзяржаўнага камітэту абароны СССР]] № ГОКО-5859 ад 11 траўня 1944 году пра высяленьне татараў было пазначана, што дэпартацыя адбываецца з-за таго, што:

{{Цытата|«у пэрыяд Айчыннай вайны шмат крымскіх татараў здрадзілі Бацькаўшчыне, дэзэрціравалі з частак Чырвонай Арміі, якія абаранялі Крым, і пераходзілі на бок праціўніка, ўступаючы ў шэрагі сфармаваных немцамі добраахвотных татарскіх вайсковых частак, якія змагаліся супраць Чырвонай Арміі, у пэрыяд акупацыі Крыму нямецкімі войскамі. Прымаючы ўдзел у нямецкіх карных апэрацыях, крымскія татары асабліва вызначыліся сваімі жорсткімі расправамі ў адносінах да савецкіх партызан, а таксама дапамагалі нямецкім акупантам у справе прымусовага вывазу савецкіх грамадзян у нямецкае рабства і массавам вынішчэньні савецкіх людзей».&lt;ref name=&quot;істправда-документи&quot;&gt;{{Спасылка|title=Постанова про депортацію татар і перетворення Криму на область. |date=17.05.2012 |url=http://www.istpravda.com.ua/articles/2012/05/17/85887/ |publisher=[[Історична правда]] |accessdate=18.05.2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cidct-постанова&quot;&gt;{{Спасылка|title=Постановление ГКО СССР № ГОКО-5859 от 11 мая 1944 г. за подписью И.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Сталина |url=http://cidct.org.ua/uk/publications/deport/3.html |publisher=Центр інформації та документації кримських татар |archiveurl=http://web.archive.org/web/20101202211339/http://www.cidct.org.ua/uk/publications/deport/3.html |archivedate=2.12.2010}}&lt;/ref&gt;
{{Арыгінал|ru|«''в период Отечественной войны многие крымские татары изменили Родине, дезертировали из частей Красной Армии, обороняющих Крым, и переходили на сторону противника, вступая в сформированные немцами добровольческие татарские воинские части, боровшиеся против Красной Армии; в период оккупации Крыма немецко-фашистскими войсками, участвуя в немецких карательных отрядах, крымские татары особенно отличились своими зверскими расправами по отношению к советским партизанам, а также помогали немецким оккупантам в деле организации насильственного угона советских граждан в германское рабство и массового истребления советских людей''».}}}}

Крымскія татары, што ваявалі ў Чырвонай Арміі, пасьля дэмабілізацыі таксама падлягалі дэпартацыі&lt;ref name=&quot;Дагджи&quot;&gt;[http://www.hks.re/wiki/krymskie_tatary Дагджи Т.&amp;nbsp;Ш.&amp;nbsp;Сталинский геноцид и этноцид крымскотатарского народа. Документы, факты, комментарии. Симферополь 2008] {{ISBN|978-966-2913-67-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Бекирова 2008&quot;&gt;Гульнара Бекирова. Крымские татары. 1941—1991 (Опыт политической истории). Том 1. Симферополь 2008. {{ISBN|978-966-470-011-2}}&lt;/ref&gt;. Вядомыя выключэньні, калі некаторых афіцэраў, зь ліку татар, не высылалі ў месцы дэпартацыі як спэцперасяленцаў (напрыклад, [[Амет-Хан Султан]]), але ім было забаронена жыць у Крыму. Усяго за 1945—1946 гады ў месцы дэпартацыі было выслана 8995 крымскіх татар-вэтэранаў вайны, зь іх 524 афіцэраў і 1392 сяржаўтаў.&lt;ref&gt;ГАРФ. Ф. Р.-9479 Оп. 1. Д. 436-33. л. 98-99. Опубликовано в кн. Бугай Н.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Депортация народов Крыма. Москва, ИНСАН, 2002.&lt;/ref&gt; У 1952 годзе (пасьля голаду 1945 году) толькі ва Ўзбэкістане налічвалася, па зьвестках НКУС, 6057 удзельнікаў вайны, багата зь якіх мелі высокія дзяржаўныя ўзнагароды.&lt;ref&gt;ГАРФ. ф. 9479, оп. 1 с, д. 579, л. 24. Опубликовано в кн. Гульнара Бекирова. Крымские татары. 1941—1991 (Опыт политической истории). Том 1. Симферополь 2008.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на тое, што яны не жылі пад акупацыяй і не маглі прымаць удзел супрацы зь немцамі, былі дэпартаваныя таксама і татары, якія зьехалі з Крыму да прыходу нямецкіх частак і вярнуліся дахаты толькі пасьля вызваленьня ў красавіку-траўні 1944 году. Былі дэпартаваныя ўсе эвакуяваныя татары&amp;nbsp;— кіраўнікі ды супрацоўнікі Крымскага абкаму ВКП (б) (на чале зь першым сакратаром) і Саўнаркаму КАССР. Гэта тлумачылася тым, што на новым месцы патрэбны кіруючыя ворганы (з партыі іх не выключалі).

== Дэпартацыя ==
Апэрацыя па дэпартацыі пачалася раніцай 18 траўня 1944 году і скончылася ў 16:00 20 траўня. Для яе правядзеньня былі задзейнічаны войскі [[НКУС]] агульнай колькасьцю каля 32 тысячаў чалавек. Дэпартаваным адводзілася ад некалькіх хвілінаў да паўгадзіны на зборы, пасьля чаго іх на грузавіках везьлі на чыгуначныя станцыі. Адтуль эшалёны адпраўляліся да месцаў высылкі. Па сьведчаньні відавочцаў, тых хто спрабаваў супраціўляцца ці ня мог ісьці, часта расстрэльвалі на месцы.&lt;ref name=&quot;deport1&quot;&gt;{{Спасылка|title=Депортація кримських татар – як це було? Частина I |author= |date= |url=http://cidct.org.ua/uk/deportatsiya-kryimskih-tatar-kak-eto-byilo-chast-i/ |publisher=Інформаційний центр кримських татар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deport2&quot;&gt;{{Спасылка|title=Депортація кримських татар – як це було? Частина II |author= |date= |url=http://cidct.org.ua/uk/deportatsiya-kryimskih-tatar-kak-eto-byilo-chast-ii/ |publisher=Інформаційний центр кримських татар}}&lt;/ref&gt; У дарозе дэпартаваных кармілі рэдка і часта салёнаю ежаю, ад якой хацелася піць. У некаторых эшалёнах ежу людзі атрымлівалі толькі на другі тыдзень дарогі.&lt;ref name=&quot;Дагджи&quot;/&gt; Памерлых хавалі каля чыгуначнага шляху ці не хавалі наогул&lt;ref name=&quot;Дагджи&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Бекирова 2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Бекирова 2004&quot;&gt;Бекирова Гульнара Крымскотатарская проблема в СССР (1944—1991). Симферополь, Оджакъ, 2004 {{ISBN|966-8535-06-5}}&lt;/ref&gt;.

З успамінаў, тых хто перажыў дэпартацыю:
{{Цытата|ранкам замест прывітаньня пытаюць: трупы ёсьць? Людзі чапляюцца за памерлых, плачуць, не аддаюць. Салдаты выкідаюць целы дарослых праз дзьверы, дзяцей&amp;nbsp;— праз вакно…&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.cidct.org.ua/ru/publications/Deportation1/2.html Центр информации и документаци крымских татар]&lt;/ref&gt;}}
{{Цытата|Мэжыцынскага абслугоўваньня не было. Памерлых выносілі з вагону і пакідалі на сатнцыі, не даючы пахаваць.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;}}
{{Цытата|Пра мэдыцынскае абслугоўваньне і гаворкі не было. Людзі пілі ваду з вадаёмаў і бралі яе на запас. Ваду кіпяціць магчымасьці не было. Людзі пачалі хварэць крываўкаю, чэраўным тыфам, малярыяй, каростаю, вошы мучылі ўсіх. Было сьпякотна, увесь час мучыла смага. Памерлых забіралі на разьездах, ніхто іх не хаваў.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;}}
{{Цытата|Праз некалькі дзён дарогі з нашага вагону вынесьлі памерлых: старую і маленькага хлопчыка. Цягнік спыняўся на маленькіх станцыях, каб выносыць памерлых. …Хаваць не давалі.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;}}

У тэлеграме НКУС на імя [[Сталін]]а паведамлялася, што было выселена 183&amp;nbsp;155 асобаў (без уліку тых хто служыў у арміі, і якіх даслалі на сьпвысяленьне пасьля дэмабілізацыі 1945 году). Па афіцыйных зьвестках у дарозе загінула 191 чалавек.&lt;ref&gt;Телеграмма №&amp;nbsp;1476 от 8 июня 1944 13 час.00 мин Л. Берия из Ташкента от Бабаджанова. ГАРФ, ф.9479, оп.1 с, д.179, л.241&lt;/ref&gt; Апошні цягнік разгрузілі 8 чэрвеня 1944. Большая частка была выселена да [[Узбэкістан|Ўзбэкістану]] (151&amp;nbsp;136 асобаў) ды прылегаючых раёнаў [[Казахстан]]у (4286 асобаў) і [[Таджыкістан]]у, невялікія групы былі дасланыя ў [[Марыйская АССР|Марыйскую АССР]] (8597 асобаў), на [[Урал|Ўрал]] і ў [[Кастрамская вобласьць|Кастрамскую вобласьць]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Рэпрэсіі ў СССР}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Крыму]]
[[Катэгорыя:Крымскія татары]]
[[Катэгорыя:Дэпартацыі народаў]]
[[Катэгорыя:Прымусовае перасяленьне ў СССР]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]]
[[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка СССР]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1944 году]]</text>
      <sha1>el2pkiyy3xn1sb3jndenmnuyaa9mkou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зэта Галубоўцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182473</id>
    <revision>
      <id>2698949</id>
      <parentid>2620892</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="djw00x30caraorddf24qck5d2fk4d33" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва            = Зэта
|Лягатып          = 
|ПоўнаяНазва      = Fudbalski Klub Zeta Golubovci
|Заснаваны        = 1927
|Горад            = [[Галубоўцы]], [[Чарнагорыя]]
|Стадыён          = [[Трэшніца (стадыён)|Трэшніца]]
|Умяшчальнасьць   = 4000
|Прэзыдэнт        = 
|Трэнэр           = 
|Чэмпіянат        = {{Папярэдні футбольны сэзон Чарнагорыі|ЗэтаГалубоЛіга}}
|Сэзон            = {{Папярэдні футбольны сэзон Чарнагорыі|ЗэтаГалубоСэзон}}
|Месца            = {{Папярэдні футбольны сэзон Чарнагорыі|ЗэтаГалубо}}
|Сайт             = http://www.fkzeta.net/
|Прыналежнасьць   = Чарнагорскія
}}
«'''Зэта'''» — чарнагорскі футбольны клюб з гораду [[Галубоўцы|Галубоўцаў]]. Заснаваны ў 1927 годзе. [[Чэмпіянат Чарнагорыі па футболе|Чэмпіён Чарнагорыі]] (2007).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170115070826/http://www.fkzeta.net/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Галубоўцы‎]]</text>
      <sha1>djw00x30caraorddf24qck5d2fk4d33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краснасельскбудматэрыялы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183829</id>
    <revision>
      <id>2698979</id>
      <parentid>2619473</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23017" sha1="bzhqw4ixgq4lvgksupgxmuvy8f3hzpu" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва               = «Краснасельскбудматэрыялы»
|лягатып             = 
|тып                 = [[адкрытае акцыянэрнае таварыства]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|8|8|1914|1}}&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сьвяточны канцэрт да 100-годзьдзя ААТ «Краснасельскбудматэрыялы»|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=b7lTmZEkH6w&amp;gl=BY&amp;hl=be&amp;vl=be|выдавец=Ваўкавыск.by|дата публікацыі=9 жніўня 2014|дата доступу=14 ліпеня 2017}}&lt;/ref&gt;
|заснавальнікі       = АТ «Валынь»
|разьмяшчэньне       = [[Краснасельскі]] ([[Ваўкавыскі раён]], [[Гарадзенская вобласьць]], Беларусь)
|ключавыя постаці    = Валянцін Вераціла
|галіна              = [[прамысловасьць]] будаўнічых матэрыялаў
|прадукцыя           = [[бэтон]], [[вапна]], [[крэйда]], [[цэгла]], [[цэмэнт]], [[шыфэр]], трубы, ходнікавая плітка, [[кафля]], вазы і гаршкі
|абарачэньне         = {{Падзеньне}}2313,152 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасьці ААТ за 2015 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2016|дата доступу=14 ліпеня 2017}}&lt;/ref&gt; (2015 г.; $142,316 млн)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 253,61 за даляр)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=14 ліпеня 2017}}&lt;/ref&gt;
|апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}-249,371 млрд (2015 г.; $-15,342 млн)
|чысты прыбытак      = {{Падзеньне}}-249,691 млрд (2015 г.; $-15,362 млн)
|лік супрацоўнікаў   = 3644 (2016 г.)
|матчына кампанія    = [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] (83% [[акцыя]]ў)
|даччыныя кампаніі   = «Гарадзенскі камбінат будаўнічых матэрыялаў», «Смаргоньсылікатабэтон»
|аўдытар             = 
|сайт                = [http://www.cementby.by/ cementby.by]
}}
«'''Краснасельскбудматэрыялы'''» — найбольшае прадпрыемства будаўнічых матэрыялаў Беларусі, заснаванае ў жніўні 1914 году ў [[Краснасельскі|Красным Сяле]] (цяпер [[Ваўкавыскі раён]], Гарадзенская вобласьць). Вырабляе будаўнічую вапну, грунтоўку, крэйду, цэглу, [[цэмэнт]], [[шыфэр]], хрызатылцэмэнтныя трубы, бэтонныя блёкі і сухія будаўнічыя сумесі, ходнікавую плітку, пячную кафлю, керамічныя вазы і гаршкі&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

== Будова ==
На 2017 г. ААТ «Краснасельскбудматэрыялы» ўлучала УП «Цэмбуд» (600 супрацоўнікаў, з 11 чэрвеня 1987 г.) і 8 філіялаў:
* «Цэмэнтны завод» — магутнасьць 3 млн тонаў цэмэнта за год, 736 супрацоўнікаў, 65% вытворчасьці, існуе з 1914 г.;
* «Завод азбэстацэмэнтных вырабаў» — гадавая магутнасьць 90 000 плітаў шыфэра, 1400 км азбэстацэмэнтных трубаў, 70 000 сухіх будаўнічых сумесяў і 2280 тонаў [[поліэтылен]]авай плёнкі, 517 супрацоўнікаў, 15,6% вытворчасьці, працуе з 1972 г.;
* «Вапнавы завод» — магутнасьць 500 000 тонаў вапны за год, 310 супрацоўнікаў, 19,5% вытворчасьці, існуе з 3 чэрвеня 1973 г.;
* «Кар’еракіраваньне» — здабыча і перавоз 4 млн тонаў сыравіны ([[гліна]] — [[Данілаўцы]], [[крэйда]] — [[Калядзічы (Ваўкавыскі раён)|Калядзічы]] і [[пясок]] — Баравое) штогод, 131 супрацоўнік;
* «Гарадзенскі завод будаўнічых матэрыялаў» ([[Горадня]]) — будаўнічая вапна, бэтонныя блёкі, драблёны ўцяпляльнік, цеплаізаляцыйныя пліты і [[цэгла]], працуе са студзеня 1950 г.;
* Санаторый «Пралеска» (вёска [[Падрось]], [[Краснасельскі пасялковы савет]]) — 120 месцаў у 1-, 2- і 4-мясцовых памяшканьнях, аквапарк, пляж, [[кавярня]], [[більярд]], [[настольны тэніс]], рыбалка, [[саўна]], спартовая і трэнажорная залі;
* «Смаргоньсылікатабэтон» ([[Смаргонь]]) — [[бэтон]] і цэгла, існуе з 15 лістапада 1962 г.;
* «Краснасельскаўтатранс» — 155 аўтамабіляў, 338 супрацоўнікаў, заснаваны 6 сакавіка 1959 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра кампанію|спасылка=http://www.cementby.by/ru/about/|выдавец=ААТ «Краснасельскбудматэрыялы»|мова=ru|дата публікацыі=2017|дата доступу=14 ліпеня 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У жніўні 1914 г. [[акцыянэрнае таварыства]] «Валынь» пабудавала цэмэнтны завод на поўдзень ад [[Краснасельскі|Краснага Сяла]] (Роская воласьць, [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскі павет]], [[Гарадзенская губэрня]]), які быў адным найбольшых у [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref name=&quot;бэ&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=«Ваўкавыскцэмэнтнашыфэр»|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|год=1997|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Encyklapiedyji/Bielaruskaja_encyklapedyja/Bielaruskaja_encyklapedyja.04.djvu 4]|старонкі=43|старонак=480|сэрыя=|isbn=985-11-0090-0|наклад=10 000}}&lt;/ref&gt;. Завод улучаў 2 вытворчыя лініі і чыгунку да станцыі [[Рось]] з 2-ма драўлянымі мастамі. Сыравіну з кар’ера дастаўлялі па паветрана-[[Трос|канат]]най дарозе, што праіснавала да 1959 году (45 гадоў). Ва ўласнай [[Бондарства|бандарнай]] майстэрні выраблялі драўляныя бочкі зьмяшчальнасьцю да 200 кг, у якіх цэмэнт рассылалі пакупнікам да 1925 году. За год завод выпускаў да 38 000 тонаў цэмэнта. У 1928 г. атрымалі першы паравы [[экскаватар]]. Пасьля [[Далучэньне Заходняй Беларусі да БССР|далучэньня Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] 14 кастрычніка 1939 г. завод нацыяналізавалі. Падчас [[ВАВ|Нямецка-савецкай вайны]] 1941—1944 гг. завод прыпыніў працу. 14 ліпеня 1944 г. [[Чырвоная армія]] СССР заняла Краснае Сяло, пасьля чаго 14 лістапада аднавілі выраб цэмэнту, які адразу выправілі на адбудову Менску. Замест заробку работнікам тады выдавалі па 500 грамаў хлеба за содні. Пастановай урада на завод накіравалі працаваць 500 вясцоўцаў з ваколіцаў і ўвялі загадам 10-гадзінны працоўны дзень без выхадных. 14 верасьня 1945 г. [[Савет народных камісараў БССР|Савет народных камісараў Беларускай ССР]] зацьвердзіў Пастанову аб наданьні Ваўкавыскаму цэмэнтнаму заводу найменьня ''«Перамога»''&lt;ref name=&quot;з&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Уладзімер Здановіч]].|загаловак=Ад перамогі да перамогі — шлях даўжынёю ў век|спасылка=http://www.zviazda.by/be/news/20140805/1407189642-ad-peramogi-da-peramogi-shlyah-dauzhynyoyu-u-vek|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 жніўня 2014|нумар=[http://www.zviazda.by/be/number/145-27755 145 (27755)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/08/5gni-4.indd_.pdf 4]-[http://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/08/5gni-5.indd_.pdf 5]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. Пры заводзе адчынілі [[Школа фабрычна-заводзкага начуваньня|Школу фабрычна-заводзкога навучаньня]] (ШФЗН). У 1948 г. яе замянілі рамеснай вучэльняй і пачалі перавозіць сыравіну аўтамабілямі.

У 1958 г. побач з 1-й вытворчай лініяй збудавалі вярчальныя [[печ]]ы № 4 і 5. Затым дадалі [[цэх]] памолу цэмэнту, драбільнае аддзяленьне і клінкерны склад. У выніку выпуск цэмэнта дасягнуў 629,3 тыс. тонаў за год. У 1965 г. на заводзе ўсталявалі пылаўлоўлівальнікі. Затым вярчальныя печы абсталявалі электрафільтрамі. 4 сьнежня 1972 г. запусьцілі 1-ю чаргу завода [[азбэст]]ацэмэнтных вырабаў. У 1973 г. пусьцілі 2-ю чаргу завода. За 1973 г. выпусьцілі 43,89 млн плітаў [[шыфэр]]а. 3 чэрвеня 1973 г. пусьцілі 1-ю лінію вапнавага завода магутнасьцю 100 000 тонаў за год. У 1973 г. на аснове завода стварылі вытворчае аб’яднаньне ''«Ваўкавыскцэмэнтнашыфэр»'', у склад якога ўвайшлі завод азбэстацэмэнтных вырабаў, вапнавы завод, прадпрыемства «Ваўкавыскцэмбуд» (з 1987 г.), кар’еракіраваньне (з 1988 г.)&lt;ref name=&quot;бэ&quot;/&gt; і горны цэх. У 1974 г. пачалася трубная вытворчасьць, збудавалі 6-ю лінію вытворчасьці цэмэнта і ўсталявалі цэмэнтны млын, пасьля чаго выпуск цэмэнта дасягнуў 805,6 тыс. тонаў за год. У 1975 г. лябараторыю прадпрыемства перамясьцілі ў новы адымсловы корпус. У 1978—1982 гг. перабудавалі вярчальную печ № 1. У 1979—1982 гг. — вярчальную печ № 2. У 1983 г. на вапнавым заводзе ўвялі 4-ю лінію на 100 000 тонаў вапны за год. У 1984 г. дадалі сіласны склад на 8000 тонаў. Пабудавалі пад’язную чыгунку. Цягам 1983—1986 гг. перабудавалі вярчальную печ № 3. У красавіку 1987 г. на заводзе азбэстацэмэнтных вырабаў запрацавала лінія азбэстацэмэнтных лістоў магутнасьцю 38 млн плітаў за год. Цягам 1987 г. перабудавалі кампрэсарнік і кацельню цэмэнтнага завода. У 1988 г. на досьледным абсталяваньні пачалі выраб дробнагрануляванай крэйды магутнасьцю 100 000 тонаў за год.

У 1989 годзе ўвялі ў дзеяньне 5-ю лінію на вапнавым заводзе. 5 сьнежня 1989 г. [[Савет міністраў БССР]] зацьвердзіў Пастанову № 308 аб будаўніцтве новага цэмэнтнага завода замест завода «Перамога». У 1990 г. вытворчае аб’яднаньне «Ваўкавыскцэмэнтнашыфэр» стала ''арэндным'' прадпрыемствам. На 1996 г. прадпрыемства працягвала працаваць на мясцовых цэмэнтнай [[Гліна|гліне]] і крэйдзе. Азбэст пастаўлялі з Расеі. На прадпрыемстве выраблялі портляндцэмэнт, шлакапортляндцэмэнт, будаўнічую вапну, шыфэр (азбэстацэмэнтныя лісты), азбэстацэмэнтныя трубы і грануляваную кармавую крэйду&lt;ref name=&quot;бэ&quot;/&gt;. 31 сьнежня 1996 г. арэнднае прадпрыемства «Ваўкавыскцэмэнтнашыфэр» пераўтварылі ў [[ААТ]] ''«Краснасельскцэмэнт»''. 10 студзеня 2001 г. ААТ «Краснасельскцэмэнт» зьлілі з Гарадзенскім абласным міжкалгаспным прадпрыемствам па вытворчасьці цэмэнту (пас. [[Краснасельскі]]) ў ААТ ''«Краснасельскбудматэрыялы»''. У сьнежні 2003 г. запусьцілі абсталяваньне для памолу цэмэнта па замкнёным цыкле. 29 красавіка 2004 году ўтварылі ўчастак выпуску каляровай ходнікавай пліткі. 31 траўня 2005 г. адчынілі цэх сухіх будаўнічых сумесяў. 1 студзеня 2006 г. пусьцілі цэх гідратнай вапны. 19 сьнежня 2007 г. пусьцілі ўстаноўку спальваньня зношаных аўтапакрышак. 5 лютага 2009 году ўвялі ў дзеяньне [[цеплаэлектрацэнтраль]] (ЦЭЦ), якая забясьпечыла электраэнэргіяй завод азбэстацэмэнтных вырабаў і вапнавы завод. 6 лістапада 2009 г. на заводзе азбэстацэмэнтных вырабаў пусьцілі лінію вытворчасьці блёкаў зь ячэістага бэтону&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

У 2011 г. на «Краснасельскбудматэрыялы» прыпала 42% вытворчасьці [[цэмэнт]]у ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[БелТА]].|загаловак=У Беларусі з 2013 году плянуецца штогод выпускаць амаль 10 млн тон цэмэнту|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96648|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=3 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-03 83 (27198)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96604/3may-1.indd.pdf 1], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/96604/3may-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt; (1929 тыс. тонаў, +2,6%). За 2011 г. выпусьцілі тавараў на 1160,6 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]] ($207,034 млн). Экспарт узрос на 16,7% да $13,2 млн. Чысты [[прыбытак]] павялічыўся ў больш як 7,5 разу да 63,7 млрд рублёў ($11,363 млн), [[рэнтабэльнасьць]] продажаў — на 4,8 працэнтнага пункта да больш як 7%. На красавік 2012 г. прадпрыемства налічвала 2,4 тыс. супрацоўнікаў пры сярэднямесячным заробку за першы квартал году ў больш як 3,6 млн рублёў ($435). Прадпрыемства выпускала цэмэнт, [[Вапна|вапну]], сьценавыя блёкі зь ячэістага [[бэтон]]у, сухія будаўнічыя сумесі, дробнагрануляваную [[Крэйда|крэйду]], [[шыфэр]], [[азбэст]]ацэмэнтныя лісты і трубы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=БелТА|загаловак=А.Лукашэнка ажыццявіў сімвалічны пуск новай тэхналагічнай лініі ў ААТ «Краснасельскбудматэрыялы»|спасылка=http://www.belarus.by/by/press-center/news/alukashenka-azhytstsjav-smvalchny-pusk-novaj-texnalagchnaj-ln--aat-krasnaselskbudmateryjaly_i_3415.html?_print=1|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=30 красавіка 2012|копія=http://president.gov.by/by/news_by/printv/alyaksandr-lukashenka-navedau-aat-krasnaselskbudmateryyaly-u-vaukavyskim-rayone-3256/|дата копіі=30 красавіка 2012|дата доступу=14 ліпеня 2017}}&lt;/ref&gt;. 30 красавіка 2012 г. запусьцілі лінію вытворчасьці [[клінкер]]у сухім спосабам&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

У 2013 г. да ААТ «Краснасельскбудматэрыялы» далучылі ААТ «Гарадзенскі камбінат будаўнічых матэрыялаў», ААТ «Смаргоньсылікатабэтон» (Гарадзенская вобласьць) і ААТ «Краснасельскаўтатранс» (Ваўкавыскі раён)&lt;ref name=&quot;т&quot;/&gt;. У выніку ў 2014 г. лік супрацоўнікаў вырас да 4,5 тыс. чалавек, зь іх 278 на вапнавым заводзе. 5 лініяў вытворчасьці вапны мелі агульную магутнасьць 500 000 тонаў за год. Асноўнымі спажыўцамі вапны выступалі заводы газасылікатных вырабаў: бэтонных блёкаў і сылікатнай цэглы. Цэмэнтны завод у сярэднім грузіў цэмэнтам каля 60 хапроў штодня, каля 300 тонаў у мяхах па 25 і 50 кг. Содневая адгрузка складала 10-12 крытых [[вагон]]аў&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;. На 2015 г. ААТ «Краснасельскбудматэрыялы» было найбольшым вытворцам будаўнічых матэрыялаў у Беларусі, які ўлучаў цэмэнтны завод, завод азбэстацэмэнтных вырабаў, вапнавы завод, кар’еракіраваньне, санаторый «Пралеска» ([[вёска]] [[Падрось]], [[Краснасельскі пасялковы савет]]) і далучаныя ААТ у статусе філіялаў. Таксама прадпрыемства вырабляла сылікатную [[Цэгла|цэглу]]&lt;ref name=&quot;т&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Краснасельскбудматэрыялы» да 2016 года асвояць удасканаленую тэхналёгію спальваньня тарфянога паліва пры вытворчасьці цэмэнту|спасылка=http://m.blr.belta.by/economics/view/krasnaselskbudmateryjaly-da-2016-goda-asvojats-udaskanalenuju-tehnalogiju-spalvannja-tarfjanoga-paliva-p-36182-2015/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=11 жніўня 2015|дата доступу=14 ліпеня 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі ===
* Іван Хамчукоў (1945 — 1950-я)
* Алег Ставер (1973 — 1980-я)
* Юры Данешчык (1980-я — 2000)
* [[Валянцін Вераціла]] (з 2000-га)&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170709033110/http://cemmaster.by/ УП «Цэммайстар»]{{ref-ru}} (прадстаўніцтва ў Менску)
* [https://web.archive.org/web/20170715184832/http://praleska.cementby.com/ Санаторый «Пралеска» (Краснасельскі пассавет)]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20200329064523/http://www.ksm-grodno.by/ Філіял № 5 «Гарадзенскі камбінат будаўнічых матэрыялаў»]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20200421062016/http://ssb.by/ Філіял № 7 «Смаргоньсылікатабэтон»]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гарадзенскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Ваўкавыскі раён]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1914 годзе]]</text>
      <sha1>bzhqw4ixgq4lvgksupgxmuvy8f3hzpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Цэлеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184778</id>
    <revision>
      <id>2699086</id>
      <parentid>2640014</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13216" sha1="d9eanwvkzic8hzgnu3h5n7bdoj5u34u" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Мікола Цэлеш
|Партрэт             = 
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = ''Марцін Люціч'', ''М.Люціч'', ''М.Лясун''
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|25|7|1900}}
|Месца нараджэньня   = {{Сьцяг|Расейская імпэрыя}} [[Заазер’е (Бялыніцкі раён)|Заазер’е]], [[Барысаўскі павет]]
|Дата сьмерці        = пасьля 1976
|Месца сьмерці       = {{Сьцягафікацыя|ЗША}}
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = беларуская
|Мова2               = 
|Дэбют               = «Па воўчых сьцежках» (1929)
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = http://knihi.com/Mikola_Celes/
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Міко́ла Яфі́мавіч Цэ́леш''' ('''Целеш'''; 25 ліпеня 1900&lt;ref name=&quot;is&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Уладзімер Арлоў.|імя = Уладзімер|прозьвішча = Арлоў|аўтарlink = Уладзімер Арлоў (гісторык)||суаўтары = |дата публікацыі = 25 ліпеня 2006|url = https://www.svaboda.org/a/772320.html|загаловак = Імёны Свабоды: Мікола Цэлеш (25.7.1900, в. Зазер’е, Барысаўшчына — ?)|фармат = |назва праекту = Імёны Свабоды|выдавец = [[Радыё «Свабода»]]|дата доступу = 17 жніўня 2017|мова = |копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ssdi&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://ssdmf.info/by_number/pages/029856.html|загаловак = Social Security Death Master File (Social Security Death Index)|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 17 жніўня 2017|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = Social Security number 122-26-8114 was issued to MIKOLAI CELESZ, who was born 25 July 1900 and, Death Master File says, died February 1978.}}&lt;/ref&gt;, в. [[Заазер’е (Бялыніцкі раён)|Заазер’е]], [[Барысаўскі павет]], [[Расейская імпэрыя]] — пасьля 1976) — беларускі [[пісьменьнік]]. Псэўданімы: ''Марцін Люціч'', ''М.Люціч'', ''М.Лясун''; крыптанім: ''М. Ц.''.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў в. [[Заазер’е (Бялыніцкі раён)|Заазер’е]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] (цяпер [[Машчаніцкі сельсавет (Бялыніцкі раён)|Машчаніцкі сельсавет]] [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёну]]). Скончыў вясковую школу (1911), навучаўся ў Бялыніцкай найвышэйшай пачатковай вучэльні, скончыць якую перашкодзіла Першая сусьветная вайна. У 1916 зьехаў у Варонеж, пасьля працаваў на [[Данбас]]е. Пасьля акупацыі Данбасу [[Узброеныя сілы Поўдню Расеі|Дзянікіным]] у 1919 року пайшоў дабраахвотнікам у [[РСЧА|Чырвоную армію]]. Дэмабілізаваны ў 1922.

Прыехаў у [[Менск]], працаваў у рэдакцыі часопісу «[[Паляўнічы Беларусі]]», іншых дзяржаўных установах.

Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі|нямецкай акупацыі]] працаваў у «[[Беларуская газэта (1941)|Беларускай газэце]]». З чэрвеня 1944 на эміграцыі ў Нямеччыне, з канца 1940-х у [[ЗША]] ([[Нью-Ёрк]]).

У 1976 годзе выйшаў з дому ў [[Порт-Джэрвіс (Нью-Ёрк)|Порт-Джэрвісе]] ([[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) і паехаў у [[Нью-Ёрк]], куды, па сьведчаньні кіроўцы аўтобуса, даехаў, апасьля гэтага зьнік бязь вестак&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/natalla.hardziyenka/posts/pfbid02dezTRzGeoT46bPDheFeTYfyY28dZpKFQaxgy8heGNdKbFGUMMiSTMNqbUYCSawkXl|title=Мікола Цэлеш — справа не закрытая…|author=[[Натальля Гардзіенка]]|website=facebook.com|date=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. Датай сьмерці лічыцца 1978 рок&lt;ref name=&quot;ssdi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.myheritage.com/research/record-10002-14298941/mikolai-celesz-in-us-social-security-death-index-ssdi|загаловак = Mikolai Celesz In U.S. Social Security Death Index (SSDI)|фармат = |назва праекту = MyHeritage|выдавец = |дата доступу = 17 жніўня 2017|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У кнізе [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыса Сачанкі]] «Пад сузор’ем сярпа і молата» згадана перапіска Цэлеша з [[Максім Танк|Максімам Танкам]]: ''«Мікола Целеш выкладаў умовы, паводле якіх ён згадзіўся б пераехаць жыць на Бацькаўшчыну, у Беларусь. Галоўным зь іх былі зьмена таталітарнага рэжыму, наданьне Беларусі сапраўднага суверэнітэту, незалежнасьць ад Масквы''». Сачанка бачыў тут сувязь з тым, што Цэлеш потым «''выйшаў з дому і зьнік''».

Цела яго знайшлі ў 1991 годзе ў сажалцы на фэрме каля Порт-Джэрвіса&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, але здолелі ідэнтыфікаваць толькі ў 2025 годзе. Адпяваньне Міколы Цэлеша адбылося 24 кастрычніка 2025 году ў пахавальным доме Малішэўскага, пахаваны ў [[Іст-Брансўік (Нью-Джерсі)|Іст-Брансўіку]] на [[Беларускія могілкі ў Іст-Брансўіку|беларускіх могілках]] парафіі царквы Жыровіцкай Божай Маці [[БАПЦ]] у [[Гайлэнд-Парк (Нью-Джэрзі)|Гайлэнд-Парку]] ([[Нью-Джэрзі]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/natalla.hardziyenka/posts/pfbid02EoVy4ju6EBmdxdAEAwSH5GHmwCb6c2atjWjXPadvNsTZGZ37Y9mPRYz6vHPBzxmXl|title=24 кастрычніка 2025 г. (амаль празь 50 гадоў пасьля сьмерці) адбудзецца пахаваньне беларускага пісьменьніка Міколы Цэлеша (1900—1976).|author=[[Натальля Гардзіенка]]|website=facebook.com|date=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;. Расьсьледаваньне абставін сьмерці Міколы Цэлеша працягваецца&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Творчасьць ==
Друкавацца пачаў у часопісе «Паляўнічы Беларусі» з 1929 року (першае апавяданьне — «Па воўчых сьцежках»). Супрацоўнічаў з часопісамі «Полымя рэвалюцыі», «Маладняк», «Работніца і калгасьніца Беларусі», газэтамі «Літаратура і мастацтва» й іншымі. У БССР выдаў кнігі прозы «Апавяданьні паляўнічага» (1931), «Са стрэльбай і сабакам» (1932), «Курылка» (1935, перавыдадзеная ў 1938), а таксама зборнікі дзіцячых апавяданьняў «Буська» (1930, перавыдадзеная ў 1939) і «Знаходка» (1939). У 1943 року выйшаў зборнік апавяданьняў «На крыжы».

На эміграцыі друкаваўся ў газэтах «Бацькаўшчына», «Беларус», альманаху твораў беларускіх літаратараў «Ля чужых берагоў». У Нью-Ёрку выйшлі «Дзесяць апавяданьняў» (1965) і «Хмары над Бацькаўшчынай» (1996, пасьмяротна). Займаўся перакладамі на беларускую з вугорскай і ідышу&lt;ref name=&quot;is&quot; /&gt; апавяданьняў вугорскіх і жыдоўскіх пісьменьнікаў.

== Сям’я ==
Меў жонку Чэславу&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.myheritage.com/research/record-10024-597187/carol-czeslawa-celesz-in-us-naturalization-records|загаловак = Carol (Czeslawa) Celesz In U.S. Naturalization Records|фармат = |назва праекту = MyHeritage|выдавец = |дата доступу = 17 жніўня 2017|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (у ЗША — Кэрал Цэлеш; {{Мова-en|Carol Celesh|скарочана}}, 1920—2006&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://ssdmf.info/by_number/pages/029856.html|загаловак = Social Security Death Master File (Social Security Death Index)|фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата доступу = 17 жніўня 2017|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = Social Security number 122-26-8135 was issued to CAROL CELESH, who was born 25 December 1920 and, Death Master File says, died 30 September 2006.}}&lt;/ref&gt;), зь якой ажаніўся яшчэ ў СССР, і двух дачок&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.huxlipfordfh.com/memsol.cgi?user_id=232476|загаловак = Obituary for: Carol Celesh|фармат = |назва праекту = Life Legacy|выдавец = Memorial Networks™|дата доступу = 17 жніўня 2017|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Таксама меў двух сыноў у першым шлюбе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул
| аўтар          = А. Пашкевич.
| загаловак      = Летописец из Зазерья: судьба и творчество М. Целеша
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Нёман
| тып            = часопіс
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 2001
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 4
| старонкі       = 221—232
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1992—1995)|6|Мікола Яфімавіч Цэлеш}}
* {{Літаратура/Беларуская кніга пад нямецкім кантролем}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20191118235430/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/belinichi/r4p16_17.htm Жыцьцяпіс]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цэлеш, Мікола Яфімавіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялыніцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Зьніклыя бязь вестак]]</text>
      <sha1>d9eanwvkzic8hzgnu3h5n7bdoj5u34u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марына Крэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186515</id>
    <revision>
      <id>2699038</id>
      <parentid>2696125</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3123" sha1="28p2db3c3b04lyx106vvjyp5ojqx4y8" xml:space="preserve">{{Баскетбалістка
|Мэдалі            = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
{{мэдаль|Золата|[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1997 году|Чэмпіянат РБ 1997]]}}
{{мэдаль|Золата|[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998 году|Чэмпіянат РБ 1998]]}}
{{мэдаль|Золата|[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1999 году|Чэмпіянат РБ 1999]]}}
{{мэдаль|Срэбра|[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1998/1999|Чэмпіянат Балтыйскай лігі 1998]]}}
|Узнагароды = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
}}
'''Марына Крэс''' ({{Н}} 13 жніўня 1980 году, [[Менск]]) — колішняя беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Гуляла на пазыцыі [[Цэнтравы|цэнтравой]] і [[Цяжкі форвард|цяжкога форварду]]. Майстарка спорту Рэспублікі Беларусь.

== Жыцьцяпіс ==
Баскетболам пачала займацца ў 1990 годзе ў спартовай сэкцыі СШ N 153. Першы трэнэр — Сяргей Трыфанаў. Трохразовая чэмпіёнка Беларусі (1997 г., 1998, 1999), чэмпіёнка Расеі (2001), срэбраны прызэр першынства Беларусі (1996). Чэмпіёнка (1999) і срэбны прызэр (1998) Балтыйскай лігі. Выступала за маладзёжную зборную краіны, потым у складзе нацыянальнай зборнай Беларусі.

== Нацыянальная зборная ==
Выступала за нацыянальную зборную Беларусі на Алімпійскіх гульнях у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008 году|2008 году]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190921135941/https://bbw-g2n.jimdo.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%BC/ FIBA Марына Крэс]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/interview/3450 ПОРТРЕТ. Марина Кресс: снова в омут с головой], Прессбол, 13-08-2003
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/interview/99209 Марина Кресс. Самое болезненное — оторваться от сына]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крэс, Марына}}
[[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісты і баскетбалісткі на Алімпійскіх гульнях]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты і баскетбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]]</text>
      <sha1>28p2db3c3b04lyx106vvjyp5ojqx4y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крамянёвая твань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188926</id>
    <revision>
      <id>2698977</id>
      <parentid>2617370</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="iys33m3h9lg48pphnpgyog3kwaj9upv" xml:space="preserve">[[Файл:Melbourn Science Park - geograph.org.uk - 200041.jpg|міні|Мэлбурнскі навуковы парк]]
'''Крамянёвая твань''' ({{Мова-en|Silicon Fen}}) — назва [[клястэр (эканоміка)|клястэру]] [[Высокія тэхналёгіі|высокатэхналягічных]] [[бізнэс]]аў па вытворчасьці [[Праграмнае забесьпячэньне|праграмнага забесьпячэньня]], [[Электроніка|электронікі]] і [[Біятэхналёгія|біятэхналёгіі]], які знаходзіцца ў ваколіцах [[Ангельшчына|ангельскага]] [[Кембрыдж]]у.

Назва «Крамянёвая твань» адсылае да аналягічнае [[Крамянёвая даліна|Крамянёвае даліны]] ў [[ЗША|амэрыканскай]] [[Каліфорнія|Каліфорніі]], а «твань» — ад назвы ангельскага рэгіёну [[Фэнскія балоты|Ангельскіх балотаў]].

Цяпер у Крамянёвай твані разьмяшчаюцца больш за 1000 высокатэхналягічных кампаніяў. Рэгіён мае адзін з найбольш гнуткіх рынкаў працы ў тэхналягічным сэктары; [[старт-ап]]ы часта закрываюцца, аднак іхніх супрацоўнікаў адразу ж наймаюць іншыя кампаніі. Такім чынам, правалы ня проста дапушчальныя, але ў пэўным сэнсе чаканыя.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.cambridgenetwork.co.uk/ Cambridge Corporate Gateway]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20250624231309/https://cambridgetechnopole.org.uk/ Cambridge Technopole]{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Эканоміка Кембрыджшыру]]
[[Катэгорыя:Інфармацыйныя тэхналёгіі ў Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Мясьціны, зьвязаныя з інфармацыйнымі тэхналёгіямі]]</text>
      <sha1>iys33m3h9lg48pphnpgyog3kwaj9upv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхайла Віктаравіч Чабатароў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192412</id>
    <revision>
      <id>2699102</id>
      <parentid>2682827</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4972" sha1="4i3hzfvszh56pkhunyjhlehfa20u71a" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Чабатароў}}
{{Вайсковы дзяяч
|поўнае імя        = Міхайла Віктаравіч Чабатароў 
|арыгінальнае імя  = {{мова-uk|Чеботарьов Михайло Вікторович|скарочана}}
|пэрыяд жыцьця     = {{Нарадзіўся|29|7|1987}} — {{Памёр|15|2|2015}}
|месца нараджэньня = Ургал, [[Хабараўскі край]], [[РСФСР]]
|месца сьмерці     = [[Шырокіна]], [[Данецкая вобласьць]], [[Украіна]]
|партрэт           =  
|подпіс            = 
|мянушка           = Чавур
|прыналежнасьць    = {{UKR}}
|гады службы       = 
|званьне           = {{Ранг|краіна=Украіна|званьне=Жаўнер}}
|род войскаў       = {{НГУ}}
|камандаваў        = 
|частка            = {{Азоў (полк)}}
|бітвы             = '''[[Вайна на Данбасе]]''':&lt;br /&gt;[[Баі за Шырокіна]]
|узнагароды        = {{Ордэн «За мужнасьць» III ступені}}
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
'''Міха́йла Чабатаро́ў''' ({{мова-uk|Михайло Вікторович Чеботарьов}}) — вайсковец, жаўнер [[Полк «Азоў»|полка «Азоў»]], [[Нацыянальная гвардыя Ўкраіны|нацыянальнае ґвардыі Ўкраіны]].

== Жыцьцяпіс ==
Сям’я пераехала, скончыў Фастаўскую ААШ №&amp;nbsp;2, Фастаўскае ПТВ, аўтасьлесар. Працаваў ахоўнікам, на будаўніцтве. 2008 року ажаніўся, з жонкаю Ірынаю дачакаліся ды выхоўвалі сына Ягора.

З жніўня 2014 року&amp;nbsp;— добраахвотнік, жаўнер [[Полк «Азоў»|асобнага атраду адмысловага прызначэньня «Азоў»]] усходняга АТА НГУ.

== Акалічнасьці згубы ==
Загінуў 15 лютага 2015 року ў вёсцы [[Шырокіна]] Ваўнаваскага раёну Данецкае вобласьці. Тэрарысты зрабілі спробу прарыву бронетэхнікі ў Шырокіна. Дзякуючы густому туману ў вёску зайшлі танкі й жывая сіла супраціўніка, працавала артылерыя ды мінамёты. Азоўцы адбілі атаку. Пачалося пазыцыйнае супрацьстаяньне. Да абеду тэрарысты працягвалі абстрэл пазыцыяў украінскага батальёна з пальное зброі. Бліжэй да вечару азоўцам атрымалася эвакуяваць з Шырокіна грамадзянскіх жыхароў, якія залішаліся ў вёсцы на працягу ўсяго супрацьстаяньня. У выніку была зьнішчаная амаль сотня баевікоў і дзесяць адзінак бронетэхнікі. Страты азоўцаў&amp;nbsp;— сямёра загінулых байцоў і каля 50 параненых&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304130120/http://oblrada.pl.ua/index.php/the-news/5797 Полтавська обласна рада]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды == 
За асабістую [[мужнасьць]] ды [[гераізм]], выяўленыя ў ахове дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай [[прысяга|прысязе]] падчас [[Вайна на Данбасе|расейска-украінскае вайны]] ўзнагароджаны 
* ордэнам «За мужнасьць» III ступені (25.3.2015) (пасьмяротна)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{УПУ|176/2015|25 сакаівка 2015|Аб узнагароджаньні дзяржаўнымі ўзнагародамі|link=http://www.president.gov.ua/documents/1762015-18689}}
* [http://memorybook.org.ua/27/chebotarev.htm Чеботарьов Михайло Вікторович]
* [https://web.archive.org/web/20160314032550/https://nekropole.info/ua/Mihajlo-Chebotarov Михайло Чеботарьов]
* [https://web.archive.org/web/20160910224526/http://fastiv-rada.gov.ua/node/3736 Він був Людиною з великої літери]

{{Удзельнікі ВНД|загінуў=так}}

[[Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы]]
[[Катэгорыя:Вайскоўцы палка «Азоў»]]</text>
      <sha1>4i3hzfvszh56pkhunyjhlehfa20u71a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэмарыял пакутнікаў Чанакале</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192679</id>
    <revision>
      <id>2699057</id>
      <parentid>2301883</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12141" sha1="cyqhgc3um6jwkefh7ohuhun433nlvzu" xml:space="preserve">{{Славутасьць
|Тып                      = Мэмарыял
|Назва                    = Мэмарыял пакутнікаў Чанакале
|Арыгінальная назва       = {{мова-tr|Çanakkale Martyrs' Memorial}}
|Выява                    = Canakkalesehitleriabidesi.jpg
|Подпіс выявы             = 
|Шырыня выявы             = 
|Статус                   = 
|Краіна                   = Турэччына
|Назва месцазнаходжаньня  = 
|Месцазнаходжаньне        = Галіпальскі паўвостраў
|Адрас                    = 
|Канфэсія                 = 
|Эпархія                  = 
|Ордэнская прыналежнасьць = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = 
|Архітэктурны стыль       = 
|Аўтар праекту            = Доган Энгінбаш, Ісмаіл Уткулар, Ферыдун Кіп
|Будаўнік                 = 
|Заснавальнік             = 
|Першае згадваньне        = 
|Заснаваньне              = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасьць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = 19 красавіка 1954
|Канчатак будаўніцтва     = 21 жніўня 1960
|Будынкі                  = {{Славутасьць/Будынкі||||||}}
|Прыбудоўкі               = 
|Вядомыя насельнікі       = 
|Рэліквіі                 = 
|Плябан                   = 
|Стан                     = 
|Шырата паўшар’е          = паўночнае
 |Шырата градусаў         = 40
 |Шырата хвілінаў         = 02
 |Шырата сэкундаў         = 58
|Даўгата паўшар’е         = усходняе 
 |Даўгата градусаў        = 26
 |Даўгата хвілінаў        = 13
 |Даўгата сэкундаў        = 05
|Назва мапы               = Турэччына
|Пазыцыя подпісу на мапе  = 
|Водступ подпісу на мапе  = 
|Сайт                     = 
|Commons                  = 
}}
'''Мэмарыял загінуўшым Чанакале''' ({{мова-tr|Çanakkale Martyrs' Memorial}}) разьмешчаны перад залівам Морт на вяршыні пагорка Хісарлік ({{мова-tr|Hisarlik Tepe}}), пабудаваны ў памяць загінуўшым 250 тысячам воінам у [[Галіпалійская бітва|Галіпалійскай бітве]],&lt;ref name=&quot;Çanakkale Şehitleri Anıtı&quot;&gt;{{Cite web|url=http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx|title=Çanakkale Şehitleri Anıtı|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;, [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]].

Выява мэмарыялу разьмешчана на 500 000 банкноце [[турэцкая ліра|ліры]] (1993-2005).

== Гісторыя ==
Па легендзе, калі [[Мустафа Кемаль Ататурк]] аглядаў навакольле, да яго зьвярнуліся сяляне і згадалі пра мэмарыялы ў іншых краінах, якія былі ўжо пабудаваныя. Ён адказаў, што для турэцкіх палеглых пабудуе мэмарыял, вышынёй ня менш за 40 мэтраў.

Афіцыйна пра будаўніцтва гэтай [[Помнік архітэктуры|славутасьці]] стала вядома ў 1942 годзе, але з-за пачатку Другой сусьветнай вайны конкурс на пабудову быў праведзены толькі ў 1944 годзе, на якім перамаглі такія архітэктары як Доган Энгінбаш ({{мова-tr|Doğan Erginbaş}}), Ісмаіл Уткулар ({{мова-tr|İsmail Utkular}}) і Фэрыдун Кіп ({{мова-tr|Feridun Kip}})&lt;ref name=&quot;Çanakkale Şehitler Abidesi&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.canakkalesehitlik.net/canakkale-sehitler-abidesi.html|title=Çanakkale Şehitler Abidesi|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

Праект быў зроблены толькі ў 1954 годзе, і ў тым жа годзе 19 красавіка пачалося будаўніцтва. Па невядомых прычынах будаўніцтва прыпынялася. Пазьней, Газэта Міліет пачала кампанію па зборы сродкаў для пабудовы мэмарыялу, таксама далучыліся людзі, якія сваімі намаганьнямі пачалі дасылаць грошы на аднаўленьне работ. Нават у крамах сеткі [[Мігрос (Турэччына)|Мігрос]] былі пастаўленыя скарбонкі, у якія ўсе ахвотныя маглі пакласьці грошы. Разам было сабрана 2,3 мільёны турэцкіх лір&lt;ref name=&quot;canakkalekutup.gov.tr&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.canakkalekutup.gov.tr/TR,84218/canakkale-sehitler-abidesi.html|title=ÇANAKKALE ŞEHİTLER ABİDESİ|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

== Агульная інфармацыя ==
21 жніўня 1960 мэмарыял быў афіцыйна адчынены для наведваньняў. Пад мэмарыялам разьмешчаны музэй, а побач Помнік Мехметчыку і турэцкія могілкі&lt;ref name=&quot;Çanakkale Şehitleri Anıtı&quot;/&gt;. Таксама вядома, што 25-мэтровы бронзавы сьцягшток, які стаіць побач з мэмарыялам зьяўляецца падарункам ад турка, які жыве ў Амэрыцы — Назьмі Джэлаль (''тур.'' Nazmi Celal)&lt;ref name=&quot;canakkalekutup.gov.tr&quot;/&gt;. На могілках ёсьць мэмарыяльныя дошкі, якія падзеленыя па гарадах нараджэньня загінуўшых воінаў, на кожнай дошчачцы з абодвух бакоў напісаны імёны загіблых. Агульная колькасьць надпісаў 59408. Таксама ёсьць магіла невядомага салдата, якому адцяў галаву аўстралійскі салдат і ўзяў яго з сабой у якасьці трафэю, аднак 10 сакавіка 2003 прадстаўнікі [[Аўстралія|Аўстраліі]] вярнулі галаву турэцкага ваяра на радзіму. 18 сакавіка 2003 салдат з усёй пашанай і па рэлігійным традыцыям быў перапахаваны. Самае цікавае. што на ўсіх могілках гэта толькі адна сапраўдная магіла, дзе пахаваны чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/|title=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

На збудаваньне было выдаткавана 4000000 турэцкіх лір, на якія закупілі 3800 тон гранітнага каменя, 285 тон жалеза, 630 квадратных мэтраў лесаматэрыялу, 1275 тон цэмэнту, 4400 тон жвіру. На асноўную частку помніка былі выкарыстаныя 850 кубічных мэтраў (2125 тон) бэтону&lt;ref name=&quot;Çanakkale Şehitler Abidesi&quot;/&gt;.

[[Файл:500000 TL reverse.jpg|значак|Турэцкая ліра з выявай мэмарыялу]]
=== Архітэктурныя асаблівасьці ===
Пабудова першапачаткова плянавалася вышынёю 40 мэтраў, але архітэктары дадалі да яе яшчэ й рост Ататурка (1,7м). Таму, славутасьць была пабудавана вышынёй 41,7 мэтраў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/|title=Çanakkale Şehitler Anıtı (Abidesi) ve Sembolik Şehitlik|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. [[Мэмарыял]] можна ўбачыць амаль з усіх бакоў паўвострава. Будынак займае плошчу 62,5 квадратных мэтраў. [[Мэмарыял]] складаецца з чатырох частак, кожная зь якіх сымбалізуе пэўны этап вайны. Вядомы факт, што, калі паглядзець з мора, то бачна толькі дзьве часткі мэмарыялу, а калі глядзець з сушы, то відаць усё 4 часткі, гэтым архітэктар хацеў падкрэсьліць колькасьць воін на моры і на сушы.

Усярэдзіне музэю, пад мэмарыялам, знаходзіцца інфармацыя і гістарычныя артэфакты, што ілюструюць маштабы [[Галіпалійская бітва|Галіпалійскай бітвы]], супраць саюзных дзяржаваў: брытанцаў, французаў ды аўстралійскага і новазэляндзкага армейскага корпусу (ANZAC). Арыгінальныя асабістыя і ваенныя прадметы знойдзеныя на полі бою, такія як сталовыя прыборы, набор штучных зубоў, гузікі, спражкі, снайпэрскія шчыты і фатаздымкі, прадстаўлены на выставе ў музэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20141012053059/http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx &quot;Çanakkale Şehitleri Anıtı&quot;]. Miniaturk.com. 12 Ekim 2014 tarihinde [http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx kaynağından] arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart.
* Yılmaz, Ahenk. [https://web.archive.org/web/20160330234441/http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&amp;DergiSayi=291&amp;RecID=1725 &quot;Anıtlaştırma Söyleminin Dönüşümü: Gelibolu Savaşı'nı (Karşı)-Anıtlaştırmak&quot;]. 30 Mart 2016 tarihinde [http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&amp;DergiSayi=291&amp;RecID=1725 kaynağından] arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2016. 
* https://web.archive.org/web/20141012053059/http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx 
* https://web.archive.org/web/20180506123041/http://www.canakkalekutup.gov.tr/TR,84218/canakkale-sehitler-abidesi.html 
* https://web.archive.org/web/20160503165915/http://www.canakkalesehitlik.net/canakkale-sehitler-abidesi.html 
* https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1960 годзе]]
[[Катэгорыя:Падзеі 21 жніўня]]
[[Катэгорыя:Помнікі Турэччыны]]
[[Катэгорыя:Асманская імпэрыя ў Першай сусьветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Помнікі Першай сусьветнай вайны]]</text>
      <sha1>cyqhgc3um6jwkefh7ohuhun433nlvzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальная прэмія Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193259</id>
    <revision>
      <id>2699112</id>
      <parentid>2260178</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7302" sha1="ovibrjg43cqhm2njlh1oq9jnl6smfi5" xml:space="preserve">{{Узнагарода
|Назва                    = Нацыянальная прэмія Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі
|Выява                    = 
|Выява стужкі             = 
|Выява 2 бок              = 
|Выява стужкі 2 бок       = 
|Выява 3 бок              = 
|Выява стужкі 3 бок       = 
|Памер выявы              = 
|Памер стужкі             = 
|Арыгінальная назва       = 
|Дэвіз                    = 
|Краіна                   = [[Украіна]]
|Тып                      = Дзяржаўная прэмія
|Каму ўручаецца           = 
|Падставы ўзнагароджаньня = 
|Статус                   = надаецца
|Парамэтры                = 
|Дата ўстановы            = 20 траўня 1961
|Першае ўзнагароджаньне   = 9 траўня 1962 году
|Апошняе ўзнагароджаньне  = 
|Колькасьць               = 
|Старэйшая ўзнагарода     = 
|Малодшая ўзнагарода      = 
|Адпавядае                = 
}}
'''Нацыянальная прэмія Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі''' ({{мова-uk|Національна премія України імені Тараса Шевченка}}) — найвышэйшая [[Узнагароды Украіны|дзяржаўная ўзнагарода Ўкраіны]] ў галіне [[Культура|культуры]] і [[мастацтва]], названая ў гонар украінскага паэта [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. Пастанову аб прысуджэньні прэміі прымае [[прэзыдэнт Украіны]] на падставе прапановаў Камітэту па Нацыянальнай прэміі Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1228%2F99 Указ Президента України № 1228/99 від 27 вересня 1999 року «Про Національну премію України імені Тараса Шевченка»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ўзнагароды ==
Прэмія была заснавана 20 траўня 1961 году пастановай Савету міністраў УССР як рэспубліканская прэмія імя Тараса Шаўчэнкі. Згодна з пастановай, гэтай прэміяй узнагароджваліся дзеячы літаратуры, мастацтва, музыкі, тэатральнага мастацтва і кінэматаграфіі.

Упершыню прэмія была ўручана 9 траўня 1962 году. Першымі дыплём і званьне ляўрэатаў атрымалі [[Павал Тычына]], [[Алесь Ганчар]] і [[Платон Майбарода]]. Грашовая прэмія ляўрэата ў тыя часы складала 2500 рублёў.

У 1969 годзе рэспубліканская прэмія была пераназваная ў «Дзяржаўную прэмію УССР імя Т. Г. Шаўчэнкі». А 22 чэрвеня 2000 году прэміі быў прысвоены статус найвышэйшай узнагароды Ўкраіны згодна з указам прэзыдэнта Ўкраіны № 808/2000 з назвай «Нацыянальная прэмія Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі».

== Палажэньне аб узнагароджаньні ==
Прэмія прысуджаецца ўказам прэзыдэнта Ўкраіны. Гэтай прэміяй узнагароджваюцца грамадзяне за выдатныя дасягненьні ў галіне літаратуры і мастацтва, публіцыстыкі і журналістыкі і істотны ўклад у разьвіцьцё культуры.

Штогод можа прысуджацца ня больш за дзесяць Нацыянальных прэміяў. Вылучэньне работ для прысуджэньня прэміі ажыцьцяўляецца з моманту іх публікацыі на працягу апошніх пяці гадоў, але не раней чым за паўгоду да іх вылучэньня.

Творы і працы на суісканьне Нацыянальнай прэміі Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі вылучаюць Міністэрства культуры і турызму Ўкраіны, Нацыянальная акадэмія навук Украіны, Акадэмія мастацтваў Украіны, творчыя саюзы Ўкраіны і літаратурна-мастацтвазнаўчыя аб’яднаньні Ўкраіны. Прэмія можа прысуджацца грамадзянам Украіны, іншых дзяржаваў і асобам без грамадзянства.

Нацыянальная прэмія прысуджаецца аўтару або выканаўцу адзін раз на працягу жыцьця. Яму выдаецца дыплём ляўрэата прэміі і Ганаровы знак ляўрэата. Памер грашовай прэміі ўсталёўваецца штогод указам прэзыдэнта Ўкраіны і ў 2010 годзе складаў 130 000 грыўняў.

Указ прэзыдэнта Ўкраіны аб прысуджэньні Нацыянальнай прэміі публікуецца штогод 9 сакавіка ў газэце «Урядовий кур’єр» і абвяшчаецца па радыё і тэлебачаньні.

Дыплёмы і ганаровыя знакі ляўрэатам Нацыянальнай прэміі ўручае прэзыдэнт Украіны 9 сакавіка падчас урачыстага мерапрыемства, прысьвечанага дню нараджэньня Тараса Шаўчэнкі ў Нацыянальнай опэры Ўкраіны (аднак у 2010 годзе прэзыдэнт Украіны [[Віктар Януковіч]] правёў ўручэньне Шаўчэнкаўскай прэміі на Чарнеч’яй гары ў Каневе, дзе пахаваны Шаўчэнка)&lt;ref&gt;{{Спасылка|accessdate = 2015-11-11|title = Недовольным урезанной премией Герман напомнила о скромности Шевченко|url = http://unian.net/rus/news/news-366489.html|publisher = unian.net}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Узнагароды Ўкраіны}}

[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Тараса Шаўчэнкі]]
[[Катэгорыя:Прэміі Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1961 годзе]]</text>
      <sha1>ovibrjg43cqhm2njlh1oq9jnl6smfi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кубак Беларусі па баскетболе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194286</id>
    <revision>
      <id>2698990</id>
      <parentid>2519983</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16410" sha1="irh807sccbsc6kz6uoikf8bo8umrzjb" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox football&quot; style=&quot;width: 16em; text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;font-size: 16px;&quot; | {{Сьцяг Беларусі}} Беларусь
|-
| style=&quot;font-size: 12px; background: #BFD7FF;&quot; | '''цяперашні сэзон'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px;&quot; | [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]&lt;br /&gt;
|-
|-
|-
| style=&quot;font-size: 11px; line-height: 15px;&quot; |
|-
| style=&quot;font-size: 12px; background: #BFD7FF;&quot; | '''Заснавана'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px;&quot; | 1997&lt;br /&gt; &lt;small&gt;'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px; background: #BFD7FF;&quot; | '''Кантынэнт'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px;&quot; | [[Эўропа]]
|-
| style=&quot;font-size: 12px; background: #BFD7FF;&quot; | '''Цяперашні чэмпіён'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px;&quot; | '''[[Цмокі-Менск]]'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px; background: #BFD7FF;&quot; | '''Найбольшая колькасьць тытулаў'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px;&quot; | '''[[Цмокі-Менск]]''' 9 разоў&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;font-size: 12px; background: #BFD7FF;&quot; | '''Афіцыйны сайт'''
|-
| style=&quot;font-size: 12px;&quot; | [http://www.bbf.by/ Вэб-сайт]
|}
'''Кубак Беларусі па баскетболе''' — штогадовы турнір, які праводзіць [[Беларуская фэдэрацыя баскетболу]].

== Гісторыя ==
Кубак Беларусі па баскетболе сярод мужчынскіх каманд праводзіцца з 1997 году. Першым пераможцам стала каманда, складзеная з гульцоў менскіх клюбаў «[[Аўтазаводзец-Джэнці]]» і «[[РВАР (баскетбольны клюб)|РВАР]]».

Першапачаткова турнір праводзіўся напрыканцы вясны, пасьля заканчэньня [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянату Беларусі]], пераможца вызначаўся па выніках групавога турніру. У 1999 годзе падчас правядзеньня турніру было перанесена на восень, напярэдадні чэмпіянату краіны, а пераможца ўпершыню вызначаўся па выніках Фіналу чатырох. У пачатку-сярэдзіне 2000-х гадоў пераможца вызначаўся ў фінальным матчы паміж лепшымі камандамі групавога этапу.

З 2008 году гульні групавога этапу праходзілі восеньню, а пераможца вызначаўся ў Фінале чатырох, які праходзіў у сьнежні. У 2017 годзе розыгрыш кубка праходзіў восеньню, пераможца і прызэры вызначаліся па выніках групавога турніру.

== Пераможцы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год !! Пераможца !! Трэнэр !! 2 месца !! Вынік фінальнай гульні !! 3 месца !! 4 месца !! MVP
|-
| '''2017''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Круцікаў]] || [[Барысфэн Магілёў]] || &lt;center&gt; 92-82 || [[Горадня-93]] || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Рубон]] || {{Сьцяг Беларусі}} [[Віталь Лютыч]] (Цмокі-Менск)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181006223829/http://bc-tsmoki.by/news/asnouny-sklad/dzyasyaty-kubak-belarusi Мацнейшыя дзясяты сезон запар!] Сайт Цмокаў Менск&lt;/ref&gt;
|-
| '''2017''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Расьціслаў Вяргун]] || [[Барысфэн Магілёў]] || &lt;center&gt; не праводзілася || [[Горадня-93]] || [[Цмокі-Менск-2]] || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксей Трасьцінецкі]] (Цмокі-Менск)
|-
| '''2016''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Ігар Грышчук]] || [[Горадня-93]] || &lt;center&gt;'''94—53''' || не разыгрывалася || не разыгрывалася || {{Сьцяг ЗША}} [[Джастын Грэй]] (Цмокі-Менск)
|-
| '''2015''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Ігар Грышчук]] || [[Барысфэн Магілёў]] || &lt;center&gt;'''112—90''' || [[Горадня-93]] || [[Цмокі-Менск-2]] || {{Сьцяг Беларусі}} [[Віталь Лютыч]] (Цмокі-Менск)
|-
| '''2014''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Ігар Грышчук]] || [[Горадня-93]] || &lt;center&gt;'''90—60''' || [[Цмокі-Менск-2]] || [[Рубон (Віцебск)]] || {{Сьцяг Сэрбіі}} [[Бранка Міркавіч]] (Цмокі-Менск)
|-
| '''2013''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Летувы}} [[Дональдас Кайрыс]] || [[Горадня-93]] || &lt;center&gt;'''86—54''' || [[Сож-ГДУ (Гомель)]] || [[Сьвіслач (Асіповічы)]] || {{Сьцяг ЗША}} [[Кейт Бэнсан]] (Цмокі-Менск)
|-
| '''2012''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Андрэй Крыванос]] || [[Сьвіслач (Асіповічы)]] || &lt;center&gt;'''103—57''' || [[Горадня-93]] || [[Рубон (Віцебск)]] || {{Сьцяг Беларусі}} Максім Шустаў (Сьвіслач)
|-
| '''2011''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Андрэй Крыванос]] || [[Горадня-93]] || &lt;center&gt;'''103—91''' || [[Рубон (Віцебск)]] || [[Асіповічы (баскетбольны клюб)|БК Асіповічы]] || {{Сьцяг ЗША}} [[Кортні Элдрыдж]] (Менск-2006)
|-
| '''2010''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Андрэй Крыванос]] || [[Рубон (Віцебск)|Лякаматыў-КіС (Віцебск)]] || &lt;center&gt;'''114—71''' || [[Горадня-93]] || [[АЗАА (Асіповічы)]] || {{Сьцяг Беларусі}} [[Уладзімер Шарко]] (Менск-2006)
|-
| '''2009''' || '''[[Цмокі-Менск]] ''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Андрэй Крыванос]] || [[АЗАА (Асіповічы)]] || &lt;center&gt;'''76—59''' || [[Горадня-93]] || Сож (Гомель) || {{Сьцяг Беларусі}} [[Дзьмітры Кузьмін]] (Менск-2006)
|-
| '''2008''' || '''[[Віталюр-РДВАР]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Міхаіл Фэйман]] || [[АЗАА (Асіповічы)]] || &lt;center&gt;'''101—74''' || [[Цмокі-Менск|Менск-2006]] || [[Горадня-93]] || не абіраўся
|-
| '''2007''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Юры Чарняк]] || [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Менск)]] || &lt;center&gt;'''81—79''' || [[АЗАА (Асіповічы)]] || [[Сож (Гомель)]] || не абіраўся
|-
| '''2006''' || '''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Менск)]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Барысаў]] || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Лякаматыў-КіС]] || &lt;center&gt;'''91—80''' || [[Горадня-93]] || АЗАА (Асіповічы) || не абіраўся
|-
| '''2005''' || '''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Менск)]]''' || {{Сьцяг Беларусі}}  [[Міхаіл Фэйман]] || [[Горадня-93]] || &lt;center&gt;'''58—55''' || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Лякаматыў-КіС]] || АЗАА (Асіповічы) || не абіраўся
|-
| '''2004''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Яўген Пустагвар]] || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Лякаматыў-КіС]] || &lt;center&gt;'''57—54''' || [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Менск)]] || [[Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]] || не абіраўся
|-
| '''2003''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Барысаў]] || [[Менск-БНТУ]] || &lt;center&gt;'''68—67''' || [[РШВСМ (Менск)]] || [[Спартак-Кандытэр (Гомель)]] || не абіраўся
|-
| '''2002''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Барысаў]] || [[Спартак-Кандытэр (Гомель)]] || &lt;center&gt;'''107—64''' || [[Менск-БНТУ]] || [[Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]] || не абіраўся
|-
| '''2001''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Барысаў]] || [[Спартак-Кандытэр (Гомель)]] || &lt;center&gt;'''80—73''' || [[БК Менск]] || [[Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]] || не абіраўся
|-
| '''2000''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Барысаў]] || [[Спартак-Кандытэр (Гомель)]] || &lt;center&gt;'''120—81''' || [[РТІ (баскетбольны клюб)|РТІ (Менск)]] || [[Аўтазаводзец-Джэнці|Автазаводзец-Джэнці (Менск)]] || не абіраўся
|-
| '''1999''' || '''[[Аўтазаводзец-Джэнці|Автазаводзец-Джэнці (Менск)]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Таніеў]] || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Лякаматыў (Віцебск)]] || &lt;center&gt;'''88—56''' || [[Гомельскія рысі]] || [[Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]] || не абіраўся
|-
| '''1998''' || '''[[Горадня-93]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} Яўген Кец || [[РТІ (баскетбольны клюб)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] || &lt;center&gt; не праводзілася || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Лякаматыў (Віцебск)]] || [[Аўтазаводзец-Джэнці|Автазаводзец-Джэнці (Менск)]] || не абіраўся
|-
| '''1997''' || '''[[Аўтазаводзец-Джэнці|Автазаводзец-Джэнці (Менск)]]''' || {{Сьцяг Беларусі}} [[Аляксандар Таніеў]] || [[Папірус-Акдзімол|Папірус-Акдзімол (Барысаў)]] || &lt;center&gt; не праводзілася || [[Горадня-93]] || [[Рубон (баскетбольны клюб)|Лякаматыў-Шыком (Віцебск)]] || {{Сьцяг Беларусі}} [[Анатоль Якубенка]] (Лякаматыў-Шыком)
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180924091443/http://bbf.by/novosti/kubok/kubok-belarusi-tsmoki-minsk-devyatikratnyj-obladatel-trofeya Кубак Беларусі-2017 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]
* [https://web.archive.org/web/20171013120614/https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/99833 Кубок Беларуси. Девятикратные («Прессбол» 09.10.2017 г.)]
* [https://web.archive.org/web/20181004150522/http://bbf.by/novosti/kubok/muzhskaya-i-zhenskaya-komandy-tsmoki-minsk-pobediteli-rozygrysha-kubka-strany Кубак Беларусі-2016 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/96722  Кубки Беларуси. Клубный подряд («Прессбол» 29.11.2016 г.)]
* [https://web.archive.org/web/20190715181600/http://bbf.by/news/cmoki-minsk---obladateli-kubka-respubliki-belarus-2015-goda Кубак Беларусі-2015 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]
* [https://web.archive.org/web/20190715180218/http://bbf.by/news/tsmoki-win-cup-2014 Кубак Беларусі-2014 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]
* [http://bbf.by/news/cmoki-minsk-i-grodno-93-vstrechayutsya-segodnya-v-finale-xvii-kubka-respubliki-belarus-po-basketbolu Кубак Беларусі-2013 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20190715184058/http://bbf.by/news/cmoki-minsk---obladatel-vtb-kubka-respubliki-belarus-2012-goda Кубак Беларусі-2012 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]
* [https://web.archive.org/web/20190719170614/http://bbf.by/news/final-chetyreh-vtb-kubka-belarusi-2011 Кубак Беларусі-2011 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/84872 «Финал четырёх». Кубковая лихорадка («Прессбол» 19.12.2013 г.)]
* [https://web.archive.org/web/20160816102449/http://sportpanorama.by/content/basketball/15086/  Кто бы сомневался! («Спортивная панорама» 12.12.2011 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/92960 Кубок Беларуси. Неукротимые «драконы» («Прессбол» 23.12.2015 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/89210 Кубок Беларуси. Финал четырёх. Непобедимые «драконы» («Прессбол» 29.12.2014 г.)]
* [https://web.archive.org/web/20160922183614/http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/84904 Кубок Беларуси. «Финал четырёх». «Цмокі» вне конкуренции («Прессбол» 23.12.2013 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/80260 Кубок Беларуси. Драконовский загон («Прессбол» 26.12.2012 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/74854 Кубок Беларуси. Финал четырёх. Шарко против судейского произвола («Прессбол» 12.12.2011 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/69139 Кубок Беларуси. Финал четырёх. Кубок чемпиона («Прессбол» 20.12.2010 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/61389 Кубок Беларуси. Впервые «Минск» («Прессбол» 21.12.2009 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/38883 Кубок Беларуси. «Виталюр» вернул себе Кубок («Прессбол» 23.12.2008 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/22071 Кубок Беларуси. Трофей «на родину»! («Прессбол» 16.10.2007 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/13940 Кубок Беларуси. …А поезд ушел («Прессбол» 17.10.2006 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/3764 Кубок Беларуси. Чемпион сделал дубль («Прессбол» 18.10.2005 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/3718 Кубок страны. Презентация обновления («Прессбол» 27.09.2004 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/others/3947 Кубок Беларуси. Время новое, герои старые («Прессбол» 29.09.2003 г.)]
* [http://www.pressball.by/articles/basketball/others/3919 Кубок Беларуси. Вынужденное омоложение («Прессбол» 16.09.2002 г.)]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]

[[Катэгорыя:Кубак Беларусі па баскетболе| ]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе]]</text>
      <sha1>irh807sccbsc6kz6uoikf8bo8umrzjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Добрая Воля (Лунінецкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195328</id>
    <revision>
      <id>2698966</id>
      <parentid>2698731</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Go6pb1u</username>
        <id>54885</id>
      </contributor>
      <comment>Партызанская камэндатура ў вёсцы, люты 1943 (данясеньне атраду імя Кірава, НАРБ ф. 1407, публікацыя «Архивы Беларуси»)</comment>
      <origin>2698966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24421" sha1="pwhce8vtyri9l1f0jivf7x9xjspn4c2" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Добрая Воля}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Добрая Воля
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Добрай Волі
|Лацінка                          = Dobraja Vola
|Вобласьць                        = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                             = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]]
|Сельсавет                        = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]]
|Колькасьць насельніцтва          = 13
|Год падліку колькасьці           = 2019
|Паштовы індэкс                   = 225666
|Шырата градусаў                  = 52
|Шырата хвілінаў                  = 21
|Шырата сэкундаў                  = 4
|Даўгата градусаў                 = 26
|Даўгата хвілінаў                 = 54
|Даўгата сэкундаў                 = 47
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьлева
}}
'''До́брая Во́ля'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196&lt;/ref&gt; — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Узьнікла ў 1920-х гадах як хутарская калёнія на землях парцэляванага маёнтку Вулька-Брадніцкая&lt;ref name=&quot;pdw1929&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;robotnik&quot; /&gt;.

Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў&lt;ref name=&quot;lnc2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pam707&quot; /&gt;.

== Геаграфія ==
Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]&lt;ref name=&quot;gvb&quot;&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.&lt;/ref&gt;. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская&lt;ref name=&quot;lnc2011&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
=== Да 1941 году ===
[[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]]
[[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]]
Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref name=&quot;pdw1929&quot;&gt;{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}&lt;/ref&gt;; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах&lt;ref name=&quot;robotnik&quot;&gt;{{Cite news|title=Z za kulis osiedlania bezrobotnych na Kresach Wschodnich. Czy ks. prałat Bączkowski chce pozbawić bezrobotnych ostatnich groszy?|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|page=5|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}&lt;/ref&gt;.

Паводле паведамленьня газэты «Dzień Dobry» (№ 103, 1935), перадрукаванага варшаўскай сацыялістычнай газэтай «Robotnik», гэта была «дзікая» парцэляцыя: група гандляроў лесам фіктыўна набыла гэты лясны маёнтак плошчай больш за 6000 га, абцяжараны даўгамі перад скарбам. Ксёндз-прэлат атрымаў ад іх даручэньне і, насуперак ягоным умовам, самавольна заключаў дамовы пра продаж участкаў. 172 польскія сям’і перасяленцаў унесьлі каля 152 тысяч злотых задаткаў, якія зьніклі. Пасяліўшыся на ўчастках, яны пачалі іх расчышчаць, але адміністрацыйныя й лясныя ўлады прызналі гэтыя высечкі й раскарчоўкі незаконнымі. Расьсьледаваньне выкрыла афэру: перасяленцы, ня маючы ні інвэнтару, ні грашовых сродкаў, апынуліся ў роспачным становішчы, а арганізатара прыцягнулі да крымінальнай адказнасьці&lt;ref name=&quot;robotnik&quot; /&gt;. Паводле судовай абвесткі 1931 году пра публічныя таргі маёнтку Вулька-Брадніцкая, да таго часу пакупнікам перадалі 186 лясных участкаў агульнай плошчай 4151 га і 118 лугавых участкаў (935 га); 88 пакупнікоў узьвялі на іх пабудовы&lt;ref name=&quot;op1931&quot;&gt;{{Cite journal|title=[Абвестка пра публічныя таргі маёнтку «Wólka Brodnicka»]|journal=Obwieszczenia Publiczne: dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości|year=1931|issue=44 (3 czerwca)|pages=61|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019313_67789785|lang=pl}}&lt;/ref&gt;.

Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')&lt;ref name=&quot;pdw1929&quot; /&gt;. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}&lt;/ref&gt;. 22 красавіка 1931 году палескі ваявода легалізаваў таварыства «Гурток земляробаў у Добрай Волі» (''Kółko Rolnicze w Dobrej Woli'')&lt;ref name=&quot;pdw1931&quot;&gt;{{Cite journal|title=Wykaz stowarzyszeń i związków, zalegalizowanych przez Wojewodę Poleskiego w miesiącu kwietniu 1931 roku|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1931|issue=9 (5 czerwca), poz. 65|pages=189|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1931_009|lang=pl}}&lt;/ref&gt;. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі&lt;ref&gt;Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)&lt;/ref&gt;. Пры падзеле гмінаў Палескага ваяводзтва на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая&lt;ref&gt;«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (па-польску)&lt;/ref&gt;. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

10 лютага 1940 году частку польскіх сем’яў калёніі савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]&lt;ref name=&quot;zapisy&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня&lt;ref name=&quot;pw1942&quot;&gt;«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)&lt;/ref&gt;.

=== Другая сусьветная вайна ===
Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.&lt;/ref&gt;.

На пачатку 1943 году вёска ўваходзіла ў вызваленую партызанамі зону: паводле данясеньня камандаваньня партызанскага атраду імя С. М. Кірава ад 3 лютага 1943 году, у Добрай Волі, як і ў Бастыні і Дзятлавічах з прылеглымі хутарамі, была створаная партызанская камэндатура; камэндантам прызначылі Міхаіла Краўчука&lt;ref name=&quot;narb1407&quot;&gt;{{Cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-2/arhivnye-dokumenty-i-materialy/partizanskie-zony-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-10/donesenie-komandovaniya-partizanskogo-otryada-imeni-s-m-kirova-pinskoj-oblasti|title=Донесение командования партизанского отряда имени С. М. Кирова Пинской области о создании комендатур в освобождённых партизанами населённых пунктах Лунинецкого района (3 февраля 1943 года)|work=Партизанские зоны на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны|publisher=Архивы Беларуси|accessdate=2026-11-05|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 1407. Воп. 1. Спр. 58. Арк. 47.)&lt;/ref&gt;.

16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pam433&quot;&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.&lt;/ref&gt;. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек&lt;ref name=&quot;bsd&quot;&gt;{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)&lt;/ref&gt;. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі&lt;ref name=&quot;pam433&quot; /&gt;. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kulinok&quot;&gt;{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.&lt;/ref&gt;. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.&lt;/ref&gt;.

Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.&lt;/ref&gt;.

На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

=== Пасьляваенны пэрыяд ===
З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

=== Наступствы Чарнобыльскай катастрофы ===
У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.&lt;/ref&gt;. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.&lt;/ref&gt;. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.&lt;/ref&gt;. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў&lt;ref&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.&lt;/ref&gt;.

У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў&lt;ref name=&quot;lnc2011&quot; /&gt;. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы&lt;ref name=&quot;pam707&quot;&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.&lt;/ref&gt;. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну&lt;ref name=&quot;lnc2011&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1939 год — 796 жыхароў&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;
* 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў&lt;ref name=&quot;pam318&quot;&gt;Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.&lt;/ref&gt;
* 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;
* 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;
* 2009 год — 21 жыхар (перапіс)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 2011 год — 18 жыхароў&lt;ref name=&quot;lnc2011&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}&lt;/ref&gt;
* 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан])
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}}

{{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}}
{{Лунінецкі раён}}

{{Commons|Category:Dobraja Volia, Luniniec District}}

[[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]]</text>
      <sha1>pwhce8vtyri9l1f0jivf7x9xjspn4c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэклярацыя незалежнасьці ЗША</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196300</id>
    <revision>
      <id>2698931</id>
      <parentid>1992164</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2698931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="101gtvc2nmz9bd4av7r25nhj15crsh3" xml:space="preserve">{{Дакумэнт}}
'''Дэкляра́цыя незале́жнасьці Злучаных Штатаў Амэрыкі''' ({{Мова-en|United States Declaration of Independence}}) — дакумэнт, прыняты на [[Другі Кантынэнтальны кангрэс|Другім Кантынэнтальным кангрэсе]] 4 ліпеня 1776 року ў [[Філадэлфія|Філядэльфіі]] ([[Пэнсыльванія]]). Дэклярацыя абвясьціла незалежнасьць [[Трынаццаць калёніяў|Трынаццаці калёніяў]] ад каралеўства [[Вялікабрытанія (каралеўства)|Вялікабрытаніі]]. Калёніі станавіліся асобнымі штатамі, якія мелі ўтварыць [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]]. Дэклярацыю падпісалі прадстаўнікі [[Нью-Гэмпшыр (правінцыя)|Нью-Гэмпшыру]], [[Правінцыя Масачусэцкай затокі|Масачусэцкай затокі]], [[Род-Айлэнд і плянтацыі Провідэнсу (калёнія)|Род Айлэнду]], [[Канэктыкут (калёнія)|Канэктыкут]]у, [[Нью-Ёрк (правінцыя)|Нью-Ёрк]]у, [[Нью-Джэрзі (правінцыя)|Нью-Джэрзі]], [[Пэнсыльванія (правінцыя)|Пэнсыльваніі]], [[Мэрылэнд (правінцыя)|Мэрылэнд]]у, [[Дэлавэр (калёнія)|Дэлавэр]]у, [[Вірджынія (калёнія)|Вірджыніі]], [[Паўночная Караліна (правінцыя)|Паўночнай Караліны]], [[Паўднёвая Караліна (правінцыя)|Паўднёвай Караліны]] і [[Джорджыя (правінцыя)|Джорджыі]].

Першапачатковы тэкст Дэклярацыі падрыхтаваў [[Томас Джэфэрсан]], канчатковы варыянт уключаў папраўкі Кангрэсу. Пасьля ратыфікацыі тэксту 4 ліпеня Кангрэс заняўся публікацыяй Дэклярацыі незалежнасьці. Варыянт, зь якога адбываўся друк, не захаваўся, аднак у [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] захоўваецца першапачатковы варыянт Томаса Джэфэрсана з дапаўненьнямі [[Джон Адамз|Джона Адамза]] і [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], а таксама з Джэфэрсанавымі заўвагамі датычна паправак Кангрэсу. Найбольш вядомая копія Дэклярацыя незалежнасьці — падпісаны ўсімі бакамі дакумэнт, які выстаўлены ў [[Нацыянальная ўправа архіваў і дакумэнтацыі (ЗША)|Нацыянальным архіве]] ў [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтон]]е.

Першапачаткова Дэклярацыя служыла толькі выказваньнем незалежнасьці ад былой мэтраполіі. Пасьля [[Гетысбэрская прамова|Гетысбэрскай прамовы]] [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]] яна стала прызнаным тэкстам па абвяшчэньні базавых правоў чалавека, у прыватнасьці, ейны другі сказ сьцьвярджае:

{{Цытата|Мы лічым відавочнымі гэтыя ісьціны, што ўсе людзі створаныя роўнымі, што яны надзеленыя Творцам пэўнымі неад’емнымі правамі, сярод якіх — жыцьцё, свабода і права на шчасьце.
{{Арыгінал|en|We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness.}}
}}

Выраз стаў прадстаўляць маральны стандарт, якому мкнуцца адпавядаць Злучаныя Штаты Амэрыкі. Дакумэнт стаў узорам для наступных дэклярацыяў незалежнасьці ў Эўропе (першая з такіх — ''Фляндрская дэклярацыя'' ў часе [[Брабанцкая рэвалюцыя|Брабанцкай рэвалюцыі]] ў [[Аўстрыйскія Нідэрлянды|Аўстрыйскіх Нідэрляндах]] 1789 року), Лацінскай Амэрыцы, а пазьней у Афрыцы ([[Лібэрыя]]) і Акіяніі ([[Новая Зэляндыя]]).

==Вонкавыя спасылкі==
{{Навігацыя
|Тэма               = Дэклярацыя незалежнасьці ЗША
|Партал             = 
|Выява парталу      = 
|Партал1            = 
|Выява парталу1     = 
|Партал2            = 
|Выява парталу2     = 
|Вікізьвесткі       = 
|Вікіслоўнік        = 
|Вікіпадручнік      = 
|Віківэрсытэт       = 
|Вікіцытатнік       = en:United States Declaration of Independence
|Вікікрыніца        = en:United States Declaration of Independence
|Віківіды           = 
|Вікісховішча       = Category:United States Declaration of Independence
|Мэтавікі           = 
|Мэдыявікі          = 
|Вікімэдыя          = 
|Вікінавіны         = 
|Вікіпадарожжа      = 
|Тэст Вікіпэдыя     = 
|Translatewiki      = 
|Вікіінкубатар      =
|Праект             = 
|Выява праекту      = 
|Праект1            = 
|Выява праекту1     = 
|Праект2            = 
|Выява праекту2     = 
|Радавод            = 
}}
* [https://web.archive.org/web/20161011101515/http://www.archives.gov/exhibits/charters/declaration.html Дэклярацыя незалежнасьці] на бачыне Архіваў ЗША

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэклярацыя незалежнасьці Злучаных Штатаў Амэрыкі| ]]
[[Category:Гісторыя ЗША (1776—1789)‎]]
[[Category:Гістарычныя дакумэнты ЗША]]
[[Category:Афіцыйныя дакумэнты ЗША]]
[[Category:Амэрыканскае Асьветніцтва]]
[[Category:Дзень незалежнасьці ЗША]]
[[Category:Творы 1776 году]]
[[Category:Томас Джэфэрсан]]</text>
      <sha1>101gtvc2nmz9bd4av7r25nhj15crsh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кудрычы (Берасьцейская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197325</id>
    <revision>
      <id>2698991</id>
      <parentid>2619481</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4401" sha1="fxnis55ld6nli8f0c5llg8xb89xgt1z" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Кудрычы
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Кудрычаў
|Трансьлітараваная назва          = Kudryčy
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                             = [[Пінскі раён|Пінскі]]
|Сельсавет                        = [[Калавуравіцкі сельсавет|Калавуравіцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 30
|Год падліку колькасьці           = 2009
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 225748
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 52
 |Шырата хвілінаў                 = 8
 |Шырата сэкундаў                 = 4
 |Даўгата градусаў                = 26
 |Даўгата хвілінаў                = 23
 |Даўгата сэкундаў                = 55
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ку́дрычы'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 230&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Калавуравіцкі сельсавет|Калавуравіцкага сельсавету]]. На поўдні вёскі працякае рака [[Прыпяць]].

== Насельніцтва ==
* 1999 год — 38 чалавек
* 2009 год — 30 чалавек

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://nn.by/?c=ar&amp;i=172039 Кудрычы: канец легенды? Як сёння выглядае вёска, якую назвалі самым аўтэнтычным кутком Палесся], Наша Ніва 16.06.2016 
* [https://web.archive.org/web/20190821093112/https://vetliva.by/tourism/what-to-see/traditsionnaya-polesskaya-derevnya-kudrichi/ Традыцыйная Палеская вёска Кудрычы], Ветліва 
* [http://veski.sb.by/kudrichi Выспы ў Кудрычах]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Калавуравіцкі сельсавет}}
{{Пінскі раён}}

[[Катэгорыя:Калавуравіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёну]]</text>
      <sha1>fxnis55ld6nli8f0c5llg8xb89xgt1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Біцан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200096</id>
    <revision>
      <id>2699104</id>
      <parentid>2492577</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3336" sha1="214eh0jjqr2hdhy3kwvgt0mueh9mqls" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст
|Імя = Міхаіл Біцан
|Фота = 
|Шырыня = 200пкс
|Подпіс = 
|Пазыцыя = трэнэр
|Рост = 
|Вага = 
|Клюб = 
|Нумар = 
|Грамадзянства = [[Беларусь]]
|Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|10|3|1944}}
|Дата сьмерці     = {{Памёр|6|10|2018}}
|горад = 
|краіна = 
|Школа = 
|Коледж = 
|Унівэрсытэт = 
|Драфт = 
|Год драфту = 
|Каманда драфту = 
|Гульні = 
|Ачкі = 
|Падборы = 
|Перадачы =
|Каманды = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* {{Сьцяг|БССР}} «[[Гарызонт (баскетбольны клюб)|Гарызонт]]» 
* {{Сьцяг|Беларусь|1991}} [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|Жаночая зборная Беларусі]] (1992-1993)
|Мэдалі = 
|Узнагароды = {{Заслужаны трэнэр Рэспублікі Беларусь}}
}}
'''Міхаі́л Біца́н''' ({{Нарадзіўся|10|03|1944}} — {{Памёр|6|10|2018}}) — першы трэнэр беларускай [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночай зборнай па баскетболе]]. [[Заслужаны трэнэр Беларусі]].

Працаваў у Спартовай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзэрву №10 (цяпер СДЮШАР баскетбольнага клюбу «[[Цмокі-Менск]]»)&lt;ref&gt;[http://bbf.by/news/sdyushor-10--40-let СДЮШОР-10 — 40 лет!]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, сайт [[БФБ]]&lt;/ref&gt;. Стаў першым трэнэрам жаночай зборнай Беларусі. Паспрабаваў вывесьці жаночую зборную Беларусі на Эўрабаскет-1995. Пад ягоным кіраўніцтвам каманда заняла трэцяе месца ў кваліфікацыйнай групе. З «[[БК Гарызонт|Гарызонтам]]» Біцан выйграў тры першыя чэмпіянаты краіны.

Памёр на 75-м годзе жыцьця на сваім лецішчы ад сардэчнага прыступу.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20191122045144/https://bbw-g2n.jimdo.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B0%D0%BD-%D0%BC/ Міхаіл Біцан] на сайце ФІБА. Беларусь. Жанчыны
* [https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/94168 Михаил Бицан. Как обмануть возраст? Много работать]{{Недаступная спасылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Прессбол, 21-04-2016

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Біцан, Міхаіл}}
[[Катэгорыя:Беларускія баскетбольныя трэнэры]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя трэнэры Беларусі]]</text>
      <sha1>214eh0jjqr2hdhy3kwvgt0mueh9mqls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людзінава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201736</id>
    <revision>
      <id>2699005</id>
      <parentid>2620096</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2710" sha1="er761spomiacttdypk87syzmvmej3la" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Расея
|Назва                               = Людзінава
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Людзінава
|Назва расейскай мовай               = Людиново
|Былая назва                         = 
|Мясцовая назва                      = 
|Суб’ект фэдэрацыі                   = [[Калуская вобласьць]]
 |Шырата градусаў                    = 53
 |Шырата хвілінаў                    = 52
 |Шырата сэкундаў                    = 
 |Даўгата градусаў                   = 34
 |Даўгата хвілінаў                   = 28
 |Даўгата сэкундаў                   = 
}}
'''Людзі́нава''' ({{мова-ru|Людиново}}) — горад (з 1938 году) у [[Расея|Расеі]], адміністрацыйны цэнтар [[Людзінаўскі раён|Людзінаўскага раёну]] [[Калуская вобласьць|Калускай вобласьці]]. Насельніцтва складае 38846 чалавек паводле зьвестак за 2017 год&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года].&lt;/ref&gt;. Разьмешчаны на беразе ракі [[Непалаць]], на адлегласьці ў 151 км да [[Калуга|Калугі]] і 80 км да [[Бранск]]а. Маюцца дзьве чыгуначныя станцыі, на адной зь якім прыпыняецца цягнік шартшруту [[Масква]]—[[Гомель]].

У 1841 годзе на Людзінаўскім заводзе былі вырабленыя першыя ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] рэйкі для пабудовы Мікалаеўскай чыгункі. У 1858 годзе на гэтым самым прыдпрыемстве былі сабраныя першыя ў Расеі тры параходы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220314101759/http://xn--80aefauqgljb4o.xn--p1ai/ Афіцыйны сайт раённай адміністрацыі].

{{Калуская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці]]</text>
      <sha1>er761spomiacttdypk87syzmvmej3la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Нікіфароўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224426</id>
    <revision>
      <id>2699073</id>
      <parentid>2679013</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14078" sha1="arw1o0r8qg7iqdgld35jk7e8rrvp2to" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Імя                  = Мікалай Нікіфароўскі
|Фота                 = Mikałaj Nikifaroŭski. Мікалай Нікіфароўскі (1900).jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Дата нараджэньня     = {{Нарадзіўся|17|5|1845}}
|Месца нараджэньня    = Вымна, [[Сураскі павет (Віцебская губэрня)|Сураскі павет]], [[Віцебская губэрня]]
|Дата сьмерці         = {{Памёр|10|6|1910|гадоў = 65}}
|Месца сьмерці        = [[Віцебск]]
|Навуковая сфэра      = [[этнаграфія]], [[фальклярыстыка]], [[краязнаўства]]
|Месца працы          = 
|Альма-матэр          = Віцебская сэмінарыя
|Навуковы кіраўнік    = 
|Знакамітыя вучні     = 
|Вядомы як            = зьбіральнік помнікаў матэрыяльнай і духоўнай культуры [[Беларусы|беларусаў]]
|Узнагароды і прэміі  = 
|Сайт                 = 
}}
'''Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі''' (17 траўня 1845, вёска [[Вымна (вёска)|Вымна]] [[Сураскі павет (Віцебская губэрня)|Сураскага павету]] [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]], цяпер у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] — 10 чэрвеня 1910, [[Віцебск]]) — беларускі [[этнограф]] і [[фальклярыст]].

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў сям’і панамара вясковай царквы. Сям’я жыла бедна, блізка да жабрацтва, але маці імкнулася даць двум сынам і дачцэ пачатковую адукацыю. Першымі настаўнікамі М. Нікіфароўскага былі выпадковыя людзі: адстаўны жаўнер, хросны бацька, пісьменны падлетак, манах, сельскі сьвятар. У 1854—1855 рр. у панскім маёнтку была арганізавана школа для дзяцей сялянаў, дзе выкладаў звольнены гімназіст Віцебскай гімназіі, бацькі ўладкавалі М. Нікіфароўскага ў гэтую школу. Яшчэ адным настаўнікам М. Нікіфароўскага быў Іван Зазубовіч, былы слухач Віцебскай духоўнай вучэльні. І. Зазубовіч падрыхтаваў М. Нікіфароўскага да паступленьня ў Віцебскі архірэйскі хор, а потым — у духоўную вучэльню.

У ліпені 1861 р. М. Нікіфароўскага як найлепшага вучня з духоўнай вучэльні перавялі ў Віцебскую сэмінарыю. У сэмінарыі М. Нікіфароўскі захапіўся кнігамі: біяграфіямі герояў вайны 1812 г., падарожжамі, выпісваў у сшыткі выказваньні, выразы, старажытныя народныя вераваньні і забабоны. Рыхтуючыся стаць сьвятаром, М. Нікіфароўскі зьбіраў матэрыялы для барацьбы зь перажыткамі [[паганства]]. Пасьля заканчэньня сэмінарыі (1867) яму прапанавалі паступіць у Пецярбурскую духоўную акадэмію за свой кошт, але грошай не было і ніхто з блізкіх ня мог дапамагчы. Па сьмерці маці гаспадарка заняпала, М. Нікіфароўскі прасіў у архірэя дапамогу і месца сьвятара, але атрымаў адмову. М. Нікіфароўскі вырашыў стаць настаўнікам і пасьля 1,5-месячнай падрыхтоўкі быў прызначаны выкладчыкам народнай вучэльні ў в. Лоўжа. Большую частку жыцьця М. Нікіфароўскі працаваў у навучальных установах Віцебску, але вышэй настаўніка падрыхтоўчага клясу гімназіі ці сэмінарыі ягоная кар’ера не пайшла.

== Навуковая дзейнасьць ==
М. Нікіфароўскі пакінуў багатую спадчыну па этнаграфічным вывучэньні Віцебшчыны, асабліва плённую пасьля знаёмства з [[П. В. Шэйн]]ам. М. Нікіфароўскі больш за 20 гадоў супрацоўнічаў з П. Шэйнам як карэспандэнт, даслаў яму значную колькасьць фальклёрна-этнаграфічных матэрыялаў, але ў выданьнях П. Шэйна зьмешчаная толькі іхняя частка, астатняе перададзена ў архіў Акадэміі навук. М. Нікіфароўскаму фальклёрна-этнаграфічныя зборнікі П. Шэйна ў значнай ступені абавязаныя сваёй навуковай каштоўнасьцю. Пры гэтым М. Нікіфароўскі ня меў ніякай карысьці, адно што хацеў, каб усё ім сабранае пабачыла сьвет.

У 1890 р. М. Нікіфароўскі стаў сябрам Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалёгіі й этнаграфіі (ТАПЭ) пры [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім унівэрсытэце]] і рэдактарам часопісу «Этнографическое обозрение», пачаў выступаць з самастойнымі працамі. Апублікаваў каля 20 дасьледаваньняў, датычных матэрыяльнай і духоўнай культуры, вуснапаэтычнай творчасьці беларусаў. З 1895 року зьяўляўся сябрам Віцебскага губэрнскага статыстычнага камітэту, Віцебскага царкоўна-археалягічнага музэю. У 1897 року прыняты ў [[Расейскае геаграфічнае таварыства]].

== Асноўныя працы ==
Этнаграфічны аддзел ТАПЭ з 1892 г. пачаў выдаваць сэрыю нарысаў М. Нікіфароўскага пад агульнай назвай «Нарысы Віцебскай Беларусі». Асноўную ўвагу ў гэтай працы дасьледчык надаваў характарыстыцы становішча розных груп насельніцтва Віцебшчыны (старцаў, музыкаў і інш.) у час прыгоньніцтва. «Нарысы…» складаліся з васьмі частак і былі завершаныя ў 1899 р.

М. Нікіфароўскі таксама аўтар [https://web.archive.org/web/20200221120209/http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html «Нарысаў простанароднага жыцьця-быцьця ў Віцебскай Беларусі і апісаньне прадметаў ужытку»] (1895) — найбуйнейшага дасьледаваньня матэрыяльнай культуры і вытворчай дзейнасьці беларусаў ХІХ ст., у прыватнасьці сялянаў Віцебшчыны.

Трэцяя капітальная праца М. Нікіфароўскага, «Простанародныя прыкметы і павер’і, прымхлівыя абрады і звычаі, легендарныя паданьні пра асобы і мясьціны» (1897), зьмяшчае 2307 народных прыкмет, павер’яў, забабонаў, абрадаў, звычаяў, сродкаў народнай мэдыцыны і вэтэрынарыі, а таксама сказы і паданьні пра [[Асілак|асілкаў]].

З фальклёрных працаў М. Нікіфароўскага заслугоўвае ўвагі першы буйны зборнік беларускіх частушак «Беларускія песьні-частушкі» (1911), выдадзены ўжо па сьмерці зьбіральніка — зборнік зьмяшчае 2356 частушак, сабраных М. Нікіфароўскім і ягоным карэспандэнтам у 1860—1905 рр., і дапамагае прасачыць працэс разьвіцьця частушачнага жанру зь сяр. ХІХ да пач. ХХ ст. Таксама М. Нікіфароўскі — укладальнік зборнікаў «Простанародныя загадкі» (1898), «Нячысьцікі. Збор простанародных у Віцебскай Беларусі паданьняў пра нячыстую сілу» (1907, 2-е выд. Віцебск, 1995), «Напаўпрыказкі і напаўпрыслаўкі» (1928) і інш.

== Ушанаваньне памяці ==
У Віцебску ў гонар Мікалая Нікіфароўскага ўсталяваная мэмарыяльная дошка&lt;ref&gt;[https://vkurier.by/wp-content/uploads/2015/12/1-2014-047.jpg Мэмарыяльная дошка Мікалаю Нікіфароўскаму]&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* [https://web.archive.org/web/20200221120209/http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html ''Никифоровский, Н. Я.'' Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии и описание предметов обиходности // Этнографические данные. Витебск, 1895. — VIII+548+CLIV с.]
* ''Никифоровский, Н. Я.'' Странички из недавней старины города Витебска : воспоминания старожила / Н. Я. Никифоровский; предисл., текстол. подгот. и коммент. А. М. Подлипского. — Мн. : Полымя, 1995. — 149 с. — (Литературные памятники Беларуси).
* ''Никифоровский, Н. Я.'' Нечистики : свод простонародных в Витеб. Белоруссии сказаний о нечистой силе / Н. Я. Никифоровский. — Витебск : Изд. Н. А. Паньков, 1995. — 85 с. — (Серия «Народная культура»; вып. 1.).
* [http://kryuja.org/download.php?nikifarouski-duda-i-muzyka.pdf ''Нікіфароўскі, М. Я.'' «Дудар і Музыка»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // Асветнікі зямлі Беларускай, Х — пач. ХХ ст.: энцыкл. давед. Мн., 2001.
* Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // {{Літаратура/БелЭн|11}}
* Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // {{Літаратура/ЭГБ|5}}
* Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}}
* Пятроўская, Г. А. Пачынальнік беларускага народазнаўства М. Я. Нікіфароўскі / Г. А. Пятроўская. — Мн. : Навука і тэхніка, 1991. — 72 с.
* Пятроўская, Г. Праўдзівае ; Спраўджанае / Галіна Пятроўская // Мастацтва. 1995. № 7. С. 27—35.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160305065220/http://old.nlb.by/html/news2005/nikifarouski.html Артыкул з нагоды 160-рочча з дня нараджэньня М. Я. Нікіфароўскага]
* [https://web.archive.org/web/20200219100301/http://liozno.info/news/khranitel_vitebskoj_stariny/2011-10-17-398 Захавальнік Віцебскай старыны]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нікіфароўскі, Мікалай Якаўлевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскім раёне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай духоўнай сэмінарыі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскай мужчынскай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія этнографы]]
[[Катэгорыя:Сябры Расейскага геаграфічнага таварыства да 1917 году]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай губэрні]]</text>
      <sha1>arw1o0r8qg7iqdgld35jk7e8rrvp2to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыянскі жолаб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229616</id>
    <revision>
      <id>2699040</id>
      <parentid>2430432</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21084" sha1="p6x7gkvy95z3ufao3b30ukk2thz0y8l" xml:space="preserve">{{Картка зь ВікіЗьвестак}}
'''Марыя́нскі жо́лаб''' або '''Марыя́нская запа́дзіна''' — [[Глыбакаводнае мора|найглыбейшы]] [[акіянічны жолаб]] на Зямлі. Знаходзіцца ў заходнім [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] за 200 км на ўсход ад [[Марыянскія астравы|Марыянскіх астравоў]]. Адкрыты ў 1875 року [[Экспэдыцыя «Чэленджэра»|брытанскай экспэдыцыяй караблю «Чэленджэр»]].

Найглыбейшы пункт Марыянскага жолабу — «[[Прорва Чэленджэра]]» глыбінёй {{Лік|10984}} м. Яна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы западзіны, за 340 км на паўднёвы захад ад вострава [[Гуам]]у (каардынаты: {{Каардынаты|11|22.4|N|142|35.5|E}}). На дне жолабу ціск [[Водны слуп|воднага слупу]] дасягае 1086 [[Бар (адзінка вымярэньня)|бараў]], што больш як у 1071 раз за [[Атмасфэра (адзінка вымярэньня)|нармальны атмасфэрны ціск на ўзроўні мора]].

У 2009 року Марыянскі жолаб стаў [[Нацыянальны помнік ЗША|Нацыянальным помнікам ЗША]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.fws.gov/refuge/Mariana_Trench_Marine_National_Monument/about/About_the_Monument.html| копія = | дата копіі = | загаловак = About the Monument| фармат = | назва праекту = Mariana Trench| выдавец = U.S. Fish and Wildlife Service| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Этымалёгія ==
Марыянскі жолаб атрымаў назву паводле суседніх [[Марыянскія астравы|Марыянскіх астравоў]], якія ў сваю чаргу названыя ў гонар гішпанскай каралевы [[Марыяна Аўстрыйская|Марыяны Аўстрыйскай]], удавы [[Філіп IV (кароль Гішпаніі)|Філіп IV]]).

== Геалёгія ==
[[Файл:Cross section of mariana trench.svg|значак|upright=1.6|Ціхаакіянская пліта прагінаецца пад Марыянскую пліту, утвараючы Марыянскі жолаб і дугу Марыянскіх астравоў]]
Марыянскі жолаб зьяўляецца часткай [[Субдукцыя|субдукцыйнай]] {{Не перакладзена|Ідзу-Бонін-Марыянская дуга|Ідзу-Бонін-Марыянскай сыстэмы||Izu–Bonin–Mariana Arc}}, якая ўтварае [[Канвэргентная мяжа|мяжу]] між дзьвюмя [[Тэктанічная пліта|тэктанічнымі плітамі]]. Адна зь іх, [[Ціхаакіянская пліта]], з заходняга краю апускаецца пад меншую [[Марыянская пліта|Марыянскую пліту]], разьмешчаную на захадзе. Найглыбейшае месца на сутыку плітаў і ёсьць Марыянскім жолабам.

Даўжыня жолабу ўздоўж Марыянскіх астравоў — 2550 км, шырыня — 69 км. Жолаб мае V-падобны профіль, крутыя схілы (7—9°), плоскае дно шырынёю 1—5&amp;nbsp;км. На дне жолабу ціск [[Водны слуп|воднага слупу]] дасягае 1086 [[Бар (адзінка вымярэньня)|бараў]], што больш як у 1071 раз за [[Атмасфэра (адзінка вымярэньня)|нармальны атмасфэрны ціск на ўзроўні мора]]. Пры такім ціску шчыльнасьць вады большая на 4,96%. Тэмпэратура вады на дне складае 1—4 °C.

== Вывучэньне ==
Западзіна ўпершыню была [[Рэхалот|рэхазандаваная]] [[Экспэдыцыя «Чэленджэра»|экспэдыцыяй «Чэленджэра»]] ў 1875 року; з дапамогай вяроўкі глыбіня была вымераная ў 4475 [[Марскі сажань|марскіх сажняў]] (8184 мэтры)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.deepseachallenge.com/the-expedition/mariana-trench/| копія = | дата копіі = | загаловак = The Mariana Trench| фармат = | назва праекту = Deep Sea Challenge| выдавец = National Geographic| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У 1877 року была надрукаваная «Глыбінная мапа Вялікіх акіянаў» ({{Мова-ням|Tiefenkarte des Grossen Ozeans|скарочана}}), дзе выяўленая западзіна была названай «[[Прорва Чэленджэра|Прорвай Чэленджэра]]» ({{Мова-ням|Challenger Tief|скарочана}}).

У 1899 року карабель ВМФ ЗША «Nero» ўдакладніў глыбіню западзіны ў 5269 марскіх сажняў (9636 м)&lt;ref name=&quot;Theberge&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Albert E. Theberge.| прозьвішча = Theberge| імя = Albert E.| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 24 сакавіка 2009| url = https://www.hydro-international.com/content/article/thirty-years-of-discovering-the-mariana-trench| копія = | дата копіі = | загаловак = Thirty Years of Discovering the Mariana Trench| фармат = | назва праекту = Hydro International| выдавец = | дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У 1951 року «Чэленджэр II» дасьледаваў западзіну з дапамогай дакладнейшага [[Рэхазандаваньне|гукасканаваньня]] і вылічыў максымальную глыбіню Прорвы Чэленджэра ў 5960 марскіх сажняў (10 900 м)&lt;ref name=&quot;marianatrench.com&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.marianatrench.com/mariana_trench-exploration_001.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = The Mariana Trench — Exploration — Part 1| фармат = | назва праекту = Mariana Trench| выдавец = | дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У 1957 року [[СССР|савецкі]] карабель «Віцязь» вымераў глыбіню Марыянскай западзіны роўнай {{Лік|11034}} м&lt;ref name=&quot;mariana_britannica&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 траўня 2020| url = https://www.britannica.com/place/Mariana-Trench| копія = | дата копіі = | загаловак = Mariana Trench| фармат = | назва праекту = [[Энцыкляпэдыя Брытаніка|Encyclopædia Britannica]]| выдавец = | дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 1962 року карабель «Спэнсэр Ф. Бэйрд» вылічыў максымальную глыбіню ў {{Лік|10915}} м.

[[Файл:Challenger deep size comparison Mt Everest.JPG|значак|upright=1.0|Параўнаньне гары [[Эвэрэст]] і Марыянскага жолабу]]
У 1984 року японская навуковая судзіна «Такуё» з дапамогай вузканакіраванага шматпрамянёвага рэхазонду вызначыла максымальную глыбіню западзіны ў {{Лік|10924}} м. 24 сакавіка 1995 року [[дыстанцыйна кіраваны падводны апарат]] «[[Кайко (падводны апарат)|Кайко]]» апусьціўся ў Марыянскі жолаб на {{Лік|10911}} м&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Nobuhiko Watanabe, Hiroaki Noda, Kenji Takahashi, Shinji Ishiguro, Kiyoshi Hirokawa.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.mhi.co.jp/technology/review/abstractj-32-6-427.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Development and Construction of Launcher System of 10000m‐Class Remotely Operated Vehicle &quot;KAIKO&quot;| фармат = | назва праекту = | выдавец = Mitsubishi Heavy Industries Group| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = jp| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 1997—2001 былі праведзеныя дасьледаваньні, якія выявілі ў Марыянскай западзіне яшчэ адну прорву блізкай да Прорвы Чэленджэра глыбіні&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Dr David Whitehouse.| прозьвішча = Whitehouse| імя = David| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 ліпеня 2003| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3071749.stm| копія = | дата копіі = | загаловак = Sea floor survey reveals deep hole| фармат = | назва праекту = BBC News| выдавец = | дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова яна атрымала назву ў гонар групы дасьледчыкаў з [[Унівэрсытэт Гаваяў|унівэрсытэту Гаваяў]], што адкрылі яе; цяпер яна мае назву [[Прорва Сырэны|Прорвы Сырэны]].

1 чэрвеня 2009 року рэхалякацыйнае абсталяваньне на караблі «Кіла Маана» вызначыла глыбіню Марыянскага жолабу ў {{Лік|10971}} м.

=== Спускі ===
Першы спуск у Марыянскі жолаб быў зьдзейсьнены [[батыскаф]]ам «[[Трыест (батыскаф)|Трыест]]» [[ВМФ ЗША]] з 2 людзьмі на борце, якія 23 студзеня 1960 року дасягнулі дна на глыбіні {{Лік|10916}} м&lt;ref name=&quot;marianatrench.com&quot; /&gt;. Наступныя спускі былі зьдзейсьненыя бесьпілётнымі апаратамі — японскім «Кайко» ў 1996 року і амэрыканскім «[[Нэрэўс (падводны апарат)|Нэрэўс]]ам» у 2009. Усе яны падалі прыкладна аднолькавыя паказьнікі глыбіні — паміж {{Лік|10902}} і {{Лік|10916}} м. Чацьвертым спусьціўся ў Марыянскі жолаб канадзкі кінарэжысэр [[Джэймз Кэмэран]], які 26 сакавіка 2012 року дасягнуў глыбіні {{Лік|10908}} м.

У ліпені 2015 року дасьледчыкі з [[Арэгонскі штатны ўнівэрсытэт|Унівэрсытэту штату Арэгону]] апусьцілі ў Прорву Чэленджэра [[гідрафон]], здольны вытрымліваць ціск на глыбіні 7 міляў. Ён знаходзіўся пад вадой некалькі месяцаў і запісаў гукі землятрусаў, тайфунаў, вусатых кітоў, а таксама чалавечых судзінаў ды інш&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Bill Chappell.| прозьвішча = Chappell| імя = Bill| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 4 сакавіка 2016| url = https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/03/04/469213580/unique-audio-recordings-find-a-noisy-mariana-trench-and-surprise-scientists| копія = | дата копіі = | загаловак = Deep-Sea Audio Recordings Reveal A Noisy Mariana Trench, Surprising Scientists| фармат = | назва праекту = | выдавец = National Public Radio| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У красавіку і траўні 2019 року дна Прорвы Чэленджэра дасягнуў амэрыканец [[Віктар Вэскова]], які ня толькі ўсталяваў рэкорд глыбіні ({{Лік|10927}} м)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Thomson Reuters.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 траўня 2019| url = https://www.cbc.ca/news/world/trash-littering-ocean-floor-deepest-submarine-dive-1.5134717| копія = | дата копіі = | загаловак = A man took a submarine to the deepest place on Earth — and found trash| фармат = | назва праекту = World| выдавец = CBC/Radio-Canada| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сьмецьце&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Francesca Street.| прозьвішча = Street| імя = Francesca| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 траўня 2019| url = https://edition.cnn.com/travel/article/victor-vescovo-deepest-dive-pacific/index.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Deepest ever dive finds 'plastic bag' at bottom of Mariana Trench| фармат = | назва праекту = CNN Travel| выдавец = Cable News Network| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, але і стаў першай асобай, што спускалася ў Марыянскі жолаб двойчы.

7 чэрвеня 2020 року на дно Прорвы Чэленджэра ({{Лік|10915}} м) апусьцілася колішняя астранаўтка НАСА {{Не перакладзена|Кэтрын Дўаер Саліван|Кэтрын Саліван||Kathryn D. Sullivan}}, якая стала першай жанчынай у Марыянскім жолабе&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.collectspace.com//news/news-060820a-astronaut-sullivan-challenger-deep.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Astronaut Kathy Sullivan is first woman to dive to Challenger Deep| фармат = | назва праекту = collectSPACE| выдавец = | дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Жыцьцё ==
Экспэдыцыя 1960 року выявіла на дне Марыянскага жолабу даволі вялікія віды жывёлаў, напрыклад [[Камбалападобныя|камбалу]] памерамі да 30 см і [[крыветкі]]. Цяпер навукоўцы ставяць пад сумнеў гэтыя вынікі, лічачы, што хутчэй за ўсё навігатары пераблыталі камбалу з [[Марскі агурок|марскім агурком]]. Ва ўзорах грунту, сабранага японскім зондам «Кайко» на дне жолабу, былі знойдзеныя маленькія арганізмы.

У 2011 року ў жолаб былі спушчаныя відэакамэры, якія запісалі прысутнасьць у глыбінях, апроч іншага, гіганцкіх аднавузавых амёбаў памерам больш за 4 см з клясу ''[[Monothalamea]]''&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Live Science Staff.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 кастрычніка 2011| url = https://www.livescience.com/16678-giant-amoebas-discovered-deepest-ocean-trench.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Giant Amoebas Discovered in Deepest Ocean Trench| фармат = | назва праекту = Live Science| выдавец = | дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У 2014 року на глыбіні 8145 м былі выяўленыя новыя віды [[ліпарыс]]авых — рэкорд глыбіні для рыбаў. Таксама былі зьнятыя [[Глыбакаводны гігантызм|гіганцкія]] [[ракападобныя]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Rebecca Morelle.| прозьвішча = Morelle| імя = Rebecca| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 19 сьнежня 2014| url = https://www.bbc.com/news/science-environment-30541065| копія = | дата копіі = | загаловак = New record for deepest fish| фармат = | назва праекту = Science &amp; Environment| выдавец = BBC News| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

=== Засьмечваньне ===
У 2016 року навуковая экспэдыцыя дасьледавала хімічны склад драпежных ракападобных, сабраных на глыбінях ад 7841 да 10 250 м. У арганізмах былі выяўленыя экстрэмальна высокія канцэнтрацыі [[Поліхлёраваны біфэніл|поліхлёраванага біфэнілу]] — таксычнага рэчыва, забароненага ў 1970-х роках з прычыны шкоднасьці да вакольнага асяродзьдзя. Далейшыя дасьледаваньні паказалі, што [[бакаплавы]] таксама паглынаюць мікраплястыкі — у 100 % экзэмпляраў у арганізмах прысутнічаў прынамсі адзін кавалак сынтэтычнага матэрыялу.

У 2019 року Віктар Вэскова выявіў на дне западзіны плястыкавы пакунак і абгорткі ад цукерак&lt;ref name=&quot;сьмецьце&quot; /&gt;. У тым жа годзе часопіс «[[Scientific American]]» паведаміў пра тое, што ў целах жывёлаў, якія жывуць у Марыянскім жолабе, знойдзены [[вуглярод-14]], утвораны ў выніку ядзерных выпрабаваньняў&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Adam Levy.| прозьвішча = Levy| імя = Adam| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 траўня 2019| url = https://www.scientificamerican.com/article/bomb-carbon-has-been-found-in-deep-ocean-creatures/| копія = | дата копіі = | загаловак = “Bomb Carbon” Has Been Found in Deep-Ocean Creatures| фармат = | назва праекту = | выдавец = Scientific American| дата доступу = 8 чэрвеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120324000000/http://www.deepseachallenge.com/ Фільм Джэймза Кэмэрана]
* [https://www.britishpathe.com/video/they-dived-7-miles/query/mariana+trench Фільм пра спуск батыскафу «Трыест»]
* {{youtube|eeW1DU05j7U|Як выглядае падарожжа ў Марыянскі жолаб?}}

{{Усходнеазіяцкія пліты}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Category:Філіпінскае мора]]
[[Category:Западзіны Ціхага акіяну]]
[[Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі]]
[[Category:Субдукцыйныя зоны]]</text>
      <sha1>p6x7gkvy95z3ufao3b30ukk2thz0y8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марш за свабоду (Менск, 2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232810</id>
    <revision>
      <id>2699036</id>
      <parentid>2304196</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12916" sha1="9d85q62r99dgl07py2fncre81khl2i6" xml:space="preserve">{{Грамадзянскі канфлікт
 | месца   = {{Сьцяг Беларусі}} [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|Праспэкт Пераможцаў]], [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|Плошча Незалежнасьці]]; [[Менск]]; [[Беларусь]]
 | назва   = Марш за свабоду
 | частка  = [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]
 | бок1    = {{Сьцяг БНР}} [[беларусы]]
* [[КХП БНФ]]
* [[Малады Фронт]]
* [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|БСДП (НГ)]]
* [[Вольная Беларусь (арганізацыя)|Вольная Беларусь]]
 | бок2    = [[Файл:Flag of Belarus.svg|22px]] [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]
 | сілы1   = Ня меней за 200 тысячаў (паводле [[TUT.BY]])&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/30786876.html Марш &quot;За свабоду&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;400—500 тысячаў (паводле «[[Наша Ніва (1991)|Нашае Нівы]]»)&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=257233 Беларусы сёння паказалі верх культуры]&lt;/ref&gt;
 | дата    = 16 жніўня 14:00 — вечар
 | асобы1  = [[Марыя Калесьнікава]]&lt;br /&gt;[[Андрэй Дзьмітрыеў]]&lt;br /&gt;[[Павал Латушка]]
 | спосабы = масавае шэсьце, [[мітынг]]
 | выява   = 2020 Belarusian protests — Minsk, 16 August p0029.jpg
 | подпіс_выявы = Мітынґ ля [[Менск — горад-герой|стэлы «Менск — горад-герой»]]
 | прычыны = Фальсыфікацыя вынікаў прэзыдэнцкіх выбараў 9 жніўня
 | мэты    = вызваленьне палітвязьняў, правядзеньне справядлівых прэзыдэнцкіх выбараў
}}
'''Марш за свабо́ду''' — найбуйнейшая акцыя пратэсту за ўсю [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], якая адбылася ў [[Менск]]у 16 жніўня 2020 году. Марш таксама называўся агульнанацыянальным&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200822152841/https://charter97.org/ru/news/2020/8/16/389645/ Агульнанацыянальны марш за свабоду ў Беларусі]&lt;/ref&gt; ды агульнаграмадзянскім&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/news/uzho-syonnya-agulnagramadzyanski-marsh-za-svabodu/ Ужо сёння агульнаграмадзянскі марш за свабоду]&lt;/ref&gt;.

== Да акцыі ==
Першапачаткова «Марш за свабоду» плянавалася правесьці на [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчы Незалежнасьці]], але літаральна напярэдадні стала вядома, што а 12-й гадзіне дня там пройдзе [[Мітынг у падтрымку Аляксандра Лукашэнкі (2020)|мітынґ у падтрымку Аляксандра Лукашэнкі]].

Збор людзей быў аб’яўлены ў [[Telegram|тэлеграм]]-каналах і назначаны на 14-ю гадзіну паводле [[менск]]ага часу. Аднак людзі ўжо з 12-й гадзіны&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=257209 Сотні тысяч мінчукоў прынялі ўдзел у акцыі пратэсту супраць Лукашэнкі. Гэта найвялікшая маніфестацыя ў гісторыі Беларусі ФОТЫ]&lt;/ref&gt; выходзілі да стэлы «[[Менск — горад-герой]]» зь [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белымі сьцягамі]] зь мікрараёнаў [[Каменная Горка (мікрараён)|Каменнае Горкі]] на захадзе і [[Курасоўшчына|Курасоўшчыны]] на поўдні, ад «[[Менскі трактарны завод|Менскага трактарнага заводу]]» й [[Плошча Якуба Коласа (Менск)|плошчы Якуба Коласа]] на ўсходзе, а таксама ад [[Пушкінская (станцыя мэтро, Менск)|«Пушкінскай» станцыі мэтро]]. З квартала «[[Маяк Менску|Маяку Менску]]» несьлі сьцяг даўжынёй 100 мэтраў.

== Хада акцыі ==
Да пункту збору каля стэлы «[[Менск — горад-герой]]» людзі прыйшлі зь [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белымі сьцягамі]] і шматлікімі плякатамі, якія асуджаюць рэжым [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]]. Стэлу «Менск — горад-герой» абгарнулі ў бел-чырвона-белы сьцяг. Яшчэ адзін сьцяг усталявалі зьверху. Таксама каля стэлы амаль не працавалі сеціва й тэлефонная сувязь. Звыш 200 тысячаў чалавек сабралося вакол Стэлы «Менск — горад-герой»&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/30786876.html Марш «За свабоду»]&lt;/ref&gt;.

А 17-й гадзіне дэманстранты занялі ходнікі праспэктаў [[Праспэкт Машэрава (Менск)|Машэрава]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Незалежнасьці]] і [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|Пераможцаў]] у цэнтры Менску, а таксама вуліцы [[Вуліца Багдановіча (Менск)|Багдановіча]], [[Вуліца Мельнікайтэ (Менск)|Мельнікайтэ]], [[Няміга (вуліца)|Няміга]] і [[Старажоўская вуліца (Менск)|Старажоўскую]].

Пратэстоўцы кругабежна скандавалі «''[[Жыве Беларусь!]]''», «''Адзін за ўсіх і ўсе за аднаго!''» ({{Мова-ru|Один за всех и все за одного!}}), «''[[Верым, можам, пераможам!]]''», «''Выпускай!''», «''Ганьба!''» ({{Мова-ru|Позор!}}), «''Далучайся!''», «''[[Юры Караеў|Караева]] пад суд!''» ({{Мова-ru|Караева под суд!}}), «''[[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі|КДБ]] пад суд!''» ({{Мова-ru|КГБ под суд!}}), «''[[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнка]], ты звольнены!''» ({{Мова-ru|Лукашенко, ты уволен!}}), «''Лукашэнку ў аўтазак!''» ({{Мова-ru|Лукашенко в автозак!}}), «''[[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|МУС]] пад суд!''» ({{Мова-ru|МВД под суд!}}), «''Мы не народзец!''» ({{Мова-ru|Мы не народец!}}), «''[[Саша 3%|Нас 97!]]''», «''Не забудзем, не даруем!''» ({{Мова-ru|Не забудем, не простим!}}), «''Пакуль мы адзіныя, мы непераможныя!''» ({{Мова-ru|Пока мы едины, мы непобедимы!}}), «''Пара мяняць лысую гуму!''» ({{Мова-ru|Пора менять лысую резину!}}), «''[[Саша 3%]]''», «''Свабоду''», «''Сыходзь!''» ({{Мова-ru|Уходи!}}), «''Сьвета!''», «''Трыбунал!''» ({{Мова-ru|Трибунал!}}), «''Фашызм ня пройдзе!''» ({{Мова-ru|Фашизм не пройдёт!}}), «''[[Лідзія Ярмошына|Ярмошыну]] ў турму!''» ({{Мова-ru|Ермошину в тюрьму!}}) і іншыя споклічы.

Прыкладна а пятай гадзіне вечару мітынґоўцы пачалі «Марш за свабоду» — канчатковым пунктам якога стала [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошча Незалежнасьці]]. Падчас шэсьця самаходная дарога спачатку часткова, а потым цалкам была занятая людзьмі. Увечары дэманстранты занялі [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|плошчу Незалежнасьці]]. Людзкая калёна расьцягнулася да [[Плошча Перамогі (Менск)|плошчы Перамогі]]. А 19-й гадзіне лік дэманстрантаў на плошчы Незалежнасьці перавысіў 100 000 чалавек&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзясяткі тысяч пратэстоўцаў дайшлі да плошчы Незалежнасці|спасылка=https://m.nashaniva.com/articles/257220/|выдавец=[[Наша Ніва]]|дата публікацыі=16 жніўня 2020|дата доступу=16 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэньваньне ==
Дырэктар [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатру]], былы амбасадар [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Польшча|Польшчы]] й [[Францыя|Францыі]] [[Павал Латушка]] падчас акцыі ў інтэрвію [[TUT.BY]] паведаміў&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30786887.html Павал Латушка: «Мы хочам, каб пачаўся працэс зьменаў»]&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;''Менск ня бачыў такога, краіна ня бачыла такой колькасьці людзей, якія сёньня выйшлі для таго, каб выказаць сваю грамадзянскую пазыцыю. Фактычна мы сёньня можам канстатаваць, што ў Беларусі ствараецца грамадзянская плятформа, і ў яе аснову павінны быць пакладзеныя наступныя прынцыпы: не — ґвалту, так — заканадаўству, так — выкананьню законаў у нашай краіне. Наступны прынцып — мы хочам пераменаў, трансфармацыяў, каб пачаўся працэс зьменаў.''&lt;/blockquote&gt;

== Цікавінкі ==

* Гэта адна зь першых пратэставых акцыяў, калі ня першая, пра якую паведаміла дзяржаўнае мэдыя (а канкрэтна — дзяржаўнае агенцтва [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]) [[Аляксандар Лукашэнка|лукашэнкаўскага]] рэжыму&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30786797.html Дзяржаўнае агенцтва БелТА апублікавала фотарэпартаж з Маршу Свабоды]&lt;/ref&gt;.
* Сярэдні дэманстрант за дзень акцыі прайшоў каля 20 кілямэтраў&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=257233 Беларусы сёння паказалі верх культуры]&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==

* [[Марш свабоды (1999)]]
* [[Мітынг у падтрымку Аляксандра Лукашэнкі (2020)]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://www.svaboda.org/a/30786876.html Марш «За свободу»]
* [https://web.archive.org/web/20200817042607/https://naviny.by/article/20200816/1597589365-dvesti-tysyach-chelovek-na-marshe-za-svobodu-takogo-minsk-eshche-ne Дзьвесьце тысячаў чалавек на Маршы за свабоду. Такога Менск яшчэ ня бачыў]
* [https://ria.ru/20200816/1575861182.html &quot;За свободу&quot;. Как прошел митинг белорусской оппозиции]
{{Commons|Category:Protests in Minsk (2020-08-16)}}{{Накід:Гісторыя Беларусі}}
{{Маршы за свабоду}}
{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}
[[Катэгорыя:Маршы за свабоду (2020)]]
[[Катэгорыя:2020 год у Менску]]</text>
      <sha1>9d85q62r99dgl07py2fncre81khl2i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марш за свабоду (Пінск, 2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232852</id>
    <revision>
      <id>2699037</id>
      <parentid>2459132</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="e4jr6tido33do8q1dbomfxab27ytffq" xml:space="preserve">{{Грамадзянскі канфлікт|месца={{Сьцяг Беларусі}} [[Плошча Леніна (Пінск)|Плошча Леніна]] й шмат іншых; [[Пінск]]; [[Беларусь]]|назва=Марш за свабоду|частка=[[Пратэсты супраць фальсыфікацыі прэзыдэнцкіх выбараў у Беларусі (2020)]]|бок1={{Сьцяг БНР}} [[беларусы]]|бок2={{Сьцяг Беларусі}} [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]|сілы1=Каля 10—20 тысячаў&lt;ref&gt;[http://varjag.net/marsh-za-svobodu-v-pinske-16-avgusta-kak-eto-bylo-fotofakt/ Марш «За свабоду» ў Пінску. 16 жніўня. Як гэтае было: фотафакт]&lt;/ref&gt;|дата=16 жніўня 14:00 — вечар|спосабы=масавае шэсьце, [[мітынг|мітынґ]]|прычыны=Фальсыфікацыя вынікаў прэзыдэнцкіх выбараў 9 жніўня|мэты=вызваленьне палітвязьняў, правядзеньне чэсных прэзыдэнцкіх выбараў|выява=}}'''Марш за свабо́ду''' — адна з найбуйнейшых акцыяў пратэсту ў [[Пінск|Пінску]], якая адбылася 16 жніўня 2020 году.

== Хада акцыі ==
А 13&lt;ref&gt;[https://1pinsk.by/2020/08/16/pinsk-vyshel-na-marsh-za-svobodu/ Пінск выйшаў на марш «За свабоду!»]{{Недаступная спасылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;—14-й&lt;ref&gt;[http://varjag.net/marsh-za-svobodu-v-pinske-16-avgusta-kak-eto-bylo-fotofakt/ Марш «За свабоду» ў Пінску. 16 жніўня. Як гэтае было: фотафакт]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; гадзіне людзі пачалі зьбірацца на [[Плошча Леніна (Пінск)|плошчы Леніна]]. Пратэстоўцы былі  з балёнікамі, стужкамі, ды [[Бел-чырвона-белы сьцяг|нацыянальнымі сьцягамі]]. Сярод мітынґоўцаў збольшага былі маладзёны, аднак таксама былі й пажылыя людзі. Пратэстоўцы стаялі ня толькі на плошчы, але й каля калегіюма [[Езуіты|езуітаў]] і ўздоўж крамы «Полымя».

Перад помнікам Леніну мітынґоўцы расьцягнулі бел-чырвона-белы сьцяг даўжынёй больш за 100 мэтраў. Некаторыя ўдзельнікі акцыі трымалі транспаранты з патрабаваньнем сумленных выбараў, захаваньня [[Правы чалавека|правоў чалавека]], супраць ґвалту й іншыя.

Паводле словаў відавочцаў, супрацоўнікаў міліцыі не было. На плошчы знаходзіліся толькі некалькі самаходаў хуткай дапамогі. Дзея прайшла спакойна, і нават сьмецьце мітынґоўцы акуратна несьлі да сьметніцаў.

=== Марш ===
Пасьля 15-й гадзіны маршнікі рушылі [[Вуліца Леніна (Пінск)|вуліцаю Леніна]]. Людзі аб’ядналіся ў адну калёну, мінакі здымалі тое, што адбывалася, на тэлефоны, вялі трансьляцыі ў сацыяльных сетках. Маршнікі рушылі да набярэжнай. З ракі іх віталі два судны. Затым яны прыпыніліся ля бранякатэра БК-92 у гарадзкім парку. Наступны прыпынак на працягу некалькіх хвілінаў быў каля будынка Пінскага ГАУС па вуліцы Партызанскай, дзе ўдзельнікі акцыі выкрыквалі «''выпускай!''».

Частку вуліцы Партызанскай перакрыў самаход [[ДАІ]], накіроўваючы транспартны паток у іншы бок і даючы дэманстрантам спакойна і бясьпечна прайсьці. Удзельнікі акцыі ішлі па вуліцаю Партызанскай бясконцым патокам паабапал вуліцы цягам  каля 20 хвілінаў. Па хадзе руху калёны ёй сыґналілі самаходы, гучалі песьні [[Віктар Цой|Віктара Цоя]]. Канчатковым пунктам маршнікаў стала дарожнае «кола» на вуліцы Першамайскай.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;


&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20210615085810/http://varjag.net/marsh-za-svobodu-v-pinske-16-avgusta-kak-eto-bylo-fotofakt/ Марш «За свабоду» ў Пінску. 16 жніўня. Як гэтае было: фотафакт]
{{Commons|Category:Protests in Pinsk (2020-08-16)}}{{Маршы за свабоду}}{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}
[[Катэгорыя:Маршы за свабоду (2020)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Пінску]]</text>
      <sha1>e4jr6tido33do8q1dbomfxab27ytffq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марш за свабоду (Бабруйск, 2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232856</id>
    <revision>
      <id>2699033</id>
      <parentid>2344049</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4796" sha1="lvnn9q5osqt83s27nx8txl61omduj7y" xml:space="preserve">{{Грамадзянскі канфлікт|месца={{Сьцяг Беларусі}} [[Плошча Леніна (Бабруйск)|Плошча Леніна]] й шмат іншых; [[Бабруйск]]; [[Беларусь]]|назва=Марш за свабоду|частка=[[Пратэсты супраць фальсыфікацыі прэзыдэнцкіх выбараў у Беларусі (2020)]]|бок1={{Сьцяг БНР}} [[беларусы]]|бок2={{Сьцяг Беларусі (афіцыйны)}} [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]|сілы1=Некалькі тысячаў&lt;ref&gt;[http://www.moyby.com/news/405047/ «Бабры — не рабы»: моцны марш за Свабоду ў Бабруйску]&lt;/ref&gt;|дата=16 жніўня 14:00 — 18:20|спосабы=масавае шэсьце, [[мітынг|мітынґ]]|прычыны=Фальсыфікацыя вынікаў прэзыдэнцкіх выбараў 9 жніўня|мэты=вызваленьне палітвязьняў, правядзеньне чэсных прэзыдэнцкіх выбараў|выява=|подпіс_выявы=Мітынґ на [[Плошча Леніна (Бабруйск)|плошчы Леніна]]}}'''Марш за свабо́ду''' — адна з найбуйнейшых акцыяў пратэсту ў [[Бабруйск]]у, якая адбылася 16 жніўня 2020 году.

== Хада акцыі ==
Прыкладна а 14-й гадзіне бабруйчукі пачыналі зьбірацца на [[Плошча Леніна (Бабруйск)|плошчы Леніна]]. Многія са сьцягамі і плякатамі, віталі адзін аднаго, скандуючы «''[[Верым, можам, пераможам!]]''» і «''[[Жыве Беларусь!]]''». На плошчы расьцягнулі 40-мэтровы [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. А 15-й гадзіне ўжо сабраўся вялікі [[Мітынг|мітынґ]] з адкрытым мікрафонам.

А 15:10—15:20 пачаўся марш. А 15:40 пратэстоўцы выйшлі на вуліцу Менскую, ім таксама сыґналі самаходы. Людзі ішлі ходнікам, а на праезнай частцы калёну некаторы час суправаджала суполка матацыклістаў. Людзей, што маршуюць, падтрымліваюць прадаўцы крамаў і кафэ. Многія людзі зь цікаўнасьцю назіралі за тым, што адбывалася з вокнаў, некаторыя здымалі калёну на тэлефон.

Да 16:40 калёна расьцягнулася ўжо на некалькі кварталаў. Людзі прайшлі ад плошчы Леніна Савецкай, Менскай, дайшлі да могілак, перайшлі Менскую вуліцу ля будынка пракуратуры і пайшлі назад у мястэчка. На марш выйшла максымальная за час тутэйшых пратэстаў колькасьць людзей.

А 17:20 людзі зноўку сабраліся на плошчы Леніна, таксама з адкрытым мікрафонам, тутэйшыя валянтэры раздавалі маршнікам ваду. Ужо а 18:20 людзі разыходзіліся з плошчы. Яны разьвітваліся, кажучы адзін аднаму «''[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]''». Аднак каля помніка Леніну на той час яшчэ заставаліся людзі, што трымалі 40-мэтровы сьцяг, і невялікая кампанія маладых людзей. Яны гралі на гітары, сьпявалі песьні беларускіх выканаўцаў.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;


&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220811203453/https://bobruisk.ru/news/2020/08/16/v-gorodah-belarusi-lyudi-vyshli-na-marsh-svobody-chto-proishodit-v-bobrujske У гарадах Беларусі людзі выйшлі на «Марш свабоды». Бабруйск не застаўся ў баку]
* [https://www2.bobr.by/photo/album/view/602#117777 Фотарэпартаж]

{{Маршы за свабоду}}
{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Маршы за свабоду (2020)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Бабруйску]]</text>
      <sha1>lvnn9q5osqt83s27nx8txl61omduj7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марш за свабоду (Жодзін, 2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232867</id>
    <revision>
      <id>2699035</id>
      <parentid>2285372</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4048" sha1="a3egue6sltce1vrksent5jntc6x6ewe" xml:space="preserve">{{Грамадзянскі канфлікт|месца={{Сьцяг Беларусі}} [[Праспэкт Міру (Жодзін)|Праспэкт Міру]] й шмат іншых; [[Жодзін]]; [[Беларусь]]|назва=Марш за свабоду|частка=[[Пратэсты супраць фальсыфікацыі прэзыдэнцкіх выбараў у Беларусі (2020)]]|бок1={{Сьцяг БНР}} [[беларусы]]|бок2=[[Файл:Flag of Belarus.svg|22px]] [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]|сілы1=Некалькі тысячаў|дата=16 жніўня 14:00 — вечар|спосабы=масавае шэсьце, [[мітынг]]|прычыны=Фальсыфікацыя вынікаў прэзыдэнцкіх выбараў 9 жніўня|мэты=вызваленьне палітвязьняў, правядзеньне чэсных прэзыдэнцкіх выбараў}}'''Марш за свабо́ду''' — адна з найбуйнейшых акцыяў пратэсту ў [[Жодзін|Жодзіне]], якая адбылася 16 жніўня 2020 году.

== Хада акцыі ==
А 14-й гадзіне каля крамы «GREEN» сабраліся жодзінцы ў белай вопратцы з мноствам плякатаў, [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белымі сьцягамі]], чырвонымі і белымі балёнікамі й транспарантамі.

Марш пачаўся на вуліцы 50 гадоў Кастрычніка, прадоўжыўся па праспэкце Міру, дзе ў [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтазавода]] гучна скандавалі: «''Дзякуй, БелАЗ!''» ({{Мова-ru|Спасибо БелАЗ!}}) — менавіта гэтае прадпрыемства першым аб’явіла забастоўку. На вуліцы 40 гадоў Кастрычніка, каля жодзінскага гарвыканкаму пратэстоўцы скандавалі: «''Годзе хлусіць!''» ({{Мова-ru|Хватит врать!}}). Людзі прайшлі вуліцаю Дзеравянкі — каля станцыі хуткае дапамогі прагучала «''Дзякуй!''» ({{Мова-ru|Спасибо!}}) для мэдыкаў, многія зь якіх ішлі ў калёне. Павярнуўшы на праспэкт Міру, калёна заняла яго амаль цалкам. Па вуліцах Сухаградзкай ды Ракасоўскага жодзінцы выйшлі на магістраль, дзе ўсталі паабапал яе, мноства самаходаў сыґналілі на знак салідарнасьці.

Калёна пратэстоўцаў скандавала «''Чэсныя выбары!''» ({{Мова-ru|Честные выборы!}}), «''Сыходзь!''» ({{Мова-ru|Уходи!}}), «''[[Верым! Можам! Пераможам!]]''». Маршнікі несьлі самаробныя плякаты: «''Вайскоўцы, нас трэба абараняць, а ня біць!''» ({{Мова-ru|Военные, нас надо защищать, а не бить!}}), «''Дзяцей [[Беларусь|Беларусі]] калечаць''» ({{Мова-ru|Детей Беларуси калечат}}).

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20221202190531/https://ex-press.by/rubrics/novosti-zhodino/2020/08/16/marsh-svobody-sobral-v-zhodino-tysyachi-lyudej-foto Марш Свабоды сабраў у Жодзіне тысячы людзей. Фота]
{{Маршы за свабоду}}{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Маршы за свабоду (2020)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Жодзіна]]</text>
      <sha1>a3egue6sltce1vrksent5jntc6x6ewe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марш за свабоду (Барысаў, 2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232869</id>
    <revision>
      <id>2699034</id>
      <parentid>2246097</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="mdluf6p4j2gnwunywqsm69djzo7n0iu" xml:space="preserve">{{Грамадзянскі канфлікт|месца={{Сьцяг Беларусі}} [[Цэнтральная плошча (Барысаў)|Цэнтральная плошча]] й іншыя; [[Барысаў]]; [[Беларусь]]|назва=Марш за свабоду|частка=[[Пратэсты супраць фальсыфікацыі прэзыдэнцкіх выбараў у Беларусі (2020)]]|бок1={{Сьцяг БНР}} [[беларусы]]|бок2={{Сьцяг Беларусі}} [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]|сілы1=Некалькі тысячаў|дата=16 жніўня 14:00 — вечар|спосабы=масавае шэсьце, [[мітынг|мітынґ]]|прычыны=Фальсыфікацыя вынікаў прэзыдэнцкіх выбараў 9 жніўня|мэты=вызваленьне палітвязьняў, правядзеньне чэсных прэзыдэнцкіх выбараў}}'''Марш за свабо́ду''' — адна з найбуйнейшых акцыяў пратэсту ў [[Барысаў|Барысаве]], якая адбылася 16 жніўня 2020 году.

== Хада акцыі ==
Каля 14-й гадзіны на [[Цэнтральная плошча (Барысаў)|Цэнтральнай плошчы]] было ўжо некалькі сотняў чалавек. Людзі прыходзілі на плошчу сем’ямі, з маленькімі дзецьмі і сабакамі. Мяшчане скандавалі «''Сыходзь!''» ({{Мова-ru|Уходи}}), «''[[Жыве Беларусь!]]''». Белых балёнікаў і кветак у людзей было значна менш, чым на пратэстах напярэдадні, але [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белых сьцягоў]] было наадварот больш. На плошчы была атмасфэра сьвята. Людзі ўсьміхаліся, самаходы віталі іх сыґналамі. На праспэкце гучала песьня [[Віктар Цой|Віктара Цоя]] «''Перемен!''». Барысаўцы патрабавалі размовы з мэрам, аднак той да іх ня выйшаў.&lt;ref&gt;[https://ex-press.by/rubrics/novosti-borisova/2020/08/16/verym-mozham-peramozham-na-centralnoj-ploshhadi-borisova-proshla-mirnaya-akciya-protesta-dobavlyayutsya-foto-video «Верым! Можам! Пераможам!» На цэнтральнай плошчы Барысава прайшла мірная акцыя протэсту. Дадаюцца здымкі, відэа]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Марш прайшоў вуліцаю Гагарына, дзе традыцыйна ладзіліся ланцугі салідарнасьці, у ім паўдзельнічалі некалькі тысячаў чалавек&lt;ref&gt;[https://ex-press.by/rubrics/novosti-borisova/2020/08/16/marsh-svobody-v-borisove-fotoreportazh Марш Свабоды ў Барысаве. Фотарэпартаж]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==

* «[https://ex-press.by/rubrics/novosti-borisova/2020/08/16/verym-mozham-peramozham-na-centralnoj-ploshhadi-borisova-proshla-mirnaya-akciya-protesta-dobavlyayutsya-foto-video Верым! Можам! Пераможам!» На цэнтральнай плошчы Барысава прайшла мірная акцыя протэсту. Дадаюцца здымкі, відэа]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20220929091520/https://ex-press.by/rubrics/novosti-borisova/2020/08/16/marsh-svobody-v-borisove-fotoreportazh Марш Свабоды ў Барысаве. Фотарэпартаж]
{{Накід:Гісторыя Беларусі}}{{Маршы за свабоду}}{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Маршы за свабоду (2020)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Барысава]]</text>
      <sha1>mdluf6p4j2gnwunywqsm69djzo7n0iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магілёўскі аддзел унутраных справаў на транспарце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233959</id>
    <revision>
      <id>2699020</id>
      <parentid>2619522</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11706" sha1="4gd449n3d20tv96h11ronbcpfvopo7o" xml:space="preserve">{{Дзяржаўная ўстанова
|назва           = Магілеўскі аддзел унутраных спраў на транспарце 
|першасная назва = &lt;!-- назва арганізацыі на арыгінальнай мове (калі не беларуская) --&gt;
|выява           = Emblem of the Ministry of Internal Affairs of Belarus.svg
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = &lt;!-- па змоўчаньні 200пкс --&gt;
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = Знак МУС Беларусі
|мапа            = &lt;!-- неабавязковы --&gt;
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = &lt;!-- неабавязковы --&gt;
|мапа 2          = 
|скарот          = Магілеўскі АУСТ
|позва           = 
|папярэднік      = 
|наступнік       = 
|дзень утварэньня = {{Дата пачатку|31|12|1991|Паказаць колькасьць гадоў}}
|дзень спыненьня існаваньня  = &lt;!-- дата спыненьня існаваньня, неабавязковы --&gt;31 жніўня 2021 году&lt;ref&gt;[https://nashkraj.by/news/obshchestvo/v-baranovichakh-zakryvaetsya-otdel-transportnoy-militsii/ В Барановичах закрывается отдел транспортной милиции]&lt;/ref&gt; ({{Мінула гадоў|31|12|2021}}гады (-оў))
|від             = &lt;!-- дзяржаўная арганізацыя, недзяржаўная арганізацыя, міжнародная арганізацыя, і г. д. --&gt;
|праўны стан     = &lt;!-- фундацыя, асацыяцыя і г. д. --&gt;
|задача          = &lt;!-- фокус дзеяньня арганізацыі: гуманітарная, міратворчая і інш. --&gt;
|сядзіба         = {{Сьцяг БССР}}212001 [[Беларусь]], [[Магілёўская вобласьць]], м. [[Магілёў]], вул. Вакзальная, 1&lt;ref&gt;[https://yandex.by/maps/org/mvd_respubliki_belarus_mogilyovskiy_otdel_vnutrennikh_del_na_transporte/1101368556/?ll=30.337320%2C53.925407&amp;z=16 Сядзіба Магілеўскага АУСТ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://shklovinfo.by/chelovek-i-zakon/mogilevskij-ovdt-priglashaet-na-sluzhbu/#bounce Пошук міліцыянэраў у Магілеўскі АУСТ]&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне = 
|каардынаты      = &lt;!-- Месцазнаходжаньне і каардынаты з дапамогай шаблёну {{Каардынаты}} --&gt;{{Каардынаты|53|55|31|паўночнае|30|20|14|заходняе|тып=будынак}}
|дзейнічае ў месцах = 
|сяброўства      = 
|службовыя мовы  = &lt;!-- афіцыйныя мовы арганізацыі --&gt;[[Расейская мова|расейская]]&lt;br&gt;[[Беларуская мова|беларуская]]
|начальнік       = 
|пасада кіраўніка = &lt;!-- назва пасады кіраўніка арганізацыі --&gt;[[Начальнік АУСТ|Начальнік]]
|імя кіраўніка   = &lt;!-- імя кіраўніка арганізацыі --&gt;Сяргей Дворнікаў
|пасада кіраўніка 2 = 
|імя кіраўніка 2 = 
|пасада кіраўніка 3 = 
|імя кіраўніка 3 = 
|пасада кіраўніка 4 = 
|імя кіраўніка 4 = 
|асноўныя асобы  = 
|управа   = &lt;!-- рада дырэктароў, генэральная асамблея і інш. --&gt;[[УУС Магілёўскага аблвыканкаму]]
|галоўная ўправа = &lt;!-- калі ёсьць --&gt;[[Прэзыдэнт Беларусі]]&lt;br&gt;[[МУС РБ]]
|зьвязаныя службы = &lt;!-- калі ёсьць --&gt;
|расходы          = 
|колькасьць работнікаў = 
|колькасьць дабраахвотнікаў = 
|старонка          = 
|ведамасьць       = 
|від ведамасьці = &lt;!-- від ведамасьцей, часопіс, газэта і г. д.--&gt;[[Вэб-сайт|СС]]
|назва ведамасьці = &lt;!-- назва ведамасьцей: «Наша ніва», «Навіны БНФ» і г.д. --&gt;[https://mogilev.mvd.gov.by/m/by Старонка Управы Ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкому]
|від ведамасьці 2 = 
|назва ведамасьці 2 = 
|від ведамасьці 3 = 
|назва ведамасьці 3 = 
|від ведамасьці 4 = 
|назва ведамасьці 4 = 
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = 
}}
'''Магілеўскі аддзел унутраных справаў на транспарце''' (скарочана '''Магілеўскі АУСТ''') — аддзел унутраных справаў у м. Магілеў.

Падпарадкаваны быў [[УУС Магілеўскага аблвыканкаму]]. Разьмешчаны быў па адрасе: 212001 [[Беларусь]], [[Магілёўская вобласьць]], м. [[Магілёў]], вул. Вакзальная, 1&lt;ref&gt;[https://mogilev.biz/catalog/gosudarstvennye-sluzhby/rovd/rovd_559.html Сядзіба Магілёўскага АУСТ]&lt;/ref&gt;. Меў таварыскія адносіны з Асіпавіцкім АУСТ і Бабруйскім АУСТ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240529162852/https://www.pniva.by/2015/05/predstavlen-nachalnik-mogilevskogo-rovd/ Новы Начальнік Магілеўскага РАУС]&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасьць ==
У 2017 годзе работнікі Магілёўскага АУСТ правялі мерапрыемствы па бясьпецы людзей на чыгунцы&lt;ref&gt;[https://tbgazeta.by/poezd-ne-obedet/ Поезд не объедет…]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе адбылося ўрачыстае сьвяткаваньне 100-годзьдзя заснаваньня АУСТ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240529162850/https://www.institutemvd.by/index.php/institutenews-bl/45958-prazdnichnyj-kontsert-k-100-letiyu-mogilevskogo-ovdt?jtpl=0&amp;force=0 Урачыстае мерапрыемства па 100-годзьзю Магілеўскага АУСТ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240529162850/https://mogilev-region.gov.by/news/v-mogileve-nagradili-luchshih-sotrudnikov-organov-vnutrennih-del-regiona Збор ахвіцэраў УУС Магілеўскага аблвыканкому]&lt;/ref&gt;. Савецкія ўлады заснавалі транспартную міліцыю ў Магілеве 27 сакавіка 1919 году. У лютым 2020 году правялі вынікі работы Магілеўскага АУСТ. Колькасьць злачынстваў на чыгунцы зьнізілася&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240529164309/https://tbgazeta.by/aeroporty-vokzaly-i-poezda/ Аэропорты. Вокзалы и поезда]&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе з 22 па 24 сакавіка 2021 году АУСТ праводзіў мерапрыемства пад назваю «Бясьпека». На ім міліцыя спрабавала зьвярнуць увагу грамадзян на парушэньні правілаў паводзін на чыгунцы&lt;ref&gt;[https://mogilevnews.by/news/19-03-2021-10-59/70657 Асобнае мерапрыемства Магілеўскага АУСТ]{{Недаступная спасылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[Пракуратура Магілеўскае вобласьці|Магілеўская абласная пракуратура]] правяла нараду з удзелам Начальнікаў Магілеўскага АУСТ і РАУС Магілёўскае вобласьці. На нарадзе адзначылі недахопы работы на чыгунцы&lt;ref&gt;[https://www.prokuratura.gov.by/ru/media/sobytiya-i-meropriyatiya/prokuratura-mogilevskoy-oblasti-na-operativnom-soveshchanii-obsudili-profilaktiku-pravonarusheniy-ug/q Прокуратура Могилевской области: на оперативном совещании обсудили профилактику правонарушений, угрожающих безопасности движения железнодорожного транспорта]&lt;/ref&gt;. 

Магілеўскі АУСТ меў лінейныя пункты. Напрыклад, Асіповіцкі [[АУС]], які быў часткаю Магілеўскага АУСТ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201031130732/http://bobruisk.by/admins/organi/transport/ Асіповіцкі лінейны пункт]&lt;/ref&gt;.

== Управа ==
Магілеўскі АУСТ быў часткаю транспортнае міліцыі Беларусі. Начальніка АУСТ прызначаў Начальнік [[УУС Магілеўскага аблвыканкаму|Магілеўскае абласное управы міліцыі]].

Начальнікі АУСТ:
* Сяргей Дворнікаў&lt;ref&gt;[https://shklovinfo.by/chelovek-i-zakon/mogilevskij-ovdt-rabota-po-obshhestvennomu-mneniyu/#bounce Могилевский ОВДТ. Работа по общественному мнению]&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Па-расейску: «Сергей Дворніков».}}

== Канец дзейнасьці ==
29 сьнежня 2012 ({{Мінула гадоў|29|12|2012}} гадоў таму) Магілеўскі АУСТ быў зьняты з уліку ў [[МНС РБ]]&lt;ref&gt;[https://kartoteka.by/unp-700303891 Дзень зьняцьця з уліку ў Мінпадаткаў і збораў Беларусі]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bizinspect.by/inst/5c2f2201e607f47624e3a828 Зьняцьце з уліку Магілеўскага АУСТ]&lt;/ref&gt;.

Прэзыдэнт Беларусі падпісаў Указ, які спыніў дзейнасьць Магілеўскага АУСТ 31 жніўня 2021 году&lt;ref&gt;[https://nashkraj.by/news/obshchestvo/v-baranovichakh-zakryvaetsya-otdel-transportnoy-militsii/ В Барановичах закрывается отдел транспортной милиции]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://mogilev.mvd.gov.by/m/by Старонка Управы Ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкому]{{Недаступная спасылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20240529162852/https://www.pniva.by/2015/05/predstavlen-nachalnik-mogilevskogo-rovd/ Новы Начальнік Магілеўскага РАУС]
* [https://nashkraj.by/news/obshchestvo/v-baranovichakh-zakryvaetsya-otdel-transportnoy-militsii/ В Барановичах закрывается отдел транспортной милиции]

{{МУС}}

[[Катэгорыя:Управа ўнутраных справаў Магілёўскага аблвыканкаму]]
[[Катэгорыя:Аддзел унутраных спраў на транспарце]]
[[Катэгорыя:Магілёў]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 2021 годзе]]</text>
      <sha1>4gd449n3d20tv96h11ronbcpfvopo7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастрычніцкі РАУС (Віцебск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234204</id>
    <revision>
      <id>2698962</id>
      <parentid>2307156</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="cdsbp5hpb4el3tphzw1sh8uf06lf44z" xml:space="preserve">'''Кастрычніцкі раённы аддзел унутраных справаў м. Віцебск'''(скарочана: Кастрычніцкі РАУС м. Віцебск) — [[РАУС]] у [[Кастрычніцкі раён (Віцебск)|Кастрычніцкім раёне]] Віцебску.

Падпарадкаваны [[УУС Віцебскага аблвыканкаму]]. Разьмешчаны па адрасе: м. [[Віцебск]], вул. Церашковае, д. 24&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250423014353/https://vitebsk.mvd.gov.by/by/page/oktyabr-skij-rovd-g-vitebska Кастрычніцкі РАУС м. Віцебск]&lt;/ref.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Накід:Беларусь}}
{{ВМУС}}

[[Катэгорыя:Управа ўнутраных справаў Віцебскага аблвыканкаму]]
[[Катэгорыя:Раённыя аддзелы ўнутраных справаў]]
[[Катэгорыя:Віцебск]]</text>
      <sha1>cdsbp5hpb4el3tphzw1sh8uf06lf44z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менскмэтрабуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234355</id>
    <revision>
      <id>2699045</id>
      <parentid>2617485</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1153" sha1="c7wsv3wyjqibwhau256vckgektrqlcn" xml:space="preserve">{{Кампанія|назва=«Менскмэтрабуд»|лягатып=MienskMetraBud_Löga.jpg|выява=|заснаваная=1987 рок|разьмяшчэньне=[[Менск]]|краіна=[[Беларусь]]|адрас=Вуліца Саламяная, 13|сайт=http://metrostroy.by/|ключавыя постаці=|матчына кампанія=[[Менскі мэтрапалітэн]]}}

'''Менскмэтрабуд''' — кампанія па будаўніцтве мэтрапалітэну ў [[Менск]]у, заснаваная ў 1987 року. Штаб-кватэра знаходзіцца на вуліцы Саламянай, 13. Кампанія будуе станцыі [[Менскі мэтрапалітэн|Менскага метрапалітэну]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* https://web.archive.org/web/20201011080730/http://metrostroy.by/

{{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма каардынатаў}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1987 годзе]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]]</text>
      <sha1>c7wsv3wyjqibwhau256vckgektrqlcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэдаль да тысячагодзьдзя Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234573</id>
    <revision>
      <id>2699056</id>
      <parentid>2670967</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2302" sha1="jssoz182c535bb4k2fzvkcqyvktwx1y" xml:space="preserve">{{Узнагарода|Назва=Мэдаль да тысячагодзьдзя Беларусі|Краіна={{Сьцяг БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]]|Дата заснаваньня=1980 год|Тып=[[мэдаль]]|Статус=не ўручаецца|Выява=}}

'''Мэдаль да тысячагодзьдзя Беларусі''' — мэдаль, прысьвечаны тысячагодзьдзю [[Беларусь|беларускай дзяржаўнасьці]]. Дата палягае на першых летапісных зьвестках пра [[Сьпіс полацкіх князёў|полацкага князя]] [[Рагвалод|Рагвалода]] ды [[Сьпіс тураўскіх князёў|тураўскага князя]] [[Тур (князь)|Тура]], датаваных 980 годам&lt;ref&gt;[https://knihi.com/none/Kronika_demakratycnaj_apazycyi_j_palitycnych_represijau_u_Bielarusi_1953-1988_h.html Кроніка дэмакратычнай апазыцыі й палітычных рэпрэсіяў у Беларусі 1953-1988 г.]&lt;/ref&gt;. Захоўваецца ў калекцыі [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|БІНіМу]]. Мэдаль выраблены ў ЗША ў 1980 годзе.


== Апісаньне ==
У цэнтры круглай пласьціны — традыцыйная [[Пагоня]] й лічбы 980 і 1980, а ўверсе і ўнізе надпіс «''Тысячагодзьдзе Беларусі''». На рэвэрсе выява старажытнага места, над якім на стужцы слова «''Рагнеда''» й ніжэй «''980''».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20200909084859/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki.html#did25 Мэдаль да тысячагодзьдзя Беларусі]
{{Узнагароды БНР}}
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1980 годзе]]
[[Катэгорыя:1980 год у ЗША]]
[[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]</text>
      <sha1>jssoz182c535bb4k2fzvkcqyvktwx1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэдаль да 40-х угодкаў Другога Ўсебеларускага Кангрэсу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234574</id>
    <revision>
      <id>2699054</id>
      <parentid>2670965</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2233" sha1="emq91xuvhapc783715eyx5dxnazcbgv" xml:space="preserve">{{Узнагарода|Назва=Мэдаль да 40-х угодкаў Другога Ўсебеларускага Кангрэсу|Выява=|Тып=[[мэдаль]]|Краіна={{Сьцяг БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]]|Статус=не ўручаецца|Дата заснаваньня=1984 год}}

'''Мэдаль да 40-х угодкаў Другога Ўсебеларускага Кангрэсу''' — мэдаль, прысьвечаны саракавой гадавіне [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|Другога Ўсебеларускага кангрэсу]] і выдадзены прыхільнікамі [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускае цэнтральнае рады]] ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ў 1984 годзе. Захоўваецца ў калекцыі [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|БІНіМу]].


== Апісаньне ==
На бронзавым мэдалі ў цэнтры выява [[Пагоня|Пагоні]] й дата «''27.6.1944''» (дата прывядзеньня кангрэсу), а вакол надпіс: «''1984 — 40-ыя ўгодкі Другога Ўсебеларускага Кангрэсу''». На адваротным баку ў цэнтры партрэт [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] й гады ягонага жыцьця «''1887''» і «''1976''», а ўверсе і ўнізе надпіс «''Радаслаў Астроўскі Прэзыдэнт БЦР''».

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20200909084859/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki.html#did29 Мэдаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу]
{{Узнагароды БНР}}
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1984 годзе]]
[[Катэгорыя:1984 год у ЗША]]
[[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай цэнтральнай рады]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]</text>
      <sha1>emq91xuvhapc783715eyx5dxnazcbgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэдаль да 60-й гадавіны абвяшчэньня незалежнасьці БНР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234576</id>
    <revision>
      <id>2699055</id>
      <parentid>2670966</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="gir5zytgissuxquc8xwhzvej8kk6w9a" xml:space="preserve">{{Узнагарода|Назва=Мэдаль да 60-й гадавіны абвяшчэньня незалежнасьці БНР|Дата заснаваньня=1978 год|Статус=не ўручаецца|Краіна={{Сьцяг БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]]|Тып=[[мэдаль]]|Выява=}}

'''Мэдаль да 60-х угодкаў абвяшчэньня незалежнасьці БНР''' — мэдаль, прысьвечаны шасьцідзясятай гадавіне абвяшчэньня незалежнасьці [[Беларусь|Беларусі]] [[Дзень Волі|25 сакавіка]]. Мэдаль быў выраблены ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ў 1978 годзе. Захоўваецца ў калекцыі [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|БІНіМу]].


== Апісаньне ==
На авэрсе ў цэнтры зьмешчаныя выява [[Пагоня|Пагоні]] й надпіс «''[[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]''» над дзьвюма галінкамі (дубовай і лаўравай), а па канце напіс «''1978 — 60-ыя ўгодкі абвешчаньня''». На адваротным баку надпіс «''25 сакавіка 1918 [[Менск]]''».

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20200909084859/http://kamunikat.org/bek/medali_i_znaczki.html#did20 Мэдаль да 60-х угодкаў абвяшчэньня незалежнасьці БНР]
{{Узнагароды БНР}}
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1978 годзе]]
[[Катэгорыя:1978 год у ЗША]]
[[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Дзень Волі]]</text>
      <sha1>gir5zytgissuxquc8xwhzvej8kk6w9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крысьціна Дробыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>236796</id>
    <revision>
      <id>2698987</id>
      <parentid>2619475</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5272" sha1="sqdgbaebjpfrza4xxntyzpsavzaenm6" xml:space="preserve">{{Кінэматаграфіст
| Імя                 = Крысьціна Дробыш
| Імя (арыгінал)      = 
| Фота                = 
| Шырыня              = 
| Подпіс              = 
| Імя пры нараджэньні = 
| Дата нараджэньня    = {{Нарадзілася|22|9|1990|1}}
| Месца нараджэньня   = [[Менск]]
| Дата сьмерці        = 
| Месца сьмерці       = 
| Прафэсія            = [[акторка]]
| Грамадзянства       = [[Беларусь]]
| Гады актыўнасьці    = 2013—дагэтуль
| Напрамак            = 
| Узнагароды          = 
| imdb_id             = 
| Сайт                = 
}}
{{Цёзкі}}
'''Крысьці́на Дро́быш''', у дзявоцтве ''Каза́к'' ({{нар.|1}} 22 верасьня 1990, [[Менск]]) — беларуская акторка тэатру і кіно. Адна з заснавальніц праекту «Кніжны воз»&lt;ref&gt;[https://budzma.org/news/hutarka-z-krystsinai-drobysh.html Крысціна Дробыш: «Тое, што мяне не забіла, пашкадуе, што яно мяне не забіла»]&lt;/ref&gt;. Займаецца стварэньнем аўдыякніг на беларускай мове.

== Жыцьцяпіс ==
[[Файл:Narodowe Czytanie w Mińsku Wesele5.jpg|справа|thumb|250px|«Нацыянальнае чытаньне» ў Менску (2017 г.). Чытаюць актрыса [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]] Крысьціна Дробыш і Матэвуш Адамскі, дырэктар Польскага Інстытуту ў Менску]]
У 2013 годзе скончыла тэатральны факультэт Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў па спэцыяльнасьці «Акторскае мастацтва драматычнага тэатра і кіно» (курс народнага артыста Беларусі М. М. Кірычэнкі). З 2013 году працавала ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]].

У жніўні 2020 году разам зь іншымі супрацоўнікамі Купалаўскага тэатру звольнілася, пратэстуючы супраць гвалту і ў знак салідарнасьці з [[Павал Латушка|Паўлам Латушкам]].

== Ролі ў тэатры ==
* Дзяўчына («Паўлінка» Я.Купала);
* Фрэйліна («Чорная панна Нясьвіжу» А.Дудараў);
* Дзяўчына («Ноч на Каляды» М.Гогаль);
* Хадоська («Людзі на балоце» І. Мележа);
* Зося («Пан Тадэвуш» А. Міцкевіча);
* Пакаёўка («Чайка» А.Чэхаў);
* Сафія («Шабаны» А. Бахарэвіча);
* Аля («Дзьве душы» М. Гарэцкага);
* Тацьцяна («Каханьне як мілітарызм» П. Гладзіліна);
* Каралева ў маладосьці («Юбілей ювэліра» Н. МакОліф);
* Даша («Зямля Эльзы» Я. Пуліновіч);
* Шырлі Ўэйд («Вешальнікі» М. МакДонаха);
* Агапка («Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданьнях» паводле Я. Баршчэўскага);
* Кардэлія, дачка караля Ліра («Кароль Лір» У.Шэксьпір);
* Крысьціна («Першы»);
* Іда, юнацтва («En souvenir de Шагал»).

== Асабістае жыцьцё ==
Была замужам за акторам [[Андрэй Дробыш|Андрэем Дробышам]]. Мае сына&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201120130832/https://lady.tut.by/news/life/637703.html Татуировки в честь сына и правильное питание. Как семья белорусских актеров воспитывает ребенка], [[TUT.BY]], 21-05-2019&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20201019000806/https://kupalauski.by/troupe/kryscina-drobysh/ Крысьціна Дробыш] на сайце Купалаўскага тэатру
* [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/364829/bio/ Крысьціна Дробыш] на Кино-театре
* [https://nn.by/?c=lr&amp;i=265763 «Зараз у Купалаўскі прыходзяць людзі, якія топчуць яго нагамі» — вялікая гутарка з актрысай Крысцінай Дробыш]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дробыш, Крысьціна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія акторкі]]</text>
      <sha1>sqdgbaebjpfrza4xxntyzpsavzaenm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліпін Бор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238358</id>
    <revision>
      <id>2699012</id>
      <parentid>2608373</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1378" sha1="ow3nibncrgtqmgsnu2wgdnz7mgqni1l" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Расея
|Назва                 = Ліпін Бор
|Статус                = вёска
|Назва ў родным склоне = Ліпін Бору
|Назва расейскай мовай = Липин Бор
|Суб’ект фэдэрацыі     = [[Валагодзкая вобласьць]]
 |Шырата градусаў      = 60
 |Шырата хвілінаў      = 15
 |Шырата сэкундаў      = 44
 |Даўгата градусаў     = 37
 |Даўгата хвілінаў     = 58
 |Даўгата сэкундаў     = 45
}}
'''Лі́пін Бор''' ({{мова-ru|Липин Бор}}) — вёска ў [[Расея|Расеі]], адміністрацыйны цэнтар [[Вашкінскі раён|Вашкінскага раёну]] [[Валагодзкая вобласьць|Валагодзкай вобласьці]]. Насельніцтва вёскі складала 3 672 чалавекі паводле стану на 2010 год.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210120131737/http://vologdatourinfo.ru/excursions/lipin-bor Ліпін Бор]. Валагодзкі турыстычны сайт.

{{Валагодзкая вобласьць}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Валагодзкай вобласьці]]</text>
      <sha1>ow3nibncrgtqmgsnu2wgdnz7mgqni1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макулатура (часопіс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238636</id>
    <revision>
      <id>2699026</id>
      <parentid>2672360</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="kfb6v43c4dsypjo3s3rv1ka4qfonele" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Макулатура}}
{{Часопіс
|назва            = «Макулатура»
|выява            = Макулатура.jpg
|тэматыка         = літаратурны часопіс 
|пэрыядычнасьць   = 
|мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|адрас            = [[Менск]]
|рэдактар         = 
|заснавальнік     = 
|выдавец          = 
|краіна           = [[Беларусь]]
|дата заснаваньня = 2012
|аб'ём            = 
|камплектацыя     = 
|наклад           = 
|ISSN             = 
|сайт             =
}}
'''«Макулатура»''' — беларускі літаратурны часопіс. Творчы праект, створаны сумесна [[Васіліса Паляніна-Календа|Васілісай Палянінай-Календа]] — мастаком, і [[Сяргей Календа|Сяргеем Календам]] — пісьменьнікам. Першы нумар пабачыў сьвет у 2012 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201022091549/https://www.racyja.com/kultura/chasopis-makulatura-zbirae-srodki-n/ Часопіс «Макулатура» збірае сродкі на новы нумар], Радыё рацыя&lt;/ref&gt;. Часопіс быў заснаваны як валянцёрскі і некамэрцыйны, вольны і непадцэнзурны праект.

Он-лайн-прэзэнтацыя часопіса адбылася на партале kyky.org, пазьней абмежаваны наклад на паперы&lt;ref&gt;[http://generation.by/news5516.html Макулатура: электронны часопіс на паперы], generation.by&lt;/ref&gt;. Матэрыялы ў часопісе можна знайсьці і на тарашкевіцы і на наркамаўцы, і на расейскай мове.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210205222648/https://kamunikat.org/?pubid=20136 Макулатура] на kamunikat.org
* [https://web.archive.org/web/20210201081050/http://another.by/blogs/books/17653/ «Макулатура» - адзіны андэграўндны часопіс на Беларусі], Другая культура Беларусі

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2012 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Беларуская літаратура]]</text>
      <sha1>kfb6v43c4dsypjo3s3rv1ka4qfonele</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зараджэньне (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239226</id>
    <revision>
      <id>2698941</id>
      <parentid>2692131</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10484" sha1="9dqm4j4tdy9wzq0rgggl9965idwngx0" xml:space="preserve">{{Фільм
| выява        = Inception poster.jpg
}}
'''«Зараджэ́ньне»''' ({{мова-en|Inception}}) — навукова-фантастычны баявік 2010 году&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-nolan/a-minute-with-director-nolan-talks-about-inception-idUSTRE66E1Q520100715 «A Minute With: Director Nolan talks about &quot;Inception&quot;»]. Reuters.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.warnerbros.com/movies/inception/ «WarnerBros.com — Inception»]. Warner Bros.&lt;/ref&gt;, сцэнарыстам і рэжысэрам якога стаў [[Крыстафэр Нолан]], які таксама стварыў фільм са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]]. У фільме зьняліся [[Леанарда Дыкапрыё]] як прафэсійны злодзей, які крадзе інфармацыю, пранікаючы ў падсьвядомасьць сваіх ахвяраў. Яму прапануецца магчымасьць выдаліць крымінальную гісторыю ў якасьці сплаты за імплянтацыю ідэі іншага чалавека ў падсьвядомасьць ахвяры&lt;ref&gt;[https://screenrant.com/inception-plot-synopsis-deatails-mikee-58124/ «Updated 'Inception' Synopsis Reveals More»]. Screen Rant.&lt;/ref&gt;. У складзе акторскага складу ўваходзяць [[Кен Ватанабэ]], [[Джозэф Гордан-Левіт]], [[Марыён Катыяр]], [[Эліёт Пэйдж]], [[Том Гардзі]], [[Дыліп Рао]], [[Кіліян Мэрфі]], [[Том Бэрэнгер]] і [[Майкл Кейн]].

Пасьля завяршэньня працы над фільмам ''«[[Бяссоньне (фільм, 2002)|Бяссоньне]]»'' ў 2002 годзе Нолан прадставіў [[Warner Bros.]] напісаны 80-старонкавы сцэнар да фільму жахаў, які прадугледжвае крадзёж сноў&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmmakersonfilm/7866677/Inception-Christopher-Nolan-interview.html «Inception: Christopher Nolan interview»]. Daily Telegraph.&lt;/ref&gt;. Вырашыўшы, што яму трэба больш досьведу, перш чым заняцца вытворчасьцю кінапраекту такога маштабу і складанасьці, Нолан адклаў сцэнар і замест гэтага працаваў над фільмамі ''«[[Бэтман: Пачатак]]»'' (2005), ''«[[Прэстыж (фільм)|Прэстыж]]»'' (2006) і ''«[[Цёмны рыцар (фільм)|Цёмны рыцар]]»'' (2008)&lt;ref&gt;[https://artsbeat.blogs.nytimes.com/2010/06/30/a-man-and-his-dream-christopher-nolan-and-inception/ «A Man and His Dream: Christopher Nolan and 'Inception'»]. The New York Times. &lt;/ref&gt;. Афіцыйны бюджэт фільму склаў 160 мільёнаў даляраў&lt;ref&gt;[https://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2010/07/inception-sorcerers-box-office.html «Movie projector: 'Inception' headed for No. 1, 'Sorcerer's Apprentice' to open in third»]. Los Angeles Times. &lt;/ref&gt;. Рэпутацыя і посьпех Нолана, якую ён атрымаў дзякуючы фільму «Цёмны рыцар», дазволілі прыцягнуць стваральнікам фільму 100 мільёнаў даляраў на рэклямныя выдаткі.

== Зьмест ==
Дамінік «Дом» Коб ([[Леанарда Дыкапрыё]]) і Артур ([[Джозэф Гордан-Левіт]]) ёсьць здабыдчыкамі, якія займаюцца карпаратыўным шпіянажам з выкарыстаньнем экспэрымэнтальных вайсковых тэхналёгіяў дзеля пранікненьня ў падсьвядомасьць сваіх ахвяраў і здабыдай інфармацыі праз агульны сьвет сноў. Іхная апошняя ахваря, Сайта ([[Кен Ватанабэ]]), распавядае, што ён арганізаваў сустрэчу каб праверыць Коба на, здавалася б, немагчымую працу, як то ўкараненьне ідэі ў падсьвядомасьць чалавека. Сайта хоча, каб Коб пераканаў Робэрта, сына канкурэнта Сайта Морыса Фішэра ([[Кіліян Мэрфі]]), распусьціць кампанію свайго бацькі. Сайта абяцае пазбавіць Коба ад крымінальнага статусу, што перашкаджае яму вярнуцца дадому да дзяцей.

Коб прымае прапанову і зьбірае сваю каманду, у якую ўваходзяць Імз ([[Том Гардзі]]), фальшываманэтнік, Юсуф ([[Дыліп Рао]]), хімік з дрымай, якая забясьпечае «сон у сьне», і Арыядна ([[Эліёт Пэйдж]]) — студэнтка архітэктуры, якой даручана распрацаваць лябірынт сну. Арыядна выяўляе, што ў падсьвядомасьці Коба захоўваецца інвазыўная праекцыя ягонай нябожчыцы жонкі Мэл ([[Марыён Катыяр]]). Пасьля сьмерці Фішэра каманда суправаджае Робэрта ў падарожжы ў агульны сон. На кожным узроўні сну чалавек, які стварае сон, застаецца на тым узроўні, дзе ён стварае гэты сон, каб па запыце абудзіць іншых чальцоў каманды з больш глыбокага сну.

Першы ўзровень — сон Юсуфа пра Лос-Анджэлес. Каманда выкрадае Робэрта, але падвяргаецца нападам зь ягонае падсьвядомасьці. Сайта паранены, і Коб расказвае іншых, што, паміраючы ў сьне, звычайна летуценьнік абуджаецца, аднак сэдатыўныя рэчывы замест гэтага накіруюць яго ў «прамежкавае становішча», то бок сьвет бясконцай падсьвядомасьці. Імз выдае сябе за хроснага бацьку Робэрта Пітэра Браўнінга, каб прапанаваць Робэрту перагледзець тэстамэнт бацькі. Коб распавядае Арыядне, што яны з Мэлам увайшлі ў «прамежкавае становішча», экспэрымэнтуючы з тэхналёгіяй абмену снамі. Правёўшы ў сьне пяць гадзінаў рэальнага часу, яны правялі ў сваім сьне пяцьдзесят гадоў. Калі Мэл адмовілася вярнуцца да рэальнасьці, Коб выкарыстаў форму стварэньня, рэактываваўшы свой татэм — аб’ект, які летуценьнікі выкарыстоўваюць дзеля адрозьненьня сноў ад рэальнасьці. Прачнуўшыся, Мэл усё яшчэ верыла, што ёй сьніцца. Спрабуючы «прачнуцца» па-сапраўднаму, яна скончыла жыцьцё самагубствам і падставіла Коба, каб прымусіць яго зрабіць тое ж самае. Коб уцёк з ЗША, пакінуўшы дзяцей на апеку Майлза. Юсуф вязе каманду ў фургоне, калі яны трапляюць на другі ўзровень, гатэль, які сьніцца Артуру, такім чынам падарожжа працягваецца.

== Крытыка ==
На [[Rotten Tomatoes]] фільм мае рэйтынг ухваленьня 87% на аснове 359 аглядаў, зь сярэднім рэйтынгам 8,10/10. Паводле меркаваньня крытыкаў фільм ёсьць разумным, інавацыйным і захапляльным, і зьяўляецца той рэдкім блокбастарам, які дасягае посьпеху як у эмацыйным, гэтак і ў інтэлектуальным пляне. [[Metacritic]], іншы агрэгатар аглядаў, прызначыў фільму сярэднеўзважаны бал 74 з 100 магчымым, заснаваным на 42 водгуках, якія маюць у цэлым станоўчыя водгукі&lt;ref&gt;[https://www.metacritic.com/movie/inception «Inception»]. Metacritic.&lt;/ref&gt;. Аўдыторыя, апытаная [[CinemaScore]], паставіла фільму сярэдні бал B+ паводле шкалы ад A да F&lt;ref&gt;[https://www.variety.com/article/VR1118021880.html «'Inception' tops weekend box office»] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Variety.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240414144503/https://inceptionmovie.com/ Афіцыйны сайт].
* {{IMDb твор|1375666}}
* {{Rotten tomatoes|inception}}
* {{Metacritic фільм|inception}}
* [https://www.allmovie.com/movie/v480818 Зараджэньне] на сайце AllMovie {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Фільмы 2010 году]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2010 году]]
[[Катэгорыя:Драматычныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Фільмы Крыстафэра Нолана]]
[[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя баевікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Баевікі-трылеры]]
[[Катэгорыя:Фільмы Warner Bros.]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы IMAX]]
[[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]]</text>
      <sha1>9dqm4j4tdy9wzq0rgggl9965idwngx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леаніла Чарняўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239438</id>
    <revision>
      <id>2699000</id>
      <parentid>2698223</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9684" sha1="4dilah9csi02klzbqbjshuto7sa0r5a" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Пісьменьніца}}
'''Леаніла Ўсьцінаўна Чарняўская (Гарэцкая)''' (16 лістапада 1893, [[Таргуны]], [[Докшыцкі раён]] — 26 верасьня 1976, [[Ленінград]]) — беларуская [[Пісьменьніца|пісьменьніца,]] [[перакладчык|перакладніца]], [[Пэдагогіка|пэдагогіца]], жонка клясыка беларускай літаратуры Максіма Гарэцкага.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Скончыла [[Марыінскую вышэйшую вучэльню]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1910 годзе. З 1911 да 1918 гады працавала настаўніцай пачатковай школы ў сяле [[Залесьсе]] на Дзісеншчыне. У 1919—1923 гадах выкладала беларускую мову ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], а ў кастрычніку 1923 году разам з мужам, пісьменьнікам [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]], прыехала ў [[Менск]]. Потым жыла ў Горках Магілёўскай вобласьці. У 1932 годзе пераехала ў [[Вятка (горад)|Вятку]], куды быў высланы муж, працавала выхавацелькай у дзіцячым садку, потым жыла ў гарадзкім пасёлку Пясочня (цяпер г. Кіраў Калускай вобласьці), у [[Ленінград]]зе (з 1947 году).

== Творчасьць ==
Першая праца выйшла ў 1919 годзе — зборнік «Дзяціныя гульні» (Вільня). Першае апавяданьне «Мікітка» апублікавала ў 1921 годзе (газэта «[[Наша думка]]», Вільня). Аўтар чытанкі «Родны край» для 1, 2, 3, 4 году навучаньня (1919, перавыдавалася да 1936 году). Выйшлі кнігі прозы «Апавяданьні», «Валуй — камісар часоў Кераншчыны», «Падарожніца», «Бязьдзетуха» (усе ў 1930), «Апавяданьні» (1983), кнігі для дзяцей «Варка» (1928), «Кот Знайдзён» (1929), «Андрэйка» (1930), «Перамога» (1932), «Лявонка» (1932), «Сталёвы конь» (1933), «Жук» (1960), «Казёл Мэка і Кудла» (1979).

Пераклала на беларускую мову аповесьці В.Забайкальскага «Маленькія чырвонаармейцы» (1931), А.Іркутава «Пан Бергэр падае ў адстаўку» (1931), Я.Хазіна «Барабаншчык рэвалюцыі» (1932), «Апавяданьні старога матросу» С.Заяіцкага (1930), «Рэха» [[Эліза Ажэшка|Э.Ажэшкі]] (Вільня, 1919), «Гісторыю аднаго мядзьведзя» Э.Сэтана-Томпсана (1927), «Бунт Моці-Гёджа» Р.Кіплінга (1927), «Прыгоды Фрыдрыха Крона ў Сярэдняй Эўропе. Расстрэл рабочай моладзі ў Радожыне» Г.Краўса (1932), «Тыля Уленшпігэля» Ш. дэ Кастэра (1934), а для чытанкі «Родны край» — урыўкі з твораў А.Чэхава, А.Серафімовіча, У.Гаршына, Г.Караленкі, Д. Маміна-Сыбірака і інш.

== Кнігапіс ==
* {{Артыкул| аўтар = Л. Г. | загаловак = Мікітка. | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-6.pdf?sequence=8&amp;isAllowed=y | мова = | выданьне = [[Наша думка]] | тып = грамадзка-палітычная і літаратурная тыднёвая газэта | год = 11 лютага 1921 | том = | нумар = 6 | старонкі = 4, 5 }}
* {{Артыкул| аўтар =Л. Чарняўская. | загаловак = Падарожніца. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-068.pdf | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год  = 1927, 25 сакавіка| том   = | нумар  = 68 (1960) | старонкі  = 7 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =Л. Чарняўская. | загаловак = Падарожніца. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-069.pdf | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год  = 1927, 26 сакавіка| том   = | нумар  = 69 (1961) | старонкі  = 7 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

;Пераклады
* {{Артыкул| аўтар = А. Гарэшкі. | загаловак = Рэха. (Пераклад з польскага Л. Чарняўскай). | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2319/219738-1919-54.pdf?sequence=49&amp;isAllowed=y| мова = | выданьне = [[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]] | тып = газэта | год = 1919, 25 ліпня | том = | нумар = 54 | старонкі = 2, 3 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = А. Гарэшкі. | загаловак = Рэха. (Пераклад з польскага Л. Чарняўскай). | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2319/219738-1919-55.pdf?sequence=50&amp;isAllowed=y| мова = | выданьне = [[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]] | тып =газэта | год  =1919, 26 ліпня | том   = | нумар  =55 | старонкі = 2 | issn = }}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Леаніла Усьцінаўна Чарняўская // Беларускія пісьменьнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1992—1995.
* Леаніла Усьцінаўна Чарняўская. Кароткі даведнік. Пісьменьнікі савецкай Беларусі.-Мн.: 1984. С.361-362.
* Леаніла Усьцінаўна Чарняўская. Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва. Т.1.-Мн.: 1984. С. 533.
* Азгур,З. То, что помнится. — Мн.: 1984. С.29-30.
* Брыль, Янка. Пасьля лемантара. У кн.: Сёння і памяць. — Мн.: 1985. С. 182, 188—189.
* Гарэцкая, Галіна. Пра маю маці — Леанілу Чарняўскую// Чарняўская, Леаніла. Казёл Мэка і Кудла. — Мн.: 1979. С.122-126.
* Гарэцкая, Галіна. Пра маці // ЛіМ. 1983. 18 ліст.
* Гарэцкая, Галіна. Наша сям’я // Максім Гарэцкі. Успаміны. Артыкулы. Дакумэнты. — Мн.: 1984. С. 21-59.
* Кенька, М. Талант дабрыні. — Лім. 1984. 11 мая.
* Ліўшыц, Уладзімір. Жанчына вялікага сэрца і мужнасьці.// Раскопкі вакол Горацкага «Парнаса».- Горкі: 2001. С. 147—154.
* Шушкевіч, С. П. Душой с родным краем.- Лім. 1968. 22 ліст.
* Хорсун, С. Шчырасьцю сьветляцца словы.- Полымя. 1983. №12. С.210-211.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190713105023/http://pdf.vlib.by/BANNER/GARETSKI-2013/zviazda-20-22-02-2013.pdf Дасаева, Тацьцяна. Максім Гарэцкі і Леаніла Чарняўская. Гісторыя каханьня].
* [https://web.archive.org/web/20150315034545/http://slovo.ws/bio/bel/22/0010.html Чарняўская Леаніла. Біяграфія.]
* [http://zil.mogved.by/content/zhanchyna-vjal-kaga-sjerca-muzhnasc/stati Ліўшыц, Уладзімір. Жанчына вялікага сэрца і мужнасьці]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20140310000429/http://horki.info/navina/901.html Гарбацкі, Уладіслаў. Леаніла Чарняўская: «У новы век і праўда новая»]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чарняўская, Леаніла}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]]
[[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]]</text>
      <sha1>4dilah9csi02klzbqbjshuto7sa0r5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарыта Ляўчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241081</id>
    <revision>
      <id>2699030</id>
      <parentid>2521661</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13165" sha1="hok1xrt67k6yb4lul87tgso075d13n0" xml:space="preserve">{{Музыка
|Імя               = Маргарыта Ляўчук
|Лёга              = 
|Памер_лёга        = 
|Апісаньне_лёга    = 
|Фота              = MargaritaLevchuk1.jpg
|Памер_фота        = 
|Апісаньне_фота    = 
|Дата_нараджэньня  = {{Нарадзілася|16|04|1990}}
|Месца_нараджэньня = {{Сьцяг|БССР}} [[Страдзеч]], [[Берасьцейскі раён]], [[Берасьцейская вобласьць]], [[БССР]]
|Дата_сьмерці      = 
|Месца_сьмерці     = 
|Гады              = 
|Краіна            = [[Беларусь]]
|Прафэсіі          = [[опэрная сьпявачка]], [[акторка]]
|Голас             = [[сапрана]]
|Інструмэнты       = 
|Жанры             = [[опэра]], [[джаз]], [[этна]]
|Псэўданімы        = 
|Гурты             = 
|Супрацоўніцтва    = 
|Лэйблы            = 
|Узнагароды        = 
|Сайт              = 
|Узнагароды          = [[File:Pahonia Medal BNR ribbon.png|50px]] [[Мэдаль Ордэну Пагоні]]&lt;ref name=pahonia&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/gerasimenya-lyauchuk-bakharevich-atrymayuc-ad-rady-bnr-medali-ordena-pagoni|title=Герасіменя, Ляўчук, Бахарэвіч атрымаюць ад Рады БНР медалі Ордэна Пагоні|work=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=27.11.2023}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Цёзкі}}
'''Маргары́та Алякса́ндраўна Ляўчу́к''' ({{нар.|1}} 16 красавіка 1990, вёска [[Страдзеч]], [[Берасьцейскі раён]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]] [[БССР]]) — беларуская опэрная сьпявачка ([[сапрана]]).

== Жыцьцяпіс ==
Скончыла Берасьцейскую музычную школу №1, [[Берасьцейскі музычны коледж імя Рыгора Шырмы]] па спэцыяльнасьці «Хоравае дырыгенства», у 2016 року — [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную акадэмію музыкі]].

З 2012 року зьяўлялася салісткай Музычнага дому «Клясыка». У 2016—2020 роках — салістка [[Вялікі тэатар Беларусі|Вялікага тэатру Беларусі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Виктория Полякова.|загаловак = «Это голос, который у нас не забрать»|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне = [[Брестская газета]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год = 25 верасьня 2020|выпуск=|том=|нумар = 39 (928)|старонкі = 5|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Выступае ў спэктаклях і канцэртах у Беларусі, Летуве, Нямеччыне, Польшчы, Расеі, Францыі&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Белохвостик Н.| прозьвішча = Белохвостик| імя = Надежда| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 сьнежня 2017| url = https://www.kp.ru/daily/26773/3806174/| копія = | дата копіі = | загаловак = Солистка Белорусской оперы Маргарита Левчук: Ради «Большой оперы» отказалась петь премьеру «Травиаты»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Комсомольская правда]]| дата доступу = 10 сакавіка 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Як запрошаная артыстка выступае на сцэнах вядучых эўрапейскіх опэрных тэатраў&lt;ref name=&quot;Кп&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Отто Э.| прозьвішча = Отто| імя = Эвика| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 ліпеня 2020| url = https://www.kp.ru/daily/27155/4253107/| копія = | дата копіі = | загаловак = Оперная певица Маргарита Левчук: Благодарна всем, кто говорил, - напрасно ты в столицу из своей деревни приехала| фармат = | назва праекту = | выдавец = Комсомольская правда| дата доступу = 10 сакавіка 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 2020 року брала ўдзел у [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|перадвыбарчай]] кампаніі [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]]. Адказная ў пытаньнях захаваньня культуры і нацыянальнай спадчыны ў камандзе [[Павал Латушка|Паўла Латушкі]] і ў [[Народнае антыкрызіснае кіраўніцтва|Народным антыкрызісным кіраўніцтве]]&lt;ref name=&quot;нак&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://belarus-nau.org/by#rec251928216| копія = | дата копіі = | загаловак = Народнае антыкрызіснае ўпраўленне| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата доступу = 10 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Увосені 2020 року зьехала ў Летуву ў сувязі зь перасьледам&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Вероника Кострова.|загаловак = «Мы, белорусы, такие упёртые…»|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне = [[Брестская газета]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год = 24 сьнежня 2020|выпуск=|том=|нумар = 52 (941)|старонкі = 17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2024 году стала вядома, што [[Берасьцейскі абласны суд]] завочна прысудзіў Ляўчук некалькі гадоў пазбаўленьня волі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/hroniki-represij-za-24-czervenja-knihi-palitznjav|title=Хронікі рэпрэсій за 24 чэрвеня: кнігі палітзняволенага Паўла Севярынца прызналі «экстрэмісцкімі»|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;.

== Опэрныя партыі ==
* «[[Вясельле Фігара]]» [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Вольфганга Амадэя Моцарта]] — ''Барбарына''
* «[[Чароўная флейта]]» Вольфганга Амадэя Моцарта — ''Царыца ночы''
* «[[Рыгалета]]» [[Джузэпэ Вэрдзі]] — ''Джыльда''
* «[[Травіята]]» Джузэпэ Вэрдзі — ''Віялета''
* «[[Рамэа і Джульета (опэра Гуно)|Рамэа і Джульета]]» [[Шарль Гуно|Шарля Гуно]] — ''Джульета''
* «[[Капулеці і Мантэкі (опэра)|Капулеці і Мантэкі]]» [[Вінчэнца Бэліні]] — ''Джульета''
* «[[Кандыд, або Аптымізм|Кандыд]]» [[Леанард Бэрнстайн|Леанарда Бэрнстайна]] — ''Кунігунда''
* «[[Verbum Nobile]]» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] — ''Зося''
* «[[Казкі Гофмана]]» [[Жак Афэнбах|Жака Афэнбаха]] — ''Алімпія''
* «[[Багема (опэра)|Багема]]» [[Джакама Пучыні]] — ''Мюзэта''

== Узнагароды ==
Фіналістка і ляўрэатка 14 міжнародных вакальных конкурсаў у Беларусі, Гішпаніі, Грузіі, ЗША, Італіі, Летуве, Нямеччыне, Расеі, Эстоніі&lt;ref name=&quot;нак&quot; /&gt;.

Фіналістка праекту тэлеканалу «[[Культура (тэлеканал, Расея)|Россия К]]» «Вялікая опэра» (2017)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Полина Бабчёнок.| прозьвішча = Бабчёнок| імя = Полина| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 лютага 2018| url = https://www.belcanto.ru/18022701.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Маргарита Левчук: «Успех — это реальный труд!»| фармат = | назва праекту = Belcanto.ru| выдавец = | дата доступу = 10 сакавіка 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Юлия Тимирязева.| прозьвішча = Тимирязева| імя = Юлия| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 28 верасьня 2018| url = https://www.sb.by/articles/kak-zvezda-gollivuda.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Финалистка популярного телепроекта “Большая опера” Маргарита Левчук успешна и востребованна| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[СБ. Беларусь сегодня]]| дата доступу = 10 сакавіка 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

27 лістапада 2023 году уганараваная [[Мэдаль Ордэну Пагоні|Мэдалём Ордэну Пагоні]] з боку [[Рада БНР|Рады БНР]]&lt;ref name=pahonia/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20231127160433/https://nina.nashaniva.com/?c=lr&amp;i=223786 Опэрная сьпявачка Маргарыта Ляўчук гатовая адчыняць дзьверы нагой, паказваць пашпарт і крычаць: „Я — беларуска!“] // Наша Ніна, 19 студзеня 2019
* {{Facebook|margo.bysia}}
* {{Instagram|margarita.levchuk.official}}
* [https://www.operabase.com/artists/margarita-levchuk-73576/en Профіль] {{ref-en}} у OperaBase
* {{YouTube|id=SkPpHwSqjbE|logo=1|назва=Вялікая опэра-2017. Маргарыта Ляўчук. Беларуская народная песьня „Купалінка“}} // Тэлеканал „Культура“, 18 ліпеня 2018.
* {{YouTube|id=5aC_84zObPg|logo=1|назва=Опэрная дзіва Маргарыта Ляўчук — пра сэкс, маянэз і Макса Каржа}} // [[Белсат]] Музыка. 27 кастрычніка 2018.
* {{YouTube|id=uI_X0Nf1-7Q|logo=1|назва=Маргарыта Ляўчук, Юстас Чапоніс — канцэрт «Жыве Беларусь!»}} // Margarita Levchuk. Soprano. 29 кастрычніка 2020.
* {{YouTube|id=gPwHMXWZX4Q|logo=1|назва=Здала Лукашэнку. Ляўчук пра карпараты з дыктатарам, кума-мянта і запрашэньне ў КС і НАУ}} // Тэлебудка, 30 лістапада 2020.
* {{YouTube|id=B37JyzGuMkY|logo=1|назва=Сьвяточны вечар з Маргарытай Ляўчук у Палацы Радзівілаў у Небарове}} // [[Беларускі фонд культурнай салідарнасьці]], 27 сьнежня 2020.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ляўчук, Маргарыта Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Страдзечы]]
[[Катэгорыя:Беларускія опэрныя сьпевакі і сьпявачкі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берасьцейскім раёне]]
[[Катэгорыя:Асобы Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатру опэры і балету]]
[[Катэгорыя:Народнае антыкрызіснае кіраўніцтва]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія сапрана]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём Ордэну Пагоні]]
[[Катэгорыя:Завочна асуджаныя]]</text>
      <sha1>hok1xrt67k6yb4lul87tgso075d13n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыя Шцястна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241267</id>
    <revision>
      <id>2699039</id>
      <parentid>2698252</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2431" sha1="8qefrdtth7cbbjz9k5x5b99c57dfdt2" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца}}
'''Марыя Шцястна''' ({{мова-cs|Marie Šťastná}}, {{Нарадзіўся|6|4|1981}}, [[Валаскі Мэзыржычы]], [[Чэхія]]) — чэская паэтка, [[ювэлір]]ка.

== Жыцьцяпіс ==
У [[Острава|Остраве]] вывучала гісторыю мастацтва, цяпер жыве ў [[Прага|Празе]] і прафэсійна займаецца вырабам ювэлірных упрыгожаньняў.

=== Творчасьць ===
Аўтарка зборнікаў паэзіі «Вясновым крывадушнікам» (''Jarním pokrytcům'', 1999), «Пэйзаж з Афэліяй» (''Krajina s Ofélií'', 2003), за якую атрымала прэстыжную [[прэмія імя Іржы Ортэна|прэмію імя Іржы Ортэна]] і выбарка вершаў зь якой была апублікаваная па-беларуску ў чэскім нумары часопіса «[[ARCHE]]» (№6, 2009; https://web.archive.org/web/20100129004009/http://www.arche.by/by/21/50/1317/ ) і «Akty» («Акты», 2006). У 2010 годзе атрымала [[Дрэздэнская прэмія|Дрэздэнскую прэмію за лірыку]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnn-online.de/dresden/web/regional/kultur/detail/-/specific/8-Dresdner-Lyrikpreis-geht-an-Marie-Stastn-Bardinale-2010-beendet-1554784766|title=8. Dresdner Lyrikpreis geht an Marie Stastná - Bardinale 2010 beendet|language=de|date=6 September 1010|accessdate=27 April 2014|}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==
* 1999 — Jarním pokrytcům
* 2004 — Krajina s Ofélií
* 2006 — Akty
* 2010 — Interiéry
* 2019 — Štěstí jistě přijde

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100129004009/http://www.arche.by/by/21/50/1317/ Вершы па-беларуску] ў часопісе Архэ №6-2009
* [https://web.archive.org/web/20210102085145/http://prajdzisvet.org/kit/63-usio-budzie-jak-i-raniej.html падборка вершаў па-беларуску] ў часопісе [[ПрайдзіСвет]]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шцястна, Марыя}}
[[Катэгорыя:Чэскія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Ювэліры]]</text>
      <sha1>8qefrdtth7cbbjz9k5x5b99c57dfdt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каракіліская бітва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242381</id>
    <revision>
      <id>2698957</id>
      <parentid>2668110</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7778" sha1="fd26ggbynw7pg151pvuks92ra67g8hs" xml:space="preserve">{{Бітва
|Назва           = Каракіліская бітва
|Вайна           = [[Першая сусьветная вайна]]
|Выява           = 
|Подпіс да выявы = 
|Дата            = 25—28 траўня
|Месца           = [[Каракіліс]]
|Вынік           = Перамога Армэніі
|Войска1         = {{Сьцяг|Асманская імпэрыя}} [[Асманская імпэрыя]]
|Войска2         = {{Сьцяг Армэніі}}[[Армянская нацыянальная рада]]
|Камандуючы1     = {{Сьцяг|Асманская імпэрыя}} [[Вехіп-паша]]
|Камандуючы2     = {{Сьцяг Армэніі}} [[Фама Назарбекаў]]
|Колькасьць1     = {{Сьцяг Асманскай імпэрыі}} 10 тыс. салдат пры 70 гарматах і 40 кулямётах&lt;ref name=&quot;fedayi-st_01_007&quot;&gt;[http://www.fedayi.ru/st_01_007.php FEDAYI.ru :: Фидаи — Герои Армянского народа]&lt;/ref&gt;
|Колькасьць2     = {{Сьцяг Армэніі}} 6 тыс. салдат пры 70 гарматах і 20 кулямётах&lt;ref name=&quot;fedayi-st_01_007&quot;/&gt;
|Страты1         = 4500
|Страты2         = 4700-5000
}}
'''Каракіліская бітва''' ({{мова-hy|Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ}}) адбылася 25—28 траўня 1918 году, паміж турэцкімі і армянскімі войскамі ля [[Каракіліс]]у&lt;ref&gt;сучасны [[Ванадзор]]&lt;/ref&gt;.

== Перадумовы ==
Пасьля перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] расейская армія пакінула [[Заходняя Армэнія|Заходнюю Армэнію]] і [[Каўкаскі фронт (Першая сусьветная вайна)|Каўкаскі фронт]], дзе супрацьстаяла арміі Асманскай імпэрыі. Іх месца паспрабавалі заняць [[Армянскі корпус|Армянскія войскі]] пад камандай генэрала [[Фама Назарбекаў|Назарбекава]].

Парушыўшы перамір’е, турэцкая армія ў пачатку 1918 году ўварвалася ў Заходнюю Армэнію, захапіўшы некалькі гарадоў ([[Эрзурум]], [[Сарыкамыш]], [[Карс]]).

У ночы на 15 траўня 1918 году туркі на Батумскай мірнай канфэрэнцыі высунулі ўльтыматум аб эвакуацыі армянамі [[Гюмры|Александропаля]] на працягу 24 гадзінаў і адыходзе армянскага войска на лінію за 40 км ад гораду. Не чакаючы адказу, ранкам 15 траўня турэцкія войскі перашлі Арпачай і пачалі наступ да шашы Тыфліс—Александропаль. Армянскія войскі пачалі сьпешна ў гармідары адыходзіць ад Александропаля ў Дзіліжан, пакідаючы шмат зброі ворагу.

Разам з войскам сыходзілі і тысячы ўцекачоў-армянаў, бясьпеку якіх забясьпечваў атрад [[Андранік Азанян|Андраніка Азаняна]]. З Александропаля частка турэцкіх войскаў рушыла да [[Ерэван|Эрывані]], дзе адбылася [[Сардарапацкая бітва]]), іншая частка — на [[Ванадзор|Каракліс]]. Пасьля двух дзён баёў у Джалалаглы (цяпер [[Сьцепанаван]]), атрад Андраніка 20 траўня замацаваўся ў сяле Дсех, а потым падышоў да [[Дыліжан]]у.

== Сілы бакоў ==
Армянскія войскі пад [[Ванадзор]]ам налічвалі 6 тысячаў салдат, 70 гармат і 20 кулямётаў&lt;ref name=&quot;fedayi-st_01_007&quot;/&gt;, у туркаў было 10 тысячаў салдат, 70 гармат і 40 кулямётаў. Армянскім войскам на дапамогу прыйшлі добраахвотнікі з суседніх вёсак&lt;ref name=&quot;fedayi-st_01_007&quot;/&gt;.

== Бітва ==
З 26 па 28 траўня пад Каракіліскам адбылася найбольш важнае бітва ў [[армяна-турэцкая вайна (1918)|армяна-турэцкай вайне 1918 году]]. Армянскія стралковыя палкі змагаліся ўпарта, але туркі сканцэнтравалі супраць армянскай лініі абароны ня толькі 36-ю Каўкаскую, але і 5-ю Каўкаскую дывізіі, што наступала з боку Джэлалаглы.

27 траўня Назарбекаў страціў вёску Безабдал і гару, што ўзвышаецца над ёй, пасьля чаго правы флянг армян ссунуўся да станцыі Шаганлы. На наступны дзень туркі абышлі армянскія сілы зьлева, захапілі сяло Вартанлы і адрэзалі шашу да Дыліжану.

Назарбекаў зь цяжкасьцю здолеў вывесьці свае войскі з крытычнага становішча. Адыходзячыя праз горныя праходы армянскія атрады ўзялі шашу пад кантроль у вёсак Базікент і Нікіціна, і 29 траўня захапілі пазыцыі ў Дыліжану. Войскі Назарбекава скараціліся ў выніку страт і магчыма дэзэрцірства да 5000 салдат, баявы дух якіх быў не занадта высокі. На наступны дзень Андранік далучыўся да Назарбекава ў Дыліжане, але адмовіўся прызнаць перамір’е, якое было падпісана на той момант і са сваёй дывізіі адправіўся ў горы, якія выступаюць над возерам Севан (Гёйча).

== Вынікі ==
Падчас наступу туркі сутыкнуліся з моцным супрацівам, у выніку якога пастанавілі не прасоўвацца ўглыб Армэніі. Дзякуючы армянскім вайскоўцам і добраахвотнікам, зьявілася магчымасьць стварыць [[Рэспубліка Арменіі|Рэспубліку Арменіі]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150924021520/http://www.genocide.ru/enc/karakilisa-battle.htm Каракіліская бітва]

[[Катэгорыя:Падзеі 25 траўня]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1918 году]]
[[Катэгорыя:Бітвы Першай сусьветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Армэніі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Турэччыны]]
[[Катэгорыя:Асманская імпэрыя ў Першай сусьветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Армэнія ў Першай сусьветнай вайне]]</text>
      <sha1>fd26ggbynw7pg151pvuks92ra67g8hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кюстэндыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243041</id>
    <revision>
      <id>2698993</id>
      <parentid>2537876</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1941" sha1="9zp0tg7xpo474thsb58gnzm4v0njpt5" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                 = Кюстэндыл
|Статус                = горад
|Код мовы назвы краіны = bg
|Краіна                = Баўгарыя
|Назва ў родным склоне = Кюстэндылу
|Шырата паўшар’е       = паўночнае
 |Шырата градусаў      = 42
 |Шырата хвілінаў      = 17
 |Шырата сэкундаў      = 
|Даўгата паўшар’е      = усходняе
 |Даўгата градусаў     = 22
 |Даўгата хвілінаў     = 41
 |Даўгата сэкундаў     = 
}}
'''Кюстэнды́л''' ({{мова-bg|Кюстендил}}) — горад на захадзе [[Баўгарыя|Баўгарыі]], які зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Кюстэндыльская вобласьць|Кюстэндыльскай вобласьці]].

== Гісторыя ==
У пэрыяд жалезнага веку ў мястэчку было разьмешчанае тракійскае паселішча, пазьней вядомае як рымскае ў I стагодзьдзі. У Сярэднявеччы горад пераходзіў паміж [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйскай імпэрыяй]], Баўгарыяй і Сэрбіяй пакуль не далучыўся да складу [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]] ў 1395 годзе. Пасьля стагодзьдзяў асманскага панаваньня горад у 1878 годзе стаў часткай незалежнай баўгарскай дзяржавы.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20071012023147/http://www.kustendil.info/ Інфармацыйны партал].

[[Катэгорыя:Кюстэндыл| ]]</text>
      <sha1>9zp0tg7xpo474thsb58gnzm4v0njpt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царква Сьвятога Спаса (Барань)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245704</id>
    <revision>
      <id>2698984</id>
      <parentid>2698088</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне  літаратура</comment>
      <origin>2698984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18597" sha1="krz4m7qotgzpn5o91a5imjramjclbvk" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Славутасьць 
|Тып                      = Помнік сакральнай архітэктуры
|Назва                    = Царква Сьвятога Спаса
|Арыгінальная назва       =
|Выява                    = Stročycy - 09.jpg
|Подпіс выявы             = Спаская царква
|Шырыня выявы             =
|Статус                   = 
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжаньня  = 
|Месцазнаходжаньне        = [[Барань]] (ад пачатку) &lt;br&gt; [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]
|Канфэсія                 = 
|Эпархія                  = 
|Ордэнская прыналежнасьць = 
|Тып будынка              = 
|Архітэктурны стыль       = 
|Аўтар праекту            = 
|Будаўнік                 = 
|Заснавальнік             = 
|Першае згадваньне        = 
|Заснаваньне              = 1704
|Асноўныя даты            = {{Славутасьць/Даты||||||}}
|Скасаваны                =
|Пачатак будаўніцтва      =
|Канчатак будаўніцтва     =
|Будынкі                  = {{Славутасьць/Будынкі||||||}}
|Прыбудоўкі               =
|Вядомыя насельнікі       =
|Рэліквіі                 =
|Плябан                   =
|Стан                     =
|Шырата паўшар’е          = паўночнае
 |Шырата градусаў         = 53
 |Шырата хвілінаў         = 49
 |Шырата сэкундаў         = 35.97
|Даўгата паўшар’е         = усходняе
 |Даўгата градусаў        = 27
 |Даўгата хвілінаў        = 22
 |Даўгата сэкундаў        = 41.42
|Назва мапы               =
|Пазыцыя подпісу на мапе  =
|Водступ подпісу на мапе  =
|Сайт                     =
|Commons                  = 
}}
'''Царква Сьвятога Спаса'''{{Заўвага|[[Царква Сьвятога Спаса|Назва помніка архітэктуры]] прыводзіцца паводле [[Старабеларуская мова|беларускай гістарычнай традыцыі]]. Афіцыйны тытул [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскага патрыярхату]]: «Царква Праабражэньня Гасподняга» або «Спаса-Праабражэнская царква» ({{мова-ru|Церковь Преображения Господнего, Спасо-Преображенская церковь|скарочана}}); таксама '''Спаская царква'''}} — помнік архітэктуры XVIII ст. у [[Беларускі музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музэі народнай архітэктуры і побыту]], перавезены зь места [[Барань|Барані]]. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]].

== Гісторыя ==
[[Файл:2026.03.15 Exterior of Church of the Transfiguration in Barań, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 02.jpg |міні|зьлева|280пкс|Экстэр'ер старажытнай драўлянай Царквы Сьвятога Спаса. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]]]]

Спаскую царкву ў Барані збудавалі ў 1704 годзе для [[парафія|парафіі]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)&lt;ref name=&quot;атлас2&quot;&gt;{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 93 (А-3), 181&lt;/ref&gt;. У другой палове XІX ст. яе перабудавалі.

Згодна вопісу 1857 году к царкве былі прыпісаны: сяло [[Барань]] і вёскі — [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]] , [[Клюшнікава]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]] (усяго 1788 парафіянаў)&lt;ref name=&quot;Списки&quot;&gt;{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = https://www.prlib.ru/item/466837 |адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург |Ленинград]]|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =203 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

На канец 19 стагодзьдзя ў парафіі 12 школ царкоўных, у якіх вучыліся 415 хлопчыкаў і дзяўчынак, парафіян 3035 чалавек. Хор у царкве, пад кіраўніцтвам настаўніка царкоўнай школы. Зямлі царкоўнай 41 дзесяціна; памяшканьні для кліра царкоўнапрыходзкія. Папячыцельства на свае сродкі неаднаразова рамантавала і ўпрыгожвала храм&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Мисаилъ Епископъ Могилевскій и Мстиславскій.| загаловак = Путевыя замѣтки при обозрѣніи церквей Могилевской епархіи Преосвященнѣйшимъ Мисаиломъ, Епископомъ Могилевскимъ и Мстиславскимъ, въ 1899 году. | спасылка  = | мова  = | выданьне  = [[Могилевскія епархіальныя вѣдомости]] | тып = газэта | год  = 1—11 января 1900| том   = | нумар  = 1—2 | старонкі  = 8 (1—10) | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;.

У 1910 годзе к царкве былі прыпісаны  [[Куцеінскі Прачысьценскі манастыр]], [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], сяло й маёнтак [[Барань]], маёнтак Вусьце, маёнтак Забалацьце, маёнтак Клюшнікава, маёнтак Шчэцінка й вёскі: [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]], [[Клюшнікава]], [[Татарск (Аршанскі раён)|Татарск]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]],  [[Яромкавічы]]; фермы: Барздоўшчына, Белая, Вязавая, Курчаўка, Паплаўка (усяго 4572 парафіяніна)&lt;ref name=&quot;Список&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка = |адказны =Под ред. Георгія Павловича Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі = |старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;

У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву, якую перарабілі пад клюб. У 1961 годзе ў будынку разьмясьцілі фуражны склад калгаса «Авангард». У 1989 годзе царкву перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]].
[[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|справа|270пкс|Сілініч. Узьнясеньне. 1808. Беларуская школа. [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]. Дошка, яечная тэмпэра. 147×93×17 см.]]

== Архітэктура ==
Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аснову архітэктурнай кампазыцыі складае цэнтральны квадратны ў пляне высокі зруб з 4-схільным дахам, на якім стаіць высокі і вузкі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] зь невялікім [[купал-баня|купалам-баняй]]. Даўжыня сьцяны цэнтральнага зрубу 9 м. Ніжэйшую 5-гранную [[апсыда|апсыду]] накрывае шматсхільны дах. З трох бакоў вакол цэнтральнага зрубу ўзвышаецца галерэя, якая стварае ніжні ярус будынка. Галоўны ўваход вылучаецца ганкам у выглядзе чатырохкалённага [[портык]]а. Сьцены маюць вэртыкальную шалёўку з нашчыльнікамі. Вокны прастакутныя, на бакавых фасадах асноўнага аб’ёму патройныя, аркавыя.

Усярэдзіне асноўны аб’ём перакрываецца самкнутым скляпеньнем, астатнія памяшканьні маюць роўныя столі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік|к}} С. 68.&lt;/ref&gt;. 

Абраз «[[Узьнясеньне]]» выяўлены 27-й экспэдыцыяй [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|мастацкага музэя]] ў 1974 годзе ў царкве Сьвятога Спаса. Адбылася рэстаўрацыя ў аб'яднаньні «Белрэстаўрацыя» [[Пётар Журбей|Пятром Журбеем]] у 1989 годзе.

{{Цытата|На зялёнай Елеонскай гары стаяць два анёлы ў сьветлых хітонах, гімаціях, з ружова-блакітнымі крыламі й паказваюць уверх на Хрыста ў ружова-чырвоным хітоне, сінім гімаціі, які ўзносіцца ў славе. Німб, прамяністая мандорла – рэльефныя, пазалочаныя. Унізе, у рознакаляровым адзеньні – апосталы. Німбам выдзелена ўкленчаная Маці Боская ў ружова-чырвоным хітоне, сінім плашчы, зь белым платам на галаве. Рама – «карытцам», зь фігурнай выемкай уверсе, скразной арнамэнтаванай разьбой. У разьбе фону, рамы выкарыстаны матыў аканту.|[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая]]|частка = |загаловак =Іканапіс Беларусі  XV — XVIII стагодзьдзяў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год =1992 |том = |старонкі = № 139 |старонак =232 |сэрыя = |isbn =5-338-00731-2 |наклад =12000 }}&lt;/ref&gt;}} 

На абразе маецца надпіс: «Писалъ Силиничъ1808 году». Вядома таксама, што ў Магілёве ў 1765 г. працавалі мастакі Лявон і Пётра Сілінічы й плацілі падаткі ў Магілёўскі магістрат у другой палове 18 стагодзьдзя&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =  | url = https://web.archive.org/web/20191106174108/http://fk.archives.gov.by/fond/98650/ | копія = | дата копіі = | загаловак =«Кнігі рэгістрацыі гаспадарак у месьце Магілёве, якія плацяць у магістрацкую касу падаткі за 1765 г.». Ф. 1817 «Магілёўскі магістрат, места Магілёў», воп. 1 адз. 65. арк. 50. | фармат = | назва праекту =  | выдавец = «[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак = Тэмперны жывапіс Беларусі канца XIV — XVIII стагодзьдзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Каталог.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год = 1986 |том = |старонкі = 194 |старонак =208 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Architektura_Bielarusi_pdf.zip.html#Architektura_Bielarusi.41.pdf_282 |адказны =  навуковы рэдактар [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2008|том = 4. Кн. 1, Беларускае народнае дойлідства|старонкі = 279—280 |старонак = 493+2 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0966-7|наклад = 1000}}
* [[Тамара Габрусь]]. Баранская Спаса-Праабражэнская царква. // {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} — С. 68.
* {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_pdf.zip.html#HBM2.pdf_238 |адказны = Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1988 |том =2. Другая палова XVI — канец XVIII стагоддзя|старонкі=  239, 240 |старонак = 384|сэрыя = |isbn = 5-343-00342-7|наклад =2740 }}
* Збор помнікаў {{артыкул|аўтар =[[Юры Якімовіч|Ю. А Якімовіч]].| частка = |загаловак = Спаса-Праабражэнская царква (№ 216)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/102|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі= 102 |isbn=}}
* {{Кніга|аўтар =[[Аляксандар Шынкевіч|Шынкевіч, Аляксандар]].|частка = |загаловак = Аршанская даўніна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва =Полымя |год =1992 |том = |старонкі = 109, 110 |старонак =144 |сэрыя = |isbn = |наклад =3500 }}


== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|612Г000400}}
* [https://www.radzima.org/be/object/4482.html Царква Сьвятога Спаса ў Барані], [[Radzima.org]]

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Барань]]
[[Катэгорыя:Барань]]</text>
      <sha1>krz4m7qotgzpn5o91a5imjramjclbvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2698985</id>
      <parentid>2698984</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>2698985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18598" sha1="rvfyefltk81ixcly2a0ht9vxe0naxd6" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Славутасьць 
|Тып                      = Помнік сакральнай архітэктуры
|Назва                    = Царква Сьвятога Спаса
|Арыгінальная назва       =
|Выява                    = Stročycy - 09.jpg
|Подпіс выявы             = Спаская царква
|Шырыня выявы             =
|Статус                   = 
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжаньня  = 
|Месцазнаходжаньне        = [[Барань]] (ад пачатку) &lt;br&gt; [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]
|Канфэсія                 = 
|Эпархія                  = 
|Ордэнская прыналежнасьць = 
|Тып будынка              = 
|Архітэктурны стыль       = 
|Аўтар праекту            = 
|Будаўнік                 = 
|Заснавальнік             = 
|Першае згадваньне        = 
|Заснаваньне              = 1704
|Асноўныя даты            = {{Славутасьць/Даты||||||}}
|Скасаваны                =
|Пачатак будаўніцтва      =
|Канчатак будаўніцтва     =
|Будынкі                  = {{Славутасьць/Будынкі||||||}}
|Прыбудоўкі               =
|Вядомыя насельнікі       =
|Рэліквіі                 =
|Плябан                   =
|Стан                     =
|Шырата паўшар’е          = паўночнае
 |Шырата градусаў         = 53
 |Шырата хвілінаў         = 49
 |Шырата сэкундаў         = 35.97
|Даўгата паўшар’е         = усходняе
 |Даўгата градусаў        = 27
 |Даўгата хвілінаў        = 22
 |Даўгата сэкундаў        = 41.42
|Назва мапы               =
|Пазыцыя подпісу на мапе  =
|Водступ подпісу на мапе  =
|Сайт                     =
|Commons                  = 
}}
'''Царква Сьвятога Спаса'''{{Заўвага|[[Царква Сьвятога Спаса|Назва помніка архітэктуры]] прыводзіцца паводле [[Старабеларуская мова|беларускай гістарычнай традыцыі]]. Афіцыйны тытул [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскага патрыярхату]]: «Царква Праабражэньня Гасподняга» або «Спаса-Праабражэнская царква» ({{мова-ru|Церковь Преображения Господнего, Спасо-Преображенская церковь|скарочана}}); таксама '''Спаская царква'''}} — помнік архітэктуры XVIII ст. у [[Беларускі музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музэі народнай архітэктуры і побыту]], перавезены зь места [[Барань|Барані]]. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]].

== Гісторыя ==
[[Файл:2026.03.15 Exterior of Church of the Transfiguration in Barań, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 02.jpg |міні|зьлева|280пкс|Экстэр'ер старажытнай драўлянай Царквы Сьвятога Спаса. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]]]]

Спаскую царкву ў Барані збудавалі ў 1704 годзе для [[парафія|парафіі]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)&lt;ref name=&quot;атлас2&quot;&gt;{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 93 (А-3), 181&lt;/ref&gt;. У другой палове XІX ст. яе перабудавалі.

Згодна вопісу 1857 году к царкве былі прыпісаны: сяло [[Барань]] і вёскі — [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]] , [[Клюшнікава]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]] (усяго 1788 парафіянаў)&lt;ref name=&quot;Списки&quot;&gt;{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = https://www.prlib.ru/item/466837 |адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург |Ленинград]]|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =203 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

На канец 19 стагодзьдзя ў парафіі 12 школ царкоўных, у якіх вучыліся 415 хлопчыкаў і дзяўчынак, парафіян 3035 чалавек. Хор у царкве, пад кіраўніцтвам настаўніка царкоўнай школы. Зямлі царкоўнай 41 дзесяціна; памяшканьні для кліра царкоўнапрыходзкія. Папячыцельства на свае сродкі неаднаразова рамантавала і ўпрыгожвала храм&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Мисаилъ Епископъ Могилевскій и Мстиславскій.| загаловак = Путевыя замѣтки при обозрѣніи церквей Могилевской епархіи Преосвященнѣйшимъ Мисаиломъ, Епископомъ Могилевскимъ и Мстиславскимъ, въ 1899 году. | спасылка  = | мова  = | выданьне  = [[Могилевскія епархіальныя вѣдомости]] | тып = газэта | год  = 1—11 января 1900| том   = | нумар  = 1—2 | старонкі  = 8 (1—10) | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;.

У 1910 годзе к царкве былі прыпісаны  [[Куцеінскі Прачысьценскі манастыр]], [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], сяло й маёнтак [[Барань]], маёнтак Вусьце, маёнтак Забалацьце, маёнтак Клюшнікава, маёнтак Шчэцінка й вёскі: [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]], [[Клюшнікава]], [[Татарск (Аршанскі раён)|Татарск]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]],  [[Яромкавічы]]; фермы: Барздоўшчына, Белая, Вязавая, Курчаўка, Паплаўка (усяго 4572 парафіяніна)&lt;ref name=&quot;Список&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка = |адказны =Под ред. Георгія Павловича Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі = |старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;

У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву, якую перарабілі пад клюб. У 1961 годзе ў будынку разьмясьцілі фуражны склад калгаса «Авангард». У 1989 годзе царкву перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]].
[[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|справа|270пкс|Сілініч. Узьнясеньне. 1808. Беларуская школа. [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]. Дошка, яечная тэмпэра. 147×93×17 см.]]

== Архітэктура ==
Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аснову архітэктурнай кампазыцыі складае цэнтральны квадратны ў пляне высокі зруб з 4-схільным дахам, на якім стаіць высокі і вузкі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] зь невялікім [[купал-баня|купалам-баняй]]. Даўжыня сьцяны цэнтральнага зрубу 9 м. Ніжэйшую 5-гранную [[апсыда|апсыду]] накрывае шматсхільны дах. З трох бакоў вакол цэнтральнага зрубу ўзвышаецца галерэя, якая стварае ніжні ярус будынка. Галоўны ўваход вылучаецца ганкам у выглядзе чатырохкалённага [[портык]]а. Сьцены маюць вэртыкальную шалёўку з нашчыльнікамі. Вокны прастакутныя, на бакавых фасадах асноўнага аб’ёму патройныя, аркавыя.

Усярэдзіне асноўны аб’ём перакрываецца самкнутым скляпеньнем, астатнія памяшканьні маюць роўныя столі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік|к}} С. 68.&lt;/ref&gt;. 

Абраз «[[Узьнясеньне]]» выяўлены 27-й экспэдыцыяй [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|мастацкага музэя]] ў 1974 годзе ў царкве Сьвятога Спаса. Адбылася рэстаўрацыя ў аб'яднаньні «Белрэстаўрацыя» [[Пётар Журбей|Пятром Журбеем]] у 1989 годзе.

{{Цытата|На зялёнай Елеонскай гары стаяць два анёлы ў сьветлых хітонах, гімаціях, з ружова-блакітнымі крыламі й паказваюць уверх на Хрыста ў ружова-чырвоным хітоне, сінім гімаціі, які ўзносіцца ў славе. Німб, прамяністая мандорла – рэльефныя, пазалочаныя. Унізе, у рознакаляровым адзеньні – апосталы. Німбам выдзелена ўкленчаная Маці Боская ў ружова-чырвоным хітоне, сінім плашчы, зь белым платам на галаве. Рама – «карытцам», зь фігурнай выемкай уверсе, скразной арнамэнтаванай разьбой. У разьбе фону, рамы выкарыстаны матыў аканту.|[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая]]|частка = |загаловак =Іканапіс Беларусі  XV — XVIII стагодзьдзяў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год =1992 |том = |старонкі = № 139 |старонак =232 |сэрыя = |isbn =5-338-00731-2 |наклад =12000 }}&lt;/ref&gt;}} 

На абразе маецца надпіс: «Писалъ Силиничъ1808 году». Вядома таксама, што ў Магілёве ў 1765 г. працавалі мастакі Лявон і Пётра Сілінічы й плацілі падаткі ў Магілёўскі магістрат у другой палове 18 стагодзьдзя&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =  | url = https://web.archive.org/web/20191106174108/http://fk.archives.gov.by/fond/98650/ | копія = | дата копіі = | загаловак =«Кнігі рэгістрацыі гаспадарак у месьце Магілёве, якія плацяць у магістрацкую касу падаткі за 1765 г.». Ф. 1817 «Магілёўскі магістрат, места Магілёў», воп. 1 адз. 65. арк. 50. | фармат = | назва праекту =  | выдавец = «[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак = Тэмперны жывапіс Беларусі канца XIV — XVIII стагодзьдзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Каталог.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год = 1986 |том = |старонкі = 194 |старонак =208 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Architektura_Bielarusi_pdf.zip.html#Architektura_Bielarusi.41.pdf_282 |адказны =  навуковы рэдактар [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2008|том = 4. Кн. 1, Беларускае народнае дойлідства|старонкі = 279—280 |старонак = 493+2 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0966-7|наклад = 1000}}
* [[Тамара Габрусь]]. Бараньская Спаса-Праабражэнская царква. // {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} — С. 68.
* {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_pdf.zip.html#HBM2.pdf_238 |адказны = Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1988 |том =2. Другая палова XVI — канец XVIII стагоддзя|старонкі=  239, 240 |старонак = 384|сэрыя = |isbn = 5-343-00342-7|наклад =2740 }}
* Збор помнікаў {{артыкул|аўтар =[[Юры Якімовіч|Ю. А Якімовіч]].| частка = |загаловак = Спаса-Праабражэнская царква (№ 216)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/102|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі= 102 |isbn=}}
* {{Кніга|аўтар =[[Аляксандар Шынкевіч|Шынкевіч, Аляксандар]].|частка = |загаловак = Аршанская даўніна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва =Полымя |год =1992 |том = |старонкі = 109, 110 |старонак =144 |сэрыя = |isbn = |наклад =3500 }}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|612Г000400}}
* [https://www.radzima.org/be/object/4482.html Царква Сьвятога Спаса ў Барані], [[Radzima.org]]

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Барань]]
[[Катэгорыя:Барань]]</text>
      <sha1>rvfyefltk81ixcly2a0ht9vxe0naxd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леўкацыт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248570</id>
    <revision>
      <id>2699003</id>
      <parentid>2620890</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="b65ti1uls224ru9o10j9idpcgbc81nq" xml:space="preserve">[[Файл:SEM blood cells.jpg|значак|Фатаздымак з [[мікраскоп]]у. На малюнку бачны сфэрычныя леўкацыты няправільнай формы з шурпатай паверхняй.]]
'''Леўкацы́т''' (ад {{мова-grc|λευκός|скарочана}} — ''белы'' і {{мова-grc|κύτος|скарочана}} — ''цела'') ці '''бе́лае крывяное це́лка''' — вуза [[імунная сыстэма|імуннай сыстэмы]], якая ўдзельнічае ў абароне арганізму як ад [[інфэкцыйнае захворваньне|інфэкцыйных захворваньняў]], гэтак і ад іншародных целаў. Усе леўкацыты ўтвараюцца з шматмоцных вузаў [[шпік]]у, вядомых як гэмапаэтычныя камлёвыя вузы ([[гэмацытабляст]]ы). Леўкацыты сустракаюцца па ўсім целе, у тым ліку ў [[кроў|крыві]] і [[лімфатычная сыстэма|лімфатычнай сыстэме]]&lt;ref&gt;Maton D, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD, Kulkarni DV (1997). [https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho «Human Biology and Health»]. Englewood Cliffs, New Jersey, US: Prentice Hall. — ISBN 0-13-981176-1.&lt;/ref&gt;. Усе яны маюць ядры, што адрозьнівае іх ад астатніх крывяных целкаў, як то [[эрытрацыт]]аў і [[трамбацыт]]аў. Гістарычна склалася, што леўкацыты клясыфікаваліся паводле іхных фізычных характарыстыках, аднак гэтая сыстэма клясыфікацыі выкарыстоўваецца ўсё радзей. Колькасьць леўкацытаў у крыві часта ёсьць паказчыкам наяўнасьці захворваньня, і, такім чынам, зьяўляецца важным складнікам поўнага аналізу крыві. Нармалёвая колькасьць леўкацытаў звычайна вагаецца ад 4*10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;/л да 1,1*10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;/л. Белыя крывяныя целцы складаюць прыкладна 1% ад агульнага аб’ёму крыві ў здаровага дарослага чалавека&lt;ref&gt;Alberts B, Johnson A, Lewis M, Raff M, Roberts K, Walter P (2002). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?highlight=leukocyte,functions&amp;rid=mboc4.table.4143 «Leukocyte also known as macrophagesfunctions and percentage breakdown»]. Molecular Biology of the Cell (4th ed.). New York: Garland Science. — ISBN 0-8153-4072-9.&lt;/ref&gt;, тым ня менш, яны маюць вялікае значэньне дзеля захаваньня здароўя, бо ад іх залежыць [[імунітэт]]. Павелічэньне колькасьці леўкацытаў за верхнія межы называецца [[леўкацытоз]]ам. Гэта лічыцца нармалёвам станам, калі ў здаровага чалавека здараецца шэраг імунных рэакцыяў. Але часам леўкацытоз бывае ненармалёвым, калі мае наватворнае або аўтаімуннае паходжаньне. Зьніжэньне колькасьць леўкацытаў за ніжнюю мяжу называецца [[леўкапэнія]]й. Гэта сьведчыць аб паслабленьні імуннай сыстэмы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110407234210/http://www.hematologyatlas.com/ Атляс гэматалёгіі].{{ref-en}}
* [https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?name=Leukocytes Леўкацыты]. US National Library.{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Чалавечыя вузы]]
[[Катэгорыя:Імунная сыстэма]]</text>
      <sha1>b65ti1uls224ru9o10j9idpcgbc81nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Дудчанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256485</id>
    <revision>
      <id>2699068</id>
      <parentid>2520670</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10777" sha1="9iche2ad65anwo3o3j044noranasn1a" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Мікалай Дудчанка''' (21 сакавіка 1944, [[Чалябінск]] — 11 чэрвеня 2022&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/293340 Памёр заснавальнік «Харошак» Мікалай Дудчанка], Наша Ніва, 11-06-2022&lt;/ref&gt;, [[Менск]]) — харэограф, рэжысэр, сцэнарыст, пэдагог, [[Заслужаны дзяяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]], балетмайстар-пастаноўшчык [[Харошкі (ансамбль)|Дзяржаўнага заслужанага харэаграфічнага ансамбля «Харошкі»]].

Дасьледчык харэаграфіі, балетмайстар-наватар, арганізатар і пастаноўшчык эпічных тэатральных дзействаў Дудчанка адзін зь першых зьвярнуў увагу на разнастайную рэгіянальную і лякальную адметнасьць беларускага танца і здолеў увасобіць яе ў сцэнічных формах мастацтва.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў Чалябінску ў сям’і беларусаў. Перад вайной яго сям’ю вывезьлі зь Беластоку ў Сібір&lt;ref&gt;[https://ray.ng-press.by/uncategorized/mikalaj-dudchanka-hareagrafiya-get/ Мікалай Дудчанка: «Харэаграфія — гэта своеасаблівая каста…»]{{Недаступная спасылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Рэй&lt;/ref&gt;.

Танцам і музыкай захапіўся яшчэ ў раньнім дзяцінстве. Пасьля заканчэньня агульнаадукацыйнай і музычнай школ навучаўся ў музычнай вучэльні па клясе баяна, наведваў заняткі ў балетнай студыі пры Чалябінскім тэатры опэры і балету. З 16 гадоў ужо танцаваў у кардэбалеце тэатру, удзельнічаў у розных танцавальных і музычных конкурсах. Прафэсію харэографа атрымаў у 1966 годзе, скончыўшы балетмайстарскае аддзяленьне Вышэйшай прафсаюзнай школы Ўсесаюзнага цэнтральнага савету прафэсійных саюзаў у Ленінградзе. Пасьля завяршэньня навучаньня працаваў у Магілёве. Выкладаў народны танец у Магілёўскай культасьветвучэльні (1968—1970), арганізаваў пры Доме культуры Магілёўскага аўтазаводу імя С. М. Кірава харэаграфічны ансамбль танца «Вясьнянка» і дзіцячую балетную студыю пры ім. Як мастацкі кіраўнік калектыву вялікую ўвагу надаваў стварэньню сцэнічнага беларускага нацыянальнага рэпэртуару. Сярод харэаграфічных нумароў «Вясьнянкі» — «Беларуская вясельная», «Кірмаш», «Крутуха», «Гусарыкі», «Беларуская баляда» і інш. Сцэнічная культура, майстэрства выканаўцаў, праграма, арыентаваная на мясцовы фальклёр, выдатныя сцэнічныя касьцюмы — усё гэта стала прыкладам для творчых калектываў зь іншых рэгіёнаў. Дзякуючы сумеснай працы Дудчанкі і яго жонкі, харэографа [[Валянціна Гаявая|Валянціны Гаявой]], «Вясьнянка» заваявала прызнаньне як у Магілёве, так і далёка за межамі Беларусі.

У 1974 годзе на прапанову Міністэрства культуры БССР Дудчанка пераехаў у Менск, дзе разам з Гаявой арганізаваў прафэсійны харэаграфічны ансамбль «Харошкі» пры Беларускай дзяржаўнай філярмоніі. Ён стаў яго першым мастацкім кіраўніком (з 1974 г.), у далейшым быў дырэктарам, галоўным балетмайстрам (1997—2003), мастацкім кіраўніком харэаграфічнай студыі пры ім (з 2003), балетмайстрам-пастаноўшчыкам (з 2005). Ансамбль «Харошкі» стаў сапраўднай легендай беларускай сцэны, зьберагае і папулярызуе шматвяковыя нацынальныя традыцыі.

З 1977 году зьяўляўся таксама галоўным балетмайстрам эстрады, з 1984 году рэжысэрам [[Беларуская дзяржаўная філярмонія|Беларускай дзяржаўнай філярмоніі]], з 1991 году мастацкім кіраўніком Рэспубліканскай дырэкцыі нацыянальных мастацкіх праграм пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры Беларусі]]. Некаторы час быў кансультантам па харэаграфіі Рэспубліканскага навукова-мэтадычнага цэнтру культуры і Міжсаюзнага дому самадзейнай творчасьці. У якасьці рэжысэра і харэографа ансамбля харэаграфічных і музычных мініятур «Бліскавіца» ў 1993—1998 гг. Дудчанка паставіў харэаграфічныя творы «Крыжачок», «У гарадзкім садзе», «Рыцарскі марш» і інш. Быў балетмайстрам-пастаноўшчыкам опэр «Дзікае паляваньне караля Стаха» [[Уладзімер Солтан|У. Солтана]] (пастаўлена ў 1989 г.), «Кармэн» Ж. Бізэ (пастаўлена ў 1990 г.).

Зьяўляўся аўтарам сцэнароў і пастаноўшчыкам больш за 50 мерапрыемстваў, сярод якіх міжнародныя і рэспубліканскія фэстывалі народнай творчасьці, юбілейныя, тэатралізаваныя сьвяты і інш. Ён быў галоўным балетмайстрам пры падрыхтоўцы выступу беларускай дэлегацыі на [[Летнія Алімпійскія гульні 1980 году|ХХІІ Алімпійскіх гульнях у Маскве]], сьвяткаваньня 500-годзьдзя з дня нараджэньня [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]], сьвят гораду [[Менск]]у (1986, 1987, 1988, 1996) і іншых беларускіх гарадоў. Яго пастаноўкі вылучаюцца самабытнай плястыкай і арыгінальнай кампазыцыяй.

Праявіў сябе таксама таленавітым пэдагогам-балетмайстрам — у 1978—1982 гг. выкладаў народны танец у [[Беларускія дзяржаўная харэаграфічная вучэльня|Беларускай дзяржаўнай харэаграфічнай вучэльні]], зьяўляўся дацэнтам катэдры рэжысуры абрадаў і сьвят, старэйшым выкладчыкам на катэдры рэжысуры эстрады Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў (2005—2012). Ён аўтар мэтодык па харэаграфіі, у тым ліку «Мэтодыкі сцэнічнай апрацоўкі беларускага танцавальнага фальклёру» (1982).

== Узнагароды і званьні ==
* 1999 — ганаровае званьне заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі
* 2014 — ляўрэат спэцыяльнай прэміі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. с.382
* Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. с.499
* Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. — Мінск, 2012. — Т. 3. с.528-529
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. с.457

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200127051552/http://www.ctv.by/nikolay-dudchenko-horeograf-ansamblya-horoshki-otmechaet-70-let Николай Дудченко, хореограф ансамбля «Хорошки», отмечает 70 лет!], СТБ, 21.03.2014
* [https://web.archive.org/web/20191120073833/https://ray.ng-press.by/uncategorized/mikalaj-dudchanka-hareagrafiya-get/ Мікалай Дудчанка: «Харэаграфія — гэта своеасаблівая каста…»], Рэй
* [https://web.archive.org/web/20220504112238/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=1283 Прастора танца і танец прасторы], Мастацтва, №1, 2014

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дудчанка, Мікалай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чалябінску]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія рэжысэры]]
[[Катэгорыя:Беларускія харэографы]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларусі]]</text>
      <sha1>9iche2ad65anwo3o3j044noranasn1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менская гарадзкая тэлефонная сетка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259283</id>
    <revision>
      <id>2699044</id>
      <parentid>2642984</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13680" sha1="91oy8907a8suezlbnqgee25eewb71cp" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|54|11|паўночнае|27|31|27|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва               = «Менская ГТС»
|лягатып             = 
|выява               = 
|тып                 = падразьдзяленьне
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|14|11|1896|1}}
|заснавальнікі       = 
|уласьнікі           = «[[Белтэлекам]]»
|краіна              = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне       = [[Менск]]
|адрас               = [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі раён]], [[Харкаўская вуліца (Менск)|Харкаўская вул.]], д. 1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Філіі|спасылка=https://beltelecom.by/be/about/affiliates|выдавец=УП «[[Белтэлекам]]»|дата публікацыі=2022|дата доступу=19 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;
|ключавыя постаці    = [[Эдуард Белакурскі]]
|галіна              = [[сфэра паслугаў]]
|паслугі             = [[тэлефон]]ная [[Сувязь (тэхніка)|сувязь]], [[інтэрнэт-тэлебачаньне]], доступ да [[Сеціва]]
|абарачэньне         = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак      = 
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = «[[Белтэлекам]]»
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = 
|сайт                = 
}}
'''«Менская гарадзкая тэлефонная сетка»''' — сталічнае падразьдзяленьне «[[Белтэлекам]]у», заснаванае ў лістападзе 1896 году.

На 2022 год мела 5 абслуговых аддзяленьняў па: 1) [[Старавіленская вуліца (Менск)|Старавіленскай вул.]], д. 87; 2) [[Вуліца Гебелева (Менск)|вул. Гебелева]], д. 7; 3) [[Вуліца Матусевіча (Менск)|вул. Матусевіча]], д. 13; 4) [[Вуліца Іскаліева (Менск)|вул. Іскаліева]], д. 12, корп. 1; 5) [[Вуліца Энгельса (Менск)|вул. Энгельса]], д. 6&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сэрвісныя цэнтры і пункты|спасылка=https://beltelecom.by/be/feedback/services-point|выдавец=УП «[[Белтэлекам]]»|дата публікацыі=2022|дата доступу=19 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. Майстэрня [[рамонт]]у тэлефонаў дзейнічала па [[Вуліца Багдановіча (Менск)|вул. Багдановіча]], д. 116&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адрасы рамонтных майстэрняў МГТС|спасылка=https://beltelecom.by/be/private/telephony/remont-oborudovaniya-elektrosvyazi/mgts|выдавец=УП «Белтэлекам»|дата публікацыі=2022|дата доступу=19 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. На захад ад вёскі [[Барок (Ракаўскі сельсавет)|Барок]] у Валожынскі раёне дзейнічаў дзіцячы аздараўленчы [[летнік]] «Крынічка» з 4-ма жылымі карпусамі на 240 дзяцей, які належаў «Менскай ГТС»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзіцячы аздараўленчы лягер «Крынічка»|спасылка=https://beltelecom.by/be/private/other/recreation/rodnichek|выдавец=УП «[[Белтэлекам]]»|дата публікацыі=2022|дата доступу=19 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
14 лістапада 1896 году на [[Вуліца Леніна (Менск)|Губэрнатарскай вуліцы]] Менску ў будынку паштова-[[тэлеграф]]най канторы запрацавала 1-я ў Беларусі [[тэлефон]]ная станцыя «[[Эрыксан]]» на 100 нумароў. На працу першапачаткова прымалі толькі незамужніх дзяўчатаў з вызначанай даўжынёй рук&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

На сакавік 2014 году «Менская гарадзкая тэлефонная сетка» мела 4 абслуговыя аддзяленьні па: [[Вуліца Гебелева (Менск)|вул. Гебелева]], д. 7; [[Вуліца Іскаліева (Менск)|вул. Іскаліева]], д. 12; [[Старавіленская вуліца (Менск)|Старавіленскай вул.]], д. 87; [[Вуліца Энгельса (Менск)|вул. Энгельса]], д. 6. У кожным аддзяленьні працавала электронная чарга, даведкавы тэрмінал і [[кава]]-аўтамат. У Сеціве існавала магчымасьць памяняць расцэнку абслугоўваньня абанэнта праз кабінэт карыстальніка. Партал «Заля» дазваляў аплаціць паслугі. Пры наяўнасьці ў доме [[Пасіўная аптычная сетка|пасіўнай аптычнай сеткі]] (ПАС) існавала магчымасьць перанесьці тэлефонны нумар на новы адрас пражываньня. Пасіўная аптычная сетка дазваляла аказваць 3 паслугі: тэлефанію, Сеціва і [[тэлебачаньне]]. Высакахуткасны доступ да Сеціва рабіў магчымым спампоўку фільма за некалькіх хвілінаў. [[Лічбавае тэлебачаньне|Лічбавае]] інтэрактыўнае тэлебачаньне рабіла даступным прагляд тэлеканалаў у высокім разрозьненьні на некалькіх [[тэлевізар]]ах. «Менская ГТС» бясплатна пракладала [[Аптычнае валакно|аптычны]] кабэль у новых дамах і мяняла [[Разэтка|разэткі]] на аптычныя ў старых. Да адпаведнага абсталяваньня адначасна падлучалі тэлефон і [[кампутар]], тэлевізар і [[Ахоўная сыгналізацыя|ахоўную сыгналізацыю]]. На сакавік 2014 году да аптычнай сеткі замест меднай, якая праслужыла звыш 40 гадоў, падлучылі звыш 400 жылых дамоў зь 2012 году. У выніку карыстальнікамі высакахуткаснага Сеціва «Байфлай» стала звыш 380 000 абанэнтаў&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Надзея Дрыла, Аляксандар Фурсаў.|загаловак=«Клапоцімся пра камфорт кожнага кліента»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970218-klapocimsya-pra-kamfort-kozhnaga-klienta|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-6.indd_.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

«МГТС» падтрымлівала звыш 10 адмысловых службаў даведкі праз кароткія 3-значныя нумары. Гэтыя даведкі апавяшчалі пра [[абменны курс]], рэпэртуар [[Кінатэатар|кінатэатраў]] (191) і дакладны час (188). Штодзень на даведкавы нумар 109 па тэлефоны [[кватэра]]ў і установаў зьвярталася каля 30 000 чалавек. Пашыраным попытам карысталася даведка 195 аб прагнозе [[Надвор'е|надвор'я]], які адмыслоўцы [[Белгідрамэтцэтар|Белгідрамэтцэнтру]] абнаўлялі тройчы на дзень. Сярод іншага, праз нумар 196 [[Народны артыст Беларусі|народныя артысты Беларусі]] выконвалі звыш 200 клясычных [[Казка|казак]]. Іншымі кароткімі нумарамі даведкі былі: 123 — служба тэхнічнай падтрымкі, 130 — адзіная даведка пра ўсе паслугі электрасувязі, 175 — расцэнкі жыльлёва-камунальнай гаспадаркі, 190 — інфармацыя пра Менск, 192 — «Пасьмяемся», 193 — [[адпачынак]] і забавы, 197 — імяніны, 199 — тэлефоны экстраных службаў. Існавала магчымаць заказаць апавяшчэньне пра ўваходны выклік на выпадак пропуску званка. Іншымі паслугамі былі аўдыёнарада з удзелам ад 3-х да 50 чалавек і закрытая група са скарочанымі нумарамі для бясплатнага тэлефанаваньня між карыстальнікамі. Была даступная пераадрасацыя выкліку 3-х відаў: 1) безумоўная — перанакіроўвала ўваходныя тэлефанаваньні на пазначаны нумар, 2) пры занятасьці — у выпадку размовы па тэлефоне званкі паступалі на нумар памагатага, 3) пры неадказе — пасьля 5 гудкоў выклік накіроўвалі на [[Сотавая сувязь|сотавы]] нумар. Урэшце, існавала злучэньне без набору нумара з патрэбным абанэнтам пасьля чаканьня 10 сэкундаў ад зьняцьця слухаўка. Таксама скарочаны набор нумара дазваляў набраць 2 клявішы замест 7 лічбаў нумара&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

У жніўні 2017 году «МГТС» падлучыла 200-тысячнага абанэнта [[Інтэрнэт-тэлебачаньне|інтэрнэт-тэлебачаньня]] «Заля». 12 сьнежня 2018 году лік абанэнтаў дасягнуў 300 000&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=300 тысяч мінчан выбралі тэлебачаньне «Заля»|спасылка=https://beltelecom.by/be/news/main/300-tysyach-minchan-vybrali-telebachanne-zala|выдавец=УП «[[Белтэлекам]]»|дата публікацыі=13 сьнежня 2018|дата доступу=19 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2021 году да пасіўнай аптычнай сеткі (ПАС) падлучылі 800-тысячнага абанэнта&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=125 гадоў на сувязі: філія «Менская гарадзкая тэлефонная сетка» РУП «Белтэлекам» адзначае юбілей|спасылка=https://beltelecom.by/be/news/main/125-gadou-na-suvyazi-filiyal-minskaya-garadskaya-telefonnaya-setka-rup-beltelekam|выдавец=УП «Белтэлекам»|дата публікацыі=15 лістапада 2021|дата доступу=19 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі  ===
* [[Сяргей Папкоў (міністар)|Сяргей Папкоў]] (2008—2011)
*  [[Эдуард Белакурскі]] (на 2022 год)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны «Менскай гарадзкой тэлефоннай сеткі»|спасылка=https://beltelecom.by/be/news/affiliates/mgts/|выдавец=УП «[[Белтэлекам]]»|дата публікацыі=19 сакавіка 2020|дата доступу=19 верасьня 2022}}
** Графікі: [https://beltelecom.by/be/feedback/appeals/grafik-priema-grazhdan-i-yuridicheskikh-lic/mgts-schedule прыёму грамадзянаў і юрасобаў], [https://beltelecom.by/be/feedback/appeals/grafik-pryamykh-telefonnykh-linii/grafik-provedeniya-pryamykh-telefonnykh-linii-rukovodstvom-filiala-minskaya-gorodskaya-telefonnaya-set прамых тэлефонных лініяў], [https://web.archive.org/web/20220922062533/https://beltelecom.by/be/feedback/appeals/grafik-vyezdnykh-priemov/grafik-vyezdnykh-priemov-grazhdan-rukovodstvom-filiala-minskaya-gorodskaya-telefonnaya-set выязных прыёмаў]

{{Накід:Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]]
[[Катэгорыя:Сувязь у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1896 годзе]]</text>
      <sha1>91oy8907a8suezlbnqgee25eewb71cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канэлёнэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259843</id>
    <revision>
      <id>2698956</id>
      <parentid>2617306</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T18:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2752" sha1="9bqhqcq94ufof721ge13ljhhgfa40bz" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Канэлёнэс
|Статус                           = горад
|Код мовы назвы краіны            = es
|Краіна                           = Уругвай
|Назва ў родным склоне            = Канэлёнэсу
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Дэпартамэнт
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Канэлёнэс (дэпартамэнт)|Канэлёнэс]]
|Шырата паўшар’е                  = паўднёвае
 |Шырата градусаў                 = 34
 |Шырата хвілінаў                 = 31
 |Шырата сэкундаў                 = 0
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 56
 |Даўгата хвілінаў                = 17
 |Даўгата сэкундаў                = 0
}}
'''Канэлёнэс''' ({{мова-es|Canelones}}) — горад ва [[Уругвай|Ўругваі]], які месьціцца ў [[Канэлёнэс (дэпартамэнт)|аднайменным]] дэпартамэнце.

== Гісторыя ==
Першыя жыхары пасяліліся тут у 1726 годзе. Разьвіцьцё і рост селішча паскорылася з прыбыцьцём [[Канарскія астравы|канарскіх]] і [[Галісія|галісійскіх]] каляністаў у 1774 годзе. Вёска была закладзеная 24 красавіка 1783 году пад назвай Віла Гвадалюпа. На той час у вёсцы налічвала 70 дамоў, капліца, ратуша і турма. Паселішча стала цэнтрам аднаго зь першых дэпартамэнтаў краіны. У 1874 годзе была пабудаваная чыгунка, якая злучыла мястэчка з [[Мантэвідэо]]. 23 сакавіка 1916 году населены пункт быў перайменаваны ў Канэлёнэс, а ягоны статус быў павышаны да гораду&lt;ref&gt;[https://wayback.archive-it.org/all/20091113143716/http://www.ine.gub.uy/biblioteca/toponimico/Categorizaci%F3n%20localidades%20urbanas%20orden%20alfab%E9tico.pdf «Statistics of urban localities (1908—2004)»]. INE.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190426114858/http://canelones.imcanelones.gub.uy/institucional/autoridades Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Канэлёнэс| ]]</text>
      <sha1>9bqhqcq94ufof721ge13ljhhgfa40bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нова-Адэса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260413</id>
    <revision>
      <id>2699117</id>
      <parentid>2608477</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2958" sha1="t7l6t1o1y420f8hzyy8wfxzfno1jssf" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Нова-Адэса
|Статус                           = горад
|Код мовы назвы краіны            = pt
|Краіна                           = Бразылія
|Назва ў родным склоне            = Нова-Адэсы
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Штат
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]]
|Шырата паўшар’е                  = паўднёвае
 |Шырата градусаў                 = 22
 |Шырата хвілінаў                 = 46
 |Шырата сэкундаў                 = 46
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 47
 |Даўгата хвілінаў                = 17
 |Даўгата сэкундаў                = 46
}}
'''Но́ва-Адэ́са''' ({{мова-pt|Nova Odessa}}) — горад у [[Бразылія|Бразыліі]], які месьціцца ў штаце [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]]. Паводле зьвестак на 2020 год насельніцтва гораду складала каля 61 тысячы чалавек&lt;ref&gt;[http://cod.ibge.gov.br/232Z6 «Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística»].&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
На пачатку XX стагодзьдзя землі сучаснага гораду былі незаселенымі, але лічыліся прыдатнымі да сельскай гаспадаркі. На загад бразыльскага ўраду паселішча было заснаванае 24 траўня 1905 году. Першымі жыхарамі места сталі [[украінцы|ўкраінцы]], якія, аднак, у хуткім часе ў большасьці пераехалі да большых гарадоў. Каб узнавіць колькасьць насельніцтва на загад ўраду Жуан Гутман накіраваўся зь візытам у [[Латвія|Латвію]], каб знайсьці ахвочых да пераезду ў Бразылію. У 1906 годзе да Нова-Адэсы прыбылі першыя [[латышы]]-сяляне. У наступным былі зладжаныя новыя візыты ў Латвію дзеля заахвочваньня міграцыі да гораду. На сёньня ў мясцовай муніцыпальнай бібліятэцы маецца асобны аддзел з кнігамі па-латыску.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20221028171039/http://novaodessa.sp.gov.br/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Нова-Адэса| ]]</text>
      <sha1>t7l6t1o1y420f8hzyy8wfxzfno1jssf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастрычніцкая РУУС (Горадня)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260695</id>
    <revision>
      <id>2698961</id>
      <parentid>2640733</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="s3ndu3mpck48fguz4qgo9ij5v2tabuv" xml:space="preserve">{{Дзяржаўная ўстанова
|назва           = Кастрычніцкая раённая ўправа унутраных спраў м. Горадня
|першасная назва = &lt;!-- назва арганізацыі на арыгінальнай мове (калі не беларуская) --&gt;
|выява           = 
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = &lt;!-- па змоўчаньні 200пкс --&gt;
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = 
|мапа            = &lt;!-- неабавязковы --&gt;
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = &lt;!-- неабавязковы --&gt;
|мапа 2          = 
|скарот          = Кастрычніцкая РУУС
|позва           = 
|папярэднік      = [[Кастрычніцкі РАУС (Горадня)|Кастрычніцкі РАУС]]
|наступнік       = 
|дзень утварэньня = {{Дата пачатку|13|5|2021|Паказаць колькасьць гадоў}}
|дзень спыненьня існаваньня  = &lt;!-- дата спыненьня існаваньня, неабавязковы --&gt;
|від             = &lt;!-- дзяржаўная арганізацыя, недзяржаўная арганізацыя, міжнародная арганізацыя, і г. д. --&gt;
|праўны стан     = &lt;!-- фундацыя, асацыяцыя і г. д. --&gt;
|задача          = &lt;!-- фокус дзеяньня арганізацыі: гуманітарная, міратворчая і інш. --&gt;
|сядзіба         = [[Беларусь]], м. [[Горадня]], вул. Гая, 4
|месцазнаходжаньне = 
|каардынаты      = &lt;!-- Месцазнаходжаньне і каардынаты з дапамогай шаблёну {{Каардынаты}} --&gt;
|дзейнічае ў месцах = 
|сяброўства      = 
|службовыя мовы  = &lt;!-- афіцыйныя мовы арганізацыі --&gt;
|начальнік       = 
|пасада кіраўніка = Начальнік
|імя кіраўніка   = Андрэй Пятровіч Форысь
|пасада кіраўніка 2 = Першы намесьнік
|імя кіраўніка 2 = Канстанцін Уладзімеравіч Смалякоў
|пасада кіраўніка 3 = Намесьнік
|імя кіраўніка 3 = Вячаслаў Вячаслававіч Дзямідовіч
|пасада кіраўніка 4 = Намесьнік
|імя кіраўніка 4 = Мікалай Мікалаевіч Мажэйка
|асноўныя асобы  = 
|управа   = &lt;!-- рада дырэктароў, генэральная асамблея і інш. --&gt;
|галоўная ўправа = &lt;!-- калі ёсьць --&gt;
|зьвязаныя службы = &lt;!-- калі ёсьць --&gt;
|расходы          = 
|колькасьць работнікаў = 
|колькасьць дабраахвотнікаў = 
|старонка          = [https://grodno.mvd.gov.by/by/page/oktyabr-skij-rovd-g-grodno Старонка ў сеціве]
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = 
}}
'''Кастрычніцкая раённая ўправа унутраных спраў м. [[Горадня]]'''&lt;ref&gt;[https://grodno.mvd.gov.by/by/page/oktyabr-skij-rovd-g-grodno Кастрычніцкае РУУС г. Гродна]{{Недаступная спасылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (скарочана: '''Кастрычніцкая РУУС м. Горадня''') &amp;mdash; [[РУУС]] у Горадні, у [[Кастрычніцкі раён (Горадня)|Кастрычніцкім раёне]].

Падпарадкаваны [[УУС Гарадзенскага аблвыканкаму]]. Разьмешчаны па адрасе: Горадня, вул. Гая, 4.

== Управа ==
Начальнік: Андрэй Пятровіч Форысь

Першы намесьнік начальніка РУУС &amp;mdash; начальнік міліцыі грамадзкае бясьпекі: Канстанцін Уладзімеравіч Смалякоў.

Намесьнік начальніка РУУС &amp;mdash; начальнік крымінальнае міліцыі: Вячаслаў Вячаслававіч Дзямідовіч.

Намесьнік начальніка РУУС па ідэалягічнае рабоце й кадраваму забясьпячэньню: Мікалай Мікалаевіч Мажэйка.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250415063410/https://grodno.mvd.gov.by/by/page/oktyabr-skij-rovd-g-grodno Старонка ў сеціве]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Накід:Беларусь}}

{{МУС}}

[[Катэгорыя:Раённыя ўправы ўнутраных справаў Гарадзенскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Горадня)]]</text>
      <sha1>s3ndu3mpck48fguz4qgo9ij5v2tabuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кашуэйра-ду-Сул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260941</id>
    <revision>
      <id>2698970</id>
      <parentid>2563729</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="q9uaxb03l2wfje81ee0n55f1k52izrn" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Кашуэйра-ду-Сул
|Код мовы назвы краіны            = pt
|Краіна                           = Бразылія
|Назва ў родным склоне            = Кашуэйры-ду-Сул
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Штат
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]
|Шырата паўшар’е                  = паўднёвае
 |Шырата градусаў                 = 30
 |Шырата хвілінаў                 = 02
 |Шырата сэкундаў                 = 21
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 52
 |Даўгата хвілінаў                = 53
 |Даўгата сэкундаў                = 38
}}
'''Кашуэ́йра-ду-Сул''' ({{мова-pt|Cachoeira do Sul}}) — горад у [[Бразылія|Бразыліі]], які месьціцца ў штаце [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]. Паводле зьвестак на 2020 год насельніцтва гораду складала каля 82 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/rs/cachoeira-do-sul/panorama «Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística»].&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Па прыбыцьці ў рэгіён эўрапейцаў, рэгіён быў спрэчнай тэрыторыяй паміж [[партугальцы|партугальцамі]] і [[гішпанцы|гішпанцамі]]. Паселішча зьявілася на гэтым месцы ў 1750 годзе, калі яе пачалі засяляць партугальцы. Асноўным заняткам засяленцаў была жывёлагадоўля. У 1769 годзе была пабудаваная капліца Сьвятога Мікалая. У 1857 годзе сюды прыбылі першыя [[немцы|нямецкія]] каляністы, якія займаліся сельскай гаспадаркай, вырошчваючы ў асноўным рыс. Пасьля зьявіліся таксама імігранты з [[Італія|Італіі]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20070513025506/http://www.cachoeiradosul.rs.gov.br/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Кашуэйра-ду-Сул| ]]</text>
      <sha1>q9uaxb03l2wfje81ee0n55f1k52izrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>264120</id>
    <revision>
      <id>2699076</id>
      <parentid>2698900</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12802" sha1="bk0wyi2tq9o0ysyk74t6629rkyt6721" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ccffcc;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён
|-
| style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю
|}
=== Заходняя канфэрэнцыя ===
==== Ціхаакіянскі дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=EDM
|каманда2=VGK
|каманда3=SEA
|каманда4=ANA
|каманда5=CGY
|каманда6=SJS
|каманда7=LAK
|каманда8=VAN

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=5 лістапада 2026
|перамогі_EDM=9 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=3 |паразы_EDM=3 |мз_EDM=71 |мп_EDM=53 
|перамогі_VGK=9 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=2 |паразы_VGK=5 |мз_VGK=60 |мп_VGK=50 
|перамогі_SEA=6 |АТперамогі_SEA=3 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=5 |мз_SEA=54 |мп_SEA=53 
|перамогі_ANA=7 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=1 |паразы_ANA=7 |мз_ANA=59 |мп_ANA=61 
|перамогі_CGY=7 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=1 |паразы_CGY=8 |мз_CGY=39 |мп_CGY=55 
|перамогі_SJS=2 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=9 |мз_SJS=44 |мп_SJS=61 
|перамогі_LAK=3 |АТперамогі_LAK=2 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=7 |мз_LAK=43 |мп_LAK=47 
|перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=2 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=14 |мз_VAN=53 |мп_VAN=83 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]]
|назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]]
|назва_SEA=[[Сіетл Кракен]]
|назва_ANA=[[Анагайм Дакс]]
|назва_CGY=[[Калгары Флэймз]]
|назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]]
|назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]]
|назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== Цэнтральны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=MIN
|каманда2=UTA
|каманда3=DAL
|каманда4=COL
|каманда5=NSH
|каманда6=STL
|каманда7=WPG
|каманда8=CHI

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=5 лістапада 2026
|перамогі_MIN=11 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=3 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=56 |мп_MIN=38 
|перамогі_UTA=8 |АТперамогі_UTA=2 |АТпаразы_UTA=1 |паразы_UTA=6 |мз_UTA=61 |мп_UTA=59 
|перамогі_DAL=6 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=2 |паразы_DAL=5 |мз_DAL=45 |мп_DAL=38 
|перамогі_COL=9 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=2 |паразы_COL=6 |мз_COL=68 |мп_COL=56 
|перамогі_NSH=5 |АТперамогі_NSH=2 |АТпаразы_NSH=5 |паразы_NSH=4 |мз_NSH=49 |мп_NSH=50 
|перамогі_STL=7 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=2 |паразы_STL=7 |мз_STL=49 |мп_STL=50 
|перамогі_WPG=5 |АТперамогі_WPG=1 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=8 |мз_WPG=45 |мп_WPG=60 
|перамогі_CHI=3 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=1 |паразы_CHI=12 |мз_CHI=37 |мп_CHI=67 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]]
|назва_UTA=[[Юта Мамат]]
|назва_DAL=[[Далас Старз]]
|назва_COL=[[Каларада Эвэланш]]
|назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]]
|назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]]
|назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]]
|назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Усходняя канфэрэнцыя ===
==== Атлянтычны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=BOS
|каманда2=MTL
|каманда3=TBL
|каманда4=OTT
|каманда5=FLA
|каманда6=TOR
|каманда7=BUF
|каманда8=DET

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=5 лістапада 2026
|перамогі_BOS=9 |АТперамогі_BOS=3 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=4 |мз_BOS=64 |мп_BOS=40 
|перамогі_MTL=6 |АТперамогі_MTL=4 |АТпаразы_MTL=3 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=57 |мп_MTL=51 
|перамогі_TBL=9 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=2 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=56 |мп_TBL=46 
|перамогі_OTT=8 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=1 |паразы_OTT=6 |мз_OTT=54 |мп_OTT=52 
|перамогі_FLA=7 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=5 |мз_FLA=52 |мп_FLA=47 
|перамогі_TOR=7 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=7 |мз_TOR=62 |мп_TOR=56 
|перамогі_BUF=5 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=5 |мз_BUF=44 |мп_BUF=51 
|перамогі_DET=5 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=7 |мз_DET=49 |мп_DET=52 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_BOS=[[Бостан Бруінз]]
|назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]]
|назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]]
|назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]]
|назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]]
|назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]]
|назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]]
|назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== Сталічны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=CAR
|каманда2=NJD
|каманда3=NYR
|каманда4=WSH
|каманда5=NYI
|каманда6=CBJ
|каманда7=PIT
|каманда8=PHI

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=5 лістапада 2026
|перамогі_CAR=12 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=3 |мз_CAR=69 |мп_CAR=43 
|перамогі_NJD=7 |АТперамогі_NJD=4 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=5 |мз_NJD=57 |мп_NJD=47 
|перамогі_NYR=9 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=7 |мз_NYR=51 |мп_NYR=49 
|перамогі_WSH=7 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=6 |мз_WSH=49 |мп_WSH=48 
|перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=2 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=6 |мз_NYI=43 |мп_NYI=44 
|перамогі_CBJ=2 |АТперамогі_CBJ=5 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=7 |мз_CBJ=38 |мп_CBJ=42 
|перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=2 |паразы_PIT=9 |мз_PIT=51 |мп_PIT=58 
|перамогі_PHI=4 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=4 |паразы_PHI=10 |мз_PHI=39 |мп_PHI=61 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]]
|назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]
|назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]
|назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]]
|назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]
|назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]]
|назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]]
|назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>bk0wyi2tq9o0ysyk74t6629rkyt6721</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гетманшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264351</id>
    <revision>
      <id>2699070</id>
      <parentid>2640615</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41679" sha1="2fn58er243i9s2d22eitgw4wk4ont18" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва=Гетманшчына
|НазваНаДзяржаўнайМове={{Мова-uk|Гетьманщина}}
{{Мова-uk|Козакія}}

{{Мова-uk|Козацька земля}}
|Сьцяг=Flag of the Cossack Hetmanate.svg
|АфіцыйнаяМова=[[Украінская мова]]
|Сталіца=[[Чыгірын]], [[Батурын]]
|ТыпУраду=[[Выбарная манархія|Ваенная выбарная манархія]]&lt;ref name=&quot;Яковенко-Хмель&quot;&gt;''Яковенко Н.'' Розділ V. Козацька ера. §&amp;nbsp;1. Козацька революція 1648–1657&amp;nbsp;рр. // Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII&amp;nbsp;ст.&amp;nbsp;— Київ, 1997.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://litopys.org.ua/salto/salt04.htm |script-title=uk:Концепції Української Державності в Історії Вітчизняної Політичної Думки (від витоків до початку XX сторіччя) |title=Kontseptsiyi Ukrayinsʹkoyi Derzhavnosti v Istoriyi Vitchyznyanoyi Politychnoyi Dumky (vid vytokiv do pochatku XX storichchya) |trans-title=Concepts of Ukrainian Statehood in the History of Domestic Political Thought (from its origins to the beginning of the XX century) |last1=Saltovskiy |first1=Oleksandr |date=2002 |website=litopys.org.ua |publisher=Kyiv |access-date=22 December 2014 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123090650/http://litopys.org.ua/salto/salt04.htm |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|ЭтнічныСклад=[[Украінцы]]
|КанфэсійныСклад=[[Праваслаўе]]
|Валюта=''Няма''
|Месцазнаходжаньне=Location Zaporizhian Host.png
|ПапярэдняяДзяржава1=Запароская Сеч
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1=Козацька січова корогва (XVI-XVIII ст.).PNG
|ПапярэдняяДзяржава2=Рэч Паспалітая
|ГодКанцаІснаваньня=1764 (1781)
|ГодПачаткуІснаваньня=1648
|СьцягПапярэдняйДзяржавы2=Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
|НаступнаяДзяржава1=Расейская імпэрыя
|СьцягНаступнайДзяржавы1=Flag of Russia.svg
|НаступнаяДзяржава2=
|Герб=Herb Viyska Zaporozkoho.svg
|ІмёныКіраўнікоў=[[Гетман]]
}}
'''Ге́тманшчына''' ({{мова-uk|Гетьманщина}}; таксама ''Запароскае войска,'' іншыя распаўсюджаныя назвы — ''Казацкая зямля'', ''Казакія''&lt;ref&gt;Русини та москалі, 1708&amp;#x20;р.&lt;/ref&gt;, ''Украіна''&lt;ref&gt;Орлик та Мазепа про українську державу, мову, вітчизну і свій перехід на сторону шведів, 1715&amp;#x20;р.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Іван Сірко і князівство Україна, 1677&amp;#x20;р.&lt;/ref&gt;) — [[дзяржава]] ва Ўсходняй Еўропе, першая [[Украінцы|ўкраінская]] [[рэспубліка]] на [[Этнічная тэрыторыя|тэрыторыі Ўкраіны]].

== Геаграфія ==
[[Файл:Plan von der Krim und der Nogdyschen Tatarey.jpg|thumb|Левабярэжная Гетманшчына, карта 1785 г.]]
[[Файл:Rizzi-Zannoni Carte de la Pologne No 16 1772-ssees.jpg|thumb|Кіеўшчына і Чарнігаўшчына]]
[[Файл:Нова Сербія на мапі Річчі Заноні, 1767-1772.jpg|thumb|Цэнтральная Ўкраіна]]
[[Файл:Zanonni_Carte_De_La_Pologne_sbc37485_Nr_24_od_Bałty_aż_do_rzeki_Sina-Woda_Zawieraiąca_Słobody_Kozakow.jpg|thumb|тэрыторыя Запарожскай Сечы (нізавога войска)]]
Гетманшчына пад уладай Багдана Хмяльніцкага ахоплівала землі плошчай больш за 200 000 км². Заходняя мяжа адпавядала заходняй мяжы Брацлаўскага ваяводства Рэчы Паспалітай, паўночная і ўсходняя — Кіеўскага і Чарнігаўскага ваяводстваў. Паўднёвыя землі межавалі з Крымскім ханствам, а пасля Вечнага міру з межамі
[[Запароская Сеч|
нізавога казацтва]]
[[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|thumb|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Украіна (таксама вядомая як «Чырвоная Русь»), якая распасціраецца ад Пярэмышля да Палтавы і ад Почапа да Бага-Дняпроўскага лімана. На ўсходніх тэрыторыях Украіны ўтварыліся «народныя рэспублікі»: Ноўгарад-Северскае княства, Курскае княства і Слабадская Украіна (тут — казакі-чаркасы).]]

=== Беларускія землі ў складзе Гетманшчыны ===
[[Файл:Rizzi-Zannoni_Carte_de_la_Pologne_No_12_1772-ssees.jpg|thumb|Старадубшчына, пачатак 1760-х гг.]]
У складзе Гетманшчыны была [[Полк (Адміністрацыя)|адміністрацыйная адзінка]] — [[Беларускі полк]], каторы знаходзіўся на тэрыторыі сучасных [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] [[Вобласьць|вобласьці]]. Пасьля націску маскоўскага цара тэрыторыя полка была перададзена ў склад [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]].

== Гісторыя ==
Першая пісьмовая згадка пра ўкраінскіх казакоў адносіцца да 1492 года, калі яны напалі на турэцкі карабель у вусці Дняпра. Рост колькасці казацкіх дружын і іх набегі на землі Крымскага ханства стваралі пастаянную напружанасць у адносінах паміж літоўскімі князямі і ханам (пазней Асманскай імперыяй). Першым правадыром украінскага казацтва быў [[Яўстах Дашкевіч|Астафій (Яўстах) Дашкевіч]], староста канеўскі, чаркаскі і крычаўскі &lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/hrushrus/iur70204.htm М. Грушевський. Історія України-Руси. Том VII. Розділ II. Стор. 4.]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Muzeum Śląskie - Jan Matejko - Ostatni Daszkiewicz 02.jpg|thumb|партрэт Яўстаха Дашкевіча]]
У 1556 г. магнат Дзмітрый Байда Вішнявецкі для барацьбы з качэўнікамі заснаваў на востраве Малая Хорціца першую казацкую Сеч, першая дакументальная згадка пра якую сустракаецца ў «Сусветнай хроніцы» Марціна Бельскага &lt;ref&gt;В.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Горобець Русь «після Русі». Між короною і булавою. Українські землі від королівства Русі до Війська Запорозького // Воєнно-політичні місії Остафія Дашковича «КСД», Серія «Історія без цензури» Х; 2016 (298 с.)&lt;/ref&gt;.

У запарожцаў існаваў ваенна-дэмакратычны лад палітычнага жыцця, усе пытанні вырашаліся на агульных сойміках аднагалосным рашэннем, выбіраліся органы кіравання — атаманы і казацкая старшына. Этнічны склад казакоў быў вельмі стракатым, і акрамя русінаў, якія складалі большасць, было шмат татараў, маскоўцаў, палякаў, венграў і немцаў. Каб утаймаваць казакоў, князь Васіль-Касцянцін Астрожскі выбраў іншы шлях і першым наняў іх у памежнікі.
[[Файл:Location of Cossack Hetmanate.png|thumb|right|250px|Межы Гетманшчыны (1649—1654) на фоне сучасных межаў Украіны.]]
Гетманшчына ўзнікла ў выніку вялікага казацкага паўстання ў Рэчы Паспалітай, якое ўспыхнула ў 1648 годзе на ўкраінскіх землях пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага. Прычынамі паўстання сталі сацыяльная несправядлівасць, актывізацыя праваслаўнай царквы і павелічэнне колькасці казакоў, нягледзячы на ​​ўрадавыя абмежаванні &lt;ref name=&quot;Яковенко-Хмель&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Суб&quot;&gt;Велике повстання // Субтельний, Орест. ''Україна: Історія''.&amp;nbsp;— Київ: Либідь, 1993.&lt;/ref&gt;.

Падставай для новага казацкага паўстання стаў напад у 1647 г. чыгірынскага падстараста Данілы Чаплінскага на хутар Суботава Багдана Хмяльніцкага, падчас якога быў закатаваны яго малалетні сын, а жонка схоплена. Хмяльніцкі з сынамі пайшоў на Сеч, дзе ўмела перавабіў на свой бок запарожцаў, якія абралі яго сваім правадыром, заручыўся падтрымкай 40-тысячнай нагайскай конніцы Тугай-бея ў крымскага хана Іслам-Гірэя III, у пачатку лютага 1648 г. сарваў залогу кароннага войска ў Сечы і падняў паўстанне.

У 1648 г. у бітве пад Жоўтымі Водамі, Корсунем, Піляўцамі быў атрыманы шэраг перамог над войскамі польскай шляхты (Стэфана Патоцкага і Марціна Каліноўскага). У баях яскрава праявіў сябе «правая рука» Хмяльніцкага Максім Крывоніс. Паўстанне падтрымала простае насельніцтва, сяляне і мяшчане. Атрады паўстанцаў дайшлі да Замосця, дзе Багдана чакала вестка аб абранні соймам новага караля і прызначэнні камандуючым агульным войскам князя Ярэмы Вішнявецкага.

Спадзяючыся пагадзіцца з новым каралём, Багдан пакінуў Варшаву і 2 студзеня 1649 г. як нацыянальны герой урачыста наведаў Кіеў, прайшоўшы праз Залатыя вароты. Знаходзячыся ў Кіеве, Багдан істотна змяніў сваю пазіцыю ад «казацкага аўтаномізму» ў рамках Рэчы Паспалітай да вызвалення «з неволі ладскай… усяго народу рускага… Львова, Холма і Галіча». Але дамовіцца з новаабраным каралём Янам ІІ Казімірам не ўдалося. Улетку 1649 г. на дапамогу 100-тысячным паўстаўшым украінцам пад Збаравам з уласным войскам прыйшоў сам Іслам-Гірэй III. Пасля пагадненняў з татарамі 20 жніўня кароль прыняў Хмяльніцкага з яго «казацкімі пунктамі».

Аблога Збаража была знятая, і каралеўскія войскі рушылі ў напрамку Львова, войскі Хмяльніцкага — на Кіеў, а татары — на Крым, збіраючы прыпасы. Вынікам Збароўскай бітвы сталі Збораўскія пагадненні, паводле якіх 40-тысячны рэестр запарожскага войска атрымаў аўтаномію Гетманства (Кіеўскае, Чарнігаўскае і Брацлаўскае ваяводствы), абяцанне скасавання Брэсцкай уніі, амністыю і выгнанне яўрэяў, езуітаў і польскіх войскаў, адмяняліся прыгон і філварковае права. Незадаволенымі заставаліся простыя мяшчане, якія мусілі вярнуцца да сваіх гаспадароў. Так украінская дзяржава паўстае на сусветнай арэне ўжо як суб’ект.

Першым крокам Багдана на міжнароднай арэне як самастойнай сілы была спроба падчас малдаўскага паходу 1650 г. заключыць дынастычны шлюб з малдаўскім гаспадаром Васілём Лупулам, ажаніць свайго сына Цімоша з дачкой Разандай і такім чынам атрымаць саюзніка ў вайне з Рэччу Паспалітай. 28 чэрвеня 1651 г. адбылася буйнейшая бітва вызваленчай вайны — бітва пад Берасцечкам, дзе 80-140-тысячнаму войску ўкраінцаў і татар супрацьстаяла 80-200-тысячнае польскае войска. Праз здраду татараў, якія захапілі Хмяльніцкага, казакі вымушаны былі адступіць. Роль выканаўчага гетмана браў на сябе Іван Богун. З-за непаразумення паміж сялянскімі і казацкімі часткамі войска пялякі знішчылі 8 тысяч чалавек, і була страчана частка артылерыі, гетманская булава і пячатка. У выніку бітвы былі падпісаны Белацаркоўскія пагадненні, паводле якіх шляхціцам вярталіся маёнткі ў Брацлаўскім і Чарнігаўскім ваяводствах, а Гетманшчына абмяжоўвалася толькі Кіеўскім ваяводствам.
[[Файл:General Depiction of the Empty Plains (in Common Parlance, the Ukraine) Together with its Neighboring Provinces WDL79.png|thumb|Мапа Украіны, 1648 г. (поўдзень у верхняй частцы карты)]]
Ужо ў наступным годзе Багдан Хмяльніцкі са свайго боку парушае пагадненне і адпраўляецца ў паход на Малдову, дзе жаніць Тыміша з Разандай. У 1653 г. казакі на чале з Хмяльніцкім разграмілі польскае войска ў бітве пад Батогам і аблажылі караля Яна ІІ Казіміра ў Жванцы. Падчас якога татары на чале з Іслам Гірэем у чарговы раз здрадзілі казакоў і расчаравалі Хмяльніцкага як саюзнікі. У выніку былі адноўлены артыкулы Збароўскага пагаднення. 11 кастрычніка па хадайніцтву Багдана Хмяльніцкага земская рада Маскоўскай дзяржавы пастанавіла прыняць Войска Запарожскае «с городами и землями их под государеву высокую руку».

=== Саюз з Масквой і Швецыяй ===
8 студзеня 1654 г. на левым беразе Дняпра ў Пераяславе Хмяльніцкі склікаў раду, на якой частка казакоў прысягнула на вернасць маскоўскаму цару Аляксею Міхайлавічу. Шэраг палкоўнікаў (Уманскі, Брацлаўскі, Палтаўскі і Кропівянскі) разам з Іванам Богунам, а таксама духавенства не прысягнулі. Дэлегацыя баярына Васіля Бутурліна прынесла рашэнне Земскага сабора і адхіліла сустрэчнае патрабаванне казакоў аб асабістай царскай прысязе казакам. Рашэнне Пераяслаўскай рады было зацверджана Сакавіцкімі артыкуламі, якія прадпісвалі 60-тысячны казацкі рэестр і выбарнасць старшыны, абвяшчалі пратэктарат Масквы і дазвалялі самастойную знешнюю палітыку, акрамя Польшчы і Асманскай Порты. Масква абавязвалася весці вайну супраць Рэчы Паспалітай, а на межах Гетманшчыны былі вывешаны маскоўскія залогі. Такім чынам украінскае пытанне з унутранай праблемы ператварылася ў міжнародную.

Вясной 1654 г. Масква захапіла Смаленск і прасунулася да Бярэзіны, пачалася очередная маскоўска-польская вайна. У наступным годзе шведскі кароль Карл Х Густаў, падбухторваны польска-літоўскай шляхтай, незадаволенай узмацненнем каралеўскай улады, па Штурмдорфскаму перамір’ю раптоўна пачаў вайну супраць Рэчы Паспалітай. Шведскія войскі занялі Вялікапольшчу, Лівонію, Курляндыю, восенню аблажылі Кракаў і штурмам узялі Варшаву.

Багдан Хмяльніцкі разам з расійскім дапаможным корпусам аблажыў Львоў. Кароль Ян Казімір уцёк у аўстрыйскую Сілезію. Гэты перыяд акупацыі шведамі-лютэранамі ў польскай гістарыяграфіі прынята называць «шведскім патопам». Вялікую ролю ў народнай партызанскай барацьбе супраць раскольнікаў («цяжкая вайна») адыграў кіеўскі кашталян Стэфан Чарнецкі, вядомы жорсткімі расправамі як з паўстанцамі, так і з мірным украінскім насельніцтвам.

На працягу 1656 г. каралю ўдалося вызваліць большую частку зямель, а ўжо ў кастрычніку ў Нямежы пад Вільняй было падпісана маскоўска-польскае Віленскае перамір’е. У адрозненне ад гэтага Хмяльніцкі разгарнуў дыпламатычную дзейнасць, вынікам якой стала зацвярджэнне ў замку Раднат антыпольскай кааліцыі паміж Семіньякамі, Швецыяй, Брандэнбургам і Гетманствам (разам з Малдовай і Валахіяй) і планаў першага падзелу Польскай дзяржавы. Літоўская Рэч Паспалітая. Гэтым планам перашкодзілі смерць Хмяльніцкага 6 жніўня 1657 г. і аўстрыйска-польскае збліжэнне.

=== Руіна ===
Перыяд пасля смерці Багдана Хмяльніцкага з 1657 па 1687 гг., які быў адзначаны міжусобіцай, падзелам тэрыторыі па Дняпры паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай і замежнай інтэрвенцыі, называецца ва ўкраінскай гістарыяграфіі «Руінай».

Пасля смерці Багдана гетманам быў абраны яго малалетні сын Юрый, а рэгентам — генеральны пісар Іван Выгоўскі. Выгоўскі пайшоў на збліжэнне з польскай шляхтай, вынікам чаго стала падпісанне Гадзяцкага дагавора 16 верасня 1658 г., які дэклараваў ператварэнне Рэчы Паспалітай у трыадзіную федэрацыю Кароны Польскай, Вялікалітоўскай і Рускай княстваў з супольным соймам, войскам і замежнай дыпламатыяй і пад кантролем выбарнага караля.

Аднак ён не быў рэалізаваны з-за супраціву прамаскоўскай апазіцыі. У кастрычніку 1658 г. маскоўскі ўрад разарваў Віленскае перамір’е і аднавіў ваенныя дзеянні, захапіўшы амаль усю Беларусь і Літву, у 1659 г. маскоўскае войска нахабна было накіравана на Украіну, але 9 ліпеня пад Канатопам яно было ўшчэнт разбіта паспалітым войскам Выгоўскага і крымскага хана Мехмеда Герая IV. Аднак з-за дзеянняў казацкай апазіцыі Якіма Сомка Выгоўскі быў вымушаны адмовіцца ад булавы на карысць Юрыя.

На новай Пераяслаўскай радзе 1659 г. пад абаронай маскоўскага войска князя Трубяцкога паглыбілася залежнасць Запарожскага войска ад Масквы. У 1660 г. пад Гданьскам быў падпісаны Аліўскі мір паміж Польшчай і Швецыяй. У гэты час атрады Стэфана Чарнецкага вызваляюць Беларусь і Літву, каля Чуднава палякі атачаюць атрады Шарамецьева і Юрыя Хмяльніцкага і прымушаюць іх падпісаць Слабадзішчанскі дагавор. Адбываецца падзел казацкай Украіны на левабярэжную, лаяльную маскоўскаму цару, і прыхільнікаў Рэчы Паспалітай на правабярэжжы Дняпра. Пасля няўдалага паходу на левабярэжжа супраць Якіма Сомкі Юрый Хмяльніцкі адмовіўся ад булавы і пастрыгся ў манахі пад імем Гедэон.

У 1663 годзе ў Нежыне адбылася Чорная рада, на якой пры падтрымцы Івана Сірка гетманам левабярэжжа быў абраны Іван Брюхавецкі. Падпісаў Маскоўскія артыкулы, паводле якіх пачалася маскавізацыя Левабярэжнай Украіны. У тым жа годзе гетманам правабярэжным быў абраны Паўло Цяцера, які ў 1665 г. адмовіўся ад булавы на карысць Пятра Дарашэнкі. 9 лютага 1667 г. у Андрусаве пад Смаленскам паміж палякамі і маскоўцамі быў заключаны Андрусаўскі мір, па ўмовах якога да Расіі адыходзіла Смаленская зямля і Левабярэжная Украіна з Кіевам; Запарожская Сеч павінна была знаходзіцца пад сумесным кантролем абедзвюх дзяржаў.

У адказ на падзел Украіны Дарашэнка праводзіць шэраг рэформаў, набірае наёмнае войска Сердзюкоў і разбівае Брюховецкого. На радзе ў Корсуні ён быў абраны гетманам «абодвух берагоў Дняпра» і разам з крымскім ханам Мехмедам Гераем IV у верасні 1668 г. акружыў пад Падгайцамі войскі польнага гетмана Яна Сабескага. Але казацка-татарскі саюз быў разарваны паходам запарожскага атамана Сірка на Крым.

Сабескі заключыў мірныя пагадненні з татарамі і казакамі. У наступным годзе палякі прызналі Дарашэнку абраным гетманам. Яго не задаволілі польскія саступкі, і ў сакавіку 1669 г. на казацкай радзе пад Корсунем Войска Запарожскае абвясціла аб пераходзе пад пратэктарат Порты, усе этнічныя ўкраінскія землі былі абвешчаны ўкраінскім санджакам. У тым жа годзе гетманам левабярэжнага гетманства быў абраны Дзям’ян Многогришный, які падпісаў з Масквой Глухаўскія артыкулы. Летам таго ж года прапольская партыя на правабярэжжы Мікалая Ханенкі на радзе пад Уманню прыняла заклады ад польскага караля. У 1671—1672 гадах Сабескі і Ханенка ўсталёўваюць сваю ўладу на Падоллі, але Дарашэнка з дапамогай турэцка-татарскага войска Мехмеда IV і Селіма Герая бярэ ў аблогу Камянец і Львоў. Па выніках Бучацкага трактата 1672 г. Падолле адышло да Асманскай імперыі, а Дарашэнка пераняў уладу ў Правабярэжнай Украіне.

У тым жа годзе на Левабярэжжы гетманам быў абраны Іван Самойлавіч, які падпісаў новыя Канатопскія артыкулы, якія істотна абмежавалі яго самастойнасць. У 1673 г. Сабескі разбіў туркаў пад Хоцінам і быў абраны новым каралём Рэчы Паспалітай пад імем Яна ІІІ. Няўдачы ў вайне супраць турэцка-ўкраінскага саюзу прымусілі яго праз тры гады пад Жураўном падпісаць мір з асманамі. Пятро Дарашэнка адмовіўся ад булавы, прысягнуў маскоўскаму цару і служыў у эміграцыі вяцкім ваяводам, Юрый Хмяльніцкі зноў абвешчаны гетманам турэцкай часткі Украіны. Яго вайна 1677—1681 г. з Масквой і Самойлавічамі спустошыла Правабярэжжа, у 1679 г. высяліў частку насельніцтва на левабярэжжа і Слабажаншчыну — Вялікі атрад. Вайна скончылася Бахчысарайскім мірам і замацаваннем Правабярэжжа за Турцыяй. У 1683 г. польскае войска з удзелам правабярэжных казакоў на чале з Сямёнам Паліем прыйшло на дапамогу аўстрыйскаму войску пры аблозе Вены. Войскі еўрапейскай кааліцыі ў генеральнай бітве 12 верасня ўшчэнт разбілі турэцкае войска і спынілі асманскую экспансію ў Еўропу. 6 мая 1686 г. у Маскве быў падпісаны «Вечны мір» — пагадненне, паводле якога да Расійскай дзяржавы адыходзілі Смаленская зямля, Левабярэжная Украіна з Кіевам і Запарожжа, за што яна абавязвалася дапамагаць дзяржавам Свяшчэннай лігі ў вайны з туркамі.
[[Файл:Truce of Andrusovo 1667.PNG|thumb|Падзел Рэчы Паспалітай па Андрусаўскаму міру]]
Менавіта да гэтых часоў можна аднесці стварэнне асобнай украінскай нацыі.

=== Часы Івана Мазепы ===
У 1687 г. у выніку Каломенскага перавароту Самойлавіч быў скінуты, гетманам Левабярэжнай Украіны абраны Іван Мазепа, і перыяд Руіны афіцыйна завяршыўся. Мазепа падпісаў Каламацкія артыкулы, якія абмежавалі яго ўладу і ўзмацнілі маскоўскую прысутнасць. Сваю палітыку Мазепа праводзіў у інтарэсах старшыны, якая атрымлівала правы, вольнасці і маёмасць, а сяляне ўзамен атрымлівалі на карысць старшыны «панскія двары» (2 дні на тыдзень). Ён быў блізкім сябрам рускага цара Пятра I, дапамог яму захапіць турэцкую крэпасць Азоў і атрымаць выхад да Чорнага мора.

У 1697 г. саксонскі курфюрст Фрыдрых Аўгуст быў абраны каралём Рэчы Паспалітай пад імем Аўгуст II. Ужо ў наступным годзе на асабістай сустрэчы ў Рава-Рускай ён уцягнуў у вайну са Швецыяй Пятра I. У маі 1699 г. на іншым фронце падпісаў мірнае пагадненне з Турцыяй у Карлавічах (цяпер. Сербія), паводле якой Правабярэжная Украіна вярнулася пад уладу Польскай кароны і была пераселена, а ў верасні ў Прэабражэнскім пад Масквой ствараецца антышведская Паўночная ліга.

У 1700 г. пачалася Паўночная вайна. У ліпені 1701 г. шведскі кароль Карл XII разбіў саксонска-маскоўскае войска на Заходняй Дзвіне і ўварваўся ў Літву. На яго бок перайшлі магнаты з роду Сапег. У маі 1702 г. была захоплена Варшава і створана прашведская канфедэрацыя, якая скінула з трона Аўгуста II і абрала каралём Станіслава Ляшчынскага — у краіне пачалася грамадзянская вайна. У 1702—1704 гадах украінскія казакі пад кіраўніцтвам Сямёна Палія захапілі Правабярэжжа і ўмацавалі свае пазіцыі. У 1704 годзе Іван Мазепа задушыў паўстанне і далучыў гэтыя землі да сваіх уладанняў. Падчас вайны ўкраінцаў адпраўлялі на прымусовыя работы, абавязалі ўтрымліваць расквартаваныя войскі, не аказваючы ўзаемнай ваеннай дапамогі ў адпаведнасці з Каломенскімі пагадненнямі, што выклікала абурэнне казакоў. У 1708 г. шведскі кароль са сваім войскам пачаў рухацца ў бок Гетманшчыны, таму Мазепа вырашыў заключыць новы саюз, ужо са Швецыяй, па ўмовах якога ўтварылася Украінскае княства.

Гетмана падтрымлівалі запарожскія казакі. За гэта Пётр І загадаў знішчыць сталіцу тагачасную сталіцу Гетманшчыны Батурын і Чартамліцкую Сеч, а на Мазепу накласці царкоўную анафему. Верныя цару казакі абралі гетманам Івана Скарападскага, які падпісаў Рэшэтыльскія артыкулы. У вырашальнай бітве пад Палтавай 1709 г. шведска-казацкае войска прайграла. Іван Мазепа разам з Карлам XII адступіў на землі Асманскай імперыі па Днестру да Бэндэр.

Існуе таксама неафіцыйная здагадка, што сапраўдны Пётр Першы быў забіты падчас знаходжання ў Еўропе, а на яго месца ў Расію вярнуўся падобны, але нашмат старэйшы чалавек — Мазепа, які адразу зразумеў, што гэта не Пётр таму і перайшоў на бок шведаў.

Пасля смерці Мазепы ў 1711 г. запарожцы на чале з Косцем Гардзіенкам абралі новым гетманам Піліпа Орліка, які заключыў з казакамі першую ўкраінскую канстытуцыю «Дагаворы і пастановы пра правы і вольнасці Войска Запарожскага». Згодна з якім адбываўся падзел улады на тры самастойныя галіны: выканаўчую (Галоўная старшына на чале з гетманам), заканадаўчую (Галоўная рада) і судовую. У тым жа годзе ў саюзе са шведскім каралём, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам здзейсніў няўдалы паход на Правабярэжжа.

З-за гэтага ў 1711—1713 гадах расійскія ўлады правялі новы набег, прымусова перасяліўшы з Правабярэжнай на Левабярэжную Украіну да 200 тысяч чалавек, усе правабярэжныя палкі былі ліквідаваны, а большасць паселішчаў знішчана. Згодна з Прутскім мірам і Адрыянопальскім пагадненнем, Маскоўская дзяржава адмаўлялася ад прэтэнзій на Правабярэжную Украіну і прызнавала турэцкую юрысдыкцыю над Запарожжам.

=== Ліквідацыя казацкай аўтаноміі ===
На гетманстве пасля смерці Скарападскага ў 1722 годзе наказным гетманам быў абраны Паўло Палуботка. Якога неўзабаве пасадзілі ў Пецярбург, стварыўшы замест яго Маларасійскую калегію — выканаўчы орган з 6 расійскіх афіцэраў. Але як толькі ў 1727 годзе ўзнікла новая пагроза з боку Асманскай імперыі, дзеля заігрывання з казацкімі масамі калегія была ліквідавана, а Данілу Апостала дазволілі абраць гетманам.

Ён узгадніў з царом рашаючыя пункты, паводле якіх Гетманшчыне аднаўлялася адносная аўтаномія. Пасля яго смерці ў 1734 годзе імператрыца Ганна Іаанаўна стварыла Калегію гетманскага ўрада (з 3 казацкіх і 3 рускіх прадстаўнікоў), якая дзейнічала да 1750 года. Кіраўнік Калегіі ў 1740—1741 гадах шатландзец Джэймс Фрэнсіс Эдвард Кіт пасвяціў першых у масоны сярод прадстаўнікоў украінскай казацкай старшыны. У 1750 годзе, калі імператрыца Лізавета аднавіла пасаду гетмана дзеля свайго любімага брата Аляксея Разумоўскага, булава была перададзена Кірылу Разумоўскаму, аднаму з першых украінскіх вольных муляроў і яе апошняму гетману.
[[Файл:1764 Ukraine.png|thumb|Тэрыторыя Гетманшчыны, 1764 год]]
Ён вярнуў сталіцу ў Батурын, ператварыў старшыну ў дваранства, ператварыў казацкія рады ў Галоўны сход, правёў судовую і ваенную рэформы. Знакаміты архітэктар таго часу Іван Грыгоравіч-Барскі пабудаваў палац Разумоўскіх у Батурыне, сабор Раства Багародзіцы ў Казельцы — выдатныя ўзоры ўкраінскага барока. Разумоўскі быў апекуном такіх музычных класікаў свайго часу, як Максім Беразоўскі, Дзмітрый Бартнянскі, Арцём Ведэль.
[[Файл:Палац К.Розумовського 11.jpg|thumb|Палац Разумоўскага у Батурыне]]
Расійская імператрыца Кацярына ІІ угаварыла Кірыла вярнуцца ў Пецярбург і замест гетманства стварыла ў 1764 г. Другую Маларасійскую калегію, на Слабажаншчыне быў ліквідаваны палкавы лад. За час яе дзейнасці адбылася уніфікацыя дзяржаўнага ладу з агульнарасейскай мовай, праведзены ўсеагульны перапіс насельніцтва Маларосіі (Левабярэжнай Гетманщины), ліквідавана Запарожская Сеч, уведзена паншчына, а ў 1783 г. украінскае насельніцтва была канчаткова ператворана ў прыгонных.

== Глядзіце таксама ==
* [[Агнём і мячом (фільм)]]
* [[Дарога на Сеч (фільм)]]
* [[Гетман (фільм 2015)]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Парады артыкулу|артаграфія}}

[[Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, заснаваныя ў 1648 годзе]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, скасаваныя ў 1764 годзе]]</text>
      <sha1>2fn58er243i9s2d22eitgw4wk4ont18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Запаведнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266314</id>
    <revision>
      <id>2698939</id>
      <parentid>2616486</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4184" sha1="ezfslmyumz7shof34ldib7damvajci7" xml:space="preserve">[[Файл:Озеро Плавно, Березинский биосферный заповедник - panoramio.jpg|міні|[[Бярэзінскі біясфэрны запаведнік]]]]
'''Запаве́днік''' — тэрыторыя [[Суша (геаграфія)|сушы]] альбо акваторыя, у межах якой увесь прыродны комплекс поўнасьцю выключаны з гаспадарчай дзейнасьці [[Чалавек|чалавека]] й ахоўваецца дзяржавай. Зьяўляецца відам запаведных тэрыторый{{sfn|БелЭн|1998}}.

Запаведнікі й нацыянальныя паркі зьяўляюцца прыродаахоўнымі аб’ектамі рэспубліканскага значэньня. [[Заказьнік]]і й [[Помнік прыроды|помнікі прыроды]] могуць зьяўляцца прыродаахоўнымі аб’ектамі рэспубліканскага альбо мясцовага значэньня.

Для аховы прыродных комплексаў запаведнікаў ствараюцца ахоўныя зоны. Ахоўвае запаведнікі спэцыяльная служба (дзяржынспэктары, егеры).

Навуковая праца ў запаведніках мае комплексны характар, вядуцца дасьледаваньні па праграме «Летапіс прыроды».

== Гісторыя ==
Першыя дзяржаўныя запаведнікі ўзьніклі ў старажытным [[Бабілён]]е, [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], [[Індыя|Індыі]] й ствараліся з рытуальнымі й паляўнічымі мэтамі. Найстаражытнейшы запаведнік на славянскіх землях — [[Белавеская пушча]]. Самы вялікі запаведнік у сьвеце — Вялікі Габійскі ([[Манголія]], плошча 5 млн га).

На [[Беларусь|Беларусі]] два запаведнікі: [[Бярэзінскі біясфэрны запаведнік]] і [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік]] (адзіны ў сьвеце).

== Задачы ==
Асноўныя задачы запаведнікаў:

* зьберажэньне эталённых альбо найбольш тыповых для вызначанай геаграфічнай зоны прыродных краявідаў, рэдкіх і каштоўных відаў жывёлаў і расьлін;
* вывучэньне прыродных працэсаў у натуральным стане;
* распрацоўка пытаньняў рэканструкцыі флоры, фаўны й комплексу іншых прыродаахоўных праблем;
* культурна-асьветніцкая праца, папулярызацыя прыродаахоўных поглядаў і аховы прыроды.

== Клясыфікацыя ==
Вылучаюць запаведнікі:

* накіраванага рэжыму
* прыродныя
* эталённыя
* біясфэрныя
* мэмарыяльныя й іншыя.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|}}

== Літаратура ==
Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211005181715/https://gosinspekciya.gov.by/actual/rybolovstvo-i-rybolovnoe-khozyaystvo/354/ Закон Рэспублікі Беларусь «Аб асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях»] — 5 кастрычніка 2021

[[Катэгорыя:Запаведнікі]]
[[Катэгорыя:Землекарыстаньне]]</text>
      <sha1>ezfslmyumz7shof34ldib7damvajci7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магілёўскі інстытут МУС Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269372</id>
    <revision>
      <id>2699021</id>
      <parentid>2682646</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29478" sha1="lb5ho4xsvh6ke4r32vlxlwsswm7r0r3" xml:space="preserve">{{Унівэрсытэт
|Назва                   = Магілёўскі інстытут
|Выява                   = Фасад здания Могилевского института МВД.jpg
|Подпіс выявы            = Фасад (2014 год)
|Дэвіз                   = Законнасьць, справядлівасьць, гуманнасьць
|Заснаваны               = {{Дата пачатку|2|4|1948|1}}&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка павіншаваў калектыў і вэтэранаў Магілёўскага інстытута МУС з 75-годзьдзем ВНУ|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20230402/1680419573-lukashenka-pavinshavau-kalektyu-i-veteranau-magilyouskaga-instytuta-mus-z|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=2 красавіка 2023|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
|Тып                     = урадавы
|Велічыня фонду          = 
|Назва кіраўніка         = Начальнік
|Кіраўнік                = Раман Раманчук&lt;ref name=rukovodstvo&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва інстытуту|спасылка=https://www.institutemvd.by/index.php/priemnaya/rukovodstvo-instituta|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=|дата доступу=6 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;
|Колькасьць факультэтаў  = 2
|Колькасьць пэрсаналу    = 
|Колькасьць студэнтаў    = 
|Горад                   = Магілёў
|Краіна                  = Беларусь
|Шырата паўшар’е         = паўночнае
 |Шырата градусаў        = 53
 |Шырата хвілінаў        = 56
 |Шырата сэкундаў        = 16
|Даўгата паўшар’е        = усходняе
 |Даўгата градусаў       = 30
 |Даўгата хвілінаў       = 21
 |Даўгата сэкундаў       = 19
|Кампус                  = гарадзкі
|Былыя назвы             = Магілёўская школа перападрыхтоўкі сяржанцкага складу (да 1952 г.), Магілёўская школа транспартнай міліцыі (да 1992 г.), Магілёўскі факультэт Акадэміі МУС Беларусі (да 1994 г.), Магілёўская школа міліцыі (да 2002 г.), Магілёўскі каледж (да 2010 г.), Магілёўскі вышэйшы каледж (да 2014 г.)
|Іншы парамэтар          = 
|Іншае значэньне         = 
|Колеры                  = 
|Талісман                = 
|Знаходзіцца ў складзе   = [[Міністэрства ўнутраных справаў Беларусі]]
|Вэб-сайт                = [https://institutemvd.by/ institutemvd.by]
|Нататкі                 = 
}}
'''Магілёўскі інстытут МУС Беларусі''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] Беларусі, заснаваная ў красавіку 1948 году ў якасьці [[Магілёў]]скай школы перападрыхтоўкі [[Сяржант|сяржанцкага]] складу.

На 2023 год месьціўся ў [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскім раёне]] Магілёва па [[Вуліца Крупскай (Магілёў)|вуліцы Крупскай]], д. 67&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/priemnaya/obratnaya-svyaz|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;. Факультэт павышэньня кваліфікацыі на 5-м паверсе ладзіў завочнае навучаньне цягам 2-х гадоў па 5 спэцыяльнасьцях праўніка, дарожнага інспэктара, апэратыўніка [[вышук]]у і ахоўніка парадку&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Агульная інфармацыя аб факультэце павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/2012-06-04-06-47-56/fakultety/2012-06-04-06-47-59/obshchaya-informatsiya-o-fakultete-povysheniya-kvalifikatsii-i-perepodgotovki-kadrov|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=10 лютага 2023|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;. Факультэт міліцыі на 2-м паверсе рыхтаваў па 2-х спэцыяльнасьцях прававога забесьпячэньня грамадзкай бясьпекі і апэратыўнага вышуку&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Факультэт міліцыі|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/2012-06-04-06-47-56/fakultety/falult-militii/2012-06-04-06-47-61|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=21 сакавіка 2017|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку на аддзяленьні завочнага навучаньня, дзе налічвалася да 500 завочнікаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне завочнага навучаньня факультэта міліцыі|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/2012-06-04-06-47-56/fakultety/falult-militii/2012-06-04-06-47-58|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=9 кастрычніка 2017|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Навучаньне і дасьледаваньні ==
На 2023 год Магілёўскі інстытут МУС Беларусі ладзіў навучальна-азнаямляльную практыку на першым курсе і вытворчую — пры канцы навучаньня. Курсантаў прыцягвал да аховы грамадзкага парадку на культурных і спартовых мерапрыемствах у Магілёве. Адмыслоўцаў рыхтавалі для органаў унутраных справаў:
* на першай ступені вышэйшай адукацыі па трох спэцыяльнасьцях — [[правазнаўства]] (завочна), прававое забесьпячэньне грамадзкай [[Бясьпека|бясьпекі]] і апэратыўнага [[вышук]]у (вочна і завочна);
* праз павышэньне кваліфікацыі па двух напрамках — права для гаспадаркі і грамадзкая бясьпека для службы бясьпекі;
* праз перападрыхтоўку па 5 спэцыяльнасьцях — 1) правазнаўства, 2) ахова грамадзкага парадку і забесьпячэньне бяспекі, 3) арганізацыйна-прававое забесьпячэньне бясьпекі дарожнага руху, 4) апэратыўны вышук, 5) ахова грамадзкага парадку і прафіляктыка [[Правапарушэньне|правапарушэньняў]]&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыйны працэс|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/nash-kolledzh/obrazovatelnyj-protsess|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=19 траўня 2020|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

Інстытут меў навучальныя палігоны «[[Кватэра]]», «[[Крама]]», «Сьледавая паласа», «[[Кантэйнэр]]ная пляцоўка», «Грамадзкі пункт аховы парадку» і «Апэратыўна-дзяжурная служба». Стварылі паласу перашкодаў з душэўным узьдзеяньнем для ацэнкі агульнай і цялеснай падрыхтаванасьці ва ўмовах зьбянтэжваньня. Для стралковай падрыхтўкі выкарыстоўвалі [[оптыка]]-электронныя трэнажоры. На адукацыйны партале Інстытуту разьмяшчалі электронныя [[падручнік]]і&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

У Магілёўскім інстытуце выконвалі навуковыя [[Дасьледаваньне|дасьледаваньні]] паводле ўласнай ініцыятывы і заданьня Дзяржаўнай праграмы навуковых дасьледаваньняў. Ладзілі міжнародныя канфэрэнцыі, навуковыя [[сэмінар]]ы і рыхтавалі манаграфіі. Вылучалася 6 напрамкаў дасьледаваньняў:
* [[Нарматыўны прававы акт|нарматыўнае прававое]] рэгуляваньне аховы грамадзкага парадку і апэратыўнага вышуку;
* распрацоўка практыкі прымяненьня [[заканадаўства]] ў дзейнасьці органаў унутраных справаў;
* [[Крымінальна-працэсуальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|крымінальна-працэсуальныя]] і [[Крыміналістыка|крыміналістычныя]] праблемы дасудовай вытворчасьці па крымінальных справах;
* праблемы навучаньня, выхаваньня і прафэсійнага скіроўваньня супрацоўнікаў органаў унутраных справаў;
* вывучэньне грамадзка-гуманітарнай падрыхтоўкі праваахоўнікаў;
* удасканаленьне сродкаў і спосабаў агнявой, тактычнай і цялеснай падрыхтоўкі курсантаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Навукова-дасьледчая праца|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/nash-kolledzh/nauchnaya-deyatelnost/nauchno-issledovatelskaya-rabota|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=25 сакавіка 2022|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

Зь 2020 году двойчы на год выдавалі навукова-практычны [[часопіс]] «Весьнік Магілёўскага інстытута МУС» ([[ISSN]] 2709-054X), які выходзіў у чэрвені і сьнежні. Электронныя архівы часопіса зьмяшчалі ў Рэпазытары Магілёўскага інстытуту і Міжнародным індэксе Капэрніка ў сьвеце часопісаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Весьнік Магілёўскага інстытута МУС|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/nash-kolledzh/nauchnaya-deyatelnost/vestnik-mogilevskogo-instituta-mvd|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=22 траўня 2023|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная супраца ==
На 2023 год Магілёўскі інстытут меў пратаколы аб супрацы з 24-ма вучэльнямі 7 краінаў:
* 4-ма ў 3-х краінах Азіі — [[Адукацыйны комплекс паліцыі Армэніі]], [[Акадэмія паліцыі Азэрбайджану]], [[Карагандзінская акадэмія імя Бэрымбека Бяйсенава]] (МУС [[Казахстан]]у), [[Алмацінская акадэмія імя Макана Есбулатава]] (Казахстан);
* 20 у 4-х краінах Эўропы — [[Каледж дзяржаўнай паліцыі Латвіі]], [[Нацыянальная акадэмія ўнутраных справаў Украіны]], [[Адэскі дзяржаўны ўнівэрсытэт унутраных справаў]], [[Акадэмія імя Стэфана Вялікага]] ([[Малдова]]) і 16 ВНУ Расеі ([[Самарскі юрыдычны інстытут]], Акадэмія права і кіраваньня, Санкт-Пецярбурскі ўнівэрсытэт і [[Кузбас]]кі інстытут [[Фэдэральная служба выкананьня пакараньняў Расеі|Фэдэральнай службы выкананьня пакараньняў Расеі]]; [[Варонеж|Варонескі]] інстытут, Ніжагародзкая, [[Валгаград]]зкая і [[Омск]]ая акадэміі, [[Краснадар]]скі і Санкт-Пецярбурскі ўнівэрсытэты, [[Барнавул]]ьскі, [[Белгарад]]зкі, Сібірскі, Далёкаўсходні, Уральскі і [[Казань|Казанскі]] юрыдычныя інстытуты, Цюменскі інстытут павышэньня кваліфікацыі ўнівэрсытэт [[Міністэрства ўнутраных справаў Расеі]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнародная дзейнасьць|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/nash-kolledzh/mezhdunarodnaya-deyatelnost|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=20 красавіка 2022|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Спадарожныя паслугі ==
На 2023 год Магілёўскі інстытут меў:
* аўташколу для 4-месячнай падрыхтоўкі 30 кіроўцаў [[легкавік]]оў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аўташкола (курсы падрыхтоўкі кіроўцаў катэгорыі &quot;В&quot;)|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/platnye-uslugi/drivers-course|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=11 траўня 2023|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;;
* тэрапэўтычную [[Стаматалёгія|стаматалёгію]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэрапеўтычная стаматалогія|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/platnye-uslugi/terapevticheskaya-stomatologiya|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=30 сакавіка 2022|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;;
* [[Крама|краму]] харчаваньня і аб[[мундзір]]аваньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Крама|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/platnye-uslugi/shop-service|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2019|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Будова ==
На 202 год Магілёўскі інстытут улучаў:
* 6 катэдраў — 1) адміністрацыйнай дзейнасьці, 2) апэратыўна-[[вышук]]овай дзейнасьці, 3) крымінальнага працэсу і [[Крыміналістыка|крыміналістыкі]], 4) сацыяльна-гуманітарных дысцыплінаў, 5) дастасоўнай фізычнай і [[тактыка]]-спэцыяльнай падрыхтоўкі, 6) прававых дысцыплінаў;
* 8 аддзелаў — 1) навучальна-мэтадычны, 2) кадраў, 3) арганізацыі навуковай, міжнароднай і выдавецкай дзейнасьці, 4) адукацыйных [[Інфармацыйныя тэхналёгіі|інфармацыйных тэхналёгіяў]], сувязі і інфармацыйнай бясьпекі, 5) ідэалягічнай працы, 6) арганізацыйнай працы і прававога забесьпячэньня, 7) платных адукацыйных паслугаў, 8) камунальна-эксплюатацыйнага забесьпячэньня, 9) матэрыяльна-тэхнічнага забесьпячэньня, 10) фінансава-эканамічны, 11) прафарыентацыйнай працы, інфармацыі і грамадзкіх сувязяў;
* [[бібліятэка]], мэдычная служба, клюб і [[гараж]].

== Мінуўшчына ==
2 красавіка 1948 году [[Міністэрства дзяржаўнай бясьпекі СССР|міністар дзяржаўнай бясьпекі СССР]] [[Віктар Абакумаў]] падпісаў Загад аб заснаваньні Магілёўскай школы перападрыхтоўкі [[Сяржант|сяржанцкага]] складу корпуса Галоўнай ўправы аховы на [[Чыгунка|чыгуначным]] і водным транспарце. Тэрмін навучаньня складаў 7 месяцаў. Першым начальнікам школы стаў [[Васіль Ляхаў]]. 31 студзеня 1949 году адбыўся першы выпуск 280 супрацоўнікаў, усе зь якіх былі вэтэранамі [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]], у тым ліку двое — [[Герой Савецкага Саюзу|героямі Савецкага Саюзу]]. У 1950 годзе курсантаў пачалі задзейнічаць у ліквідацыі лясных [[банда]]ў у [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]], [[Чавускі раён|Чавускім]] і [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] раёнах. 20 студзеня 1951 году школе пачалі рыхтаваць афіцэраў корпусу і [[Дывізія|дывізіі]] Галоўнай управы аховы на транспарце Міністэрства дзяржаўнай бясьпекі&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

2 жніўня 1952 году [[Савет міністраў СССР]] ухваліў Пастанову аб пераўтварэньні ў Магілёўскую школу апэратыўнага складу [[Транспартная міліцыя (Беларусь)|транспартнай міліцыі]]. Тэрмін навучаньня павялічылі да 2-х гадоў. Паводле профілю школа была адзінай у [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] і прыцягвала ў наступныя гады курсантаў каля 30 [[Народнасьць|народнасьцяў]] з усіх 15 рэспублік Савецкага Саюзу. У 1954 годзе з удзелам курсантаў на ўскраіне Магілёва стварылі помнік ваярам [[батальён]]а [[капітан]]а Ўладзімерава, якія загінулі ў баях зь немцамі ў ходзе Нямецка-савецкай вайны&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

23 красавіка 1955 году адбылося пераўтварэньне ў Магілёўскую спэцыяльную сярэднюю школу транспартнай міліцыі [[Міністэрства ўнутраных справаў СССР]]. Пачалі рыхтаваць апэратыўных супрацоўнікаў і [[сьледчы]]х зь сярэдняй прававой адукацыяй. У 1969 годзе ўвялі месячныя зборы павышэньня кваліфікацыі. У 1973 годзе курсантаў прыцягвалі да спэцыяльных заданьняў у [[Казаская ССР|Казаскай]], [[Узбэцкая ССР|Узбэцкай]] і [[Туркмэнская ССР|Туркмэнскай]] ССР. Пасьля 1975 году ўзьвялі новы навучальны корпус. У 1988—1989 гадох афіцэраў і курсантаў школы прыцягвалі да ўзброенай аховы ў гарадах [[Гарыс]] і [[Сісіян]] у [[Армянская ССР|Армянскай ССР]] падчас [[Карабаская вайна|Карабаскай вайны]]. За 9 месяцаў службы ў тых гарадах 3 афіцэры атрымалі мэдалі, а звыш 20 курсантаў узнагародзілі нагруднымі знакамі «[[Выдатнік міліцыі]]» і «За выдатную службу». У 1989 годзе курсант [[Аляксандар Банін]] стаў чэмпіёнам па [[бокс]]е на [[Гульні добрай волі|Гульнях добрай волі]] у [[Сіэтл]]е (ЗША). У 1991 годзе супрацоўнікі школы выконвалі адмысловае ўрадавае заданьне ў [[Ворша|Воршы]] (Віцебская вобласьць)&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

28 траўня 1992 году [[Міністэрства ўнутраных справаў Беларусі]] ўхваліла Загад № 20 аб пераўтварэньні школы ў Магілёўскі факультэт [[Акадэмія МУС Беларусі|Акадэміі МУС Беларусі]]. 2 сьнежня 1994 году [[Савет міністраў Беларусі]] зацьвердзіў Пастанову № 223 аб пераўтварэньні факультэту ў Магілёўскую школу [[Міліцыя|міліцыі]]. 9 верасьня 2002 году Ўрад Беларусі ўхваліў Пастанову № 1232 аб пераўтварэньні школы ў Магілёўскі [[каледж]] МУС Беларусі. 9 сакавіка 2010 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 145 аб пераўтварэньні каледжа ў Магілёўскі вышэйшы каледж. Першы набор на аддзяленьне вышэйшай асьветы паводле спэцыяльнасьці [[правазнаўства]] ў спэцыялізацыях [[вышук]]у і кіраваньня склаў 200 чалавек. Зь іх па палове навучалася з адрывам і без адрыву ад працы. Стварылі 3 факультэты: дзённага і завочнага навучаньня, а таксама павышэньня кваліфікацыі. 19 красавіка 2010 году ўхвалілі Загад Магілёўскага вышэйшага каледжу, якім цыклі пераўтварылі ў катэдры. У 2012 годзе правялі 1-ю міжнародную навукова-мэтадычную канфэрэнцыю пра агнявую, тактыка-спэцыяльную і фізычную падрыхтоўку. 8 ліпеня 2013 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 307 аб пераўтварэньня Магілёўскага вышэйшага каледжу ў Магілёўскі інстытут МУС Беларусі&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гістарычны нарыс|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/nash-kolledzh/istoriya-kolledzha/istoricheskij-ocherk|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=15 чэрвеня 2018|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;. 1 верасьня 2014 годзе Магілёўскі вышэйшы каледж пачаў працаваць у якасьці [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]] і ўпершыню набраў на навучаньне таксама [[дзяўчына]]ў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Нэлі Зігуля.|загаловак=Магілёўская альма-матэр для міліцыянераў|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140404/1396643922-magilyouskaya-alma-mater-dlya-milicyyanerau|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 красавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/63-27673 63 (27673)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/04/ZV_20140405_02.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 2022 году ў Магілёўскі інстытут паступіла 150 чалавек на дзённае навучаньне і звыш 270 — на завочнае&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Нэлі Зігуля|загаловак=Магілёўскі інстытут МУС падвёў вынікі ўступнай кампаніі|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220801/1659361084-magilyouski-instytut-mus-padvyou-vyniki-ustupnay-kampanii|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=1 жніўня 2022|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

=== Начальнікі ===
* [[Васіль Ляхаў]] (1948 — чэрвень 1953)
* [[Аляксандар Карташоў]] (1953—1955)
* [[Іван Бурчанкоў]] (1955—1960)
* [[Іван Аксёнаў]] (1961—1973)
* [[Васіль Спадабаеў]] (верасень 1973 — студзень 1989)
* [[Мікалай Красько]] (студзень 1989 — верасень 1994)
* [[Валеры Канчатаў]] (сьнежань 1994—2001)
* [[Юры Мелехавец]] (чэрвень 2001—2005)
* [[Сяргей Аўсянкін]] (2005 — люты 2010)
* [[Генадзь Калесьнік]] (сакавік 2010 — жнівень 2014)
* [[Валеры Палішчук]] (верасень 2014—2023)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Магілёўскі інстытут МУС: гісторыя, факты, асобы|спасылка=https://institutemvd.by/images/college_common/history_facts_persons/all_files/files/publication.pdf|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2018|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
* Раман Раманчук (ад 2023)&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://magilev.by/news/2023/11/09/roman-romanchuk-vozglavil-mogilevskij-institut-mvd|загаловак=Роман Романчук возглавил Могилевский институт МВД | праект=magilev.by|мова=ru|дата публікацыі=9 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rukovodstvo/&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230601153315/https://elib.institutemvd.by/ Навуковы рэпазітар Магілёўскага інстытуту]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20230602193901/https://c45b-82-209-197-222.ngrok.io/pls/alis/StartEK/ Каталёг бібліятэкі]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронныя навучальна-мэтадычныя комплексы дысцыплінаў|спасылка=https://institutemvd.by/index.php/2012-06-04-06-47-66/elektronnye-uchebno-metodicheskie-kompleksy-distsiplin|выдавец=Магілёўскі інстытут МУС Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=2 чэрвеня 2023}}

{{Накід:Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Магілёву]]
[[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Ленінскі раён (Магілёў)]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1948 годзе]]</text>
      <sha1>lb5ho4xsvh6ke4r32vlxlwsswm7r0r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жудасная даліна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270062</id>
    <revision>
      <id>2698935</id>
      <parentid>2669861</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95973" sha1="tbcyrmt8377q6qsx2qhddn9mom1hray" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
[[Файл:Mori Uncanny Valley bel.png|значак|upright=1.5|Гіпатэтычная эмацыянальная рэакцыя субʼектаў пабудавана супраць антрапамарфізму робата, паводле заяваў Масахіра Моры. Жудасная даліна — гэта вобласьць нэгатыўнай эмацыйнай рэакцыі на робатаў, якія зьяўляюцца «амаль» людзьмі. Рух ўзмацняе эмацыйную рэакцыю.]]

'''Жу́дасная далі́на''' ({{мова-ja|不気味の谷}}, [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскр.]] ''bukimi no tani'') (у ''[[Эстэтыка|эстэтыцы]]'') — гіпатэтычная залежнасьць паміж ступеньню падабенства абʼекта да [[чалавек]]а й эмацыйнай рэакцыяй на такі абʼект. Канцэпцыя жудаснае даліны прапануе, што чалавекападобныя абʼекты, якія выглядаюць амаль, але не зусім, як сапраўдныя чалавечыя істоты выклікаюць невытлумачальнае пачуцьцё [[Няроднасьць|жудасьці]] й агіды ў назіральніках&lt;ref name=&quot;MacDormanIshiguro2006&quot;&gt;{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Ishiguro|first2=H.|year=2006|title=The uncanny advantage of using androids in social and cognitive science research|url=|загаловак=Interaction Studies|volume=7|issue=3|pages=297—337|doi=10.1075/is.7.3.03mac|title-link=Android (robot)}}&lt;/ref&gt;. Даліна пазначае правал прывабнасьці копіі для чалавека на графіку, які звычайна расьце з павышэньнем падабенства чалавеку&lt;ref name=&quot;MacDormanChattoPadhyay2016&quot;&gt;{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Chattopadhyay|first2=D.|year=2016|title=Reducing consistency in human realism increases the uncanny valley effect; increasing category uncertainty does not|url=|загаловак=Cognition|volume=146|issue=|pages=190—205|doi=10.1016/j.cognition.2015.09.019|pmid=26435049}}&lt;/ref&gt;.

Прыклады, сярод іншых, можна знайсьці ў робататэхніцы, [[кампутар]]най 3D-анімацыі, і рэалістычных ляльках. З павелічэньнем распаўсюджаньня віртуальнай рэальнасьці, дапоўненай рэальнасьці й фотарэалістычнай кампутарнай анімацыі, тэрмін «даліна» быў ужыты ў папулярнай прэсе ў дачыненьні да стварэньняў, праўдабадабенства якіх набліжаецца да неадрознасьці ад рэальнасьці. Гіпотэза жудаснай даліны прадказвае, што абʼект, які выглядае амаль як чалавек, рызыкуе выклікаць пачуцьці холаду й жаху ў гледачоў&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=MacDorman|first=Karl F.|last2=Chattopadhyay|first2=Debaleena|title=Categorization-based stranger avoidance does not explain the uncanny valley effect|загаловак=Cognition|volume=161|pages=132—135|doi=10.1016/j.cognition.2017.01.009|pmid=28109534|year=2017|hdl=1805/17777}}&lt;/ref&gt;.

== Этымалёгія ==
Канцэпцыя была названа прафэсарам робататэхнікі Масахіро Моры як «不気味の谷現象» у 1970&lt;ref name=&quot;Mori2012&quot;&gt;{{cite journal|last=Mori|first=M.|translator1-last=MacDorman|translator1-first=K. F.|translator2-last=Kageki|translator2-first=Norri|year=2012|title=The uncanny valley|url=|volume=19|issue=2|pages=98—100|doi=10.1109/MRA.2012.2192811|загаловак=IEEE Robotics and Automation}}&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе тэрмін быў перакладзены на ангельскую як ''«uncanny valley»'' (жудасная даліна) ў кнізе Джэйс Рэйчард ''«Robots: Fact, Fiction, and Prediction»''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spectrum.ieee.org/automaton/robotics/humanoids/an-uncanny-mind-masahiro-mori-on-the-uncanny-valley|title=An Uncanny Mind: Masahiro Mori on the Uncanny Valley and Beyond|publisher=IEEE Spectrum|date=12 June 2012|accessdate=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;. Такі пераклад быў непераднамеранай спасылкай на канцэпцыю Эрнста Джэнтша аб жудасным&lt;ref name=&quot;MacDormanVasudevanHo20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Vasudevan|first2=S. K.|last3=Ho|first3=C.-C.|year=2009|title=Does Japan really have robot mania? Comparing attitudes by implicit and explicit measures|url=http://www.macdorman.com/kfm/writings/pubs/MacDorman2008DoesJapan.pdf|загаловак=AI &amp; Society|volume=23|issue=4|pages=485—510|doi=10.1007/s00146-008-0181-2}}&lt;/ref&gt;, якая была ўведзена ў ягоным эсэ ''«Zur Psychologie des Unheimlichen»'' 1906 году&lt;ref&gt;Jentsch, E. (25 Aug. 1906). [https://web.archive.org/web/20191002042047/http://www.art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf Zur Psychologie des Unheimlichen.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002042047/http://www.art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf |date=2 кастрычніка 2019 }} ''Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift, 8''(22), 195—198.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mitchell2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mitchell|first1=W. J.|last2=Szerszen Sr|first2=K. A.|last3=Lu|first3=A. S.|last4=Schermerhorn|first4=P. W.|last5=Scheutz|first5=M.|last6=MacDorman|first6=K. F.|year=2011|title=A mismatch in the human realism of face and voice produces an uncanny valley|загаловак=I-Perception|volume=2|issue=1|pages=10—12|doi=10.1068/i0415|pmc=3485769|pmid=23145223}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Misselhorn, 2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Misselhorn|first1=C|year=2009|title=Empathy with inanimate objects and the uncanny valley|url=|загаловак=Minds and Machines|volume=19|issue=3|pages=345—359|doi=10.1007/s11023-009-9158-2}}&lt;/ref&gt; й распрацавана [[Зыгмунд Фройд|Зыгмундам Фройдам]] у 1919 годзе ў эсэ пад назвай ''«Das Unheimliche»''&lt;ref name=&quot;NIA&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110714192553/http://www-rohan.sdsu.edu/~amtower/uncanny.html ''Зыгмунд Фройд'' «Няроднасьць»] // Архівавана з [http://www-rohan.sdsu.edu/~amtower/uncanny.html арыгіналу].&lt;/ref&gt; (гл. [[Няроднасьць]]).

== Гіпотэза ==
[[Файл:Repliee Q2.jpg|значак|upright=0.87|У эксьперыменце з удзелам падобнага на чалавека робата Repliee Q2 (на фота), адкрытай рабатызаванай структуры пад Repliee і сапраўднага чалавека, які быў мадэльлю для Repliee, падобны на чалавека выклікаў самы высокі ўзровень актыўнасьці люстранога [[нэўрон]]а.&lt;ref name=&quot;Tinwell2014&quot;&gt;{{cite book|last= Tinwell|first= Angela|title= The Uncanny Valley in Games and Animation|url= https://books.google.com/books?id=0pLNBQAAQBAJ&amp;pg=PA165|access-date= 13 January 2015|date= 4 December 2014|publisher= CRC Press|isbn= 9781466586956|pages= 165}}&lt;/ref&gt;]]
Зыходная гіпотэза Моры сьцьвярджае, што пакуль аблічча робата робіцца больш чалавечым, эмацыйны водгук у некаторых назіральнікаў становіцца ўсё больш пазытыўным і чулым, пакуль не дасягне кропкі, за якой рэакцыя хутка пераўтвараецца на моцную [[Агіда|агіду]]. Аднак, калі зьнешні выгляд робата працягвае страчваць адрозьненьні ад чалавека, эмацыйны водгук ізноў зьмяняецца на станоўчы й набліжаецца да ўзроўню эмпатыі да чалавека&lt;ref name=&quot;mori33&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mori|first1=M|year=2012|origyear=1970|title=The uncanny valley|url=http://spectrum.ieee.org/automaton/robotics/humanoids/the-uncanny-valley|загаловак=IEEE Robotics &amp; Automation Magazine|volume=19|issue=2|pages=98—100|doi=10.1109/MRA.2012.2192811}}&lt;/ref&gt;.

Гэтая вобласьць агіднага адказу выкліканая робатам зь якасьцямі аблічча й руха паміж &lt;blockquote&gt;«зусім '''не''' чалавек»&lt;/blockquote&gt; і паміж &lt;blockquote&gt;«зусім '''як''' чалавек»&lt;/blockquote&gt; зьяўляецца жахлівай далінай. Назва адлюстроўвае ідэю аб тым, што робат, які выглядае амаль як чалавек, здаецца занадта «дзіўным» для некаторых людзей, выклікае пачуцьцё жудасьці, і такім чынам ня можа выклікаць эмпатычнага адказу, неабходнага для прадуктыўнага ўзаемадзеяньня паміж чалавекам і робатам&lt;ref name=&quot;mori33&quot; /&gt;.

== Тэарэтычнае абгрунтаваньне ==
Быў прапанаваны шэраг тэорыяў для тлумачэньня [[Пазнаньне|кагнітыўнага]] мэханізму, які ляжыць у аснове фэномэна:

* '''Выбар партнэра.''' У чалавека эвалюцыяй закладзены мэханізм для прадухіленьня выбару партнэра зь нізкім узроўнем нараджальнасьці, дрэнным [[Эндакрынная сыстэма|гарманальным здароўем]] ці неэфэктыўнай [[Імунная сыстэма|імуннай сыстэмай]] на аснове бачных прыкмет твару й цела, якія могуць папярэдзіць аб гэтых адхіленьнях&lt;ref name=&quot;Green2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Green|first1=R. D.|last2=MacDorman|first2=K. F.|last3=Ho|first3=C.-C.|last4=Vasudevan|first4=S. K.|year=2008|title=Sensitivity to the proportions of faces that vary in human likeness|url=http://macdorman.com/kfm/writings/pubs/Green2008CHBsensitivity.pdf|загаловак=Computers in Human Behavior|volume=24|issue=5|pages=2456—2474|doi=10.1016/j.chb.2008.02.019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rhodes, G. 2002&quot;&gt;Rhodes, G. &amp; Zebrowitz, L. A. (eds) (2002). Facial Attractiveness: Evolutionary, Cognitive, and Social Perspectives, Ablex Publishing.&lt;/ref&gt;.
* '''Думкі аб сьмерці.''' Назіраньне за «жудасным» робатам выклікае прыроджаны страх сьмерці й запуск мэханізмаў барацьбы зь непазьбежнасьцю сьмерці. Часткова разабраныя андроіды гуляюць на падсьвядомых страхах спрашчэньня, замены й зьнішчэньня: (1) мэханізм з чалавечым фасадам і мэханічным інтэрʼерам гуляе на нашым падсьвядомым страху, што мы ўсе проста бяздушныя машыны. (2) Андроіды ў розных станах калецтваў, абезгалоўліваньня або разборкі нагадваюць поле бою пасьля канфлікту й, такім чынам, служыць у якасьці напамінку аб нашай сьмяротнасьці. (3) Паколькі большасьць андроідаў зьяўляюцца копіямі рэальных людзей, як [[Допельгангер|двайнікі]] яны могуць выклікаць страх замены на працы, у адносінах і гэтак далей. (4) Парывістасьць рухаў андроіда можа быць трывожным, таму што гэта выклікае страх страты кантролю над целам&lt;ref&gt;MacDorman &amp; Ishiguro, 2006, p. 313.&lt;/ref&gt;.
* '''Пазьбяганьне хвароб.''' Стымул жудасьці можа актывізаваць кагнітыўны мэханізм, які першапачаткова разьвіваўся, каб матываваць прадухіленьне патэнцыйных крыніц патагенаў шляхам выкліку агіды&lt;ref name=&quot;Rhodes, G. 2002&quot; /&gt;&lt;ref&gt;MacDorman, Green, Ho, &amp; Koch, 2009, p. 696.&lt;/ref&gt;.

{{Блёкавая цытата|Чым больш арганізм падобны да чалавека, тым мацнейшая агіда да яго недахопаў, таму што (1) дэфэкты сьведчаць аб захворваньні, (2) больш чалавека-падобныя арганізмы больш цесна зьвязаны зь людзьмі генэтычна, і (3) верагоднасьць заразіцца хваробай праз [[бактэрыі]], [[вірусы]] і іншыя [[Паразітызм|паразіты]] ўзрастае з павелічэньнем генэтычнага падабенства.}}

Візуальныя анамаліі андроідаў, робатаў і іншых анімаваных чалавечых пэрсанажаў выклікаюць рэакцыю трывогі й агіды, падобную да рэакцыі на трупы ці відавочна хворых асоб&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Roberts|first1=S. Craig|title=Applied Evolutionary Psychology|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199586073|page=423}}&lt;/ref&gt;.
* '''Парадокс купы.''' Стымулы з чалавечымі й нечалавечымі рысамі падрываюць наша пачуцьцё ідэнтычнасьці чалавека, зьвязваючы катэгорыі розныя па якасьці (чалавек-нечалавек), з колькаснай мэтрыкай ступені чалавечага падабенства&lt;ref&gt;Ramey, 2005.&lt;/ref&gt;.
* '''Парушэньне чалавечых нормаў.''' Жудасная даліна можа «быць сымптаматычна да таго, што выклікае параўнаньне з мадэльлю чалавека, але ва ўсім горшае за яго»&lt;ref&gt;MacDorman &amp; Ishiguro, 2006, p. 303.&lt;/ref&gt;. Калі рэч выглядае досыць нечалавечай, то яе чалавечыя характарыстыкі прыкметныя й яны генэруюць супэражываньне. Аднак, калі асоба выглядае амаль як чалавек, яна асацыюецца з мадэльлю чалавека й яго падрабязнымі чаканамі нормамі. Нечалавечыя характарыстыкі становяцца прыкметнымі, што дае чалавечаму гледачу адчуваньне дзівацтва. Іншымі словамі, робата, які захрас у жудаснай даліне, больш не судзяць па стандартах робата, які робіць звычайную працу прыкідваючыся чалавекам, а замест таго судзяць па мерках чалавека, які дрэнна выконвае працу паводзячы сябе як нармальныя чалавек&lt;ref name=&quot;SayginSCAN&quot;&gt;{{cite journal|last=Saygin|first=A.P.|title=The Thing That Should Not Be: Predictive Coding and the Uncanny Valley in Perceiving Human and Humanoid Robot Actions.|загаловак=Social Cognitive and Affective Neuroscience|year=2011|volume=7|issue=4|pages=413—22|url=http://scan.oxfordjournals.org/content/7/4/413|doi=10.1093/scan/nsr025|pmid=21515639|pmc=3324571}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=UCSD News|title=Your Brain on Androids|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp}}&lt;/ref&gt;.
* '''Рэлігійнае вызначэньне чалавечай асобы.''' Існаваньне штучных, але чалавекападобных утварэньняў разглядаюцца некаторымі як пагроза канцэпцыі чалавечае асобы&lt;ref&gt;MacDorman, K. F., Vasudevan, S. K., &amp; Ho, C.-C., 2009.&lt;/ref&gt;. Прыклад можна знайсьці ў тэарэтычных працах псыхіятра Ірвіна Ялама. Ялам тлумачыць, што людзі будуюць псыхалягічную абарону для таго, каб пазьбегнуць экзістэнцыяльнай трывогі, вынікаючай са сьмерці. Адной з гэтых абарон зьяўляецца ''асаблівасьць'', іррацыянальнае перакананьне, што старэньне й сьмерць як цэнтральныя працэсы жыцьця ставяцца да ўсіх іншых акрамя сябе&lt;ref&gt;Yalom, Irvin D. (1980) «Existential Psychotherapy», Basic Books, Inc., Publishers, New York&lt;/ref&gt;. Сустрэча зь вельмі чалавекападобным «жывым» робатам можа быць настолькі ўразьлівай і пераканаўчай, што яна кідае выклік паняцьцю чалавека аб ''асаблівасьці'' й экзістэнцыяльнай абароне й выклікае экзістэнцыяльную трывогу. У фальклёры, стварэньне чалавекападобных, але бяздушных, істот часта паказана, неразумным крокам. Як Голем ў [[Юдаізм|юдаізьме]], адсутнасьць чалавечай спагады й душы ў якога можа прывесьці да катастрофы, нягледзячы на добрыя намеры ягонага стваральніка&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.press.umich.edu/pdf/9780472117598-intro.pdf|title=Introduction to ''The Golem Returns''|author=Cathy S. Gelbin|year=2011|publisher=[[University of Michigan Press]]|accessdate=18 December 2015}}&lt;/ref&gt;.
* '''Супярэчлівыя сыгналы ўспрыманьня.''' Нэгатыўны эфэкт, зьвязаны з жудасным, атрымліваецца шляхам актывацыі канфліктуючых уяўленьняў. Напружаньне ўспрыманьня ўзьнікае, калі чалавек атрымлівае супярэчлівыя сыгналы катэгорыі, напрыклад, калі фігура-гуманоід рухаецца як робат, ці мае іншыя бачныя прыкметы робата. Гэты канфлікт пазнаньня перажываецца як псыхалягічны дыскамфорт («жудасьць»), дужа падобны да дыскамфорту, які адчуваецца пры кагнітыўным дысанансе&lt;ref name=&quot;Ferrey2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ferrey|first1=A. E.|last2=Burleigh|first2=T. J.|last3=Fenske|first3=M. J.|year=2015|title=Stimulus-category competition, inhibition, and affective devaluation: a novel account of the uncanny valley|загаловак=Frontiers in Psychology|volume=6|issue=|page=249|doi=10.3389/fpsyg.2015.00249|pmid=25821439|pmc=4358369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Elliot|first1=A. J.|last2=Devine|first2=P. G.|year=1994|title=On the motivational nature of cognitive dissonance: Dissonance as psychological discomfort|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-09_67_3/page/382|загаловак=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|pages=382—394|doi=10.1037/0022-3514.67.3.382}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя дасьледаваньні падтрымліваюць гэтую магчымасьць. Матур і Райхлінг (Mathur and Reichling) выявілі, што час, які быў патрэбны падыспытным, каб адрозьніць чалавечы й мэханічны твар, дасягаў свайго піку на тварах, якія былі на самым нізе жудаснай даліны. Гэта дае падставы меркаваць, што клясыфікацыя гэтых асоб, як «чалавек» альбо «робат» ўяўляе сабой большую кагнітыўную задачу&lt;ref name=&quot;Mathur2016&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mathur|first1=Maya B.|last2=Reichling|first2=David B.|year=2016|title=Navigating a social world with robot partners: a quantitative cartography of the Uncanny Valley|загаловак=Cognition|volume=146|issue=|pages=22—32|doi=10.1016/j.cognition.2015.09.008|pmid=26402646}}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, у тым жа эксьперыменце было выяўлена, што хоць блытаніна ўспрыманьня супала з жудаснай далінай, але гэта не выклікала пачатак узьдзеяньня жудаснай даліны на сацыяльныя й эмацыянальныя рэакцыі падыспытных. Гэта дае падставы мяркаваць, што блытаніна ўспрыманьня ня можа быць мэханізмам жудаснага эфэкту даліны. Берліё (Burleigh) і ягоныя калегі паказалі, што твары ў сярэдняй кропцы паміж чалавечымі й не-чалавечымі стымуламі выклікалі ўзровень жудасьці, які адрозьніваўся ад, звычайна, лінейнай мадэлі, якая грунтуецца на ступені падабенства да чалавека&lt;ref name=&quot;Burleigh2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Burleigh|first1=T. J.|last2=Schoenherr|first2=J. R.|last3=Lacroix|first3=G. L.|year=2013|title=Does the uncanny valley exist? An empirical test of the relationship between eeriness and the human likeness of digitally created faces|url=https://tylerburleigh.com/pubs/Burleigh,%20Schoenherr%20and%20Lacroix%20-%202013%20-%20Does%20the%20uncanny%20valley%20exist.pdf|загаловак=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=3|page=3|doi=10.1016/j.chb.2012.11.021}}&lt;/ref&gt;. Ямада (Yamada) і іншыя выявілі, што кагнітыўная складанасьць была зьвязана з нэгатыўным наступствам у сярэдняй кропцы працэсу пераўтварэньня (напрыклад, шэраг выяў пераўтварэньня анімацыйным і сапраўдным сабакам)&lt;ref name=&quot;Yamada2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Yamada|first1=Y.|last2=Kawabe|first2=T.|last3=Ihaya|first3=K.|year=2013|title=Categorization difficulty is associated with negative evaluation in the «uncanny valley» phenomenon|загаловак=Japanese Psychological Research|volume=55|issue=1|pages=20—32|doi=10.1111/j.1468-5884.2012.00538.x}}&lt;/ref&gt;. Фэры (Ferrey) і іншыя паказалі, што сярэдняя кропка паміж выявамі на кантынуўме паміж двума катэгорыямі атрымлівае максымум нэгатыўнага адказу. Таксама выяўлена, што гэта тычыцца й чалавека, і не-чалавечых суб’ектаў&lt;ref name=&quot;Ferrey2015&quot; /&gt;. Шоэнгер і Берліё (Schoenherr and Burleigh) прывялі прыклады з гісторыі й культуры, якія сьведчалі аб агідызе да да гібрыдных структур, такіх як [[ген]]этычна мадыфікаваных арганізмаў і [[Трансгендарнасьць|трансгендарных]] асоб&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Schoenherr|first1=J. R.|last2=Burleigh|first2=T. J.|year=2014|title=Uncanny sociocultural categories|загаловак=Frontiers in Psychology|volume=5|issue=|page=1456|doi=10.3389/fpsyg.2014.01456|pmid=25653622|pmc=4300910}}&lt;/ref&gt;. Нарэшце, Мур (Moore) распрацаваў баесаўскую матэматычную мадэль, якая дае колькасную ацэнку канфлікту ўспрыманьня&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=R. K.|year=2012|title=A Bayesian explanation of the «Uncanny Valley» effect and related psychological phenomena|url=|загаловак=Scientific Reports|volume=2|issue=|page=555|doi=10.1038/srep00864|pmid=23162690|pmc=3499759}}&lt;/ref&gt;. Дакладныя мэханізмы, якія адказны за гэта, засталіся дыскусійнымі. Сярод іншага, было выказана меркаваньне, што эфэкт абумоўлены катэгарызацыйнай цяжкасьцю&lt;ref name=&quot;Burleigh2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Yamada2013&quot; /&gt; й неадпаведнасьцю ўспрыманьня&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Chattopadhyay|first1=D.|last2=MacDorman|first2=K. F.|year=2016|title=Familiar faces rendered strange: Why inconsistent realism drives characters into the uncanny valley.|url=|загаловак=Journal of Vision|volume=16|issue=11,7|pages=1—25|doi=10.1167/16.11.7|pmid=27611063|pmc=5024669}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kätsyri|first1=J.|last2=Förger|first2=K.|last3=Mäkäräinen|first3=M.|last4=Takala|first4=T.|year=2015|title=A review of empirical evidence on different uncanny valley hypotheses: support for perceptual mismatch as one road to the valley of eeriness|url=|загаловак=Frontiers in Psychology|volume=6|issue=|pages=390|doi=10.3389/fpsyg.2015.00390|pmid=25914661|pmc=4392592}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Chattopadhyay|first2=D.|year=2017|title=Categorization-based stranger avoidance does not explain the uncanny valley|url=|загаловак=Cognition|volume=161|pages=129—135|doi=10.1016/j.cognition.2017.01.009|pmid=28109534|hdl=1805/17777}}&lt;/ref&gt;.
* '''Пагроза ўнікальнасьці й ідэнтычнасьці людзей.''' Адмоўная рэакцыя на вельмі чалавекападобных робатаў можа быць зьвязана з праблемай, што гэты від робатаў прыводзіць да разьмежаваньня па крытэру '''чалавек — не-чалавек'''. Каплян (Kaplan)&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kaplan|first1=F.|title=Who is afraid of the humanoid? Investigating cultural differences in the acceptance of robots.|загаловак=International Journal of Humanoid Robotics|date=2004|volume=1|issue=3|pages=465—480|doi=10.1142/s0219843604000289|citeseerx=10.1.1.78.5490}}&lt;/ref&gt; сьцьвярджае, што гэтыя новыя машыны кідаюць выклік чалавечай унікальнасьці, штурхаючы на перавызначэньня чалавечнасьці. МакДорман і Энтэнцары (MacDorman і Entenzari)&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K.F.|last2=Entezari|first2=S.O.|title=Individual differences predict sensitivity to the uncanny valley.|загаловак=Interaction Studies|date=2015|volume=16|issue=2|pages=141—172|doi=10.1075/is.16.2.01mac}}&lt;/ref&gt; дасьледавалі адрозьненьне чалавека й робата ў якасьці індывідуальнай рысы, якая можа прадказаць чульлівасьць да жудаснай даліны. Фэрары, Палядзіна й Джэтэн (Ferrari, Paladino і Jetten)&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ferrari|first1=F.|last2=Paladino|first2=M.P.|last3=Jetten|first3=J.|title=Blurring Human-Machine Distinctions: Anthropomorphic Appearance in Social Robots as a Threat to Human Distinctiveness.|загаловак=International Journal of Social Robotics|date=2016|volume=8|issue=2|pages=287—302|doi=10.1007/s12369-016-0338-y}}&lt;/ref&gt; выявілі, што павелічэньне антрапамарфічнасьці выгляду робата прыводзіць да ўзмацьненьня пагрозы чалавечай унікальнасьці й ідэнтычнасьці. Чым больш робат падобны на рэальнага чалавека, тым больш ён уяўляе сабой выклік нашай сацыяльнай ідэнтычнасьці, як чалавечыя істоты.

=== Дасьледаваньні ===
[[Файл:Uncanny valley.png|значак|350пкс|Эмпірычна ацэненая жудасная даліна для статычных відарысаў твараў робатаў&lt;ref name=&quot;Mathur2016&quot;/&gt;]]
Шэраг дасьледаваньняў эксьперыментальна вывучаў, ці існуюць эфэкты жудаснай даліны для статычных малюнкаў твару робата. Mathur MB &amp; Reichling DB&lt;ref name=&quot;Mathur2016&quot; /&gt; выкарыстоўвалі два наборы картак, якія ахопліваюць дыяпазон ад вельмі мэханічнага да вельмі чалавечага тыпу: спачатку 80 незалежна абраных выяў твараў робата знойдзеныя ў Інтэрнэце, а потым твары людзей. Яны папрасілі падыспытных яўна ацаніць прывабнасьць кожнага твару. Для вымярэньня даверу да кожнага твару, падыспытныя згулялі ў інвэстыцыйную гульню ў адзін раўнд, каб ўскосна вымераць, якімі грошамі яны гатовы «паставіць» на надзейнасьць робата. Абодва наборы картак паказаў моцную жудасную сілу даліны на яўны рэйтынг прывабнасьці й больш кантэкстна-залежную жудасную даліну на няяўным рэйтынг даверу. Іх аналіз прапанаванаў мэханізму жудаснай даліны, як блытаніну ўспрыманьня мяжы катэгорыяў, але высьветлена, што хоць блытаніна адбываецца ў жудаснай даліне, але потым не ўплывае на сацыяльныя й эмацыйныя рэакцыі.

Адно дасьледаваньне, праведзенае ў 2009 годзе разглядала эвалюцыйны мэханізм антыпатыі, зьвязаны з жудаснай далінай. Групе зь пяці малпаў былі паказаны тры малюнка: два розныя твары 3D малпаў (рэалістычны, нерэалістычны) і рэальны малюнак твару малпы. Напрамак погляду вачэй быў выкарыстаны ў якасьці паказальніка прывабнасьці або антыпатыі. На рэалістычны 3D твар малпы глядзелі менш, чым на рэальную фатаграфію або нерэалістычны 3D твар, гэта было вытлумачана як прыкмета таго, што малпы знайшлі рэалістычны 3D твар агідным або палічылі іншыя два малюнкі больш прывабнымі. Як і варта было чакаць ад жудаснай даліны, пабольшаны рэалізм можа прывесьці да зьніжэньня станоўчай рэакцыяў, і гэта дасьледаваньне паказала, што ні спэцыфічныя кагнітыўныя працэсы чалавека, ні чалавечая культура не тлумачаць жудасную даліну. Іншымі словамі, можна сказаць, што такая рэакцыя антыпатыі мае эвалюцыйнае паходжаньне.

У 2011 годзе дасьледчыкі з [[Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Сан-Дыега|Каліфарнійскага ўнівэрсытэту ў Сан-Дыега]] і Каліфарнійскага інстытуту тэлекамунікацый і інфармацыйных тэхналёгіяў вымералі актыўнасьць мозгу чалавека, зьвязаную з жудаснай далінай.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Science Exploring the uncanny valley of how brains react to humanoids|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/19/uncanny-valley-tested}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ramsey|first=Doug|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/science/05-13ResearchOpportunities.asp|title=Nineteen Projects Awarded Inaugural Calit2 Strategic Research Opportunities Grants|publisher=UCSD|date=2010-05-13|accessdate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt; У адным дасьледаваньні з дапамогай фМРТ, група вучоных кагнітывістыкі й робататэхнікі выявілі вялікія адметнасьці ў адказах мозгу на жудасных робатаў у цемянной долі, па абодва бакі мозгу, асабліва ў тых абласьцях, якія злучаюць частку візуальнай кары галаўнога мозгу, якая апрацоўвае цялесны рух з часткай маторнай кары, якая, як лічыцца, утрымлівае [[люстраныя нэўроны]]. Дасьледчыкі кажуць, што яны бачылі, у сутнасьці, сьведчаньне неадпаведнасьці або канфлікту ўспрыманьня. Мозг «засьвяціўся», калі чалавека-падобнае аблічча андроіда й яго рабатызаваны рух «не супадалі». Айше Пінар Сайгун (Ayşe Pınar Saygın), дацэнт з UCSD, кажа&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kiderra|first=Inga|title=YOUR BRAIN ON ANDROIDS|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp|work=UCSD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=Gary|title=UCSD exploring why robots creep people out|url=http://www.signonsandiego.com/news/2011/aug/04/ucsd-exploring-why-some-robots-creep-people-out/?sciquest|newspaper=San Diego Union Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Palmer|first=Chris|title=Exploring «The thing that should not be»|url=http://calit2.net/newsroom/article.php?id=1878|newspaper=Calit2}}&lt;/ref&gt;:

{{Блёкавая цытата|Мозг здаецца, не наладжаны асобна на біялягічны выгляд і рух. Здаецца, ён чакае, што выгляд і рух павінны супадаць.}}

Тынвел (Tinwell) ды інш. дасьледавалі ўспрыманьне гледачом мімікі й маўленьня, эфэкт жудаснай даліны для рэалістычных, чалавека-падобных пэрсанажаў, прызначаных для [[Кампутарная гульня|відэагульняў]] і кіно&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=Facial expression of emotion and perception of the Uncanny Valley in virtual characters|загаловак=Computers in Human Behavior|year=2011|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1206195/Facial_expression_of_emotion_and_perception_of_the_Uncanny_Valley_in_virtual_characters|doi=10.1016/j.chb.2010.10.018|volume=27|issue=2|pages=741—749|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;. Таксама Тынвэлям ды інш. (2010) вядзецца разгляд таго, як гэты жах можа быць выкарыстаны для антыпатычных пэрсанажаў у гульнях выжываньня сярод кашмару&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=Uncanny Behaviour in Survival Horror Games|загаловак=Journal of Gaming and Virtual Worlds|volume=2|pages=3—25|year=2010|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1402003/Uncanny_Behaviour_in_Survival_Horror_Games|display-authors=etal|doi=10.1386/jgvw.2.1.3_1}}&lt;/ref&gt;. Грунтуючыся на ўжо праведзенай працы ў робататэхніцы, гэта дасьледаваньне мае намер пабудаваць канцэптуальную мадэль жудаснай даліны з дапамогай 3D-пэрсанажаў, згенераваных у рухавіку гульні ў рэжыме рэальнага часу. Мэта складаецца ў тым, каб прааналізаваць, як крос-мадальныя фактары мімікі й гаворкі могуць пабольшваць жудасьць. Тынвел ды інш. ў 2011&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=The Uncanny Wall|загаловак=International Journal of Arts and Technology|volume=4|issue=3|pages=326|year=2011|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1206198/The_Uncanny_Wall|display-authors=etal|doi=10.1504/IJART.2011.041485}}&lt;/ref&gt; таксама ўвялі паняцьце непрыступнай жудаснай сьцяны, якая прапануе меркаваньне, што выяўленьне гледачом дэфэктаў у рэалізьме будзе ісьці ў нагу з новымі тэхналёгіямі эмітацыі рэальнасьці. Высновы дасьледаваньняў Анжэлы Тынвел аб жахлівай даліне, яе псыхалягічных прычынах і аб тым як дызайнэры могуць прадухіліць жахлівае ў чалавекападобных віртуальных пэрсанажах прадстаўлены ў яе кнізе «''Жудасная Даліна ў гульянях і анімацыі''» (''The Uncanny Valley in Games and Animation'' by CRC Press)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Tinwell|first=Angela|title=The Uncanny Valley in Games and Animation|year=2014|url=https://www.amazon.com/gp/product/146658694X/ref=olp_product_details?ie=UTF8&amp;me=}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1978 годзе японскі вучоны Масахіра Моры правёў апытаньне, дасьледуючы эмацыйную рэакцыю людзей на зьнешні выгляд робатаў. Спачатку вынікі былі прадказальнымі: чым больш робат падобны на чалавека, тым сімпотней ён здаецца — але толькі да пэўнай мяжы&lt;ref name=&quot;ŠI&quot;&gt;10. Искусственный разум и кремниевое сознание // Митио Каку. Будущее разума = The Future of the Mind: The Scientific Quest to Understand, Enhance, and Empower the Mind / пер. с англ. Н. Лисовой, науч. ред. К. Томс. — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — С. 318—320. — 502 с — 5000 экз. — ISBN 978-5-91671-369-5{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Найбольш чалавекападобныя робаты нечакана аказаліся непрыемныя людзям з-за дробных неадпаведнасьцяў рэальнасьці, якія выклікаюць пачуцьцё [[дыскамфорт]]у й [[страху]]&lt;ref name=&quot;ŠI&quot; /&gt;. Нечаканы спад на графіцы «[[Сымпатыя|сымпатыі]]» й быў названы «Жудаснай далінай»&lt;ref name=&quot;Mori2012&quot; /&gt;, прытым Масахіра Моры выявіў, што анімацыя ўзмацняе й пазытыўнае, і нэгатыўнае ўспрыманьне.

== Прынцыпы дызайну ==
Быў прапанаваны шэраг прынцыпаў [[дызайн]]у, каб пазьбегнуць жудаснай даліны:

* '''Элемэнты дызайну павінны адпавядаць чалавечаму рэалізму.''' Робат можа выглядаць жудасным, калі чалавечыя й нечалавечыя элемэнты зьмешваюцца&lt;ref&gt;Ho, MacDorman, Pramono, 2008.&lt;/ref&gt;. Напрыклад, робат з сынтэтычным голасам і чалавекам з чалавечым голасам, як было ўсталявана, менш жудасны, чым робат з чалавечым голасам або чалавекам з сынтэтычным голасам&lt;ref name=&quot;Mitchell et al., 2011&quot;&gt;Mitchell et al., 2011.&lt;/ref&gt;. Для робата, каб даць больш станоўчае ўражаньне, ступень чалавечага рэалізму па вонкавым выглядзе павінна адпавядаць ступені яго чалавечага рэалізму ў паводзінах&lt;ref name=&quot;Goetz, Kiesler, &amp; Powers, 2003&quot;&gt;Goetz, Kiesler, &amp; Powers, 2003.&lt;/ref&gt;. Калі анімаваны пэрсанаж выглядае больш чалавечым, чым яго рух, гэта дае нэгатыўнае ўражаньне&lt;ref&gt;Vinayagamoorthy, Steed, &amp; Slater, 2005.&lt;/ref&gt;. Дасьледаваньні нейраактыўнасьці таксама паказваюць вялікае значэньне супадзеньня зьнешняга выгляду й характару руху&lt;ref name=&quot;SayginSCAN&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Saygin2010&quot;&gt;Saygin, A.P., Chaminade, T., Ishiguro, H. (2010) The Perception of Humans and Robots: Uncanny Hills in Parietal Cortex. Proceedings of the 32nd Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp. 2716—2720).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Saygin2011&quot;&gt;Saygin et al., 2011.&lt;/ref&gt;.
* '''Памяншэньне канфлікту й нявызначанасьці праз адпаведнасьць зьнешняга выгляду, паводзін і здольнасьцяў.''' Гаворачы а функцыянальнасьці, калі робат выглядае проста як прыбор, людзі чакаюць зусім мала ад яго; калі выглядае як чалавек, людзі чакаюць занадта шмат ад яго. Вельмі чалавекападобны зьнешні выгляд прыводзіць да чаканьня, што прысутнічаюць і пэўныя формы паводзін, такія як чалавечая дынаміка. Гэта, верагодна, дзейнічае на падсьвядомым узроўні й можа мець біялягічную прычыну. Нэўрафізыёлягі адзначылі&lt;ref name=&quot;SayginSCAN&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Saygin2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gaylord|first=Chris|url=http://www.csmonitor.com/Innovation/Tech/2011/0914/Uncanny-Valley-Will-we-ever-learn-to-live-with-artificial-humans|title=Uncanny Valley: Will we ever learn to live with artificial humans?|newspaper=Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt;: {{Блёкавая цытата|…калі чаканьні мозгу не выконваюцца, мозг… выдае памылку прадказаньня. З ростам распаўсюджаньня штучных дапамоджнікаў, магчыма, нашы сэнсорныя сыстэмы пераналадзяцца з улікам гэтых новых сацыяльных партнэраў. Ці, магчыма, мы прымем рашэньне, што рабіць робатаў па нашаму падабенству так дасканала гэта ня лепшая ідэя, у рэшце рэшт.}}
* '''Прапорцыі чалавека й фотарэалістычная тэкстура павінны выкарыстоўвацца толькі разам.''' Фотарэалістычная тэкстура патрабуе рэальных прапорцыяў чалавека, у іншым выпадку згенераваны пэрсанаж можа патрапіць у жудасную даліну. Анамальныя прапорцыі, у тым ліку тыя, якія выкарыстоўваюцца мастакамі для павышэньня прывабнасьці (напрыклад, вялікія вочы), могуць выглядаць жудаснымі з фотарэалістычнай тэкстурай. Пазьбяганьне фотарэалізму можа даць большую свабоду дзеяньняў&lt;ref name=&quot;MacDorman, Green 2009&quot;&gt;MacDorman, Green, Ho, &amp; Koch, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Існуе шэраг крытычных заўваг адносна існаваньня жудаснай даліны як адзінай зьявы, прыдатнай да навуковага дасьледаваньня:

* '''Добры дызайн можа выцягнуць чалавекападобны аб’ект з даліны.''' Дэвід Хэнсон раскрытыкаваў гіпотэзу Моры аб тым, што асобы, якія набліжаюцца зьнешнасьць чалавека абавязкова будуць ацэньвацца адмоўна.&lt;ref name=&quot;Hanson, 2005&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hanson|first1=David|last2=Olney|first2=Andrew|last3=Pereira|first3=Ismar A.|last4=Zielke|first4=Marge|year=2005|title=Upending the Uncanny Valley|url=|загаловак=Proceedings of the National Conference on Artificial Intelligence|volume=20|issue=|pages=1728—1729}}&lt;/ref&gt; Ён паказаў, што жудасная даліна, якую згенерыравалі Карл МакДорман і Хіросі Ісігура&lt;ref&gt;MacDorman &amp; Ishiguro, 2006, p. 305.&lt;/ref&gt; — праз ацэнкі падыспытнымі фатаграфіяў, якія зьмянялісь ад робатаў крыху падобных да чалавека, потым да вельмі падобных, потым да чалавека — можа быць выраўнена праз даданьне дзіцячых, мульцяшных асаблівасьцяў да аб’ектаў, якія раней пападалі ў даліну.&lt;ref name=&quot;Hanson, 2005&quot; /&gt; Гэты падыход выкарыстоўвае той факт, што людзі знаходзяць прывабнымі характарыстыкі, якія характэрны маладым прадстаўнікам ня толькі свайго, а й шмат якіх іншых відаў. Гэты эфэкт выкарыстоўваецца ў мультфільмах.
* '''Жудаснае зьяўляецца на розных ступенях чалавечага падабенства.''' Хэнсан таксама адзначыў, што жудасныя істоты могуць зьяўляцца ў любым месцы ў спэктры, пачынаючы са схематычнага (напрыклад, робат Ласла [[Масачусецкі тэхналягічны інстытут|MIT]]) да зусім чалавечага (напрыклад, зьнешне нетыпічныя людзі). Сындром Капгра зьяўляецца адносна рэдкім захворваньнем, у якім хворы верыць, што людзі (ці, у некаторых выпадках, рэчы)&lt;ref name=&quot;Hanson, 2005&quot; /&gt;, былі заменены дублікатамі. Гэтыя дублікаты рацыянальна ўспрымаюцца як ідэнтычныя па сваіх фізычных уласьцівасьцях, але застаецца ірацыянальная вера, што «сапраўдная» сутнасьць была заменена чымсьці яшчэ. Некаторыя пакутуючыя на сындром Капгра сьцьвярджаюць, што дублікат гэта робат. Эліс і Льюіс сьцьвярджаюць, што зман узьнікае падчас узаемадзеяньня непашкоджанай сыстэмы сьвядомага прызнаньня з пашкоджанай сыстэмай падсьвядомага прызнаньня, што прыводзіць да канфлікту, калі індывід ідэнтыфікуецца, але застаецца незнаёмым у будзь-якім эмацыянальным сэнсе.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ellis|first1=H.|last2=Lewis|first2=M.|year=2001|title=Capgras delusion: A window on face recognition|url=|загаловак=Trends in Cognitive Sciences|volume=5|issue=4|pages=149—156|doi=10.1016/s1364-6613(00)01620-x|pmid=11287268}}&lt;/ref&gt; Гэта пацьвярджае меркаваньне аб тым, што жудасная даліна можа ўзьнікнуць з-за праблемы катэгарыяльнага ўспрыманьня, якое залежыць да таго, як мозг апрацоўвае інфармацыю.&lt;ref name=&quot;Saygin2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Pollick, F. In Search of the Uncanny Valley. Analog communication: Evolution, brain mechanisms, dynamics, simulation. Cambridge, MA: MIT Press: The Vienna Series in Theoretical Biology (2009)&lt;/ref&gt;
* '''Жудасная даліна ўяўляе сабой групу незьвязаных зьяваў.''' Зьявы, якія адносяць да жудаснай даліны могуць быць разнастайнымі, задзейнічаць розныя органы пачуцьцяў і маюць мноства, магчыма, перакрываючыхся прычын, якія вар’ююцца ад эвалюцыйных альбо вывучаных схем раньняга ўспрыманьня асобы&lt;ref name=&quot;MacDorman, Green 2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;MacDorman &amp; Ishiguro, 2006&lt;/ref&gt; да культурна-абумоўленых псыхалягічных канструктаў.&lt;ref&gt;MacDorman, Vasudevan &amp; Ho, 2008.&lt;/ref&gt; Культурны досьвед людзей можа аказваць значны ўплыў на тое, як ўспрымаюцца андроіды адносна жудаснай даліны.&lt;ref&gt;Bartneck Kanda, Ishiguro, &amp; Hagita, 2007.&lt;/ref&gt;
* '''Жудасная даліна можа залежыць ад узроста.''' Маладое пакаленьне, якое больш звыкла да CGI, робатаў і інш., можа быць менш закранута гэтай гіпатэтычнай праблемай&lt;ref&gt;{{cite web|first=Annalee|last=Newitz|url=http://io9.com/is-the-uncanny-valley-a-myth-1239355550|title=Is the «uncanny valley» a myth?|publisher=Io9.com|date=|accessdate=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;.

== Падобныя эфэкты ==
Эфэкт падобны на жудаснай даліны быў адзначаны, [[Чарлз Дарвін|Чарлзам Дарвінам]] ў 1839 годзе&lt;ref&gt;Charles Darwin. ''The Voyage of the Beagle ''. New York: Modern Library. 2001. p. 87.&lt;/ref&gt;:
{{Блёкавая цытата|Выраз твару гэтай зьмяі [бушмэйстар] быў агідны й разьюшаны; зрэнка была вэртыкальнай шчыліны ў страката-сьпіжарнай вясёлкавай абалёнцы вока; сківіцы былі шырокімі ў аснове, а нос завяршаецца ў праекцыі трохкутнікам. Я ня думаю, што калі-небудзь бачыў штосьці больш выродлівае, за выключэньнем, можа быць, некаторых [[Вампіры (кажаны)|кажаноў-вампіраў]]. Як разумею, гэта вынікае з таго, што рысы твару разьмешчаны ў прапорцыях падобных да чалавека, што дадае некаторую ступень агіднасьці.|Падарожжа Бігля|[[Чарлз Дарвін]]}}
Аналягічны эфэкт «жудаснай даліны» можа, паводле пісьменьніка этыка-футурыста Жамэ Каско (Jamais Cascio), зьяўляецца, калі людзі пачынаюць праводзіць на сабе трансгуманістычныя мадыфікацыі, якія накіраваны на паляпшэньне здольнасьцяў арґанізму чалавека звыш нармальна магчымых, будзь то [[зрок]], [[Мускулы|мускульная сіла]] або [[Пазнаньне|пазнавальныя]] здольнасьці&lt;ref name=&quot;openthefuture&quot;&gt;Jamais Cascio, [https://web.archive.org/web/20230321183056/http://www.openthefuture.com/2007/10/the_second_uncanny_valley.html The Second Uncanny Valley]&lt;/ref&gt; . Да таго часу, пакуль гэтыя ўдасканаленьні застаюцца ў межах меркаванай нормы паводзін чалавека, адмоўная рэакцыя малаверагодна, але як толькі людзі выходзяць за межы нармальнага, можна чакаць аддаленьня людзей. Аднак, згодна з гэтай тэорыяй, калі такія тэхналёгіі працягнуць аддаляцца ад норм чалавека, трансгуманістычныя індывіды стануць судзіцца не агульначалавечымі меркамі, а як асобныя субʼекты (гэты пункт называюць «постчалавецтва»). Менавіта тут і адбываецца выхад з жудаснай даліны.&lt;ref name=&quot;openthefuture&quot; /&gt;. Іншы прыклад — перабольшанае рэдагаваньне фатаграфіяў, асабліва дзяцей, якія некаторыя знаходзяць хвалююча лялечнымі&lt;ref&gt;{{cite web|author=Erinhurt|url=http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|title=Retouching memories?|publisher=University of Texas|date=2008-02-26|accessdate=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226082858/http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|archive-date=26 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226082858/http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|archivedate=26 лютага 2012|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з хуткім разьвіцьцём у вобласьці [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] і сынтэзу эмоцыяў, нейрапсыхолягі таксама дапускаюць магчымасьць «жудаснай даліны розуму»&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2012-10-01|title=Feeling robots and human zombies: Mind perception and the uncanny valley|загаловак=Cognition|language=|volume=125|issue=1|pages=125—130|doi=10.1016/j.cognition.2012.06.007|pmid=22784682|issn=0010-0277|last1=Gray|first1=Kurt|last2=Wegner|first2=Daniel M.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2017-03-01|title=Venturing into the uncanny valley of mind—The influence of mind attribution on the acceptance of human-like characters in a virtual reality setting|загаловак=Cognition|language=|volume=160|pages=43—50|doi=10.1016/j.cognition.2016.12.010|pmid=28043026|issn=0010-0277|last1=Stein|first1=Jan-Philipp|last2=Ohler|first2=Peter}}&lt;/ref&gt;. Адпаведна ёй, людзі могуць адчуваць моцныя пачуцьці агіды, калі яны сутыкаюцца з высокаразьвітай тэхналёгіяй здольнай да ўспрыманьня эмоцыяў. Сярод магчымых тлумачэньняў гэтай зьявы зараз абмяркоўваюць як страту чалавечай унікальнасьці, так і чаканьне непасрэднай фізычнай шкоды.

== У кампутарнай анімацыі й спэцэфэктах ==

Шэраг фільмаў, якія выкарыстоўваюць [[CGI (графіка)|кампутарную графіку]] для пэрсанажаў, былі апісаны рэцэнзентамі, як абуджаючыя пачуцьцё агіды або «жахлівасьці» у дачыненьні да пэрсанажаў, якія выглядаюць занадта рэалістычна. Прыклады ўключаюць у сябе наступнае:

* Па словах робататэхніка Дарʼё Фларыяна, у 1988 годзе маленькі пэрсанаж Білі наватарскага кароткамэтражнага анімацыйнага фільма «Алавяная лялька» студыі [[Pixar]] выклікаў нэгатыўную рэакцыю аўдыторыі. Гэта вымусіла кінаіндустрыю ўпершыню прыняць канцэпцыю жудаснай даліны ўсурʼёз&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dario Floreano|url=http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&amp;id=41111|title=Bio-Mimetic Robotics}}&lt;/ref&gt;.
* Фільм 2001 году ''Final Fantasy: The Spirits Within'', першы фотарэалістычны фільм цалкам зроблены пасродкам кампутарнай анімацыі, выклікаў нэгатыўную рэакцыю з боку некаторых гледачоў з-за блізкага да рэальнасьці, але недасканаляга зьнешняга выгляду пэрсанажаў&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eveleth|first=Rose|title=BBC&amp;nbsp;— Future&amp;nbsp;— Robots: Is the uncanny valley real?|url=http://www.bbc.com/future/story/20130901-is-the-uncanny-valley-real|publisher=BBC.com|date=September 2, 2013|accessdate=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wissler|first=Virginia|title=Illuminated Pixels: The Why, What, and How of Digital Lighting|publisher=[[Cengage Learning]]|date=2013|location=|page=171|url=https://books.google.com/?id=8XcLAAAAQBAJ&amp;pg=PA171&amp;lpg=PA171&amp;dq=final+fantasy+the+spirits+within+uncanny+valley#v=onepage&amp;q=final%20fantasy%20the%20spirits%20within%20uncanny%20valley&amp;f=false|doi=|id=|isbn=978-1-4354-5635-8|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Plantec|first=Peter|authorlink=Peter Plantec|title=Crossing the Great Uncanny Valley&amp;nbsp;— Animation World Network|url=http://www.awn.com/vfxworld/crossing-great-uncanny-valley|publisher=AWN.com|date=December 19, 2007|accessdate=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt;. Крытык [[The Guardian]] Пітэр Брэдшоў напсіаў, што ў той час як анімацыя атрымалася проста бліскучай, «дасканала рэалістычныя пэрсанажы выглядаюць жахліва-несапраўднымі менавіта таму, што яны амаль, але не зусім такія як трэба»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2001/aug/03/culture.reviews1|title=Final Fantasy: The Spirits Within&amp;nbsp;— Film&amp;nbsp;— The Guardian|last=Bradshaw|first=Peter|authorlink=Peter Bradshaw|date=August 2, 2001|work=[[The Guardian]]|accessdate=September 6, 2015}}&lt;/ref&gt;. Крытык часопісу [[Rolling Stone]] Пітэр Трэвэрс напісаў пра фільм «Спачатку на пэрсанажы цікава глядзець &lt;…&gt; Але потым заўважаеце холад у вачох, іх мэханічны рух»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/final-fantasy-20010706|title=Final Fantasy&amp;nbsp;— Rolling Stone|last=Travers|first=Peter|authorlink=Peter Travers|date=July 6, 2001|work=[[Rolling Stone]]|accessdate=September 6, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906184409/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/final-fantasy-20010706|archivedate=6 верасьня 2013|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.
* Некаторыя рэцэнзенты анімацыйнага фільма 2004 году «''Палярны экспрэс''» называюць яго анімацыйным жахам. Аглядальнік CNN Пол Клінтан напісаў: «Гэтыя чалавечыя пэрсанажы ў фільме ўспрымаюцца зусім… ну, жудаснымі. Такім чынам, Палярны экспрэс у лепшым выпадку ўводзіць у замяшаньне, а ў горшым ледзьве не жахлівы»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|title=Polar Express a creepy ride|publisher=CNN.com|date=Nov 10, 2004|accessdate=Nov 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810181308/http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|archive-date=2011-08-10|dead-url=yes|df=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810181308/http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|archivedate=10 жніўня 2011|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. Тэрмін «жудасны» быў выкарыстаны рэцэнзентам Куртам Лодэрам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1493616/kurt-loder-on-polar-express.jhtml|title=«The Polar Express» Is All Too Human|publisher=MTV|date=November 10, 2004|first=Kurt|last=Loder}}&lt;/ref&gt; і Манола Даргіс&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/11/10/movies/do-you-hear-sleigh-bells-nah-just-tom-hanks-and-some-train.html?_r=0|title=Do You Hear Sleigh Bells? Nah, Just Tom Hanks and Some Train|newspaper=The New York Times|date=November 10, 2004|first=Manohla|last=Dargis}}&lt;/ref&gt;, сярод іншых. Аглядальнік ''Newsday'' Джон Андэрсан назваў герояў фільма «жахлівымі» й «са зьмярцьвелымі вачыма», напісаў, што «Палярны Экспрэс гэта зомбі-цягнік». Анімацыйны рэжысэр Вард Джэнкінс напісаў анлайн аналіз, які апісвае, як зьменамі вонкавага выгляду пэрсанажаў Палярнага экспрэса, асабліва вачэй і броваў, можна было б пазьбегнуць таго, што ён лічыў адчуваньнем зьмярцвэлясьці ў іх тварах''&lt;ref&gt;[http://wardomatic.blogspot.com/2004/12/polar-express-virtual-train-wreck_18.html The Polar Express: A Virtual Train Wreck (conclusion)], Ward Jenkins, ''Ward-O-Matic'' blog, December 18, 2004&lt;/ref&gt;.''
* У аглядзе анімацыйнага фільма [[Беавульф (фільм)|''Беавульф'']] 2007 году, тэхнічны калумніст ''[[The New York Times|New York Times]]'' Дэвід Галахер напісаў, што фільм не прайшоў іспыт жудаснай далінай, сьцьвярджаючы, што адмоўны пэрсанаж фільма, монстар Грэндаль, быў «толькі крыху страшнейшы», за «буйныя пляны твару нашага героя, [[Беавульф]]а, &lt;…&gt; якія дазваляюць гледачам любавацца кожным валаском на яго 3-D шчаціне»&lt;ref name=&quot;digital in beowulf&quot;&gt;[http://bits.blogs.nytimes.com/2007/11/14/digital-actors-in-beowulf-are-just-uncanny/ Digital Actors in «Beowulf» Are Just Uncanny] — ''New York Times'', November 14, 2007&lt;/ref&gt;.
* Некаторыя рэцэнзенты анімацыйнага фільма 2009 году [[imdbtitle:1067106|''Калядная гісторыя'']] апісалі яго анімацыю як жахлівую. Джо Ноймаер з ''New York Daily News'' сказаў пра фільм: «захоп руху не ратуе зорак [Гэры] Олдмана, Коліна Фёрт і Робіна Райт Пенн, паколькі, як і ў „Палярным экспрэсе“, аніміаваныя вочы ніколі, здаецца, не факусуюцца. А што да ўсяго фотарэалізму, то калі пэрсанажы атрымліваюць гнуткія канечнасьці й пругкасьць, як у стандартных дыснэеўскіх мультфільмах, гэта адштурхоўвае»&lt;ref&gt;{{cite news|last=Neumaier|first=Joe|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317|title=Blah, humbug! «A Christmas Carol’s 3-D spin on Dickens well done in parts but lacks spirit»|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|date=November 5, 2009|accessdate=October 10, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710225226/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317|archivedate=10 ліпеня 2018|deadurl=yes}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180710225226/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317 |date=10 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;. Мэры Элізабэт Ўільямс з ''Salon.com'' напісала пра фільм: «У цэнтры дзеяньня — Джым Керы ці, па меншай меры, яго лялечная вэрсія зь мёртвымі вачыма»&lt;ref&gt;{{cite web|last=Williams|first=Mary Elizabeth|authorlink=Mary Elizabeth Williams|url=http://www.salon.com/ent/movies/review/2009/11/05/christmas_carol/index.html|title=Disney’s «A Christmas Carol»: Bah, humbug!|publisher=Salon.com|date=November 5, 2009|accessdate=October 10, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111042721/http://www.salon.com/ent/movies/review/2009/11/05/christmas_carol/index.html|archivedate=January 11, 2010}}&lt;/ref&gt;.
* У фільме 2010 году «''Апошні валадар ветру''», пэрсанаж Аппа, лятаючы бізон, быў названая «жудасным». Сюзана Пола з ''Geekosystem'' апісала пэрсанажа як «сапраўды вельмі жахлівага», адзначыўшы «што траваедныя жывёлы (напрыклад, бізон) маюць вочы па баках галавы, і таму перасоўваньне іх наперад безь зьмены астатніх рыс твару накіроўваюць нас наўпрост да жудаснай даліны»&lt;ref&gt;{{cite web|first=Susana|last=Polo|title=New ''Airbender'' TV Spot: Appa's Creepy Face|url=http://www.geekosystem.com/airbender-appa-creepy-face|date=June 20, 2010|accessdate=December 11, 2012|publisher=Geekosystem}}&lt;/ref&gt;.
* Фільм 2010 году [[Трон: Спадчына|''Трон: Спадчына'']] паказвае згенераваную кампутарам маладую вэрсію актора [[Джэф Брыджэс|Джэфа Брыджэса]] (пэрсанажы Кевін Флін і Клу), якую крытыкі апісалі, як жахлівую. Вік Холтрэман са ''Screen Rant'' напісаў: «І вось CGI стварыла Джэфа Брыджэса ў выглядзе маладога чалавека. Ці пераадолелі мы „жудасную даліну“ (дзе розум / вочы падказваюць, што нешта не зусім „рэальнае“) ? На жаль, не. Пакуль малады Кевін Флін маўчаў, твар выглядаў выдатна, але як толькі ён загаварыў, падзкочыла пачуцьцё жаху. Яго твар выглядаў быццам поўны ботаксу […] Можна было б сьцьвярджаць, што Клу быў кампутарная праграмай і павінен быць „жарсткаватым“ у параўнаньні з чалавекам, але нават у першай сцэне фільма, дзе мы бачым маладога Кевіна Фліна ў рэальным сьвеце, прысутнічае той жа эфэкт»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://screenrant.com/tron-legacy-reviews-vic-92655/|title=«TRON: Legacy» Review&amp;nbsp;— Screen Rant|last=Holtreman|first=Vic|date=December 16, 2010|publisher=Screenrant.com|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;. Маногла Даргіс з [[The New York Times]] піша, што зьнешнасьць маладога Кевіна была «сымуляцыяй, якая выглядае як аніміраваная пасьмяротная маска»&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dargis|first=Manohla|author-link=Manohla Dargis|date=December 16, 2010|title=Following in Father’s Parallel-Universe Footsteps|url=https://www.nytimes.com/2010/12/17/movies/17tron.html|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;. Эй Бʼянколі з ''Houston Chronicle'' напісаў: «Што тычыцца кампутарнага амаладжэньня Брыджэса, гэта жахліва. Гэта выглядае крыху менш жахліва на твары Клу (ён усё ж не чалавек), чым на Кевіне ў сцэне з 1989 году, але абодва выглядаюць як васкавыя манекены зь вітрыны крамы або перакачаныя ботаксам асобы»&lt;ref&gt;{{cite news|last=Biancolli|first=Amy|date=December 16, 2010|title=TRON: Legacy&amp;nbsp;— Houston Chronicle|url=http://www.chron.com/entertainment/movies/article/TRON-Legacy-1712822.php|newspaper=[[Houston Chronicle]]|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* Анімацыйны фільм [[Таямніца чырвонай плянэты|''Таямніца чырвонай плянэты'']] шырока раскрытыкавалі за жахлівасьць і ненатуральнасьць з-за анімацыйнага стылю. Фільм быў адным з найвялікшых касавых правалаў у гісторыі, што, магчыма, адбылося з-за агіды ў частцы аўдыторыі.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kim|first=Jonathan|title=Mars Needs Moms and the Uncanny Valley|work=[[The Huffington Post]]|url=http://www.huffingtonpost.com/jonathan-kim/mars-needs-moms-ucanny-valley_b_841018.html|date=March 28, 2011|accessdate=September 19, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Nakashima|first=Ryan|title=Too real means too creepy in new Disney animation|work=[[USA Today]]|url=http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2011-04-04-creepy-animation_N.htm|date=April 4, 2011|accessdate=September 19, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Barnes|first=Brooks|title=Many Culprits in Fall of a Family Film|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2011/03/15/business/media/15mars.html|date=March 14, 2011|accessdate=September 19, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pavlus|first=John|title=Did The «Uncanny Valley» Kill Disney’s CGI Company?|publisher=Fastcodesign.com|url=http://www.fastcodesign.com/1663530/did-the-uncanny-valley-kill-disneys-cgi-company|date=March 31, 2011|accessdate=September 19, 2015}}&lt;/ref&gt;. (''Таямніца чырвонай плянэты'' быў створаны той жа кампаніяй [[Робэрт Земекіс|Робэрта Земекіса]], ''Imagemovers'', якая раней стварыла ''Палярны Экспрэс'', ''Беавульф'' і ''Калядную гісторыю''.)
* У рэцэнзентаў былі розныя меркаваньні адносна таго, ці пацярпеў ад жудаснай даліны анімацыйны фільма 2011 году «''Прыгоды Цінціна: Таямніца аднарога''». Даніэль Сіндэр з ''The Atlantic'' пісаў: «Замест таго, каб паспрабаваць ажывіць на экране прыгожыя творы Эржэ, Сьпілбэрг і ка вырашылі перанесьці фільм у 3D-эпоху, выкарыстоўваючы модную тэхніку захопу руху, каб стварыць Цінціна й яго сяброў. Арыгінальны твар Цінціна, быў вельмі просты, але ніколі не пакутавала адсутнасьцю выразнасьці. Зараз жа аблічча стала іншародным і незнаёмы, яго плястыкавая скура пранізана порамі й тонкімі маршчынамі». Ён дадаў, што «у спробах ажывіць пэрсанажы, Сьпілбэрг зрабіў іх мёртвымі»&lt;ref&gt;{{cite web|last=Snyder|first=Daniel D.|date=December 26, 2011|title=«Tintin» and the Curious Case of the Dead Eyes|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2011/12/tintin-and-the-curious-case-of-the-dead-eyes/250432/|magazine=[[The Atlantic]]|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;. Калёнка ў ''The Economist'' называе элемэнты анімацыі «гратэскнымі», «Цінцін, капітан Хэдок і іншыя існуюць у амаль фотарэалістычным сьвеце, амаль усе іх часткі цела такія ж як у людзей з крыві й плоці. І ўсё ж у іх пальцы-сасіскі й расьцягнутыя насы ў стылі коміксаў. Так ''„Сакрэту аднарога“'' і да ''„нашэсьця выкрадальнікаў целаў“'' недалёка»&lt;ref&gt;{{cite news|author=N.B.|date=October 31, 2011|title=Tintin and the dead-eyed zombies|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2011/10/performance-capture-animation|work=[[The Economist]]|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, іншыя рэцэнзенты палічылі, што фільм пазьбегнуў жудаснай даліны, нягледзячы на рэалізм сваіх анімаваных пэрсанажаў. Крытык Дан Стывенс з часопіса ''Slate'' пісала: «За выключэньнем загалоўнага пэрсанажа, мультыплікацыйны састаў Цінціна высьлізгвае з так званай „жудаснай даліны“»&lt;ref name=&quot;DanaTintin&quot;&gt;{{cite web|last=Stevens|first=Dana|title=Tintin, So So|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2011/12/adventures_of_tintin_review_spielberg_s_motion_capture_adventure_has_its_charms_but_it_s_no_raiders_.html|publisher=Slate|accessdate=25 March 2012|date=2011-12-21}}&lt;/ref&gt;. Рэдактар часопіса ''Wired'', Кевін Келі, напісаў, што фільм «выйшаў з жудаснай даліны на раўніну гіпэррэальнасьці»&lt;ref name=&quot;BeyondUncanny&quot;&gt;{{cite web|last=Kelly|first=Kevin|title=Beyond the Uncanny Valley|url=http://www.kk.org/thetechnium/archives/2012/01/beyond_the_unca.php|publisher=The Technium|accessdate=25 March 2012}}&lt;/ref&gt;.
* У фільме 2015 году «''Тэрмінатар. Генэза''» ёсьць сцэна з удзелам зробленай на кампутары маладой вэрсіі актор [[Арнольд Шварцэнэгер|Арнольда Шварцэнэгера]] (у якасьці маладога тэрмінатара Т-800), якая, на думку некаторых агляднікаў, закранула жудасную даліну. Эрык Мунгенаст з ''East Valley Tribune'' напісаў пра фільм: «Прыкметная тэхналягічная праблема зьвязана са спробай зрабіць стары твар Шварцэнэгера зноў маладым з дапамогай некаторых лічбавых маніпуляцыяў. І гэтая спроба безумоўна не пераадольвае жудасную даліну»&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mungenast|first=Eric|date=July 2, 2015|title=«Terminator Genisys» more than adequate|url=http://www.eastvalleytribune.com/get_out/movies/article_7657c5c0-2103-11e5-b073-1fba99814591.html|newspaper=[[East Valley Tribune]]|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;. Пісьменьнік і аглядальнік Сайман Праер напісаў пра фільм: «Хоць сынтэтычная вэрсія Арні ня так кашмарная, як варта было чакаць, па-ранейшаму ясна, што CGI яшчэ ня вырашала праблему Жудаснай Даліны»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.simonprior.com/terminator-genisys-2015/|title=Terminator: Genisys (2015) review|last=Prior|first=Simon|date=February 2, 2016|publisher=Simonprior.com|access-date=March 20, 2016}}&lt;/ref&gt;. (У папярэднім фільме 2009 году «Тэрмінатар: збаўленьне» таксама ёсьць сцэна з кампутарнай графікай маладога Шварцэнэгера, які вызваў падобныя рэакцыі некаторых гледачоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ideonexus.com/2009/10/15/will-james-camerons-avatar-escape-the-uncanny-valley/|title=Will James Cameron’s Avatar Escape the Uncanny Valley?|last=Somma|first=Ryan|date=October 15, 2009|publisher=Ideonexus.com|access-date=March 20, 2016|quote=''Terminator: Salvation'' took advantage of the spooky effect, intentionally or not, with a computer animated Arnold Schwarzenegger cameo.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/blogs/members/b/shootist2600_blog/archive/2009/12/07/scaling-the-uncanny-valley.aspx|title=Scaling the Uncanny Valley|last=Wadsworth|first=Kyle|date=December 7, 2009|publisher=[[Gameinformer.com]]|access-date=March 20, 2016|quote=This would be a welcome counterpoint to the relatively poor rendering of a virtual Arnold Schwarzenegger in Terminator Salvation.}}&lt;/ref&gt;, але ў адрозьненьні ад новай частцы, тая вэрсія не размаўляла.)
* У фільме [[Шэльма 1|''Шэльма 1'']] CGI вобразы жывога Пітэра Кушынга і маладой [[Кэры Фішэр]] «выконваюць» ролі Вілгуфа Таркіна й [[Лея Аргана|Прынцэсы Леі]]. Грэм МакМілан з ''The Hollywood Reporter'' напісаў'': «''Таркін, які зьяўляецца ў Шэльме 1 гэта сумесь кампутарнай графікі й жывой гульні, і… гэта не працуе. На самой справе, ён захрас у жудаснай даліне й сабатуе кожную сцэну ў якой бярэ ўдзел, а зьяўляецца ён нечакана часта. І, што дзіўна, выглядае ён нават менш рэальным за негуманойдных чужынцаў»&lt;ref&gt;{{cite news|last=McMillan|first=Graeme|date=December 18, 2016|work=The Hollywood Reporter|title='Rogue One': That Familiar Face Isn't Familiar Enough|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/rogue-one-grand-moff-tarkins-familiar-face-isnt-familiar-957178|access-date=December 19, 2016}}&lt;/ref&gt;. Кэлі Лоўлэр з ''USA Today'' піша: «камеа Леі выклікае такі дысананс, што аўдыторыя забывае пра фільм на яго самым эмацыйным моманце. Зьяўленьне Леі павінна было дапамагчы скончыць фільм на аптымістычнай ноце […], але замест таго пакідае пачуцьцё зьдзіўленьня й трывогі»&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lawler|first=Kelly|date=December 19, 2016|title=How the «Rogue One» ending went wrong|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2016/12/19/how-rogue-one-ending-went-wrong/95519816/|newspaper=USA Today|access-date=August 19, 2017}}&lt;/ref&gt;''.''
* Фільм 2019 году «Кароль леў», рэмэйк [[Кароль Леў|фільма 1994]] году, які паказаў кампутарных фотарэалістычных жывёл замест традыцыйнай анімацыі, падзяліў крытыкаў у ацэнках эфэктыўнасьці вобразаў. [[Эн Хорнадэй]] з [[Washington Post]] пісала, што выявы былі настолькі рэалістычнымі, што «2019 можна запамінаць як год, улетку якога мы пакінулі Жудасную Даліну назаўсёды»&lt;ref&gt;{{cite web|title='The Lion King' leads us out of Uncanny Valley and into Disney's branded new world|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/the-lion-king-leads-us-out-of-uncanny-valley-and-into-disneys-branded-new-world/2019/07/18/f7665a2e-a97a-11e9-9214-246e594de5d5_story.html?utm_term=.36c5bf34e235|publisher=[[Washington Post|The Washington Post]]|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;. Аднак іншыя крытыкі палічылі, што рэалізм жывёл і пастаноўка зрабілі сцэны, дзе пэрсанажы сьпяваюць і танчаць, трывожнымі й «дзіўнымі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theringer.com/movies/2019/7/19/20700340/lion-king-remake-review|title=The «Lion King» Remake Exists. But Why?|last=Harvilla|first=Rob|date=2019-07-19|website=The Ringer|access-date=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/hyper-real-or-hyper-weird-the-lion-kings-uncanny-valley-problem_uk_5d2e05b2e4b02fd71ddb5c6b|title=Hyper-Real or Hyper-Weird? «The Lion King’s» Uncanny Valley Problem|date=2019-07-16|website=HuffPost UK|language=en|access-date=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Віртуальныя акторы ===
Усё больш распаўсюджанай практыкай зьяўляецца паказ віртуальных [[актор]]аў у [[фільм]]ах: выкарыстоўваюцца CGI-падабенствы рэальных актораў, таму што арыгінальны актор альбо выглядае занадта старым для гэтай ролі, альбо ўжо памёр. Часам віртуальны актор ствараецца з удзелам арыгінальнага актора (які можа ўносіць захоп [[руху]], [[аўдыё|аўдыя]] й г. д.), а ў іншых выпадках актор не ўдзельнічае. Рэцэнзенты часта крытыкавалі выкарыстаньне віртуальных актораў за эфэкт жудаснай даліны, кажучы, што гэта дадае ў фільме жудаснае адчуваньне. Прыклады віртуальных актораў:
* [[Арнольд Шварцэнэгер]] у «Тэрмінатар: Выратаваньне» (2009) і «Тэрмінатар Генэза» (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|last=Somma|first=Ryan|date=15 October 2009|title=Will James Cameron’s Avatar Escape the Uncanny Valley?|url=http://ideonexus.com/2009/10/15/will-james-camerons-avatar-escape-the-uncanny-valley/|access-date=20 March 2016|publisher=Ideonexus.com|quote=''Terminator: Salvation'' took advantage of the spooky effect, intentionally or not, with a computer animated Arnold Schwarzenegger cameo.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wadsworth|first=Kyle|date=7 December 2009|title=Scaling the Uncanny Valley|url=http://www.gameinformer.com/blogs/members/b/shootist2600_blog/archive/2009/12/07/scaling-the-uncanny-valley.aspx|access-date=20 March 2016|publisher=Gameinformer.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mungenast|first=Eric|date=2 July 2015|title=«Terminator Genisys» more than adequate|newspaper=[[East Valley Tribune]]|url=http://www.eastvalleytribune.com/get_out/movies/article_7657c5c0-2103-11e5-b073-1fba99814591.html|access-date=20 March 2016}}&lt;/ref&gt;;
* [[Джэф Брыджэс]] у «Трон: Спадчына» (2010)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://screenrant.com/tron-legacy-reviews-vic-92655/|title=«TRON: Legacy» Review&amp;nbsp;— Screen Rant|last=Holtreman|first=Vic|date=16 December 2010|publisher=Screenrant.com|access-date=20 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dargis|first=Manohla|author-link=Manohla Dargis|date=16 December 2010|title=Following in Father’s Parallel-Universe Footsteps|url=https://www.nytimes.com/2010/12/17/movies/17tron.html|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=20 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Biancolli|first=Amy|date=16 December 2010|title=TRON: Legacy |url=http://www.chron.com/entertainment/movies/article/TRON-Legacy-1712822.php|newspaper=[[Houston Chronicle]]|access-date=20 March 2016}}&lt;/ref&gt;;
* [[Пітэр Кушынг]] і [[Кэры Фішэр]] у «Ізгоі» (2016)&lt;ref&gt;{{cite news |last=McMillan |first=Graeme |date=18 December 2016|work=The Hollywood Reporter|title=«Rogue One»: That Familiar Face Isn’t Familiar Enough|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/rogue-one-grand-moff-tarkins-familiar-face-isnt-familiar-957178|access-date=19 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lawler|first=Kelly|date=19 December 2016|title=How the «Rogue One» ending went wrong|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2016/12/19/how-rogue-one-ending-went-wrong/95519816/|newspaper=USA Today|access-date=19 August 2017}}&lt;/ref&gt;;
* [[Ўіл Сміт]] у фільме «Блізьняты» (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Review: Two Will Smiths don’t double the pleasure in the ill-conceived «Gemini Man» |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2019-10-10/gemini-man-review-will-smith |first=Justin |last=Chang |date=10 October 2019 |work=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt;.

== У культуры ==
У 2008 годзе ў эпізодзе «''Пераемнасьць''» сэрыялу [[imdbtitle:0496424|Студыя 30]], Фрэнк Разітано тлумачыць канцэпцыю жудаснай даліны, з дапамогай графіка й прыкладу [[Зорныя войны|Зорных Войн]], каб паспрабаваць пераканаць Трэйсі Джордана, што яго мара аб стварэньні парнаграфічнай відэагульні незьдзяйсьняльна. Ён таксама спасылаецца на кампутарную анімацыю ў фільме [[Палярны экспрэс]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Няроднасьць]]
* [[Паўдзенны жах]]
* [[Бунраку]]
* [[Ксенафобія]]
* [[Каўларофобія]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Bartneck, C., Kanda, T., Ishiguro, H., &amp; Hagita, N. (2007). Is the uncanny valley an uncanny cliff? Proceedings of the 16th IEEE, RO-MAN 2007, Jeju, Korea, pp.&amp;nbsp;368-373.
* Burleigh, T. J. &amp; Schoenherr (2015). A reappraisal of the uncanny valley: categorical perception or frequency-based sensitization? ''Frontiers in Psychology, 5,'' 1488.
* Burleigh, T. J., Schoenherr, J. R., &amp; Lacroix, G. L. (2013). Does the uncanny valley exist? An empirical test of the relationship between eeriness and the human likeness of digitally created faces. ''Computers in Human Behavior, 29''(3), 759—771.
* Chaminade, T., Hodgins, J. &amp; Kawato, M. (2007). Anthropomorphism influences perception of computer-animated characters' actions. ''Social Cognitive and Affective Neuroscience, 2''(3), 206—216.''Journal of Vision, 16''(11):7, 1-25.
* Cheetham, M., Suter, P., &amp; Jancke, L. (2011). The human likeness dimension of the «uncanny valley hypothesis»: Behavioral and functional MRI findings. ''Frontiers in Human Neuroscience, 5,'' 126.
* Ferrey, A., Burleigh, T. J., &amp; Fenske, M. (2015). Stimulus-category competition, inhibition and affective devaluation: A novel account of the Uncanny Valley. ''Frontiers in Psychology, 6,'' 249.
* Goetz, J., Kiesler, S., &amp; Powers, A. (2003). Matching robot appearance and behavior to tasks to improve human-robot cooperation. Proceedings of the Twelfth IEEE International Workshop on Robot and Human Interactive Communication. Lisbon, Portugal.
* Ishiguro, H. (2005). Android science: Toward a new cross-disciplinary framework. CogSci-2005 Workshop: Toward Social Mechanisms of Android Science, 2005, pp.&amp;nbsp;1-6.
* Kageki, N. (2012). An uncanny mind (An interview with M. Mori). ''IEEE Robotics &amp; Automation Magazine'', 19(2), 112—108. [https://doi.org/10.1109/MRA.2012.2192819 doi:10.1109/MRA.2012.2192819]
* Kätsyri, J. &amp; Förger, K. &amp; Mäkäräinen, M. &amp; Takala, T. (2015). A review of empirical evidence on different uncanny valley hypotheses: support for perceptual mismatch as one road to the valley of eeriness. ''Frontiers in Psychology, 6,'' 390.
* Misselhorn, C. (2009). Empathy with inanimate objects and the uncanny valley. ''Minds and Machines'', 19(3), 345—359.
* Moore, R. K. (2012). A Bayesian explanation of the «Uncanny Valley» effect and related psychological phenomena. ''Scientific Reports, 2'', 864.
* Mori, M. (1970/2012). The uncanny valley ''IEEE Robotics &amp; Automation Magazine, 19''(2), 98-100.
* Mori, M. (2005). On the Uncanny Valley. ''Proceedings of the Humanoids-2005 workshop: Views of the Uncanny Valley''. 5 December 2005, Tsukuba, Japan.
* Pollick, F. E. (forthcoming). In search of the uncanny valley. In Grammer, K. &amp; Juette, A. (Eds.), Analog communication: Evolution, brain mechanisms, dynamics, simulation. The Vienna Series in Theoretical Biology. Cambridge, Mass.: The MIT Press.
* Ramey, C.H. (2005). The uncanny valley of similarities concerning abortion, baldness, heaps of sand, and humanlike robots. In Proceedings of the Views of the Uncanny Valley Workshop, IEEE-RAS International Conference on Humanoid Robots.
* Saygin, A.P., Chaminade, T., Ishiguro, H. (2010) The Perception of Humans and Robots: Uncanny Hills in Parietal Cortex. In S. Ohlsson &amp; R. Catrambone (Eds.), Proceedings of the 32nd Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp.&amp;nbsp;2716-2720). Austin, TX: Cognitive Science Society.
* Saygin, A.P., Chaminade, T., Ishiguro, H., Driver, J. &amp; Frith, C. (2011). The thing that should not be: Predictive coding and the uncanny valley in perceiving human and humanoid robot actions. ''Social Cognitive and Affective Neuroscience, 7''(4), 413—422.
* Schoenherr, J. R. &amp; Burleigh, T. J. (2014). Uncanny sociocultural categories. ''Frontiers in Psychology, 5'', 1456.
* Seyama, J., &amp; Nagayama, R. S. (2007). The uncanny valley: Effect of realism on the impression of artificial human faces. ''Presence: Teleoperators and Virtual Environments, 16''(4), 337—351.
* Tinwell, A., Grimshaw, M., &amp; Williams, A. (2010) Uncanny Behaviour in Survival Horror Games. ''Journal of Gaming and Virtual Worlds, 2''(1), pp.&amp;nbsp;3-25.
* Tinwell, A., Grimshaw, M., &amp; Williams, A. (2011) The Uncanny Wall. ''International Journal of Arts and Technology, 4''(3), pp.&amp;nbsp;326-341.
* Tinwell, A., Grimshaw, M., Abdel Nabi, D., &amp; Williams, A. (2011) Facial expression of emotion and perception of the Uncanny Valley in virtual characters. ''Computers in Human Behavior, 27''(2), pp.&amp;nbsp;741-749.
* Urgen, B. A. &amp; Saygin, A. P. (2018). Uncanny valley as a window into predictive processing in the social brain. ''Neuropsychologia, 114,'' 181—185.
* Vinayagamoorthy, V. Steed, A. &amp; Slater, M. (2005). Building Characters: Lessons Drawn from Virtual Environments. Toward Social Mechanisms of Android Science: A CogSci 2005 Workshop. 25-26 July, Stresa, Italy, pp.&amp;nbsp;119-126.
* Yamada, Y., Kawabe, T., &amp; Ihaya, K. (2013). Categorization difficulty is associated with negative evaluation in the «uncanny valley» phenomenon. ''Japanese Psychological Research, 55''(1), 20-32.
* Zysk, W., Filkov, R., Feldmann, S. (2013). Bridging the Uncanny Valley — From 3D humanoid Characters to Virtual Tutors. The Second International Conference on E-Learning and E-Technologies in Education, ICEEE (2013), p.&amp;nbsp;54-59. {{ISBN|978-1-4673-5093-8}}, 2013 IEEE.

== Вонкавыя спасылкі ==
* Miklósi, Ádám and Korondi, Péter and Matellán, Vicente and Gácsi, Márta. [https://dx.doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00958 «Ethorobotics: A New Approach to Human-Robot Relationship»]. ''Frontiers in Psychology'', 2017, 8, p.&amp;nbsp;958
* [https://web.archive.org/web/20110716052258/http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp Your Brain on Androids] UCSD news release about human brain and the uncanny valley.
* [http://www.theuncannyvalley.org Views on the Uncanny Valley]
* [http://www.livejournal.com/users/uncanny_valley Almost too human and lifelike for comfort]—research journal for an uncanny valley PhD project
* [https://web.archive.org/web/20051124113253/http://www.ed.ams.eng.osaka-u.ac.jp/research/Android/BehavAppear/BehavAppear_eng.htm Relation between motion and appearance] is communication between androids and humans
* [https://web.archive.org/web/20220119040347/https://www.penny-arcade.com/patv/episode/the-uncanny-valley The Uncanny valley] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220119040347/https://www.penny-arcade.com/patv/episode/the-uncanny-valley |date=19 January 2022 }} — a visual explanation of the hypothesis with the application in gaming.
* ''Wired'' article: [https://web.archive.org/web/20130731075008/http://www.wired.com/wired/archive/10.06/face_pr.html «Why is this man smiling?»], June 2002.

[[Катэгорыя:Робататэхніка]]
[[Катэгорыя:Нэалягізмы]]
[[Катэгорыя:Канцэпцыі эстэтыкі]]
[[Катэгорыя:Канцэпцыі мэтафізыкі]]
[[Катэгорыя:Канцэпцыі філязофіі сьвядомасьці]]
[[Катэгорыя:Страх]]
[[Катэгорыя:Філязофія штучнага інтэлекту]]
[[Катэгорыя:Філязофія культуры]]
[[Катэгорыя:Філязофія тэхналёгіі]]
[[Катэгорыя:Тэхнафобія]]</text>
      <sha1>tbcyrmt8377q6qsx2qhddn9mom1hray</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мужчыны Ізраіля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270080</id>
    <revision>
      <id>2699050</id>
      <parentid>2681577</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5461" sha1="o5hbqxvumtr2p6j72aiu9dlc51moe2d" xml:space="preserve">{{Фільм
| назва        = Мужчыны Ізраілю
| арыгназва    = {{мова-en|Men of Israel}}
| афіша        = 
| выява        = 
| памер        = 
| подпіс       = 
| жанр         = 
| рэжысэр      = 
| прадусар     = 
| сцэнарыст    = 
| дыктар       = 
| ролі         = 
| кампазытар   = 
| апэратар     = 
| мантаж       = 
| мастак       = 
| аніматар     = 
| заснаваны    = 
| вытворчасьць = 
| распаўсюд    = 
| дата         = 
| час          = 
| мова         = 
| краіна       = 
| бюджэт       = 
| прыбытак     = 
| папярэдні    = 
| наступны     = 
| сайт         = 
}}
'''''Мужчыны Ізраіля''''' ({{мова-en|Men of Israel}}) — кіно зь Ізраілю&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190723233318/http://sensesofcinema.com/2010/feature-articles/michael-lucas-and-the-pornography-of-migration-2/ Michael Lucas and the Pornography of Migration]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Залітыя сонцам пляжы Ізраіля запоўнены гарачымі хлопцамі. Але ня ўсе зь іх зацікаўлены ў дзяўчынах, якія знаходзяцца побач у бікіні. Похаць і смага не даюць ім спакойна смажыцца пад сонцам. Паміж імі адбываюцца пяць жорсткіх мужаложных дзеяў, напоўненых вуснымі і заднімі ласкамі.

== Водгукі і крытыка ==
Ізраільская газета «Астатнія вароты» пісала, што гэта першы гей-порнафільм, зьняты ў Ізраілі, у якім удзельнічалі толькі ізраільскія акторы&lt;ref name=&quot;Tablet&quot;&gt;[http://www.tabletmag.com/life-and-religion/10955/great-exxxpectations/ Great Exxxpectations], Wayne Hoffman, Tablet Magazine, July 21, 2009{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Газэта Лёс-Анджэлес-Таймс (ЗША) паказала, што гэта першы падобны фільм з цалкам габрэйскім акцёрскім складам&lt;ref name=&quot;Tablet&quot; /&gt;&lt;ref name=Newsweek&gt;[http://blog.newsweek.com/blogs/wealthofnations/archive/2009/09/23/gay-porn-mogul-hopes-to-arouse-interest-in-israel.aspx Gay-Porn Mogul Hopes to Arouse Interest in Israel]{{ref-en}}, David Graham, ''[[Newsweek]]'', September 23, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DNA&gt;[https://web.archive.org/web/20090511100125/http://www.dnamagazine.com.au/articles/news.asp?news_id=8963 First-Ever All-Israeli Gay Porn Movie]{{ref-en}}, ''DNA'' magazine, May 9, 2009&lt;/ref&gt;.

Аглядальнік амэрыкана-ізраільскага анлайн-выданьня Тэблет-мэгэзын Уэйн Гофман заўважыў, што адкрыты і паўнавартасны ўдзел ізраільскіх актораў з габрэйскімі імёнамі, а не безаблічнымі псэўданімамі, зьяўляецца сапраўдным прарывам для ўсёй культуры сэкс-меншасьцяў у краіне.

Пасьля выхаду фільма ў ліпені 2009 года Лукаш напісаў ліст 31 жніўня на вэб-рэсурс Гоўгей, найбуйнейшы ізраільскі ЛГБТ-сайт, у якім утрымліваўся заклік да схаваных ізраільскіх мужаложнікаў.

Макс Блюмэнталь, габрэйскі амэрыканскі пісьменьнік, адзначае, што фільм быў зняты ў «палестынскай вёсцы, этнічна вычышчанай сыянісцкімі апалчэнцамі ў 1948 годзе»&lt;ref name=TheNation&gt;[http://www.thenation.com/article/176703/israel-cranks-pr-machine Israel Cranks Up the PR Machine], Max Blumenthal, ''[The Nation]'',November 4, 2013{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Надзя Авад, палестынска-амэрыканскі кінарэжысэр, называла «Мужчын Ізраіля» апаганеньнем жанру порна&lt;ref name=Queer&gt;[https://books.google.com/books?id=MYUovNkZ6KYC&amp;pg=PA117&amp;lpg=PA117&amp;dq=%22men+of+israel%22+film+palestine&amp;source=bl&amp;ots=ZiROOn6Ie_&amp;sig=BXo6-stuWkAPJpbAWwYXbdh5bew&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-3J1Ur79FcPt2QWup4G4Aw&amp;ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22men%20of%20israel%22%20film%20palestine&amp;f=false Israel-Palestine and the Queer International] Sarah Schulman page 117.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100208034044/http://menofisraelxxx.com/ Старонка ў сеціве]

[[Катэгорыя:Парнаграфічныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Ізраілі]]
[[Катэгорыя:Гомасэксуальная парнаграфія]]
[[Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы габрэйскай мовай]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 году]]
[[Катэгорыя:Фільмы Ізраілю 2009 году]]
[[Катэгорыя:Фільмы на тэматыку мужчынскай гомасэксуальнасьці]]</text>
      <sha1>o5hbqxvumtr2p6j72aiu9dlc51moe2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэталюрг Жлобін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273655</id>
    <revision>
      <id>2699058</id>
      <parentid>2695086</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21744" sha1="6vto341m7d7gh56yl0ouqmwkp5a5fd3" xml:space="preserve">{{Хакейны клюб
|Назва             = '''Мэталюрг'''
|Лягатып           = Metalurg Žlobin.png
|Адкуль            = Жлобін, Беларусь
|Пляцоўка          = [[Мэталюрг (лядовы палац)|Лядовы палац «Мэталюрг»]]
|Зьмяшчальнасьць   = 2018
|Зьвязаны клюб     = 
|Фарм-клюб         = Белсталь
|Пасада кіраўніка  = Дырэктар
|Кіраўнік          = Андрэй Паўловіч
|Трэнэр            = 
|капітан           = 
|колер1            = 
|колер2            = 
|колер3            = 
}}
«'''Мэталю́рг'''» — беларускі хакейны клюб з [[Жлобін]]у, выступае ў [[Беларуская экстраліга|Беларускай экстралізе]]. Трохразовы чэмпіён Беларусі.

== Гісторыя ==
=== Першае зьяўленьне ===
Першая каманда была ўтвораная за савецкім часам ў 1985 годзе. Жлобінская дружына брала ўдзел у другім дывізіёне [[чэмпіянат БССР па хакеі|чэмпіянату БССР]]. Празь некаторы час каманда атрымала назва «Белсталь», а таксама прабілася ў найвышэйшы дывізіён чэмпіянату БССР. Па здабыцьці незалежнасьці Беларусі клюб спачатку гуляў на аматарскім узроўні, дзе здабыў перамогу, прасунуўшыся ў найвышэйшую лігу. Дэбют у айчынным першынстве адбыўся ў [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1994—1995 гадоў|сэзоне 1994—1995 гадоў]]. «Белсталь» заняла чацьверты радок, апярэдзіўшы менскія «[[Тарпэда Менск (хакейны клюб)|Тарпэда]]» і «[[Юнацтва-Менск|Юнацтва]]». У наступны сэзон жлобінцы таксама былі чацьвертымі, але толькі чатыры каманды бралі ўдзел у чэмпіянаце. У той жа сэзон каманда досыць удала гуляла ў навастворанай [[Усходне-эўрапейская хакейная ліга|Усходне-эўрапейскай хакейнай лізе]], дзе паводле першага этапу спынілася на трэцім радку, але ў розыгрышы мэдалёў апусьцілася на чацьвертае месца, прапусьціўшы наперад рыскі «[[Юніярс Рыга|Юніярс]]». Пасьля сэзону каманда спыніла сваё існаваньне.

=== Перараджэньне ===
[[Файл:Kirill Brikun.png|значак|зьлева|[[Кірыл Брыкун]] згуляў за «Мэталюрг» чатыры сэзоны, стаўшы чэмпіёнам Беларусі ў складзе каманды.]]
29 траўня 2006 году клюб быў утвораны нанова пад назовам «Мэталюрг». 5 жніўня 2006 году каманда правяла свой першы афіцыйны матч супраць «[[Віцебск (хакейны клюб)|Віцебску]]» ў [[Кубак Беларусі па хакеі|Кубку Беларусі]]. Сустрэча скончылася на карысьць жлобінцаў 2:3. Ачоліў калектыў трэнэр Яўген Лебедзеў. Амаль палову дэбютнага сэзону ў [[Беларуская экстраліга|Экстралізе]] жлобінцы гулялі ў [[Гомель|Гомлі]], бо хатні лядовы палац яшчэ ня быў дабудаваны&lt;ref name=&quot;hockey110122&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230904045240/https://metallurg.hockey.by/news/sobytie/news175433.html 15 лет назад в ледовом дворце «Металлург» прошел первый официальный матч: «волки» обыграли «Витебск»]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;. Першую гульню каманда з Гомельскай вобласьці згуляла дома 8 студзеня 2007 году супраць «Віцебску»&lt;ref name=&quot;hockey110122&quot;/&gt;. «Мэталюрг» заняў восьмы радок у рэгулярных сэзоне, але саступіў «[[Керамін Менск|Кераміну]]» ў чвэрцьфінале плэй-оф. Сапраўднымі зоркамі таго сэзону сталі браты [[Павал Волчак|Павал]] і [[Аляксей Волчак]]і, якія ўдвох зарабілі 70 пунктаў. Улетку жлобінцы значна падмацаваліся адразу трыма латыскімі хакеістамі. Гэтак зь «Юнацтва» перайшоў [[Мікеліс Рэдліхс]], з расейскага «Хіміку» далучыўся [[Аляксейс Шыракаўс]], а славацкі «[[Попрад (хакейны клюб)|Попрад]]» зьмяніў на «Мэталюрг» [[Мартыньш Цыпуліс]]. Зь менскага «[[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]]» ў Жлобін пераехаў абаронца [[Андрэй Башко]]. Падчас сэзону працоўную ўгоду з каманда склаў [[Аляксей Круцікаў]]. У выніку жлобінцы скончылі рэгулярны сэзон на пятым месцы, але ў чвэрцьфінале саступілі ў сэрыі «Віцебску». Пасьля сэзону лідэры сышлі з каманды, але застаўся Круцікаў. Зь менскага «Дынама» да каманды далучыўся [[Мікіта Восіпаў]]. Жлобінцы занялі трэці радок у рэгулярным сэзоне і, нарэшце, пераадолелі чвэрцьфінал плэй-оф пасьля перамогі ў «Кераміна». Паўфінал склаўся для клюбу няўдала, «[[Гомель (хакейны клюб)|Гомель]]» выгуляў у сэрыі зь лікам 3:0.

У 2010 годзе пачаўся залаты час «Мэталюргу». Каманда прасунулася ў фінал [[Кубак Беларусі па хакеі 2010 году|Кубка Беларусі 2010 году]]. Яшчэ тройчы запар жлобінцы траплялі ў фінал, здабыўшы тытул толькі аднойчы ў 2011 годзе. Гэтыя тры гады «мэталюргі» кожным разам зьяўляліся на п’едыстале. Спачатку здабыўшы срэбра, а праз год у 2012 годзе залатыя мэдалі. У рангу чэмпіёнаў «Мэталюрг» здабыў срэбра, прагуляўшы ў фінале «[[Нёман Горадня (хакейны клюб)|Нёману]]», які ў папярэдні сэзон быў срэбным прызэрам. У студзені 2013 году жлобінцы бралі ўдзел фінальным этапе [[Кантынэнтальны кубак па хакеі|Кантынэнтальнага кубку]], дзе здабылі срэбра, прапусьціўшы наперад украінскі «[[Данбас Данецк|Данбас]]» з [[Кантынэнтальная хакейная ліга|КХЛ]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/continental_cup/news_list10/news124084/ Василий Спиридонов: Мы получили неоценимый опыт на КК]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Аднымі з найлепшымі гульцамі таго часу былі брамнік [[Дзьмітры Мільчакоў]], які пазьней далучыўся да менскага «Дынама» з КХЛ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230903222125/https://metallurg.hockey.by/clubs/istoriya/ История]. БФХ.&lt;/ref&gt;, расейскі абаронца [[Андрэй Сьпірыдонаў]], беларускі нападнік [[Кірыл Брыкун]]. Галоўным трэнэрам калектыву быў бацька памянёнага абаронцы [[Васіль Сьпірыдонаў]].

=== Заняпад ===
Усё скончылася тым, што ў «Мэталюргу» былі складанасьці зь фінансамі&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news129381/ Дмитрий Цыкунов: Смысла удерживать легионеров в Жлобине нет]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Рубам ставілася пытаньне наконт існаваньня каманды&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news130438/ Дмитрий Цыкунов: «Металлург» не должен прекратить существование, он важен для Жлобина]. Беларускі хакей&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news130440/ ОЧБ: На помощь «Металлургу» должны прийти два предприятия]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news130469/ Дмитрий Цыкунов: Непонятно, будет ли вообще финансирование на будущий сезон]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. «Мэталюрг» выратаваўся і кіраўніцтва склала пагадненьне зь менскім «Дынама», стаўшы фарм-клюбам «зуброў». Тым ня менш вынікі пагоршыліся. Клюб усё ж такі быў сярод лідэраў Экстралігі, але вышэй за чвэрцьфінал не падымалася. Выключэньнем быў толькі першы сэзон па сыходзе лідэраў каманды. У лістападзе 2014 годзе галоўны трэнэр [[Павал Зуброў]] увайшоў у штаб расейскай «[[Сібір Новасібірск (хакейны клюб)|Сібіры]]»&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news157127/ КХЛ: Наставник жлобинского «Металлурга» официально вошел в тренерский штаб «Сибири»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Новым трэнэрам быў прызначаны [[Аляксей Аляксееў]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news157256/ Алексей Алексеев: Полного осознания, что я стал главным тренером, пока не пришло]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. У красавіку 2015 году ачоліў каманду [[Андрэй Калесьнікаў]], які раней кіраваў фарм-клюбам «Мэталюрг-2»&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news165866/ ЧБ: «Металлург» возглавит белорусский тренер]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;. Беларускі трэнэр працаваў з «сталяварамі» да сакавіка 2018 году&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news209615/ ЧБ: Главный тренер «Металлурга» покидает свой пост]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Але ягоны наступнік [[Аляксандар Палішчук]] не затрымаўся на пасадзе, а пасьля каманду падхапіў у верасьні 2018 году [[Аляксандар Гаўрылёнак]]. Праз год Гаўрылёнак быў пераведзены на працу ў другую каманду, а галоўную дружыну ачоліў [[Эдуард Валівулін]]. На [[Кубак Беларусі 2019 году]] «Мэталюрг» ня быў дапушчаны праз наяўнасьць неаплачанай запазычанасьці як хакеістам, гэтак і нацыянальнай фэдэрацыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230903222126/https://hockey.by/news/sobytie/news73568.html Жлобинский «Металлург» не допущен к старту в Кубке Салея-2019]. БФХ.&lt;/ref&gt;. Напрыканцы жніўня кіраўніцтва паведаміла пра ліквідацыю ўсіх даўгоў&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2019/08/21/zhlobinskij-metallurg-pogasil-dolgi-pered-igrokami/ Жлобинский «Металлург» погасил долги перед игроками]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;, дзякуючы чаму быў дапушчаны да ўдзелу ў Экстралізе.

=== Новыя посьпехі ===
[[Файл:Pavel Kupchikhin, Extraliga 2023, Belarus.jpg|значак|Расеец [[Павал Купчыхін]] двойчы стаў з клюбам чэмпіёнам Беларусі.]]
Перад [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2020—2021 гадоў|сэзонам 2020—2021 гадоў]] «Мэталюрг» зноў зьмяніў галоўнага трэнэра. Таксама да клюбу далучыліся дасьведчаныя гульцы, як то [[Сяргей Топаль]], [[Аляксандар Яронаў]] і [[Аляксей Яфіменка]]. Вярнуўся і брамнік Мільчакоў, які некалі здабываў залатыя мэдалі з жлобінцамі&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/06/30/vratar-sbornoj-belarusi-pereshjol-v-metallurg/ Вратарь сборной Беларуси перешёл в «Металлург»]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;. Да шэрагу «воўкаў» перайшоў малады пэсрпэктыўны гулец [[Віталь Пінчук]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/07/25/dva-talantlivyh-belorusskih-forvarda-podpisali-kontrakty-s-metallurgom/ Два талантливых белорусских форварда подписали контракты с «Металлургом»]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;. Нападнік клюбу [[Аляксей Міхноў]] прагназаваў клюбу месца ў тройцы найлепшых&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/09/09/aleksej-mihnov-metallurg-dolzhen-byt-v-trojke/ Алексей Михнов: «Металлург» должен быть в тройке]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Клюб на доўгі час замацаваўся на чацьвертым месцы, але потым апусьціўся на шостую пазыцыі, фінішаваўшы ў выніку пятым у рэгулярным сэзоне. У плэй-оф «Мэталюрг» перагуляў «[[Дынама-Маладэчна]]», а потым у зацятай барацьбе зь лікам 4:3 у сэрыі прагуляла «Юнацтву» ў паўфінале. Па сэзоне жлобінцы зладзілі моцную трансфэрную кампанію, прыдбаўшы абаронцу «[[Лякаматыў Ворша|Лякаматыву]]» [[Алег Гарошка|Алега Гарошка]], аднаго з найлепшых нападнікаў [[Арцём Кіслы|Арцёма Кіслага]], а таксама расейцаў з [[Усерасейская хакейная ліга|УХЛ]] [[Аляксандар Ціміроў|Аляксандра Цімірова]], [[Аляксандар Самойлаў|Аляксандра Самойлава]], [[Даніл Мокрушаў|Даніла Мокрушава]] ды з [[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]] [[Павал Купчыхін|Паўла Купчыхіна]]. Галоўным трэнэрам быў прызначаны дасьведчаны спэцыяліст [[Дзьмітры Краўчанка]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news/2021/05/18/dmitrij-kravchenko-o-naznachenii-v-metallurg-i-izmenenijah-sostava/ Дмитрий Кравченко о назначении в «Металлург» и изменениях состава]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. «Мэталюрг» хутка ўвайшоў у групу лідэраў і да сканчэньня першага этапу рэгулярнага сэзону рухаўся на лідуючых пазыцыях. Клюб скончыў рэгулярны сэзон на другім радку, а расейцы Міхноў і Ціміроў ачолілі сьпіс найлепшых бамбардзіраў лігі. «Мэталюрг» безь перашкодаў выбіў у чвэрцьфінале плэй-оф «Дынама-Маладэчна». У паўфінале ў зацятай барацьбе «воўкі» пераадолілі супраціў «[[Шахцёр Салігорск (хакейны клюб)|Шахцёра]]», у апошнім сёмым матчы сэрыі выгуляўшы зь лікам 5:0&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news/2022/04/08/rezultat-matcha-metallurg---shahtjor/ «Металлург» в седьмом матче разгромил «Шахтер» и вышел в финал плей-офф Экстралиги]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. У фінале ў такой жа зацятай барацьбе «Мэталюрг» перамог «Юнацтва» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам краіны. Улетку 2022 году з клюбу сышоў шэраг лідэраў, але засталіся Міхноў і Самойлаў. Да складу далучыліся беларусы [[Сяргей Касьціцын]] і [[Сяргей Багалейша]], а таксама расейцы уладальнік Кубка Гагарына [[Міхаіл Анісін]], [[Яраслаў Сергіеўскі]] і [[Ігар Вугольнікаў (хакеіст)|Ігар Вугольнікаў]]. Рэгулярны сэзон атрымаўся не такім пасьпяховы як папярэдні, але плэй-оф быў удалым. Перагуляўшы «Гомель» і «Шахцёр», «Мэталюрг» у фінале ў працяглай сэрыі выгуляў «Нёман».

== Склад ==
{{Паводле стану на|2026|10|4}} году
{{Хакей-Склад}}
{{Хакей-Падзел|Брамнікі}}
{{Хакей-Гулец-Л|1|Расея|Ягор Грамавік||2002}}
{{Хакей-Гулец-П|31|Беларусь|Мацьвей Мацкевіч||2003}}
{{Хакей-Гулец-Л|92|Беларусь|Іван Лушчык||2003}}
{{Хакей-Падзел|Абаронцы}}
{{Хакей-Гулец1-Л|5|Q123634767|}}
{{Хакей-Гулец-П|19|Беларусь|Багдан Папоўскі||2006}}
{{Хакей-Гулец-Л|21|Беларусь|Кірыл Грышкоў||2005}}
{{Хакей-Гулец-П|26|Беларусь|Канстанцін Бобрык||2005}}
{{Хакей-Гулец-Л|44|Беларусь|Вячаслаў Грамовіч||2003}}
{{Хакей-Гулец-П|61|Беларусь|Уладзіслаў Навумаў||2004}}
{{Хакей-Гулец-Л|71|Расея|Уладзімер Яршоў||1999}}
{{Хакей-Гулец1-П|78|Q123616148|}}
{{Хакей-Гулец-Л|86|Беларусь|Арцём Валчанкоў||2001}}
{{Хакей-Гулец1-П|—|Q123642836|}}
{{Хакей-Падзел|Нападнікі}}
{{Хакей-Гулец1-Л|10|Q2832572|}}
{{Хакей-Гулец1-П|11|Q123641385|}}
{{Хакей-Гулец-Л|13|Беларусь|Ільля Паўлаў||2005}}
{{Хакей-Гулец-П|15|Беларусь|Расьціслаў Будзілоўскі||2006}}
{{Хакей-Гулец-Л|16|Беларусь|Дзьмітры Тукач||2005}}
{{Хакей-Гулец-П|17|Беларусь|Юры Верамеенка||2002}}
{{Хакей-Гулец1-Л|22|Q123637367|}}
{{Хакей-Гулец1-П|47|Q123643021|}}
{{Хакей-Гулец-Л|72|Беларусь|Ільля Іваноў||2005}}
{{Хакей-Гулец-П|81|Беларусь|Аляксандар Зубаў||2007}}
{{Хакей-Гулец-Л|87|Беларусь|Цімур Літвінаў||2005}}
{{Хакей-Гулец1-П|88|Q123645698|}}
{{Хакей-Гулец1-Л|91|Q136311448|}}
{{Хакей-Гулец-П|94|Беларусь|Раман Кузьняцоў||2005}}
{{Хакей-Гулец1-Л|97|Q135957038|}}
{{Хакей-Гулец-П|99|Расея|Ягор Кузьменка||1999}}
{{Хакей-Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230928202606/https://metallurg.hockey.by/ Афіцыйны сайт]

{{Беларуская экстраліга}}

[[Катэгорыя:Беларускія хакейныя клюбы]]</text>
      <sha1>6vto341m7d7gh56yl0ouqmwkp5a5fd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лякаматыў Ворша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273815</id>
    <revision>
      <id>2699007</id>
      <parentid>2695097</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12313" sha1="1fpuvdyj2jahmqmg1w6cba2tmt3sctg" xml:space="preserve">{{Хакейны клюб
|Назва             = '''Лякаматыў'''
|Лягатып           = Lakamatyŭ Vorša.png
|Адкуль            = Ворша, Беларусь
|Пляцоўка          = [[Лядовы палац спорту (Ворша)|Лядовы палац спорту]]
|Зьмяшчальнасьць   = 3500
|Зьвязаны клюб     = 
|Фарм-клюб         = [[Собаль Бяроза|Собаль]]
|Пасада кіраўніка  = Дырэктар
|Кіраўнік          = Дзяніс Максак
|Трэнэр            = 
|капітан           = 
|колер1            = 
|колер2            = 
|колер3            = 
}}
«'''Лякаматы́ў'''» — беларускі хакейны клюб з [[Ворша|Воршы]], які выступае ў беларускай [[Беларуская экстраліга|Экстралізе]].

== Гісторыя ==
Хакейны клюб «Лякаматыў» паўстаў 2 траўня 2018 году. Фармаваньне каманда адбывалася на грунце менскага «[[Юніёр Менск|Юніёру]]»&lt;ref&gt;[https://pribalt.info/hokkei/lokomotiv-orsha Локомотив Орша]. Pribalt.info.&lt;/ref&gt;. Першым трэнэрам дружыны стаў [[Андрэй Расолька]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230909081048/https://www.orshanka.by/?p=39758 Хоккейный клуб «Локомотив-Орша» начал тренировки]. Аршанская газета.&lt;/ref&gt;. У тыя часы [[Беларуская экстраліга|Экстраліга]] была падзеленая на два дывізіёны і «Лякаматыў» поруч зь іншымі паўсталымі камандамі быў накіраваны ў Экстралігу Б. Аршанцы таксама здолелі прыцягнуць нападніка [[Івана Каташэнка|Івана Каташэнка]] з «[[Магілёў (хакейны клюб)|Магілёва]]»&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news213098/ ЧБ: Один из лучших бомбардиров «Могилева» продолжит карьеру в Орше]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;, які стаў найлепшым бамбардзірам клюбу ў дэбютным сэзоне. У кастрычніку Расолька сышоў з клюбу&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/news216545/ Экстралига Б: «Локомотив» расстался с главным тренером]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;, вярнуўшыся ў «Юніёр», а новым галоўным трэнэрам быў прызначаны [[Ігар Жылінскі]]. «Лякаматыў» і «Магілёў» былі лідэрамі турніру Экстралігі Б, далёка аддарваўшыся ад іншых канкурэнтаў. Аршанцы ў выніку фінішавалі першымі&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/news223680/ «БХ»: Владимир Бережков вручил «Локомотиву» приз за победу в Экстралиге «Б»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. У пераходным турніры «Лякаматыў» заняў трэці радок, не атрымаўшы падвышэньня ў Экстралігу А. Тым ня менш, празь пераход моладзевай зборнай Беларусі з найвышэйшага дывізіёну ў другі, і «Лякаматыў» разглядаўся на прасоўваньне ў дывізіён вышэй. Аднак, аршанцам бракавала фарм-клюбу, таму кіраўнікі фэдэрацыі абралі «Магілёў» на падвышэньне&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/5d10c79d782ce/ Глава ФХРБ объяснил, почему «Могилев» сыграет в Экстралиге «А»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Пасьля сэзону Каташэнка вярнуўся ў «Магілёў»&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/5d275e48a29b4/ Экстралига А: Лучший бомбардир «Локомотива» продолжит карьеру в «Могилеве»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Туды ж накіраваўся [[Аляксандар Кудраўцаў]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/5d29dcf120cd7/ Экстралига А: Защитник оршанского «Локомотива» вернулся в «Могилев»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;.

У міжсэзоньне аршанцы добра ўзмацніліся, прыцягнуўшы да сваіх шэрагаў [[Андрэй Шыкуць|Андрэя Шыкуця]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/zaschitnik-metallurga-pereshel-v-orshanskij-lokomotiv/ Защитник «Металлурга» перешел в оршанский «Локомотив»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;, [[Яўген Гаранін|Яўгена Гараніна]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/zaschitnik-gomelja-pereshel-v-orshanskij-lokomotiv/ Защитник «Гомеля» перешел в оршанский «Локомотив»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;, [[Алег Гарошка|Алега Гарошка]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/eks-zaschitnik-sbornoj-belarusi-pereshjol-v-orshanskij-lokomotiv/ Экс-защитник сборной Беларуси перешёл в оршанский «Локомотив»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;, [[Артур Абмётка|Артура Абмётка]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/rezultativnyj-napadajuschij-pereshel-v-lokomotiv-iz-orshi/ Результативный нападающий перешел в «Локомотив» из Орши]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;, [[Андрэй Філічкін|Андрэя Філічкіна]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/eks-zaschitnik-minskogo-dinamo-pereshjol-v-lokomotiv-iz-orshi2/ Экс-защитник минского «Динамо» перешёл в «Локомотив» из Орши]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt; і [[Іван Вусенка|Івана Вусенка]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/extraliga_B/news_extraliga_B/byvshij-forvard-minskogo-dinamo-pereshel-v-lokomotiv-iz-orshi/ Бывший форвард минского «Динамо» перешел в «Локомотив» из Орши]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. У выніку «Лякаматыў» без асаблівага супраціву здабыў перамогу ў Экстралізе Б, а таксама праз суцяшальны турнір прабіўся ў плэй-оф, дзе ў чвэрцьфінале саступілі «[[Юнацтва-Менск|Юнацтву]]». Пры гэтым, «Лякаматыў» двойчы здабываў перамогу ў матчах супраць сталічнага клюбу. [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2020—2021 гадоў|Сэзон 2020—2021 гадоў]] «Лякаматыў» спаборнічаў у Экстралізе А. Каманда фінішавала на 7 месцы, прагуляўшы ў турніры плэй-ін «[[Берасьце (хакейны клюб)|Берасьцю]]». Найлепшым бамбардзірам стаў [[Ягор Гайнетдынаў]], які перад пачаткам сэзону перайшоў зь «Юнацтва»&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/07/31/lokomotiv-podtverdil-perehod-dvukratnogo-chempiona-belarusi/ «Локомотив» подтвердил переход двукратного чемпиона Беларуси]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Аршанцы страцілі Гарошка і Гайнетдынава, але ўмацаваліся [[Андрэй Перагуда|Андрэем Перагудам]] і [[Яўген Кунцэвіч (хакеіст)|Яўгенам Кунцэвічам]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/khl/news/2021/07/06/lokomotiv-podtverdil-podpisanija-chetyrjoh-hokkeistov-v-stan-zheleznodorozhnikov/ «Локомотив» подтвердил подписания четырёх хоккеистов в стан «железнодорожников»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе Экстраліга вярнулася да звыклага фармату, і «Лякаматыў» у новым сэзоне скончыў рэгулярны сэзон на 9 месцы. У матчах плэй-ін «чыгуначнікі» саступілі наваполацкаму «[[Хімік Наваполацак|Хіміку]]». У [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] аршанцы фінішавалі сёмымі, і зноў каманда вылецела ў плэй-ін. Заўзятары клюбу абралі [[Тарас Елісееў|Тараса Елісеева]] найлепшым хакеістам сэзону&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news/2023/03/27/bolelschiki-lokomotiva-vybrali-luchshego-igroka-sezona-2022/2023/ Болельщики «Локомотива» выбрали лучшего игрока сезона-2022/2023]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;.

== Склад ==
{{Паводле стану на|2026|10|4}} году
{{Хакей-Склад}}
{{Хакей-Падзел|Брамнікі}}
{{Хакей-Гулец-Л|31|Беларусь|Уладзіслаў Карачун||2000}}
{{Хакей-Гулец-П|42|Расея|Артур Малкаў||1996}}
{{Хакей-Гулец-Л|79|Беларусь|Міхаіл Бурунаў||2008}}
{{Хакей-Гулец-П|80|Беларусь|Уладзімер Мытнік||2005}}
{{Хакей-Падзел|Абаронцы}}
{{Хакей-Гулец-Л|5|Беларусь|Вячаслаў Райцын||2006}}
{{Хакей-Гулец-П|8|Беларусь|Цімур Гаўрыловіч||1999}}
{{Хакей-Гулец1-Л|21|Q123653598|}}
{{Хакей-Гулец1-П|33|Q123631043|}}
{{Хакей-Гулец1-Л|71|Q123681278|}}
{{Хакей-Гулец1-П|73|Q123634804|}}
{{Хакей-Гулец1-Л|88|Q123639413|}}
{{Хакей-Гулец-П|96|Беларусь|Марат Гардзейчык||2008}}
{{Хакей-Гулец-Л|97|Беларусь|Іван Саглаеў||2008}}
{{Хакей-Падзел|Нападнікі}}
{{Хакей-Гулец-Л|9|Беларусь|Яўген Наздрачоў||2004}}
{{Хакей-Гулец1-П|10|Q12146811|}}
{{Хакей-Гулец-Л|12|Беларусь|Ігар Сьпяшылаў||1994}}
{{Хакей-Гулец-П|14|Беларусь|Арсень Ігнацкі||2005}}
{{Хакей-Гулец1-Л|16|Q123645730|}}
{{Хакей-Гулец-П|19|Беларусь|Мікалай Літвін||2005}}
{{Хакей-Гулец-Л|24|Расея|Валянцін Макараў||1997}}
{{Хакей-Гулец-П|27|Расея|Данііл Калмыкаў||1999}}
{{Хакей-Гулец1-Л|28|Q123681367|}}
{{Хакей-Гулец-П|77|Беларусь|Ільля Шурынаў||2003}}
{{Хакей-Гулец-Л|87|Расея|Мікіта Саўчанка||2002}}
{{Хакей-Гулец1-П|90|Q123637270|}}
{{Хакей-Гулец-Л|91|Беларусь|Мацьвей Мацюшэнка||2004}}
{{Хакей-Гулец-П|92|Беларусь|Станіслаў Стахаў||2005}}
{{Хакей-Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230921184613/https://lokomotiv.hockey.by/ Афіцыйны сайт]

{{Беларуская экстраліга}}

[[Катэгорыя:Беларускія хакейныя клюбы]]</text>
      <sha1>1fpuvdyj2jahmqmg1w6cba2tmt3sctg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275286</id>
    <revision>
      <id>2699077</id>
      <parentid>2698901</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="fgh1qvdrrli7oh3ccgycll46wm5gppc" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Г
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| А
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Пункты
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| +/−
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Конар Макдэйвід]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 17 || 10 || 34 || '''44''' || +21
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Леан Драйзайтль]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 17 || 14 || 17 || '''31''' || +16
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эван Бушар]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 17 || 10 || 20 || '''30''' || +23
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Натан Макінан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каларада Эвэланш]] || 17 || 9 || 18 || '''27''' || +5
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кірыл Капрызаў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 17 || 15 || 11 || '''26''' || +12
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Остан Мэт’юз]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 17 || 11 || 15 || '''26''' || +9
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Лео Карльсан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Анагайм Дакс]] || 16 || 5 || 19 || '''24''' || -3
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэбастыян Аха]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Караліна Гарыкейнз]] || 18 || 9 || 14 || '''23''' || +10
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэк Айкел]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 18 || 7 || 16 || '''23''' || +7
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Тым Штуцле]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Атава Сэнатарз]] || 17 || 9 || 13 || '''22''' || +6
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>fgh1qvdrrli7oh3ccgycll46wm5gppc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275287</id>
    <revision>
      <id>2699078</id>
      <parentid>2698753</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="7t7rrr44x475gmurg5l0lgif7banczf" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ЧнЛ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ПШ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| АК
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Н%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Лінус Ульмарк]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Данііл Тарасаў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] || 7 || 368:27 || 11 || 146 || '''92,99'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Манрэаль Канадыенз]] || 9 || 552:36 || 20 || 247 || '''92,51'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Пётар Качаткоў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Караліна Гарыкейнз]] || 11 || 659:51 || 18 || 212 || '''92,17'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Еспэр Вальстэт]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 15 || 904:28 || 31 || 356 || '''91,99'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джоэл Гофэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 11 || 653:23 || 26 || 290 || '''91,77'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Дэвін Кулі]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Калгары Флэймз]] || 7 || 379:11 || 17 || 180 || '''91,37'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Бостан Бруінз]] || 12 || 728:34 || 28 || 292 || '''91,25'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Ільля Сарокін]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 10 || 597:40 || 24 || 247 || '''91,14'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кэм Тэлбат]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каламбус Блю Джэкетс]] || 8 || 442:42 || 18 || 181 || '''90,95'''
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>7t7rrr44x475gmurg5l0lgif7banczf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кацярына Мясьнікова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276109</id>
    <revision>
      <id>2698968</id>
      <parentid>2455781</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2957" sha1="0tnao5om4wqavo93wq82vfm42h3vunu" xml:space="preserve">{{мастак}}
'''Кацярына Мясьнікова''' ({{ДН|1|5|1981}}, [[Полацак]] — {{ДС|16|11|2023}}&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/330401 Памерла Кацярына Мяснікова]&lt;/ref&gt;, [[Віцебск]]) — беларуская мастачка.

== Жыцьцяпіс ==
Вучылася ў Полацкай мастацкай школе, у 2004-м скончыла мастацка-графічны факультэт [[Віцебскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Віцебскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Машэрава]].

Працавала ў тэхніцы пастэлі, большасьць сваіх твораў стварала падчас [[пленэр]]аў. Была куратаркай моладзевага пленэру «У пошуках Атлянтыды» і мастацкага праекта «Беларускі АРТ-Алфавіт» (2012, 2014).

Мела шэраг публікацый у рэгіянальных і рэспубліканскіх выданьнях. З 2006 года — актыўны ўдзельнік мастацкіх выстаў, пленэраў і праектаў. Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]] (2014). З 2016 году — чалец праўленьня Віцебскага аддзяленьня грамадзкай арганізацыі «Беларускі саюз мастакоў».

Працуавала ў тэхніцы сухой пастэлі ў жанрах пэйзажа і натурморту. Сярод работ: «Поўдзень у ліпіне» (2012), «Сонечны дзень» (2012), «У спакоі» (2012), «Казка» (2015), «Лясная таямніца» (2015), «Стары дом. Вяртаньне» (2015), «Бэз» (2016), «Дзьмухаўцы» (2016) і інш.

Творы знаходзяцца ў музэях Беларусі, прыватных калекцыях Беларусі, Расеі, Нямеччыны і Польшчы.

У Віцебску праходзілі выставы яе прац ў 2008, 2015 і 2016 гадах.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20231116222621/http://painters.vlib.by/by/182-partfolijo-category-by/zhivopis-grafika-by/myasnikova-ekaterina/722-biografiya-myasnikova-e-by Кацярына Мясьнікова. Жыцьцяпіс], Мастакі Віцебшчыны

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мясьнікова, Кацярына}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Полацку]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу мастакоў]]</text>
      <sha1>0tnao5om4wqavo93wq82vfm42h3vunu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мацей Рыбінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279776</id>
    <revision>
      <id>2699042</id>
      <parentid>2672374</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5270" sha1="dm2re7v282zpryt3s3fnl3uwh5vk2oj" xml:space="preserve">{{Вайсковы дзяяч}}
'''Мацей Рыбі́нскі''' ({{lang-pl|Maciej Rybiński}}; {{Нарадзіўся|24|2|1784}}, [[Славута]], [[Рэч Паспалітая]] — {{Памёр|17|1|1874}}, [[Парыж]], [[Францыя]]) — польскі [[генэрал]], апошні кіраўнік [[Паўстаньне 1830-1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гадоў]]. Вінаваціўся ў перамовах аб капітуляцыі з генэралам [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічам]]. Удзельнік [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў (1809—1814)]].

== Біяграфія ==
У 1805 годзе ўступіў у армію [[Напалеон Банапарт|Напалеона]]. Служыў ад’ютантам у будучага маршала [[Луі Габрыэль Сюшэ|Луі Габрыэля Сюшэ]], з 1807 году — у арміі [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]].

Удзельнік [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]]: з [[Вайна пятай кааліцыі|Аўстрыйскай імпэрыяй]] (1809), з [[Вайна 1812 годц|Расеяй]] (1812—1813). Адзначыўся ў бітвах пад [[Смаленская бітва 1812 году|Смаленскам]], [[Бітва пад Малаяраслаўцам|Малаяраслаўцам]], [[Бітва народаў|бітве народаў]]. Пад Лейпцыгам быў узяты ў палон.

У 1815—1831 гадах служыў у чыне маёра ва ўзброеных сілах [[Каралества Польскае|Каралества Польскага]].

У паўстаньні з 10 сакавіка 1831 году [[генэрал брыгады]], 11 верасьня 1831 году [[генэрал дывізыі]]. 10 верасьня 1831 году прызначаны вярхоўным галоўнакамандуючым польскіх войскаў&lt;ref name=&quot;УП&quot;&gt;[https://kamunikat.org/udzelniki-pawstannya-1830-1831-gg-na-belarusi-garbachova-v-v Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі: Біябібліяграфічны слоўнік / В. В. Гарбачова. — Мн.: БДУ, 2004. — 400 с. — ISBN 985-485-144-3.]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})&lt;/ref&gt;. У 1831 удзельнічаў у [[Бітва пад Астралэнкай|бітве пад Астралэнкай]]. У лістападзе таго ж году быў абвінавачаны ў перамовах аб капітуляцыі з генэралам [[Іван Паскевіч|Паскевічам]].

5 кастрычніка 1831 году на чале атрада перайшоў межы [[Прусія|Прускага каралеўства]]&lt;ref name=&quot;УП&quot;/&gt;. Пасьля здушэньня паўстаньня з красавіка 1832 году ў эміграцыі ў [[Францыя|Францыі]]. Жыў у [[Парыж]]ы&lt;ref name=&quot;УП&quot;/&gt;. У 1843 годзе заснаваў сярод польскіх эмігрантаў Вайсковую партыю ({{мова-pl|Stronnіctwo Wojskowe}}). Пакінуў «Нататкі» пра часы лістападаўскага паўстаньня.

Памёр {{Памёр|17|1|1874}} года ў [[Парыж]]ы, пахаваны на [[Могілкі Манмартр|Манмартры]]&lt;ref name=&quot;УП&quot;/&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Joseph Chabord - Portret generała Macieja Rybińskiego 1843.jpg|Мастак [[Жазэф Шабор]]. Партрэт генерала М. Рыбінскага.
Файл:General Maciej Rybiński by Aleksander Raczyński.png|Мастак [[Аляксандар Рачынскі]]. Генерал М. Рыбінскі ў эміграцыі.
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* [https://web.archive.org/web/20240228232558/https://kamunikat.org/udzelniki-pawstannya-1830-1831-gg-na-belarusi-garbachova-v-v Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі: Біябібліяграфічны слоўнік / В. В. Гарбачова. — Мн.: БДУ, 2004. — 400 с. — ISBN 985-485-144-3.]
* Mirosław Krajewski, Usque ad finem. Powstanie listopadowe i partyzantka 1833 r. na ziemi dobrzyńskiej, Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe, Rypin 2011, ss. 205.{{ref-pl}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140129043422/http://historia.pgi.pl/powstanie-listopadowe.php  Powstanie listopadowe] {{ref-pl}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рыбінскі Мацей}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі напалеонаўскіх войнаў]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў]]
[[Катэгорыя:Генэралы Рэчы Паспалітай]]</text>
      <sha1>dm2re7v282zpryt3s3fnl3uwh5vk2oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірыл Радзівонаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282035</id>
    <revision>
      <id>2698994</id>
      <parentid>2654096</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7983" sha1="h78r4xhslsyc351hv2i618vg0keipqr" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Кіры́л Радзіво́наў''' ({{Н}} 9 траўня 2020 году) — беларускі футбаліст, цэнтральны абаронца «[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебску]]».

== Кар’ера ==
Выхаванец менскага «[[Дынама Менск|Дынама]]». З 2017 году пачаў выступаць за клюбны дубль, дзе неўзабаве стаў адным з асноўных гульцоў. Да сэзону 2020 году рыхтаваўся разам з галоўнай камандай, прыцягваўся да ейных матчаў, аднак заставаўся на лаўцы запасных.

У ліпені 2020 году быў аддадзены ў арэнду ў «[[Смалявічы (футбольны клюб)|Смалявічы]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1086801878.html |title = Игроки минского «Динамо» Халимончик, Демченко, Ложкин и Родионов перешли на правах аренды в «Смолевичи» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}&lt;/ref&gt;. 10 ліпеня 2020 году дэбютаваў у Найвышэйшай лізе, адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў у матчы супраць «[[Іслач Менскі раён|Іслачы]]» (3:1). Далей пачаў трывала гуляць у стартавым складзе, але пазьней пачаў заставацца на лаўцы запасных, прыцягваючыся да дубля. У сьнежні 2020 году па заканчэньні тэрміну арэнды вярнуўся ў «Дынама»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2020-12-15 |url = https://football.by/news/146829 |title = 10 футболистов покинули &quot;Смолевичи&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 2021 году рыхтаваўся да новага сэзону з дублем дынамаўцаў. Таксама некаторы час знаходзіўся на праглядзе ў берасьцейскім «[[Дынама Берасьце|Дынама]]», а ў сакавіку на правах арэнды стаў гульцом бабруйскай «[[Белшына Бабруйск|Белшыны]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-03-12|url = https://football.by/news/149534 |title = Кирилл Родионов стал игроком &quot;Белшины&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Замацаваўся ў асноўным складзе бабруйскай каманды, дапамог ёй паводле вынікаў сэзону 2021 году вярнуцца ў Найвышэйшую лігу. У студзені 2022 году па вяртаньні з арэнды пачаў трэнавацца зь менскім «Дынама»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-01-22|url = https://football.by/news/160516 |title = Прицел Ориньо, толпа &quot;ИНП&quot; и загадочный Джордж. Репортаж со спарринга минского &quot;Динамо&quot; и &quot;Ислочи&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Пазьней праходзіў прагляд у жодзінскім «[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]», а ў лютым зноў быў арандаваны «Белшынай»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-02-25|url = https://football.by/news/161623 |title = &quot;Белшина&quot; вновь арендовала у минского &quot;Динамо&quot; Кирилла Родионова |website = football.by |access-date = 2023-12-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У сэзоне 2022 году заставаўся гульцом пачатковага складу бабруйчанаў.

У студзені 2023 году на правах арэнды стаў гульцом «Іслачы»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-01-18|url = https://www.pressball.by/news/football/431860|title = Минское &quot;Динамо&quot; отправило Кирилла Родионова в аренду в &quot;Ислочь&quot;|website = pressball.by|access-date = 2023-01-18|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20230118203720/https://www.pressball.by/news/football/431860|archive-date = 2023-01-18|deadurl = yes}}&lt;/ref&gt;, дзе гуляў пераважна ў першай адзінаццатцы. У сьнежні 2023 году па заканчэньні арэнды пакінуў «Іслач»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-04|url = https://football.by/news/181468 |title = Кирилл Родионов покинул &quot;Ислочь&quot; и вернулся в минское &quot;Динамо&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;, аднак у студзені 2024 году вярнуўся ў клюб, падпісаўшы паўнавартасны аднагадовы кантракт&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-01-03|url = https://football.by/news/182372 |title = Родионов после аренды из минского &quot;Динамо&quot; остался в &quot;Ислочи&quot; |website = football.by |access-date = 2024-01-16|language = ru}}&lt;/ref&gt;, працягнуўшы дамову ў канцы году яшчэ на сэзон&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2024-12-05 |url = https://football.by/news/195799 |загаловак = &quot;Ислочь&quot; продлила контракты с Климовичем и Родионовым |выдавец = Football.by |дата доступу = 2025-03-08 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;. У матчы 14 верасьня 2024 году супраць гарадзенскага «[[Нёман Горадня|Нёману]]» атрымаў сур’ёзную траўму пятавага сухажыла, якая патрабавала хірургічнага ўмяшальніцтва&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://football.by/news/192714|загаловак=Защитник &quot;Ислочи&quot; Кирилл Родионов получил тяжелую травму и будет прооперирован|выдавецтва=football.by|дата публікацыі=17.09.2024}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2025 году паўнавартасна вярнуўся ды шыхтаў клюбу, аднак заставаўся на лаве запасных. Першы матч у сэзоне згуляў 12 ліпеня 2025 году ў матчы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] супраць доўбізнаўскай «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]», выйшаўшы на замену на 86-й хвіліне. У чэмпіянаце па вяртаньні першы раз згуляў толькі 17 кастрычніка 2025 году, пры гэтым зьявіўся на пляцоўцы толькі на 92-й хвіліне. У студзені 2026 году далучыўся да «[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебску]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-01-15 |url = https://football.by/news/212698 |загаловак = Кирилл Родионов стал игроком &quot;Витебска&quot; |выдавец = Football.by |дата доступу = 2026-01-24 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250104182532/https://pressball.by/players/football/1456/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Радзівонаў, Кірыл}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>h78r4xhslsyc351hv2i618vg0keipqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірыл Шаўчэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282117</id>
    <revision>
      <id>2698995</id>
      <parentid>2653987</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3134" sha1="bykfaio5hcjtabjljvxe0hktrod2dh5" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Кіры́л Шаўчэ́нка''' ({{Н}} 26 лютага 2002 году) — беларускі футбаліст, абаронца.

== Кар’ера ==
З 2018 году пачаў выступаць за дубль «[[Гомель (футбольны клюб)|Гомля]]». На наступны год пачаў прыцягвацца да асноўнай каманды. У 2020 годзе, калі «Гомель» выступаў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], пачаў выходзіць у складзе асноўнай каманды, згуляўшы за яе ў чатырох матчах. У 2021 годзе гуляў пераважна за дубль. 21 жніўня 2021 году дэбютаваў у [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшай лізе]], выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы супраць менскага «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]» (2:0).

У 2022 годзе працягваў зьяўляцца ў асноўнай камандзе, пераважна выходзячы на замену. У красавіку 2023 году падоўжыў кантракт з «Гомлем» да сканчэньня 2024 году&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-04-26|url = https://football.by/news/174176 |title = Кирилл Шевченко еще на год продлил контракт с &quot;Гомелем&quot; |website = football.by|accessdate = 2023-04-26|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Другую палову сэзону футбаліст правёў пераважна на лаўцы запасных, не вызначаючыся выніковымі дзеямі. У 2025 годзе наагул не выступаў у Найвышэйшай лізе, баронячы колеры толькі рэзэрвовай каманды ў Першай лізе. На пачатку студзеня 2026 году па заканчэньні дзеі кантракту сышоў з каманды&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-01-08 |url = https://football.by/news/212371 |загаловак = &quot;Гомель&quot; расстался со своим 23-летним воспитанником |выдавец = Football.by |дата доступу = 2026-01-23 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дасягненьні ==
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 2021—2022 гадоў|2022]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240912020634/https://pressball.by/players/football/1314/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шаўчэнка, Кірыл}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>bykfaio5hcjtabjljvxe0hktrod2dh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Рабых</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282138</id>
    <revision>
      <id>2699074</id>
      <parentid>2624441</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3606" sha1="gttnnh5b0a27t5d7jvsima91g5ytl7p" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Мікала́й Рабы́х''' ({{Н}} 11 лютага 2001 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца «[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічаў]]» (у арэндзе з мазырскай «[[Славія Мазыр|Славіі]]»).

== Кар’ера ==
Выхаванец мазырскай «[[Славія Мазыр|Славіі]]», дзе гуляў за юнацкія каманды. У 2020 годзе выступаў за мазырскі «[[Мантажнік Мазыр|Мантажнік]]» у [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = |url = https://stat.football.by/stat/belarus/cup2020/1/1/ |title = Пратакол матча «Мантажнік» — «Стэнлес-ДЮСШ-3» |website = football.by |access-date = 2023-12-08 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. Да сэзону 2022 году пачаў рыхтавацца з асноўнай камандай «Славіі», аднак ад пачатку сэзону выступаў за дубль. Дэбютаваў у [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшай лізе]] 22 кастрычніка 2022 году, калі выйшаў на замену ў канцы сустрэчы з койданаўскім «[[Арсэнал Койданаў|Арсэналам]]» (1:1). У 2023 годзе працягваў зьяўляцца ў асноўнай камандзе, выходзячы на замену. У жніўні 2023 году быў аддадзены ў арэнду ў «[[Маладэчна (футбольны клюб)|Маладэчна]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-08-01|url = https://football.by/news/177260 |title = &quot;Молодечно-2018&quot; арендовал Рябых у &quot;Славии&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-08 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. Па заканчэньні арэнды ў сьнежні 2023 году пакінуў маладэчанскі клюб&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-06|url = https://football.by/news/181546 |title = &quot;Молодечно-2018&quot; проинформировал об истечении соглашений с двумя десятками игроков |website = football.by |access-date = 2023-12-08 |language = ru}}&lt;/ref&gt; і вярнуўся ў «Славію»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-21|url = https://football.by/news/182032 |title = Николай Рябых вернулся в &quot;Славию&quot; |website = football.by |access-date = 2024-01-16 |language = ru}}&lt;/ref&gt;, дзе замацавацца ня здолеў. Улетку 2025 году на правах арэнды прыяднаўся да «[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічаў]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2025-07-09 |url = https://football.by/news/204680 |загаловак = &quot;Барановичи&quot; арендовали полузащитника у &quot;Славии&quot; |выдавец = Football.by |дата доступу = 2025-07-10 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250104200620/https://pressball.by/players/football/1800/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рабых, Мікалай}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>gttnnh5b0a27t5d7jvsima91g5ytl7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максім Дробыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282200</id>
    <revision>
      <id>2699023</id>
      <parentid>2509140</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3108" sha1="ktejlvt6x5v64g7lk1m2ft7yrxjdsv7" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Максім Дробыш''' ({{Н}} 30 студзеня 2001 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца «[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебску]]».

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Выхаванец клюбу [[Віцебск (футбольны клюб)|«Віцебск»]]. З 2018 году пачаў выступаць за клюбны дубль. З 2019 годзе прыцягваўся да асноўнай каманды. Дэбютаваў за «Віцебск» 26 чэрвеня 2019 году ў матчы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] супраць [[Слонім-2017|«Слоніму-2017»]] (3:1), выйшаўшы на замену ў другім тайме. У [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшай лізе]] ўпершыню згуляў 1 сьнежня 2019 году ў матчы апошняга туру супраць мазырскай [[Славія Мазыр|«Славіі»]] (0:2), калі выйшаў на замену ў канцы сустрэчы. У 2020—2022 гадах працягваў выступаць за дубль, аднак усё ж такі часьцей пачаў прыцягвацца да асноўнай каманды, дзе звычайна выходзіў на замену або заставаўся на лаўцы запасных.

У 2023 годзе застаўся ў камандзе пасьля таго, як яна выбыла ў Першую лігу. У чэрвені 2023 году падоўжыў кантракт зь віцебскім клюбам&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-06-14|url = https://football.by/news/175693 |title = Максим Дробыш продлил контракт с &quot;Витебском&quot; |website = football.by|accessdate = 2023-06-21|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
У кастрычніку 2017 году быў у складзе [[Юнацкая зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі (да 17 гадоў)]] на кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Эўропы, аднак на полі не зьяўляўся. 26 сакавіка 2021 году дэбютаваў у [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі (да 21 году)]], калі выйшаў на замену ў другім тайме таварыскага матчу супраць зборнай Армэніі (2:1).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240912004156/https://pressball.by/players/football/1380/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дробыш, Максім}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>ktejlvt6x5v64g7lk1m2ft7yrxjdsv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуры Казрай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286683</id>
    <revision>
      <id>2699122</id>
      <parentid>2663946</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3383" sha1="ef8j6mqrbl8ni3373nobcjupp1yvntd" xml:space="preserve">{{Кінэматаграфіст
|Імя                 = Нуры Казрай
|Імя (арыгінал)      = {{мова-fa|نوری کسرائی}}, 
|Фота                = 
|Шырыня              = 
|Подпіс              = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Дата нараджэньня    = 
|Месца нараджэньня   = 
|Дата сьмерці        = {{Памёр|21|1|2018}}
|Месца сьмерці       = {{Сьцяг Ірану}}[[Іран]], места [[Тэгеран]]
|Прафэсія            = [[актор]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Кірунак             = 
|Узнагароды          = 
|imdb_id             = 
|Сайт                = 
}}
'''Нуры Казрай'''&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/name/nm1181575/ Нуры Казрай]&lt;/ref&gt; ({{мова-fa|نوری کسرائی}}, 1951 — [[Іран]], [[Тэгеран]] 21 студзеня 2018 году.) — [[Іран|пэрсыдзкая]] акторка.

Памерла ў Тэгеране 21 студзеня 2018 году. Яе цела знайшлі празь некалькі дзён пасьля яе сьмерці. Прычынай сьмерці было крывазьліцьцё ў галаве&lt;ref&gt;[https://www.honaronline.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7-6/144313-%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA Памерла Нуры Казрай]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240731144030/https://www.baharnews.ir/news/195737/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA بازیگر مشهور سینمای قبل از انقلاب، درگذشت]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240731144030/https://cinemacinema.ir/news/%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA/ نوری کسرایی بازیگر سینمای قبل از انقلاب درگذشت.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.radiofarda.com/a/nuri-kasrai-iranian-actress-dies/30376694.html مرگ «سکسی‌ترین» ستاره سینمای نوین پیش از انقلاب، در]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.radiofarda.com/a/30376154.html نوری کسرایی، بازیگر سینمای قبل از انقلاب، درگذشت]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230529024059/https://boxofficeiran.com/%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4/34914/ نوری کسرایی بازیگر قدیمی سینما درگذشت]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.imdb.com/name/nm1181575/ Нуры Казрай] на [[БЗФІ]]
* [https://web.archive.org/web/20240731144029/https://sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=138201070499#T0 Сьпіс стужкаў Нуры Казрай]

[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Іране]]</text>
      <sha1>ef8j6mqrbl8ni3373nobcjupp1yvntd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294743</id>
    <revision>
      <id>2699080</id>
      <parentid>2697453</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Этап лігі */ абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45784" sha1="dgmp9nszvyfvafxx8orgjy8gs4agrp5" xml:space="preserve">{{Сэзон футбольнай лігі
|Назва                  = Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў
|Арыгінальная назва     =
|Выява                  = 
|Шырыня                 = 
|Подпіс выявы           = 
|Спаборніцтва           = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА]]
|Сэзон                  = 2026—2027
|Дата пачатку           = ''Кваліфікацыя:''&lt;br&gt;9 ліпеня — 27 жніўня 2026&lt;br&gt;''Асноўная частка:''&lt;br&gt;15 кастрычніка 2026
|Дата заканчэньня       = 2 чэрвеня 2027
|Колькасьць удзельнікаў = 
|Пераможца              = 
|Фіналіст               = 
|Гледачоў               = 
|Згуляных матчаў        = 
|Забітых галоў          = 
|Найлепшы бамбардзір    = 
|Папярэдні сэзон        = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]]
|Наступны сэзон         = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]]
}}
'''Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 6-ы сэзон трэцяга паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуецца ў лігавую фазу [[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў]], калі толькі папярэдне не атрымае месца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лізе чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]] або тую ж Лігу Эўропы праз вынікі ў нацыянальным чэмпіянаце. Як дзейны чэмпіён ангельскі клюб «Крыстал Пэлас» аўтаматычна кваліфікаваўся ў лігавую фазу Лігі Эўропы, таму ня здолее абараніць свой тытул, бо новая фарматная сыстэма не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі Эўропы ў Лігу канфэрэнцыяў пачынаючы зь лігавай фазы. Фінальны матч будзе згуляны на стадыёне «[[Бэшыкташ (стадыён)|Бэшыкташ]]» у [[Стамбул]]е&lt;ref&gt;[https://www.nss-sports.com/en/lifestyle/45432/besiktas-park-2026-europa-league-final-stadium Why is the Europa League final stadium shaped like an amphitheatre?]. NSS Sports.&lt;/ref&gt;, які папярэдне за год за таго прымаў у сваіх сьценах фінал [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў]].

== Расклад матчаў ==
Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбыўся ў сераду, але ў выключных выпадках фінал мог ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Расклад матчаў на Лігу канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027
!Фаза
!Раўнд
!Лёсаваньне
!Першы матч
!Другі матч
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Кваліфікацыя
|Першы кваліфікацыйны
|16 чэрвеня 2026
|9 ліпеня 2026
|16 ліпеня 2026
|-
|Другі кваліфікацыйны
|17 чэрвеня 2026
|23 ліпеня 2026
|30 ліпеня 2026
|-
|Трэці кваліфікацыйны
|20 ліпеня 2026
|6 жніўня 2026
|13 жніўня 2026
|-
|Плэй-оф
|Кваліфікацыйны плэй-оф
|3 жніўня 2026
|20 жніўня 2026
|27 жніўня 2026
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |Фаза адзінай лігі
|1 гульнявы дзень
| rowspan=&quot;6&quot; |28 жніўня 2026
| colspan=&quot;2&quot; |15 кастрычніка 2026
|-
|2 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |22 кастрычніка 2026
|-
|3 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |5 лістапада 2026
|-
|4 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |26 лістапада 2026
|-
|5 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |10 сьнежня 2026
|-
|6 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |17 сьнежня 2026
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Гульні на вылет
|Папярэдні плэй-оф раўнд
|15 студзеня 2027
|18 лютага 2027
|25 лютага 2027
|-
|Раўнд шаснаццаці
| rowspan=&quot;4&quot; |26 лютага 2027
|11 сакавіка 2027
|18 сакавіка 2027
|-
|Чвэрцьфіналы
|8 красавіка 2027
|15 красавіка 2027
|-
|Паўфіналы
|29 красавіка 2027
|6 траўня 2027
|-
|Фінал
| colspan=&quot;2&quot; |2 чэрвеня 2027 году
|}

== Кваліфікацыйныя раўнды ==

=== Першы кваліфікацыйны раўнд ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|[[Вележ Мостар|Вележ]]|BIH|2–1|[[Мілсамі Архэй|Мілсамі]]|MDA|1–1|1–0
|[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|2–0|[[Сэнт-Джозэфс Гібральтар|Сэнт-Джозэфс]]|GIB|2–0|0–0
|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|4–2|[[Астана (футбольны клюб)|Астана]]|KAZ|0–1|4–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}})
|[[Конас-Кій Номадс]]|WAL|2–3|[[Балкані Сухарэка|Балкані]]|KOS|0–0|2–3
|[[Зіра Баку|Зіра]]|AZE|6–0|[[Тарпэда Кутаісі]]|GEO|3−0|3–0
|[[Дыфэрданж 03 (футбольны клюб)|Дыфэрданж 03]]|LUX|1–3|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|0–0|1–3
|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|1–1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 6:5)|[[Сылекс Кратава|Сылекс]]|MKD|0–1|1–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}})
|[[Ліепая (футбольны клюб)|Ліепая]]|LVA|3–1|[[Дэчыч Тузі|Дэчыч]]|MNE|1–0|2–1
|[[Эльбасані (футбольны клюб)|Эльбасані]]|ALB|1–1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:5)|[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]|BLR|1–1|0–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}})
|[[Глентаран Бэлфаст|Глентаран]]|NIR|1–4|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|1–2|0–2
|[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]]|AND|4–2|[[Морнар Бар|Морнар]]|MNE|2–1|2–1
|[[Мандорф-ле-Бэн (футбольны клюб)|Мандорф-ле-Бэн]]|LUX|2–3|[[Дынама Тбілісі]]|GEO|1–2|1–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}})
|[[Петравац (футбольны клюб)|Петравац]]|MNE|2–5|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|1–3|1–2
|[[Карнарван Таўн]]|WAL|0–10|[[Левадыя Талін|Левадыя]]|EST|0–5|0–5
|[[Марсашлок (футбольны клюб)|Марсашлок]]|MLT|0–4|[[Пюнік Ерэван|Пюнік]]|ARM|0–3|0–1
|[[Гэгельман Коўна|Гэгельман]]|LTU|1–4|[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|1−1|0–3
|[[Алашкерт Ерэван|Алашкерт]]|ARM|3–3 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 6:5)|[[Елімай Семей|Елімай]]|KAZ|1–1|2–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}})
|[[Ст’ярнан Гардабайр|Ст’ярнан]]|ISL|5–3|[[Вікінгур Лейрвік|Вікінгур]]|FRO|3–1|2–2
|[[Дыла Горы|Дыла]]|GEO|3–2|[[Віртус Акуавіва|Віртус]]|SMR|3−1|0–1
|[[Сараева (футбольны клюб)|Сараева]]|BIH|2–3|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–1|1–2
|[[Эўропа Гібральтар|Эўропа]]|GIB|0–6|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|0–5|0–1
|[[Нымэ Калью Талін|Нымэ Калью]]|EST|3–2|[[Лінфілд Бэлфаст|Лінфілд]]|NIR|1−0|2–2
|[[Пэн-і-Бонт Брыджэнд|Пэн-і-Бонт]]|WAL|0–4|[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]]|AND|0–1|0–3
|[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|3–2|[[Гамрун Спартанз]]|MLT|1–1|2–1
|[[УНА Штрасэн]]|LUX|3–0|[[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]]|SMR|1–0|2–0
|[[Влазьнія Шкодэр|Влазьнія]]|ALB|2–6|[[Малішава (футбольны клюб)|Малішава]]|KOS|2–1|0–5
}}

=== Другі кваліфікацыйны раўнд ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|heading1=Шлях чэмпіёнаў
|[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|+:-|—||—|—
|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|+:-|—||—|—
|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|6–3|[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|3–0|3–3
|[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|3–7|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|2−6|1–1
|[[МЛ Віцебск]]|BLR|5–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|3–0|2–1
|[[Флёра Талін]]|EST|1−1 (4−2 p)|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|1–0|0−1 (aet)
|[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|2−3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1−1|1−2 (aet)
|[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|4–8|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–3|2–5 (aet)
|heading9=Асноўны шлях
|[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2–0|[[Дэры Сіці]]|IRL|1–0|1–0
|[[Істанбул Башакшэхір]]|TUR|1–3|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–1|0–2
|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|6–1|[[Дукаджыні Кліна|Дукаджыні]]|KOS|1–0|5–1
|[[ХІК Хэльсынкі]]|FIN|8–0|[[Колрэйн (футбольны клюб)|Колрэйн]]|NIR|5–0|3–0
|[[ФКСБ Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|3–7|[[Аўда Кекава|Аўда]]|LVA|2–3|1–4
|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|5–2|[[Вэстры Ісаф’ярдарбайр|Вэстры]]|ISL|4–1|1–1
|[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|7–1|[[Валета (футбольны клюб)|Валета]]|MLT|3–1|4–0
|[[Ліепая (футбольны клюб)|Ліепая]]|LVA|1–5|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|0−2|1–3
|[[Дэбрэцэн (футбольны клюб)|Дэбрэцэн]]|HUN|1–0|[[Пюнік Ерэван|Пюнік]]|ARM|1–0|0–0
|[[ГАІС Гётэборг|ГАІС]]|SWE|1–6|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|1–0|0–6
|[[Гётэборг (футбольны клюб)|Гётэборг]]|SWE|4–3|[[Левадыя Талін|Левадыя]]|EST|1−2|3–1 (aet)
|[[Жыліна (футбольны клюб)|Жыліна]]|SVK|3–4|[[ГКС Катавіцы]]|POL|2–1|1–3
|[[Вараждзін-2012 (футбольны клюб)|Вараждзін]]|CRO|3–4|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|3–2|0–2
|[[Дыла Горы|Дыла]]|GEO|0–7|[[Апалён Лімасол]]|CYP|0–4|0–3
|[[Брава Любляна|Брава]]|SVN|3−4|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|2–1|1–3
|[[Унівэрсытаця Клуж]]|ROU|3–5|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|2–2|1–3
|[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|6–4|[[Нымэ Калью Талін|Нымэ Калью]]|EST|5–2|1–2
|[[Валюр Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Зрынскі Мостар]]|BIH|1–0|2–2
|[[Зымбру Кішынёў|Зымбру]]|MDA|2–3|[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|1–1|1–2
|[[Дынама Тбілісі]]|GEO|5–7|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|3–0|2–7
|[[Алюміні Кідрычава|Алюміні]]|SVN|1–4|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|1–1|0–3
|[[ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904]]|SVK|4–0|[[Вележ Мостар|Вележ]]|BIH|1–0|3–0
|[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]|BLR|1–5|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|1–1|0–4
|[[Ст’ярнан Гардабайр|Ст’ярнан]]|ISL|2–2 (4–5 p)|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|1–0|1–2 (aet)
|[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|5–0|[[ГБ Торсгаўн]]|FRO|2–0|3–0
|[[Панявеж (футбольны клюб)|Панявеж]]|LTU|2–2 (2–3 p)|[[Табол Кастанай|Табол]]|KAZ|1–1|1–1 (aet)
|[[Малішава (футбольны клюб)|Малішава]]|KOS|3–4|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|2–0|1–4
|[[Нэфтчы Баку]]|AZE|3–4|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|2–4|1–0
|[[Пакш (футбольны клюб)|Пакш]]|HUN|3–4|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|1–2|2–2
|[[Жалезьнічар Панчава]]|SRB|0–5|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|0−1|0–4
|[[Ваяводзіна Новы Сад|Ваяводзіна]]|SRB|2–8|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|1–4|1–4
|[[Палесьсе Жытомір|Палесьсе]]|UKR|4–5|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|3–3|1–2
|[[ЛНЗ Чаркасы]]|UKR|0–0 (2–4 p)|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|0–0|0–0 (aet)
|[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]]|AND|3–9|[[Рапід Вена]]|AUT|1–3|2–6
|[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|4–2|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|2–0|2–2
|[[Алашкерт Ерэван|Алашкерт]]|ARM|1–4|[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–1|0–3
|[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|4–4 (5–4 p)|[[Балкані Сухарэка|Балкані]]|KOS|2–1|2–3 (aet)
|[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|2–1|[[Зіра Баку|Зіра]]|AZE|1–0|1–1
|[[Вадуц (футбольны клюб)|Вадуц]]|LIE|6–0|[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]]|AND|4–0|2–0
|[[Спартак Трнава]]|SVK|0–0 (3–5 p)|[[ЦСКА 1948 Сафія|ЦСКА 1948]]|BUL|0–0|0–0 (aet)
|[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|3–3 (4–3 p)|[[Копэр (футбольны клюб)|Копэр]]|SVN|0–2|3–1 (aet)
|[[АЕК Лярнака]]|CYP|3–3 (3–4 p)|[[Бэйтар Ерусалім|Бэйтар]]|ISR|0–1|3–2 (aet)
|[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|5–0|[[УНА Штрасэн]]|LUX|4–0|1–0
}}

=== Трэці кваліфікацыйны раўнд ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|heading1=Шлях чэмпіёнаў
|[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–9|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–4|0–5
|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|2–2 (4–2 p)|[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–0|1–2 (aet)
|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|6–0|[[Флёра Талін]]|EST|2–0|4–0
|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–1|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|1–1
|heading5=Шлях прадстаўнікоў ліг
|[[Інтэр Турку]]|FIN|4–3|[[Вадуц (футбольны клюб)|Вадуц]]|LIE|2–1|2–2
|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|2–9|[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–5|0–4
|[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|5–1|[[Табол Кастанай|Табол]]|KAZ|3–0|2–1
|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|3–2|[[ЦСКА 1948 Сафія|ЦСКА 1948]]|BUL|1–1|2–1 (aet)
|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|5–3|[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|3–1|2–2
|[[Аўда Кекава|Аўда]]|LVA|1–4|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|1−0|0–4
|[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|3−4|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|2−2|1−2
|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1–0|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|1–0|0–0
|[[Валюр Рэйк’явік]]|ISL|0–7|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|0–2|0–5
|[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|2–8|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|1–3|1–5
|[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|3–2|[[ГКС Катавіцы]]|POL|2–0|1–2
|[[Бэйтар Ерусалім|Бэйтар]]|ISR|3–3 (2–4 p)|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|1–2|2–1 (aet)
|[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–7|[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|0–5|1–2
|[[Дынама Кіеў]]|UKR|1–2|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|1–0|0–2
|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|4–3|[[Апалён Лімасол]]|CYP|0–1|4–2 (aet)
|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|4–2|[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|2–0|2–2
|[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|1–0|[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]|SWE|0–0|1–0
|[[ХІК Хэльсынкі]]|FIN|1–3|[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|1−1|0–2
|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|2–1|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|2–1|0–0
|[[Гётэборг (футбольны клюб)|Гётэборг]]|SWE|1–2|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|0–1|1–1
|[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|1–6|[[Рапід Вена]]|AUT|1−4|0–2
|[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|2–5|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|0–2|2–3
|[[Дэбрэцэн (футбольны клюб)|Дэбрэцэн]]|HUN|1–8|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|0–3|1–5
|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|4–1|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|2−0|2–1
|[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2–1|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|1–0|1–1
|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|9–3|[[ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904]]|SVK|6–0|3–3
}}

=== Раўнд плэй-оф ===
{{Якар|Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|heading1=Шлях чэмпіёнаў
|[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2–6|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1−3|1–3
|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|1−2|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−1|0−1
|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|2–2 (2–4 p)|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|2−2|0–0 (aet)
|[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|1–2|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|0−0|1–2
|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3–2|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0−2|3−0 (aet)
|heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг
|[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|2–7|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|1−3|1–4
|[[Гурнік Забжэ]]|POL|3–7|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|2−3|1–4
|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–4|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|0−0|1–4
|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−4 (4−3 p)|[[Рапід Вена]]|AUT|2−2|2−2 (aet)
|[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|0–4|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG|0−0|0–4
|[[Хайдук Спліт]]|CRO|5–4|[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|2−2|3−2 (aet)
|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|4–3|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|2–2|2–1 (aet)
|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|3–2|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|0−0|3–2
|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|3–4|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|1−1|2–3
|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|1–0|[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|0−0|1–0
|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|6–1|[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2−0|4–1
|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|1–1 (3−4 p)|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|1−0|0–1 (aet)
|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|4–2|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|1−0|3–2
|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|3–5|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1−1|2–4 (aet)
|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|5–9|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|2−4|3–5
|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|2–0|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|2−0|0–0
|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|4–2|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|0−1|4–1 (aet)
|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP|4–3|[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|3−1|1–2
|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|3−2|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|2−1|1−1
}}

== Этап лігі ==
У лігавы этап Лігі канфэрэнцыяў трапілі 24 пераможцы раўнду плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў, а таксама 12 клюбаў, якія зазналі паразу у плэй-оф раўнду [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|Лігі Эўропы]]. Лёсаванне этапу лігі сэзону 2026—2027 гадоў адбылося ў [[Манака]] 28 жніўня 2026 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/draws/2027/2002249/|загаловак=League phase draw|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}&lt;/ref&gt;. 36 клюбаў былі падзеленыя на шэсьць кошыкаў па шэсьць камандаў у кожным у залежнасьці клюбнага каэфіцыенту ў рэйтынгу УЭФА.

«[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]», «[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]», «[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]», «[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр]]», «[[Каўна Жальгірыс]]», «[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]», «[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]» і «[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]» дэбютуюць на групавым этапе або лігавым этапе буйнога клюбнага спаборніцтва УЭФА. У дадатак «Інтэр» ёсьць першым клюбам Андоры, які згуляў у групавым або лігавым этапе буйнога спаборніцтва УЭФА.

У лігавым этапе прадстаўленыя клюбы з 30 нацыянальных асацыяцыяў.

=== Табліца ===
{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца=УЭФА&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/standings/ |title=League phase table |publisher=UEFA |access-date=28 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--&gt;
|генэраваць_турнірную_табліцу=так
|ranking_criteria=pts, gd, gf, agf, w, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|default_order=AGF, AJX, ATA, BOR, BRA, SKB, BHA, COP, CSO, EGN, GNT, GET, HAJ, HEA, IBE, ICE, JAB, KAI, KZG, KUPS, LRI, LUG, MID, MJA, MON, NOR, PAF, PAN, CZV, RIG, FRE, STR, THU, TRA, TWE, UCR

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=5 лістапада

&lt;!--1-ы тур.--&gt;
|матч_LUG_CZV=3–2
|матч_HAJ_AJX=2–1
|матч_GNT_AGF=1–0
|матч_EGN_MID=1–1
|матч_KUPS_TRA=2–4
|матч_MJA_ICE=2–0
|матч_PAN_BOR=2–1
|матч_CSO_MON=1–2
|матч_RIG_KAI=1–1
|матч_UCR_GET=1–1
|матч_ATA_PAF=3–1
|матч_BHA_KZG=4–0
|матч_COP_BRA=3–0
|матч_TWE_THU=1–0
|матч_HEA_NOR=1–1
|матч_STR_IBE=2–0
|матч_FRE_JAB=3–2
|матч_SKB_LRI=2–1

&lt;!--2-і тур.--&gt;
|матч_KAI_PAN=1–5
|матч_IBE_MJA=1–1
|матч_NOR_CSO=2–2
|матч_CZV_COP=2–2
|матч_JAB_BHA=0–0
|матч_KZG_SKB=1–4
|матч_GET_LUG=2–5
|матч_ICE_UCR=1–3
|матч_PAF_RIG=1–1
|матч_TRA_HEA=2–0
|матч_AJX_ATA=2–0
|матч_AGF_EGN=1–1
|матч_MON_FRE=3–0
|матч_MID_STR=0–1
|матч_THU_HAJ=0–1
|матч_BOR_KUPS=2–0
|матч_LRI_TWE=1–4
|матч_BRA_GNT=2–0

&lt;!--3-і тур.--&gt;
|матч_AGF_BRA=0–0
|матч_ATA_KAI=1–1
|матч_MID_AJX=1–6
|матч_THU_HEA=3–1
|матч_CZV_ICE=2–1
|матч_KUPS_GNT=0–0
|матч_LRI_HAJ=1–0
|матч_MJA_BOR=2–0
|матч_TRA_FRE=0–1
|матч_MON_NOR=2–0
|матч_COP_IBE=2–1
|матч_LUG_KZG=3–0
|матч_TWE_PAF=3–1
|матч_GET_BHA=0–1
|матч_STR_SKB=1–1
|матч_PAN_CSO=2–1
|матч_RIG_JAB=1–1
|матч_UCR_EGN=2–0

&lt;!--Вызначэньне камандаў --&gt;
|назва_AGF ={{Сьцяг|Данія}} [[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]
|назва_AJX ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|назва_ATA ={{Сьцяг|Італія}} [[Аталянта Бэргама|Аталянта]]
|назва_BOR ={{Сьцяг|Босьнія і Герцагавіна}} [[Борац Баня-Лука|Борац]]
|назва_BRA ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Брага (футбольны клюб)|Брага]]
|назва_SKB ={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Бран Бэрген|Бран]]
|назва_BHA ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Брайтан энд Гоўв Альбіён]]
|назва_COP ={{Сьцяг|Данія}} [[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]
|назва_CSO ={{Сьцяг|Баўгарыя}} [[ЦСКА Сафія|ЦСКА]]
|назва_EGN ={{Сьцяг|Альбанія}} [[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]
|назва_GNT ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Гент (футбольны клюб)|Гент]]
|назва_GET ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]
|назва_HAJ ={{Сьцяг|Харватыя}} [[Хайдук Спліт|Хайдук]]
|назва_HEA ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Гартс Эдынбург|Гартс]]
|назва_IBE ={{Сьцяг|Грузія}} [[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя 1999]]
|назва_ICE ={{Сьцяг|Андора}} [[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]
|назва_JAB ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]
|назва_KAI ={{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]]
|назва_KZG ={{Сьцяг|Летува}} [[Каўна Жальгірыс]]
|назва_KUPS={{Сьцяг|Фінляндыя}} [[КуПС Куопіё|КуПС]]
|назва_LRI ={{Сьцяг|Гібральтар}} [[Лінкальн Рэд Імпс]]
|назва_LUG ={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]
|назва_MID ={{Сьцяг|Данія}} [[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]
|назва_MJA ={{Сьцяг|Швэцыя}} [[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]
|назва_MON ={{Сьцяг|Францыя}} [[Манака (футбольны клюб)|Манака]]
|назва_NOR ={{Сьцяг|Данія}} [[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]
|назва_PAF ={{Сьцяг|Кіпр}} [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]
|назва_PAN ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]
|назва_CZV ={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]
|назва_RIG ={{Сьцяг|Латвія}} [[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]
|назва_FRE ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]
|назва_STR ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]
|назва_THU ={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Тун (футбольны клюб)|Тун]]
|назва_TRA ={{Сьцяг|Турэччына}} [[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]
|назва_TWE ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]
|назва_UCR ={{Сьцяг|Румынія}} [[Унівэрсытаця Краёва]]
}}

=== Вынікі ===
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}

{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур
|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|3–2|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB
|[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–1|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED
|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|1–0|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN
|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–1|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN
|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|2–4|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR
|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|2–0|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND
|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|2–1|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH
|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|1–2|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA
|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|1–1|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ
|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–1|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP
|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|3–1|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP
|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG|4–0|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU
|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|3–0|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR
|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|1–0|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI
|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|1–1|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN
|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL|2–0|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO
|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|3–2|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE
|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|2–1|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB
}}

{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур
|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1–5|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE
|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|1–1|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE
|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|2–2|[[ЦСКА Сафія]]|BUL
|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|2–2|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN
|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|0–0|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG
|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|1–4|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR
|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP|2–5|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI
|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND|1–3|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU
|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1–1|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA
|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR|2–0|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO
|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|2–0|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA
|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|1–1|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB
|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|3–0|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER
|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|0–1|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL
|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|0–1|[[Хайдук Спліт]]|CRO
|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|2–0|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN
|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|1–4|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED
|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|2–0|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL
}}

{{Слупок-канец}}
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}

{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур
|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|0–0|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR
|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|1–1|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ
|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|1–6|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED
|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|3–1|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO
|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|2–1|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND
|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|0–0|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL
|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|1–0|[[Хайдук Спліт]]|CRO
|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|2–0|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH
|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR|0–1|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER
|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|2–0|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN
|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|2–1|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO
|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|3–0|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU
|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|3–1|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP
|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP|0–1|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG
|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL|1–1|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR
|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|2–1|[[ЦСКА Сафія]]|BUL
|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|1–1|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE
|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|2–0|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB
}}

{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур
|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|26 ліст|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE
|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|26 ліст|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI
|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG|26 ліст|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU
|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|26 ліст|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP
|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|26 ліст|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI
|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|26 ліст|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA
|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|26 ліст|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA
|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|26 ліст|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB
|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|26 ліст|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN
|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|26 ліст|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN
|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|26 ліст|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE
|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|26 ліст|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA
|[[Хайдук Спліт]]|CRO|26 ліст|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL
|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND|26 ліст|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN
|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|26 ліст|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB
|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|26 ліст|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR
|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|26 ліст|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN
|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|26 ліст|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED
}}

{{Слупок-канец}}
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}

{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур
|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|10 сьнеж|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU
|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|10 сьнеж|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI
|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|10 сьнеж|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB
|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP|10 сьнеж|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND
|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|10 сьнеж|[[ЦСКА Сафія]]|BUL
|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|10 сьнеж|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN
|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|10 сьнеж|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA
|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|10 сьнеж|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE
|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|10 сьнеж|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR
|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR|10 сьнеж|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE
|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|10 сьнеж|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED
|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG|10 сьнеж|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA
|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|10 сьнеж|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL
|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|10 сьнеж|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH
|[[Хайдук Спліт]]|CRO|10 сьнеж|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN
|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL|10 сьнеж|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED
|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|10 сьнеж|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU
|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|10 сьнеж|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP
}}

{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур
|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|17 сьнеж|[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP
|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|17 сьнеж|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB
|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|17 сьнеж|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE
|[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|17 сьнеж|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL
|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|17 сьнеж|[[Хайдук Спліт]]|CRO
|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|17 сьнеж|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN
|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|17 сьнеж|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ
|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|17 сьнеж|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA
|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|17 сьнеж|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR
|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|17 сьнеж|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO
|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|17 сьнеж|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER
|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND|17 сьнеж|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN
|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|17 сьнеж|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR
|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|17 сьнеж|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO
|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|17 сьнеж|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG
|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|17 сьнеж|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI
|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|17 сьнеж|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB
|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|17 сьнеж|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN
}}

{{Слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20201204162225/https://www.uefa.com/uefaeuropaconferenceleague/ Ліга канфэрэнцыяў УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА.

{{Ліга канфэрэнцыяў УЭФА}}
{{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}}

[[Катэгорыя:Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|2026]]
[[Катэгорыя:2026 год у футболе]]
[[Катэгорыя:2027 год у футболе]]</text>
      <sha1>dgmp9nszvyfvafxx8orgjy8gs4agrp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295173</id>
    <revision>
      <id>2699079</id>
      <parentid>2697452</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Этап лігі */ абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37793" sha1="7zcihfqzetn8kguqb4bkiyqzsz1dj6u" xml:space="preserve">{{Сэзон футбольнай лігі
|Назва                  = Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў
|Арыгінальная назва     =
|Выява                  = 
|Шырыня                 = 
|Подпіс выявы           = 
|Спаборніцтва           = [[Ліга Эўропы УЭФА]]
|Сэзон                  = 2026—2027
|Дата пачатку           = ''Кваліфікацыя:''&lt;br&gt;9 ліпеня — 27 жніўня 2026&lt;br&gt;''Асноўная частка:''&lt;br&gt;16 верасьня 2026
|Дата заканчэньня       = 26 траўня 2027
|Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 25+11&lt;br /&gt;''Усяго:'' 45+31 (з 40 асацыяцыяў)
|Пераможца              = 
|Фіналіст               = 
|Гледачоў               = 
|Згуляных матчаў        = 
|Забітых галоў          = 
|Найлепшы бамбардзір    = 
|Папярэдні сэзон        = [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]]
|Наступны сэзон         = [[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]]
}}
'''Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 56-ы сэзон другога паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і 18-ы зь іх пасьля перайменаваньня Кубка УЭФА ў [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігу Эўропы УЭФА]]. Фінал будзе згуляны 26 траўня 2027 году на стадыёне «[[Вальдштадыён]]» у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], [[Нямеччына]]&lt;ref&gt;[https://profis.eintracht.de/news/zuschlag-fuer-europa-league-endspiel-2027-158966 Zuschlag für Europa-League-Endspiel]. Eintracht Frankfurt.&lt;/ref&gt;. Дзейны чэмпіён «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]» ня здолее абараніць свой тытул, бо як пераможца Лігі Эўропы аўтаматычна кваліфікавалася ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігу чэмпіёнаў]], а новы фармат не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі чэмпіёнаў у Лігу Эўропы пасьля лігавага этапу.

== Расклад матчаў ==
Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбудзецца ў сераду, але ў выключных выпадках фінал можа ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе. Толькі ў першы гульнявы дзень лігавага этапу матчы расьцягнуцца на сераду і чацьвер.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Расклад матчаў на Лігу Эўропы УЭФА 2026—2027
!Фаза
!Раўнд
!Лёсаваньне
!Першы матч
!Другі матч
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Кваліфікацыя
|Першы кваліфікацыйны
|16 чэрвеня 2026
|9 ліпеня 2026
|16 ліпеня 2026
|-
|Другі кваліфікацыйны
|17 чэрвеня 2026
|23 ліпеня 2026
|30 ліпеня 2026
|-
|Трэці кваліфікацыйны
|20 ліпеня 2026
|6 жніўня 2026
|13 жніўня 2026
|-
|Плэй-оф
|Кваліфікацыйны плэй-оф
|3 жніўня 2026
|20 жніўня 2026
|27 жніўня 2026
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |Фаза адзінай лігі
|1 гульнявы дзень
| rowspan=&quot;8&quot; |28 жніўня 2026
| colspan=&quot;2&quot; |16—17 верасьня 2026
|-
|2 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |15 кастрычніка 2026
|-
|3 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |22 кастрычніка 2026
|-
|4 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |5 лістапада 2026
|-
|5 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |26 лістапада 2026
|-
|6 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |10 сьнежня 2026
|-
|7 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |21 студзеня 2027
|-
|8 гульнявы дзень
| colspan=&quot;2&quot; |28 студзеня 2027
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Гульні на вылет
|Папярэдні плэй-оф раўнд
|29 студзеня 2027
|18 лютага 2027
|25 лютага 2027
|-
|Раўнд шаснаццаці
| rowspan=&quot;4&quot; |26 лютага 2027
|11 сакавіка 2027
|18 сакавіка 2027
|-
|Чвэрцьфіналы
|8 красавіка 2027
|15 красавіка 2027
|-
|Паўфіналы
|29 красавіка 2027
|6 траўня 2027
|-
|Фінал
| colspan=&quot;2&quot; |26 траўня 2027 году
|}

== Кваліфікацыйныя раўнды ==

=== Першы кваліфікацыйны раўнд ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|[[Дынама Кіеў]]|UKR|0–0 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:2)|[[Унівэрсытаця Клуж]]|ROU|0–0|0–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}})
|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|6–0|[[Вэстры Ісаф’ярдарбайр|Вэстры]]|ISL|3–0|3–0
|[[Хайдук Спліт]]|CRO|3–2|[[Жыліна (футбольны клюб)|Жыліна]]|SVK|2–0|1–2
|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|5–3|[[Дэры Сіці]]|IRL|3–2|2–1
|[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|1–0|[[Алюміні Кідрычава|Алюміні]]|SVN|0–0|1–0
|[[Ваяводзіна Новы Сад|Ваяводзіна]]|SRB|1–5|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–2|0–3
}}

=== Другі кваліфікацыйны раўнд ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]|SWE|2–4|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|1–1|1–3
|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|0–0 (4–5 p)|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|0–0|0–0 (aet)
|[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|1–4|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|0–1|1–3
|[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|3−4|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–2|2−2
|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|3–0|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|1–0|2–0
|[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–4|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|2–0|0–4 (aet)
|[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|0–6|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|0–5|0–1
|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|2–6|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|2–1|0–5
|[[Дынама Кіеў]]|UKR|2–5|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–3|0–2
}}

=== Трэці кваліфікацыйны раўнд ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|heading1=Шлях чэмпіёнаў
|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|1–2|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|0–0|1–2 (aet)
|[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|1–2|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1|0–1
|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|2–3|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–1|1–2
|[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|4–6|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|3–1|1–5
|[[Лех Познань]]|POL|6–0|[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|1–0|5–0
|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|5–3|[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–0|2–3
|heading7=Асноўны шлях
|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|0–2|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|0–1|0–1
|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|3–2|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|2–1|1–1
|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–4|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|0–1|2–3
|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|4–3|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1–0|3–3
|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|7–2|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|6–1|1–1
|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|3–4|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|0−3|3–1
|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1–0|1–1
}}

=== Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф ===
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не
|[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR|0–5|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|0−1|0–4
|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–2|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|1−1|0–1
|[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL|3−4|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1−0|2−4
|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|4–5|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|3−0|1–5 (aet)
|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–2|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|0−0|1–2 (aet)
|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|6−1|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|4−0|2−1
|[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|0−4|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|0−1|0−3
|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|0–6|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|0−3|0–3
|[[Лех Познань]]|POL|9–2|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|7−0|2–2
|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|3−1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|3−0|0−1
|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|6–2|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|3−1|3–1
|[[ОФІ Іракліён]]|GRE|5–0|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|3−0|2–0
}}

== Этап лігі ==
{{Якар|Лігавы этап}}
Лёсаваньне этапу лігі Лігі Эўропы адбылося 28 жніўня 2026 году ў [[Манака]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/draws/2027/2002229/|загаловак=League phase draw|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}&lt;/ref&gt;. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА.

Лёсаваньне матчаў было цалкам згенэраванае кампутарам. Кожная каманда сустрэнецца з двума супернікамі з кожнай з чатырох кошыкаў, па адным дома і адным на выезьдзе. Клюбы ня могуць гуляць з супернікамі з сваёй уласнай асацыяцыі, а таксама супернікамі могуць быць ня больш за два клюбы з адной асацыяцыі. Акрамя таго, калі два клюбы ўжо гулялі паміж сабою ў папярэднія два сэзоны, матч ня мог быць паўтораны ў трэці раз з той жа камандай.

«[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]», «[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]», «[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]», «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]», «[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]», «[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]», [[НЭК Нэймэген|НЭК]], [[ОФІ Іракліён|ОФІ]] і «[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]» дэбютуюць у групавой частцы турніру ад часу, калі гэтая стадыя зьявілася. Тым ня менш, НЭК раней ужо браў удзел у групавым этапе Кубка УЭФА. «Тарыенсі» стане першай камандай, якая не спаборнічае ў найвышэйшай лізе нацыянальнага чэмпіянату, якая зьявіцца на буйным турніры УЭФА ад часу паўстаньня этапу лігі. «Арарат-Армэнія» ёсьць першым клюбам з [[Армэнія|Армэніі]], які згуляе ў групавым або лігавым этапе Лігі Эўропы. Агулам на гэтым этапе прадстаўленыя клюбы з 22 нацыянальных асацыяцыяў.

=== Табліца ===
{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца=УЭФА&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/standings/ |title=League phase table |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |access-date=29 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--&gt;
|генэраваць_турнірную_табліцу=так
|ranking_criteria=pts, gd, gf, agf, w, aw. opp_pts, opp_gd, opp_gf

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|default_order=AND, AAR, AZ, LEV, BEN, BES, BOU, CEJ, CEL, CLT, CRY, DIN, FER, HBS, JAG, JUV, LPO, LSO, LIL, LYO, MAR, MIL, NEC, OFI, OLY, OMO, RSO, SAL, REN, SLA, STU, SUN, TOR, HOF, USG, PLZ

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=5 лістапада

&lt;!--1-ы тур.--&gt;
|матч_AAR_SLA=1–4
|матч_OMO_CEL=1–0
|матч_MIL_BEN=0–2
|матч_LEV_CEJ=2–0
|матч_HBS_DIN=0–0
|матч_OLY_JAG=2–1
|матч_AND_LYO=1–2
|матч_STU_REN=0–0
|матч_SUN_AZ=1–0
|матч_OFI_HOF=2–0
|матч_LSO_SAL=0–1
|матч_BES_MAR=4–1
|матч_CLT_FER=1–3
|матч_CRY_LPO=4–0
|матч_PLZ_USG=0–3
|матч_JUV_NEC=5–0
|матч_LIL_TOR=1–2
|матч_RSO_BOU=1–2

&lt;!--2-і тур.--&gt;
|матч_SLA_LIL=1–1
|матч_AZ_HBS=2–1
|матч_SAL_MIL=0–4
|матч_LPO_LEV=0–4
|матч_CEJ_OMO=0–3
|матч_LYO_CRY=3–2
|матч_USG_RSO=1–1
|матч_TOR_SUN=1–2
|матч_BOU_STU=3–0
|матч_FER_PLZ=2–1
|матч_DIN_AND=1–0
|матч_JAG_AAR=3–1
|матч_NEC_LSO=1–1
|матч_MAR_OLY=0–1
|матч_CEL_JUV=1–2
|матч_BEN_CLT=4–1
|матч_REN_OFI=2–1
|матч_HOF_BES=2–3

&lt;!--3-і тур.--&gt;
|матч_AAR_AZ=0–4
|матч_FER_TOR=4–1
|матч_DIN_NEC=2–4
|матч_JUV_REN=2–2
|матч_LPO_SUN=1–1
|матч_OFI_LEV=0–2
|матч_USG_HBS=4–0
|матч_STU_MAR=1–0
|матч_BOU_MIL=3–0
|матч_BES_CRY=2–2
|матч_CLT_CEL=1–2
|матч_PLZ_LSO=1–2
|матч_JAG_AND=0–3
|матч_LIL_RSO=0–6
|матч_CEJ_SAL=2–2
|матч_OLY_SLA=1–0
|матч_OMO_BEN=1–4
|матч_HOF_LYO=3–0

&lt;!--4-ы тур.--&gt;
|матч_MIL_FER=0–2
|матч_SLA_BOU=1–3
|матч_CRY_HOF=1–1
|матч_LIL_PLZ=0–1
|матч_NEC_OMO=3–1
|матч_LSO_JAG=1–0
|матч_RSO_LYO=1–1
|матч_AND_SAL=2–0
|матч_REN_OLY=0–0
|матч_AZ_JUV=1–2
|матч_LEV_MAR=0–1
|матч_CLT_BES=3–2
|матч_HBS_OFI=0–2
|матч_CEL_USG=1–2
|матч_TOR_AAR=3–2
|матч_STU_CEJ=2–3
|матч_BEN_LPO=3–1
|матч_SUN_DIN=0–2

&lt;!--Вызначэньне камандаў --&gt;
|назва_AND ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]
|назва_AZ  ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[АЗ Алькмаар]]
|назва_AAR ={{Сьцяг|Армэнія}} [[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]
|назва_LEV ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баер Левэркузэн|Баер]]
|назва_BEN ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]
|назва_BES ={{Сьцяг|Турэччына}} [[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]
|назва_BOU ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]
|назва_CEJ ={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]
|назва_CEL ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Сэльта Віга|Сэльта]]
|назва_CLT ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]
|назва_CRY ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]
|назва_DIN ={{Сьцяг|Харватыя}} [[Дынама Заграб]]
|назва_FER ={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]
|назва_HBS ={{Сьцяг|Ізраіль}} [[Гапаэль Бээршэба]]
|назва_JAG ={{Сьцяг|Польшча}} [[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]
|назва_JUV ={{Сьцяг|Італія}} [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]
|назва_LPO ={{Сьцяг|Польшча}} [[Лех Познань|Лех]]
|назва_LSO ={{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Леўскі Сафія|Леўскі]]
|назва_LIL ={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]
|назва_LYO ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Ліён]]
|назва_MAR ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Марсэль]]
|назва_MIL ={{Сьцяг|Італія}} [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]
|назва_NEC ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[НЭК Нэймэген]]
|назва_OFI ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[ОФІ Іракліён]]
|назва_OLY ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]
|назва_OMO ={{Сьцяг|Кіпр}} [[Амонія Нікасія|Амонія]]
|назва_RSO ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]
|назва_SAL ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Рэд Бул Зальцбург]]
|назва_REN ={{Сьцяг|Францыя}} [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|назва_SLA ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Спарта Прага]]
|назва_STU ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Штурм Грац|Штурм]]
|назва_SUN ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]
|назва_TOR ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]
|назва_HOF ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]
|назва_USG ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Юніён Сэн-Жыль|Юніён]]
|назва_PLZ ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Вікторыя Пльзень]]
}}

=== Вынікі ===
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}

{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур
|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|1-4|[[Спарта Прага]]|CZE
|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1-0|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP
|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|0-2|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR
|[[Баер Левэркузэн]]|GER|2-0|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO
|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|0-0|[[Дынама Заграб]]|CRO
|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|2-1|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL
|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|1-2|[[Алімпік Ліён]]|FRA
|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|0-0|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA
|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|1-0|[[АЗ Алькмаар]]|NED
|[[ОФІ Іракліён]]|GRE|2-0|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER
|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|0-1|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT
|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|4-1|[[Алімпік Марсэль]]|FRA
|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|1-3|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN
|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|4-0|[[Лех Познань]]|POL
|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|0-3|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL
|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|5-0|[[НЭК Нэймэген]]|NED
|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|1-2|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR
|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|1-2|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG
}}

{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур
|[[Спарта Прага]]|CZE|1–1|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR
|[[АЗ Алькмаар]]|NED|2–1|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR
|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|0–4|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA
|[[Лех Познань]]|POL|0–4|[[Баер Левэркузэн]]|GER
|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|0–3|[[Амонія Нікасія]]|CYP
|[[Алімпік Ліён]]|FRA|3–2|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG
|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|1–1|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP
|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|1–2|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG
|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|3–0|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT
|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–1|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE
|[[Дынама Заграб]]|CRO|1–0|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL
|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|3–1|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM
|[[НЭК Нэймэген]]|NED|1–1|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL
|[[Алімпік Марсэль]]|FRA|0–1|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE
|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|1–2|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA
|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|4–1|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO
|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|2–1|[[ОФІ Іракліён]]|GRE
|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|2–3|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR
}}

{{Слупок-канец}}
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур
|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|0–4|[[АЗ Алькмаар]]|NED
|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|4–1|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR
|[[Дынама Заграб]]|CRO|2–4|[[НЭК Нэймэген]]|NED
|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|2–2|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA
|[[Лех Познань]]|POL|1–1|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG
|[[ОФІ Іракліён]]|GRE|0–2|[[Баер Левэркузэн]]|GER
|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|4–0|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR
|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|1–0|[[Алімпік Марсэль]]|FRA
|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|3–0|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA
|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|2–2|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG
|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|1–2|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP
|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|1–2|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL
|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|0–3|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL
|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|0–6|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP
|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|2–2|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT
|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|1–0|[[Спарта Прага]]|CZE
|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–4|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR
|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|3–0|[[Алімпік Ліён]]|FRA
}}
{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур
|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|0–2|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN
|[[Спарта Прага]]|CZE|1–3|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG
|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|1–1|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER
|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|0–1|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE
|[[НЭК Нэймэген]]|NED|3–1|[[Амонія Нікасія]]|CYP
|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|1–0|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL
|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|1–1|[[Алімпік Ліён]]|FRA
|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|2–0|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT
|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|0–0|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE
|[[АЗ Алькмаар]]|NED|1–2|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA
|[[Баер Левэркузэн]]|GER|0–1|[[Алімпік Марсэль]]|FRA
|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|3–2|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR
|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|0–2|[[ОФІ Іракліён]]|GRE
|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|1–2|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL
|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|3–2|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM
|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|2–3|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO
|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|3–1|[[Лех Познань]]|POL
|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|0–2|[[Дынама Заграб]]|CRO
}}

{{Слупок-канец}}
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур
|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|26 ліст|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR
|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|26 ліст|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM
|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|26 ліст|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR
|[[Дынама Заграб]]|CRO|26 ліст|[[Баер Левэркузэн]]|GER
|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|26 ліст|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA
|[[Алімпік Марсэль]]|FRA|26 ліст|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL
|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|26 ліст|[[Лех Познань]]|POL
|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|26 ліст|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG
|[[Спарта Прага]]|CZE|26 ліст|[[АЗ Алькмаар]]|NED
|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|26 ліст|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP
|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|26 ліст|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO
|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|26 ліст|[[Амонія Нікасія]]|CYP
|[[НЭК Нэймэген]]|NED|26 ліст|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA
|[[ОФІ Іракліён]]|GRE|26 ліст|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL
|[[Алімпік Ліён]]|FRA|26 ліст|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR
|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|26 ліст|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO
|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|26 ліст|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL
|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|26 ліст|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT
}}

{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур
|[[АЗ Алькмаар]]|NED|10 сьнеж|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT
|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|10 сьнеж|[[НЭК Нэймэген]]|NED
|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|10 сьнеж|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA
|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|10 сьнеж|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG
|[[Алімпік Марсэль]]|FRA|10 сьнеж|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP
|[[Амонія Нікасія]]|CYP|10 сьнеж|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO
|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|10 сьнеж|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER
|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|10 сьнеж|[[Дынама Заграб]]|CRO
|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|10 сьнеж|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG
|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|10 сьнеж|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE
|[[Баер Левэркузэн]]|GER|10 сьнеж|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR
|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|10 сьнеж|[[Спарта Прага]]|CZE
|[[Лех Познань]]|POL|10 сьнеж|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN
|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|10 сьнеж|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE
|[[Алімпік Ліён]]|FRA|10 сьнеж|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL
|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|10 сьнеж|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR
|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|10 сьнеж|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR
|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|10 сьнеж|[[ОФІ Іракліён]]|GRE
}}

{{Слупок-канец}}
{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур
|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|21 студз|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL
|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|21 студз|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO
|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|21 студз|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA
|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|21 студз|[[Алімпік Ліён]]|FRA
|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|21 студз|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG
|[[НЭК Нэймэген]]|NED|21 студз|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR
|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|21 студз|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER
|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|21 студз|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE
|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|21 студз|[[ОФІ Іракліён]]|GRE
|[[АЗ Алькмаар]]|NED|21 студз|[[Дынама Заграб]]|CRO
|[[Баер Левэркузэн]]|GER|21 студз|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT
|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|21 студз|[[Алімпік Марсэль]]|FRA
|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|21 студз|[[Спарта Прага]]|CZE
|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|21 студз|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP
|[[Лех Познань]]|POL|21 студз|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR
|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|21 студз|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA
|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|21 студз|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG
|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|21 студз|[[Амонія Нікасія]]|CYP
}}

{{Слупок-новы}}
{{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур
|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|28 студз|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM
|[[Спарта Прага]]|CZE|28 студз|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA
|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|28 студз|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR
|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|28 студз|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG
|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|28 студз|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL
|[[Дынама Заграб]]|CRO|28 студз|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT
|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|28 студз|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP
|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|28 студз|[[НЭК Нэймэген]]|NED
|[[ОФІ Іракліён]]|GRE|28 студз|[[Лех Познань]]|POL
|[[Алімпік Марсэль]]|FRA|28 студз|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL
|[[Алімпік Ліён]]|FRA|28 студз|[[Баер Левэркузэн]]|GER
|[[Амонія Нікасія]]|CYP|28 студз|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR
|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|28 студз|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO
|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|28 студз|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR
|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|28 студз|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE
|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|28 студз|[[АЗ Алькмаар]]|NED
|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|28 студз|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL
|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|28 студз|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN
}}

{{Слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/ Ліга Эўропы УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА.

{{Ліга Эўропы УЭФА}}
{{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}}

[[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА|2026]]
[[Катэгорыя:2026 год у футболе]]
[[Катэгорыя:2027 год у футболе]]</text>
      <sha1>7zcihfqzetn8kguqb4bkiyqzsz1dj6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зэнта Трацьцяк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295407</id>
    <revision>
      <id>2698948</id>
      <parentid>2682688</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5507" sha1="tj0hd5g3i63a2hqda69dyfku36d7fo2" xml:space="preserve">{{Палітык
| імя               = Зэнта Трацьцяк
| лацінка           = &lt;!-- Для беларусаў --&gt;
| арыгінал_імя      = {{мова-lv|Zenta Tretjaka}}
| жанчына           = &lt;!-- Любое значэньне, калі так --&gt;
| выява             = 
| памер             = 
| подпіс_пад_выявай = 
| пасада            = 
| пачатак_тэрміну   = 
| канец_тэрміну     = 
| прэзыдэнт         = 
| прэм’ер-міністар  = 
| папярэднік        = 
| наступнік         = 

| пасада2           = 
| пачатак_тэрміну2  = 
| канец_тэрміну2    = 
| папярэднік2       = 
| наступнік2        = 
| прэм’ер-міністар2 = 
| прэзыдэнт2        = 

| пасада3           = 
| пачатак_тэрміну3  = 
| канец_тэрміну3    = 
| папярэднік3       = 
| наступнік3        = 
| прэм’ер-міністар3 = 
| прэзыдэнт3        = 

| пасада4           = 
| пачатак_тэрміну4  = 
| канец_тэрміну4    = 
| папярэднік4       = 
| наступнік4        = 
| прэм’ер-міністар4 = 
| прэзыдэнт4        = 

| пасада5           = 
| пачатак_тэрміну5  = 
| канец_тэрміну5    = 
| папярэднік5       = 
| наступнік5        = 
| прэм’ер-міністар5 = 
| прэзыдэнт5        = 

| пасада6           = 
| пачатак_тэрміну6  = 
| канец_тэрміну6    = 
| папярэднік6       = 
| наступнік6        = 
| прэм’ер-міністар6 = 
| прэзыдэнт6        = 

| дата_нараджэньня  = {{Нарадзілася|24|3|1960|1}}
| месца_нараджэньня =  
| дата_сьмерці      = 
| месца_сьмерці     = 
| назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, … Дапомнат— «Партыя» --&gt;
| партыя            = 
| сужэнец           = 
| дзеці             = 
| бацька            = 
| маці              = 
| род               = 
| адукацыя          = 
| подпіс            = 
| узнагароды        = 
| сайт              = 
| камэнтар          = 
}}
'''Зэнта Трацьцяк''' ({{мова-lv|Zenta Tretjaka}}, [[24 сакавіка]] [[1960]], [[Латвійская ССР]], [[СССР]] м. [[Мітава]]) — палітык [[Латвія|Латвіі]], пасол на [[Сойм Латвіі|Сойм]]. Была выбрана з месца [[Елгаўскі край]]. Яна мае закончанаю юрыдычную асьвету.

Зэнта Трацьцяк кіруе грамадою беларусаў у месьце [[Мітава]], якая мае назву [[Елгаўскае беларускае таварыства «Злата»]]&lt;ref&gt;[https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/zlata/ «Злата» (Елгава)]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250527155909/https://www.novaja.lv/novosti/novosti-elgavy/zenta-tret-jak-budet-rabotat-v-sfere-vnutrennih-del/ Зента Третьяк будет работать в сфере внутренних дел]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавы спасылкі ==
{{Commons|Category:Zenta Tretjaka}}
* [https://saskana.eu/ru/people/zenta-tretjaka/ Зэнта Трацьцяк]
* [https://web.archive.org/web/20250527160447/https://bkc.daugavpils.lv/be/component/content/article/11-newsru/81-21116 Даследчая праца Ірыны Апейнанэ адзначана дыпломам Саюза беларусаў Латвіі]
* [https://www.sb.by/articles/so-storony-osobenno-zametno-vy-idete-pravilnym-putem.html#bounce Председатель Елгавского белорусского объединения «Злата» Зента Третьяк о белорусах в Латвии]
* [https://www.novaja.lv/novosti/novosti-elgavy/zenta-tret-jak-ne-bojat-sja-peremen-a-dejstvovat/ Зента Третьяк: &quot;Не бояться перемен, а действовать&quot;]{{Недаступная спасылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.facebook.com/zenta.tretjaka Хвэсбук]
* [https://rus.delfi.lv/45451944/story/120035814/zadacha-s-89-neizvestnymi-kak-vyglyadel-samyy-massovyy-pobeg-iz-tyurmy-v-istorii-latvii Задача с 89]
* [https://web.archive.org/web/20250527155909/https://www.novaja.lv/novosti/novosti-elgavy/zenta-tret-jak-budet-rabotat-v-sfere-vnutrennih-del/ Зента Третьяк будет работать в сфере внутренних дел]
* [https://web.archive.org/web/20250419184243/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/zlata/ «Злата» (Елгава)]
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Трацьцяк, Зэнта}}
{{Меншасьці Латвіі}}
[[Катэгорыя:Латвійскія палітыкі]]
[[Катэгорыя:Паслы дванаццатага Сойму Латвіі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Паслы на Сойм Латвіі]]</text>
      <sha1>tj0hd5g3i63a2hqda69dyfku36d7fo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Злата (таварыства)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295408</id>
    <revision>
      <id>2698944</id>
      <parentid>2618783</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2714" sha1="84u3l8nlwbavgv5zcgiel5kk7lvbem7" xml:space="preserve">'''«Злата»''' ({{мова-lv|Jelgavas baltkrievu biedrība &quot;Zlata&quot;}}) — [[Елгава|елгаўскае]] беларускае таварыства Латвіі, заснаванае 2 кастрычніка 2012 году.

Старшыня грамады — [[Зэнта Трацьцяк|Зэнта Леанідаўна Трацьцяк]]&lt;ref&gt;[https://company.lursoft.lv/ru/zlata/40008200068 Zlata, Jelgavas baltkrievu biedrība]&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца сядзіба грамады: Латвія, м. Мітава, вул. Пастэ, 34-62. 29 кастрычніка 2022 году грамада адзначыла свае 20-годзьдзе існаваньня і дзейнасьці&lt;ref&gt;[https://m.facebook.com/groups/1980986902133918/posts/3422857681280159/ Адзначылі 20-годзьдзе]&lt;/ref&gt;. Грамада зьдзясьняе наступныя віды дзейнасьці&lt;ref&gt;[https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/zlata/ «Злата» (Елгава)]{{Недаступная спасылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: выкладаньне і навучаньне беларускае і латыскае моваў, вывучае гісторыю і геаграфію Беларусі і Латвіі,беларускую народную музыкі і песьні, фальклёр беларусаў і латышоў, кухню беларусаў. Грамада мае таварысктя адномсіны з грамадою [[Саюз беларусаў Латвіі]]. Мае добрыя адносіны з ўладамі [[Рэжым Лукашэнкі|Беларусі]]. «Злата» мае іютаварыскія адносіны з грамадаю [[Беларускае таварыства «Сябры»]] [[Нарва (горад)|Нарва]],  [[Эстонія]].

Пры грамадзе створаны ансамбль песьні і танцаў «Злата». Ён мае 12 асоб у сваім складзе.

== Глядзіце таксама ==
* [[Цэнтар беларускае культуры (Дзьвінск)]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://company.lursoft.lv/ru/zlata/40008200068 Zlata, Jelgavas baltkrievu biedrība]
* [https://web.archive.org/web/20250419184243/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/zlata/ «Злата» (Елгава)]
{{Меншасьці Латвіі}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2012 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2012 годзе]]</text>
      <sha1>84u3l8nlwbavgv5zcgiel5kk7lvbem7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марсэля Брава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295820</id>
    <revision>
      <id>2699032</id>
      <parentid>2622361</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2686" sha1="blc5yl6p8d5e3mlt4r4gbevobsbbsl7" xml:space="preserve">{{Порнаактор
|Імя                = Марсэля Брава
|Арыгінал імя       = 
|Фота               = Marcello Bravo and Little Caprice at the Venus Berlin 2018 (cropped).jpg
|Сапраўднае імя     = {{мова-de|Markus Schlögl}}
|Дата нараджэньня   = {{Нарадзіўся|4|1|1978|1}}&lt;ref&gt;[https://www.iafd.com/person.rme/id=9f44c621-d068-4e79-89b6-93f1ce2d9673 Марсэля Брава] на [[БЗСД]]&lt;/ref&gt;
|Месца нараджэньня  = {{Сьцяг Аўстрыі}}[[Аўстрыя]], м. [[Мёдлінг]]
|Дата сьмерці       = 
|Месца сьмерці      = 
|Валасы             = сьветлыя
|Вочы               = зялёныя
|Рост               = невядомы
|Вага               = невядомая
|Памер пэніса       = 22 см
|Арыентацыя         = 
|Сцэнічныя імёны    = Markus, Marcus, Marcello, Martin, Mark
|Узнагароды         = 
|Сайт               = 
|imdb               = 
|iafd               = 
|afdb               = 
}}
'''Марсэля Брава''' ({{мова-fr|Marcello Bravo}}) сапраўднае імя '''Маркус Шогаль''' ({{мова-de|Markus Schlögl}}, нар. [[4 студзеня]] [[1978]], [[Аўстрыя]], м. [[Мёдлінг]])&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/name/nm3855325/ Марсэля Брава] на [[БЗФІ]]&lt;/ref&gt; — [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] [[порнаактор]], які пачаў здымацца ў [[Парнафільм|порнастужках]] у 2000-ыя гады.

Мае жонку. Яна порнаакторка [[Літаль Капрыз]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Мік Блю]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Marcello Bravo}}
* [https://www.imdb.com/name/nm3855325/ Марсэля Брава] на [[БЗФІ]]
* [https://www.iafd.com/person.rme/id=9f44c621-d068-4e79-89b6-93f1ce2d9673 Марсжля Брава] на [[БЗСД]]
* [https://web.archive.org/web/20260314165310/http://marcello-bravo.com/ Старонка ў сеціве]
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Брава, Марсэля}}
{{БЛДПСАСТР}}
[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Аўстрыйскія порнаакторы]]
[[Катэгорыя:Аўстрыйскія порнарэжысэры]]
[[Катэгорыя:Асобы Мёдлінгу]]</text>
      <sha1>blc5yl6p8d5e3mlt4r4gbevobsbbsl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эксьлібрыс (прэмія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302593</id>
    <revision>
      <id>2698959</id>
      <parentid>2673783</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzejka</username>
        <id>92386</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пералік ляўрэатаў */ дапаўненьне</comment>
      <origin>2698959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12652" sha1="5zcfuwfoirck1aa8d14cicsfth5wnok" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
'''«Эксьлібрыс»''' — літаратурная прэмія для маладых літаратараў, заснаваная ў 2012 годзе [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзам беларускіх пісьменьнікаў]].

Штогод конкурс мае новую тэму. Першы ў 2012 годзе быў прысьвечаны&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/66869|title=СБП абвяшчае конкурс маладых пісьменнікаў «Эксьлібрыс»|publisher=[[Наша Ніва]]|date=2012-01-19}}&lt;/ref&gt; клясыкам-юбілярам беларускай літаратуры [[Паўлюк Багрым|Паўлюку Багрыму]], [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Алесь Гарун|Алесю Гаруну]], [[Зьміцер Жылуновіч|Цішку Гартнаму]], [[Максім Танк|Максіму Танку]], [[Янка Брыль|Янку Брылю]] і [[Міхась Стральцоў|Міхасю Стральцову]]. Другі &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/culture/351975.html|title=За перамогу ў літаратурным конкурсе маладых пісьменнікаў &quot;Эксьлібрыс&quot; можна атрымаць пляншэт|publisher=[[TUT.BY]]|date=2013-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611042157/http://news.tut.by/culture/351975.html |archivedate=11 чэрвеня 2013}}&lt;/ref&gt;(2013) — [[Янка Маўр|Янку Маўру]], трэці&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://n-europe.eu/node/548908|title=СБП абвяшчае літаратурны конкурс “Эксьлібрыс” імя Аляксандра Ўласава|website=n-europe.eu|date=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214000924/https://n-europe.eu/node/548908 |archivedate=14 лютага 2021 }}&lt;/ref&gt; (2014) — [[Аляксандар Уласаў|Аляксандру Ўласаву]], чацвёрты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/156486|title=Вечарына пераможцаў конкурсу імя Барадуліна — ужо заўтра, 17 верасьня!|publisher=[[Наша Ніва]]|date=2015-09-16}}&lt;/ref&gt; (2015) — [[Рыгор Барадулін|Рыгору Барадуліну]], пяты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/166111|title=Абвешчаны прыём прац на літаратурны конкурс «Эксьлібрыс» імя Антона Луцкевіча|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2016-03-02}}&lt;/ref&gt; (2016) — [[Антон Луцкевіч|Антону Луцкевічу]], шосты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bel.sputnik.by/video/20170928/1031053492/ehkslibrys-galounae-kab-peraklad-spadabausya-maej-mame.html|title=&quot;Эксьлібрыс&quot;: галоўнае, каб пераклад спадабаўся маёй маме|website=sputnik.by|date=2017-09-28}}&lt;/ref&gt; (2017) — 500-годдзю беларускага кнігадрукавання і [[Францыск Скарына|Францішку Скарыну]]. У 2018 годзе «Эксьлібрыс» прайшоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/sajuz-belaruskih-pismennikau-abvjaszczae-litaratur|title=Саюз беларускіх пісьменьнікаў абвяшчае літаратурны конкурс да 100-годдзя БНР|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2018-03-01}}&lt;/ref&gt; пад знакам 100-годдзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 2019 конкурс прысьвяцілі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://afisha.relax.by/event/10574765-l-taraturny-konkurs-eksl-brys/minsk/|title=Літаратурны конкурс «Экслібрыс»|website=afisha.relax.by}}&lt;/ref&gt; [[Анатоль Сыс|Анатолю Сысу]]. У 2020 годзе прэмія была прымеркавана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/abveszczany-pryjom-zajavak-na-konkurs-ekslibrys1|title=Абвешчаны прыём заявак на Конкурс «Эксьлібрыс» імя Караткевіча|publisher=[[Новы Час (газэта)|Новы Час]]|date=2020-05-05}}&lt;/ref&gt; да 90-годдзя [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]]. «Эксьлібрыс» 2021 года ўшанаваў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/abveshchany-pryyem-zayavak-na-konkurs-ekslibrys-imya-nila-gilevicha/|title=Навіны|website=lit-bel.org|date=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202143014/https://lit-bel.org/news/abveshchany-pryyem-zayavak-na-konkurs-ekslibrys-imya-nila-gilevicha/ |archivedate=2 лютага 2021 }}&lt;/ref&gt; памяць Народнага паэта [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]].

Пасьля ліквідацыі Саюзу беларускіх пісьменьнікаў конкурс адноўлены [[Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў|Міжнародным саюзам беларускіх пісьменьнікаў]]. У 2025 годзе прысьвечаны 90-годдзю [[Анатоль Клышка|Анатоля Клышкі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bellit.info/news/pryjom-zajavak-na-konkurs-ekslibrys-imja-anatolja-klyshki.html|title=Прыём заявак на конкурс “Эксьлібрыс” імя Анатоля Клышкі|website=bellit.info|date=2025-03-11}}&lt;/ref&gt;.

== Пералік ляўрэатаў ==

=== 2012&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2012/05/25/ic_news_117_393785|title=Вызначаны пераможцы конкурсу маладых літаратараў «Эксьлібрыс»|website=naviny.by|date=2012-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529003412/http://naviny.by/rubrics/culture/2012/05/25/ic_news_117_393785/|archivedate=2012-05-29}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Алеся Башарымава]] (пераклад)
* [[Алесь Замкоўскі]] (вершы)
* [[Антон Рудак]] (вершы)
* [[Вера Стромава]] (проза)
* [[Ганна Янкута]] (пераклад)

=== 2013&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pen-centre.by/2013/09/11/vyznachanyya-peramozhcy-konkursu-ekslbrys-mya-yank-mara.html|title=Вызначаныя пераможцы конкурсу “Эксьлібрыс” імя Янкі Маўра|publisher=[[Беларускі ПЭН]]|date=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025214057/https://pen-centre.by/2013/09/11/vyznachanyya-peramozhcy-konkursu-ekslbrys-mya-yank-mara.html|archivedate=25 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Вольга Гапеева]] (проза)
* [[Дар’я Вашкевіч]] (казка)
* [[Сяржук Мядзьведзеў]] (пераклад)

=== 2014&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/Tsirimonya-znagarodzhannya-peramozhtsa-ltaraturnaga-konkursu-ekslbris-mya-Alyaksandra-Ulasava-prayshla--kreatinay-prastori-TseH-5285/|title=Цырымонія ўзнагароджання пераможцаў літаратурнага конкурсу “Эксьлібрыс” імя Аляксандра Ўласава прайшла ў крэатыўнай прасторы “ЦЭХ”|website=lit-bel.org|date=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125001639/https://lit-bel.org/news/Tsirimonya-znagarodzhannya-peramozhtsa-ltaraturnaga-konkursu-ekslbris-mya-Alyaksandra-Ulasava-prayshla--kreatinay-prastori-TseH-5285/ |archivedate=25 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt; ===
* [[Крысьціна Бандурына]]
* [[Антон Рудак]]
* [[Ганна Севярынец]]
* [[Аляксей Шэін]]
* Хведар Сумкін ([[Анатоль Івашчанка]])

=== 2015&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Ляўрэатаў «Эксьлібрыса» ўганаравалі|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=34033-1.pdf&amp;pubref=34033|выданне=Кніганоша|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=[[Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»|ЗБС «Бацькаўшчына»]]|год=кастрычнік, 2015|нумар=34|старонкі=4|archive-url=|archive-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bel.sputnik.by/20150916/1017270187.html|title=Заўтра ўзнагародзяць пераможцаў конкурса &quot;Эксьлібрыс&quot; імя Барадуліна|website=sputnik.by|date=2015-09-16}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Валерыя Кустава|Валярына Кустава]]
* [[Алесь Емяльянаў-Шыловіч]]

=== 2016&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zbsb.org/news/belarus/10943/|title=Названыя імёны ляўрэатаў конкурсу «Эксьлібрыс» імя Антона Луцкевіча|website=zbsb.org|date=2016-10-19}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Антось Уласенка]]
* [[Алена Карп]]
* [[Дар’я Латышава]]
* [[Паліна Піткевіч]]

=== 2017&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/uznaharodzanne-laureatau-konkursu-ekslibrys-27|title=Узнагароджанне ляўрэатаў конкурсу «Эксьлібрыс» — 27 верасьня|publisher=[[Новы Час (газэта)|Новы Час]]|date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Іаанна Владыка]]
* [[Алесь Емяльянаў-Шыловіч]]
* [[Сяргей Матырка]]

=== 2018&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/u-svezhym-dzeyaslove-vershy-gapeevay-i-gronskay-proza-kaminskay-ese-babkovay/|title=Навіны|website=lit-bel.org|date=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213165821/https://lit-bel.org/news/u-svezhym-dzeyaslove-vershy-gapeevay-i-gronskay-proza-kaminskay-ese-babkovay/ |archivedate=13 лютага 2021 }}&lt;/ref&gt; ===
* [[Яўген Аснарэўскі]]
* [[Зьміцер Астроўскі]]
* [[Андрэй Кулеш]]

=== 2019&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/adpustsitse-myane-kurapaty-u-minsku-prayshla-vecharyna-da-60-goddzya-anatolya-sysa/|title=Адпусьціце мяне, Курапаты: у Менску прайшла вечарына да 60-годдзя Анатоля Сыса|website=lit-bel.org|date=2019-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210115213731/https://lit-bel.org/news/adpustsitse-myane-kurapaty-u-minsku-prayshla-vecharyna-da-60-goddzya-anatolya-sysa/ |archivedate=15 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt; ===
* [[Міхал Бараноўскі]]

=== 2020&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://budzma.org/news/laureaty-konkursa-imya-karatkevicha.html|title=Названыя ляўрэаты Літаратурнага конкурсу &quot;Эксьлібрыс&quot; імя Караткевіча|website=budzma.org|date=2020-11-27}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Яніна Грыцкевіч]] (паэзія)
* [[Дар’я Грыненка]]
* [[Вячаслаў Лявіцкі]]

=== 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://budzma.org/news/peramozhtsa-ekslibrys.html|title=Стаў вядомы пераможца Літаратурнага конкурсу «Эксьлібрыс» імя Ніла Гілевіча|website=budzma.org|date=2021-10-01}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Яніна Равяка]]

=== 2025&lt;ref&gt;[https://bellit.info/roznaje/zhury-konkursu-ekslibrys-abvjascila-pjeramozhcau.html Журы конкурсу «Эксьлібрыс» абвясьціла пераможцаў], 6 лістапада 2025&lt;/ref&gt; ===
* [[Тацьцяна Багданава]] за празаічны твор «Не на сваім месцы»
* [[Марыя Баравік]] за вершаваную нізку «Намалюю вясну».

=== 2026&lt;ref&gt;[https://bellit.info/roznaje/ekslibrys-2026-vyniki.html Журы падвяло вынікі конкурсу «Эксьлібрыс»], 2 лістапада 20265&lt;/ref&gt; ===
* [[Маргарыта Ёхансан]] за найлепшы твор у жанры аўтарскай казкі
* [[Валянцін Вяркееў]] за найлепшы празаічны твор
* [[Алена Варанец]] за найлепшую паэзію.

== Крыніцы ==
{{крыніцы|3}}

[[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Эксьлібрыс»|*]]</text>
      <sha1>5zcfuwfoirck1aa8d14cicsfth5wnok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302949</id>
    <revision>
      <id>2699009</id>
      <parentid>2698280</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9092" sha1="c17wrj3k4p08rifm8jwnedyih5p92x7" xml:space="preserve">'''Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў''' — 67-ы розыгрыш галоўнага клюбнага гандбольнага турніру Эўропы, які ладзіцца з 9 верасьня 2026 году па 13 чэрвеня 2027 году. Свой тытул будзе бараніць гішпанская «[[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]]».

== Фармат ==
Турнір будзе ладзіцца паводле новага фармату. 24 клюбы будуць падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды і згуляюць турнір у два колы, то бок кожны клюб згуляе з кожным супернікам удома і на выезьдзе. Тры найлепшыя каманды трапяць у асноўны раўнд, які будзе складацца з двух групаў па шэсьць камандаў і таксама будзе згуляны ў два колы. Чатыры найлепшыя каманды трапяць у чвэрцьфінал, адкуль пачнецца турнір на выбыцьцё&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}&lt;/ref&gt;.

== Рэйтынг ==
[[Эўрапейская гандбольная фэдэрацыя]] ўжыла рэйтынг клюбнага чэмпіянату, дзе ўзяліся ва ўлік вынікі за тры апошнія сэзоны&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/exec-confirms-place-distribution-for-ehfcl-and-el-in-202627/|загаловак=EXEC confirms place distribution for EHFCL and EL in 2026/27|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=15.12.2025}}&lt;/ref&gt;:

* Асацыяцыі з 1 па 10 месцы мусілі аўтаматычна накіроўваць сваіх чэмпіёнаў да групавога этапу, а таксама маглі накіраваць заяўку на ўайлдкард.
* Асацыяцыі ніжэйшыя за 10 месца, маглі накіраваць заяўку сваіх чэмпіёнаў толькі на ўайлдкард.

{{Слупок-пачатак}}
{{Слупок-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Пазыцыя&lt;ref&gt;[https://www.eurohandball.com/media/kmslb1bt/place_distribution_men_2026_27season.pdf EHF Club Competitions 2026/27]. European Handball Federation.&lt;/ref&gt;
!Краіна
!Пункты
!Клюбы
|-
!1
|{{Сьцягафікацыя|Нямеччына}}
|align=right|210.33
|align=center rowspan=7|1
|-
!2
|{{Сьцягафікацыя|Гішпанія}}
|align=right|186.33
|-
!3
|{{Сьцягафікацыя|Францыя}}
|align=right|139.33
|-
!4
|{{Сьцягафікацыя|Данія}}
|align=right|138.67
|-
!5
|{{Сьцягафікацыя|Польшча}}
|align=right|128.00
|-
!6
|{{Сьцягафікацыя|Вугоршчына}}
|align=right|118.00
|-
!7
|{{Сьцягафікацыя|Румынія}}
|align=right|77.50
|-
|}
{{Слупок-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Пазыцыя
!Краіна
!Пункты
!Клюбы
|-
!8
|{{Сьцягафікацыя|Партугалія}}
|align=right|59.67
|align=center rowspan=3|1
|-
!9
|{{Сьцягафікацыя|Харватыя}}
|align=right|48.67
|-
!10
|{{Сьцягафікацыя|Нарвэгія}}
|align=right|34.33
|-
!11
|{{Сьцягафікацыя|Славенія}}
|align=right|29.00
|align=center rowspan=3|0
|-
!12
|{{Сьцягафікацыя|Паўночная Македонія}}
|align=right|20.00
|-
!13
|38 асацыяцыяў
|align=right|0
|}
{{Слупок-канец}}

27 клюбаў надаслалі свае заяўкі на ўдзел, прычым дзесяць зь іх мелі гарантаванае месца&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/27-clubs-registered-for-ehf-champions-league-men-202627/|загаловак=27 clubs registered for EHF Champions League Men 2026/27|выдавецтва=eurohandball.com}}&lt;/ref&gt;. Поўны сьпіс быў абвешчаны 22 чэрвеня 2026 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/line-up-for-next-seasons-ehf-champions-league-confirmed/|загаловак=Line-up for next season's EHF Champions League confirmed|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=22.06.2026}}&lt;/ref&gt;. У выніку вугорскай «[[Татабанья (гандбольны клюб)|Татабаньі]]», ісьляндзкаму «[[Валюр Рэйк’явік (гандбольны клюб)|Валюру]]» і нарвэскаму «[[Эльвэрум (гандбольны клюб)|Эльвэруму]]».

== Групавы этап ==
{{Асноўны артыкул|Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)}}

24 клюбы былі падзеленыя на шэсьць групаў з чатырма ўдзельнікамі ў кожнай. Каманды з адной нацыянальнай асацыяцыі не маглі трапіць у адную групу. У групавым этапе каманды ранжаваліся паводле колькасьці набраных пунктаў, пры гэтым за перамогу каманда атрымлівала 2 пункты, адзіны пункт трапляў на рахунак пры нічыі, а за паразу пунктаў не прадугледжвалася. Лёсаваньне адбылося 26 чэрвеня 2026 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/line-up-for-next-seasons-ehf-champions-league-confirmed/|загаловак=Line-up for next season’s EHF Champions League confirmed|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=22.06.2026|дата доступу=22.06.2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/draw-sets-up-group-phase-for-ehf-champions-league-men-in-new-playing-format/|загаловак=Draw sets up EHF Champions League Men group phase in new format|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=26.06.2026}}&lt;/ref&gt;.

=== Група А ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)|section=Група A}}

=== Група B ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)|section=Група B}}

=== Група C ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)|section=Група C}}

=== Група D ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)|section=Група D}}

=== Група E ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)|section=Група E}}

=== Група F ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (групавы этап)|section=Група F}}

== Асноўны раўнд ==
{{Асноўны артыкул|Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (асноўны раўнд)}}

12 клюбаў былі падзеленыя на дзьве групы па шэсьць камандаў, якія згуляюць па колавай сыстэме, як удома, гэтак і ў гасьцях. Супернікамі мусяць быць тыя клюбы, зь якімі яны яшчэ не сустракаліся. Чатыры найлепшыя каманды трапяць у стадыю плэй-оф&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}&lt;/ref&gt;.

=== Група I ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (асноўны раўнд)|section=Група I}}

=== Група II ===
{{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў (асноўны раўнд)|section=Група II}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20260819154829/https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/ Афіцыйны сайт].

{{Ліга чэмпіёнаў ЭГФ}}

[[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ]]
[[Катэгорыя:2026 год у гандболе]]
[[Катэгорыя:2027 год у гандболе]]</text>
      <sha1>c17wrj3k4p08rifm8jwnedyih5p92x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кацярына Ааро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303525</id>
    <revision>
      <id>2698967</id>
      <parentid>2686474</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2698967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="t4axi7u5gzeiy81fmch43y2hedus4tx" xml:space="preserve">{{пісьменьніца}}
'''Кацярына Ааро́''' ({{мова-fr|Hoarau}}), таксама вядомая як '''Оаро''' ({{ДН|4|9|1986}}, [[Адэса]], [[УССР]]) — беларуская літаратарка.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзілася ў Адэсе, амаль адразу сям’я пераехала ў [[Ялта|Ялту]], дзе Кацярына пражыла 7 гадоў і пайшла ў школу. У 1993 годзе разам з бацькамі пераехала ў [[Беларусь]], у [[Івацэвічы]], дзе скончыла школу і ліцэй.

Вучылася на [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэце журналістыкі]] [[БДУ]], скончыла літаратурна-філязофскае і журналісцкае аддзяленьні [[Беларускі Калегіюм|Беларускага калегіюму]]. У 2008—2013 гадах вучылася ў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя А. М.  Горкага]] ў [[Масква|Маскве]] на аддзяленьні прозы (майстар — А. Рэкемчук), скончыла з чырвоным дыплёмам. Працавала журналісткай у розных выданьнях і на радыё, выкладчыцай [[Расейская мова|расейскай мовы]], літаратуры і мастацкага пісьма. Вяла дзіцячыя творчыя студыі па літаратуры і журналістыцы&lt;ref&gt;[http://2014.gedroyc.by/oaro.html Кацярына Оаро] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305174555/http://2014.gedroyc.by/oaro.html |date=5 сакавіка 2016 }} — gedroyc.by&lt;/ref&gt;.

З 2013 году жыве ў [[Ліль|Лілі]] на поўначы [[Францыя|Францыі]].

== Творчасьць ==
У 2013 годзе выдала ў сэрыі «Пункт адліку» [[СБП]] дэбютную кнігу «Сарочае радыё. Лісты падзякі»

== Прызнаньне ==
* Ляўрэат [[Дэбют (літаратурная прэмія)|прэміі «Дэбют»]] (2014) за кнігу «Сарочае радыё»
* Лонг-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Прэміі Ежы Гедройца]] за 2013 год

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20171203191701/http://lit-bel.org/by/friends/358/4862.html Оаро Кацярына Ўладзімераўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171203191701/http://lit-bel.org/by/friends/358/4862.html |date=3 сьнежня 2017 }}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ааро,Кацярына}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Адэсе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі факультэту журналістыкі БДУ]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Літаратурнага інстытуту імя Горкага]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]]</text>
      <sha1>t4axi7u5gzeiy81fmch43y2hedus4tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пешаход</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304414</id>
    <revision>
      <id>2698928</id>
      <parentid>2698060</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2698928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="mw8hwrgrh3vieidf0sm0pin2eoo04xs" xml:space="preserve">[[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|значак|Пешаход]]
[[Файл:Padre e hijo 14082006byCme.JPG|значак]]
'''Пешаход''' — удзельнік дарожнага руху, які не карыстаецца транспартнымі сродкамі. Калі маюцца [[тратуар]]ы, пешаходы рухаюцца па ім. Калі тратуараў няма, пешаходы рухаюцца па праезжай частцы насупраць руху [[транспарт]]у. [[Пешаходны турызм]] зьяўляецца адным зь відаў спартыўнага турызму.

== Здароўе і навакольнае асяродзьдзе ==
Рух пешкі зьяўляецца натуральным відам руху людзей.

[[Катэгорыя:Дарогі]]</text>
      <sha1>mw8hwrgrh3vieidf0sm0pin2eoo04xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2698929</id>
      <parentid>2698928</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2698929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="802" sha1="igay67fosnjf7kkpalqh79c64ae12qb" xml:space="preserve">[[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|значак|Пешаход]]
'''Пешаход''' — удзельнік дарожнага руху, які не карыстаецца транспартнымі сродкамі. Калі маюцца [[тратуар]]ы, пешаходы рухаюцца па ім. Калі тратуараў няма, пешаходы рухаюцца па праезжай частцы насупраць руху [[транспарт]]у. [[Пешаходны турызм]] зьяўляецца адным зь відаў спартыўнага турызму.

== Здароўе і навакольнае асяродзьдзе ==
Рух пешкі зьяўляецца натуральным відам руху людзей.

[[Катэгорыя:Дарогі]]</text>
      <sha1>igay67fosnjf7kkpalqh79c64ae12qb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паркоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304423</id>
    <revision>
      <id>2698925</id>
      <parentid>2698037</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2698925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="e6p9nvr6kkug93r702f6wjsgiqi2lpi" xml:space="preserve">[[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка.]]
'''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім транспартны сродак спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага [[кіроўца]] і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў.

[[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]]</text>
      <sha1>e6p9nvr6kkug93r702f6wjsgiqi2lpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загор’е (Забалоцкі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304523</id>
    <revision>
      <id>2698942</id>
      <parentid>2698880</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ліцьвін</username>
        <id>847</id>
      </contributor>
      <comment>артаграфія, пунктуацыя</comment>
      <origin>2698942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7652" sha1="ec5iwi6fbituymw1qe9nl1mljei1fy2" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Загор’е}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Загор’е
|Лацінка                           = Dubraŭka
|Статус                            = Вёска
|Назва ў родным склоне             = Загор’я
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Менская вобласьць|Менская]]
|Раён                              = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]]
|Сельсавет                         = [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 176
|Год падліку колькасьці            = 2019
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Тэлефонны код                     = +375 1776
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 202154&lt;ref&gt;[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5 Белпошта] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
|СААТА                             = 6248820031
|Выява                             = Zahorje, Zabalocki sieĺsaviet (1).jpg
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 54
 |Шырата хвілінаў                  = 00
 |Шырата сэкундаў                  = 29
 |Даўгата градусаў                 = 28
 |Даўгата хвілінаў                 = 00
 |Даўгата сэкундаў                 = 34
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Заго́р'е'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 437&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавету]]. Знаходзіцца ў 5 кілямэтрах на [[Захад|захад]] ад [[Смалявічы|Смалявічаў]].
 
== Гісторыя ==

Загор’е вядомае з [[XVIII стагодзьдзе|XVIII стагодзьдзя]]. Упершыню ўзгадваецца ў 1713 годзе ў інвэнтары Смалявіцкага маёнтку. Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) вёска трапіла ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У 1800 годзе тут жыло 33 жыхары ў пяці дварах. У гэты час вёска была ва ўласнасьці [[Радзівілы|Радзівілаў]] і адносілася да [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]].

Паводле перапісу 1897 году Загор’е адносіцца да ''Смалявіцкай воласьці'' і ў ёй жыве 174 жыхары ў 22 дварах. 

У 1917 годзе насельніцтва вёскі склала 227 жыхароў. Пад час [[Першая сусьветная вайна|Першай Сусьветнай вайны]] Загор’е з [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежань]] 1918 году акупіравана воскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. З [[Жнівень|жніўня]] 1919 году да [[Ліпень|ліпеня]] 1920 году знаходзілася ў акупацыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. 

З 1919 году Загор’е трапіла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Адміністрацыйна (з 20 жніўня 1924 году) адносілася да Забалоцкага сельсавету Смалявіцкага раёну Менскай акругі, а з 20 лютага 1938 году — Менскай вобласьці.

Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з канца чэрвеня 1941 году да пачатку ліпеня 1944 году вёска знаходзілася пад акупацыяй [[Нацысцкая Нямеччына|Нацысцкай Нямеччыны]].

Паводле перапісу 1959 году колькасьць насельніцтва Загор’я склала 213 жыхароў. З 25 сьнежня 1962 году уваходзіць у склад [[Менскі раён|Менскага]], а з 6 студзеня 1965 году — Смалявіцкага раёнаў&lt;ref&gt;Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 464&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Zahorje, Zabalocki Sieĺsaviet, Smaliavičy District}}
* [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] 
* [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] 

{{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}}
{{Смалявіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]]</text>
      <sha1>ec5iwi6fbituymw1qe9nl1mljei1fy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верхняя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304524</id>
    <revision>
      <id>2698926</id>
      <timestamp>2026-11-05T12:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jim</username>
        <id>415</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „{{Рака |назва                  = Верхняя |арыгінальная_назва     = {{мова-lt|Verknė|скарочана}} |выява                  = Verknė 4.jpg |подпіс                 = Верхняя каля Устронэ |даўжыня                = 77,3 км |выток                  = каля [[Рудзішкі|Рудзішкаў]] |вышыня_вытоку          =  |вусь...“</comment>
      <origin>2698926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11628" sha1="3lo0r0ux7akqk2nq277bpiummotartw" xml:space="preserve">{{Рака
|назва                  = Верхняя
|арыгінальная_назва     = {{мова-lt|Verknė|скарочана}}
|выява                  = Verknė 4.jpg
|подпіс                 = Верхняя каля Устронэ
|даўжыня                = 77,3 км
|выток                  = каля [[Рудзішкі|Рудзішкаў]]
|вышыня_вытоку          = 
|вусьце                 = [[Нёман]]
|вышыня вусьця          = 
|сьцёк                  = 5,55 м³/с
|нахіл                  = 
|плошча_басэйну         = 703 км²
|краіны_басэйну         = [[Летува]]
|левыя_прытокі          = 
|правыя_прытокі         = 
|мапа                   = 
|катэгорыя_вікісховішча = 
}}

'''Верхняя''' ({{lang-lt|Verknė}}) — рака ў Летуве, правы прыток [[Нёман]]а. Даўжыня — 77,3 км, плошча вадазбору — 703 км². У верхняй плыні завецца ''Галявэркнэ'' (''Galaverknė''). Упадае ў Нёман каля [[Бірштаны|Бірштанаў]]. Рака працякае праз рэдка заселеную прыродную і культурную мясцовасьць і зьяўляецца адной з найчысьцейшых рэк Летувы. У басэйне налічваецца каля 80 [[Возера|азёраў]] агульнай плошчай каля 14 км².

==Геаграфія==
===Цячэньне===

Вытокі ракі знаходзяцца ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Дзукійскае ўзвышша|Дзукійскага ўзвышша]] — марэннага ландшафту на поўдні Летувы. Верхняя пачынаецца каля паселішча ''Галявэркніс'' (6 жыхароў), прыкладна за 5 км на захад ад Рудзішкаў, у [[Троцкі раён|Троцкім раёне]]. Маючы назву Галявэркнэ рака, пасьля азёраў Балюосіс (0,34 км²) і Вількакшніс (3,38 км²) зь вёскай Талкішкі (37 жыхароў), рака атрымлівае назву ''Вэркнэ'' і працякае праз два возера Вэркнайціс (па 2 га). Рака натуральная, невыпраўленая, аднак у цэлым цячэ прыкладна на [[Захад|захад]], паралельна аўтамагістралі A16 (Е28).

Пасьля азёраў ахоўнай тэрыторыі рака праходзіць праз возера Сіеніс (1,02 км²), дзе водзяцца [[Шчупак|шчупак]], [[Плотка|плотка]], [[Лешч|лешч]], [[Лін|лін]], [[Акунь|акунь]], [[Чырвонапёрка|чырвонапёрка]], [[Укляя|верхаводка]] і [[Сьніцень|сьніцень]]. Пасьля 400 м Вэркнэ ўпадае ў [[Аўкштадварскае вадасховішча]]. Пры будаўніцтве плаціны ў 1959 годзе азёры Нава (1,2 км²), Балюосэліс, Балюосюкас і Замкеліс былі затопленыя вадасховішчам плошчай каля 3 км² (293 га). Дзьве турбіны магутнасьцю па 180 кВт даюць з 1960 году каля 1 млн кВт/г штогод.

''Аўкштадварыс'' (975 жыхароў) — адзінае вялікае паселішча на рацэ. Далей Верхняя праходзіць праз азёры Антакменяй (82,6 га), Марчыё (2,5 га) і Скрэбіс (18 га) і праз дзьве іншыя ахоўныя тэрыторыі. У [[Прэнскі раён|Прэнскім раёне]] на рацэ стаяць вёскі Выдзёніс (26 жыхароў), Гріпішкес (113), Піке́ліёніс (88), Вербылішкес (43) і Юндэлішкес (75). У Юндэлішкесе ў 1958 годзе пабудавалі яшчэ адну [[Гідраэлектрастанцыя|ГЭС]], а яе вадасховішча мае плошчу 22–24 га. У Вербылішках дзейнічае гідралагічная станцыя, дзе вымяраюцца ўзровень вады, хуткасьць плыні і таўшчыня лёду.

У ніжняй плыні рака шырынёй каля 10–30 м ўтварае мяжу паміж Прэнскім раёнам на поўначы і [[Бірштанскае самакіраваньне|Бірштанскім самакіраваньнем]] на [[Поўдзень|пoўдні]]. Ад Юндэлішкаў Верхняя цячэ на паўночны захад, а даліна робіцца глыбейшай. Каля вусьця стаяць хутары Жыдэйконі (4 жыхары) на паўночным і Мядэйконі (9 жыхароў) на паўднёвым баку. Цэнтар [[Бірштаны|Бірштанаў]] знаходзіцца прыкладна за 3 км ад [[Вусьце|вусьця]], а да вусьця Нёмана ад месца ўпадзеньня — 285–286 км.

===Гідралёгія===

Шырыня ракі — да 25 м, глыбіня — 1,5–2,5 м, максымальна 4 м. Сярэдняя хуткасьць плыні — 0,3–0,5 м/с, найбольшая (каля Аўкштадварыса, Вербылішкаў і Мядэйконяў) — 1 м/с. Падчас вясновай паводкі ўзровень вады падымаецца ў сярэднім на 1,3 м над летнім. Сэзонны сьцёк разьмяркоўваецца так: вясной 35 %, зімой 27 %, увосень 20 %, летам 18 %. Рака замярзае ў канцы [[Сьнежань|сьнежня]], лёд трымаецца каля 85 дзён. Палі вады склад: сярэдні расход каля вусьця — 5,69 м³/с, у Вербылішкаў — 5,55 м³/с (максымальны 116 м³/с, мінімальны 0,2 м³/с). Ухіл рэчышча — 1,3 ‰. Балоты займаюць каля 12 % басэйну, лясы — 13 %, азёры — каля 2 %. У верхняй плыні шмат крыніц падземных водаў.

===Прытокі===

Найбольшыя прытокі — Альша (Alšia, 38,3 км, вадазбор 137,8 км²) і Обельцы (Obeltis, 17,1 км, вадазбор 102,3 км²).

Левыя: Струзда (7,5 км), Самэ (14,8), Адзінчява (6,1), Вапса (10,1), Обельцы (17,1), Дзіндзякэ (9,3).
Правыя: Баліна (3,3), Лелеле (6,2), Гуосьце (14,2), Альшя (38,3), Сьвядубэ (8,0).

===Ахоўныя тэрыторыі===

Рака злучае два рэгіянальныя паркі, заснаваныя ў 1992 годзе.

''Аўкштадварскі рэгіянальны парк'' (катэгорыя МСАП V) створаны для захаваньня прыроднага і культурнага ландшафту рэк Верхняя і [[Стрэва]]. Яго плошча — 153,5 км². На Верхняй у парку знаходзяцца ''Аўкштадварскае вадасховішча'' і больш строга ахоўныя заказьнікі:

* вышэй вадасховішча — ландшафтны заказьнік вярхоўя Верхняй (2005, 11 км²) зь азёрамі Гіляндзіс (5 га), Гілюшыс (5 га), Пакальню (3 га) і Соліс (15 га);
* ніжэй вадасховішча — ландшафтны заказьнік «Вэркнэ» (1996, 19,7 км²);
* батанічна-заалягічны заказьнік «Вэркнэ» (2005, 4,19 км²) на мяжы Троцкага і Прэнскага раёнаў.

Асабліва ахоўваюцца нерасьцілішчы ласасёвых і асяродзьдзі пражываньня рэдкіх відаў. З жывёлаў гэта [[Зімародак|зімародак]], [[Выдра|выдра]], [[Вялікі агнявок|вялікі агнявок]], [[Зялёная рачная страказа|зялёная рачная страказа]], [[Чапля-бугай|чапля-бугай]], [[Чырванабрухая жарлянка|чырванабрухая жарлянка]], [[Крапчасты чаротнік|крапчасты чаротнік]] (катэгорыя 3(R) Чырвонай кнігі Летувы), [[Перапёлка|перапёлка]], [[Драч|драч]] і [[Лугавы лунь|лугавы лунь]]. З расьлін — шматгадовая лунарыя, жэруха, жыраўніца звычайная, зеленчук, лапух гайны (Arctium nemorosum), аднакветнік, пальчатакарэннікі, лёгачная і крыжовая гарачка, камнеломка балотная і балотная чарамша. Шэраг гэтых відаў унесены ў Чырвоную кнігу Летувы. У 1960 годзе, быў створаны ландшафтны заказьнік плошчай 40 км², а ў 1974 годзе — іхтыялягічны заказьнік для нерасьцілішчаў. Цяпер участак ад Аўкштадварскага вадасховішча да вусьця Адзінчавы (13,6 км) уваходзіць у Іхтыялягічны заказьнік «Вэркнэ».

==Помнікі культуры і прыроды==

Непасрэдна на поўнач ад вусьця, на высокім беразе Нёмана, знаходзіцца геалагічны помнік прыроды «Казіныя плечы» (вышыня каля 6 м) — канглямэратавая скала, утвораная эрозіяй.

Прыкладна за 1 км ад вусьця рака мінае рэшткі гарадзішча Паверкняй вышынёй каля 14 м. Яно знаходзіцца за некалькі мэтраў ад ракі і падчас кожнай паводкі пашкоджваецца [[Эрозія|эрозія]]й. Усяго за 1500 м адсюль на поўночным беразе стаіць гарадзішча Восэліюнай. Вядомыя масты: Вербылішкаскі, Юндэлішкаскі і Восэліюнскі вісячы.

==Водны спорт і турызм==

Верхняя даступная для сплаву на [[Байдарка|байдарках]] і [[Каноэ|каноэ]], і падыходзіць пачаткоўцам (прыдатныя для сплаву 59,4 км). У Пікееліёнісе ёсьць [[Кемпінг|кемпінг]]. Першы сплаў апісаў у 1939 годзе гідроляг [[Стэпонас Калюпайла]]. Першыя вандроўкі на каноэ адбываліся ў [[1930-я]] гады.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Прытокі Нёмана}}

[[Катэгорыя:Прытокі Нёману]]
[[Катэгорыя:Рэкі Летувы]]</text>
      <sha1>3lo0r0ux7akqk2nq277bpiummotartw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пешаходны пераход</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304525</id>
    <revision>
      <id>2698927</id>
      <timestamp>2026-11-05T13:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „'''Пешаходны пераход''' — месца на дарозе, дзе выкарыстоўваюцца сродкі дапамогі пешаходам, якія.“</comment>
      <origin>2698927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="tm4uez8jis350s2yvmxq8h6m9nkvxvh" xml:space="preserve">'''Пешаходны пераход''' — месца на дарозе, дзе выкарыстоўваюцца сродкі дапамогі пешаходам, якія.</text>
      <sha1>tm4uez8jis350s2yvmxq8h6m9nkvxvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2698951</id>
      <parentid>2698927</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Пешаходны_пераход?oldid=4384694</comment>
      <origin>2698951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1432" sha1="oncrfkt4iypleh09kpur5c93qg9qte5" xml:space="preserve">[[Файл:Kaulsdorfer Str Kaulsdorf 2011-04-22 AMA fec.JPG|значак|Пешаходны пераход у Нямеччыне.]]
'''Пешаходны пераход''' — адмысловы вучастак на праезнай частцы [[дарога|дарогі]], вылучаны для пераходу [[пешаход]]аў на другі бок [[вуліца|вуліцы]] ці дарогі альбо штучнае збудаваньне па-над альбо пад праезнай часткай для тых жа мэтаў. Згодна з [[правілы дарожнага руху|правіламі дарожнага руху]], пешаходны пераход звычайна пазначаны адмысловымі дарожнымі знакамі і разьбіўкай. Пешаходныя пераходы ўсталёўваюцца беспасярэдне перад перакрыжаваньнем, паблізу прыпынкаў [[грамадзкі транспарт|грамадзкага транспарту]], а таксама ў іншых месцах, дзе інтэнсіўнасьць пешаходнага трафіку патрабуе рэгуляваньня і захаваньня правілаў дарожнага руху.

[[Катэгорыя:Дарожныя знакі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыя дарожнага руху]]</text>
      <sha1>oncrfkt4iypleh09kpur5c93qg9qte5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марк Аўрэліюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304526</id>
    <revision>
      <id>2698946</id>
      <timestamp>2026-11-05T16:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aurelius?oldid=1379171261</comment>
      <origin>2698946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54489" sha1="l13jsr93ja5e1w4e56n4pvkrlywmxl7" xml:space="preserve">{{Манарх}}
'''Марк Аўрэ́ліюс Антані́н''' ({{мова-la|Marcus Aurelius Antoninus}}; 26 красавіка 121 — 17 сакавіка 180) — [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|рымскі імпэратар]] у 161—180 гадах і філёзаф-[[стаіцызм|стоік]]. Належыў да дынастыі [[Антаніны|Нэрвы-Антанінаў]], быў апошнім з кіраўнікоў, якіх пазьней назвалі «пяцьцю добрымі імпэратарамі», а таксама апошнім імпэратарам эпохі [[Pax Romana|Рымскага сьвету]] ({{мова-la|Pax Romana|скарочана}}), то бок часу адноснага міру, спакою і стабільнасьці ў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]], які трываў ад 27 году да н. э. да 180 году н. э. Таксама займаў пасаду рымскага консула ў 140, 145 і 161 гадах.

Марк Аўрэліюс быў сынам прэтара [[Марк Аніюс Вэр (прэтар)|Марка Аніюса Вэра]] і [[Даміцыя Калівіла|Даміцыі Калівілы]]. Празь сямейныя сувязі ён быў павязаны з імпэратарамі [[Марк Ульпіюс Траян|Траянам]] і [[Адрыян]]ам. Калі Марку было тры гады, ягоны бацька памёр, таму хлопчыка выхоўвалі маці і дзед па бацьку. Пасьля таго як у 138 годзе памёр усыноўленае дзіця сын Адрыяна, [[Люцыюс Эліюс Цэзар|Эліюс Цэзар]], імпэратар усынавіў дзядзьку Марка, Антаніна Піюса, зрабіўшы яго сваім новым спадкаемцам. У сваю чаргу Антанін усынавіў Марка і [[Люцыяюс Вэр|Люцыяюса]], сына Эліюса Цэзара. У тым жа годзе памёр [[Адрыян]], і імпэратарам стаў [[Антанін Піюс]]. Стаўшы спадкаемцам трону, Марк вывучаў грэцкую і лацінскую мовы пад кіраўніцтвам вядомых настаўнікаў, сярод якіх былі [[Гэрод Атык]] і [[Марк Карнэліюс Франтон]]. У 145 годзе ён узяў у жоны дачку Антаніна Піюса [[Фаўстына Малодшая|Фаўстыну Малодшай]].

== Раньняе жыцьцё ==
=== Дзяцінства ===
Маркава сястра [[Анія Карніфіцыя Фаўстына]], верагодна, нарадзілася ў 122 або 123 годзе&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 31, 44.&lt;/ref&gt;. Ягоны бацька, хутчэй за ўсё, памёр у 125 або 126 годзе, калі Марку было ўсяго тры гады, падчас выкананьня абавязкаў прэтара&lt;ref name=&quot;BirleyMarcusAurelius31&quot;&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 31.&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на тое, што Марк наўрад ці добра памятаў свайго бацьку, у сваіх ''«Роздумах»'' ён пісаў, што ягоным узорам ён навучыўся сьціпласьці і мужнасьці&lt;ref&gt;''Meditations'' 1.1, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 31.&lt;/ref&gt;. Ягоная маці больш ня брала шлюбу&lt;ref name=&quot;BirleyMarcusAurelius31&quot; /&gt; і, паводле тагачасных арыстакратычных звычаяў, верагодна, не праводзіла шмат часу з сынам. Таму Марк быў пад апекай карміцелькаў&lt;ref&gt;''HA Marcus'' ii. 1 and ''Meditations'' v. 4, qtd. in Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 32.&lt;/ref&gt;, а па сьмерці бацькі яго выхоўваў дзед з бацькавага боку Марк Аніюс Вэр. Дзед захоўваў над сваім сынам і ўнукам права ''[[Pater familias|patria potestas]]'', то бок традыцыйную рымскую бацькоўскую ўладу. З прававога гледзішча гэта не было ўсынаўленьнем, бо не стварала новай бацькоўскай улады&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 33.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:CapitoliniMAurelioGiovane3.jpg|значак|зьлева|Бюст малога Марка Аўрэліюса.]]
У выхаваньні Марка браў удзел таксама [[Люцыюс Катыліюс Сэвэр]], якога называюць ягоным прадзедам па кудзелі. Верагодна, ён быў айчымам старэйшай Даміцыі Калівілы. Марк выхоўваўся ў бацькоўскім доме на [[Цэліё|Цэлійскім пагорку]] ў Рыме, то бок прэстыжным раёне, дзе было няшмат грамадзкіх будынкаў, але шмат арыстакратычных вілаў. Значную частку дзяцінства ён таксама бавіў у палацы ля [[Лятэран]]у, які належаў ягонаму дзеду&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 31–32.&lt;/ref&gt;. У сваіх надатках Марк дзякаваў дзеду за тое, што той навучыў яго добраму характару і ўстрыманасьці ад гневу&lt;ref&gt;''Meditations'' i. 1, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 35.&lt;/ref&gt;. Значна менш прыхільна ён згадваў каханку свайго дзеда, зь якой той жыў па сьмерці сваёй жонкі Рупіліі&lt;ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 35'&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 35.&lt;/ref&gt;. Марк нават адзначаў, што быў удзячны лёсу за тое, што яму не давялося жыць побач зь ёю даўжэй, чым гэта было неабходна&lt;ref&gt;''Meditations'' i. 17.2; Farquharson, 1.102; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 23; cf. ''Meditations'' i. 17.11; Farquharson, 1.103.&lt;/ref&gt;.

З маладога веку Марк выяўляў вялікую цікавасьць да барацьбы і ручнога бою. Яшчэ дзіцём і падлеткам ён займаўся барацьбой, вучыўся змагацца ў дасьпехах і далучыўся да жрэцкага братэрства, прысьвечанага богу [[Марс (міталёгія)|Марсу]]. Саліі былі захавальнікамі сьвятых шчытоў і, мажліва, абвяшчалі пачатак і заканчэньне ваеннага сэзону. Як і было заведзена сярод рымскай арыстакратыі таго часу, Марк атрымаў хатнюю адукацыю&lt;ref&gt;McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', 20–21.&lt;/ref&gt;. У сваіх запісах ён дзякаваў Катыліюсу Сэвэру за тое, што той заахвочваў яго пазьбягаць дзяржаўных школаў&lt;ref&gt;''Meditations'' 1.4; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 20.&lt;/ref&gt;. Адзін зь ягоных настаўнікаў, майстар жывапісу Дыягнэт, зрабіў на яго асабліва моцны ўплыў. Менавіта ён, як мяркуецца, пазнаёміў Марка Аўрэліюса зь [[філязофія]]й&lt;ref&gt;''HA Marcus'' ii. 2, iv. 9; ''Meditations'' i. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 37; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', pp. 21–22.&lt;/ref&gt;. У красавіку 132 году на дараду Дыягнэта Марк пачаў апранацца і жыць як філёзаф&lt;ref&gt;''HA Marcus'' ii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 38; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 21.&lt;/ref&gt;. Каля 132–133 гадоў за адукацыю Марка пачалі адказваць новыя настаўнікі, як то знаўца [[Гамэр]]а [[Аляксандар Кацыеюмскі]], а таксама выкладчыкі [[лацінская мова|лацінскай мовы]] [[Тросіюс Апэр]] і [[Туціцыюс Пракул]]&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 40, citing Aristides, ''Oratio'' 32 K; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''HA Marcus'' ii. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 40, 270 n.27.&lt;/ref&gt;. Марк асабліва дзякаваў Аляксандру за навучаньне літаратурнаму стылю&lt;ref&gt;''Meditations'' i. 10; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 40; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 22.&lt;/ref&gt;. Уплыў гэтага настаўніка, які падкрэсьліваў важнасьць зьместу перад формай, уважлівы выбар словаў і ўжываньне гамэраўскіх цытатаў, можна заўважыць і ў пазьнейшых ''«Роздумах»'' Марка Аўрэліюса&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 40, 270 n.28, citing A. S. L. Farquharson, ''The Meditations of Marcus Antoninus'' (Oxford, 1944) ii. 453.&lt;/ref&gt;.

=== У час панаваньня Адрыяна ===
У канцы 136 году імпэратар Адрыян ледзь не памёр ад [[крывацёк]]у. У час акрыяньня на сваёй віле ў [[Тывалі]] ён абраў сваім спадкаемцам і прыёмным сынам Люцыюса Цэёніюса Камода, будучага цесьця Марка Аўрэліюса&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 41–42.&lt;/ref&gt;. Паводле аднаго зь біёграфаў, гэтая пастанова была зробленая «насуперак жаданьням усіх»&lt;ref&gt;''HA Hadrian'' xiii. 10, qtd. in Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 42.&lt;/ref&gt;. Хоць сапраўдныя матывы Адрыяна невядомыя, выглядае на тое, што ягонай мэтай было ўрэшце пасадзіць на трон яшчэ занадта маладога Марка&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 42. Van Ackeren, 142. On the succession to Hadrian, see also: T.D. Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', ''Journal of Roman Studies'' 57:1–2 (1967): 65–79; J. VanderLeest, 'Hadrian, Lucius Verus, and the Arco di Portogallo', ''Phoenix'' 49:4 (1995): pp. 319–330.&lt;/ref&gt;. Па ўсынаўленьні Камод атрымаў імя Люцыюс Эліюс Цэзар. Аднак ягонае здароўе было настолькі кволым, што падчас цырымоніі абвяшчэньня спадкаемцам ён ня меў сілаў самастойна ўзьняць вялікі шчыт&lt;ref&gt;''HA Aelius'' vi. 2–3&lt;/ref&gt;. Пасьля кароткай службы на мяжы ўздоўж [[Дунай|Дунаю]] Эліюс вярнуўся ў Рым, каб выступіць перад [[Сэнат (Старажытны Рым)|Сэнатам]] у першы дзень 138 году. Але напярэдадні прызначанай прамовы ён цяжка захварэў і пазьней таго ж дня памёр ад крывацёку&lt;ref&gt;''HA Hadrian'' xxiii. 15–16; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 45; 'Hadrian to the Antonines', 148.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Young Folks' History of Rome illus326.png|значак|Выява з ''«Гісторыі Рыму для моладзі»''.]]
У выніку 24 студзеня 138 году Адрыян абраў сваім новым спадкаемцам Аўрэліюса Антаніна, мужа цёткі Марка Аўрэліюса&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 46. Date: Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 148.&lt;/ref&gt;. Адной з умоваў Адрыяна было тое, каб Антанін, у сваю чаргу, усынавіў Марка і Люцыюса Камода, сына Люцыюса Эліюса&lt;ref&gt;Weigel, Richard D. [https://www.roman-emperors.sites.luc.edu/tonypis.htm 'Antoninus Pius (A.D. 138–161)'] . Roman Emperors.&lt;/ref&gt;. Па ўсынаўленьні Марк атрымаў імя Марк Эліюс Аўрэліюс Вэр, а Люцыюс стаў Люцыюсам Эліюсам Аўрэліюсам Камодам. Па жаданьні Адрыяна дачка Антаніна, Фаўстына, была заручаная зь Люцыюсам&lt;ref&gt;Dio 69.21.1; ''HA Hadrian'' xxiv. 1; ''HA Aelius'' vi. 9; ''HA Antoninus Pius'' iv. 6–7; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 48–49.&lt;/ref&gt;. Паведамляецца, што Марк сустрэў навіну пра тое, што Адрыян стаў ягоным прыёмным дзедам, ня з радасьцю, а з смуткам. Аднак, усынаўленьне кардынальна зьмяніла жыцьцёвы шлях Марка.

Пасьля некалькіх спробаў самагубства, якім Антанін кожны раз перашкаджаў, Адрыян выехаў у [[Баіі]], які тады быў вядомым марскім курортам на ўзьбярэжжы Кампаніі. Ягоны стан не паляпшаўся, пагатоў ён перастаў трымацца прызначанай лекарамі дыеты і пачаў патураць сабе ў ежы і напоях. Напярэдадні сьмерці ён паклікаў да сябе Антаніна, які быў зь ім побач у момант сваёй сьмерці 10 ліпеня 138 году&lt;ref&gt;Dio 69.22.4; ''HA Hadrian'' xxv. 5–6; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 50–51. Hadrian's suicide attempts: Dio, lxix. 22.1–4; ''HA Hadrian'' xxiv. 8–13.&lt;/ref&gt;. Перадача ўлады Антаніну Піюсу адбылася мірна.

=== Спадкаемца Антаніна ===
Адразу па Адрыянавай сьмерці было пастаноўлена зьмяніць шлюбныя дамоўленасьці, гэтак заручыны паміж Маркам з [[Цэёнія Фабія|Цэёніяй Фабіяй]] мусілі былі быць ануляваныя, а замест ён мусіў заручыцца з [[Фаўстына Малодшая|Фаўстынай]], якая была дачкою Антаніна. Адначасна павінны былі быць скасаваныя і заручыны самой Фаўстыны з братам Цэёніі. Марк пагадзіўся з прапановай Антаніна&lt;ref&gt;''HA Marcus'' vi. 2; ''Verus'' ii. 3–4; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 53–54.&lt;/ref&gt;. У 140 годзе ён быў прызначаны консулам, прычым ягоным калегам у гэтай пасадзе стаў сам Антанін. Таксама Марк быў прызначаны сэвірам, то бок адным з шасьці кіраўнікоў рымскага вершніцкага саслоўя. Як афіцыйны спадкаемца трону, Марк атрымаў тытул «правадыр моладзі» ({{мова-la|princeps iuventutis|скарочана}}), стаўшы галавою коньніцы. У гэты час ён быў вядомым пад імём Марк Эліюс Аўрэліюс Вэр Цэзар&lt;ref&gt;Dio 71.35.5; ''HA Marcus'' vi. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 56.&lt;/ref&gt;. На просьбу Сэнату Марк быў улучаны ва ўсе галоўныя рымскія калегіі жрацоў&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''HA Marcus'' vi. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', 57.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Equestrian statue Marcus Aurelius replica, Capitole, Rome, Italy.jpg|значак|зьлева|Копія помніку Марку Аўрэліюсу ў [[Рым]]е.]]
Антанін запатрабаваў, каб Марк перасяліўся ў Тыбэрыюсаў дом, то бок імпэратарскі палац на Палятынскім пагорку, і пераняў лад жыцьця, адпаведны ягонаму новаму статусу, з усёй «пышнасьцю двара», не зважаючы на пярэчаньні самога Марка&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Марку было няпроста сумясьціць прыдворнае жыцьцё з сваімі філязофскімі памкненьнямі. У сваіх ''«Роздумах»'' ён нават вінаваціў сябе за тое, што ў прысутнасьці іншых людзей жаліўся на прыдворнае жыцьцё&lt;ref&gt;''Meditations'' 8.9, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 57.&lt;/ref&gt;. Займаючы пасаду квэстара, Марк меў няшмат сапраўднай адміністрацыйнай працы. Калі Антанін адсутнічаў, ён зачытваў імпэратарскія лісты перад Сэнатам і выконваў сакратарскія абавязкі для сэнатараў&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 57–58.&lt;/ref&gt;. Тым ня менш ён адчуваў сябе закіданым папяровай працай і скардзіўся на гэта свайму настаўніку Марку Карнэліюсу Франтону. Паводле словаў ягонага біёграфа, Марка паступова рыхтавалі да кіраваньня дзяржавай&lt;ref&gt;''HA Marcus'' vi. 5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 58.&lt;/ref&gt;. Ад яго патрабавалася таксама выступаць з прамовамі перад Сэнатам, таму навучаньне рыторыцы і аратарскаму мастацтву было неабходнай часткай гэтай падрыхтоўкі&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 89.&lt;/ref&gt;.

1 студзеня 145 году Марк у другі раз стаў консулам, а ў красавіку таго ж году ўзяў шлюб з Фаўстынай, якая паводле рымскага права ўважалася за ягоную сястру, бо абодва належалі да адной прыёмнай сям’і. Пра самую цырымонію захавалася няшмат зьвестак, але ягоны біёграф называе яе «выдатнай імпрэзай»&lt;ref&gt;''HA Antoninus Pius'' x. 2, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 91.&lt;/ref&gt;. З гэтае нагоды былі выбітыя манэты з выявамі маладых, а Антанін, як [[вялікі пантыфік]], імаверна, кіраваў шлюбным абрадам. У захаваных лістах Марка амаль няма згадак пра гэты шлюб, а пра самую Фаўстыну ён узгадвае вельмі рэдка&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 91.&lt;/ref&gt;.

=== У апошнія гады Антаніна ===
Зь цягам часу ўсё большая колькасьць дзяржаўных справаў пераходзіла да Марка. Асабліва гэта стала відавочным па сьмерці Марка Гавіюса Максіма ў 156 або 157 годзе, калі Марк атрымаў пасаду [[прэфэкт прэторыя|прэфэкта прэторыя]]. Гэтая пасада мела ня толькі вайсковую важнасьць, але і мела адміністрацыйна-сакратарскія функцыі&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 112.&lt;/ref&gt;. У 160 годзе Марк і Люцыюс Вэр былі прызначаныя сумеснымі консуламі на наступны год. Верагодна, Антанін Піюс ужо тады быў цяжка хворы&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 114.&lt;/ref&gt;. Хутка пасьля гэтага імпэратар памёр.

== На пасадзе імпэратара ==
=== Сукіраваньне зь Люцыюсам Вэрам ===
[[Файл:Co-emperors Marcus Aurelius and Lucius Verus, British Museum (23455313842).jpg|значак|зьлева|Два імпэратары: Марк Аўрэліюс (зьлева) і Люцыюс Вэр (справа).]]
Па сьмерці Антаніна Піюса ў 161 годзе Марк фактычна стаў адзіным кіраўніком [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Афіцыйнае афармленьне ягонай улады адбылося крыху пазьней. Неўзабаве Сэнат надаў яму тытул Аўгуста і званьне імпэратара, а таксама афіцыйна абраў яго вялікім пантыфікам, то бок галоўным жрацом дзяржаўных культаў.

Марк дэманстраваў пэўнае нежаданьне перанімаць імпэратарскую ўладу. Паводле біёграфа, ён быў нібыта «змушаны» да гэтага&lt;ref&gt;''HA Marcus'' vii. 5, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116.&lt;/ref&gt;. Магчыма, гэта быў сапраўдны страх перад імпэратарскай уладай. Як чалавек, схільны да філязофскага ладу жыцьця, Марк не лічыў імпэратарскую пасаду асабліва прывабнай. Аднак ягонае стаічнае выхаваньне прывяло яго да выснову, што гэтая пасада стала ягоным новым абавязкам&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116. Birley takes the phrase ''horror imperii'' from ''HA Pert''. xiii. 1 and xv. 8.&lt;/ref&gt;. Хоць Марк не выяўляў асабістай сымпатыі да Адрыяна, ён, відаць, лічыў сваім абавязкам выканаць волю былога імпэратара адносна пераемнасьці ўлады&lt;ref&gt;Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 156.&lt;/ref&gt;. Таму, калі Сэнат рыхтаваўся зацьвердзіць толькі Марка ў якасьці новага імпэратара, ён адмовіўся прыняць уладу, пакуль [[Люцыюс Вэр|Люцыюс]] не атрымае роўныя паўнамоцтвы&lt;ref&gt;''HA Verus'' iii.8; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116; 'Hadrian to the Antonines', p. 156.&lt;/ref&gt;. Сэнат пагадзіўся і надаў таксама Люцыюсу тытул імпэратара, трыбунскую ўладу і тытул Аўгуста&lt;ref&gt;''HA Verus'' iv.1; ''Marcus'' vii.5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116.&lt;/ref&gt;. Такім чынам, упершыню ў гісторыі Рымам адначасна кіравалі два імпэратары&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 117.&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на фармальную роўнасьць, Марк валодаў значна большым аўтарытэтам, чым Люцыюс. Ён быў консулам на адзін тэрмін больш, ужо браў удзел у кіраваньні дзяржавай пры Антаніне і толькі ён займаў пасаду вялікага пантыфіка&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christer Bruun, J. C. Edmondson|спасылка=https://books.google.com/books?id=Z2bDBAAAQBAJ&amp;dq=Pupienus+Balbinus+pontifex+maximus+shared&amp;pg=PA191|загаловак=The Oxford Handbook of Roman Epigraphy|выдавецтва=Oxford University Press|год=2015|isbn=978-0195336467}}&lt;/ref&gt;. Для грамадзтва было відавочна, хто з двух суправіцеляў займаў старэйшае становішча.

Адразу па зацьвярджэньні Сэнатам новыя імпэратары накіраваліся ў лягер [[Прэтарыянская гвардыя|Прэтарыянскай гвардыі]]. Люцыюс выступіў перад сабранымі вайскоўцамі, якія пасьля гэтага абвесьцілі абодвух кіраўнікоў імпэратарамі&lt;ref&gt;''HA Marcus'' vii. 9; ''Verus'' iv.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 117–118.&lt;/ref&gt;. Марк і Люцыюс выступілі за абагаўленьне свайго прыёмнага бацькі. У адрозьненьне ад сытуацыі з абагаўленьнем Адрыяна, Сэнат гэтым разам не чыніў перашкодаў.

=== Першы час кіраваньня ===
[[Файл:Marcus Aurelius Louvre MR561 n01.jpg|значак|Бюст імпэратара.]]
Неўзабаве па прыходзе да ўлады Маркава адзінаццацігадовая дачка Анія Люцыла была заручаная зь Люцыюсам Вэрам, не зважаючы на тое, што фармальна ён быў ейным дзядзькам&lt;ref&gt;''HA Marcus'' vii. 7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 118.&lt;/ref&gt;. Падчас урачыстасьцяў з гэтай нагоды былі створаныя новыя фонды дзеля падтрымкі бедных дзяцей на ўзор ранейшых імпэратарскіх дабрачынных установаў&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 118, citing Werner Eck, ''Die Organization Italiens'' (1979), pp. 146ff.&lt;/ref&gt;. Марк і Люцыюс карысталіся папулярнасьцю сярод жыхароў Рыма, якія высока ацэньвалі іхныя простыя і няпыхлівыя паводзіны. Імпэратары дазвалялі адносна свабодна выказваць меркаваньні, пра што сьведчыць той факт, што аўтар камэдыяў Марул мог адкрыта крытыкаваць іх і ня быў за гэта пакараны. Хутка былі зробленыя шэраг перастановак на дзяржаўных пасадах. Сэкст Цэцыліюс Крэсцэнт Валюзіян, які займаў пасаду сакратара, быў заменены Тытусам Варыюсам Клемэнтам. Былы Маркаў настаўнік, Люцыюс Валюзіюс Мэцыян, на момант ягонага ўзыходжаньня на трон займаў пасаду прэфэкта [[Рымскі Эгіпет|Эгіпту]]. Яго адклікалі ў Рым, далучылі да складу Сэнату і прызначылі кіраўніком дзяржаўнай скарбніцы. Неўзабаве ён таксама стаў консулам&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123, citing H.G. Pfalum, ''Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain'' I–III (Paris, 1960–61); ''Supplément'' (Paris, 1982), no. 141.&lt;/ref&gt;. Зяць Франтона, [[Гай Аўфідыюс Віктарын]], быў прызначаны губэрнатарам правінцыі [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]]&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 8; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123, citing W. Eck, ''Die Satthalter der germ. Provinzen'' (1985), pp. 65ff.&lt;/ref&gt;. Пачатак кіраваньня Марка быў вельмі спакойным. Ён мог амаль цалкам аддацца філязофіі і імкненьню заваяваць прыхільнасьць народу&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 3–4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120.&lt;/ref&gt;. Аднак неўзабаве яму давялося сутыкнуцца з мноствам цяжкіх клопатаў. Гэта азначала канец тых «шчасьлівых часоў», якія яшчэ ў 161 годзе праслаўляліся на рымскіх манэтах&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 841; 845.&lt;/ref&gt;.

Увосень 161 году або вясной 162 году [[Тыбр]] выйшаў зь берагоў і затапіў значную частку Рыму. Патанула шмат жывёлы, а горад апынуўся перад пагрозай голаду. Марк і Люцыюс асабіста заняліся разьвязаньнем гэтай крызы&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 4–5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120.&lt;/ref&gt;. У іншыя часы недахопу харчоў імпэратары, як вядома, забясьпечвалі насельніцтва італьянскіх грамадаў збожжам з рымскіх дзяржаўных сховішчаў&lt;ref&gt;''HA Marcus'' xi. 3, cited in Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 278 n.16.&lt;/ref&gt;. Ліставаньне Франтона з Маркам не перарывалася і ў першыя гады панаваньня апошняга. Франтон лічыў, што цяпер, калі Марк займае такую высокую пасаду і мае дзяржаўныя абавязкі, заняткі рыторыкай сталі яшчэ больш важнымі, чым раней. Ён быў перакананы, што Марк зноў пачынае адчуваць цікавасьць да [[рыторыка|красамоўства]]. Асабліва яскрава Марк прадэманстраваў свае рытарычныя здольнасьці ў прамове перад Сэнатам пасьля землятрусу ў [[Кізык]]у. Ягоны выступ настолькі жывымі фарбамі перадаваў маштаб катастрофы, што вельмі ўразіла ўсіх прысутных. Франтон меў гонар за свайго вучня&lt;ref&gt;''Ad Antoninum Imperatorem'' 1.2.4 (= Haines 2.41–43), tr. Haines; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 128.&lt;/ref&gt;.

=== Вайна з Парцянскай імпэрыяй ===
Яшчэ на сьмяротным ложы Антанін Піюс думаў і гаварыў амаль выключна пра дзяржаўныя справы і пра замежных валадароў, якія, на ягоны погляд, учынілі несправядлівасьць у адносінах да Рыму&lt;ref&gt;''HA Antoninus Pius'' xii.7; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 114, 121.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:MarcusAureliusStatue.jpg|значак|зьлева|Статуя Марку Аўрэліюсу ў Прэзыдэнкай нацыянальнай бібліятэцы Турэччыны.]]
Адным з такіх валадароў быў [[Валагез IV]]&lt;ref&gt;Event: ''HA Marcus'' viii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 121. Date: Jaap-Jan Flinterman, 'The Date of Lucian's Visit to Abonuteichos,' ''Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik'' 119 (1997): p. 281.&lt;/ref&gt;. Ён уварваўся ў [[Вялікая Армэнія|Армянскую дзяржаву]], што было пад рымскім уплывам, зрынуў мясцовага караля і пасадзіў на трон свайго стаўленьніка [[Бакур I|Бакура]], які таксама належаў да дынастыі Аршакідаў&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 121.&lt;/ref&gt;. Кіраўніком памежнай правінцыі Кападокія, якая была галоўным плацдармам Рыму ва ўсіх армянскіх канфліктах, быў [[Марк Сэдацыюс Сэвэрыян]], які быў дасьведчаным вайскаводам гальскага паходжаньня&lt;ref&gt;Lucian, ''Alexander'' 27; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 121.&lt;/ref&gt;. Пад уплывам прарока Аляксандра Пафлягонец, які пераканаў, што парцянаў можна лёгка перамагчы і здабыць асабістую славу&lt;ref&gt;Lucian, ''Alexander'' 27; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 121–122. On Alexander, see: Robin Lane Fox, ''Pagans and Christians'' (Harmondsworth: Penguin, 1986), pp. 241–250.&lt;/ref&gt;, Сэвэрыян увёў легіён (мажліва, [[IX Гішпанскі легіён|IX Гішпанскі]]&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 278 n.19.&lt;/ref&gt;) у Армэнію. Аднак ля гораду Элегеі, па-за межамі Кападокіі ў вярхоўях Эўфрату, ён трапіў у пастку парцянскага вайскавода Хасроя. Пасьля некалькіх няўдалых спробаў уступіць у бой з праціўнікам Сэвэрыян скончыў жыцьцё самагубствам, а ягоны легіён быў цалкам зьнішчаны. Уся кампанія трывала толькі тры дні&lt;ref&gt;Dio 71.2.1; Lucian, ''Historia Quomodo Conscribenda'' 21, 24, 25; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 121–122.&lt;/ref&gt;. Пагроза вайны існавала і на іншых межах імпэрыі, як то ў [[Рымская Брытанія|Брытаніі]], [[Рэцыя|Рэцыі]] і [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]]&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 122.&lt;/ref&gt;. Марк быў непадрыхтаваным да такіх выпрабаваньняў. Падобна, што Антанін ня даў яму сапраўднага вайсковага досьведу. Як адзначае біёграф, за ўсе дваццаць тры гады панаваньня Антаніна Марк амаль увесь час быў побач зь ім у сталіцы, а не ў правінцыях, дзе большасьць папярэдніх імпэратараў атрымалі досьвед у дзяржаўных і вайсковых справах&lt;ref&gt;''HA Antoninus Pius'' vii.11; ''Marcus'' vii.2; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 103–104, 122.&lt;/ref&gt;.

Неўзабаве прыйшлі яшчэ больш трывожныя навіны, бо войска губэрнатара Сырыі пацярпела паразу ад парцянаў і адступіла&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.&lt;/ref&gt;. Дзеля ўмацаваньня ўсходняй мяжы былі накіраваныя падмацаваньні. Публіюс Юліюс Гемініюс Марцыян, сэнатар афрыканскага паходжаньня, які камандаваў асобным легіёнам у Віндабоне (сучасная [[Вена]]), быў выпраўлены ў Кападокію разам з аддзеламі дунайскіх легіёнаў&lt;ref&gt;''Corpus Inscriptionum Latinarum'' [https://web.archive.org/web/20120429223837/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+08,+07050&amp;r_sortierung=Belegstelle 8.7050]–[https://web.archive.org/web/20120429223843/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+08,+07051&amp;r_sortierung=Belegstelle 51]; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, на ўсход былі перакінутыя яшчэ тры легіёны. У выніку паўночныя межы імпэрыі стратэгічна апынуліся ў загрозьлівым стане. Памежным губэрнатарам загадалі пазьбягаць узброеных сутыкненьняў усюды, дзе гэта было магчыма&lt;ref&gt;''HA Marcus'' xii. 13; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.&lt;/ref&gt;. Дзеля замены губэрнатара Сырыі быў накіраваны [[Марк Аніюс Лібон (консул 161 году)|Марк Аніюс Лібон]], які даводзіўся стрыечным братам Марку Аўрэліюсу. Сваё першае консульства ён займаў у 161 годзе, таму ён меў, верагодна, крыху больш за трыццаць гадоў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=AE+1972,+00657&amp;r_sortierung=Belegstelle|загаловак=Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby|дата доступу=15.11.2011|копія=https://web.archive.org/web/20120429223919/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=AE+1972,+00657&amp;r_sortierung=Belegstelle|дата копіі=29.04.2012}}&lt;/ref&gt;. Як прадстаўнік роду патрыцыяў, ён ня меў значнага вайсковага досьведу. Марк абраў яго не таму, што палічыў асабліва таленавітым палкаводцам, а таму, што асабіста давяраў яму&lt;ref&gt;''HA Verus'' 9.2; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 125.&lt;/ref&gt;.

Марк правёў чатырохдзённы дзяржаўны адпачынак у [[Лядысполі|Альзіюме]], курортным мястэчку на ўзьбярэжжы [[Этрурыя|Этрурыі]]. Аднак ён быў занадта занепакоены дзяржаўнымі справамі, каб сапраўды адпачыць. Франтон даслаў Марку падборку матэрыялаў для чытаньня&lt;ref&gt;''De bello Parthico'' x. (= Haines 2.31), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 127.&lt;/ref&gt;, а таксама, каб суцішыць ягоныя трывогі наконт хады парцянскай вайны, доўгі і добра прадуманы ліст, насычаны гістарычнымі прыкладамі. Франтон нагадваў, што ў рымскай гісторыі ўжо здараліся няўдачы&lt;ref&gt;''De bello Parthico'' i–ii. (= Haines 2.21–23).&lt;/ref&gt;, але рымляне ўрэшце заўсёды перамагалі сваіх ворагаў. Узімку 161—162 гадоў надышлі паведамленьні пра тое, што ў Сырыі насьпявае паўстаньне. У выніку было пастаноўлена, каб Люцыюс Вэр асабіста ачоліў вайну супраць парцянаў. Меркавалася, што ён мацнейшы і здаравейшы за Марка і таму лепш здатны для вайсковай справы&lt;ref&gt;Dio, lxxi. 1.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.&lt;/ref&gt;. Біёграф Люцыюса высоўвае і іншыя матывы гэтай пастановы, бо Люцыюса жадалі адарваць яго распуснага ладу жыцьця, прывучыць да стрыманасьці, палепшыць ягоныя норавы празь цяжкасьці вайны і прымусіць усьвядоміць, што ён сапраўды імпэратар&lt;ref&gt;''HA Verus'' v. 8; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 123, 125.&lt;/ref&gt;. Сэнат ухваліў гэтае рашэньне, і летам 162 году Люцыюс выправіўся на ўсход. Марк заставаўся ў Рыме, бо, як адзначалася, «горад патрабаваў прысутнасьці імпэратара»&lt;ref&gt;''HA Marcus'' viii. 9, tr. Magie; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 123–126. On Lucius's voyage, see: ''HA Verus'' vi. 7–9; ''HA Marcus'' viii. 10–11; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 125–126.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Rilievo da monumento onorario di Marco Aurelio trionfo, 176-180.JPG|значак|Трыюмф Марка Аўрэліюса 176—180 гадоў.]]
Аднак, большую частку кампаніі Люцыюс правёў у [[Антыёхія|Антыёхіі]]. На пачатку вайны памёр Марк Аніюс Лібон, што справакавала зьяўленьне падазрэньняў, што да ягонай сьмерці мог быць датычны нават сам Люцыюс, але надзейных доказаў гэтага бракавала&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+03,+00199&amp;r_sortierung=Belegstelle|загаловак=Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby|дата доступу=15.11.2011|копія=https://web.archive.org/web/20120429224122/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+03,+00199&amp;r_sortierung=Belegstelle|дата копіі=29.04.2012}}&lt;/ref&gt;. Верагодна ўвосень 163 году або на пачатку 164 году, Люцыюс Вэр выправіўся ў [[Эфэс (горад)|Эфэс]], каб узяць шлюб з дачкой Марка Аўрэліюса Люцылай&lt;ref&gt;''HA Verus'' vii. 7; ''Marcus'' ix. 4; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', p. 72; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 163; cf. also Barnes, 'Legislation against the Christians', p. 39; 'Some Persons in the Historia Augusta', p. 142, citing the ''Vita Abercii'' 44ff.&lt;/ref&gt;. Марк, імаверна, прысьпешыў дату шлюбу, бо ўжо чуў пра іншую каханку Люцыюса&lt;ref&gt;''HA Verus'' 7.10; Lucian, ''Imagines'' 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131. Cf. Lucian, ''Imagines'', ''Pro Imaginibus'', ''passim''.&lt;/ref&gt;. Першапачаткова Марк, верагодна, меў намер суправаджаць дачку зь сьвітай ажно да Сьмірны. Паводле біёграфа, ён нават паведаміў пра гэта Сэнату&lt;ref&gt;''HA Verus'' 7.7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131.&lt;/ref&gt;. Аднак у выніку ён даехаў толькі да [[Брындызі|Брундызіюму]], дзе падарожнікі селі на карабель, які накіроўваўся на ўсход&lt;ref&gt;''HA Marcus'' ix. 4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131.&lt;/ref&gt;. Тым часам ваенныя дзеяньні разгортваліся пасьпяхова для рымлянаў. У 163 годзе была занятая армянская сталіца&lt;ref&gt;''HA Marcus'' ix. 1; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 162.&lt;/ref&gt;. Занятая рымлянамі Армэнія была перабудованая паводле рымскіх прынцыпаў кіраваньня. На армянскі трон быў пасаджаны новы кароль, які быў рымскім сэнатарам консульскага рангу і нашчадкам дынастыі Аршакідаў&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 280 n. 42; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.&lt;/ref&gt;. Магчыма, яго нават не каранавалі ў самой Армэніі.

Між тым, вайна з парцянамі ўсьцяж трывала. Рымскія войскі перайшлі [[Эўфрат]]&lt;ref&gt;Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 130; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.&lt;/ref&gt; ды яшчэ да канца 163 году рымляне занялі шэраг гарадоў на парцянскім беразе ракі&lt;ref&gt;Fronto, ''Ad Verum Imperatorem'' ii.1.3 (= Haines 2.133); Astarita, 41; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 130; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.&lt;/ref&gt;. У 165 годзе рымскае войска пачало поўнамаштабны наступ на [[Мэсапатамія|Мэсапатамію]]. [[Эдэса]] была паўторна занятая&lt;ref&gt;Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 163, citing ''Prosopographia Imperii Romani''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; M 169.&lt;/ref&gt;. Парцяне адступілі ў [[Нусайбін|Нісібіс]], але і гэты горад быў абложаны і захоплены рымлянамі. Да канца году войска, ачоленая Авідыюса Касіюсам, дасягнула дзьвюх галоўных сталіцаў Мэсапатаміі, як то [[Сэлеўкія|Сэлеўкіі]] на правым беразе [[Тыгр (рака)|Тыгру]] і [[Ктэсыфон]]у на левым. Ктэсыфон быў захоплены, а каралеўскі палац спалены. Жыхары Сэлеўкіі, якія па-ранейшаму ў значнай ступені былі пераважна [[грэкі|грэкамі]], самі адчынілі брамы перад рымлянамі. Тым ня менш горад быў разрабаваны, што сур’ёзна запляміла рэпутацыю Люцыюса Вэра. Пазьней пачалі шукаць або нават выдумляць апраўданьні для гэтага ўчынку. Афіцыйная рымская вэрсія сьцьвярджала, што жыхары Сэлеўкіі першымі парушылі сваю клятву вернасьці&lt;ref&gt;''HA Verus'' 8.3–4; Birley, 'Hadrian to the Antonines', 163. Birley cites R. H. McDowell, ''Coins from Seleucia on the Tigris'' (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1935), pp. 124ff., on the date.&lt;/ref&gt;. У 166 годзе армія Касіюса зноў рушыла ў паход, перайшла праз Тыгр і ўварвалася ў Мідыю&lt;ref&gt;Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 164, citing P. Kneissl, ''Die Siegestitulatur der römischen Kaiser. Untersuchungen zu den Siegerbeinamen des 1. und 2. Jahrhunderts'' (Göttingen, 1969), pp. 99 ff.&lt;/ref&gt;. 12 кастрычніка 166 году Марк абвесьціў двух сваіх сыноў, [[Марк Аніюс Вэр Цэзар|Аніюса Вэра]] і [[Комада]], афіцыйнымі спадкаемцамі імпэратарскай улады, надаўшы ім тытул цэзара.

=== Вайна з германцамі ===
[[Файл:Aurelius180AD.png|значак|зьлева|Межы Рымскай імпэрыі ў час сьмерці Марка Аўрэліюса.]]
Становішча на паўночнай мяжы імпэрыі выглядала ўсё больш трывожным, асабліва з улікам таго, што дасьведчаных губэрнатараў паступова замянялі сябры і сваякі імпэратарскай сям’і. Пачынаючы з 160-х гадоў, германскія плямёны і іншыя качавыя народы ўсё часьцей рабілі набегі на паўночныя межы [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]], асабліва ў [[Галія|Галію]] і праз [[Дунай]]. Імаверна, гэтая новая хваля міграцыі і нападаў была выкліканая ціскам іншых народаў, якія рухаліся з усходу. Першае буйное ўварваньне племені [[хаты (народ)|хатаў]] на тэрыторыю правінцыі [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]] было адбіта рымлянамі ў 162 годзе&lt;ref&gt;McLynn, ''Marcus Aurelius: A Life'', pp. 323–324.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Marcus Aurelius, aureus, AD 161-180, RIC III 362.jpg|значак|Аўрэўс Марка.]]
Значна больш небясьпечным стала ўварваньне 166 году, калі [[маркаманы]] з Багеміі, якія былі хаўрусьнікамі Рымскай імпэрыі яшчэ з 19 году, разам зь [[лянгабарды|лянгабардамі]] і іншымі германскімі плямёнамі пераправіліся праз Дунай&lt;ref&gt;Le Bohec, p. 56.&lt;/ref&gt;. Неўзабаве пасьля гэтага паміж Дунаем і Цісай на рымлянаў напала [[сарматы|сармацкае]] племя [[языгі|языгаў]]&lt;ref&gt;Grant, ''The Antonines: The Roman Empire in Transition'', p. 29.&lt;/ref&gt;. Яшчэ адной пагрозай сталі [[кастабокі]], якія рушылі з раёну [[Карпаты|Карпатаў]] і ўварваліся ў [[Мізія|Мізію]], Македонію і нават у Грэцыю.

Пасьля працяглай барацьбы Марку ўдалося адкінуць захопнікаў. Мноства прадстаўнікоў германскіх плямёнаў было паселенае ў памежных рэгіёнах імпэрыі, у тым ліку ў [[Дакія|Дакіі]], [[Панонія|Паноніі]], Германіі і нават у самой Італіі. Такая практыка была звыклай для Рыму, але гэтым разам маштабы перасяленьня былі такімі вялікімі, што паўсталі пляны стварыць дзьве новыя памежныя правінцыі на левым беразе Дунаю — Сарматыю і Маркаманію. Гэтыя тэрыторыі павінны былі ахапіць землі сучасных [[Чэхія|Чэхіі]], [[Славаччына|Славаччыны]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыны]]. Аднак палітыка перасяленьня несла і свае небясьпекі. Частка германцаў, якіх пасялілі ў [[Равэнна|Равэньне]], узьняла паўстаньне і нават здолела захапіць горад. Пасьля гэтага Марк адмовіўся ад ідэі далейшага перасяленьня барбарскіх народаў у Італію і нават выслаў тых, хто ўжо быў туды пераселены&lt;ref&gt;Dio, lxxii.11.4–5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 253.&lt;/ref&gt;. У 168 годзе абодва імпэратары распачалі новую вайсковую кампанію. Яны здолелі выкінуць маркаманаў і квадаў з раёну [[Аквілея|Аквілеі]]. Аднак падчас вяртаньня ў Рым Люцыюс Вэр захварэў і памёр у студзені або лютым 169 году. Найбольш верагодна, што прычынай сьмерці стала эпідэмія чумы, якая ў той час усчалася ў імпэрыі&lt;ref&gt;{{кніга|імя=M. C.|прозьвішча=Bishop|спасылка=https://books.google.com/books?id=ZDdjDwAAQBAJ&amp;pg=PT149|загаловак=Lucius Verus and the Roman Defence of the East|выдавецтва=Pen and Sword|старонкі=120–122|isbn=978-1-4738-4945-7}}&lt;/ref&gt;.

=== Сьмерць і пераемнасьць ===
Марк Аўрэліюс памёр 17 сакавіка 180 году ў веку 58 гадоў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72*.html|загаловак=Dio 72.33.|копія=https://web.archive.org/web/20230408220149/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72%2A.html|дата копіі=08.04.2023}}&lt;/ref&gt;. Прычына ягонай сьмерці застаецца невядомай. Вядома, што ён памёр калі стаяў лягерам альбо ў Віндабоне (сучасная [[Вена]]), альбо паблізу Сырміюму (сучасная [[Срэмска-Мітравіца]]). Адразу пасьля сьмерці Марк быў абагаўлёны. Ягоныя парэшткі былі крэмаваныя, а прах перавезены ў Рым і зьмешчаны ў маўзалей Адрыяна (сёньняшні [[Замак Сьвятога Анёла]]), дзе ён захоўваўся ажно да разгрому Рыму [[вэстготы|вэстготамі]] ў 410 годзе. Ягоныя перамогі ў войнах супраць [[германцы|германцаў]] і [[сарматы|сарматаў]] былі ўганараваныя ўзьвядзеньнем у Рыме калёны Марка Аўрэліюса і храму Марка Аўрэліюса. Шэраг гісторыкаў лічыць, што па сьмерці Марка Аўрэліюса завяршылася эпоха ''Pax Romana'', то бок працяглы пэрыяд адноснага міру, стабільнасьці і росквіту Рымскай імпэрыі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/998 Працы пра Марка Аўрэліюса]. Gutenberg.
* [https://librivox.org/author/4398 Працы пра Марка Аўрэліюса] LibriVox.
* [http://www.iep.utm.edu/marcus/ Марк Аўрэліюс] на Internet Encyclopedia of Philosophy.

{{Рымскія імпэратары}}

[[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]]</text>
      <sha1>l13jsr93ja5e1w4e56n4pvkrlywmxl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Нарадзіліся ў 121 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>304527</id>
    <revision>
      <id>2698947</id>
      <timestamp>2026-11-05T17:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]]</comment>
      <origin>2698947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="tmvh1ayq2f419spz95y1i89otf28iz3" xml:space="preserve">{{Нарадзіліся год|12|1}}</text>
      <sha1>tmvh1ayq2f419spz95y1i89otf28iz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Памерлі ў 180 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>304528</id>
    <revision>
      <id>2698950</id>
      <timestamp>2026-11-05T17:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]]</comment>
      <origin>2698950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="hj5cmzm2bju29e25f2hoc7e50pk0qcl" xml:space="preserve">{{Памерлі год|18|0}}</text>
      <sha1>hj5cmzm2bju29e25f2hoc7e50pk0qcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адрыян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304529</id>
    <revision>
      <id>2698972</id>
      <timestamp>2026-11-05T21:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://ru.wikipedia.org/wiki/Адриан?oldid=155540377</comment>
      <origin>2698972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21409" sha1="lp96marwo8d53izjdzw5m1pki58shhz" xml:space="preserve">{{Манарх}}
'''Пу́бліюс Э́ліюс Трая́н Адрыя́н''' ({{мова-la|Publius Aelius Traianus Hadrianus}}; 24 студзеня 76 — 10 ліпеня 138) — [[Сьпіс імпэратараў Рымскай імпэрыі|рымскі імпэратар]] у 117—138 гадах. Быў адным з кіраўнікоў, якіх пазьней назвалі «пяцьцю добрымі імпэратарамі». Трыбунскую ўладу атрымліваў 22 разы. Імпэратарам быў абвешчаны два разы ў 117 і 135 гадах. Быў консулам у 108, 118 і 119 гадах. Згодна з хрысьціянскім паданьнем, менавіта імпэратар Адрыян быў ініцыятарам пакутніцкай сьмерці хрысьціянскіх сьвятых [[Вера, Надзея, Любоў і іхняя маці Сафія|Веры, Надзеі, Любові і іхняй маці Сафіі]].

== Раньнія гады і кар’ера ==
Адрыян нарадзіўся 24 студзеня 76 году ў [[Італіка|Італіцы]]. Як мяркуецца, у веку чатырох гадоў ён суправаджаў сваіх бацькоў у [[Азія|Азію]]{{Зноска|Birley|1997|Birley|14—15}}. У веку дзесяці гадоў будучы імпэратар страціў бацьку. Пасьля гэтага Адрыянам апекаваліся два ягоныя ўплывовыя землякі [[Марк Ульпіюс Траян]] і [[Публіюс Ацыліюс Атыян]]. У 87 ці 88 годзе ён пачаў вывучаць граматыку і ўжо тады выявіў асаблівую цікавасьць да грэцкай літаратуры, атрымаўшы мянушку «маленькі грэк» ({{мова-el|Graeculus|скарочана}}){{Зноска|Birley|1997|Birley|16—17}}.

У 90 годзе ён вярнуўся ў Італіку, дзе быў прылічаны да калегіі ювэнаў{{Зноска|Birley|1997|Birley|23}}. У 93 годзе Траян адклікаў Адрыяна назад у [[Рым]]. У тым жа годзе Адрыян стаў [[дэцэмвір]]ам у суд, пасьля чаго быў прызначаны прэфэктам лацінскіх фэрыяў, а затым атрымаў пасаду сэвіра турмы рымскіх вершнікаў. У 94—95 гадах ён служыў трыбунам [[II Дапаможны легіён|II Дапаможнага легіёна]]. У 96 годзе Адрыян быў трыбунам [[V Македонскі легіён|V Македонскага легіёна]], які ў той час месьціўся ў Ніжняй Мізіі{{Зноска|Rohden|1893|Rohden|497.23}}.

У кастрычніку 97 году Адрыян быў накіраваны ў [[Верхняя Германія|Верхнюю Германію]], каб паведаміць Траяну аб ягоным усынаўленьні [[Марк Какцэюс Нэрва|Нэрвам]]. На нейкі час ён застаўся ў гэтай правінцыі, заняўшы пасаду трыбуна [[XXII Першародны легіён|XXII Першароднага легіёна]]. У канцы студзеня 98 году ён прыбыў у Верхнюю Нямеччыну і паведаміў Траяну, які тады быў у Калёніі Агрыпіны (сучасны [[Кёльн]]), аб сьмерці Нэрвы. Аднак праз інтрыгі [[Люцыюс Юліюс Урс Сэрвіян|Сэрвіяна]], які распавёў імпэратару пра ягоныя пазыкі і затраты, Адрыян часова трапіў у няласку. Але неўзабаве пры дапамозе [[Люцыюс Ліцыніюс Сура|Люцыюса Ліцыніюса Суры]] ён павярнуў добразычлівасьць Траяна, роўна як і ягонай жонкі, [[Пампэя Плятына|Пампэі Плятыны]], нават у яшчэ большай ступені. Карыстаючыся ласкай імпэратарскай пары, блізу 100 году ўзяў шлюб зь [[Вібія Сабіна|Вібіяй Сабінай]], стрыечная ўнучка Траяна{{Зноска|Rohden|1893|Rohden|497.23—498.23}}.

[[Файл:Hadrianus coin - 119.jpg|значак|зьлева|[[Дэнар]] з выявай Адрыяна, выбіты ў 119 годзе ў гонар ягонага трэцяга консульства.]] 
У 101 годзе Адрыян атрымаў квэстуру ў якасьці кандыдата ад прынцэпса. 10 сьнежня таго ж году ён заступіў на пасаду народнага трыбуна, займаючы гэтую пасаду цягам наступнага году{{Зноска|Birley|1997|Birley|47}}. Ён суправаджаў Траяна падчас [[Першы дакійскі паход Траяна|Першай Дакійскай вайны]] і быў двойчы ўзнагароджаны за адвагу. У 107 годзе, будучы легатам-прапрэтарам [[Верхняя Панонія|Верхняй Паноніі]], Адрыян пасьпяхова змагаўся супраць [[сарматы|сарматаў]] і ў наступным годзе быў прызначаны консулам-суфэктам разам з [[Марк Трэбацыюс Прыск|Трэбацыюсам Прыскам]]. Прыкладна ў той жа час ён таксама быў залічаны ў жрэцкія калегіі [[аўгусталы|аўгусталаў]] і [[эпулёны|эпулёнаў]]{{Зноска|Rohden|1893|Rohden|499}}. У 112 годзе Адрыян наведаў Атэны і там быў абвешчаны [[архонт]]ам. Празь некалькі гадоў ён ваяваў у [[Вялікая Армэнія|Армэніі]] і [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]], легатам пры штабе Траяна, але ня зьдзейсьніў анічога выбітнага{{Зноска|Birley|1997|Birley|68}}. Аднак калі ў 117 годзе намесьнік [[Сырыя (рымская правінцыя)|Сырыі]] быў выпраўлены ў [[Дакія|Дакію]] сьцішыць узьніклыя там беспарадкі, Адрыян быў прызначаны на ягоную пасаду, што дало яму мажлівасьць аднаасобна ўзяць камандаваньне над войскамі{{Зноска|Birley|1997|Birley|75}}.

Траян, які цяжка захварэў да таго часу, пастанавіў сабе вярнуцца ў Рым, але здолеў трапіць толькі да [[Кілікія|кілікійскага]] гораду Сэлінунт, дзе хвароба зашкодзіла яму трымаць шлях. Яго даглядала жонка, Плятына, адная з прыхільніцаў Адрыяна, які быў адным зь відавочных кандыдатаў у пераемнікі Траяна, аднак ня быў ім фармальна ўсыноўлены. Паміраючы Траян усынавіў Адрыяна, але паколькі дакумэнт быў падпісаны Плятынай, мяркуюць, што Траян да гэтага моманту быў ужо мёртвы{{Зноска|Speller|2003|Speller|25}}. Адрыян даведаўся пра сьмерць Траяна 11 жніўня 117 году&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Александр Кравчук|загаловак=Галерея римских императоров|адказны=пер. с польск. В. С. Селивановой|месца=М.|выдавецтва=Астрель|год=2010|сэрыя=Историческая библиотека}}&lt;/ref&gt;, сырыйскія легіёны абвесьцілі яго імпэратарам, але ён вымушаны быў на некаторы час затрымацца ў Сырыі, паколькі гэтага патрабавала няпростая сытуацыя.

== Кіраваньне ==
[[Файл:Hadrian Arc Pan.jpg|значак|зьлева|Адрыянава арка ў сучаснай Ярданіі.]]
Адрыянава палітыка моцна адрозьнівалася ад прынцыпаў, якіх трымаўся Траян. Галоўным чынам Адрыян адмовіўся ад [[Асырыя (рымская правінцыя)|Асырыі]] і Мэсапатаміі, вярнуўшы іх парцянам. Армэнія таксама выйшла з складу правінцыяў і набыла статус пратэктарата Рыму. Разьвязаўшы ўсе праблемы на Ўсходзе, імпэратар увосень 117 году пакінуў [[Антыёхія|Антыёхію]]. Аднак, ён накіраваўся ня ў Рым, а ў нiзавiны [[Дунай|Дунаю]], дзе патрабавалася ўтаймаваць [[раксаланы|раксаланаў]], якія парушалі межы Дакіі. Сюды прыбылі ганцы з сталіцы з паведамленьнем, што ў Італіі была выкрытая змова, якую ачоліў [[Люзіюс Квіет]] і Траянавыя паплечнікі. Неўзабаве сам Квіет за гэта быў пакараны. Але засьцярогі, што Адрыян будзе кіраваць на ўзор [[Нэрон]]а або [[Калігула|Калігулы]], ня спраўдзіліся. Адрыян зьявіўся ў Рыме ўлетку 118 году, дзе яго сустрэлі зь вялікім імпэтам. Акрамя традыцыйных відовішчаў, учынілі і пасьмяротны праезд Траяну, чыя статуя была ўсталяваная на калясьніцу.

=== Вандроўкі ===
У сталіцы Адрыян быў тры гады. Пасьля гэтага ён накіраваўся ў сваё першае падарожжа ў [[Галія|Галію]] і ў правінцыі на [[Райн]]е і Дунаі. У трыкутніку паміж гэтымі рэкамі імпэратар умацаваў сыстэму фартыфікацыяў. На наступны год ён трапіў у [[Рымская Брытанія|Брытанію]], дзе ўсчаліся працы па будаваньню [[Адрыянаў мур|Адрыянава муру]]. У 122 годзе імпэратар вярнуўся ў Галію. На поўдні ў Нэмаўсе (сучасны [[Нім]]) ён узьвёў храм у гонар імпэратаркі Пампэі Плятыны, якая да таго сканала.

[[Файл:Emperor Hadrian Louvre Ma3131.jpg|значак|Бюст Адрыяна ў дасьпехах. [[Люўр]].]]
Зіму 122—123 гадоў Адрыян правёў у Гішпаніі, адкуль скіраваўся ў Афрыку, а менавіта ў Маўрытанію. Там яму прыйшла вестка пра загрозу вайны з Парцянскай імпэрыяй, таму ён шпарка пакінуў афрыканскі кантынэнт. Адрыян здолеў прадухіліць баявыя дзеі шляхам перамоваў, пасьля чаго наведаў Антыёхію і [[Пальміра|Пальміру]]. У 124 годзе імпэратар аб’езьдзіў балканскія правінцыі Рыму. Ім быў закладзены горад [[Эдырнэ|Адрыянопаль]] у [[Тракія|Тракіі]]. Узімку 124—125 гадоў ён надумаў пабавіць час у [[Атэны|Атэнах]]. Налета ён прыняў пасьвячэньне ў [[Элеўсінавыя містэрыі|Элеўсінавых містэрыях]]. У Італію Адрыян вярнуўся праз [[Сыцылія|Сыцылію]], дзе ён зьдзейсьніў узыходжанне на вулькан [[Этна|Этну]], адкуль цешыўся заходам сонца.

У Рыме імпэратар прабыў да лета 128 году, а потым зноў выправіўся ў [[Афрыка|Афрыку]]. У [[Нумідыя|Нумідыі]] ён праінспэктаваў вайсковы лягер і назіраў за вучэньнямі пяхоты і вершнікаў. Потым праз Малую Азію накіраваўся ў Сырыю, дзе ўзышоў на гару Касіяс. У 130 годзе Адрыян наведаў [[Ерусалім]], які быў у руінах з 70 году. Ён пастанавіў узьвесьці на гэтым месцы новы горад пад назовам Калёнія-Элія-Капіталіна, а на месцы [[Саламонаў храм|Саламонавага храма]] загадаў пабудаваць храм у гонар [[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэра]] [[Капіталіюм|Капіталійскага]]. Потым шлях імпэратара пралягаў у [[Рымскі Эгіпет|Эгіпет]], дзе ў [[Ніл]]е патануў ягоны ўлюбёнец [[Антынай]]. 21 лістапада 130 году імпэратар наведаў помнік [[Калёсы Мэмнону]]. Зваротны шлях быў праз Сырыю і Малую Азію. А калі Адрыян зьбіраўся з Атэнаў выправіцца ў Рым, яму прыйшла вестка аб новым паўстаньні [[юдаізм|юдэяў]], якое было здушанае зь вялікай цяжкасьцю.

=== Вайсковыя справы ===
[[Файл:Milecastle 39 on Hadrian's Wall.jpg|значак|зьлева|Частка Адрыянава муру ў паўночнай Ангельшчыне.]]
За Адрыянам была пабудаваная магутная сыстэма абарончых умацаваньняў. Найбольш вядомым стаў [[Адрыянаў мур]] у Брытаніі працягласьцю 117 км. Асаблівая ўвага таксама была нададзеная райнскай і дунайскай межам. Было разбудавана мноства крэпасьцяў, вартаўнічых вежаў, пастаўлены лягеры, злучаныя мурамі і дарогамі, якімі ў выпадку ўварваньня [[барбары|барбараў]] маглі хутка падысьці падмацаваньні. З барбарскага боку былі раскапаныя равы і дарога.

У такой сытуацыі частка легіёнаў усё больш замацоўвалася на межах, робячыся менш рухомай. За Адрыянам у легіёны пачалі залучаць мясцовых жыхароў правінцыяў, якія яшчэ нядаўна ўважаліся за барбараў. Да таго жа зьявілася новае лёгкае падразьдзяленьне, якое складалася зь мясцовага апалчэньня, якое звалася нумэрамі. Дзель выхадцаў з Італіі ў войску скарацілася.

Агулам у гэты час рымскае войска страшыла барбараў, таму яны не наважваліся парушаць мяжу, таму кіраваньне Адрыяна было спакойным, за выняткам невялікіх памежных канфліктаў. Галоўнай жа ваеннай кампаніяй Адрыяна стала здушэньне [[паўстаньне Бар-Кохбы|юдэйскага паўстаньня 131—135 гадоў]]. Да паўстанцаў у [[Палестына|Палестыне]] далучыліся супляменьнікі з Эгіпту і Лібіі. Доўгі час рымскае войска не магло дамагчыся посьпеху, а паўстанцы нават захапілі Ерусалім ды ўмацавалі шмат фартэцыяў. На здушэньне паўстаньня з Брытаніі быў накіраваны найлепшы вайскавод таго часу [[Сэкст Юліюс Сэвэр]]. Пазьбягаючы буйных бітваў, ён атачаў і зьнішчаў зморам адную крэпасьць за іншай. У выніку Ерусалім быў захоплены і разбураны, а правадыр паўстанцаў [[Бар-Кохба]] загінуў. Толькі ў баях загінула 580 тысяч габрэяў, захоплена 985 вёсак і 50 крэпасьцяў. Адрыян ня стаў прымаць ад [[Сэнат (Рымская імпэрыя)|Сэнату]] трыюмф, затое прыняў ад войска другі раз тытул імпэратара. Пасьля гэтага паўстаньня буйных выступаў у Палестыне больш не было. Габрэі імпэрыі былі абкладзеныя яшчэ большымі падаткамі.

=== Апошнія гады ===
[[Файл:P1150162 Louvre empereur Hadrien Br4547 rwk.jpg|значак|Бронзавы пасьмяротны партрэт Адрыяна.]]
Апошнія два з паловай гады свайго жыцьця Адрыян быў у [[Італія (рымская правінцыя)|Італіі]], бавячы час у сваёй [[Адрыянава віла|раскошнай віле]] ў [[Тывалі]], дзе ён назьбіраў рэдкія творы мастацтва і прыродныя дзівосы з усяго сьвету. У апошнія гады жыцьця ягоная псыхічная няўраўнаважанасьць узмацнілася, таму ён пакутваў ад хваравітай мэлянхоліі і, сярод іншага, глыбока смуткаваў па Антынаю. У 136 годзе, ня маючы ўласных дзяцей, Адрыян усынавіў маладога [[Люцыюс Эліюс Цэзар|Люцыюса Цэёніюса Комада Вэра]], які анічым не вылучаўся акрамя сваёй прыгажосьці, аднак той хутка памёр ужо ў 138 годзе. У роспачы імпэратар усынавіў Антаніна Піюса і абвесьціў яго сваім спадчыньнікам пры ўмове, што Антанін, у сваю чаргу, усыновіць фаварытаў імператара, як то [[Марк Аўрэліюс|Марка Эліюса Аўрэліюса Вэра]] і [[Люцыюс Вэр|Люцыюса Эліюса Вэра]], то бок 17-гадовага і 8-гадовага сыноў памерлага спадчыньніка. Антанін, чые ўласныя сыны памерлі, выканаў волю імпэратара.

Адрыян памёр у 138 годзе і быў пахаваны ў велічным круглым маўзалеі на беразе [[Тыбр]]у. Сэнат спачатку не жадаў ушаноўваць Адрыяна як бога, але Антанін пераканаў сэнатараў абагавіць яго, пагражаючы ўласна адмовіцца ад імпэратарскага трона.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Birley, Anthony R.|загаловак=Hadrian. The restless emperor|месца=L.|выдавецтва=Routledge|год=1997|isbn=0-415-16544-X|ref=Birley}}
* {{артыкул|аўтар=Rohden P.|загаловак=Aelius 64|выданьне=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|год=1893|том=I|ref=Rohden}}
* {{кніга|аўтар=Speller, Elizabeth|загаловак=Following Hadrian: a second-century journey through the Roman Empire|месца=L.|выдавецтва=Review|год=2003|isbn=0-7472-6662-X|ref=Speller}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.wildwinds.com/coins/ric/hadrian/t.html Адрыянавы манэты].
* [https://www.newadvent.org/cathen/07104b.htm Адрыян]. Catholic Encyclopedia.

{{Рымскія імпэратары}}

[[Катэгорыя:Рымскія імпэратары]]</text>
      <sha1>lp96marwo8d53izjdzw5m1pki58shhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Нарадзіліся ў 76 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>304530</id>
    <revision>
      <id>2698973</id>
      <timestamp>2026-11-05T21:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]]</comment>
      <origin>2698973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="p2scctqxxrj5n1oiqu9o21xosd8eiel" xml:space="preserve">{{Нарадзіліся год|7|6}}</text>
      <sha1>p2scctqxxrj5n1oiqu9o21xosd8eiel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Памерлі ў 138 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>304531</id>
    <revision>
      <id>2698974</id>
      <timestamp>2026-11-05T21:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]]</comment>
      <origin>2698974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="ayox7wjd6h80bexc6dloh8y0i1tj8lu" xml:space="preserve">{{Памерлі год|13|8}}</text>
      <sha1>ayox7wjd6h80bexc6dloh8y0i1tj8lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольга Фёдарава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304532</id>
    <revision>
      <id>2699065</id>
      <timestamp>2026-11-06T07:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <comment>[[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]]</comment>
      <origin>2699065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5504" sha1="o98l8pg9j4nun9qrhmiv1h1nbmm8qsu" xml:space="preserve">'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — беларуская мастачка, дырыгэнтка, настаўніца, дзяячка беларускай грамады Вільні. У крыніцах і каталёгах яна часта сустракаецца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі браты Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка Віленскай беларускай гімназіі&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам з Я. Багдановічам. Пазьней паступіла ў Віленскі ўнівэрсытэт. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “маляваньне, каліграфія”.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы хор, якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;. 

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у Віленскай беларускай сэмінарыі.

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг Вяльлі” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя акварэльлю.

Мужам мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, сьпявак і кампазытар духовай музыкі.

Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах. 

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==</text>
      <sha1>o98l8pg9j4nun9qrhmiv1h1nbmm8qsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699066</id>
      <parentid>2699065</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзеныя катэгорыі.</comment>
      <origin>2699066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6891" sha1="stitp3aq1mudsawf4rx6bwdokef5dqy" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах яна часта сустракаецца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі браты Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;. 

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]].

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі.

Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах. 

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>stitp3aq1mudsawf4rx6bwdokef5dqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699067</id>
      <parentid>2699066</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <origin>2699067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6931" sha1="manvxmafwory7shewj5p31wq1iziy66" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах ейныя прозьвішча і імя часта падаюцца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі [[Брат|браты]] Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;. 

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]].

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі.

Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах. 

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>manvxmafwory7shewj5p31wq1iziy66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699124</id>
      <parentid>2699067</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзеная спасылка.</comment>
      <origin>2699124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7285" sha1="serfu5vx1u5m0q3n1ryncn4khj6xdei" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах ейныя прозьвішча і імя часта падаюцца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі [[Брат|браты]] Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Уладзіслаў Гарбацкі, Яшчэ адна забытая беларуская мастачка Вільні: гісторыя Вольгі Фёдаравай, Новы Час, 06.11.2026, https://novychas.online/asoba/jaszcze-adna-zabytaja-belaruskaja-mastaczka-vilni&lt;/ref&gt;.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;. 

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>serfu5vx1u5m0q3n1ryncn4khj6xdei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699125</id>
      <parentid>2699124</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <origin>2699125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7349" sha1="1609uf9qhrecsf7fvkvrzbo1k6yzq8m" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах ейныя прозьвішча і імя часта падаюцца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі [[Брат|браты]] Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Уладзіслаў Гарбацкі, Яшчэ адна забытая беларуская мастачка Вільні: гісторыя Вольгі Фёдаравай, Новы Час, 06.11.2026, https://novychas.online/asoba/jaszcze-adna-zabytaja-belaruskaja-mastaczka-vilni&lt;/ref&gt;.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;. 

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. [[Файл:Магілка Вольгі Фёдаравай.jpg]] 

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>1609uf9qhrecsf7fvkvrzbo1k6yzq8m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>