Украіна

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be-tarask">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпэдыя</sitename>
    <dbname>be_x_oldwiki</dbname>
    <base>https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мэдыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Спэцыяльныя</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Абмеркаваньне</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Гутаркі ўдзельніка</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпэдыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Абмеркаваньне Вікіпэдыі</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Абмеркаваньне файла</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Абмеркаваньне MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблён</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Абмеркаваньне шаблёну</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Дапамога</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Абмеркаваньне дапамогі</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Абмеркаваньне катэгорыі</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Абмеркаваньне парталу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Абмеркаваньне модулю</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Украіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3073</id>
    <revision>
      <id>2699161</id>
      <parentid>2699075</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132736" sha1="m3hu5nkhzf6qnsdk3pjo9vfb79g7it1" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Краіна
|Назва                 = Украіна
|НазваЎРоднымСклоне    = Украіны
|НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна
|Сьцяг                 = Flag of Ukraine.svg
|Герб                  = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
|НацыянальныДэвіз      =
|Месцазнаходжаньне     = Europe-Ukraine (with Crimea).svg
|АфіцыйнаяМова         = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца               = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад      = Кіеў
|ТыпУраду              = Парлямэнцка-&lt;br/&gt;прэзыдэнцкая рэспубліка&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
|ПасадыКіраўнікоў      = &lt;br /&gt;[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў       = [[Уладзімер Зяленскі]]&lt;br /&gt;[[Дзяніс Шмыгаль]]
|Плошча                = 603 628
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е
|АдсотакВады           = 7%
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е
|Насельніцтва          = 45 439 822&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]&lt;/ref&gt;
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76
|ГодАцэнкіСУП          = 2008
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е
|СУП                   = $337,268 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $7342
|Валюта                = [[Грыўна]]
|КодВалюты             = UAH
|ЧасавыПас             = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]]
|ЧасРозьніцаUTC        = +2
|ЧасавыПасУлетку       = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]]
|ЧасРозьніцаUTCУлетку  = +3
|НезалежнасьцьПадзеі   = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
|НезалежнасьцьДаты     = &lt;br /&gt;24 жніўня 1991
|ДзяржаўныГімн         = Ще не вмерла України
|АўтамабільныЗнак      = UA
|ДамэнВерхнягаЎзроўню  = ua
|ТэлефонныКод          = 380
|Дадаткі               = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]]
|Лацінка=Ukraina}}
[[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Ўкраіна як  «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасьціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]]
'''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні.

Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}}
Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва.

Слова краіны  («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне &quot;тэрыторыя фэадальнага княства&quot;, а затым - &quot;тэрыторыя Русі&quot;. Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне &quot;аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства&quot;, а затым - &quot;аддзеленая частка тэрыторыі Русі&quot;. З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя.

А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History &amp; Geography | Facebook]&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}}
Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў.

=== Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) ===
На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у.

На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала.

=== Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]].

З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот.
[[Файл:МовиГікманМаркс1907Фрагмент.jpg|значак|Этнонім Русіны дастасавальны да Ўкраіны і ўкраінцаў на мапе 1907]]
З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы.

У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной.

Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў.

=== Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) ===
Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам.

У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў.
[[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]]
У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну.

З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы.
[[Файл:Location Zaporizhian Host.png|зьлева|значак|192x192пкс|Межы [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1649—1654)]]
З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам.

На тэрыторыі [[Запарожжа]], каля вострава [[Хортыца]] знаходзілася [[Запароская Сеч]], якая ўзьнікла ў ходзе калянізацыі Сярэдняга Прыдняпроўя фэадаламі [[ВКЛ|Вялікага княства Літоўскага]], пашырэньнем прыгоннага і нацыянальнага гнёту, і прабуджэньнем самасьвядомасьці ўкраінскага народу.&lt;ref&gt;Запорожская Сечь // БСЭ, 1972&lt;/ref&gt;

У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. 

[[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]]
Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. у Рэчы Паспалітай узьнікла ўкраінская казачая аўтаномія [[Гетманшчына]]. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў.
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]]
Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе [[Гетманшчына]] была скасавана ўказам імпэратрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасьці Сьвятой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў.

У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст.

Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе.

=== Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) ===
[[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]]
З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі).

У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў&lt;ref&gt;Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;&lt;/ref&gt;

Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці ўкраінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]).

[[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]]
Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў.

Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:&lt;blockquote&gt;Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Zlota HRAMOTA.jpg|значак|Залатая грамата]]
[[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]]
[[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|сьцяг паўстання 1863-1864 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]]
У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў.

У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу.

[[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]]
На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася.
[[Файл:Наймолодший путник Нусьо Дорожинський з паломницьким прапором.jpg|зьлева|значак|289x289пкс|хлопчык з паломніцкім зь [[Сьцяг Украіны|сіне-жоўтым сьцягам]] з [[Рускае ваяводзтва|руськім львом]], 1906 г.&lt;ref&gt;&quot;Пропамятна книга першого руско-народного паломництва въ Святу Землю&quot;, 1907 р&lt;/ref&gt;]]
З прычыны [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Рэчы Паспалітай]] ў 1772 годзе ў склад уладаньняў [[Габсбургі|Габсбургаў]] - Аўстрыйскай імпэрыі - адышлі Затор і [[Асьвенцім (горад)|Асьвенцым]], частка [[Малая Польшча|Малой Польшчы]], якая ўключае паўднёвую частку [[Кракаўскае ваяводзтва (1920—1939)|Кракаўскага]] і Сандамірскага ваяводзтваў, часткі [[Белскае ваяводзтва|Бельскага ваяводзтва]] і [[Рускае ваяводзтва]]. У агульнай складанасьці аўстрыйскія набыцьці склалі 83 тыс. км ² і 2 млн 600 тыс. чалавек. Сталіцай новай аўстрыйскай правінцыі, названай Каралеўствам Галіцыі і Ладамерыі, быў прызначаны горад [[Львоў]].
[[Файл:Ruthenian (Ukrainian) and Polish flags in Lviv, 1848.jpg|значак|253x253пкс|Ілюстрацыя ўзьняцьцё польскага і [[Сьцяг Украіны|русінскага]] (украінскага) сьцягоў на будынку львоўскага магістрата падчас галіцкай «Вясны народаў»]]
У 1781 годзе дэкрэтам імпэратара Сьвятай Рымскай імпэрыі Ёсіфа II было ўстаноўлена &quot;Права верацярпімасьці&quot;. Русінскія шляхцічы і сьвятары здабылі роўныя правы і магчымасьці са шляхтай іншых хрысьціянскіх канфэсій.
[[Файл:Vistnyk.GIF|зьлева|значак|224x224пкс|Саюз вызвалення Украіны]]
У ўнівэрсытэтах Аўстрыі, пачынаючы з 16-га стагодзьдзя, вучыліся ўкраінскія студэнты. Іх паток значна зрос з 1772 г., калі заходноукраїнські землі Галічына і Букавіна увайшлі ў склад Габсбурскай манархіі. Гэта ў вялікай ступені пазытыўна паўплывала на палітычнае і культурнае падняцьце гэтых земляў, зумовіла іх хуткае нацыянальнае разьвіцьцё і тую ролю, якую яе адыграла Галічына ў часы гніту царскай Расіі ў Цэнтральнай і Ўсходняй Украіне.&lt;ref&gt;[https://history.org.ua/JournALL/journal/2005/5/5-2005.pdf 5-2005.qxd]&lt;/ref&gt;

Асаблівую цікавасьць украінскай праблемай выявіла Аўстрыя падчас першай сусьветнай вайны, калі ў 1914 г. за яе сприяньня быў створаны Саюз вызвалення Украіны. У 1918 г. Аўстра-Вугоршчына ўстанавіла сувязі з маладой [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавай]], падпісаўшы зь ёю [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|Берасьцейскі мір]]. Аўстрыя і Ўкраіна абменяліся пасламі.&lt;ref&gt;[https://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1145-8/12.pdf Microsoft Word - A-tit.doc] Нариси історії української революції 1917—1921 років &amp;#x5B;Текст&amp;#x5D;: у 2 кн./редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Нац. акад. наук України, Ін-т історії України. — К.: Наукова думка, 2011. Кн. 1/&amp;#x5B;В. Ф. Верстюк (кер.) та ін.&amp;#x5D;. — 2011. — 390 с. — Бібліогр.: с. 372—387. — 1000 экз&lt;/ref&gt;

=== Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) ===
{{Глядзіце таксама|Украінская рэвалюцыя|Гетманскі пераварот (1918)|Савецкая акупацыя Ўкраіны|Галадамор ва Ўкраіне}}
[[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]]
[[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]]
Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня.
[[Файл:Украинская галицкая армия флаг.jpg|значак|Украінская [[галіцкая армія]] 1918|208x208пкс]]
17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня.

У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. 
[[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]]
[[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]]
Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну.

29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў, з-за незадаволенасьці кансэрватыўных сілаў сацыялістычнай палітыкай [[Украінская цэнтральная рада|Рады]], адбыўся дзяржаўны пераварот. [[Украінская цэнтральная рада|Цэнтральная рада]] была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі кансэрватыўную аўтарытарную [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з Гетманам ўсяе Ўкраіны [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. Улада Скарападзкага, як паказалі падзеі канца 1918 году, трымалася выключна на штыках [[Цэнтральныя дзяржавы|акупацыйных войскаў]].
[[Файл:Hetman Skoropadsky and Emperor Wilhelm II. September 1918.jpg|значак|190x190пкс|Гетман [[Павал Скарападзкі|Скарападзкі]] і імпэратар [[Вільгельм II|Вільґельм II]] у [[Касэль|Касэлі]]]]
[[Украінская дзяржава|Другая гетманшчына]] абавязалася вывозіць хлеб у [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччыну]] і іншыя краіны [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацьвярнога саюза]]. Больш жорсткая зьнешняя палітыка прывялі да вызначанай стабілізацыі жыцьця ўнутры краіны&lt;ref&gt;''Orest Subtelny.'' Ukraine: A History. — Toronto: University of Toronto Press, 1988. — [[Спэцыяльныя:BookSources/0-8020-5808-6|ISBN 0-8020-5808-6]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Serhy Yekelchyk.'' Ukraine: birth of a modern nation. — Oxford University Press, 2007. — [[Спэцыяльныя:BookSources/978-0-19-530546-3|ISBN 978-0-19-530546-3]]&lt;/ref&gt;.

УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]].

Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]].

Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]].
[[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]]
1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]]  ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек.

30 сьнежня 1922 годзе УССР увайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].

У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]].

У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай.

У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]].
[[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]]
У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп

ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой.

Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы.

У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]].
[[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]]
У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль.

26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.&lt;ref name=&quot;dopovid1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза.

Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфэсійнай канфрантацыяй на тле маёмасных спрэчак, ускладненай расколам унутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ.

16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) ===
{{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}}
Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету.

Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава.
[[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]]
8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt; Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.

Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя.

У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі.

У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін.

28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]].

У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду.

У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам.
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта.

16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''.

У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й).

У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі.

У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&amp;i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях.

Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця з ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны.

19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}&lt;/ref&gt;

Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, ня ў стане парваць зь мінулым.

21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоўмэн [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}&lt;/ref&gt; Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%.

28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;

23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt; 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

== Прыродныя ўмовы ==
Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні).

Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Насельніцтва ==

=== Агульныя зьвесткі ===
Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]].

Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся.

Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]].

Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]].

=== Нацыянальны й моўны склад ===
{{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}}
Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе.

[[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]]
[[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]]
Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў.

Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны.

Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%).

Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%.

Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца:
* [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці;
* [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці).

Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%).

У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва.

У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%.

67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]].
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
{|class=wikitable
|-
!Народы||2001 г.||1989 г.
|-
|[[Украінцы]]||77,8||72,7
|-
||[[Расейцы]]||17,3||22,1
|-
|[[Беларусы]]||0,6||0,9
|-
|[[Малдаване]]||0,5||0,6
|-
|[[Крымскія татары]]||0,5||0
|-
|[[Баўгары]]||0,4||0,5
|-
|[[Вугорцы]]||0,3||0,4
|-
|[[Румыны]]||0,3||0,3
|-
|[[Палякі]]||0,3||0,4
|-
|[[Габрэі]]||0,2||0,9
|}

[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай).

=== Дэмаграфія ===
{{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}}
Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласьць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласьць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=&quot;left&quot; | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=&quot;left&quot; | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%.

== Узброеныя сілы ==
{{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}}
Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі.

24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]].

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}}
[[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]]
Тэрыторыя Ўкраіны ўключае:
* 24 вобласьці
* 1 аўтаномную рэспубліку (Крым)
* 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль)
* 490 раёнаў
* 118 раёнаў у гарадах
* 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу
* 10 272 сельскія рады
* 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу

Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі.

Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны.

Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі.

== Геаграфія ==
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]]
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}}

Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны:
* на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.)
* на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.)
* на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.)
* на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.)

Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]].

Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў.

[[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]]
95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора.

Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км²

Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора).

== Кухня ==
{{Асноўны артыкул|Украінская кухня}}
[[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]]
[[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]]
[[Украінская кухня]]  фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў.  Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&amp;#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]&lt;ref name=&quot;УкрСтрави&quot; /&gt;.

== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}}

Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%.

Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды).

Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008).
 
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць унутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты.

У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэгіянальны падзел ===
Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны:
* усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры
* заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць
* паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць

== Дзяржаўны лад ==
Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі.

З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі.

Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны]
* [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны]
* [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны]

{{Украіна ў тэмах}}
{{Украіна}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}
{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>m3hu5nkhzf6qnsdk3pjo9vfb79g7it1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тытус Лівіюш Баратыні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4592</id>
    <revision>
      <id>2699259</id>
      <parentid>2599733</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5139" sha1="b8k9ztu6dcfr8cir4ow7vsxcusdy970" xml:space="preserve">{{Навуковец 
|Арыгінал імя         = {{Мова-it|Tito Livio Burattini a Sussino}}
|Фота                 = 
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Месца нараджэньня    = Аорда
|Месца сьмерці        = Вільня
|Навуковая сфэра      = [[мэханіка]]
|Месца працы          = 
|Альма-матэр          = 
|Навуковы кіраўнік    = 
|Знакамітыя вучні     = 
|Вядомы як            = 
|Узнагароды і прэміі  = 
|Сайт                 = 
}}
'''Ты́тус Лі́віюш Бараты́ні''' ({{Мова-it|Tito Livio Burattini a Sussino}}, {{Мова-pl|Boratini ці Burattini, Boratini a Sussino Tytus Liwiusz}}; {{Нарадзіўся|8|3|1617}} — {{Памёр|17|11|1681}}, [[Вільня]]) — навуковец і вынаходнік, мэханік, фізык, мэтроляг, архітэктар, географ, эгіптоляг, дыплямат, італьянскага паходжаньня.

Нарадзіўся ў горным мястэчку [[Аорда]] (прыблізна 130 км ад [[Вэнэцыя|Вэнэцыі]]) у шляхецкай сям’і [[Набілітацыя|набілітаванай]] у 1591 у [[Сьвятая Рымская Імпэрыя|Сьвятой Рымскай Імпэрыі]].

Ад 1637 да 1641 жыў у [[Эгіпэт|Эгіпце]], працаваў над тагачаснай новай мапай краіны, дапамагаў [[Джон Грыўз|Джону Грыўзу]] вымяраць вышыню пірамідаў у [[Гізэг]]у, зрабіў малюнкі пабудоваў і рыштунку эпохі фараонаў, якія пазьней скарыстаў [[Атанас Кірхэр]] у сваёй працы ''Oedipus Aegyptiacus'' (1653).

Ад 1641 году ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у 1642 — у [[Кракаў|Кракаве]], недзе з 1646 — каралеўскі прыдворны ў [[Варшава|Варшаве]]. Браў удзел у шматлікіх дыпляматычных місіях. Заснаваў аптычную майстэрню, у якім вырабляў лінзы для [[тэлескоп]]аў. Збудаваў арнітоптэр — прататып [[самалёт]]у.

З 1650 названы каралеўскім архітэктарам і будаўніком [[Палац Казіміра|Палацу Казіміра]] ў Варшаве ля Кракаўскага прадмесьця. Праводзіў рамонт замку ў [[Уяздоў|Уяздове]].

У 1656 годзе падчас [[Швэдскі патоп|Швэдскага патопу]] ўласным коштам выставіў вайсковую харугву, якая начале [[Стэфан Чарнецкі|Стэфана Чарнецкага]] змагалася са швэдамі. У 1658 атрымаў разам з братам Піліпам [[індыгенат]].

З 1658 году — арандатар мынцы кароннай (манэтнага двара) у Кракаве. У 1659—1666 гадах масава выбіваў медзяныя шэлягі на Ўяздоўскай, Віленскай і Берасьцейскай [[мынца]]х, так званыя [[барацінка|барацінкі]].

Заснавальнік і арганізатар астранамічнай абсэрваторыі ў Уяздове, пасьля чаго ў 1665 годзе вынайшаў плямы на [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэры]]. Баратыні лічыцца вынаходнікам [[мікромэтр]]у , [[ветрак]]а што палівае [[сад]]ы, спрабаваў зрабіць машыну для лічэньня. У 1666 збудаваў на [[Вісла|Вісьле]] [[мост]] для войска, што ішло на ракашаніна [[Юры Любамірскі|Юрыя Сэбасьціяна Любамірскага]].

У Вільні надрукаваў трактат ''Misura universale'' (1675), дзе прапанаваў тэорыю ўніфікацыі меры ва ўсім сьвеце, названай пасьля [[Каталіцкі мэтар|каталіцкім мэтрам]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160304073841/http://www.wilanow-palac.pl/burattini_boratyni_tytus_liwiusz_1617_1681.html Burattini (Boratyni) Tytus Liwiusz (1617-1681).] Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie{{ref-pl}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Баратыні, Тытус Лівіюш}}
[[Катэгорыя:Італьянскія навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Нумізматыка]]
[[Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]</text>
      <sha1>b8k9ztu6dcfr8cir4ow7vsxcusdy970</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўночная Македонія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7101</id>
    <revision>
      <id>2699149</id>
      <parentid>2694136</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26707" sha1="9ze4qcb2g1uox2dt0n2nkp71l1p1v6v" xml:space="preserve">{{перанакіроўваецца сюды|Македонія|Македонія (неадназначнасьць)}}
{{Краіна
|Назва                 = Паўночная Македонія
|НазваЎРоднымСклоне    = Паўночнай Македоніі
|НазваНаДзяржаўнайМове = Северна Македониjа
|Сьцяг                 = Flag of Macedonia.svg
|Герб                  = Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg
|НацыянальныДэвіз      = Слобода или смрт
|Месцазнаходжаньне     = Location Macedonia Europe.png
|АфіцыйнаяМова      = [[Македонская мова|Македонская]]
|Сталіца            = [[Скоп’е]]
|НайбуйнейшыГорад   = Скоп’е
|ТыпУраду           = [[парлямэнцкая рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт]]&lt;br /&gt;[[Прэм’ер-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Гардана Сіляноўска-Даўкова]]&lt;br /&gt;[[Дзімітар Кавачэўскі]]
|Плошча             = 25 333
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 146-е
|АдсотакВады        = 1,9%
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2012
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 144-е
|Насельніцтва       = 2 062 294&lt;ref&gt;[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Афіцыйная ацэнка насельніцтва]&lt;/ref&gt;
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 80
|ГодАцэнкіСУП       = 2004
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 121
|СУП                = $14,914 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $7 237
|Валюта             = [[Македонскі дэнар]]
|КодВалюты          = MKD
|ЧасавыПас          = [[Цэнтральнаэўрапейскі час|CET]]
|ЧасРозьніцаUTC     = +1
|ЧасавыПасУлетку    = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|СEST]]
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2
|НезалежнасьцьПадзеі = ад Югаславіі
|НезалежнасьцьДаты  = &lt;br /&gt;8 верасьня 1991
|ДзяржаўныГімн      = Гімн Рэспублікі Македоніі{{!}}Денес Над Македонија
|АўтамабільныЗнак   = MK
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.mk]]&lt;br /&gt; [[.мкд]]
|ТэлефонныКод       = 389
|Дадаткі            = [[Файл:Macedonia-CIA WFB Map.png|280пкс|цэнтар|Мапа Македоніі]]
|Лацінка=Paŭnočnaja Makedonija}}
'''Рэспубліка Паўночная Македонія''' ({{мова-mk|Република Северна Македонија}}), да 2019 году '''Рэспубліка Македонія''' ({{мова-mk|Република Македонија}}) — краіна на паўднёвым усходзе [[Эўропа|Эўропы]], на [[Балканская паўвыспа|Балканскай паўвысьпе]]. Праз тапанімічны канфлікт з [[Грэцыя]]й, дзе ёсьць гістарычны рэгіён [[Македонія (рэгіён Грэцыі)|Македонія]], краіна прызнаецца некалькімі дзяржавамі пад назвай '''Былая югаслаўская рэспубліка Македонія''' ({{мова-en|Former Yugoslav Republic of Macedonia (FYROM)}}). Паўночная Македонія мае агульныя межы з [[Сэрбія]]й (221 км), [[Баўгарыя]]й (148 км), Грэцыяй (246 км), [[Альбанія]]й (151 км). Да 1991 году Рэспубліка Македонія ўваходзіла ў склад [[Югаславія|Югаславіі]].

Афіцыйная назва з 1993 г.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180128152123/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mk.html]&lt;/ref&gt;, якая выкарыстоўваецца ў [[ААН]] па патрабаваньні [[Грэцыя|Грэцыі]] — ''Былая югаслаўская Рэспубліка Македонія'' ({{Мова-mk|Поранешна Југословенска Република Македонија|скарочана}}). Старажытная назва «Македонія» была запазычаная мясцовым кіраўніком Бізанцэм у 9 стагодзьдзі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080602080921/http://krugosvet.org/countries/Macedonia/istoriy.html]&lt;/ref&gt;. Часта краіна называецца проста Македонія, але ня варта блытаць яе зь дзяржавай [[Старажытная Македонія]] і гістарычнай вобласьцю [[Македонія (Грэцыя)|Македонія]] ў суседняй Грэцыі. Рэспубліка Македонія займае каля 38% плошчы гістарычнай Македоніі (51,5% знаходзіцца на тэрыторыі сучаснай [[Грэцыя|Грэцыі]]) і налічвае каля 44% яе насельніцтва.

Тэрыторыя Паўночная Македонія раней складала самую паўднёвую частку [[Югаславія|Югаславіі]]. Сучасныя яе мяжы былі ўсталяваныя неўзабаве пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. У жніўні 1947 прэзыдэнт СФРЮ І. Б. Ціта і прэм’ер-міністар Баўгарыі Георгі Дзімітраў сустрэліся ў Бледзе і дамовіліся аб тым, што ўся Македонія (або прынамсі частка грэцкай і ўся баўгарская Македонія) урэшце ўвойдуць у хаўрус зь югаслаўскай Македоніяй, пры ўмове што Баўгарыя стане складовай часткай Фэдэрацыі балканскіх дзяржаваў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080102141220/http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/krugosvet/6/1009736.htm]&lt;/ref&gt;. Так у складзе [[Сацыялістычная Фэдэратыўная Рэспубліка Югаславія|СФРЮ]] была ўтвораная ''Сацыялістычная Рэспубліка Македонія'' — тым самым [[македонцы]] былі прызнаныя як самастойны народ у складзе СФРЮ. У 1991 пры распадзе Югаславіі на асобныя дзяржавы тэрыторыя Македоніі ня зьведала зьменаў. У той жа час зьяўленьне гэтай асобнай дзяржавы прывяло да бясконцых палітычных спрэчак з Грэцыяй з-за выкарыстаньня назваў «Македонія» і «македонцы». 4 лістапада 2004 г. адміністрацыя ЗША афіцыйна прызнала Рэспубліку Македонія пад гэтай яе канстытуцыйнай назвай. Паміж тым [[Эўрапейскі Зьвяз]] заявіў, што будзе карыстацца ранейшай назвай Македоніі. Эўразьвяз таксама даў Грэцыі гарантыі, што Македонія зможа ўвайсьці ў склад гэтай арганізацыі толькі з дадаткам да найменьня словаў «былая югаслаўская рэспубліка».

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Рэспублікі Македонія}}
Тэрыторыя сучаснай Рэспублікі Македонія ў розныя гістарычныя пэрыяды належала розным дзяржавам і імпэрыям — [[Паёнія|Паёніі]], [[Старажытная Македонія|Старажытнай Македоніі]] (чыю назву ўспадкаваў увесь геаграфічны рэгіён), [[Рымская імпэрыя|Рымскай]] і [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйскай]] імпэрыям, [[Сярэдневечча|сярэднявечнаму]] [[Баўгарскае царства|Баўгарскаму царству]], [[Сэрбскае царства|Сэрбскаму царству]], [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. У 864, калі тэрыторыя знаходзілася ў складзе Баўгарскага царства, [[хрысьціянства]] было зроблена дзяржаўнай рэлігіяй. Сучасныя македонцы этнічна блізкія да баўгараў. У XIV стагодзьдзі гэтыя землі былі заваяваныя Асманскай імпэрыяй.

У 1878 Расейская імпэрыя вызваліла Баўгарыю і ўклала з Асманскай імпэрыяй [[Сан-Стэфанская дамова|Сан-Стэфанскую дамову]], паводле якой узьнікла дзяржава Баўгарыя, а часткі Македоніі, населеныя паўднёвымі славянамі, увайшлі ў межы Баўгарыі. Аднак гэта было нявыгадна вялікім дзяржавам Эўропы і за Сан-Стэфанскай дамовай пасьледавала Бэрлінская, якая падзяліла Баўгарыю на дзьве часткі — Княства Баўгарыя і Ўсходнюю Румэлію. Македонія зь яе паўднёваславянскім насельніцтвам ізноў перайшла да туркаў.

У 1912 пачалася [[Першая балканская вайна]]. Баўгарскія і саюзныя балканскія войскі разграмілі Турэччыну і Македонія ізноў стала баўгарскай. Аднак амаль адразу ж па віне Баўгарыі распачалася [[Другая балканская вайна]] паміж саюзьнікамі — Баўгарыяй і астатнімі балканскімі краінамі, у выніку якой Баўгарыя страціла Македонію.

У выніку [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]] 1912 і 1913 і падзеньня Асманскай імпэрыі Македонія была падзеленая паміж [[Сэрбія]]й пад назвай ''Južna Srbija'' («Паўднёвая Сэрбія»), Грэцыяй (Эгейская Македонія) і Баўгарыяй (Пірынскі край). Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Сэрбія ўступіла ў ізноў створанае [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]]. У 1929 каралеўства атрымала новае імя — [[Югаславія]] і было падзелена на правінцыі — ''бановіны''. Тэрыторыя сучаснай Рэспублікі Македоніі стала Вардарскай правінцыяй (''Vardarska banovina'').

[[Файл:Bitola 2007.JPG|міні|300пкс|Гістарычны цэнтар места [[Бітола|Бітолы]]]]

[[Файл:Robevihouse.JPG|300пкс|міні|Архітэктура ў месьце [[Охрыд]]зе]]

У 1941 Югаславію захапілі [[Краіны Восі]]. Тэрыторыя Вардарскай бановіны была падзеленая паміж [[Баўгарыя]]й і [[Альбанія]]й. Частка македонскіх славянаў падтрымлівала рух супраціву, які ўзначаліў [[Ціта]], які пасьля стаў прэзыдэнтам Югаславіі. Пасьля заканчэньня [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] была ўтвораная ''Фэдэрацыйная Народная Рэспубліка Югаславія'' з шасьці рэспублікаў, у тым ліку ''Народнай Рэспублікі Македоніі''. Пры перайменаваньні аб’яднаньня ў ''Сацыялістычную Фэдэрацыйную Рэспубліку Югаславію'' у 1963 Македонія таксама была перайменаваная ў ''Сацыялістычную Рэспубліку Македонію''.
* 1991 — дэклярацыя аб сувэрэнітэце і рэфэрэндум аб незалежнасьці Македоніі, якія аформілі яе бяскроўны выхад з складу Югаславіі. Першым прэзыдэнтам Македоніі стаў выхадзец зь мясцовай партнамэнклятуры [[Кіра Глігараў]] (1991—1999).
* 1991 — [[Баўгарыя]] — першая дзяржава сьвету, якая прызнала незалежнасьць Македоніі.
* 1993 — увод «блакітных касак» ('''Былая Югаслаўская Рэспубліка Македонія'''&lt;ref&gt;http://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r225.htm&lt;/ref&gt;) [[ААН]].
* У выніку вайны ў [[Косава]] ў 1999 каля 360 000 косаўскіх [[альбанцы|альбанцаў]] знайшлі прытулак на тэрыторыю Македоніі. Уцекачы неўзабаве пакінулі краіну, але пазьней мясцовыя альбанцы па іх прыкладзе высунулі патрабаваньне аўтаноміі для раёнаў рэспублікі зь пераважна альбанскім насельніцтвам.
* 1999—2004 — прэзыдэнт [[Борыс Трайкоўскі]].
* сакавік — жнівень 2001 — Альбанскае паўстаньне, якое ахапіла поўнач і захад краіны (асабліва раён [[Тэтава]]). Альбанская армія нацыянальнага вызваленьня (лідэр Алі Ахмэці) распачалі ваенна-партызанскія дзеяньні супраць рэгулярнай арміі Македоніі. Супрацьстаяньню паклала канец толькі ўмяшаньне [[НАТО]], у выніку чаго альбанцам была нададзеная абмежаваная юрыдычная і культурная аўтаномія (афіцыйны статус альбанскай мовы, [[амністыя]] паўстанцаў, альбанская паліцыя ў альбанскіх раёнах).
* 2002 — спарадычныя рэцыдывы альбанска-македонскага міжэтнічнага канфлікту.

== Узброеныя сілы ==
На 2004—2005 год ва Ўзброеных сілах Рэспублікі Македонія налічвалася 10 890 чалавек.
УС Македоніі ўдзельнічалі ў [[Ірацкая вайна|Ірацкай вайне]].

== Геаграфія ==
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Рэспублікі Македонія}}
Геаграфічная вобласьць Македонія падзеленая цяпер паміж трыма краінамі — яе паўднёвая частка, амаль палова ўсёй тэрыторыі, [[Македонія, Грэцыя|Эгейская Македонія]], уваходзіць у склад [[Грэцыя|Грэцыі]]; усходнія землі — Пірынская Македонія —належаць [[Баўгарыя|Баўгарыі]], а Рэспубліка Македонія раскінулася на поўначы і захадзе, у даліне ракі [[Вардар]].

На большай частцы тэрыторыі разьмяшчаюцца хрыбты сярэдневысокіх горных сыстэмаў [[Скопская Чорная Гара]], [[Пінд]] (вышэйшая кропка — г. Кораб (2753 м.) і [[Пірын]], падзеленых шырокімі міжгорнымі катлавінамі. Адзін ад другога горныя хрыбты аддзяляюць даліны рэк Вардар і [[Струміца (рака)|Струміца]], якія працякаюць праз усю краіну. На паўднёвым захадзе разьмешчаныя часткова належныя Македоніі буйныя азёры [[Охрыдзкае возера|Охрыдзкае]] і [[Прэспа]], а на паўднёвым усходзе — буйное [[Дайранскае возера]].

Рэгіён сэйсьмічна актыўны, землятрусы даволі моцныя. У выніку апошняга, які адбыўся ў 1963, быў моцна разбураны горад [[Скоп’е]].

== Клімат ==
У Македоніі клімат пераходзіць ад умеранага да субтрапічнага. Сярэдняя тэмпэратура студзеня — 11—12&amp;nbsp;°C, ліпеня — 21—23&amp;nbsp;°C. Гадавая колькасьць ападкаў 500—700 мм.

== Рэлігія ==
Большасьць жыхароў краіны — каля 67% — належыць да некананічнай [[Македонская праваслаўная царква|Македонскай праваслаўнай царквы]] (адзіны выпадак у сьвеце, калі большасьць насельніцтва належыць да некананічнай праваслаўная юрысдыкцыі). У 1967 г., царква абвясьціла сваю незалежнасьць ад [[Сэрбская праваслаўная царква|Сэрбскай праваслаўнай царквы]], але яе [[аўтакефалія]] не прызнаецца іншымі праваслаўнымі цэрквамі. [[Мусульмане]] складаюць 30% ад агульнай колькасьці вернікаў, прыхільнікаў іншых канфэсіяў — 3%. Усяго ў Македоніі 1200 праваслаўных цэркваў і кляштароў і 425 [[мячэт]]аў.

== Эканоміка ==
Эканамічнае разьвіцьцё слабае. Тут здабываюць [[храміты]], медныя, сьвінцова-цынкавыя і жалезныя руды, марганец. Ёсьць прадпрыемствы чорнай і каляровай мэталюргіі, машынабудаўнічыя, хіміка-фармацэўтычныя прадпрыемствы, лёгкая і харчовая прамысловасьць. 13 верасьня 1995 году ў Скоп’і адчынілі «[[Македонская біржа|Македонскую біржу]]».

== Насельніцтва ==
Па стане на ліпень 2004 г, насельніцтва рэспублікі складала 2 071 210 чалавек.
* [[Македонцы]] — 1 297 981 (64,18%)
* [[Альбанцы]] — 509 083 (25,17%)
* [[Туркі]] — 77 959 (3,85%)
* [[Цыгане]] — 53 879 (2,66%)
* [[Сэрбы]] — 35 939 (1,78%)
* [[Баўгары]] — 20 953 (1,01%)
* [[Басьнійцы]] — 17 018 (0,841%)
* [[Арумыны]] — 9695 (0,479%)
* Іншыя народнасьці — 48 703 (1,04%)

68% насельніцтва гаворыць на македонскай мове паўднёваславянскай групы моваў. 25% насельніцтва гаворыць на альбанскай мове, 3% — на турэцкай, 2% — на сэрба-харвацкай.

Асаблівасьцю дэмаграфічнай сытуацыі ў Македоніі зьяўляецца перавышэньне нараджальнасьці альбанскай часткі насельніцтва над славянскай. Аднак у апошнія гады нараджальнасьць альбанцаў падае хутчэйшымі тэмпамі: у 2005 колькасьць народжаных альбанскіх дзяцей склала 30,8% ад агульнага ліку дзяцей, тады як у 2001 дадзены паказчык дасягаў амаль 40%.

== Гарады ==
Найбуйнейшы горад і сталіца — [[Скоп’е]] ([[насельніцтва]] — 467 257). Іншыя буйныя гарады: [[Куманава]] — насельніцтва 103 205, [[Бітала]] — 86 408, [[Прылеп]] — 73 351, [[Тэтава]], [[Вэлес]], [[Охрыд]].

== Асобы ==
* [[Вэнка Андонаўскі]] — літаратар
* [[Блажэ Конэскі]] — стваральнік і адзін з кадыфікатараў сучаснай літаратурнай [[македонская мова|македонскай мовы]]
* [[Матэя Матэўскі]] — літаратар

== Галерэя ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Ohridlake.jpg|Возера [[Охрыд (возера)|Охрыд]]
Bogomoljka_07.jpg|[[Манастыр Сьвятой Прачыстай Багародзіцы]] каля [[Кічэва]]
MountShara.jpg|[[Гара Шар]]
Panair Korab.jpg|[[Гара Корад]] — найвышэйшая гара краіны
Heraclea.jpg|Бізантыйская мазаіка з Heraclea Lyncestis — ля [[Бітала|Біталы]]
MountKorab.jpg|[[Гара Кораб]]
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* L. Ivanov et al. [[wikisource:en:Bulgarian Policies on the Republic of Macedonia|''Bulgarian Policies on the Republic of Macedonia''.]] Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2008. 80&amp;nbsp;pp. (Trilingual publication with English, [[wikisource:bg:Българската политика спрямо Република Македония|Bulgarian]] and [[wikisource:mk: Бугарската политика спрема Република Македониjа|Macedonian]] versions. {{ISBN|978-954-92032-2-6}}
* [https://web.archive.org/web/20080402031318/http://www.president.gov.mk/index_e.asp Прэзыдэнт Рэспублікі Македонія]
* [https://web.archive.org/web/20060114023828/http://www.sobranie.mk/en/default.asp Нацыянальны сход Рэспублікі Македонія]
* [https://web.archive.org/web/20080207190128/http://www.vlada.mk/english/index_en.htm Афіцыйная старонка ўраду]
* [https://web.archive.org/web/20080512152004/http://www.morm.gov.mk/index1en.htm Міністэрства абароны]
* [https://web.archive.org/web/20060715140326/http://www.mfa.gov.mk/default_en.asp Міністэрства замежных стасункаў]
* [https://web.archive.org/web/20080530095052/http://culture.in.mk/ Міністэрства культуры]
* [https://web.archive.org/web/20060207085654/http://www.finance.gov.mk/gb/index.html Міністэрства фінансаў]
* [https://web.archive.org/web/20051216155601/http://www.economy.gov.mk/default-MK.asp Міністэрства эканомікі]
* [https://web.archive.org/web/20080921183853/http://www.dtk.gov.mk/ Міністэрства транспарту і камунікацый]
* [https://web.archive.org/web/20120420212234/http://mzsv.gov.mk/ Міністэрства сельскай і лясной гаспадаркі і водных рэсурсаў]
* [https://web.archive.org/web/20111026215839/http://www.mtsp.gov.mk/ Міністэрства працы і сацыяльнай палітыкі]
* [https://web.archive.org/web/20160322012317/http://www.mon.gov.mk/ Міністэрства адукацыі і навукі]
* [https://web.archive.org/web/20050403165222/http://www.zdravstvo.gov.mk/ Міністэрства аховы здароўя]
* [https://web.archive.org/web/20110520005945/http://www.mls.gov.mk/ Міністэрства мясцовага самакіраваньня]
* [https://web.archive.org/web/20060127020736/http://www.moe.gov.mk/ Міністэрства навакольнага асяродзьдзя і тэрытарыяльнага плянаваньня]
* {{Спасылка|url=http://www.dik.mk/|загаловак=Дзяржаўная выбарная камісія Рэспублікі Македонія}}
* [https://web.archive.org/web/20060613001011/http://najdi.org.mk/ Пошук па македонскіх старонках]
* [http://www.albeu.com Навіны з Македоніі, Альбаніі і Косава]
* [https://web.archive.org/web/20120625111920/http://maknews.com/ Навіны з Македоніі]
* [https://web.archive.org/web/20220809105759/http://www.eurominority.org/gb-minorites-etats-det.asp?etatdominant=Mac%E9doine Organization for the European Minorities' reports on Macedonia]
* [http://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r225.htm UNGA Resolution about the use of the FYROM reference]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20120204040106/http://www.hri.org/docs/fyrom/95-27866.html Часовае пагадненьне паміж Грэцыяй і Рэспублікай Македонія] 13 верасьня 1995{{ref-en}}
* {{Спасылка|url=http://www.macedonia.org/|загаловак=Старонка з агульнай інфармацыяй пра краіну|копія=http://web.archive.org/web/20130122094812/http://www.macedonia.org/|дата копіі=2013-01-22}}

{{Краіны Эўропы}}
{{NATO}}
{{Краіны Эўразьвязу}}
{{АБСЭ}}
{{Славянскія краіны}}</text>
      <sha1>9ze4qcb2g1uox2dt0n2nkp71l1p1v6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэч Паспалітая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7837</id>
    <revision>
      <id>2699187</id>
      <parentid>2698823</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26967" sha1="3mj4g0qyt5y5bhoil7su80d1xxrgbmm" xml:space="preserve">{{Колішняя дзяржава
| Пасада кіраўніка = Апошні кароль польскі й вялікі князь літоўскі
| Кіраўнік = [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] 
| Статус = [[Канфэдэрацыя|Колішняя канфэдэрацыя]]
| Лацінка = Reč Paspalitaja
| Родны склон = Рэчы Паспалітай
| Дэвіз = Si Deus nobiscum, quis&amp;nbsp;contra&amp;nbsp;nos&amp;nbsp;([[лацінская мова|лац.]])&lt;br&gt;(Калі Бог з намі, то хто супраць нас)&lt;br&gt;(«За веру, праўду і караля» — ад 18 стагодзьдзя)
| СьцягН1      = Flag of Russia.svg
| Наступнік1   = Расейская імпэрыя
| СьцягН2      = Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg
| Наступнік2   = Прускае Каралеўства
| СьцягН3      = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| Наступнік3   = Галічына
| Папярэднік1  = Вялікае Княства Літоўскае
| СьцягП1      = Grunwald Pogoń czerwona.svg
| Папярэднік2  = Польскае Каралеўства (1385—1569)
| СьцягП2     = Kingdom of Poland-flag.svg
| Афіцыйная мова = [[польская мова|польская]]&lt;ref name=&quot;jezyki&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=iz3NACNOpCAC&amp;pg=PA48&amp;dq=Polish+Latin+Ruthene+German+Armenian+Hebrew&amp;as_brr=3&amp;ei=0IQrR7LJOo7O7gL3rfiWBQ&amp;sig=ASA_slGMGPCgz3f-2qnpzzsx-v8 Anatol Lieven, The Baltic Revolution]&lt;/ref&gt;, [[лацінская мова|лаціна]]&lt;ref name=&quot;jezyki&quot;/&gt;, [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (да [[1697]]&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC&amp;pg=PR16&amp;dq=%22official+language%22+Ruthenian+%221697%22+Poland+Lithuania After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660]&lt;/ref&gt;)
| Этнічны склад                    = [[палякі]]: 40{{%}},&lt;br&gt;[[русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]: 20{{%}},&lt;br&gt;[[ліцьвіны]]: 13{{%}},&lt;br&gt;[[немцы]]: 10{{%}},&lt;br&gt;[[жыды]]: 5{{%}},&lt;br&gt;іншыя: 12{{%}}
| Заўвагі = '''Цяпер зьяўляецца часткай:'''&lt;br /&gt;{{Сьцягафікацыя|Беларусь}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Вугоршчына}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Латвія}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Летува}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Малдова}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Польшча}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Расея}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Румынія}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Славаччына}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Украіна}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Чэхія}}&lt;br/&gt;{{Сьцягафікацыя|Эстонія}}&lt;br/&gt;
| Падзея1 = [[Люблінская унія|узьнікла]]
| Год1 = [[1 ліпеня]] [[1569]] г.
| Падзея2 = [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першы падзел]]
| Год2 = [[5 жніўня]] [[1772]] г.
| Падзея3 = [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыя]]
| Год3 = [[3 траўня]] [[1791]] г.
| Падзея4 = [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел]]
| Год4 = [[23 студзеня]] [[1793]] г.
| Падзея5 = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэці падзел]]
| Год5 = [[24 кастрычніка]] [[1795]] г.
}}
'''Рэч Паспалі́тая''' ({{мова-pl|Rzeczpospolita Obojga Narodów|скарочана}}, {{мова-sla|Рѣч Посполита|скарочана}}, {{мова-la|Res Publica Serenissima|скарочана}}) —  [[канфэдэрацыя]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 6, 21, 36—38.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 207, 272.&lt;/ref&gt; [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Кароны каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якая ўзьнікла ў выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў [[1569]] годзе і была ліквідаваная ў [[1795]] годзе з канчатковым падзелам дзяржавы паміж [[Расейская імпэрыя|Расеяй]], [[Прусія]]й і [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыяй]]. Новае палітычнае аб’яднаньне стала найбуйнейшай і адной з самых густа населеных краінаў Эўропы XVI і XVII стагодзьдзяў&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/466681/Poland «Poland.» Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. Retrieved 20 Feb. 2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pbs map&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141006165959/http://www.pbs.org/wnet/heritage/episode5/atlas/map3.html Heritage: Interactive Atlas: Polish-Lithuanian Commonwealth]. Retrieved March 19, 2006: ''At its apogee, the Polish-Lithuanian Commonwealth comprised some (1,000,000 km2) and a multi-ethnic population of 11 million.'' For population comparisons, see also those maps: [https://web.archive.org/web/20101003194441/http://homepage.interaccess.com/%7Enetpol/POLISH/historia/MAPY/1618.jpg], [https://web.archive.org/web/20101003194442/http://homepage.interaccess.com/%7Enetpol/POLISH/historia/MAPY/1717.jpg].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Norman Davies, ''Europe: A History'', Pimlico 1997, p. 554: ''Poland-Lithuania was another country which experienced its 'Golden Age' during the sixteenth and early seventeenth centuries. The realm of the last Jagiellons was absolutely the largest state in Europe''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC&amp;pg=PR1&amp;dq=from+da+to+yes Yale Richmond, ''From Da to Yes: Understanding the East Europeans''], Intercultural Press, 1995, p. 51&lt;/ref&gt;.

Новаму зьвязу былі ўласьцівыя ўнікальныя рысы для тагачасных дзяржаваў: [[палітычная сыстэма]] Рэчы Паспалітай (вядомая пад альтэрнатыўнай назвай «шляхецкая дэмакратыя» альбо «[[Залатыя вольнасьці]]») характарызавалася моцным абмежаваньнем манархічнай улады. Гэтыя абмежаваньні ўводзіліся заканадаўчым чынам у Сойме, які кантраляваўся [[шляхта]]й. Гэтая ўнікальная сыстэма стала папярэдніцай сучасных канцэпцыяў [[дэмакратыя|дэмакратыі]]&lt;ref name=&quot;Janowski&quot;&gt;Maciej Janowski, ''Polish Liberal Thought'', Central European University Press, 2001, ISBN 963-9241-18-0, Google Print: [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN9639241180&amp;id=ieF7NYaEqQYC&amp;pg=PA3&amp;lpg=PA3&amp;dq=Polish+Lithuanian+Commonwealth+federation&amp;vq=4&amp;sig=ePKU45u4CTs4btOI8KKxV4nwxA4 p3], [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0887068332&amp;id=8keIXDyF_EoC&amp;pg=PA13&amp;lpg=PA13&amp;dq=Polish+Lithuanian+Commonwealth+federation&amp;sig=7scGhSOWNHxZm7xKeUimB9Cr4D0 p12]&lt;/ref&gt;, [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіі]]&lt;ref name=&quot;Schroeder&quot;&gt;Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics 1763—1848'', Oxford University Press, 1996, ISBN 0-19-820654-2, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0198206542&amp;id=BS2z3iGPCigC&amp;pg=PA84&amp;lpg=PA84&amp;dq=Poland+%22constitutional+monarchy%22&amp;sig=VDTkfWKi5PAqIlCIKlGa6tha6lw Google print p84]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ludwikowski&quot;&gt;Rett R. Ludwikowski, ''Constitution-Making in the Region of Former Soviet Dominance'', Duke University Press, 1997, ISBN 0-8223-1802-4, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0822318024&amp;id=qw8o0_c0m74C&amp;pg=PA34&amp;lpg=PA34&amp;dq=Poland+%22constitutional+monarchy%22&amp;sig=tFj2eSPXILPkUodrTTGxQtj7X4w Google Print, p34]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sanford&quot;&gt;George Sanford, ''Democratic Government in Poland: Constitutional Politics Since 1989'', Palgrave, 2002, ISBN 0-333-77475-2, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0333774752&amp;id=tOaXi0hX1RAC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Poland+%22constitutional+monarchy%22&amp;sig=lnh18en73lGnEOdO0GkC-mh42z0 Google print p11—constitutional monarchy], [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0333774752&amp;id=tOaXi0hX1RAC&amp;pg=PA3&amp;lpg=PA3&amp;dq=Poland+anarchy&amp;sig=wQoLBVyfoT7MaBQ_66fD0LS_Nf4 p3—anarchy]&lt;/ref&gt; і [[фэдэрацыя|фэдэрацыі]]&lt;ref name=&quot;Gella&quot;&gt;Aleksander Gella, ''Development of Class Structure in Eastern Europe: Poland and Her Southern Neighbors'', SUNY Press, 1998, ISBN 0-88706-833-2, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0887068332&amp;id=8keIXDyF_EoC&amp;pg=PA13&amp;lpg=PA13&amp;dq=Polish-Lithuanian+Commonwealth+%22federation%22+Gella&amp;sig=7scGhSOWNHxZm7xKeUimB9Cr4D0 Google Print, p13]&lt;/ref&gt;. Дзьве састаўныя краіны Рэчы Паспалітай фармальна існавалі на раўнапраўнай аснове, але, зрэшты, Польшча зьяўлялася дамінуючым партнэрам&lt;ref name=&quot;EB_Lublin&quot;&gt;«Formally, Poland and Lithuania were to be distinct, equal components of the federation… But Poland, which retained possession of the Lithuanian lands it had seized, had greater representation in the Diet and became the dominant partner.» {{Кніга |загаловак=Encyclopædia Britannica |год=2006 |частка=Lublin, Union of|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/350412/Union-of-Lublin}}&lt;/ref&gt;.

Рэч Паспалітая адзначалася высокай этнічнай разнастайнасьцю і незвычайнай рэлігійнай талерантнасьцю&lt;ref name=&quot;Stephan&quot;&gt;Halina Stephan, ''Living in Translation: Polish Writers in America'', Rodopi, 2003, ISBN 90-420-1016-9, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN9042010169&amp;id=y6DiiTcheBsC&amp;pg=PA373&amp;lpg=PA373&amp;dq=%22Polish-Lithuanian+Commonwealth%22+%22religious+tolerance%22&amp;sig=7jfUlvptDx-pgOMmctVSJPY7i9s Google Print p373]. Quoting from Sarmatian Review academic journal mission statement: ''Polish-Lithuanian Commonwealth was […] characterized by religious tolerance unusual in premodern Europe''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;This quality of the Commonwealth was recognized by its contemporaries. Robert Burton, in his ''The Anatomy of Melancholy'', first published in 1621, writes of Poland: «Poland is a receptacle of all religions, where Samosetans, Socinians, Photinians […], Arians, Anabaptists are to be found»; «In Europe, Poland and Amsterdam are the common sanctuaries [for Jews]».&lt;/ref&gt;, але ступень рэлігійнай талерантнасьці зь цягам часу зьмянялася&lt;ref name=&quot;Feliks Gross&quot;&gt;Feliks Gross, ''Citizenship and Ethnicity: The Growth and Development of a Democratic Multiethnic Institution'', Greenwood Press, 1999, ISBN 0-313-30932-9, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0313309329&amp;id=I6wM4X9UQ8QC&amp;pg=PA122&amp;lpg=PA122&amp;dq=Polish-Lithuanian+Commonwealth+religious+tolerance&amp;sig=4DfNp5W5HoFxS_dc6gt3Jo8B4NQ Google Print, p122 (notes)]&lt;/ref&gt;.

Пасьля некалькіх дзесяцігодзьдзяў велічы і магутнасьці&lt;ref&gt;«In the mid-1500s, united Poland was the largest state in Europe and perhaps the continent’s most powerful nation». [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/466681/Poland «Poland». Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online.] Retrieved 26 June 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Francis Dvornik (1992). [http://books.google.com/books?id=LACpYP-g1y8C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=pl The Slavs in European History and Civilization]. Rutgers University Press. p. 300. ISBN 08-13507-99-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Salo Wittmayer Baron (1976). A social and religious history of the Jews. Columbia University Press. ISBN 02-31088-53-1.&lt;/ref&gt; Рэч Паспалітая ўвайшла ў пэрыяд працяглага палітычнага&lt;ref name=&quot;Sanford&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Republicanism&quot;&gt;Martin Van Gelderen, Quentin Skinner, ''Republicanism: A Shared European Heritage'', Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-80756-5 [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN0521807565&amp;id=sLO_aRQiDwgC&amp;pg=PA54&amp;lpg=PA54&amp;dq=Polish+anarchy&amp;sig=J0EJ6ZkLpycczRPDZ0brNKijzsM Google Print: p54]&lt;/ref&gt;, ваеннага і эканамічнага&lt;ref name=&quot;Domar&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101206025241/http://www.j-bradford-delong.net/movable_type/2003_archives/001447.html The Causes of Slavery or Serfdom: A Hypothesis], discussion and full online text of Evsey Domar (1970) «The Causes of Slavery or Serfdom: A Hypothesis», Economic History Review '''30''':1 (March), pp18-32&lt;/ref&gt; заняпаду. Узрастаючая слабасьць дзяржавы прывяла да яе [[Падзелы Рэчы Паспалітай|разьдзелу]] наймагутнейшымі суседзямі: [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыйскай імпэрыяй]], [[Прусія|Каралеўствам Прусія]] і [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] цягам [[XVIII стагодзьдзе|XVIII ст]]. Незадоўга да свайго зьнікненьня ў Рэчы Паспалітай была праведзеная спроба буйной рэформы, што вылілася ў зацьвярджэньне [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня 1791 году]], якую апісваюць як другую найстарэйшую кадыфікаваную нацыянальную [[канстытуцыя|канстытуцыю]] ў сучаснай гісторыі&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/466681/Poland «Poland.» Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online.] Retrieved 5 August 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Blaustein, Albert (January 1993). [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;vid=ISBN083770362X&amp;id=2xCMVAFyGi8C&amp;pg=PA15&amp;lpg=PA15&amp;dq=May+second+constitution+1791&amp;sig=CSUWpkkxK7voCkrPXYAmFyfMWMY# Constitutions of the World]. Fred B. Rothman &amp; Company.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isaac Kramnick, Introduction, Madison, James (November 1987). [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;visbn=0140444955&amp;id=WSzKOORzyQ4C&amp;pg=PA13&amp;lpg=PA13&amp;dq=May+second+oldest+constitution&amp;sig=V8SxrTUQsbI3LI8RUgTbFKJFgE0#v=onepage&amp;q=May%20second%20oldest%20constitution&amp;f=false The Federalist Papers]. Penguin Classics. ISBN 0-14-044495-5.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Markoff&quot;&gt;John Markoff describes the advent of modern codified national constitutions as one of the milestones of democracy, and states that «The first European country to follow the U.S. example was Poland in 1791.» John Markoff, ''Waves of Democracy'', 1996, ISBN 0-8039-9019-7, p.121.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Unia Lubelska.JPG|зьлева|міні|300пкс|«[[Люблінская унія]]», [[Ян Матэйка]], [[1569]].]]
У сярэдзіне [[16 стагодзьдзе|XVI стагодзьдзя]] [[Вялікае Княства Літоўскае]] апынулася ў складаным становішчы. Цягам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] [[Жыгімонт Аўгуст]] прапанаваў [[Лівонская канфэдэрацыя|Лівонскай канфэдэрацыі]] пратэктарат Вялікага Княства, што выклікала канфлікт з [[Маскоўскае княства|Маскоўскім княствам]]. Для прыцягненьня войска польскага не было юрыдычных падставаў. [[1 ліпеня]] 1569 году ў выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] адбылося аб’яднаньне Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага ў фэдэратыўную дзяржаву — Рэч Паспалітую. Першым манархам Рэчы Паспалітай быў [[Жыгімонт Аўгуст]]. У новай дзяржаве мелі быць агульныя [[сойм]], грашовая сыстэма, вонкавая палітыка. Стратэгічнай мэтай аб’яднаньня было распаўсюджваньне [[каталіцтва]] сярод насельніцтва Вялікага Княства. Такім чынам, фэдэрацыю падтрымала каталіцкая царква. Праз тры гады пасьля заключэньня уніі, не пакінуўшы нашчадкаў, памёр Жыгімонт Аўгуст, апошні прадстаўнік дынастыі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]] па мужчынскай лініі. Адгэтуль манархія Рэчы Паспалітай стала [[Выбарная манархія|выбарнай]]. Амаль праз год, [[11 траўня]] [[1573]], у Варшаве пачаўся элекцыйны сойм. Спадкаемцам трону Рэчы Паспалітай быў абраны герцаг Анжуйскі [[Генрык Валезы]]. У [[1582]] годзе насельніцтва краіны складала каля 6,5 млн чалавек.

=== Палітычны крызіс ===
Першы выток палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай — Люблінская унія — гэта пачатак страты ня толькі Вялікага Княства Літоўскага, але і Польшчы як самастойных, незалежных дзяржаваў. Другім вытокам стаў палітычны лад Рэчы Паспалітай, які падрываў асновы дзяржаўнасьці. Трэцім вытокам палітычнага крызісу зьявілася рэлігійная палітыка. [[Берасьцейская унія]] ня дала жаданых вынікаў. Чацьверты выток палітычнага крызісу — спалучэньне нацыянальнага і рэлігійнага прыгнёту з фэадальным. [[Хмяльніччына]] нанесла заўважны ўрон палітычнай моцы Рэчы Паспалітай. Пяты выток паглыбленьня палітычнага крызісу — барацьба паміж [[магнат]]амі за ўладу. У другой палове [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзя]] ў Вялікім Княстве Літоўскім асноўнымі супернікамі былі [[Радзівілы]], [[Пацы]] і [[Сапегі]]. У [[1768]] годзе [[сойм]] (пад націскам расейскіх войскаў) прыняў пастанову аб ураўнаваньні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі.

=== Першы падзел Рэчы Паспалітай ===
{{Асноўны артыкул|Першы падзел Рэчы Паспалітай}}
[[Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 1.png|міні|290x290px|Першы падзел Рэчы Паспалітай|зьлева]]
Паводле першага падзелу Рэчы Паспалітай усходняя частка Беларусі ў [[1772]] годзе была ўключаная ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. [[5 жніўня]] 1772 году [[Расея]]й і [[Прусія]]й у [[Санкт-Пецярбург]]у была падпісаная [[канвэнцыя]], паводле якой да Расеі пераходзілі цалкам [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] і [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае ваяводзтвы]], усходнія землі [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] і большая частка [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага]] і [[Полацкае ваяводзтва|Полацкага ваяводзтваў]]. Прусія атрымала паўночна-заходнюю частку Польшчы, а Аўстрыя — частку паўднёвай Польшчы і частку Заходняй Украіны са [[Львоў|Львовам]].

== Канстытуцыя 3 траўня 1791 году ==
Пасьля першага падзелу адбыўся [[Чатырохгадовы Сойм]] ([[1788]]—[[1792]]), на якім была прынятая першая ў Эўропе [[канстытуцыя]], праведзеныя эканамічныя, палітычныя ды сацыяльныя рэформы.

=== Другі падзел Рэчы Паспалітай ===
{{Асноўны артыкул|Другі падзел Рэчы Паспалітай}}
[[Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 2.png|зьлева|міні|290x290px|Другі падзел Рэчы Паспалітай]]
У [[1793]] годзе адбыўся [[другі падзел Рэчы Паспалітай]] паміж Расеяй і Прусіяй. Да Прусіі адышлі [[Данцыг]] і Вялікая Польшча, а да Расеі — частка [[Полацкае ваяводзтва|Полацкага ваяводзтва]], рэшткі [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага]] і [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]] і ўсходнія часткі [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкага]] і [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага ваяводзтваў]].

== [[Паўстаньне 1794 году]] ==
У [[1794]] годзе пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай грымнула паўстаньне супраць расейскай акупацыі ды прускай інтэрвэнцыі. Кіраўніком паўстаньня стаў [[Тадэвуш Касьцюшка]]. Вынікам паразы гэтага кароткага ўсплёску грамадзянскай актыўнасьці стала канчатковае зьнікненьне Рэчы Паспалітай з мапы Эўропы.

=== Трэці падзел Рэчы Паспалітай ===
{{Асноўны артыкул|Трэці падзел Рэчы Паспалітай}}
[[Файл:Partitions of Poland.png|міні|290x290px|Трэці падзел Рэчы Паспалітай|зьлева]]
У [[1795]] годзе адбыўся [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|апошні падзел Рэчы Паспалітай]]. Расея атрымала Заходнюю Беларусь і Ўсходнюю Летуву, а таксама Ўкраіну да Заходняга Буга. Да Аўстрыі і Прусіі адышлі карэнныя землі, частка ўкраінскіх і летувіскіх зямель.

== Дзяржаўны лад ==
{{Асноўны артыкул|Палітыка-сацыяльны лад Рэчы Паспалітай}}
Палітыка-сацыяльны лад Рэчы Паспалітай характарызуецца як «шляхецкая рэспубліка», самай яркай праявай было права [[Liberum veto]], якое дазваляла аднаму голасу супраць забараніць прыняцьцё закону ў сойме.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Portal box
 | Беларусь
 | Украіна
 | Гісторыя
}}
* [https://web.archive.org/web/20070928072248/http://mybelarusia.com/index.php?type=special&amp;area=1&amp;p=articles&amp;id=2792&amp;PHPSESSID=8ec4bcb22281e4154396c44597b64c20 Рэч Паспалітая ў эўрапейскіх канфліктах XVII—XVIII стагодзьдзяў]
* [https://web.archive.org/web/20080315173642/http://knihi.com/bha/11/kas11.htm Кшыштаф Касажэцкі. Бітва пад Палонкай 28 чэрвеня 1660 году]
* [http://media.aplus.by/index.php?cstart=2&amp;newsid=9993 Што такое Рэч Паспалітая?]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20070116053327/http://icpo.at.tut.by/historyb.html Рэспубліка Беларусь, гісторыя Беларусі ў датах]
* [https://web.archive.org/web/20070928004104/http://referat.np.by/reports/detail-12-21 Утварэньне Рэчы Паспалітай]
* [https://web.archive.org/web/20070927204743/http://www.lib.by/10viakou/10v319.html Уладзімер Арлоў. 1772. Першы падзел Рэчы Паспалітай]
* [https://web.archive.org/web/20070927204711/http://www.lib.by/10viakou/10v321.html Уладзімер Арлоў. 1793. Другі падзел Рэчы Паспалітай]
* [https://web.archive.org/web/20070927204730/http://www.lib.by/10viakou/10v323.html Уладзімер Арлоў. 1795. Трэці падзел Рэчы Паспалітай. Канчатковы захоп Беларусі Расейскай імпэрыяй]
* [https://web.archive.org/web/20050102011917/http://www.svaboda.org/programs/atlan/2003/12/20031204140120.asp Інтрыгі вакол падзелаў Рэчы Паспалітай. Станіслаў Аўгуст і Кацярына]
* [https://web.archive.org/web/20060918211402/http://arche.home.by/2003-2/pryb203.html Генадзь Прыбытка. Апалогія Рэчы Паспалітай]

{{Гісторыя Беларусі}}
{{Гісторыя Ўкраіны}}
{{Беларусь у тэмах}}
[[Катэгорыя:Рэч Паспалітая| ]]</text>
      <sha1>3mj4g0qyt5y5bhoil7su80d1xxrgbmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габрыель Гарсія Маркес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8219</id>
    <revision>
      <id>2699212</id>
      <parentid>2647332</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lapin kuski</username>
        <id>101068</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>2699212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18203" sha1="ghhdn5ihgengjf5chqmsg8lo208xg85" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Габрыель Гарсія Маркес
|Арыгінал імя        = {{мова-es||скарочана}} Gabriel García Márquez
|Партрэт             = Gabriel_Garcia_Marquez,_2009.jpg
|Памер               = 250пкс
|Апісаньне           = Габрыель Гарсія Маркес на Гвадаляхарскім міжнародным кінафэстывалі, 2009 год
|Імя пры нараджэньні = Gabriel José de la Concordia García Márquez
|Псэўданімы          = 
|Месца нараджэньня   = [[Аракатака]], [[Магдалена]], [[Калюмбія]]
|Месца сьмерці       = [[Мэхіка]], [[Мэксыка]]
|Род дзейнасьці      = [[пісьменьнік]], [[журналіст]], [[дзяржаўны дзяяч]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = [[магічны рэалізм]]
|Жанр                = раман, аповед
|Мова                = гішпанская
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = «[[Сто гадоў адзіноты]]»,&lt;br /&gt;«[[Палкоўніку ніхто ня піша]]»
|Прэміі              = [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры]] (1982)
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|commons             = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = [http://www.geneall.net/H/per_page.php?id=605462 Асабістая старонка]
}}
[[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|Gabriel Garcia Marquez (2002)]]

'''Габрые́ль Гарсі́я Ма́ркес''' ({{мова-es|Gabriel García Márquez}}; 6 сакавіка 1927, [[Аракатака]], [[Магдалена]], [[Калюмбія]] — 17 красавіка 2014, [[Мэхіка]], [[Мэксыка]]) — [[Калюмбія|калюмбійскі]] [[гішпанская мова|гішпанскамоўны]] пісьменьнік, [[журналіст]] і палітычны дзяяч. Вядомы як адзін з найяскравейшых прадстаўнікоў [[магічны рэалізм|магічнага рэалізму]]. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі]] ў галіне літаратуры 1982 году.

== Біяграфія ==
Габрыель Гарсія Маркес нарадзіўся 6 сакавіка 1927 году ў калюмбійскім мястэчку Аракатака (дэпартамэнт [[Магдалена (дэпартамэнт)|Магдалена]]). У дзяцінстве выхоўваўся бабуляй і дзядулем па матчынай лініі. Менавіта гэтыя людзі пазнаёмілі будучага пісьменьніка з народнымі паданьнямі й моўнымі асаблівасьцямі, якія пазьней сталі важным элемэнтам ягонае творчасьці.

У 1940 годзе, ва ўзросьце 12 год, Габрыель атрымаў стыпэндыю й пачаў навучаньне ў [[езуіты|езуіцкім]] каледжы мястэчку Сіпакіра, што за 30 км на поўнач ад [[Багата|Багаты]]. У 1946 годзе па патрабаваньні бацькоў ён паступіў у Нацыянальны ўнівэрсытэт Багаты на юрыдычны факультэт. Тады Габрыель пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, Мерсэдэс Барча Парда.

Перапыніўшы навучаньне раней за тэрмін, у 1950 годзе, ён вырашыў прысьвяціць сябе журналістыцы й літаратуры. Асаблівы ўплыў на яго аказалі такія пісьменьнікі, як [[Эрнэст Гэмінгўэй]], [[Ўільям Фолкнэр]], [[Джэймз Джойс]] і [[Вірджынія Ўулф]], [[Франц Кафка]].

З 1954 году Маркес працуе ў газэце «Эль Эспэктадор», публікуючы невялікія артыкулы й рэцэнзіі на фільмы. У якасьці карэспандэнту яго накіроўваюць у Італію, Польшчу, Францыю, Вэнэсуэлу й ЗША. У 1957 годзе 30-гадовы Гарсія Маркес быў карэспандэнтам на VI Сусьветным фэсьце моладзі й студэнтаў у Маскве. Згадваючы пра гэтую падзею, аўтар у эсэ напісаў «СССР: 22 400 000 квадратных кілямэтраў без адзінай рэклямы кока-колы!». У 1959 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ў яго нараджаецца сын.

Разам з тым Маркес займаецца пісьменьніцтвам, ствараючы аповеды й кінасцэнарыі. У 1961 годзе ў яго выходзіць аповесьць «[[Палкоўніку ніхто ня піша]]» (''El coronel no tiene quien le escriba''), у 1966-м — раман «Ліхая гадзіна» (''La mala hora''). Сусьветную вядомасьць яму прынёс раман «[[Сто гадоў адзіноты]]» (''Cien años de soledad'', 1967).

== Беларускія пераклады ==
У 1981 годзе [[Карлас Шэрман]] апублікаваў беларускі пераклад невялікай аповесьці Маркеса «Неверагодная і смутная гісторыя пра наіўную Эрэндзіру і яе бессардэчную бабулю». Пазьней ён жа пераклаў раман «Каханьне падчас халеры», які выйшаў цалкам толькі ў 2017 г., пасьля сьмерці аўтара і перакладчыка&lt;ref name=&quot;Сляды&quot;&gt;''Студзінская І.'' [http://www.svaboda.org/content/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F-%D1%81%D1%8C%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B0/25354461.html Беларускія сьляды Маркеса] — svaboda.org, 18.04.2014, 16:44&lt;/ref&gt;.

Пазьней [[Віялета Яфіменка]] перакладала апавяданьні Маркеса, якія публікаваліся ў пэрыядычным друку. Валеры Буйвал перакладаў асобныя творы зь нізкі «12 дзіўных навэл», якія друкаваліся ў [[Літаратура і мастацтва|«ЛіМе»]] і [[Дзеяслоў (часопіс)|«Дзеяслове»]]. У 2004 годзе [[Багдан Арлоў]] перакладаў невялікі фрагмэнт аднаго з апошніх твораў Маркеса «Ўспамін пра маіх сумных прастытутак»&lt;ref name=&quot;Сляды&quot;/&gt;.

Таксама [[Якуб Лапатка]] пачынаў пераклад галоўнага і, мабыць, самага вядомага рамана Маркеса «Сто гадоў адзіноты», але прыхільнасьці сярод выдаўцоў не знайшоў, пераклад ня быў скончаны, фрагмэнты таксама не публікаваліся&lt;ref name=&quot;Сляды&quot;/&gt;.

У 1970-я гады К. Шэрман задумаў беларускі пераклад «Восені патрыярха» і зьвярнуўся да выдавецтва [[Мастацкая літаратура, выдавецтва|«Мастацкая літаратура»]]. У выдавецтве, забаяўшыся магчымай рэакцыі цэнтральных савецкіх улад, бо рускага перакладу рамана яшчэ не было, не рызыкнулі згадзіцца, а прапанавалі К. Шэрману зрабіць рускі пераклад. Рускі пераклад «Восені патрыярха» зроблены К. Шэрманам разам з [[Валянцін Тарас|В. Тарасам]] апублікаваны ў беларускім літаратурным часопісе [[Нёман (1945)|«Нёман»]] у 1970-я гады, што было падзеяй усесаюзнага маштабу&lt;ref name=&quot;Сляды&quot;/&gt;. Невялікі фрагмэнт гэтага рамана пераклала на беларускую мову [[Дзіна Бабрыцкая]] (апублікаваны ў хрэстаматыі &quot;Літаратура народаў сьвету: ХХ стагодзьдзе&quot;, 1999).

Б. Арлоў адзначыў, што мова Маркеса незвычайная, няпростая і ня кожны перакладчык з гішпанскай наважыцца на пераклад яго твораў. Гэта, на думку Б. Арлова, прычына малой колькасьці перакладаў Маркеса на беларускую&lt;ref name=&quot;Сляды&quot;/&gt;.

* Каханне падчас халеры: раман / Габрыель Гарсія Маркес. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2017. — 366, [1] с. — (Серыя «Noblesse Oblige»).
* Восень патрыярха / Пер. з ісп. С. Шупа. — Мн.: А. М. Янушкевіч, 2021.

== Бібліяграфія ==

=== Раманы ===
* 1962 — ''[[Ліхая гадзіна]] (La mala hora)''
* 1967 — ''[[Сто гадоў адзіноты]] (Cien años de soledad)''
* 1975 — ''[[Восень Патрыярха]] (El otoño del patriarca)''
* 1981 — ''[[Кроніка адной абвешчанай сьмерці]] (Crónica de una muerte anunciada)''
* 1985 — ''[[Каханьне падчас халеры]] (El amor en los tiempos del cólera, бел. пер. 2005)''
* 1989 — ''[[Генэрал у сваім лябірынце]] (El general en su laberinto)''
* 1994 — ''[[Пра каханьне і іншых дэманаў]] (Del amor y otros demonios)''
* 2004 — ''[[Успамін пра маіх сумных блядзей]] (Memoria de mis putas tristes)''

=== Апавяданьні, навэлы і публіцыстыка ===
* 1947 — ''[[Вочы блакітнага сабакі]] (Ojos de perro azul)''
* 1955 — ''[[Апалае лісьце]] (La hojarasca)''
* 1961 — ''[[Палкоўніку ніхто ня піша]] (El coronel no tiene quien le escriba)''
* 1962 — ''[[Пахаваньне Вялікай Мамы]] (Los funerales de la Mamá Grande)''
* 1970 — ''[[Споведзь пацярпелага караблекрушэньне]] (Relato de un náufrago)''
* 1978 — ''[[Неверагодная і смутная гісторыя пра наіўную Эрэндэру і яе бессардэчную бабулю]] (La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada, бел. пер. 1981)''
* 1986 — ''Las Aventuras de Miguel Littín Clandestino en Chile''
* 1992 — ''[[Дванаццаць пілігрымскіх апавяданьняў]] (Doce cuentos peregrinos)''
* 1996 — ''Noticia de un secuestro''
* 2002 — ''[[Жыць, каб апавядаць]] (Vivir para contarla)''

== Дадатковыя зьвесткі ==
* Слова ''halalcsillag'' на борце карабля-прывіда з апавяданьня «Апошняе вандраваньне карабля-прывіда», якое ні ў водным выданьні ніяк не камэнтавалася і не перакладалася, на самай справе мае сэнс; па-вугорску яно азначае «сьмяротная зорка» ({{мова-hu|halálcsillag}} {{IPA|[ˈhɒlaːlˌʧilːɒɡ]}}). Тут выявіўся характэрны чорны гумар Маркеса, паколькі [[Вугоршчына]] — не марская дзяржава.
* У траўні 2000 году ў штодзённай пэруанскай газэце «La Republica» пад імем Маркеса была надрукаваная паэма «Лялька» (La Marioneta), якая паслужыла пацьверджаньнем інфармацыі аб сьмяротнай хваробе пісьменьніка. Інфармацыя была хутка растыражаваная газэтамі, аднак неўзабаве высьветлілася, што аўтарам гэтага твора зьяўляецца зусім не сусьветна вядомы аўтар, а мэксыканскі чэрававяшчальнік Джоні Ўэлч (Johnny Welch), пад чыім творам па невядомых чыньніках апынулася імя Маркеса. Пазьней факт памылкі прызналі абодва&lt;ref&gt;[http://www.museumofhoaxes.com/marquez.html Gabriel Garcia Marquez’s Final Farewell]&lt;/ref&gt;. Аднак і па гэты дзень у сеціве вельмі часта сустракаюцца гэтыя радкі, падпісаныя імем Нобэлеўскага ляўрэата. Часам ня вельмі ўважлівыя прыхільнікі і аўтары фан-ролікаў па незразумелых чыньніках прыпісваюць гэтую паэму [[Паўлё Каэльё]]&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=A5lIIVZGD6M YouTube — «Паўлё Каэльё — Письмо Габриэля Гарсия Маркеса»]&lt;/ref&gt;.
* У кастрычніку 2004 году «Random House Mondadori» і «Grupo Editorial Norma» апублікавалі апошні раман Маркеса «Ўспамінаючы маіх журботных шлюх». За месяц да афіцыйнай прэзэнтацыі кніжныя «піраты» выкралі рукапіс і запусьцілі гэтую кнігу ў продаж. Пісьменьнік у адказ на гэта зьмяніў фінал рамана. Мільённы тыраж быў раскуплены за рэкордна кароткі тэрмін. Пірацкія жа падробкі, вялікую частку якіх канфіскавала паліцыя, цяпер прадмет паляваньня для калекцыянэраў.
* У 2006 годзе Пэдра Санчэс, мэр гораду Аракатака, у якім нарадзіўся Маркес, прапанаваў пераназваць селішча ў Маконда, у гонар месца дзеяньня рамана «Сто гадоў адзіноты». Было праведзенае галасаваньне, але, хоць больш за 90% людзей, што прагаласавалі, выказалася за пераназваньне, горад пераназваны ня быў, паколькі ў галасаваньні прыняла ўдзел толькі палова зь неабходных 7400 чалавек&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5116004.stm News BBC// Marquez town rebuffs Macondo name]&lt;/ref&gt;.
* У 2009 годзе ўрад Мэксыкі прызнаў, што мэксыканскія ўлады сачылі за Маркесам з 1967 па 1985 гады (гэта значыць у пэрыяд прэзыдэнцтва Люіса Эчэвэрыі і Хасэ Лёпэса Партыльлё) з-за яго сувязяў з камуністычнымі рэжымамі і лідэрамі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091021071446/http://www.eluniversal.com.mx/notas/634052.html Gabo, según los servicios de inteligencia mexicanos]{{ref-es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elmundo.es/elmundo/2009/10/18/cultura/1255881661.html?a=VIS19803e3b33017327e8f096b8474d76f0e&amp;t=1255905597 García Márquez fue espiado por México durante al menos dos décadas]{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* {{спасылка|url=http://www.nn.by/index.pl?theme=nn/2005/01&amp;article=li-markies|загаловак=«Успамін пра маіх сумных бл.дзей» (урывак)|выданьне=«Наша Ніва»|копія=http://web.archive.org/web/20090915231316/http://www.nn.by/index.pl?theme=nn/2005/01&amp;article=li-markies}}
* [https://web.archive.org/web/20050130092741/http://www.themodernword.com/gabo/ Старонкі Г. Г. Маркеса]
* [https://web.archive.org/web/20160308105812/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/markes802ec.html?opendocument Навэлы Г. Г. Маркеса ў часопісе «Дзеяслоў»]
* Раман «Каханьне падчас халеры» ў часопісе «ARCHE». [https://web.archive.org/web/20070630073315/http://arche.bymedia.net/2005-4/marques405.htm 1 частка], [https://web.archive.org/web/20070713082337/http://arche.bymedia.net/2005-5/marques505.htm 2 частка]

{{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1976—2000)}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Маркес, Габрыель Гарсія}}
[[Катэгорыя:Габрыель Гарсія Маркес| ]]
[[Катэгорыя:Калюмбійскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>ghhdn5ihgengjf5chqmsg8lo208xg85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Караткевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9339</id>
    <revision>
      <id>2699276</id>
      <parentid>2682437</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99613" sha1="bnifuhmdyy474cnaqung8cyww7os9w7" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Пісьменьнік
|Імя                 = Уладзімер Караткевіч
|Лацінка             = Uładzimier Karatkievič
|Імя пры нараджэньні = Уладзімер Сямёнавіч Караткевіч
|Грамадзянства       = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
|Напрамак            = гістарычная проза
|Дэбют               = «Тут будет канал», «Якубу Коласу» (1951)
|Значныя творы       = «[[Дзікае паляваньне караля Стаха (аповесьць)|Дзікае паляваньне караля Стаха]]», «[[Каласы пад сярпом тваім]]», «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]», «[[Чорны замак Альшанскі]]»
|ВікіКрыніца         = be:s:Аўтар:Уладзімір Караткевіч
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/
|Камунікат           = http://kamunikat.org/Karatkievicz_Uladzimir.html
}}
'''Уладзі́мер Сямё́навіч Каратке́віч''' (26 лістапада 1930, [[Ворша]], [[Віцебская вобласьць]] — 25 ліпеня 1984, [[Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі пісьменьнік, празаік, драматург, публіцыст, перакладнік, сцэнарыст, клясык беларускае літаратуры. Адна з найбольш яскравых постацяў у беларускае літаратуры другое паловы XX стагодзьдзя{{зноска|Верабей|2005|Верабей|3}}. Першы беларускі пісьменьнік, які зьвярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]]|загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць|выданьне=[[Літаратура і Мастацтва|Літаратура і мастацтва]] |тып=газэта |месца= Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]] |год=2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6}}&lt;/ref&gt;.

Творчасьць Уладзімера Караткевіча адрозьніваецца рамантычнай скіраванасьцю, высокай мастацкай культурай, патрыятычным патасам і гуманістычным гучаньнем. Пісьменьнік істотна ўзбагаціў беларускую літаратуру ў тэматычных і жанравых адносінах, напоўніў яе інтэлектуальным і філязофскім зьместам{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|459—460}}. Найбольш вядомыя такія творы аўтара, як аповесьці «[[Дзікае паляваньне караля Стаха (аповесьць)|Дзікае паляваньне караля Стаха]]», «[[Сівая легенда]]», раманы «[[Каласы пад сярпом тваім]]», «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]», «[[Чорны замак Альшанскі]]», эсэ «[[Зямля пад белымі крыламі]]»&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://dic.academic.ru/dic.ns/es/79524/КОРОТКЕВИЧ|загаловак=Короткевич Владимир Семенович |subзагаловак= |аўтар= |authorlink= |coauthors= |quote= |дата публікацыі=2009 |ormat= |work= |выдавец=Энциклопедический словарь |дата доступу=2014-04-01|мова=ru |description= |deadlink= |копія=http://www.peeep.us/29c076f|дата копіі=2014-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slounik&quot;&gt;[[Аляксей Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] [http://www.slounik.org/81070.html Караткевіч Уладзімір] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)|к}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Паходжаньне. Сям’я. Маленства === 
[[Файл:Siamja Karatkieviča.png|міні|зьлева|Родныя Ўладзімера Караткевіча: цётка Яўгенія Васілеўна, бацька Сямён Цімафеевіч, дзед Васіль Юльлянавіч Грынкевіч, маці Надзея Васілеўна, сястра Натальля й брат Валеры. 1928 год]]
[[Файл:Parents Of Korotkevich.jpg|значак|Бацькі У. Караткевіча: Надзея Васілеўна і Сямён Цімафеевіч (у чыне калескага сакратара). 1915 год]]
[[Файл:Karatkevicz&amp;maci.jpg|значак|зьлева|Уладзімер Караткевіч у дзяцінстве з маці і сястрой Натальляй, г. [[Ворша]]. 1937 год]]
Продкі Караткевіча былі [[шляхта|шляхоцкага]] стану{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|460}} й паходзілі зь беларускага Падняпроўя, з [[Рагачоў|Рагачова]], [[Амсьціслаў|Мсьціслава]], [[Магілёў|Магілёва]] й іншых гарадоў. Адзін са сваякоў пісьменьніка па матчынай лініі, паводле сямейнай легенды — [[Тамаш Грыневіч]], браў удзел у паўстаньні 1863—1864 гадоў{{зноска|Верабей|2005|Верабей|4}}. Паўстанцы пад яго камандаваньнем былі разьбітыя, а яго самога расстралялі ў Рагачове&lt;ref&gt;{{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}&lt;/ref&gt;. Гэтую гісторыю Караткевіч апісаў у эпілёгу расейскамоўнай аповесьці «Предыстория» ({{мова-be|Перадгісторыя|скарочана}}), і ў пралёгу раману «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі»).

Нарадзіўся 26 лістапада 1930 году ў горадзе [[Ворша|Воршы]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] ў сям’і інтэлігентаў. Бацька — Сямён Цімафеевіч (1887—1959), закончыў гарадзкое вучылішча ў Воршы, яшчэ падлеткам сам зарабляў сабе на жыцьцё, працаваў у казначэйстве, служыў у царскай арміі пісарам, пасьля працаваў інспэктарам па бюджэце ў Аршанскім раённым фінансавым аддзеле&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар  = В. В. Урублеўскі. | загаловак  = Досвед даследавання сялянскай генеалогіі па Аршанскім павеце Магілёўскай губерні (на прыкладзе радаводу Уладзіміра Караткевіча па лініі бацькі).| спасылка  = https://niab.by/wp/wp-content/uploads/2024/07/archivaryus_18_web.pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне  = Архiварыус| тып = Зборнік навуковых паведамленняў і артыкулаў| месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]] | год = 2020 | том  = Выпуск 18| старонкі   = 276—289 | isbn  = | issn  = 2225-4412| архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;. Маці — Надзея Васілеўна (1893—1977), з роду [[Грынкевічы|Грынкевічаў]], пасьля заканчэньня [[Марыінская гімназія (Магілёў)|Марыінскай гімназіі]] ў [[Магілёў|Магілёве]] некаторы час працавала настаўніцай у сельскай школе пад Рагачовам, пасьля выхаду замуж занялася хатняй гаспадаркай. Маці добра ведала сусьветную літаратуру{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|460}}. У сям’і было трое дзяцей — Уладзімер, ягоны старэйшы брат Валеры (1918 — загінуў у 1941 годзе), старэйшая сястра Натальля (у шлюбе — Кучкоўская; 1922—2003)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =Караткевіч У. С. |частка =«Дарога, якую прайшоў» |загаловак =Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў. |арыгінал = |спасылка =http://www.usebelarusy.by/be/content/tutejshyya/24530/24531/25406 |адказны = |выданьне = |месца =Мн. |выдавецтва = |год =1966 |старонкі =190—191}}&lt;/ref&gt;. У дзіцячыя гады сваяцкае асяродзьдзе шмат у чым уплывала на Ўладзімера. Вялікі ўплыў зрабіў дзед [[па кудзелі]] Васіль Юльлянавіч Грынкевіч (1861—1945), чалавек з багатым жыцьцёвым досьведам, у свой час даслужыўся да губэрнскага казначэя. Васіль Грынкевіч быў дасьціпным апавядальнікам, ад якога ўнук пачуў шмат казак і народных паданьняў, пераняў любоў да прыроды. Пазьней дзед стане прататыпам Данілы Загорскага-Вежы ў рамане «Каласы пад сярпом тваім». Ад свайго дзеда Ўладзімер пачуў легенду «Маці Ветру» пра падзеі [[Крычаўскае паўстаньне 1743—1744 гадоў|Крычаўскага паўстаньня 1743—1744 гадоў]]. Многія расповеды дзеда сталі крыніцай для будучых твораў Уладзімера{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|5}}.

Уладзімер навучыўся чытаць вельмі рана, у тры з паловай гады. У дзяцінстве ня толькі любіў слухаць казкі й розныя гісторыі, якія яму чыталі старэйшыя, але імкнуўся дадумваць разьвіцьцё сюжэтаў. З самага раньняга дзяцінства цікавіўся гісторыяй, асабліва гісторыяй Беларусі. У дзіцячыя гады разнастайнасьць ягоных талентаў выявілася й у схільнасьці да маляваньня, якая захавалася на ўсё жыцьцё. Таксама ён меў абсалютны слых, некаторы час займаўся ў музычнай школе&lt;ref&gt;Караткевіч У. С. [https://web.archive.org/web/20100810185335/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 192&lt;/ref&gt;. Таксама моцна ён любіў прыроду; у дзяцінстве адной зь ягоных любімых кніг была кніга [[Альфрэд Брэм|А. Брэма]] «Жыцьцё жывёлаў». У доме Караткевічаў было шмат кніг — і дзядулі, і кнігі бацькоў, і ягоныя{{заўвага|Хатняя бібліятэка згарэла падчас вайны разам з домам.}}. У шэсьць гадоў ім былі напісаныя першыя вершы{{зноска|Верабей|2005|Верабей|6}}. Яшчэ трохі пазьней паспрабаваў пісаць апавяданьні, якія сам жа й ілюстраваў. Акрамя вучобы хадзіў у музычную школу. Яшчэ ў даваенныя гады адправіў ліст [[Карней Чукоўскі|Карнею Чукоўскаму]], на які атрымаў адказ.

У 1938 годзе пайшоў у школу ў Воршы. Да пачатку вайны пасьпеў скончыць 3 клясы{{зноска|Верабей|2005|Верабей|6}}.

=== Гады вайны й нямецкай акупацыі ===
Вайна застала ў [[Масква|Маскве]], куды пасьля заканчэньня школы паехаў да сястры, якая там вучылася. Трапіў у эвакуацыю ў [[Разанская вобласьць|Разанскую вобласьць]], потым на [[Урал|Ўрал]] у [[Пермская вобласьць|Молатаўскую (Пермскую) вобласьць]]. Рабіў спробы ўцячы на фронт. Праз пэўны час высьветлілася, што Валодзевы бацькі змаглі эвакуявацца й жылі ў горадзе Чкалаве ([[Арэнбург]]у). Туды ж дабралася й сястра. Толькі ў жніўні 1943 году яна змагла прывезьці Валодзю да бацькоў у Арэнбург, дзе ён скончыў 6 клясаў. У кастрычніку 1941 году на фронце загінуў старэйшы брат Валодзі Валеры. Жонку Валерыя Вольгу, якая заставалася на захопленай нямецкімі войскамі тэрыторыі, загубілі акупанты. Летам 1944 году пасьля вызваленьня савецкімі войскамі [[Кіеў|Кіева]] Ўладзімер Караткевіч разам з маці на некаторы час пераехаў у нядаўна вызвалены горад, дзе жылі сваякі. Восеньню 1944 году сям’я вярнулася ў Воршу.

=== Паваенны час ===
У другой палове 1940-х гадоў Уладзімер працягваў навучаньне ў школе. Яго школьны сябар, Леанід Крыгман, адзначаў, што Ўладзімер у свае 14 гадоў валодаў энцыкляпэдычнымі ведамі па літаратуры й гісторыі{{зноска|Верабей|2005|Верабей|7}}. У час вучобы ў старэйшых клясах сярэдняй школы Ўладзімер Караткевіч аддаваў даніну літаратурнай творчасьці — пісаў навэлы, апавяданьні, літаратуразнаўчыя артыкулы. У пасьляваенныя гады Ўладзімер, аршанскі школьнік, зьмясьціў на старонках рукапіснага часопісу «Званочак» некалькі сваіх вершаў, а таксама першую сваю прыгодніцкую аповесьць «Загадка Нэфэрціці». Акрамя таго ім быў напісаны шэраг апавяданьняў і артыкулаў{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|460}}. Яшчэ ў восьмай клясе ён ужо амаль цалкам напісаў першы варыянт п’есы «Млын на Сініх Вірах» (пастаўленая ў 1959 г.){{зноска|Верабей|2005|Верабей|7}}.

=== Кіеўскі пэрыяд ===
[[Файл:Уладзімер Караткевіч у інтэрнацкім пакоі.jpg|значак|Уладзімер Караткевіч у інтэрнацкім пакоі. Кіеў, пачатак 1950-х гадоў.]]
У 1949 годзе Ўладзімер Караткевіч закончыў сярэднюю школу й паступіў на расейскае аддзяленьне [[філялёгія|філялягічнага]] факультэту [[Кіеўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Кіеўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Т. Шаўчэнкі]], які скончыў ў 1954 годзе&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/vydayushhiesya-lichnosti/da-80-goddzya-z-dnya-naradzhennya/uladzimir-karatkevich-asoba-i-tvorchascz | копія = | дата копіі = | загаловак = Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць| фармат = | назва праекту = | выдавец = Сайт «Архівы Беларусі»| дата доступу = 11 сьнежня 2014 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Пазьней у ім жа скончыў асьпірантуру. За гады вучобы выявіў сябе адным з найбольш здольных студэнтаў, шмат чытаў — у кола яго чытацкіх інтарэсаў уваходзілі творы клясыкаў сусьветнай літаратуры, украінскіх, расейскіх, польскіх, беларускіх аўтараў. Цікавіўся ён ня толькі літаратурай, але й гісторыяй, у першую чаргу Беларусі. Пазнаёміўся з шматлікімі выданьнямі, прысьвечанымі [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчаму паўстаньню 1863—1864 гадоў]].

У [[Кіеў|Кіеве]] Ўладзімер Караткевіч працягваў складаць вершы на беларускай і расейскай мовах, спрабаваў пісаць іх па-ўкраінску й па-польску. У яго студэнцкіх рэфэратах былі грунтоўна распрацаваныя некалькі літаратуразнаўчых тэмаў: пра творчасьць [[Аляксандар Пушкін|Пушкіна]], [[Максім Багдановіч|Багдановіча]] й іншых. У гэты час ён задумаў вялікі гістарычны твор, дзе плянаваў падаць усе акалічнасьці паўстаньня 1863—1864 гадоў. Летам 1950 году ў Воршы, пасьля першага курсу філфаку, Караткевічам быў створаны першы варыянт знакамітай аповесьці «[[Дзікае паляваньне караля Стаха (аповесьць)|Дзікае паляваньне караля Стаха]]»{{зноска|Верабей|2005|Верабей|7}}.

На радзіме ў аршанскай раённай газэце «Ленінскі прызыў» у 1951 годзе былі надрукаваны два вершы Ўладзімера Караткевіча: «Тут будет канал» ({{мова-be|Тут будзе канал|скарочана}}) (на расейскай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове). Летам 1952 году пад уражаньнем паездкі ў [[Вязынка (Маладэчанскі раён)|Вязынку]] — родныя мясьціны [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — быў напісаны нарыс «Вязынка», які разам з суправаджальным пісьмом Караткевіч даслаў жонцы Янкі Купалы [[Уладзіслава Луцэвіч|Ўладзіславе Францаўне]]. У гэты ж час ён накіраваў шэраг сваіх раньніх твораў (казкі, вершы, апавяданьні) для ацэнкі [[Якуб Колас|Якубу Коласу]].

Адзін з аднакурсьнікаў і сяброў Караткевіча, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Флярыян Няўважны||uk|Флоріан Неуважний}}, казаў, што Ўладзімер быў душой кампаніі, і што студэнты ставіліся з павагай да ягонай мужнасьці й прынцыповасьці{{зноска|Верабей|2005|Верабей|10}}. Пра свае студэнцкія гады, і пра Ўкраіну, якую Караткевіч вельмі любіў, ён напісаў у аповесьці «У сьнягах драмае вясна» (1957), ў эсэ «Абраная» (1982), а таксама ў эсэ пра [[Тарас Шаўчэнка|Шаўчэнку]] «І будуць людзі на зямлі» (1964), пра [[Леся Ўкраінка|Лесю Ўкраінку]] «Saxifraga» (1971), у нарысе пра [[Кіеў]] «Мой се градок!» (1982){{зноска|Верабей|2005|Верабей|7-8}}.

У 1954 годзе Ўладзімер Караткевіч закончыў унівэрсытэт. Ягоная дыплёмная праца на тэму «Казка. Легенда. Паданьне» выклікала неадназначную рэакцыю, і толькі дзякуючы намаганьням акадэміка А. Бялецкага й выкладчыка А. Назароўскага ён атрымаў вышэйшую адзнаку. Увесну 1955 году ён здаў экзамэны [[кандыдат навук|кандыдацкага]] мінімуму й прыступіў да напісаньня дысэртацыі пра паўстаньне 1863 году, але так яе і ня скончыў&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. У той жа час прыйшла й ідэя пра напісаньне рамана на гэтую ж тэму{{зноска|Верабей|2005|Верабей|10}}.

=== Пасьля ўнівэрсытэту ===
Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту, у 1954—1956 гг. працаваў настаўнікам расейскай мовы й літаратуры ў сельскай школе&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;, у вёсцы Лесавічы ў [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. У 1956—1958 гг. працаваў настаўнікам у Воршы&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. Пазьней вучыўся на Вышэйшых літаратурных курсах (1958—1960), сцэнарных курсах (1962) і Інстытуце кінэматаграфіі ў [[Масква|Маскве]] (цяпер [[Расейскі дзяржаўны інстытут кінэматаграфіі імя З. А. Герасімава]]) і стаў прафэсійным пісьменьнікам.

=== Менск ===
[[Файл:MonoLIT Korotkevich.jpg|значак|[[МанаЛІТ]] — дом у [[Менск]]у ([[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вул. Карла Маркса]], 36), у якім жыў Уладзімер Караткевіч з 1973 году. На фасадзе — мэмарыяльная шыльда У. Караткевічу]]
[[Файл:Mahiła Ŭładzimira Karatkieviča.JPG|значак|Магіла Ўладзімера Караткевіча на [[Усходнія могілкі|Ўсходніх (Маскоўскіх) могілках]] у Менску]]
У пачатку 1963 году Ўладзімер Караткевіч атрымаў у Менску аднапакаёвую кватэру па адрасе вул. Чарнышэўскага, д. 7, кв. 57. Уладзімер Караткевіч пачаў мець таварыскія зносіны зь [[Вячаслаў Рагойша|Вячаславам Рагойшам]]&lt;ref name=&quot;рагойшаўспаміны&quot;&gt;Дзесяць саг пра Караткевіча / Вячаслаў Рагойша. — Менск : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], [[2020]]. — 167 с. — (Люстэрка лёсу). ISBN 978-985-02-2013-4.&lt;/ref&gt;. Празь некаторы час з Воршы ў Менску да яго пераехала ягоная маці. Увесну 1967 году яны ўдваіх атрымалі кватэру на вул. Веры Харужай, д. 48, кв. 26. У тым жа 1967 годзе, увосень, падчас чытацкае канфэрэнцыі па рамане «[[Каласы пад сярпом тваім]]» ў [[Берасьце|Берасьці]], Уладзімер пазнаёміўся з выкладчыцай Берасьцейскага пэдагагічнага інстытуту Валянцінай Нікіцінай (у дзявоцтве Ватковіч, 1934—1983 гг.), зь якой 19 лютага 1971 году ён ажаніўся{{зноска|Верабей|2005|Верабей|14}}. Ажаніўся Караткевіч даволі позна — амаль у 41 год&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Вольга Анціповіч| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 30 ліпеня 2009| url = http://www.kp.by/daily/24335.3/526207/| копія = | дата копіі = | загаловак = Тайная любовь писателя Владимира Короткевича| фармат = | назва праекту = | выдавец = kp.by| дата доступу = 29 сьнежня 2014 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Вясной 1973 году яны абмянялі кватэру Караткевіча на вул. Веры Харужай і ейны пакой на трохпакаёвую кватэру на [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вул. Карла Маркса]], 36{{зноска|Верабей|2005|Верабей|15}}, дзе далей і жылі разам з маці Ўладзімера Караткевіча{{зноска|Верабей|2005|Верабей|218}}.

Уладзімер Караткевіч прысьвяціў жонцы Валянціне Браніславаўне верш «Таўры»
й раман «Чорны замак Альшанскі» (1979), які пачынаецца словамі: «В.
К., якой гэты раман абяцаў дзесяць год назад, з удзячнасьцю»{{зноска|Верабей|2005|Верабей|218}}. Валянціна Браніславаўна стала высокакваліфікаваным гісторыкам, мела высокі аўтарытэт у [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі й фальклёру]] АН БССР, узнагароджаная Дзяржаўнай прэміяй БССР{{зноска|Верабей|2005|Верабей|219}}.

У другой палове 1970-х гг. пачаў працаваць на Беларускім тэлебачаньні, дзе ён вёў праграму «Спадчына», прысьвечаную гісторыі й культуры беларускай зямлі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

Пісьменьнік любіў шмат вандраваць — зь сябрамі й жонкай, у складзе здымачных групаў і навуковых экспэдыцыяў ён наведаў шмат мясьцінаў у Беларусі, таксама наведваў іншыя краіны: двойчы быў у Польшчы (1971, 1977), тройчы ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]] (1973, 1975, 1979){{зноска|Верабей|2005|Верабей|15}}.

Апошнія дні лютага 1983 году былі вельмі трагічнымі для пісьменьніка — у адзін дзень, 28 лютага, памерлі ягоная жонка й родная цётка па матчынай лініі — Яўгенія Васілеўна, у якой ён жыў у вызваленым у 1944 годзе Кіеве{{зноска|Верабей|2005|Верабей|214}}. Паводле словаў пісьменьніка, ён у тыя дні «адчуваў сябе на мяжы нэрвовага надлому»{{зноска|Верабей|2005|Верабей|219}}. У шлюбе з Валянцінай Браніславаўнай ён пражыў 12 гадоў, але дзяцей у іх не было.

У пачатку чэрвеня Караткевіч паехаў у Воршу, у бацькоўскі дом да пляменьніцы. У Менск вярнуўся ў пачатку сьнежня. У пачатку лютага 1984 году ім былі напісаныя некалькі вершаў, аднак у канцы лютага Караткевіч моцна захварэў і каля месяца праляжаў у рэанімацыі. Вясной пачаў адчуваць сябе лепш{{зноска|Верабей|2005|Верабей|219}}.

Незадоўга да сьмерці Караткевіч наведаў блізкія й дарагія яму мясьціны. Ён зьезьдзіў у Рагачоў, у Кіеў на юбілейную сустрэчу выпускнікоў Кіеўскага ўнівэрсытэту. 12 ліпеня 1984 году ён зь сябрамі, фотакарэспандэнтам [[Валянцін Ждановіч|Валянцінам Ждановічам]] і мастаком [[Пятро Драчоў|Пятром Драчовым]], адправіўся ў паход па Прыпяці, дзе яму стала дрэнна, і ён 20 ліпеня вярнуўся ў Менск{{зноска|Верабей|2005|Верабей|15}}.

Памёр 25 ліпеня 1984 году. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Ўсходніх могілках]] у Менску.

== Погляды ==
{{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Пагоня|Бел-чырвона-белы сьцяг}}

Закранаў пытаньне назваў [[Літва|Літвы]] і [[Жамойць|Жамойці]] ў рамане «[[Каласы пад сярпом тваім]]», дзе малады [[Кастусь Каліноўскі]] сьцьвярджае сваю літоўска-беларускую ідэнтычнасьць («''я сам лічу сябе „[[Ліцьвіны|ліцьвінам]]“, [[Беларусы|беларусам]], тутэйшым''»), прытым адзначае пра [[Віская зямля|Віскую зямлю]] (усход Польшчы), што «''там жывуць і [[летувісы|жмудзіны]], і [[немцы]], і [[палякі]], і беларусы''». Таксама паводле раману, «''— Я маю на ўвазе не Літву-жмудзь, — упарта кусаючы вусны, сказаў юнак'' [Кастусь Каліноўскі]''. — Я маю на ўвазе Літву-Беларусь… І потым, вы ж добра ведаеце, адкуль вырасла тая памылка''»&lt;ref&gt;Півавар К. Беларуская ментальнасць у моўнай прасторы мастацкага тэксту : манаграфія. — Віцебск, 2015. С. 42.&lt;/ref&gt;.

Сярод малюнкаў Уладзімера Караткевіча захаваўся дызайн адзеньня з трыма палосамі — белай, чырвонай і белай — і гербам [[Пагоня]]й у цэнтры&lt;ref&gt;Трефилов С. [https://www.kp.ru/daily/27102/4175762/ Как Владимир Короткевич предсказал моду на байки с «Пагоняй»: рассматриваем книгу рисунков классика] // КП Беларусь. 10.03.2020 г.&lt;/ref&gt;. 

== Творчасьць ==
[[Файл:Autobio Korotkevich.jpg|значак|зьлева|Аўтабіяграфія з асабістае справы пісьменьніка. 25 красавіка 1957 г.]]
Як паэт Караткевіч дэбютаваў у 1951 годзе{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|460}} — апублікаваў у аршанскай раённай газэце «Ленінскі прызыў» два вершы: «Тут будет канал» (на расейскай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове)&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

У пачатку творчага шляху Караткевіч зьвярнуўся да беларускае гісторыі й фальклёру, пра што сьведчаць ягоныя творы «Казкі і легенды маёй Радзімы», «Лебядзіны скіт», казка «Вужыная каралева». Фантазія пісьменьніка раскрываецца ў казцы «Надзвычайная котка», якую ён пазьней дапрацаваў і назваў «Чортаў скарб». У гэтай казцы пісьменьнік традыцыйны фальклёрны сюжэт напоўніў арыгінальнымі вобразамі й дэталямі, мяккім лірызмам і дабрадушным гумарам{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|462}}.

Уладзімер Караткевіч вывучаў, запісваў, і шырока выкарыстоўваў у сваёй творчасьці фальклёр. Будучы студэнтам ён дасьледаваў у сваёй дыплёмнай працы сацыяльныя казкі й легенды ўва [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскім]] фальклёры. У другой палове 1950-х гадоў ён выношваў ідэю стварэньня нацыянальнае эпапэі — ён плянаваў напісаць каля 100 тамоў{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|463}}{{зноска|Верабей|2005|Верабей|13—14}}, у якіх павінныя былі быць «Казкі і літаратура для дзяцей ў стылі [[Ганс Крыстыян Андэрсэн|Г. К. Андэрсэна]]» й «Запісы фальклёру»{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|463}}. Некалькі старажытных легендаў пра сьвятых Міколу й Касьяна, зьвязаных зь беларускім фальклёрам, у перакладзе Караткевіча, былі зьмешчаныя ў кнізе [[Аляксандар Назарэўскі|Аляксандра Назарэўскага]] «Из истории русско-украинских связей» (Кіеў, 1963 г.).

Шэраг арыгінальных казак ім былі створаныя ў 1970-я — пачатку 1980-х гадоў. На аснове адной зь беларускіх казак узьнікла казка «Верабей, сава і птушыны суд». Несправядлівасьць, як самая ганебная для грамадзтва зьява, ім асуджаецца ў казцы «Кацёл з каменьчыкамі», у якой арганічна аб’ядналіся эпічная апавядальнасьць і праніклівая эмацыйнасьць{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|465}}.

У казцы «Нямоглы бацька» пісьменьнік зьвяртае ўвагу на неабходнасьць у павазе й любові да бацькоў. У старажытныя часы на беларускае зямлі быў закон, паводле якога старых бацькоў адводзілі ў лес паміраць. Так сьпярша абыйшоўся са сваім бацькам і герой казкі Пятро. Аднак неўзабаве, насуперак усталяванаму закону, ён уначы ўпотай забраў бацьку. І ў галодны год мудры бацька падказвае сыну, як трэба зрабіць, каб выратаваць людзей ад голаду. Пры стварэньні гэтае казкі Караткевіч, верагодна, абапіраўся на казку «Стары бацька» [[Аляксандар Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]], аднак пры гэтым ім была выказаная ўласная аўтарская пазыцыя. У казцы аўтар у тактычнай й далікатнай дыдактычнай форме кажа пра неабходнасьць цаніць дабрыню й мудрасьць{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|465—466}}.
[[Файл:Zajva Karatkevicza.jpg|значак|Заява Караткевіча аб уступленьні ў Саюз пісьменьнікаў БССР. 26 красавіка 1957 г.]]
У 1958 годзе ён напісаў сатырычна-гумарыстычную аповесьць «[[Цыганскі кароль]]», пры напісаньні якой быў выкарыстаны факт існаваньня на [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзеншчыне]] ў канцы XVIII стагодзьдзя [[Цыганы на Беларусі|цыганскага]] «каралеўства». Матэрыялам для аповесьці паслужыў нарыс гісторыка [[Адам Кіркор|Адама Кіркора]] «Народнасьці Літоўскага Палесься і іх жыцьцё», які быў апублікаваны ў 3 томе «Маляўнічай Расеі» ў 1882 годзе. Пісьменьніку ўдалося насычана, у духу флямандзкае школы, славеснымі фарбамі апісаць стравы й гулянкі ў «палацы» Якуба Знамяроўскага{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|479}}. У гэтай аповесьці Караткевіч ня толькі зьедліва характарызуе цыганскае «каралеўства» й недарэчную сыстэму дзяржаўнага кіраваньня, але й разважае пра гістарычны лёс Беларусі, кранаючы тагачасныя сацыяльна-грамадзкія й нацыянальныя праблемы{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|480}}.

Уладзімер Караткевіч зьяўляецца аўтарам паэтычных зборнікаў «Матчына душа» (1958), «Вячэрнія ветразі» (1960), «Мая Іліяда» (1969), «Быў. Ёсьць. Буду» (1986). Ён плённа выкарыстоўваў у сваёй творчасьці здабытак сусьветнае культуры, і адначасова быў глыбока нацыянальным творцам, выказваючы адмысловую прыхільнасьць да фальклёру і гістарычным сюжэтам (вершы «Машэка», «Матчына душа», «Паўлюк Багрым»). У «Балядзе пра Вячка, князя простых людзей» (1957) пісьменьнік зьвярнуўся да вобраза князя [[Вячка]], які ў першае палове XIII стагодзьдзя змагаўся супраць нямецкіх рыцараў. У балядзе князь паказаны як сапраўдны патрыёт свае бацькаўшчыны. Нават параненым, ён біўся супраць мноства ворагаў, і загінуў у баі. Ідэя самаахвярнае барацьбы характэрная для творчасьці Караткевіча{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|467}}.

Тэма абуджэньня беларускага народу ў 1880-х гадох была раскрытая Караткевічам у апавяданьні «Кніганошы» (1962), у якім паказаны бесьсьмяротны дух народу, імкненьне простага люду да праўды й асьветы{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|469}}. Таксама ягонае прозе ўласьцівая рамантычная паэтыка. Радасьцю жыцьця напоўненае апавяданьне «Дрэва вечнасьці», асабліва месцы, прысьвечаныя [[Палесьсе|Палесьсю]] й [[Палешукі|палешукам]]. У апавяданьні пісьменьнік выказаў зачараваньне палескімі краявідамі й веліччу палескіх песень. Вобразы прыроды раскрытыя ім у рамане «Каласы пад сярпом тваім», аповесьці «Чазенія», нарысах «Званы ў прадоньнях азёр», «Абдуванчык на кромцы вады». Як пісьменьнік-[[анімалістыка|анімаліст]] паказаў сябе ў апавяданьні «Былі ў мяне мядзьведзі»{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|472—473}}.

Уладзімер Караткевіч прафэсійна вывучаў гісторыю [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]]. Гэта паслужыла асновай для апавяданьняў «Паляшук», «Сіняя-сіняя», рамана «Каласы пад сярпом тваім» (1965), драмы «Кастусь Каліноўскі» (1965), і іншых паэтычных твораў і публіцыстычных артыкулаў. Часткова гэтая цікавасьць абумоўленая й тым, што ў сям’і захоўвалі памяць пра сваяка па матчынай лініі, аднаго з кіраўнікоў паўстаньня на Магілёўшчыне Тамаша Грыневіча, расстралянага ў Рагачове{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|474}}. Гэты факт лёг у аснову пралёгу да раману «[[Леаніды ня вернуцца да Зямлі]]» («Нельга забыць» (1962).

У гісторыка-дэтэктыўнай аповесьці «[[Дзікае паляваньне караля Стаха (аповесьць)|Дзікае паляваньня караля Стаха]]» пісьменьнік адлюстраваў падзеі 1880-х гадоў у адным з глухіх куткоў Беларусі. У гэтай аповесьці аўтар імкнуўся паказаць грамадзтва таго часу, зь ягонымі нацыянальнымі, культурнымі і гістарычнымі асаблівасьцямі, зь ягонымі патрыятычнымі ідэямі. Аўтарам асуджаецца здрада радзімы, нацыянальнае й сацыяльнае зло{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|480}}. Выкарыстаныя прыёмы дэтэктыўнага жанру і ў напісаным пазьней сацыяльна-псыхалягічным і філязофскім рамане «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), у якім Караткевіч разважае пра сувязь часоў. У рамантычнай аповесьці «[[Сівая легенда]]» (1960) праз карціны [[Магілёўскае паўстаньне (1618)|сялянскага паўстаньня]] на [[Магілёў]]шчыне ў першае палове XVII стагодзьдзя аўтар асэнсоўвае лёс Айчыны.

Адным з найбольш значных для беларускае літаратуры твораў зьяўляецца раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]»{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|478}}. У гэтай кнізе, якую многія называюць галоўнай у творчасьці пісьменьніка, узноўленая шырокая панарама жыцьця народа, перададзена атмасфэра ў грамадзтве напярэдадні паўстаньня. Падзеі рамана адбываюцца ў 1850—1861 гадох, тым ня менш пісьменьніку ўдалося пры дапамозе ўласных разважаньняў і выказваньняў герояў ахапіць у ім падзеі амаль цэлага стагодзьдзя і ў цэлым асэнсаваць лёс Беларусі ў гістарычным кантэксьце. Аўтару ўдалося адзначыць прычыны паўстаньня й ягоныя асаблівасьці. Караткевіч паказаў, што яно мела нацыянальна-вызваленчы характар{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|478—179}}.

У 1966 годзе Караткевіч напісаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», сюжэт якога заснаваны на рэальных падзеях&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://fantlab.ru/autor7766| копія = | дата копіі = | загаловак = Уладзімір Караткевіч| фармат = | назва праекту = Лабаратория Фантастики| выдавец =fantlab.ru| дата доступу = 29 сьнежня 2014 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Штуршком для напісаньня паслужыў запіс з «Хронікі…» [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] пра тое, што ў XVI стагодзьдзі, напачатку княжаньня [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта I]], зьявіўся чалавек, які называў сябе [[Ісус Хрыстос|Хрыстом]]. У рамане адлюстраваны лятунак беларускага народу аб зьяўленьні Хрыста як збаўцы й выратавальніка. Раман уяўляе сабой прытчу, філязофскія роздумы пра прызначэньне чалавека{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|479}}.

У 1973 годзе пісьменьнік напісаў аповесьць «Лісьце каштанаў», якая стала адной з самых аўтабіяграфічных зь ягоных твораў{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|477}}. Аповесьць уяўляе сабой хвалюючыя й сумныя ўспаміны пра некалькі месяцаў, праведзеных ім у вызваленым ад нацыстаў Кіеве, роздумы пра лёс пакаленьня, чыё дзяцінства й юнацтва прыйшліся на час вайны.

Па-мастацку падрабязнай распавёў Караткевіч пра Беларусь, ейную культуру, мову, літаратуру, фальклёр і прыроду ў нарысе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (1977). У гэтым нарысе ён ахапіў беларускую гісторыю ад старажытнасьці да 1970-х гадоў, закрануўшы найбольш важныя падзеі, такія як гісторыя [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкая бітва 1410 году]], [[Люблінская унія|Люблінская унія 1569 году]], і іншыя важныя моманты з гісторыі Беларусі{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|478}}. Глыбокімі разважаньнямі над сэнсам жыцьця й лёсам роднае зямлі насычаная аповесьць «[[Ладзьдзя Роспачы]]» (1978). У аповесьці выкарыстана многа алегарычных сымбаляў. Так, сама ладзьдзя Роспачы — гэта Беларусь, якая пераадольвае змрок забыцьця й непрытомнасьці, уваскрашаецца й адраджаецца{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|476}}.

Караткевіч таксама напісаў шэраг п’есаў, эсэ, артыкулаў, кінасцэнароў. Трагедыя й веліч нацыянальнае гісторыі ім асэнсаваныя ў п’есах «Кастусь Каліноўскі» (1963), «Званы Віцебска» (1974), «Калыска чатырох чараўніц» (1982), «Маці ветру» (1985){{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|480}}.

Уладзімерам Караткевічам былі перакладзеныя на беларускую мову творы [[Гай Валерыюс Катул|Г. В. Катула]], [[Джордж Байран|Дж. Байрана]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]], [[Іван Франко|І. Франко]], [[Махтумкулі]], [[Мустай Карым|М. Карыма]], [[Элеанора Гашпарава|Э. Гашпаравай]].

Уладзімер Караткевіч пісаў пра гісторыю свайго народу, пра ягонае мастацтва, культуру, духоўнае жыцьцё. Ён выступаў у абарону беларускае мовы й культуры, помнікаў архітэктуры й прыроды. Ён аказаў вялікі ўплыў на грамадзкае, эстэтычнае й духоўнае жыцьцё беларускага народу{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|481}}.

Творы Караткевіча перакладзеныя на [[ангельская мова|ангельскую]], [[баўгарская мова|баўгарскую]], [[грузінская мова|грузінскую]], [[гішпанская мова|гішпанскую]], [[латыская мова|латыскую]], [[летувіская мова|летувіскую]], [[малдаўская мова|малдаўскую]], [[мангольская мова|мангольскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[расейская мова|расейскую]], [[славацкая мова|славацкую]], [[таджыцкая мова|таджыцкую]], [[узбэцкая мова|узбэцкую]], [[украінская мова|украінскую]], [[француская мова|францускую]], [[чуваская мова|чуваскую]], [[эстонская мова|эстонскую мовы]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120422093028/http://who.bdg.by/ob.php?kod=658 Біяграфія Уладзімера Караткевіча на ''who.bdg.by'' («Хто ёсьць хто ў Беларусі»)] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнка й значэньне творчасьці ==
[[Файл:Lenina 26 in Orsha 04.JPG|значак|[[Музэй Уладзімера Караткевіча]] ў [[Ворша|Воршы]]]]
Апублікаваная ў 1964 годзе адна зь першых аповесьцяў Караткевіча «Дзікае паляваньне караля Стаха», у якой аўтар заявіў пра сябе як пра пісьменьніка-гісторыка, прынесла яму некаторую папулярнасьць. Пазьней яна нават была [[Дзікае паляваньне караля Стаха (фільм)|экранізаваная]]. Але раман «Леаніды ня вернуцца да зямлі» быў падвергнуты рэзкай крытыцы. «Афіцыйны» крытык [[Якаў Гярцовіч]] на старонках «[[Советская Белоруссия|Советской Белоруссии]]» папракнуў Караткевіча ў кніжнасьці, другаснасьці, а ягоных герояў назваў адарванымі ад жыцьця фармалістамі, якіх мала цікавіць зьмест савецкага мастацтва й ягоная ідэйная накіраванасьць&lt;ref name=&quot;belniva.sb.by&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Надзея Белахвосьцік| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сьнежня 2010| url = http://belniva.sb.by/korotkevich/article/yago-kl-kala-svaya-l-yada.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Пра Ўладзімера Караткевіча| фармат = | назва праекту = | выдавец = Сельская Газета| дата доступу = 29 сьнежня 2014 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Падобна адгукнуўся маскоўскі рэцэнзэнт Віктар Чалмаеў. Праблема была ў тым, што выказваньне ўласнага меркаваньня аўтараў гэтых артыкулаў было ўспрынятае як дырэктыўнае ўказаньне{{заўвага|У СССР у канцы 1962 году паднялася хваля барацьбы з «фармалізмам», распачатая з таго, што М. Хрушчоў наведаў маскоўскіх мастакоў і рэзка раскрытыкаваў іх. «Фармалістаў» пачалі шукаць ува ўсіх творчых калектывах, у тым ліку і ў Саюзе пісьменьнікаў БССР, у Інстытуце літаратуры АН БССР.}}. У самім апавяданьні ідзе гутарка пра [[Мэтэарытная плынь|мэтэарытную плынь]] — [[Леаніды]], але ў тыя гады краінай кіраваў [[Леанід Брэжнеў]], і ў гэтым убачылі крамолу. [[Галоўнае ўпраўленьне па справах літаратуры і выдавецтваў]] у катэгарычнае форме патрабавала зьмяніць назоў. У самога Караткевіча не запыталі на гэта дазволу, і ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» раман быў пераназваны ў «Нельга забыць». А ў 1965 годзе ў тым жа журнале быў апублікаваны раман «Каласы пад сярпом тваім», адным з герояў зьяўляецца [[Кастусь Каліноўскі]]. Кніга вельмі дакладна адлюстроўвала жыцьцё Беларусі XIX стагодзьдзя, але цэнзары прад’явілі так шмат прэтэнзіяў, што яны была выдадзена толькі пасьля вялікае колькасьці правак. Падобны лёс чакаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». А творы «У сьнягах драмае вясна» (1957) і «Зброя» былі надрукаваныя толькі пасьля сьмерці пісьменьніка&lt;ref name=&quot;belniva.sb.by&quot;/&gt;.

Адзін з дасьледнікаў творчасьці Ўладзімера Караткевіча, літаратуразнаўца [[Анатоль Верабей]] назваў Караткевіча гонарам і сумленьнем беларускае літаратуры, пісьменьнікам, які змог цалкам раскрыць душу народу й ягоны нацыянальны характар, выявіць перадавыя грамадзкія й эстэтычныя ідэалы{{зноска|Верабей|2005|Верабей|206}}.

Народны пісьменьнік Беларускае ССР [[Янка Брыль]] характарызаваў Караткевіча як нястомнага працаўніка, літаратара, які пастаянна й грунтоўна працаваў над сабой. Ён таксама гаварыў, што многія ведалі Ўладзімера Караткевіча як чалавека невычарпальнага сьветлага настрою, які ўмеў сьмяяцца як дзіцё, усёй душой любіў родных людзей і родную зямлю{{зноска|Верабей|2005|Верабей|3}}.

Беларуская пісьменьніца й літаратурны крытык [[Людміла Рублеўская]] кажа, што цэлае пакаленьне беларускіх літаратараў, да якога належыць і яна сама, «выйшла з творчасьці Ўладзімера Караткевіча, прыняўшы сэрцам ягоны гістарычны рамантызм, ягоны трагічны й прыгожы міт пра Беларусь»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = [[Людміла Рублеўская]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 лістапада 2005| url = http://www.sb.by/kultura/article/geniy-strannik-kometa-ili-portret-pisatelya-v-stile-kollazh-.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Гений, странник, комета, или Портрет писателя в стиле коллаж...| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Советская Белоруссия]]| дата доступу = 29 сьнежня 2014 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Караткевіч стаў адной з найбольш яркіх фігураў беларускае літаратуры XX стагодзьдзя. Асаблівая ягоная заслуга — распрацоўка гістарычнае тэматыкі. Ён падняў у сваіх творах шырокія пласты нацыянальнае гісторыі, перадаўшы дух мінуўшчыны{{зноска|Верабей|2005|Верабей|3}}.

Казкам Караткевіча ўласьцівыя натуральнасьць гучаньня, займальны сюжэт, багацьце фантазіі й пазнавальнасьць. У іх арганічна зьмешчаныя фальклёр і фантастычнасьць, таямнічасьць і рэальнасьць. Яму ўдалося абнавіць казачныя сюжэты, паэтычна й узьнёсла перадаць народную мараль і этыку, закрануць філязофскія праблемы{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|466—467}}.

Ягонай паэзіі ўласьцівыя патрыятычны патас, асацыятыўнасьць мысьленьня, праніклівы лірызм і філязафічнасьць. Таксама паэзіі Караткевіча ўласьцівыя падвышаная экспрэсіўнасьць, эмацыйнасьць, напружанасьць дзеяньня, кантрастнасьць і яркасьць вобразаў. Ягоныя вершы напоўнены радасьцю й сьвятлом, і, разам з тым, яны элегічна-лірычныя, поўныя драматызму й трагізму{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|468}}.

Шматгранна й непаўторна раскрыўся ягоны талент у прозе, якой уласьцівыя праніклівая лірыка, эпічная апавядальнасьць і псыхалягічная паглыбленасьць. У сваёй прозе Караткевіч падняў шырокія пласты беларускае гісторыі, стварыў пазнавальныя характары, раскрыў багаты духоўны сьвет пэрсанажаў беларускае гісторыі{{зноска|Макарэвіч, Яфімава|2008|Макарэвіч, Яфімава|468}}.

== Бібліяграфія ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}

=== Раманы ===
* [[Леаніды ня вернуцца да Зямлі]] (Нельга забыць; 1960—1962, апублікаваны ў 1962, кніжнае выданьне — 1982{{заўвага|Першапачатковая назва «Леаніды ня вернуцца да Зямлі», так заўсёды яго называў сам Караткевіч, у тым ліку і ў запісных кніжках апошніх гадоў жыцьця. Упершыню пад назвай «Нельга забыць» раман быў апублікаваны ў часопісе Полымя, 1962, № 5, 6. Кніжнае выданьне раману — 1982 год.}})
* [[Каласы пад сярпом тваім]] (1962—1964, выдадзены ў 1965)
* [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1965—1966, выдадзены на беларускай мове ў 1972)
* [[Чорны замак Альшанскі]] (1979)

=== Аповесьці ===
* Прэдыстория (канец 1940-х — пачатак 1950-х)
* [[Дзікае паляваньне караля Стаха (аповесьць)|Дзікае паляваньне караля Стаха]] (1950—1958, выдадзеная ў 1964)
* [[У сьнягах драмае вясна]] (1957, выдадзеная ў 1989)
* [[Цыганскі кароль]] (1958, выдадзеная ў 1961)
* [[Сівая легенда]] (1960, выдадзеная ў 1961)
* [[Зброя (аповесьць)|Зброя]] (1964, выдадзеная ў 1981). Працяг раману «Каласы пад сярпом тваім»
* [[Ладзьдзя Роспачы]] (1964, выдадзеная на беларускай мове ў 1978)
* [[Чазенія (аповесьць)|Чазенія]] (1966, выдадзеная ў 1967). Аповесьць-паэма
* [[Лісьце каштанаў]] (1973)
* [[Крыж Аняліна]] (няскончаная, выдадзеная ў 1988)

=== Апавяданьні ===
* Рябина (Новелла) (1946)
* Богун-трава (1946)
* Любовь Моав (Легенда) (1950)
* «Собачья радость» (1950)
* Бетховен (Этюд) (1950)
* Профорг Королев (1950)
* «Это была старая-старая комната…» (1950)
* Скрипка поет (1950)
* Клен (1950)
* Руки (Музыка)(1950)
* Девушка из Быхова (1950-я)
* «Когда бароны поняли…» (1950-я, першая палова)
* Письмо из развалин Пиллен (Историческая миниатюра) Ягица, трепетная моя лань!.. (1950-я)
* Дзядуля (1952)
* Паляшук (1952)
* Венус паўночная (З цыкла «Вандраваньні ўвосень») (1950-я)
* Нямыя браты (1956)
* Завеі (1958)
* Карней — мышыная сьмерць (1958)
* Лятучы галяндзец (1958)
* Лясная гісторыя (1958)
* Госьць прыходзіць на золкім сьвітаньні (1959)
* Подыхі продкаў (Імпрэсія) (1959)
* Аліва і меч (1959)
* Пасьмяротная гісторыя аднаго цецерука (1959)
* Белае Полымя (1959)
* Як зьвяргаюцца ідалы (1959)
* Лісты не спазьняюцца ніколі (1959)
* Ідылія ў духу Вато (1959—1960)
* У шалашы (1960)
* Блакіт і золата дня (1960)
* Маленькая балерына (1961)
* Вось і ўсё (1962)
* Як поле перайсьці (1962)
* Кніганошы (Навэла) (1962)
* Барвяны шчыт (1963)
{{слупок-2}}
* Залаты бог (З цыкла «Казкі мора») (1963)
* Сіняя-сіняя (1964)
* Краіна Цыганія (1969)
* Былі ў мяне мядзьведзі (1970)
* Вока тайфуна (1970)
* Вялікі Шан Ян (Песьня пра баявыя калясьніцы) (1970)
* Калядная рапсодыя (1973)

=== Нарысы ===
* [[Зямля пад белымі крыламі]] (1977)
* Вільня — часьцінка майго сэрца
* Вязынка
* Званы ў прадоньнях азёр
* Казкі Янтарнай краіны
* Мой се гарадок!
* Рша камен…

=== Зборнікі вершаў ===
* Матчына душа (1958)
* Вячэрнія ветразі (вершы й паэмы, 1960)
* Мая Іліяда (1969)
* [[Быў. Ёсьць. Буду]]. (1986)
* Паэзія розных гадоў (1987)

=== Казкі ===
* Лебядзіны скіт (1952)
* Вужыная каралева (1952)
* Аўтух-дамоўнік (1952)
* Казка пра Пятра-разбойніка (1952)
* Надзвычайная котка (1952)
* Мужык і дзіва аднавокае (1952)
* З вобразаў казак (1952)
* Чортаў скарб (1973)
* Верабей, сава і птушыны суд (1973)
* Пасварыліся — памірыліся (1977)
* Бліны на дрэве, грушы на вярбе (1977)
* Скрыпка дрыгвы й верасовых пустэчаў (1977)
* Кацёл з каменьчыкамі (1977)
* Нямоглы бацька (1980)
* Вясна ўвосень (1980)
* Жабкі і Чарапаха (1980)
* Пра Пана Галавана (сумесна з [[Алег Лойка|Алегам Лойкам]]) (1981)

=== Легенды ===
* Маці Ветру (1956)
* Легенда аб бедным д’ябле і аб адвакатах Сатаны (1961)

=== Публіцыстыка ===
* Абдуванчык на кромцы вады
* Людзям простым к добраму навучаньню
* Гэта было 10-га сакавіка 1864 года…
* З вадой і без вады
* Коласаўцы
* Мова (што я думаю пра цябе)
* Наш агульны клопат
* Родная мова
* Ці дажывем да ста год, або пасмяротнае рыданне
{{слупок-канец}}

=== П’есы сцэнары ===
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}

=== П’есы ===
* Млын на Сініх Вірах (пастаўленая на тэлебачаньні ў 1959)
* Трошкі далей ад Месяца (напісаная 1959—1960)
* Званы Віцебска (1974, пастаўленая ў 1977)
* Кастусь Каліноўскі (напісаная ў 1963, пастаўленая ў 1978)
* Калыска чатырох чараўніц (апублікаваная і пастаўленая ў 1982)
* Маці ўрагану (1985, пастаўленая ў 1988)
{{слупок-2}}

=== Сцэнары ===
* Сьведкі вечнасьці (1964)
* Памяць каменя (1966)
* Будзь шчасьлівай, рака (1967)
* Хрыстос прызямліўся ў Гародні (з [[Уладзімер Бычкоў|У. Бычковым]], 1967)
* Чырвоны агат (1973)
* Дзікае паляваньне караля Стаха (з [[Валер Рубінчык|В. Рубінчыкам]], 1979)
* Чорны замак Альшанскі (з [[Міхаіл Пташук|М. Пташуком]], 1984)
{{слупок-канец}}

== Пасьмяротныя выданьні ==
[[Файл:Viktar Shnip.jpg|значак|180пкс|Кіраўнік выдавецтва «Мастацкая літаратура» В. Шніп прэзэнтуе «Збор твораў Караткевіча». XX Міжнародная кніжная выстаўка, Менск, 2013 г.]]
Выдадзены Збор твораў у 8-мі тамах (1987—1991). Выдадзены зборнік ягоных перакладаў «Галасы маіх сяброў» (1993). Выдадзеная кніга «Творы» (1996), куды ўключанае тое, што не друкавалася пры жыцьці пісьменьніка. Надрукаваныя лісты мастака да [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], латыскіх, украінскіх, польскіх, славацкіх і некаторых іншых пісьменьнікаў, навукоўцаў, сяброў і знаёмых{{зноска|Верабей|2005|Верабей|204}}.

У 2011 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» пачало 25-томнае выданьне твораў пісьменьніка пад рэдакцыяй [[Анатоль Верабей|Анатоля Вераб’я]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]].|загаловак=Быць Караткевічам|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=69918|выданьне=[[Звязда|Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=26 лістапада 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-11-26 228 (26836)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/69925/26lis-1.indd.pd 1]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. Апрача іншага, у збор будуць уключаныя творы, якія не друкаваліся пры жыцьці пісьменьніка, малюнкі, лісты, дзёньнікі, сцэнарыі дакумэнтальных і мастацкіх фільмаў, інтэрвію, выступленьні{{зноска|Збор1|2012|Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах. Т. 1|5}}. Тэксты друкуюцца з адмененымі нематываванымі рэдактарскімі й цэнзарскімі праўкамі. Да збору твораў будуць прыкладзеныя два [[Кампакт-дыск|CD-дыскі]]: на першым будуць зьмешчаныя вершы й песьні ў выкананьні Караткевіча, на другім — ягоныя выступленьні на радыё, тэлебачаньні, у Саюзе пісьменьнікаў, здымкі ў мастацкім фільме «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Жыціе і ўзьнясеньне Юрася Братчыка]]» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні»){{зноска|Збор1|2012|Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах. Т. 1|6}}. Плянуецца, што апошні том выйдзе ў 2020 годзе, да 90-гадовага юбілею Караткевіча.

== Экранізацыі ==

=== Мастацкія фільмы ===
* [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1967)
* [[Чырвоны агат]] (1973)
* [[Дзікае паляваньне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляваньне караля Стаха]] (1979)
* [[Лісьце каштанаў (фільм)|Лісьце каштанаў]] (1981)
* [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]] (1983)
* [[Паром (фільм)|Паром]] (1988) (паводле аповесьці «Паром на бурнай рацэ»
* [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]] (1990)
* [[Сівая легенда (фільм)|Сівая легенда]] (1991)

=== Дакумэнтальныя фільмы ===
* Сьведкі вечнасьці (1964)
* Памяць (1966)
* Чырвоны агат (1973)

=== Мультыплікацыйныя фільмы ===
* Ладзьдзя роспачы (1987)

== Опэры ==
* Сівая легенда (1978, кампазытар Дз. Смольскі)
* Дзікае паляваньне караля Стаха (1989, кампазытар У. Солтан)

Уладзімер Караткевіч ёсьць аўтарам лібрэта балету «Кастусь Каліноўскі» (1973){{зноска|Верабей|2005|Верабей|206}}.

== Узнагароды ==
* Ордэн Дружбы Народаў (1980)
* прэмія Саюзу пісьменьнікаў Беларусі імя Івана Мележа (1983) — за раман «Нельга забыць» (Леаніды ня вернуцца да зямлі)
* Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1984 — пасьмяротна) — за раман «Чорны замак Альшанскі»{{зноска|Верабей|2005|Верабей|207}}.

== Ушанаваньне памяці ==
[[Файл:Pamiatnaja doška Ŭladzimieru Karatkieviču (Miensk).JPG|значак|Памятная дошка ў Менску, вул. Карла Маркса, 36]]
Пра Караткевіча створаная дакумэнтальная стужка «Быў. Ёсьць. Буду» (1989), відэафільмы «Успамін» і «Рыцар і слуга Беларусі» (абодва — 1991).

Імя Караткевіча носіць бібліятэка № 14 у [[Віцебск]]у&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140407064044/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=3917&amp;ministry_id=1&amp;menu_id=1 Библиотека-филиал № 14 им. В. Короткевича ГУ «Централизованная библиотечная система г. Витебска»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, бібліятэка-філія № 6 у [[Наваполацак|Наваполацку]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140407062622/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=4024&amp;menu_id=1 Библиотека-филиал № 6 им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Новополоцка]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, дзіцячая бібліятэка ў [[Ворша|Воршы]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140407062421/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=4069&amp;ministry_id=1&amp;menu_id=1 Детская библиотека им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Орша]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, грамадзкая бібліятэка ў [[Талін]]е ([[Эстонія]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140412134311/https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ Общественная библиотека им. Владимира Короткевича в Таллинне]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У Таліне з 2010 году працуе Нядзельная школа беларускае культуры імя Ўладзімера Караткевіча&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Дзяніс Марціновіч| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 студзеня 2012| url = http://denis86.blog.tut.by/tag/nyadzelnaya-shkola-belaruskay-kulturyi-imya-uladzimira-karatkevicha/| копія = https://web.archive.org/web/20150208194116/http://denis86.blog.tut.by/tag/nyadzelnaya-shkola-belaruskay-kulturyi-imya-uladzimira-karatkevicha/| дата копіі = 8 лютага 2015| загаловак = Нядзельная школа беларускай культуры імя Уладзіміра Караткевіча| фармат = | назва праекту = | выдавец = Блог Дзяніса Марціновіча| дата доступу = 8 лютага 2015 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У [[Ворша|Воршы]] (вул. Леніна, 26) існуе [[Музэй Уладзімера Караткевіча|музэй пісьменьніка]], адкрыты ў 2000 годзе. Экспазыцыя складаецца зь дзьвюх заляў; адна прысьвечаная біяграфіі пісьменьніка, другая — творчасьці. Экспазыцыя ўключае ў сябе абстаноўку пасьляваеннага дому на вуліцы Касманаўтаў у Воршы, з мэбляй пісьменьніка й ягонымі рэчамі. Таксама тут узноўлены фрагмэнт кабінэту менскае кватэры Караткевіча&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Яўгенія Каркіяйнэн| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 ліпеня 2014| url = http://news.tut.by/culture/405540.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Последний рыцарь белорусской истории. Фоторепортаж из Оршанского музея Владимира Короткевича| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 30 сьнежня 2014 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Матэрыялы пра жыцьцё й творчасьць пісьменьніка экспануюцца ў Рагачоўскім музэі народнае славы, Віцебскім краязнаўчым музэі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. У экспазыцыі аршанскай школы № 3{{Заўвага|У гэтай школе вучыўся пісьменьнік}} ёсьць заля памяці пісьменьніка&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 4 студзеня 2011| url = http://www.ctv.by/node/49003| копія = https://web.archive.org/web/20150130200206/http://www.ctv.by/node/49003| дата копіі = 30 студзеня 2015| загаловак = Владимир Короткевич — первый белорусский писатель, который писал в стилях хоррор и готики| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Сталічнае тэлебачаньне]]| дата доступу = 30 студзеня 2015 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Мэмарыяльны пакой Уладзімера Караткевіча ёсьць у [[Менскі дзяржаўны прафэсійна-тэхнічны каледж электронікі|Менскім дзяржаўным прафэсійна-тэхнічным каледжы электронікі]]&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

У [[Віцебск]]у ўсталяваны помнік у 1994 годзе (скульптар І. Казак, архітэктар В. Рыбакоў). Помнік у Воршы адкрыты 27 чэрвеня 1992 году да 925-годзьдзя Воршы. Першапачаткова помнік месьціўся на месцы згарэлага ў вайну дому, у які сям’я Караткевіча засялілася ў 1939 годзе, але пазьней помнік быў перанесены ў цэнтральны парк Воршы. 14 красавіка 2011 году быў усталяваны помнік Караткевічу ў [[Кіеў|Кіеве]]. Аўтарамі скульптуры сталі беларусы Кастусь Селіханаў і Алег Варвашэня, архітэктар — Аляксандар Корбут&lt;ref&gt;[http://prajdzisvet.org/events/590-u-kijevie-ustaliavali-pomnik-u-karatkievichu.html?utm_source=twitterfeed&amp;utm_medium=twitter У Кіеве ўсталявалі помнік У. Караткевічу]{{Недаступная спасылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. На дамах у Воршы, дзе Караткевіч жыў у канцы 1950-х гадоў, і ў Менску, дзе была ягоная кватэра, усталяваныя памятныя дошкі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. Памятная дошка ўсталяваная на будынку школы № 8 у Воршы, у якой Караткевіч працаваў у 1956—1958 гадох&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 лістапада 2014| url = http://news.tut.by/culture/425267.html| копія = https://web.archive.org/web/20150129210244/http://news.tut.by/culture/425267.html| дата копіі = 29 студзеня 2015| загаловак = Музей, Дняпро і родная хата. Вандроўка па мясцінах Уладзіміра Караткевіча ў Оршы| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 29 студзеня 2015 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Імя Караткевіча носіць Фонд дапамогі маладым пісьменьнікам, прэмія выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

Імем Уладзімера Караткевіча названыя вуліцы ў Віцебску, Горадні&lt;ref&gt;{{спасылка|url = http://www.pravo.by/pdf/2011-78/2011_78_9_42180.pdf|загаловак = Рашэнне Гродненскага раённага савета дэпутатаў 26 мая 2011 г. № 82 |выдавец = pravo.by |мова = ru}}&lt;/ref&gt;, Рагачове й Воршы{{заўвага|Тут у 1950-х гадох жыла сям’я Караткевіча.}}&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Помнікі Ўладзімеру Караткевічу&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:Pomnik Karatkieviču (Vorša).jpg|Помнік у [[Ворша|Воршы]]
File:Pomnik Karatkieviču (Viciebsk).jpg|Помнік у [[Віцебск]]у
File:Pomnik Karatkieviču (Kijeŭ).jpg|Помнік у [[Кіеў|Кіеве]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Літаратура ==
* ''[[Анатоль Верабей|Верабей А. Л.]]'' Абуджаная памяць: нарыс жыцця і творчасці Уладзіміра Караткевіча. — Мн., 1997. — 256 с.
* ''Верабей А. Л.'' Жывая повязь часоў. — Мн., 1985.
* Верабей А. Л. [https://web.archive.org/web/20140501201153/http://kamunikat.org/Karatkievicz_Uladzimir.html Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч] // {{Літаратура/БелЭн|8к}} С. 57 — 58
* {{Кніга|аўтар=Верабей А. Л. |загаловак=Уладзімір Караткевіч. Жыццё і творчасць |арыгінал=|спасылка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/Верабей%20А.Л.%20Уладзімір%20Караткевіч%20жыццё%20і%20творчасць.pdf|адказны=Пад рэд. Гарбачэўскай Т. А. |выданьне=2-е |месца= Мн.|выдавецтва= Беларуская навука|год=2005 |том= |старонкі= |старонак=271 |сэрыя= |isbn=985-08-0666-4 |наклад= |ref=Верабей }}
* Верабей А. Л. [https://web.archive.org/web/20160305222801/http://school-city.by/index.php?id=11394&amp;itemid=164&amp;option=com_content&amp;task=view Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч] // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 111—112
* {{кніга |аўтар=[[Аляксей Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка=http://www.slounik.org/81070.html |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |арыгінал= |адказны= |выданьне= |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|том= |старонкі= |старонак= |сэрыя= |isbn=5-340-00709-X}}
* {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. Л.|загаловак=Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984)|арыгінал= |спасылка= http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf|выданьне=[[Настаўніцкая газэта]]|тып=|месца=Мн. |выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=29 ліпеня 2014 |выпуск=7537 |том= |нумар=89 |старонкі= 24|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |re= |копія= http://www.peeep.us/61108433|дата копіі=2014-08-21}}
*  Дзесяць саг пра Караткевіча / [[Вячаслаў Рагойша]]. — Менск : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], [[2020]]. — 167 с. — (Люстэрка лёсу). ISBN 978-985-02-2013-4.
* [http://slounik.org/81070.html Караткевіч Уладзімір] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} на [[Слоўнікорг]]у
* [http://slounik.org/154217.html Караткевіч Уладзімір] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}}
* [[Алег Лойка|Лойка А. А.]] [https://web.archive.org/web/20140505001123/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belsavinc.html Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч] // {{Літаратура/БелСЭ|5к}}
* {{Кніга|аўтар = [[Адам Мальдзіс]]. |частка = |загаловак = Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. Партрэт пісьменніка і чалавека|арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/zyccie-i-uzniasiennie-uchadzimira-karatkievica-maldzis.html|адказны = пасляслоўе [[Алесь Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]] |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Літаратура і мастацтва (выдавецтва)|Літаратура і мастацтва]] |год = 2010|том = |старонкі = |старонак = 206 |сэрыя = |isbn = 978-985-6941-86-6|наклад = 1500}}
* {{кніга |аўтар=[[Аляксандар Макарэвіч|Макарэвіч А. М.]], [[Маргарыта Яфімава|Яфімава М. Б.]], і інш. |частка=Уладзімір Караткевіч |загаловак= Беларуская дзіцячая літаратура |арыгінал= |спасылка= |адказны=Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай |выданьне= |месца= Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа |год= 2008|том= |старонкі=459—481 |старонак=688 |сэрыя= |isbn=978-985-06-1440-7 |наклад= 3500|ref=Макарэвіч, Яфімава}}
* ''[[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' «Донжуанскі спіс» Караткевіча: Літаратуразнаўчыя даследаванні і артыкулы. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2012. — 114 с (Мінскае гарадское аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі. Серыя «Мінскія маладыя галасы»). — {{ISBN|978-985-7026-43-2}}
* ''[[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2014. — 178 с.: іл.; [2] л. укл. — {{ISBN|978-985-7058-53-2}}
* ''Русецкі А.'' Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць. — Мн., 2000. − 300 с.
* ''Штэйнер І.'' Свет шчодры. Свет мяне паўторыць…: паэзія У. Караткевіча і класічныя традыцыі. — Мн., 2008. — 120 с.
* ''Шынкарэнка В.'' Пад ветразем дабра і прыгажосці. — Мн., 1995.
* ''Яршоў І.'' Зямля Караткевіча / І. Яршоў, В. Сіднякова. — Орша, 1997. — 238 с.
* ''Уладзімір Караткевіч.'' Быў. Ёсць. Буду! : успаміны, інтэрв’ю, эсэ / уклад. Г. В. Шаблінскай. — Мн., 2005. — 518 с. — (Жыццё знакамітых людзей Беларусі).
* Уладзімір Караткевіч: вядомы і невядомы / Уклад.: ''А. Верабей, М. Мінзер, С. Панізнік.'' — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2010.
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|арыгінал = |спасылка = |адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Вячаслаў Рагойша|В. Рагойша]]|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2012|том = 1|старонкі = |старонак = 533|сэрыя = |isbn = 978-985-02-1333-4|наклад = 2000|ref=Збор1}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|арыгінал = |спасылка = |адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Тацяна Шамякіна|Т. Шамякіна]]|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2014|том = 3|старонкі = |старонак = 774|сэрыя = |isbn = 978-985-02-1522-2|наклад = 2000|ref=Збор3}}
* Karatkievič, Uładzimir // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікіцытатнік|Уладзімір Караткевіч|Уладзімер Караткевіч}}
* [http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/ Творы Ўладзімера Караткевіча на сайце «Беларуская Палічка»]
* [https://web.archive.org/web/20140501201153/http://kamunikat.org/Karatkievicz_Uladzimir.html Творы Ўладзімера Караткевіча на сайце kamunikat.org]
* [https://web.archive.org/web/20140912203823/http://www.rv-blr.com/biography/view/7 Творы Ўладзімера Караткевіча на сайце «Родныя вобразы»]
* [https://web.archive.org/web/20150316094234/http://archives.gov.by/index.php?id=122027 Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасьць] // Беларускі навукова-дасьледчы цэнтар электроннай дакумэнтацыі
* [https://web.archive.org/web/20160221042746/http://dumki.org/author/11 Цытаты Ўладзімера Караткевіча на сайце «Dumki.org»]
* {{Навіна|аўтар=[[Юры Цьвяткоў]], студыя «Летапіс» (1989)|загаловак=Быў. Ёсьць. Буду|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=DLA_zMD95Pg&amp;hl=be|выдавец=[[Беларусьфільм]]|дата публікацыі=7 траўня 2012|дата доступу=10 студзеня 2015}}
* {{Навіна|аўтар=[[Анатоль Верабей]] (1991)|загаловак=Рыцар і слуга Беларусі|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=vNYnDHcCELs&amp;hl=be|выдавец=[[Беларускі відэацэнтар]]|дата публікацыі=29 кастрычніка 2012|дата доступу=10 студзеня 2015}}
* {{Навіна|аўтар=[[Сяргей Лук’янчыкаў]], студыя «Летапіс» (1995)|загаловак=Акафіст Уладзімеру|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=PwNUb_dJ-T8&amp;hl=be|выдавец=Беларусьфільм|дата публікацыі=7 траўня 2012|дата доступу=10 студзеня 2015}}
* {{Навіна|аўтар=[[Віктар Корзун]], студыя «VivaFutura» (2010)|загаловак=Уладзімер Караткевіч. Душа застанецца|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=qXY-CGKuQ5o&amp;hl=be|выдавец=[[Белсат]]|дата публікацыі=13 чэрвеня 2013|дата доступу=10 студзеня 2015}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Словы Ўладзімера Караткевіча на вечарыне, прысьвечанай 50-годзьдзю |спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=f8OY22Y2pr4&amp;hl=be|выдавец=[[Беларусь 2|Тэлеканал «Лад»]]|дата публікацыі=8 верасьня 2013|дата доступу=10 студзеня 2015}}

{{Уладзімер Караткевіч}}
{{Фільмы паводле твораў Уладзімера Караткевіча}}
{{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Абраны артыкул}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Караткевіч, Уладзімер}}
[[Катэгорыя:Уладзімер Караткевіч| ]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія драматургі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Беларускія сцэнарысты]]
[[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]]
[[Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў БССР]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]</text>
      <sha1>bnifuhmdyy474cnaqung8cyww7os9w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Француская Палінэзія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10879</id>
    <revision>
      <id>2699330</id>
      <parentid>2581979</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфiя */  Арфаграфія</comment>
      <origin>2699330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9900" sha1="q3e1e7tk5ltamgn3xv5yzqwma7gox83" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва              = Француская Палінэзія
|НазваЎРоднымСклоне = Францускае Палінэзіі
|НазваНаДзяржаўнайМове = Polynesie francaise&lt;br /&gt;Porinetia Farani
|Сьцяг              = Flag of French Polynesia.svg
|Герб               = Coat of arms of French Polynesia.svg
|НацыянальныДэвіз   = Tahiti Nui Mare'are'a
|Месцазнаходжаньне  = Location French Polynesia.png
|АфіцыйнаяМова      = [[Француская мова|француская]]
|Сталіца            = [[Папээтэ]]
|НайбуйнейшыГорад   = [[Фааа]]
|ТыпУраду           = [[Залежная тэрыторыя]]
|ПасадыКіраўнікоў   = [[Прэзыдэнт Францускай Палінэзіі|Прэзыдэнт]]
|ІмёныКіраўнікоў    = [[Эдуар Фрыч]]
|Плошча             = 4167
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 173
|АдсотакВады        = 12
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2009
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 177
|Насельніцтва       = 264 000
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 63
|ГодАцэнкіСУП       = 2006
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 162
|СУП                = $5,65 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $21 999
|Валюта             = [[Франк КФП]]
|КодВалюты          = XPF
|ЧасавыПас          = 
|ЧасРозьніцаUTC     = -10
|ЧасавыПасУлетку    = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = 
|НезалежнасьцьПадзеі = 
|НезалежнасьцьДаты  = 
|ДзяржаўныГімн      = La Marseillaise
|АўтамабільныЗнак   = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = pf
|ТэлефонныКод       = 689
|Дадаткі            = [[Файл:French Polynesia map.jpg|цэнтар|280пкс|Мапа Францускае Палінэзіі]]
}}
'''Француская Палінэзія''' ({{мова-fr|Polynesie francaise}}, [[Таіцянская мова|па-таіцянску]]: ''Porinetia Farani'') — [[Заморскія супольнасьці Францыі|заморская супольнасьць]] [[Францыя|Францыі]]. Разьмешчаная ў паўднёвай частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]].

== Геаграфiя ==
Складаецца зь некалькіх груп палінезійскіх астравоў (''Туамоту, Тубуаі, грамадзтва, Маркіскія астравы, Росiян, Раеўскага, Гамб’е й інш''.), усяго больш за ''130'' астравоў пераважна каралавага альбо вульканічнага паходжаньня, самы вядомы зь якіх — Таіці ў архіпелагу грамадзтва, гэта таксама самы Населены востраў і месца разьмяшчэньня адміністрацыйнага цэнтра тэрыторыі (горад Папеэце). Хоць [[востраў Кліпертан]] фармальна не ўваходзіў у склад тэрыторыі, да 2007 году ён падпарадкоўваўся ўраду Францускай Палінезыі.

== Клiмат ==
У цэнтры Францускай Палінезыі трапічны вільготны клімат, на поўдні — субтрапічны вільготны, на поўначы — субэкватарыяльны. Тэмпэратура на працягу году амаль не зьмяняецца пры адзнацы каля 26-27 °C. Тэмпэратура вады на працягу году таксама каля 26 °C.

== Гiсторыя ==
Першым адкрытым эўрапэйцамі востравам быў Пука-Пука на архіпелагу Туамоту (Магелан, 1521). Маркіскія астравы былі адкрыты ў 1595 годзе Менданіяй, Таіці — у 1606 годзе Валісам, Тубуаі — у 1777 годзе Джэймсам Кукам, Гамб’е-у 1797 годзе Ўілсанам. У 1842 годзе Францыя ўзяла пад свой пратэктарат Таіці, Астравы Таварыства, Туамоту, Тубуаі й Маркіскія астравы. 29 чэрвеня 1880 году апошні кіраўнік, Таіці Помар V, дазваляе Францыі ўсталяваць каляніяльнае кіраваньне ў абмен на пажыцьцёвае ўтрыманьне сябе і сваёй сям’і з улікам яго каралеўскага сану. Яго рашэньне падтрымалі падначаленыя. Гандлёвая палата была створана адразу ж, Сельскагаспадарчая-у 1884 годзе. У 1887 годзе да калёній Францыі дадаюцца астравы Гамб’е. у Тубуаі ў 1867 годзе да калёній далучаюцца атолы Рапа, у 1900-м Раруту, у 1901 годзе Рыматара. Калёнія сумесных атолаў атрымала назву ”францускае валоданьне ў Акіяніі” (фр. Établіssements françaіs de l’océanіe, EFO). Да 1894 году калёніямі кіравалі ваенныя францускага флёту, з 1896

== Паходжаньне ==
Астравы Францускай Палінезыі ўзьніклі ў выніку вульканічных вывяржэньняў. Гэтым тлумачыцца разнастайнасьць і прыгажосьць пэйзажаў, незвычайныя формы скал і выспаў, колер пяску, які можа быць беласьнежным, жоўтым, аранжавым і нават чорным. Выспы Францускай Палінэзыі не падобныя адзін на аднаго, амаль усе акружаны атоламі, што робіць ваду вельмі блакітны і спакойнай.

== Насельніцтва ==
Насельніцтва паводле перапісу 2007 году складала 259 596 чалавек. Этнічны склад:

● [[палінезійцы]]-78 %

● [[кітайцы]]-12 %

● [[мясцовыя французы]] (у асноўным Франка-палінезійскія метысы-Дэміс) — 6 %

● французы-4%.

Афіцыйныя мовы: француская (61.1%) і Таіцянская (31.4%) — паводле перапісу 2002 году.

Рэлігіі: [[Пратэстанцтва|пратэстанты]] 54%, [[Каталіцтва|каталікі]] 30%, астатнія 10%, [[Атэізм|атэісты]] 6%.

== Палiтычны лад ==
Улады Францыі прадстаўлены Вярхоўным камісарам, які прызначаецца на гэтую пасаду прэзыдэнтам Францыі. Выканаўчая ўлада-Савет Міністраў супольнасьці. Мясцовы парлямэнт-Асамблея супольнасьці складаецца з 57 дэпутатаў, якія выбіраюцца тэрмінам на пяць гадоў. Жыхары тэрыторыі таксама абіраюць аднаго сэнатара Францыі й двух членаў парлямэнта Францыі. Палітычныя партыі: Альянс ”Наш дом” (27 месцаў у Асамблеі), Зьвяз за дэмакратыю (20 месцаў), Народны Рух За Рэспубліку Палінезія (10 месцаў). Адміністрацыйны падзел Францускай Палінезыі мае два ўзроўні: пяць адміністрацыйных падразьдзяленьняў, якія, у сваю чаргу, падзеленыя на 48 камун.

== Эканомiка ==
Асноўная галіна эканомікі-абслугоўваньне турыстаў (каля чвэрці ВУП). Таксама разьвіты здабыча жэмчугу й рыбалоўства.

У сельскай гаспадарцы культывуюцца какосы, ваніль, гародніна, садавіна, кава. Прысутнічае жывёлагадоўля (на астравах Туамоту традыцыйна разводзяць сабак на мяса).

Экспартныя тавары-жэмчуг, какосы, ваніль, акулавыя мяса.

== Ахова здароўя ==
У Францускай Палінезыі, у адрозьненьне ад Аўстраліі, практычна няма небясьпечных зьвяроў і насякомых. Высокі ўзровень аховы здароўя.

== Асноўныя курорты Францускай Палінэзыі ==
● Подветрэнные выспы: Таіці (Тахіці), Бора-Бора( Бора Бора), муры( муры), Раяцеа( Райат), Таха( Таха), Хуахіне (Хуахіне),

● Архіпелаг Туамоту: Маніхі (Маніхі), Рангіроа (Рангіроа), Тыкехау (Тыкехау),

● Маркіскія астравы: Нуку-Хіва (Нуку Хіва), Хіва-Оа (Hіva’oa).

{{Commons}}

{{Вікіфікаваць}}
{{Артаграфія}}

{{Краіны Акіяніі}}</text>
      <sha1>q3e1e7tk5ltamgn3xv5yzqwma7gox83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Ёрк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11492</id>
    <revision>
      <id>2699181</id>
      <parentid>2693451</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>2699181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157406" sha1="8zr505eafo7gj8tpkh0vmfxo26p3trv" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Нью-Ёрк
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Нью-Ёрку
|Назва на мове краіны             = New York City
|Код мовы назвы краіны            = en
|Краіна                           = Злучаныя Штаты Амэрыкі
|Герб                             = Seal of New York City.svg
|Сьцяг                            = Flag of New York City.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 1624
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Штат
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = Мэр
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 1214.4
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 8550405
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2015
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = -5
|Летні час                        = -4
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 212, 347, 646, 718, 917, 929
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = NYC_Montage_2011.jpg
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 40
 |Шырата хвілінаў                 = 43
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 74
 |Даўгата хвілінаў                = 0
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = ЗША
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = ЗША (Нью-Ёрк)
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = [http://www.nyc.gov/ nyc.gov]
|Колер                            = {{Колер|ЗША}}
}}
'''Нью-Ёрк''' ({{мова-en|New York City}}) — горад у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], адзін з найбуйнейшых [[мэгаполіс]]аў сьвету&lt;ref&gt;[http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm «World’s Largest Urban Areas. Ranked by Urban Area Population»]. Rhett Butler. 2003—2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldatlas.com/citypops.htm «Largest Cities of the World — (by metro population)»]. Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps.&lt;/ref&gt;. Разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] на беразе [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]. Адміністрацыйна падзелены на 5 раёнаў: [[Мангэтан]], [[Бронкс]], [[Бруклін]], [[Кўінз]], [[Стэйтэн-Айлэнд]]. Нью-Ёрк быў заснаваны ў пачатку XVII стагодзьдзя галяндзкімі асаднікамі, першапачатковы назоў — ''Новы Амстэрдам''&lt;ref&gt;[http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html «United States history. New York City»]. New York.&lt;/ref&gt;.

Асноўныя славутасьці разьмешчаныя ў Мангэтане. Сярод іх: вядомыя небасягі ([[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]], [[Крайсьлер-Білдынг]]), будынак чыгуначнага вакзалу Гранд Цэнтрал, [[Ракфэлер-Цэнтар]], [[Музэй Гугенгайма]] (жывапіс), Амэрыканскі музэй прыродазнаўства, штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. Нью-Ёрк ёсьць сусьветным горадам, а таксама культурным, фінансавым, высокатэхналягічны&lt;ref&gt;Eisenpress, Cara (28.04.2023). [https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech «New York is closer than ever to beating the Bay Area on tech»]. Crain Communications.&lt;/ref&gt;, забаўляльным і мэдыйным цэнтрам. Ён мае значны ўплыў на міжнародны [[гандаль]], сыстэму аховы здароўя, навуковую прадукцыю, дасьледаваньні, разьвіцьцё тэхналёгіяў, адукацыю, палітыку, турызм, мастацтва, моду і спорт. Нью-Ёрк ёсьць важным цэнтрам міжнароднай дыпляматыі, бо тут месьціцца штаб-кватэра ААН&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml «NYC Mayor’s Office for International Affairs»]. The City of New York.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180727142713/http://www.digidiplomats.org/newyork/ «DDC New York»]. Digital Diplomacy Coalition, New York.&lt;/ref&gt;, і часам згадваецца як найважнейшым горадам плянэты&lt;ref&gt;Martin; Will, Brandt, Libertina (14.06.2019). [https://www.businessinsider.com/most-influential-cities-in-the-world-2018-5?amp «The 21 most influential cities in the world»]. Business Insider.&lt;/ref&gt; і сталіцай сьвету&lt;ref&gt;Edward Robb Ellis (21.12.2004). [https://books.google.com/books?id=Sx3RDQAAQBAJ&amp;pg=PA594 «The Epic of New York City: A Narrative History»]. Basic Books. — С. 593. — ISBN 9780786714360.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roberts, Sam (14.09.2017). [https://www.nytimes.com/2017/09/14/nyregion/when-the-world-called-for-a-capital.html «When the World Called for a Capital»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. З больш чым 20,1 мільёнамі чалавек у [[сталічны статыстычны арэал|сталічным статыстычным арэале]] і 23,5 мільёнамі ў камбінаваным статыстычным арэале паводле стану на 2020 год, Нью-Ёрк ёсьць адным з самых населеных мэгаполісаў сьвету&lt;ref&gt;[https://www.statsamerica.org/radius/big.aspx «Big Radius Tool: StatsAmerica»]. Indiana Business Research Center.&lt;/ref&gt;. У Нью-Ёрку размаўляюць на 800 мовах, што робіць яго самым лінгвістычна разнастайным горадам сьвету. Горад выконвае закон аб правах, які гарантуе прытулак для тых, хто мае патрэбу ў ім, незалежна ад іхнага іміграцыйнага статусу&lt;ref&gt;Annie McDonough (15.08.2023). [https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ «Could New York City’s right to shelter apply statewide?»]. City &amp; State New York.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Раньняя гісторыя ===
На тэрыторыі, якую сёньня займае горад Нью-Ёрк{{Заўвага|Гаворачы аб гісторыі гораду Нью-Ёрку, трэба мець на ўвазе, што ў сучаснай тэрыторыі ён існуе толькі з 1898 году. Да гэтага існавала некалькі самастойных тэрыторыяў і толькі адна зь іх звалася ''горад Нью-Ёрк''. Крыніцы не заўсёды надаюць гэтаму значэньне. Адны пры апісаньні гісторыі Нью-Ёрку да 1898 году распавядаюць толькі аб падзеях у гістарычным Нью-Ёрку — Мангэтане, замоўчваючы гісторыю астатніх частак цяперашняга гораду, іншыя, наадварот, завуць Нью-Ёркам месца, якія падчас апісваемых падзеяў так ня зваліся.}}, задоўга да зьяўленьня тут эўрапейцаў, жылі такія [[індзейцы|індзейскія]] плямёны, як [[манахатоў]] і [[канарсі]]. Гэта пацьвярджаюць знаходкі наканечнікаў стрэлаў і іншых артэфактаў у раёнах гораду, не забудаваных будынкамі, як, напрыклад, Інўуд-Гіл-Парк і Рывэрсайд-Парк.

Першы дакумэнтальна пацьверджаны візыт эўрапейцаў у гавань Нью-Ёрку адбыўся ў 1524 годзе дасьледнікам [[Джаваньні да Вэраццана]]&lt;ref&gt;Debo, Angie (2013). [https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&amp;pg=PT28 «A History of the Indians of the United States»]. University of Oklahoma Press. — С. 28. — ISBN 978-0-8061-8965-9.&lt;/ref&gt;. Ён агалосіў гэтую тэрыторыю ўласнасьцю [[Францыя|Францыі]] і назваў яе Новы Ангулем ({{мова-fr|Nouvelle Angoulême|скарочана}})&lt;ref&gt;Rankin, Rebecca B.; Rodgers, Cleveland (1948). [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 «New York: The World’s Capital City, Its Development and Contributions to Progress»]. Harper.&lt;/ref&gt;. Гішпанская экспэдыцыя, ачоленая партугальскім капітанам [[Эштэван Гоміш|Эштэванам Гомішам]] і накіраваная імпэратарам [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карлам V]], прыбыла ў гавань Нью-Ёрку ў студзені 1525 году. Вусьце ракі Гудзон было нанесенае на мапу, а гішпанцы далі рацэ назву Рыё-дэ-Сан-Антоніё&lt;ref&gt;WPA Writer’s Project (2004). [https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC «A Maritime History of New York»]. Going Coastal Productions. — С. 246. — ISBN 0-9729803-1-8.&lt;/ref&gt;. У 1609 годзе ангельскі дасьленік [[Гэнры Гадсан]] наноў адкрыў гавань Нью-Ёрку падчас пошуку Паўночна-Заходняга праходу на ўсход на замову [[Галяндзкая Ост-Індзкая кампанія|Галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі]]&lt;ref&gt;Lankevich, George J. (2002). [https://archive.org/details/newyorkcity00geor «New York City: A Short History»]. NYU Press. — С. 2. — ISBN 978-0-8147-5186-2.&lt;/ref&gt;. Ён праплыў па рацэ, якую галяндцы называлі Паўночнай ракой (цяпер рака Гудзон), названай Гадсанам як Маўрыцыюс у гонар прынца [[Морыц Аранскі|Морыца Аранскага]]&lt;ref&gt;[http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ «The Hudson River»]. New Netherland Institute.&lt;/ref&gt;.

=== Галяндзкае панаваньне ===
[[Файл:The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg|значак|зьлева|''«Падзеньне Новага Амстэрдаму»'' працы [[Жан Леон Жэром Фэрыс|Жана Леона Жэрома Фэрыса]].]]
Эўрапейскія селішчы зьявіліся ў 1626 годзе з галяндзкага селішча [[Новы Амстэрдам]] ({{мова-nl|Nieuw Amsterdam|скарочана}}) на паўднёвым ускрайку [[Мангэтан]]у, аднак рост паселішча быў марудным&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm «Dutch Colonies»]. National Park Service.&lt;/ref&gt;. Каб прыцягнуць новых засельнікаў, у 1628 годзе галяндцы ўладкавалі сыстэму патронаў, паводле якой заможныя галяндцы, званыя патронамі, якія прывезьлі як наймней 50 каляністаў, атрымлівалі зямлю, мясцовую палітычную аўтаномію і права браць удзел у прыбытковым гандлі футрам. Не зважаючы на такія прапановы, праграма не дала плёну&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html «The Patroon System»]. Library of Congress.&lt;/ref&gt;. З 1621 году Галяндзкая Вэст-Індзкая кампанія рабіла як манаполія ў [[Новыя Нідэрлянды|Новых Нідэрляндах]] на падставе паўнамоцтваў, прадастаўленых [[Генэральныя штаты (Нідэрлянды)|Генэральнымі штатамі Нідэрляндаў]]. У 1639—1640 гадах, імкнучыся падштурхнуць эканамічны рост, кампанія адмовілася ад манаполіі на гандаль футрам, што прывяло да росту вытворчасьці і пашырэньню гандля прадуктамі харчаваньня, драўнінай, тытунем і рабамі&lt;ref name=&quot;nps&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html «The Story of New Amsterdam»]. New Amsterdam History Center.&lt;/ref&gt;.

У 1647 годзе [[Пітэр Стойвэсант]] стаў апошнім генэральным дырэктарам Новых Нідэрляндаў. Падчас ягонага кіраваньня насельніцтва рэгіёну павялічылася з 2 тысяч да 8 тысяч чалавек&lt;ref&gt;Jacobs, Jaap (2009). [https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC «The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America»]. Cornell University Press. — С. 32. — ISBN 978-0801475160.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eisenstadt, Peter; Moss, Laura-Eve; Huxley, Carole F. (2005). [https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&amp;q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&amp;pg=PA1051 «The Encyclopedia of New York State»]. Syracuse University Press. — С. 1051. — ISBN 978-0-8156-0808-0.&lt;/ref&gt;. Стайвэсанту прыпісваюць паляпшэньне правапарадку, аднак ён заслужыў рэпутацыю дэспатычнага лідэра. Ён увёў правілы продажу сьпіртных напояў, спрабаваў усталяваць кантроль над [[Нідэрляндзкая рэфармацкая царква|Нідэрляндзкай рэфармацкай царквой]] і забараніў іншым рэлігійным групам адкрываць малітоўныя дамы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant «Peter Stuyvesant»]. New-York Historical Society.&lt;/ref&gt;.

=== Ангельскае панаваньне ===
У 1664 годзе ангельскія караблі захапілі горад, не сустрэўшы супраціву, і ён быў пераназваны ў Нью-Ёрк, у гонар [[Якаў II (кароль Англіі)|герцага Ёрскага]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf|загаловак=The New Jersey Colony|выдавец=MrNussbaum.com|копія=https://web.archive.org/web/20111003002258/http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081123001850/http://www.nps.gov/nr//travel/kingston/colonization.htm «Kingston Discover 300 Years of New York History Dutch colonies»]. National Park Service, U.S. Department of the Interior.&lt;/ref&gt;. Умовы капітуляцыі дазвалялі галяндцам заставацца ў калёніі і карыстацца свабодай веравызнаньня&lt;ref&gt;[http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 «The surrender of New Netherland, 1664»]. Gilder Lehrman Institute of American History.&lt;/ref&gt;. У канцы [[Другая ангельска-галяндзкая вайна|Другой ангельска-галяндзкай вайны]] ў 1667 годзе галяндцы афіцыйна перадалі Нью-Ёрк ангельцам і наўзамен атрымалі калёнію [[Сурынам]]&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda «Treaty of Breda»]. Encyclopædia Britannica.&lt;/ref&gt;. За часам [[Трэцяя ангельска-галяндзкая вайна|Трэцяй ангельска-галяндзкай вайны]] 24 жніўня 1673 году галяндзкі флёт захапіў горад, але ўжо праз год паводле ўмоваў [[Ўэстмінстэркі дагавор (1674)|Ўэстмінстэркага міру]] вярнуў яго ангельцамі&lt;ref&gt;Van Luling, Todd (17.04.2014). [https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html «8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City»]. HuffPost.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas, Peter. [https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf «The Man Who Took Back New Netherland»]. New Netherland Institute.&lt;/ref&gt;.

Некалькі міжплемянных войнаў сярод карэнных амэрыканцаў і эпідэміі, выкліканыя кантактам з эўрапейцамі, прывялі да значнага зьмяншэньня насельніцтва індзейцаў [[ленапэ]] паміж 1660 і 1670 гадамі&lt;ref&gt;[http://www.penntreatymuseum.org/americans.php «Native Americans»]. Penn Treaty Museum.&lt;/ref&gt;. Да 1700 году колькасьць прадстаўнікоў гэтага племені скарацілася да 200 чалавек. Сам Нью-Ёрк перажыў некалькі эпідэміяў [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]] ў XVIII стагодзьдзі, страціўшы 10% свайго насельніцтва толькі ў 1702 годзе&lt;ref&gt;Nogueira, Pedro (2009). [http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&amp;context=yellow_fever_symposium «The Early History of Yellow Fever»]. Thomas Jefferson University.&lt;/ref&gt;. У пачатку XVIII стагодзьдзя Нью-Ёрк набыў значэньне як гандлёвы порт, будучы часткай калёніі [[Нью-Ёрк (правінцыя)|Нью-Ёрк]]&lt;ref&gt;Foote, Thelma Wills (2004). [https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&amp;pg=PA68 «Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City»]. Oxford University Press, US. — С. 68. — ISBN 978-0-19-508809-0.&lt;/ref&gt;. Горад быў цэнтрам [[рабства]], гэтак да 1730 году 42% сем’яў гораду трымалі рабоў-афрыканцаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Oltman, Adele|дата публікацыі=24 кастрычніка 2005|url=https://www.thenation.com/article/archive/hidden-history-slavery-new-york/|загаловак=The Hidden History of Slavery in New York|праект=The Nation|мова=en}}&lt;/ref&gt;, іншых прывезеных афрыканцаў наймалі ў якасьці рабочай сілы, асабліва ў порце. Рабства стала неад’емнай часткай эканомікі гораду нароўні з банкаўскай і [[Суднаходзтва|суднаходзкай]] справамі.

У 1735 годзе адбылося судовае паседжаньне ў Мангэтане, дзе Джона Пітэра Зэнгера абвінавачвалі ў нагаворы пасьля крытыкі ў бок губэрнатара калёніі Ўільяма Косьбі. Апраўдальны вырак у гэтай справе дапамог усталяваць свабоду прэсы ў Паўночнай Амэрыцы&lt;ref&gt;Linder, Doug (2001). [https://web.archive.org/web/20121122040556/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html «The Trial of John Peter Zenger: An Account»]. University of Missouri–Kansas City.&lt;/ref&gt;. У 1754 годзе быў заснаваны [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт]]&lt;ref&gt;Moore, Nathaniel Fish (1876). [https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog «An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876»]. Columbia University. — С. 8.&lt;/ref&gt;.

=== Здабыцьцё незалежнасьці ===
[[Файл:Inauguration of George Washington by Ramon Elorriaga.jpg|значак|Першая інаўгурацыя [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], якая адбылася ў Нью-Ёрку ў 1789 годзе.]]
У пачатку [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайны за незалежнасьць]] сучасная тэрыторыя гораду была арэнай важных бітваў. У выніку Бруклінскай бітвы ў [[Бруклін]]е пачаўся вялікі пажар, у якім вялікая частка гораду згарэла, і ён да канца вайны патрапіў у рукі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], пакуль амэрыканцы ізноў не завалодалі ім у 1783 годзе. Гэты дзень, пад назовам «Дзень эвакуацыі» (ангельцаў), доўга сьвяткаваўся ў Нью-Ёрку.

У студзені 1785 году асамблея [[Кангрэс Канфэдэрацыі|Кангрэса Канфэдэрацыі]] зрабіла Нью-Ёрк сталіцай краіны&lt;ref&gt;[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 «January Highlight: Superintending Independence, Part 1»]. Harvard University&lt;/ref&gt;. Горад стаў першай сталіцай ЗША паводле канстытуцыі краіны&lt;ref name=&quot;usnews&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm «The People’s Vote: President George Washington’s First Inaugural Speech (1789)»]. U.S. News &amp; World Report.&lt;/ref&gt;. Тут ладзілі інаўгурацыю першага прэзыдэнта дзяржавы [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], а [[Кангрэс ЗША]] сваё першае паседжаньне зладзіў у [[Фэдэрал-хол]]е на [[Ўол-стрыт]]. Менавіта ў гэтым месьце Кангрэс распрацаваў [[Біль аб правах (ЗША)|Біль аб правах]]&lt;ref name=&quot;usnews&quot;/&gt;. Вярхоўны суд правёў свае першыя арганізацыйныя пасяджэньні таксама ў Нью-Ёрку ў 1790 годзе. У 1790 годзе Нью-Ёрк упершыню абышоў [[Філадэлфія|Філадэлфію]] паводле колькасьці насельніцтва, стаўшы найвялікшым у краіне, аднак гэта не перашкодзіла ў канцы году перанесьці сталіцу ў Філадэлфію&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://guides.loc.gov/residence-act|загаловак=Residence Act|праект=Web Guides: Primary Documents in American History|выдавец=Library of Congress|мова=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fortenbaugh, Robert (1948). [https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm «The Nine Capitals of the United States»]. United States Senate. — С. 9.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hippolyte Sebron - Rue De New-York En 1840.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Брадўэй у 1840 годзе.]]
Цягам XIX стагодзьдзя насельніцтва гораду імкліва расло дзякуючы бурліваму прытоку вялікай колькасьці імігрантаў&lt;ref&gt;Rosenwaike, Ira (1972). [http://books.google.com/books?id=2OR2yeASrfIC&amp;pg=PA55&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false «Population history of New York City»]. — С. 55.&lt;/ref&gt;. У 1811 годзе быў распрацаваны дальнабачны генэральны плян разьвіцьця гораду, паводле якога сетка вуліцаў была пашыраная, ахапіўшы ўвесь Мангэтан. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] трывалыя гандлёвыя сувязі гораду з Поўднем, а таксама рост ягонага імігранцкага насельніцтва, прывялі да расколу паміж прыхільнікамі Зьвязу і прыхільнікамі Канфэдэрацыі, які дасягнуў найвышэйшай ступені ў «Заклічных мецяжах», найгоршых грамадзянскіх гармідараў у амэрыканскай гісторыі&lt;ref&gt;Cook, Adrian (1974). [https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ «The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863»]. University Press of Kentucky. — С. 193—195. — ISBN 9780813162553.&lt;/ref&gt;. Большасьць удзельнікаў, якія чынілі бязладзьдзе, паходзілі зь ірляндзкае працоўнае клясы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ «New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit»]. New-York Historical Society.&lt;/ref&gt;. Мяцежнікі нападалі на гарадзкую эліту, а таксама на мурынаў і іхную маёмасьць, бо паміж ірляндцамі і мурынамі дзесяцігодзьдзе існавала жорсткая канкурэнцыя за працу.

Пасьля вайны тэмп іміграцыі з [[Эўропа|Эўропы]] стромка ўзрос, і Нью-Ёрк стаў першым прыпынкам для мільёнаў людзей, якія прыбывалі ў Злучаныя Штаты ў пошуках новага і лепшага жыцьця. У 1886 годзе ў гавані Нью-Ёрку была ўсталяваная падораная Францыяй [[статуя Свабоды]], якая хутка стала сымбалем ЗША і амэрыканскіх ідэалаў свабоды і міру&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm «The Immigrant’s Statue»]. Statue of Liberty National Monument.&lt;/ref&gt;.

=== Зьяднаньне гораду ===
[[Файл:Liberty-statue-with-manhattan.jpg|значак|зьлева|[[Статуя Свабоды]] на тле [[Мангэтан]]у.]]
У 1898 годзе горад Нью-Ёрк набыў сёньняшнія межы: перш ён складаўся з Мангэтану і [[Бронкс]]у, далучанага да гораду з поўдня, ад акругі Ўэстчэстэр (заходні Бронкс у 1874 годзе, астатняя тэрыторыя — у 1895 годзе). У 1898, паводле новага законапраекту, была створаная новая муніцыпальная адзінка, першапачаткова названая [[Вялікі Нью-Ёрк]]. Новы горад быў падзелены на пяць раёнаў. Раёны [[Мангэтан]] і [[Бронкс]] пашырылі свае межы і пакрывалі цяпер тэрыторыю першапачатковага гораду і ўсю астатнюю частку Нью-Ёрскай акругі. Раён [[Бруклін]] складаўся з гораду Бруклін і некалькіх муніцыпалітэтаў ва ўсходняй частцы акругі Кінгс. Раён [[Кўінз]] быў заснаваны ў заходняй частцы акругі Кўінз і займаў тэрыторыю некалькіх невялікіх мястэчкаў і пасёлкаў, уключаючы Лонг-Айлэнд Сіці, Асторыю і Флашынг. Раён [[Стэйтэн-Айлэнд]] цалкам зьмясьціў акругу Рычманд. Усе былыя гарадзкія органы кіраваньня гэтых раёнаў былі скасаваныя. Праз год тэрыторыя акругі Кўінз, якая ня трапіла ў межы раёну Кўінз, стала акругай Наса ({{мова-en|Nassau|скарочана}}){{Заўвага|Наса ({{мова-en|Nassau|скарочана}}) не ўваходзіць у горад Нью-Ёрк}}. Адкрыцьцё [[Нью-Ёрскі мэтрапалітэн|Нью-Ёрскага мэтрапалітэну]] ў 1904 годзе, спачатку пабудаванага як асобныя прыватныя сыстэмы, дапамагло зьвязаць паміж сабой часткі новага гораду&lt;ref&gt;Cudahy, Brian J. (2004). [https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&amp;pg=PA2 «The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904»]. Fordham University Press. — С. 2. — ISBN 978-0-8232-2401-2.&lt;/ref&gt;. У 1914 годзе заканадаўчыя ўлады штату стварылі акругу Бронкс, а Нью-Ёрская акруга паменшылася да памераў аднаго Мангэтану. Сёньня пяць раёнаў Нью-Ёрку ў асноўным супадаюць межамі з адпаведнымі акругамі.

У першай палове XX стагодзьдзя горад стаў сусьветным цэнтрам прамысловасьці, гандлю і сувязі&lt;ref&gt;Blake, Angela M. (2009). [https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&amp;pg=PT63 «How New York Became American, 1890–1924»]. Johns Hopkins University Press. — С. 63—66. — ISBN 978-0-8018-8874-8.&lt;/ref&gt;. Нью-Ёрк стаў самай густанаселенай урбанізаванай зонай у сьвеце ў пачатку 1920-х гадоў, апярэдзіўшы [[Лёндан]]. У пачатку 1930-х гадоў колькасьць насельніцтва гораду з прадмесьцямі перавысіла 10 мільёнаў жыхароў, што зрабіла места першым [[мэгаполіс]]ам&lt;ref&gt;[http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm «New York Urbanized Area: Population &amp; Density from 1800 (Provisional)»]. Demographia.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Old timer structural worker2.jpg|значак|Працаўнік на будоўлі [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]]у.]]
У 1930-х гадах абрысы Нью-Ёрку ўзьняліся ў вышыню з пабудоваю некалькіх найвышэйшых [[хмарачос|небасягаў]] сьвету&lt;ref&gt;Willis, Carol (1995). «Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago». New York: Princeton Architectural Press. — С. 41, 85, 165. — ISBN 9781568980447.&lt;/ref&gt;. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Нью-Ёрк стаў бясспрэчным сусьветным горадам-лідэрам. Пабудова штаб-кватэры [[ААН]] у Нью-Ёрку сымбалізавала ўнікальнае палітычнае значэньне гораду. Нью-Ёрк таксама замяніў [[Парыж]] у якасьці цэнтру сусьветнага мастацтва&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Burns, Ric|дата публікацыі=22 жніўня 2003|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/media/pdf/transcript/NewYork_CTW_transcript.pdf|загаловак=The Center of the World — New York: A Documentary Film |выдавец=PBS|мова=en}}&lt;/ref&gt;. Адначасова з гэтым адбываліся працэсы пераезду часткі насельніцтва ў прадмесьці, што прывяло да павольнага памяншэньня колькасьці насельніцтва. Пасьля, зьмены ў прамысловасьці і гандлю і рост злачыннасьці залучылі ў 1970-х гадах Нью-Ёрк у сацыяльны і эканамічны крызіс&lt;ref&gt;Effgen, Christopher (11.09.2001). [http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm «New York Crime Rates 1960—2009»]. Disastercenter.com.&lt;/ref&gt;. Рост бюджэтнага дэфіцыту ў 1975 годзе прывёў да таго, што горад зьвярнуўся да фэдэральнага ўраду па фінансавую дапамогу, але запыт быў адхілены&lt;ref&gt;Roberts, Sam (28.09.2006). [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html «Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford»]. The New York Times&lt;/ref&gt;. Зважаючы на тое, што адраджэньне фінансавай галіны значна палепшыла эканамічны стан Нью-Ёрку ў 1980-х гадах, узровень злачыннасьці працягваў расьці цягам гэтага дзесяцігодзьдзя і ў пачатку 1990-х гадоў&lt;ref&gt;Effgen, Christopher (11.09.2001). [http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm «New York Crime Rates 1960—2009»]. Disastercenter.com.&lt;/ref&gt;.

=== XXI стагодзьдзе ===
Тэракты 11 верасьня 2001 году закранулі і [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]], але менавіта Нью-Ёрк пацярпеў больш за ўсё, з прычыны [[Тэрарыстычныя акты 11 верасьня 2001 году|атак]] на [[Сусьветны гандлёвы цэнтар]] і шчыльнага зьедлівага дыму, які працягваў валіць зь яго развалін на працягу некалькіх месяцаў пасьля падзеньня веж-двайнят у пажары. Нягледзячы на гэта, расчыстка эпіцэнтра выбуху была скончаная хутчэй, чым плянавалася. Новы [[Сусьветны гандлёвы цэнтар 1]], які быў пабудаваны на месцы былых вежаў Сусьветнага гандлёвага цэнтру, зьяўляецца самым высокім небасягам ў Заходнім паўшар’і&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper]. CNN.&lt;/ref&gt; і чацьвертым самым высокім будынкам у сьвеце. Шпіль новага будынку дасягае сымбалічнай вышыні ў 1776 футаў (541,3 м), якая спасылаецца на год атрыманьня ЗША незалежнасьці&lt;ref&gt;[http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 New York City Skyscraper Diagram]. Skyscraper Source Media.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ibtimes.com/one-world-trade-center-top-tallest-building-new-york-city-photos-700251 One World Trade Center On Top As Tallest Building In New York City]. The International Business Times.&lt;/ref&gt;.

Пратэставы рух [[Захапі Ўол-стрыт]], які меў месца ў парку Зукоці ў фінансавым раёне Ніжняга Мангэтану, пачаўся 17 верасьня 2011 году, атрымаўшы ўсеагульную ўвагу і пашырэньне руху супраць сацыяльнай і эканамічнай няроўнасьці ва ўсім сьвеце&lt;ref&gt;[http://occupywallst.org/about/ OccupyWallStreet — About]. The Occupy Solidarity Network, Inc.&lt;/ref&gt;. У канцы кастрычніка 2012 году горад моцна пацярпеў ад урагану [[Сэндзі (ураган)|Сэндзі]]. Праз паводкі была затопленая сыстэма мэтро, а таксама разбурэньні зьведалі і прадмесьці. Ян наймней 43 чалавекі загінулі ў Нью-Ёрку ў выніку ўрагану, а эканамічныя страты былі ацэненыя прыкладна ў 19 млрд даляраў&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy «NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy»]. Bloomberg Businessweek&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2020 году быў пацьверджаны першы выпадак [[каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавірусу]] ў горадзе&lt;ref&gt;West, Melanie Grayce (1.03.2020). [https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 «First Case of Coronavirus Confirmed in New York State»]. The Wall Street Journal.&lt;/ref&gt;. Праз сваю шчыльнасьць насельніцтва і вялікай колькасьці турыстаў, горад хутка замяніў [[Ухань]] як сусьветны асяродак пандэміі на раньняй фазе, што нагрузіла гарадзкую інфраструктуру аховы здароўя&lt;ref&gt;Liveris, A.; Stone Jr, M. E.; Markel, H.; Agriantonis, G.; Bukur, M.; Melton, S.; Roudnitsky, V.; Chao, E.; Reddy, S. H.; Teperman, S. H.; Meltzer, J. A. (2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9322893 «When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care»]. The Journal of Trauma and Acute Care Surgery. 93 (2): 247—255. — [[doi:10.1097/TA.0000000000003460]]. PMC 9322893. PMID 35881035.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ «COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means»]. The Journal News&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
[[Файл:Core of New York City by Sentinel-2.jpg|значак|Аэрафатаздымак гораду.]]
Горад Нью-Ёрк ўключае востраў [[Мангэтан]], востраў [[Стэйтэн-Айлэнд]], заходнюю частку вострава [[Лонг-Айлэнд]], частка паўночнаамэрыканскага мацерыка — [[Бронкс]], і некалькі невялікіх выспаў у нью-ёрскай гавані. Нью-Ёрк знаходзіцца прыкладна на 40° паўночнай шыраты і 74° заходняй даўгаты. Самым высокім пунктам Нью-Ёрку зьяўляецца пагорак [[Тот-Гіл]], вышынёй 125 мэтраў, які знаходзіцца на Стэйтэн-Айлэндзе, які зьяўляецца самым узгорыстым, прасторным і найменей заселеным раёнам гораду. У густанаселеным Мангэтане, наадварот, зямля абмежаваная і дарагая, што тлумачыць гэткую вялікая колькасьць высокіх будынкаў і [[хмарачос]]аў. Згодна зь [[Бюро перапісу ЗША]], горад мае плошчу 1214,4 км², зь якіх 785,6 км² — суша і 428,8 км² (35,31%) — вада.

Паводле апошніх геалягічных дасьледаваньняў амэрыканскіх навукоўцаў, праведзеных у 2008 годзе, за 40 кілямэтраў на поўнач ад гораду перасякаюцца два геалягічныя разломы, што робіць верагоднымі землятрусы магнітудай да 7 балаў. Прычым месца перасячэньня разьмяшчаецца побач з [[Атамная электрастанцыя|АЭС]]. Таму будуць распрацаваны дадатковыя меры абароны будынкаў і атамнай электрастанцыі.

=== Клімат ===
Нью-Ёрк знаходзіцца на параўнальна нізкіх шыротах: так, Нью-Ёрк ляжыць прыкладна на адной шыраце з [[Стамбул]]ам, [[Мадрыд]]ам, [[Ташкент]]ам, [[Баку]] і [[Пэкін]]ам. Паводле клясыфікацыі клімату [[Кёпэн]]а, Нью-Ёрк знаходзіцца на мяжы паміж вільготным кантынэнтальным і вільготным субтрапічным кліматам. Ападкі разьмеркаваныя параўнальна аднамерна на працягу году. Сярэднегадавая колькасьць гадзін сонечнага зьзяньня — 2680 гадзін. Не зважаючы на ​​тое, што горад месьціцца на ўзьбярэжжы акіяна, розьніца ў тэмпэратуры паміж летам і зімой досыць вялікая, бо пераважны рух паветраных масаў праходзіць з боку мацерыка. Уплыў акіяна другарадны, але ўсё ж некалькі зьмякчае ваганьні тэмпэратураў. Яшчэ адным фактарам ёсьць шчыльная гарадзкая забудова, якая робіць горад некалькі цяплейшым за навакольле.

Узімку ў Нью-Ёрку тэмпэратура ў сярэднім вагаецца паміж −2&amp;nbsp;°C і +5&amp;nbsp;°C, зь нярэдкімі адхіленьнямі ад нормы. Амаль кожнай зімой выпадае [[сьнег]], у сярэднім 60 см на год. Вясна мяккая, з тэмпэратурай ад 7&amp;nbsp;°C да 16&amp;nbsp;°C. Летам у Нью-Ёрку параўнальна горача, сярэдняя тэмпэратура вагаецца ад 19&amp;nbsp;°C да 28&amp;nbsp;°C, маюцца пэрыяды высокай вільготнасьці паветра. Часта тэмпэратура перавышае 32&amp;nbsp;°C, а зрэдку дасягае 38&amp;nbsp;°C сьпякоты і вышэй. Восень у Нью-Ёрку прыемная, з тэмпэратурай ад 10&amp;nbsp;°C да 18&amp;nbsp;°C. Аднак нью-ёрскае надвор’е вельмі непрадказальнае і час ад часу зьдзіўляе нью-ёркцаў мяккай, амаль бясьсьнежнай зімой або даволі адчувальнай прахалодай летам. Бывала, што яшчэ ў красавіку здаралася моцная [[мяцеліца]], якая пакрывала Нью-Ёрк тоўстым пластом сьнегу. Часам тэмпэратура можа рэзка вагацца ад дня да дня. Вандроўцам рэкамэндуецца сачыць за прагнозам надвор’я і мець некалькі відаў адзеньня позьняй восеньню і раньняй вясной.

{{Кліматычная інфармацыя
| Назва_ў_родным_склоне = Нью-Ёрку
| Крыніца = [http://www.crh.noaa.gov/product.php?site=NWS&amp;issuedby=NYC&amp;product=CLI&amp;format=CI&amp;version=1&amp;glossary=1&amp;highlight=off Average Weather for New York, NY]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;

| Студзень_абс_макс = 22      | Студзень_макс = 3      | Студзень_мін = -3  | Студзень_абс_мін = -21
| Люты_абс_макс = 24          | Люты_макс = 5          | Люты_мін = -2       | Люты_абс_мін = -26 
| Сакавік_абс_макс = 30       | Сакавік_макс = 10       | Сакавік_мін = 2    | Сакавік_абс_мін = -16
| Красавік_абс_макс = 36      | Красавік_макс = 16      | Красавік_мін = 7   | Красавік_абс_мін = -11
| Травень_абс_макс = 37       | Травень_макс = 22       | Травень_мін = 12    | Травень_абс_мін = 0
| Чэрвень_абс_макс = 38       | Чэрвень_макс = 26       | Чэрвень_мін = 17    | Чэрвень_абс_мін = 7
| Ліпень_абс_макс = 41        | Ліпень_макс = 29        | Ліпень_мін = 21     | Ліпень_абс_мін = 11
| Жнівень_абс_макс = 40       | Жнівень_макс = 28       | Жнівень_мін = 20    | Жнівень_абс_мін = 10
| Верасень_абс_макс = 39      | Верасень_макс = 24      | Верасень_мін = 16   | Верасень_абс_мін = 4
| Кастрычнік_абс_макс = 34    | Кастрычнік_макс = 18    | Кастрычнік_мін = 10 | Кастрычнік_абс_мін = -2
| Лістапад_абс_макс = 29      | Лістапад_макс = 12      | Лістапад_мін = 5   | Лістапад_абс_мін = -14
| Сьнежань_абс_макс = 24      | Сьнежань_макс = 6      | Сьнежань_мін = 0   | Сьнежань_абс_мін = -25
| Год_абс_макс = 41           | Год_макс = 16.6           | Год_мін = 8.8        | Год_абс_мін = -26

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;

| Студзень_сяр   = 0      
| Люты_сяр       = 1  
| Сакавік_сяр    = 6               
| Красавік_сяр   = 11      
| Травень_сяр    = 17       
| Чэрвень_сяр    = 22      
| Ліпень_сяр     = 25       
| Жнівень_сяр    = 24 
| Верасень_сяр   = 20
| Кастрычнік_сяр = 14     
| Лістапад_сяр   = 8 
| Сьнежань_сяр   = 3
| Год_сяр        = 12.6

&lt;!-- тэмпэратура вады --&gt;

| Студзень_вады =
| Люты_вады =
| Сакавік_вады =
| Красавік_вады =
| Травень_вады =
| Чэрвень_вады =
| Ліпень_вады =
| Жнівень_вады =
| Верасень_вады =
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Сьнежань_вады = 
| Год_вада =

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;

| Студзень_ападкі = 105
| Люты_ападкі = 80
| Сакавік_ападкі = 111
| Красавік_ападкі = 109
| Травень_ападкі = 119
| Чэрвень_ападкі = 98
| Ліпень_ападкі = 117
| Жнівень_ападкі = 107
| Верасень_ападкі = 107
| Кастрычнік_ападкі = 98
| Лістапад_ападкі = 110
| Сьнежань_ападкі = 100
| Год_ападкі = 1261

&lt;!-- вільготнасьць --&gt;

| Студзень_вільготнасьць = 
| Люты_вільготнасьць = 
| Сакавік_вільготнасьць = 
| Красавік_вільготнасьць = 
| Травень_вільготнасьць = 
| Чэрвень_вільготнасьць = 
| Ліпень_вільготнасьць = 
| Жнівень_вільготнасьць = 
| Верасень_вільготнасьць = 
| Кастрычнік_вільготнасьць = 
| Лістапад_вільготнасьць = 
| Сьнежань_вільготнасьць = 
| Год_вільготнасьць =
}}

=== Раёны ===
[[Файл:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|значак|{{легенда|#4DAF4A|1. [[Мангэтан]]}}{{легенда|#FFFF33|2. [[Бруклін]]}}{{легенда|#FF7F00|3. [[Кўінз]]}}{{легенда|#E41A1C|4. [[Бронкс]]}}{{легенда|#984EA3|5. [[Стэйтэн-Айлэнд]]}}]]
Нью-Ёрк часам падзяляюць на пяць раёнаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm «The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description»]. The History Box.&lt;/ref&gt;. Кожны раён супадае з адпаведным акругай штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], што робіць горад адным з муніцыпалітэтаў ЗША, які мае ў сваім складзе некалькі акругаў.

[[Файл:Manhattan skyline (17202072956).jpg|значак|зьлева|Краявіды Мангэтану.]]
[[Мангэтан]] фармуе акругу Нью-Ёрк у рамках штату. Гэта геаграфічна самы маленькі, але самы густанаселены раён места. Тут месьціцца [[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]] і большасьць гарадзкіх хмарачосаў&lt;ref&gt;Carlson, Jen (21.05.2012). [https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php «Do You Refer To Manhattan As „The City“?»]. Gothamist.&lt;/ref&gt;. Шчыльнасьць насельніцтва Мангэтана ў 2022 годзе складала {{Лік|27201,2}} км², што рабіла яго самай густанаселанай акругай ЗША, перавышаючы таксама шчыльнасьць любога асобнага амэрыканскага гораду&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density «Highest Density States, Counties and Cities (2022)»]. United States Census Bureau.&lt;/ref&gt;. Мангэтан уважаецца культурным, адміністрацыйным і фінансавым цэнтрам Нью-Ёрку і зьмяшчае штаб-кватэры многіх буйных транснацыянальных карпарацыяў, тут можна знайсьці сядзібу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], [[Ўол-стрыт]] і шэраг важных унівэрсытэтаў. Раён часта называюць фінансавай і культурнай сталіцай сьвету&lt;ref&gt;Barry, Dan (11.10.2001). [https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html «A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sorrentino, Christopher (16.09.2007). [https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html «When He Was Seventeen»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

[[Бруклін]] фармуе акругу Кінгс у рамках штату. Ён месьціцца на заходнім ускрайку [[Лонг-Айлэнд]]у і ёсьць самым населеным раёнам гораду. Бруклін вядомы сваёй культурнай, сацыяльнай і этнічнай разнастайнасьцю, незалежнай мастацкай сцэнай, асобнымі кварталамі і адметнай архітэктурнай спадчынай. Раён мае доўгую берагавую лінію, улучна з [[Коні-Айлэнд]]ам, які паўстаў у 1870-х гадах як адзін з самых раньніх забаўляльных цэнтраў у ЗША&lt;ref&gt;Immerso, Michael (2002). [https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC «Coney Island: The People’s Playground»]. Rutgers University Press. — С. 3. — ISBN 978-0-8135-3138-0.&lt;/ref&gt;. [[Марын-парк (парк)|Марын-парк]] і [[Праспэкт-парк]] уважаюцца двума найбуйнейшымі паркамі ў Брукліне&lt;ref&gt;Hughes, C.J. (17.08.2016). [https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html «Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. З 2010 году раён ператварыўся ў квітнеючы цэнтар прадпрымальніцтва і высокатэхналягічных стартапаў&lt;ref&gt;[https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ «19 Reasons Why Brooklyn Is New York’s New Startup Hotspot»]. CB Insights.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Friedman&quot;&gt;Friedman, Vanessa (30.04.2016). [https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html «Brooklyn’s Wearable Revolution»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;, а таксама постмадэрнісцкага мастацтва і дызайну&lt;ref name=&quot;Friedman&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Symonds, Alexandria (29.04.2016). [https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html «One Celebrated Brooklyn Artist’s Futuristic New Practice»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. У Брукліне таксама знаходзіцца [[Форт Гамільтан]], адзіная дзейная база арміі ЗША ў Нью-Ёрку&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF «Military Bases in the Continental United States»]. NPS.&lt;/ref&gt;, калі ня браць ва ўлік [[Берагавая ахова ЗША|Берагавую ахову]]. Гэтая крэпасьць была пабудаваная ў 1825 годзе на месцы разьмяшчэньня колішняй артылерыйскай батарэі, якая выкарыстоўвалася за часам [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]], і на сёньня ёсьць адным з самых даўгавечных вайсковых фортаў краіны&lt;ref&gt;Jackson, Kenneth T., ed. (2010). [https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&amp;q=encyclopedia+of+new+york «The History of New York City»] (2nd ed.). Yale University Press. — С. 30. — ISBN 978-0-300-11465-2.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Downtown Brooklyn skyline from Gowanus.jpg|значак|зьлева|Краявіды Брукліну.]]
[[Кўінз]] фармуе аднайменную акругу штату. Раён месьціцца на востраве Лонг-Айлэнд на паўночным усходзе ад Брукліну. Гэта геаграфічна найбуйнейшы раён гораду, а таксама этнічна самая разнастайная акруга Ў ЗША&lt;ref&gt;O'Donnell, Michelle (4.07.2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html «In Queens, It’s the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th…»]. The New York Times.&lt;/ref&gt; і самым этнічна разнастайным гарадзкім раёнам у сьвеце&lt;ref&gt;Kim, Christine. [http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html «Queens, New York, Sightseeing»]. USA Today.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Weber, Andrew (30.04.2013). [https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ «Queens»]. NewYork.com.&lt;/ref&gt;. У Кўінзе месьціцца стадыён [[Сіці-філд]], дзе свае хатнія матчы ладзіць бэйсбольны клюб «[[Нью-Ёрк Мэтс]]». Тут жа праводзяцца матчы штогадовага [[адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе]] ў [[Нацыянальны тэнісны цэнтар (Нью-Ёрк)|Нацыянальным тэнісным цэнтры]] ў [[Флашынг-Мэдаўз-Карона-Парк]]у, з плянамі пабудовы адмысловага футбольнага стадыёна дзеля клюбу «[[Нью-Ёрк Сіці]]»&lt;ref&gt;[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ «Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field»]. WABC-TV.&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, два з трох аэрапортаў гораду і мэтрапольнай тэрыторыі, як то [[Міжнародны аэрапорт імя Джона Кенэдзі]] і аэрапорт [[Ла-Гуардыя]], месьцяцца менавіта ў Кўінзе&lt;ref&gt;Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports «What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here’s everything you need to know before booking your flight»]. Travel and Leisure.&lt;/ref&gt;.

[[Бронкс]] фармуе аднайменную акругу штату. Гэта адначасова самы паўночны раён Нью-Ёрку і адзіны, які знаходзіцца пераважна на мацерыковай частцы ЗША. Тут можна знайсьці [[Янкі-стэдыюм]], то бок хатнюю арэну бэйсбольнага клюбу «[[Нью-Ёрк Янкіз]]». У гэтым раёне функцыянуе найбуйнейшы ў краіне жыльлёвы каапэратыў, вядомы як [[Кооп-Сіці]]&lt;ref&gt;Frazier, Ian (26.06.2006). [https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier «Utopia, the Bronx»]. The New Yorker.&lt;/ref&gt;. Працуе ў гэтай частцы гораду і [[Бронскі заапарк]], які лічыцца найбуйнейшым у сьвеце гарадзкім заапаркам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx «Animals &amp; Exhibits»]. Bronx Zoo.&lt;/ref&gt;, займаючы тэрыторыю ў 1,07 км² і ўтрымліваючы больш за 6 тысячаў жывёлаў&lt;ref&gt;Ward, Candace (2000). [https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC «New York City Museum Guide»]. Dover Publications. — С. 72. — ISBN 978-0-486-41000-5.&lt;/ref&gt;. Бронкс уважаецца радзімай [[гіп-гоп]] музыкі і зьвязанай зь ёй [[гіп-гоп (субкультура)|культурай]]&lt;ref name=&quot;Toop&quot;&gt;Toop, David (1992). [https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ «Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop»]. Serpent’s Tail. — ISBN 978-1-85242-243-1.&lt;/ref&gt;. На паўночным усходзе Бронксу знаходзіцца найвялікшы ў Нью-Ёрку [[Пэлэм-Бэй-парк]], які займае тэрыторыю ў 1122 га&lt;ref&gt;Foderaro, Lisa W. (31.05.2013). [https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html «How Big Is That Park? City Now Has the Answer»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

[[Стэйтэн-Айлэнд]] фармуе акругу Рычманд у рамках штату. Ён злучаны з Бруклінам мостам [[Вэразана-Нэраўз]], а з Мангэтанам — бясплатным паромам [[Стэйтэн-Айлэнд (паром)|Стэйтэн-Айлэнд]]. У цэнтры Стэйтэн-Айлэнду месьціцца вялікі парк, які займае тэрыторыю ў 10 км² і мае сьцежкі даўжынёю ў 45 км&lt;ref&gt;[http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt «Staten Island Greenbelt»]. NYNJTC.&lt;/ref&gt;.

=== Паркі ===
[[Файл:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|значак|зьлева|[[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]] у Нью-Ёрку.]]
Горад Нью-Ёрк мае складаную паркавую сыстэму, у якую ўваходзяць розныя паркі і зоны, якія кіруюцца Нацыянальнай паркавай службай, Управай паркаў, рэкрэацыі і гістарычнага захаваньня штату Нью-Ёрк, а таксама Дэпартамэнтам паркаў і рэкрэацыі Нью-Ёрку. У 2018 годзе ў адмысловым рэйтынгу ParkScore паркавая сыстэма гораду заняла дзявяты радок сярод пяцідзесяці самых заселеных гарадоў ЗША&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181013013055/https://parkscore.tpl.org/rankings.php «ParkScore 2018: City Rankings»]. Trust for Public Land.&lt;/ref&gt;.

[[Нацыянальная зона адпачынку Гэйтўэй]] мае плошчу ў больш за 110 км², пры гэтым большая частка зоны належыць Нью-Ёрку&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/gate/index.htm «Discover the truly wild side of New York's metropolitan area»]. NPS.&lt;/ref&gt;. У Брукліне і Кўінзе гэты парк зьмяшчае больш за 36 км² салёных балотаў, забалочаных участкаў і астравоў. Там жа ў Кўінзе да парку належыць значная заходняя частка паўвострава [[Рокаўэй]]. У Стэйтэн-Айлэндзе парк улучае ў сябе шэраг фортаў ды [[Грэйт-Кілз парк]]. У межах Нью-Ёрку ёсьць сем дзяржаўных паркаў, сярод якіх ёсьць нацыянальны парк [[Рывэрбанк (нацыянальны парк)|Рывэрбанк]]. Гарадзкія паркі займаюць плошчу ў 110 км², а даўжыня пляжаў складае 23 км&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html «Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed 28,000-acre (110 km2) Mark»]. New York City Mayor’s Office.&lt;/ref&gt;. Найбуйнейшым гарадзкім паркам ёсьць [[Пэлэм-Бэй парк]] у Бронксе, плошча якога складае 1122 гектараў&lt;ref&gt;[http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park «Pelham Bay Park»]. New York City Department of Parks and Recreation.&lt;/ref&gt;, а самым вядомым і наведваным ёсьць [[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]], які штогод наведваюць 40 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;[http://www.travelandleisure.com/slideshows/worlds-most-visited-tourist-attractions/5 «The World’s Most Visited Tourist Attractions—No. 4 (tie) Central Park, New York City—Annual Visitors: 40,000,000»]. Travel + Leisure.&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыя ==
=== Урад ===
[[Файл:New York County Courthouse - Angle Shot (48129112547).jpg|значак|У будынку суда акругі Нью-Ёрку разьмешчаныя Вярхоўны суд Нью-Ёрку і іншыя ўрадавыя ўстановы.]]
Горад Нью-Ёрк кіруецца радай і мэрам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government «Forms of Municipal Government»]. National League of Cities.&lt;/ref&gt;. Гарадзкія ўлады адказваюць за [[адукацыя|адукацыю]], дзейнасьць папраўчых установаў, грамадзкую бясьпеку, рэкрэацыйныя ўстановы, санітарыю, водазабесьпячэньне і сацыяльнае забесьпячэньне.

Аднапалатная гарадзкая рада складаецца з 51 сябра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm «About the Council»]. New York City Council.&lt;/ref&gt;. Кожны тэрмін мэра і дэпутатаў рады доўжыцца чатыры гады і мае ліміт у два пасьлядоўныя тэрміны&lt;ref&gt;Chan, Sewell; Hicks, Jonathan P. (23.10.2008). [http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ «Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;, але пасьля чатырохгадовага перапынку можна зноў балятавацца на гэтыя пасады. Адміністрацыйны кодэкс гораду, законы Нью-Ёрку і гарадзкі пратакол ёсьць зводам мясцовых законаў, зборнікам правілаў і афіцыйным часопісам адпаведна&lt;ref&gt;Gibson, Ellen M.; Manz, William H. (2004). [https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf «Gibson’s New York Legal Research Guide»]. (3rd ed.). Wm. S. Hein Publishing. — С. 450, 458, 473. — ISBN 978-1-57588-728-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Durkin, Erin (26.05.2014). [https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 «Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website»]. Daily News.&lt;/ref&gt;. Кожны раён супадае з судовай акругай адзінай судовай сыстэмы штату, то бок у кожным зь іх маецца ўласны крымінальны суд і цывільны суд. У гэты ж час [[Вярхоўны суд Нью-Ёрку]] разглядае галоўныя судовыя працэсы гораду і апэляцыі. На [[Мангэтан]]е знаходзіцца Першы дэпартамэнт Вярхоўнага суда, апэляцыйны аддзел, а ў [[Бруклін]]е — Другі дэпартамэнт. Ёсьць некалькі пазасудовых адміністрацыйных судоў, якія зьяўляюцца органамі выканаўчай улады і не ўваходзяць у адзіную судовую сыстэму штату.

У Нью-Ёрку маецца два [[Фэдэральны акруговы суд ЗША|Фэдэральныя акруговыя суды ЗША]]. Адзін зь іх акруговы суд Паўднёвай акругі Нью-Ёрку месьціцца ў Мангэтане, а ягоная юрысдыкцыя ўлучае Мангэтан і [[Бронкс]]. Акруговы суд Усходняй акругі Нью-Ёрку, галоўны будынак якога знаходзіцца ў Брукліне, а юрысдыкцыя ўлучае ў сябе Бруклін, [[Кўінз]] і [[Стэйтэн-Айлэнд]]. Апэляцыйны суд другой акругі ЗША і суд міжнароднага гандлю ЗША таксама месьцяцца ў Нью-Ёрку на пляцы Фолі на Мангэтане&lt;ref&gt;[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations «Court Address &amp; Directory»]. U.S. Court of International Trade.&lt;/ref&gt;.

=== Палітыка ===
[[Файл:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|значак|зьлева|Дзейны мэр гораду [[Загран Мамдані]].]]
[[Загран Мамдані]] быў абраны мэрам гораду ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o|загаловак=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=05.11.2025}}&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай партыі]] займаюць большасьць дзяржаўных пасадаў. На лістапад 2023 году 67% актыўных зарэгістраваных выбарнікаў у горадзе ёсьць дэмакратамі і 10,2% — рэспубліканцамі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx «NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023»]. New York State Board of Elections.&lt;/ref&gt;. Нью-Ёрк не галасаваў большасьцю за кандыдатаў у прэзыдэнты ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]] з 1924 году, і аніводны кандыдат ад Рэспубліканскай партыі на пасады ўнутры штату не перемагаў ува ўсіх пяці раёнах з моманту ўтварэньня гораду ў 1898 годзе.

Нью-Ёрк ёсьць значнай крыніцай фармаваньня палітычных выбарчых фондаў&lt;ref&gt;Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf «The Wells of the Congress»]. Public Citizen&lt;/ref&gt;. Горад мае моцны дысбалянс плацяжоў з нацыянальным і дзяржаўным урадамі. Горад атрымлівае 83 цэнты за кожны даляр, які Нью-Ёрк адпраўляе фэдэральнаму ўраду ў выглядзе падаткаў, то бок штогод адпраўляе на 11,4 мільярдаў даляраў больш, чым атрымлівае з фэдэральнага ўзроўню. У 2009—2010 фінансавы год жыхары і прадпрыемствы гораду таксама накіравалі штату Нью-Ёрк дадатковыя 4,1 мільярды даляраў, чым горад атрымаў наўзамен&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx «Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter?»]. The Nelson A. Rockefeller Institute of Government.&lt;/ref&gt;.

=== Грамадзкая бясьпека ===
[[Файл:My picture of NYPD officers.jpg|значак|Паліцыянты Нью-Ёрку ў Брукліне.]]
[[Дэпартамэнт паліцыі Нью-Ёрку]] ёсьць найбуйнейшым сярод дэпартамэнтаў усіх гарадоў у ЗША, маючы ў сваёй арганізацыі больш за 36 тысячаў афіцэраў паліцыі, што на больш чым утрая перавышае памер [[дэпартамэнт паліцыі Чыкага|дэпартамэнту паліцыі Чыкага]]&lt;ref&gt;Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html «The Largest Police Departments In The US»]. WorldAtlas.&lt;/ref&gt;.

Паміж 1970-х і 1990-х гадоў у горадзе назіраўся ўсплёск злачыннасьці&lt;ref&gt;Prager, Arthur (2006). [http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario «Worst-Case Scenario»]. American Heritage. Vol. 57, no. 1.&lt;/ref&gt;. Агульная тэндэнцыя зьніжэньня ўзроўню злачыннасьці пачалася толькі з 1990-х гадоў&lt;ref&gt;[http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf «Compstat»]. City of New York Police Department.&lt;/ref&gt;. З 1993 па 2005 гады колькасьць гвалтоўных злачынстваў зьнізілася больш чым на 75% і працягвала зьніжацца ў пэрыяды, калі ў краіне агулам назіраўся іхны рост&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html «Don’t Tell New York, But Crime Is Going Up»]. City University of New York.&lt;/ref&gt;. У 2013 годзе праграма паліцыі Нью-Ёрку «спыні-і-зрабі-агляд» была абвешчаная неканстытуцыйнай, бо зважался як палітыка ўскоснага расавага прафіляваньня мурынаў і гішпанамоўных жыхароў&lt;ref&gt;Goldstein, Joseph.[https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html «Judge Rejects New York’s Stop-and-Frisk Policy»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;, але прэтэнзіі да паліцыі ў гэты бок працягваліся ў наступныя гады&lt;ref&gt;Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 «NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report»]. ABC News.&lt;/ref&gt;. Лічылася, што праграма «спыні-і-зрабі-агляд» была прычынай зьніжэньня злачыннасьці, але паказьнікі працягвалі падаць у гады пасьля заканчэньня праграмы&lt;ref&gt;Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ «Donald Trump claims New York’s stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree»]. The Washington Post.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html «The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg’s New York»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

У 1990 годзе ў горадзе быў зафіксаваны рэкорд у 2245 забойстваў, а ўжо ў 2018 годзе колькасьць забойстаў была зьведзеная да мінімуму за амаль 70 гадоў, апусьціўшыся да 289 чалавек&lt;ref&gt;Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 «New York City’s Murder Rate Hit New Low in 2018»]. The Wall Street Journal.&lt;/ref&gt;. Колькасьць забойстваў і паказьнік у 3,3 чалавекі на 100 тысяч жыхароў у 2017 годзе быў самым найніжэйшым з 1951 году&lt;ref&gt;[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b «Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951»]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. New York City Police Department.&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе ў Нью-Ёрку было зарэгістравана 386 забойстваў, што на 12% менш, чым у папярэднім годзе&lt;ref&gt;Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html «Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics «NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics»]. New York City Police Department.&lt;/ref&gt;. У Нью-Ёрку дзеяць больш строгія законы аб зброі, чым у большасьці іншых гарадоў ЗША. Гэтак у месцы патрабуецца [[ліцэнзія]] на валоданьне любой пальнай зброі, а Закон штату Нью-Ёрку аб бясьпецы 2013 году забараніў валодаць аўтаматычнай зброяй&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html «States with the most gun violence share one trait»]. CNN.&lt;/ref&gt;.

== Дэмаграфія ==
[[Файл:Chinatown manhattan 2009.JPG|значак|зьлева|Чайнатаўн у Мангэтане.]]
У 2000 годзе ў Нью-Ёрку пражывала 8 008 278 чалавек, 3 021 588 хатніх гаспадарак і 1 852 233 сям’і. [[Шчыльнасьць насельніцтва]] 10 194,2/км². У горадзе 3 200 912 жыльлёвых адзінак, зь сярэдняй шчыльнасьцю 4074,6/км². Расавы склад гораду: 44,66% белых, 26,59% афраамэрыканцаў, 0,52% карэнных амэрыканцаў (індзейцаў), 9,83% aзіятаў, 0,07% ціхаакіянцаў, 13,42% іншых расаў, і 4,92% людзей, якія далучаюць сябе да двух або больш расаў. 26,98% насельніцтва — лацінаамэрыканцы, незалежна ад расы.

Сярэдні, а дакладней мэдыянны прыбытак хатніх гаспадарак у горадзе $38 293, сем’яў — $41 887. Сярэдні прыбытак у мужчын $37 435, у жанчын $32 949. Прыбытак на душу насельніцтва $22 402. 21,2% насельніцтва і 18,5% сем’яў находзяцца ніжэй за мяжу беднаты. З усіх людзей якія жывуць у беднаце, 30,0% маладзей за 18 гадоў, і 17,8% ва ўзросьце 65 гадоў і старэй.

Сярод 3 021 588 хатніх гаспадарак, у 29,7% ёсьць дзеці маладзей 18 гадоў; 37,2% складаюцца з шлюбных пар, якія жывуць разам; у 19,1% разьдзел хатняй гаспадаркі — жанчына без мужа; 38,7% хатніх гаспадарак — ня сем’і. 31,9% усіх хатніх гаспадарак складаюцца з самастойных асоб, і ў 9,9% жыве адзін чалавек узростам 65 гадоў або старэй. Сярэдні памер хатняй гаспадаркі 2,59, а сярэдні памер сям’і 3,32.

Па ўзросьце, насельніцтва гораду разьбіваецца наступным чынам: 24,2% маладзей 18 гадоў, 10,0% ад 18 да 24, 32,9% ад 25 да 44, 21,2% ад 45 да 64, і 11,7% узростам 65 гадоў і старэй. Мэдыянны ўзрост 34 гады. На кожныя 100 жанчын прыходзіцца 90,0 мужчын. На кожныя 100 жанчын узростам 18 гадоў і больш, прыходзіцца 85,9 мужчын.

== Эканоміка ==
[[Файл:Times Square at Night New York City November 2003.jpg|значак|[[Таймз-сквэр]].]]
Нью-Ёрк ёсьць цэнтарам міжнароднага бізнэсу і гандлю ў сьвеце, у сувязі з гэтым яго часам называюць сталіцай сьвету&lt;ref&gt;Jackson, Kenneth T. (2.04.2021). [https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 «Does New York Still Want to Be the Capital of the World?»]. The Wall Street Journal.&lt;/ref&gt;. Памер эканомікі Вялікага Нью-Ёрку ацэньваўся ў 2022 годзе ў 2,16 трыльёны даляраў ЗША&lt;ref&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 «Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA)»]. FRED.&lt;/ref&gt;. Горад таксама ўважаецца цэнтрам шматлікіх галінаў прамысловасьці ў ЗША. Гэта таксама і фінансавы цэнтар краіны, бо ў ім знаходзяцца такія біржы, як то [[Нью-Ёрская фондавая біржа]], [[NASDAQ]], [[American Stock Exchange]], [[New York Mercantile Exchange]] і [[New York Board of Trade]]. Нью-Ёркская фондавая біржа на [[Ўол-стрыт]] лічыцца найбуйнейшай у сьвеце біржай паводле агульнай рынкавай капіталізацыі публічных кампаніяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf 2013 WFE Market Highlights]. World Federation of Exchanges.&lt;/ref&gt;. Фінансавая галіна засяроджаная на [[Ўол-стрыт]] у ніжнім Мангэтане. Места ёсьць буйным цэнтрам банкаўскай справы і [[фінансы|фінансаў]], сусьветнага гандлю, [[транспарт]]у, [[турызм]]у, рынку [[нерухомасьць|нерухомасьці]], новых [[сродак масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]], а таксама традыцыйных сродкаў масавай інфармацыі, [[рэкляма|рэклямы]], юрыдычных паслуг, [[бухгальтарскі ўлік|бухгальтарскага ўліку]], [[страхаваньне|страхаваньня]], моды і мастацтва ў краіне. Порты Нью-Ёрку і Нью-Джэрзі ёсьць галоўным эканамічным рухавіком рэгіёну, атрымаўшы дадатковы пажытак ад пашырэньня [[Панамскі канал|Панамскага канала]]&lt;ref&gt;LaRocco, Lori Ann (24.09.2022). [https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html «New York is now the nation’s busiest port in a historic tipping point for U.S.-bound trade»]. CNBC.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes «Port of NYNJ Beats West Coast Rivals with Highest 2023 Volumes»]. The Maritime Executive.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 «Port of New York and New Jersey Remains US' Top Container Port»]. Marinelink.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:West side of Manhattan from Hudson Commons (95103p).jpg|значак|зьлева|Бізнэсовы раён Мангэтана.]]
Многія карпарацыі з сьпісу [[Fortune 500]] маюць свае сядзібы ў Нью-Ёрку&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110824184919/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ «Fortune 500 2011: Cities with most companies»]. CNNMoney.&lt;/ref&gt;, як і вялікая колькасьць транснацыянальных карпарацыяў. Нью-Ёрк займае першы радок сярод гарадоў сьвету паводле прыцягненьня [[капітал]]у, бізнэсу і турыстаў&lt;ref&gt;Kennedy, Simon (13.04.2014). [https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html «Beijing Breaks into Top Ten in Rankings by A.T. Kearney»]. Bloomberg.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kaske, Michelle (12.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html «New York City Tops Global Competitiveness Rankings, Economist Report Says»]. Bloomberg&lt;/ref&gt;. Роля Нью-Ёрку як галоўнага сусьветнага цэнтра рэклямнай індустрыі добра адлюстраваная на прыкладзе [[Мэдысан-авэню]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 «Definition of Metonymy»]. Chegg.&lt;/ref&gt;. Гарадзкая індустрыя моды забясьпечвае занятасьць блізу 180 тысяч супрацоўнікаў з гадавым фондам заробкаў у 11 мільярдаў даляраў&lt;ref&gt;Fermino, Jennifer (7.02.2014). [https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 «Mayor de Blasio announces $3M in grants for New York City’s fashion industry»]. Daily News.&lt;/ref&gt;. Вялікі ўплыў маюць іншыя сэктары эканомікі, улучна з працай унівэрсытэтаў і некамерцыйных арганізацыяў. Вытворчасьць значна скарацілася цягам XX стагодзьдзя, але яна ўсё яшчэ забясьпечвае пэўную занятасьць. Гарадзкая швачная прамысловасьць, гістарычна засяроджаная ў Мангэтане, дасягнула свайго піку ў 1950 годзе, калі ў гэтай галіне Нью-Ёрку працавала больш за 323 тысяч работнікаў. У 2015 годзе ў гэтай індустрыі было занята менш за 23 тысяч чалавек, не зважаючы на захады па адраджэньні галіны&lt;ref&gt;Hu, Winnie (7.02.2017). [https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html «New York Tries to Revive Garment Industry, Outside the Garment District»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

Нью-Ёрк быў першапачатковым цэнтрам амэрыканскай кінэматаграфіі, пакуль яна не перамясьцілася ў [[Галівуд]], але і цяпер у Нью-Ёрку працягваюць вырабляць некаторыя фільмы і тэлеперадачы. У Нью-Ёрку находзіцца мноства выдавецтваў, і тут часта ўпершыню друкуюцца новыя кнігі. Іншыя важныя сэктары ўключаюць мэдычныя дасьледаваньні і [[тэхналёгія|тэхналёгіі]], некамэрцыйныя ўстановы і [[унівэрсытэт|ўнівэрсытэты]]. На 2013 год сусьветныя рэклямныя агенцыі [[Omnicom Group]] і [[Interpublic Group]], якія базуюцца ў Мангэтане, разам мелі гадавы прыбытак каля $ 21 млрд, што адлюстроўвае ролю Нью-Ёрку ў якасьці вядучага сусьветнага цэнтра рэклямнай індустрыі.

=== Ўол-стрыт ===
[[Файл:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|значак|зьлева|Найбуйнейшая фондавая біржа ў сьвеце — [[Нью-Ёрская фондавая біржа]].]]
Найважнейшым эканамічным сэктарам Нью-Ёрку лічыцца фінансавая індустрыя, якая абслуговае фактычна ўсю краіну і вядомая як [[Ўол-стрыт]]. Гэтая назва павязаная з тым, што будынак [[Нью-Ёрская фондавая біржа|Нью-Ёрскай фондавай біржы]] ў Ніжнім Мангэтане месьціцца па адрасе Ўол-стрыт, 11. [[NASDAQ]] разьмешчаны па адрасе Брадўэй, 165. Гэтыя дзьве біржы ўважаюцца найвялікшымі ў сьвеце як паводле агульным пасярэднім штодзённым аб’ёме таргоў, гэтак і паводле рынкавай капіталізацыі зарэгістраваных на іх кампаніяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html «NYSE Listings Directory»]. New York Stock Exchange.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf «2013 WFE Market Highlights»]. World Federation of Exchanges.&lt;/ref&gt;. У 2013—2014 фінансавым годзе індустрыя [[каштоўная папера|каштоўных папераў]] Ўол-стрыт прынесла 19% падатковых прыбыткаў штата&lt;ref&gt;[https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm «DiNapoli: Wall Street Bonuses Edge Up in 2014»]. Office of the New York State Comptroller.&lt;/ref&gt;.

Нью-Ёрк застаецца найбуйнейшым сусьветным цэнтрам гандлю на рынках публічнага і пазыковага капіталу, што часткова абумоўлена памерам і фінансавым разьвіцьцём эканомікі ЗША&lt;ref name=&quot;nyc&quot;&gt;[http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf «Sustaining New York’s and the US’ Global Financial Services Leadership»]. New York City Economic Development Corporation.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150923222511/http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf «Total debt securities»]. Bank for International Settlements.&lt;/ref&gt;. Горад таксама займае першы радок у кіраваньні [[хэдж-фонд]]амі, прыватным капіталам і грашовымі аб’ёмамі зьліцьцяў і паглынаньняў. Некалькі [[інвэстыцыйны банк|інвэстыцыйных банкаў]] і інвэстыцыйных кампаніяў з штаб-кватэрамі на Мангэтане ёсьць важнымі ўдзельнікамі іншых сусьветных фінансавых цэнтраў&lt;ref name=&quot;nyc&quot;/&gt;. Нью-Ёрк уважаецца галоўным камэрцыйным банкаўскім цэнтрам краіны&lt;ref&gt;Chaudhuri, Saabira (15.09.2014). [https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ «Ranking the Biggest U.S. Banks: A New Entrant in Top 5»]. The Wall Street Journal.&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе на Мангэтане мелася больш за 46,5 млн м² офісных плошчаў&lt;ref name=&quot;Foster&quot;&gt;Foster, Cynthia (7.12.2018). [https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report «Q3 2018 U.S. Office Market Outlook»—. Colliers International.&lt;/ref&gt;, што зрабіла горад найбуйнейшым рынкам офісных плошчаў у сьвеце&lt;ref&gt;Miller, Joe; Chaffin, Joshua (21.12.2023). [https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc «Law firm Paul Weiss signs biggest US office lease of 2023 in Manhattan»]. Financial Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html «Understanding The Manhattan Office Space Market»]. Officespaceseeker.&lt;/ref&gt;. У той час Цэнтральны Мангэтан з 37,2 млн м² офісных памяшканьняў у 2018 годзе&lt;ref name=&quot;Foster&quot;/&gt; быў найбуйнейшым бізнэсовым раёнам у сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf «Marketbeat United States CBD Office Report 2Q11»]. Cushman &amp; Wakefield, Inc.&lt;/ref&gt;.

=== Нерухомасьць ===
[[Файл:5th Avenue 9304.JPG|значак|Пятая авэню.]]
Нерухомасьць Нью-Ёрку часта лічыцца надзейным прытулкам для інвэстараў з усяго сьвету&lt;ref&gt;Marc Da Silva (3.01.2017). [https://web.archive.org/web/20231103153122/https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven «International investors eye New York as safe haven»]. Angelsmedia.&lt;/ref&gt;. Агульны кошт усёй маёмасьці гораду ў 2017 фінансавым годзе быў ацэнены ў 1,479 трыльёна даляраў ЗША, павялічыўшыся на 6,1% у параўнаньні з папярэднім годам. Пры гэтым агульны рынкавы кошт на сямейныя дамы складаў 765 мільярдаў даляраў (51,7%), на [[кандамініюм]]ы, каапэратывы і шматкватэрныя дамы прыпадаў 351 мільярд даляраў (23,7%), а камэрцыйная нерухомасьць ацэньвалася ў 317 мільярдаў даляраў (21,4%)&lt;ref&gt;[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page «Department Of Finance Publishes Fiscal Year 2024 Tentative Property Tax Assessment Roll»]. New York City Department of Finance.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf «Department of Finance Publishes Fiscal Year 2017 Tentative Assessment Roll»]. New York City Department of Finance.&lt;/ref&gt;. На Пятай авэню ў цэнтры Мангэтана ў 2023 годзе была найвышэйшая ў сьвеце арэндная плата ў 22 тысячы даляраў за [[квадратны мэтар]]&lt;ref&gt;Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination «New York’s Fifth Avenue Retains Its Top Ranking As The World’s Most Expensive Retail Destination»]. Cushman &amp; Wakefield.&lt;/ref&gt;.

Нью-Ёрк мае адзін з найвышэйшых коштаў на жыльлё ў сьвеце, што пагаршаецца зь ягоным недахопам&lt;ref&gt;Horowitz, Alex; Staveski, Adam (2023). [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness «New York’s Housing Shortage Pushes Up Rents and Homelessness»]. The Pew Charitable Trusts.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Morabito, Charlotte (24.06.2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html «How New York City’s sky-high cost of living stacks up to London»]. CNBC.&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе аднапакаёвыя кватэры на Мангэтане здаваліся зь сярэднямесячнай аплатай у 4443 даляры ЗША&lt;ref&gt;Duddridge, Natalie (11.08.2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ «Manhattan’s average rent soared to record $5,588 in July»]. CBS New York.&lt;/ref&gt;. На 2023 год сярэдняя цана дома ў горадзе складала больш за 1 мільён даляраў&lt;ref&gt;Barrett, George (2.08.2023). [https://web.archive.org/web/20260825193116/https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ «Home Prices and Property Values in New York»]. NY Real Estate Trend.&lt;/ref&gt;. З 33 тысяч адзінак арэндных кватэраў, дасяжных у 2023 годзе, колькасьць вакантных зь іх складаў усяго толькі 1,4%, што было найніжэйшым паказьнікам з 1968 году. Адвечна высокі попыт з боку маладых людзей падштурхнуў сярэднямесячную арэндную плату аднапакаёвых кватэраў у Нью-Ёрку да звыш 4 тысяч даляраў ЗША і двухпакаёвых кватэраў да 5 тысячаў даляраў ЗША, што стала найвышэйшым паказьнікам у ЗША&lt;ref&gt;Giulia Carbonaro (28.08.2024). [https://www.newsweek.com/new-york-rent-hits-all-time-high-1945346 «New York City Rent Hits All-Time High»]. Newsweek.&lt;/ref&gt;.

=== Турызм ===
[[Файл:Times Square, Broadway, May 2016.jpg|значак|зьлева|[[Таймз-сквэр]].]]
[[Турызм]] ёсьць жыцьцёва важнай галіной для Нью-Ёрку&lt;ref&gt;[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name «NYC &amp; Company is now New York City Tourism + Conventions»]. Travel Weekly.&lt;/ref&gt;. Вялікая колькасьць турыстаў наведваюць горад, гэтак паводле зьвестак 2019 году Нью-Ёрк прывабіў 66,6 мільёнаў наведвальнікаў, зь якіх 13,5 мільёнаў былі замежнікамі. Найбольшая колькасьць турыстаў па-за межаў ЗША былі зь [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канады]], [[Бразылія|Бразыліі]] і [[Кітай|Кітая]]&lt;ref name=&quot;DiNapoli&quot;&gt;DiNapoli, Thomas (2021) [https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city «The Tourism Industry in New York City Reigniting the Return»]. New York State Comptroller.&lt;/ref&gt;. Шматлікія крыніцы назвалі Нью-Ёрк самым фатаграфаваным горадам у сьвеце&lt;ref&gt;[https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html «History in Photos: New York is the Most Photographed City in the World»]. New York City Media.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230713051730/https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ «The Most Photographed Places In The World Based On Traveler Data»]. Expedia.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Swanson, Ana (26.08.2015). [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ «The world’s most photographed places»]. The Washington Post.&lt;/ref&gt;. Слёган, лягатып і песьня ''[[I Love New York]]'' прасоўвае горад у турыстычным пляне з 1977 году.

Колькасьць наведвальнікаў скарацілася на дзьве траціны ў 2020 годзе падчас [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі]], аднавіўшы паказьнік у 2023 годзе, калі колькасьць турыстаў дасягнула 63,3 мільёнаў чалавек&lt;ref name=&quot;DiNapoli&quot;/&gt; &lt;ref&gt;David, Greg (5.09.2023). [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ «Tourists Are Back to NYC in Big Numbers»]. The City.&lt;/ref&gt;. Галоўнымі славутасьцямі Нью-Ёрку ўважаюцца [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]], [[статуя Свабоды]], [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] і [[Цэнтральны парк (Нью-Ёрк)|Цэнтральны парк]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ «Most Popular Landmarks in New York»]. LUXlife Magazine.&lt;/ref&gt;. [[Таймз-сквэр]] ёсьць яскрава асьветленым цэнтрам [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Брадўэйскага тэатральнага раёну]]&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square «Times Square»]. Encyclopædia Britannica.&lt;/ref&gt; і галоўным цэнтрам сусьветнай індустрыі забаваў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm «Midtown Times Square»]. New York Architecture Images.&lt;/ref&gt;, прыцягваючы 50 мільёнаў наведвальнікаў штогод. Гэты пляц ёсьць адным з найбольш ажыўленых пешаходных скрыжаваньняў у сьвеце&lt;ref&gt;Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ «The top 10 most visited tourist attractions in the USA»] As.&lt;/ref&gt;. Паводле зьвестак [[Брадўэйская ліга|Брадўэйскай лігі]], у сэзонах 2022—2023 і 2023—2024 гадах было прададзена квіткоў на брадўэскія выступы блізу 1,54 мільярдаў даляраў ЗША. Абодва сэзоны мелі наведвальнасьць блізу па 12,3 мільёнаў чалавек кожны.

== Культура ==
[[Файл:NYC - Guggenheim Museum.jpg|значак|[[Музэй Гугенгайма]] з боку пятай авэню.]]
Нью-Ёрк часта робіцца месцам дзеі ў раманах, фільмах і тэлевізійных праграмах, і яго часам называюць культурнай сталіцай сьвету&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ «Consulate General of Iceland New York Culture»]. Consulate General of Iceland New York.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ «Consulate of Latvia in New York»]. Consulate of Latvia.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm «Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture»]. The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 «New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton…»]. National Library of Australia. 1988. — ISBN 978-0-8478-0990-5.&lt;/ref&gt;. Горад ёсьць радзімай многіх культурных рухаў, у тым ліку [[Гарлемскае адраджэньне|Гарлемскага адраджэньня]] ў літаратуры і выяўленчым мастацтве&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm «Harlem in the Jazz Age»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cotter, Holland (24.05.1998). [https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm «ART; A 1920’s Flowering That Didn’t Disappear»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;, [[абстрактны экспрэсіянізм|абстрактнага экспрэсіянізму]] ў [[жывапіс]]е, вядомага як [[Нью-Ёркская школа]], і [[гіп-гоп]]у&lt;ref name=&quot;Toop&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Gonzalez, David (21.05.2007). [https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all «Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop?»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;, [[панк]]у&lt;ref&gt;Harrington, Joe S. (2002). [https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC «Sonic Cool: The Life &amp; Death of Rock 'N' Roll»]. Hal Leonard. — С. 324—330. — ISBN 978-0-6340-2861-8.&lt;/ref&gt;, [[гардкор-панк|гардкору]]&lt;ref&gt;McPheeters, Sam; Karacas, Christy (1.09.2009). [https://web.archive.org/web/20161023050118/http://www.vice.com/read/survival-of-the-streets-137-v16n9 «Survival of the Streets»]. Vice.&lt;/ref&gt;, [[сальса|сальсы]], фрыстайлу, некаторых формаў [[джаз]]у&lt;ref&gt;[http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html «Harlem Renaissance Music in the 1920s»]. 1920s Fashion &amp; Music.&lt;/ref&gt; і разам зь [[Філадэлфія]]й [[дыска]] ў музыцы. Нью-Ёрк уважаецца танцавальнай сталіцай сьвету&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html «Free To Dance—About The Film»]. Public Broadcasting Service.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits «Group Visits»]. Alvin Ailey Dance Foundation, Inc.&lt;/ref&gt;. Адной з найбольш распаўсюджаных рысаў Нью-Ёрку ёсьць ягоны хуткі тэмп&lt;ref&gt;Chauvin, Kelsy (15.03.2019). [https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city «15 Things NOT to Do in New York City»]. Fodor’s.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Poliak, Shira. [https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple «Adjusting To New York City»]. Sun Sentinel.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, Stephen (2016). [https://books.google.com/books?id=tfsmDAAAQBAJ&amp;q=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york&amp;pg=PA50 «Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole»]. Fordham University Press. — С. 46, 50, 131. — ISBN 978-0-8232-7425-3.&lt;/ref&gt;, што спарадзіла тэрмін [[Нью-ёркская хвіліна]].

=== Тэатар ===
[[Файл:Broadway Theaters 45th Street Night.jpg|значак|зьлева|Шэраг тэатраў у [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Тэатральным квартале]].]]
Цэнтральным местам амэрыканскай тэатральнай сцэны ёсьць [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Тэатральны квартал]], які месьціцца ў [[Мангэтан]]е. У ягоны склад уваходзіць [[Брадўэйскі тэатар]], а таксама тэатры [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]&lt;ref&gt;Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J. (1998). «The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present». Continuum. ISBN 978-0-8264-1079-5.&lt;/ref&gt;. Многія зоркі [[кінэматограф|кіно]] і [[тэлебачаньне|тэлебачаньня]], робячы перапынак у кар’ерах на вялікіх экранах, часам працавалі ў памянёных нью-ёркскіх тэатрах і бралі ўдзел у іхных пастаноўках&lt;ref&gt;Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».&lt;/ref&gt;. Брадўэйскі тэатар, які лічаць адным з галоўных ангельскамоўных тэатраў у сьвеце, быў названы ў гонар галоўнай магістралі Браўвэй, якая перасякае [[Таймз-сквэр]]&lt;ref&gt;Welsh, Anne Marie (6.06.2004). [https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html «2 plays + 9 nominations = good odds for locals»]. The San Diego Union-Tribune.&lt;/ref&gt;, якую часам называюць «Вялікім белым шляхам»&lt;ref&gt;McBeth, VR (25.09.2006). [https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ «The Great White Way»]. TimesSquare.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tell, Darcy (2007). [https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&amp;pg=PA41 «Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway»]. HarperCollins. — ISBN 978-0-0608-8433-8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Allen, Irving Lewis (1995). [https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&amp;pg=PA59 «The City in Slang: New York Life and Popular Speech»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-1953-5776-9.&lt;/ref&gt;.

Агулам 41 пляцоўка, якія пераважна сканцэнтраваныя ў тэатральным квартале Цэнтральнага Мангэтана, кожная зь якіх мае мінімум 500 глядацкіх месцаў, клясыфікуюцца як брадўэйскія тэатры&lt;ref&gt;[https://www.playbill.com/broadway-theatres «Learn about the 41 theatres on Broadway»]. Playbill.&lt;/ref&gt;. Брадўэйскі тэатральны сэзон 2018—2019 гадоў усталяваў рэкорды з агульнай наведвальнасьцю ў 14,8 мільёнаў і прыбыткам у 1,83 мільярдаў даляраў&lt;ref&gt;[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ «2018 — 2019 Broadway End-of-Season Statistics»]. The Broadway League.&lt;/ref&gt;. Аднаўляючыся пасьля вымушанага закрыцьця праз [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэмію каранавірусу]], прыбыткі тэатраў у сэзоне 2022—2023 гадоў аднавіліся да 1,58 мільярдаў даляраў пры агульнай наведвальнасьці 12,3 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ «2022—2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion»]. The Broadway League&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ «Broadway Season Statistics»]. The Broadway League.&lt;/ref&gt;. Узнагарода [[Тоні]] надаецца за дасканаласьць у жывым брадўэйскім тэатры і ўручаецца на штогадовай цырымоніі ў Мангэтане&lt;ref&gt;[https://www.tonyawards.com/about/faq/ «Frequently Asked Questions»]. Tony Awards.&lt;/ref&gt;.

=== Архітэктура ===
[[Файл:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|значак|Дамы з чырвонай цэглы ў [[Бруклін]]е.]]
Нью-Ёрк мае вартыя ўвагі будынкі з пункту гледжаньня архітэктуры, бо тут маецца шырокая разнастайнасьць стыляў і рознага часу, ад галяндзкага каляніяльнага [[дом Вікафа|дома Пітэра Клясэна Вікафа]] ў [[Бруклін]]е, які датуецца сярэдзінай XVII стагодзьдзя, да сучаснага [[Сусьветны гандлёвы цэнтар 1|Сусьветнага гандлёвага цэнтра 1]], хмарачоса ў Ніжнім Мангэтане і найдаражэйшай офіснай вежы ў сьвеце паводле кошту будаўніцтва&lt;ref&gt;Taylor, Marisa. [https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs «As One World Trade Center soars, so do its costs»]. MSNBC.&lt;/ref&gt;. [[Скайлайн|Відарысы]] Мангэтана зь ягонымі шматлікімі хмарачосамі быў прызнаны знакавым сымбалем гораду&lt;ref&gt;Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic «What Makes NYC’s Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know»]. Architectural Digest.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dobnik, Verena. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ «NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building’s owner objects to tower he says would spoil view»]. The Indianapolis Star.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ «Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC’s iconic skyline»]. The Day.&lt;/ref&gt;. На 2019 год у Нью-Ёрку было 6455 вышынных будынкаў, што ставіла места на трэці радок па гэтым паказьніку ў сьвеце пасьля [[Ганконг]]у і [[Сэул]]а.

Характар буйных жылых раёнаў Нью-Ёрку часта вызначаецца элегантнымі дамамі з карычневага каменьня, [[таўнгаўс]]амі і пашарпанымі шматкватэрнымі дамамі, якія былі пабудаваныя ў час хуткага пашырэньня гораду з 1870 па 1930 гады&lt;ref&gt;Plunz, Richard A. (1990). «Chapters 3 [Rich and Poor] &amp; 4 [Beyond the Tenement]». History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis. Columbia University Press. — ISBN 978-0-231-06297-8.&lt;/ref&gt;. Камень і цэгла былі асноўнымі будаўнічымі матэрыяламі ў горадзе пасьля таго, як будаўніцтва драўляных дамоў было абмежавана пасьля [[Вялікі пажар у Нью-Ёрку|Вялікага пажару 1835 году]]&lt;ref&gt;Rufus Rockwell (1902). [https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog «New York: Old &amp; New: Its Story, Streets, and Landmarks»]. J.B. Lippincott. — С. 354&lt;/ref&gt;. Аднак, у Нью-Ёрку таксама ёсьць менш густанаселеныя раёны, якія маюць асобныя жылыя дамы. У такіх раёнах, як то [[Рывэрдэйл (Нью-Ёрк)|Рывэрдэйл]] у Бронксе, [[Дытмас-Парк]] у Брукліне і [[Дугластан-Літл-Нэк|Дугластан]] у Кўінзе, маюць распаўсюд вялікія аднасямейныя дамы ў розных архітэктурных стылях, такіх як [[т’юдараўскае адраджэньне]] і [[віктарыянская архітэктура|віктарыянскі стыль]]&lt;ref&gt;Garb, Margaret (1.03.1998). [https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html «If You’re Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm «New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods»]. New York.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shaman, Diana (8.02.2004). [https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html «If You’re Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

=== Мастацтва ===
[[Файл:Lincoln Center at dawn.jpg|значак|зьлева|[[Тэатар Дэйвіда Г. Коха]] (зьлева), [[Мэтраполітэн-опэра]] (у цэнтры) і [[Дэйвід-Гефэн-хол]] (справа).]]
[[Лінкальн-цэнтар]], разьмешчаны на пляцы Лінкальна на Верхнім Ўэст-Сайдзе Мангэтана, ёсьць вялікіх мастацкім комплексам, дзе месьцяцца шматлікія уплывовыя мастацкія ўстановы, у тым ліку [[Мэтраполітэн-опэра]], [[Нью-Ёркская опэра]], [[Нью-Ёркская філярмонія]] і [[Нью-Ёркскі балет]], а таксама [[Тэатар Вівіян Бамонт]], [[Джульярдзкая школа]], Джаз у Лінкальн-цэнтры і [[Эліс-Талі Хол]]. [[Інстытут тэатра і кіно Лі Страсбэрга]] знаходзіцца на Юніян-сквэр, а [[Школа мастацтваў Тыша]] знаходзіцца пры Нью-Ёркскім унівэрсытэце, а [[Фундацыя гарадзкіх паркаў]] ладзіць бясплатныя музычныя канцэрты ў Цэнтральным парку&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ «About Summer Stage»]. City Parks Foundation.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|значак|Будынак [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэя]].]]
У Нью-Ёрку налічваюцца больш за 2 тысячы мастацкіх і культурных арганізацыяў і больш за 500 мастацкіх галерэяў&lt;ref name=&quot;nycfuture&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf «Creative New York»]. Center for an Urban Future.&lt;/ref&gt;. Гарадзкія ўлады фінансуюць мастацтва большым гадавым бюджэтам, чым мае [[Нацыянальны фонд мастацтваў]]&lt;ref name=&quot;nycfuture&quot;/&gt;. У горадзе таксама разьмешчаныя сотні культурных установаў і гістарычных месцаў. [[Пятая авэню|Музэйная міля]] — назва вучастка Пятай авэню паміж 82-й да 105-й вуліцамі на Верхнім Іст-Сайдзе Мангэтана, у верхняй частцы [[Карнэгі-Гіл]]у&lt;ref&gt;Kusisto, Laura (21.10.2011). [https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html «Reaching High on Upper 5th Avenue»]. The Wall Street Journal.&lt;/ref&gt;. Дзевяць музэяў займаюць плошчу гэтага вучастка Пятай авэню, што робіць яго адным з найбольш канцэнтравым культурніцкім месцам у сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ «Museums on the Mile»]. Museum Mile Festival.&lt;/ref&gt;. Да ліку гэтых мастацкіх музэяў улучаюць [[Музэй Гугенгайма]], [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]], [[Новая галерэя Нью-Ёрку|Новую галерэю Нью-Ёрку]] і [[Музэй афрыканскага мастацтва|Афрыканскі цэнтар]]. У дадатак да музэйных экспазыцыяў, музэі маюць супрацу ў штогадовым фэстывалі Музэйная міля, якая ладзіцца штогод у чэрвені, каб прасоўваць музэі і павялічваць наведвальнасьць&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 «New Drive Promoting 5th Ave.’s 'Museum Mile'»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. Многія з самых прыбытковых аўкцыёнаў мастацтва ў сьвеце ладзяцца ў Нью-Ёрку&lt;ref&gt;Pogrebin, Robin; Reyburn, Scott (15.11.2017). [https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html «Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&amp;ocid=iehp «Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M»]. MSN.&lt;/ref&gt;.

Мэтраполітэн-музэй уважаецца найбуйнейшым мастацкім музэем у [[Амэрыка|Амэрыцы]]. У 2022 годзе яго наведала 3,2 мільёнаў наведвальнікаў, што паставіла яго на трэці радок у рэйтынгу найбольш наведвальных музэяў ЗША і на восьмае месца ў сьпісе самых наведвальных мастацкіх музэяў у сьвеце. Ягоная сталая калекцыя зьмяшчае больш за два мільёны твораў, падзеленых паміж 17-і куратарскімі аддзеламі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site «Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site»]. Met Museum.&lt;/ref&gt;, і ўлучае творы мастацтва [[Антычнасьць|Антычнасьці]] і [[Старажытны Эгіпет|Старажытнага Эгіпту]], а таксама карціны і скульптуры практычна ўсіх эўрапейскіх майстроў і шырокую калекцую амэрыканскага і сучаснага мастацтва. Музэй захоўвае шырокія фонды мастацтва Афрыкі, Азіі, Акіяніі, [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйскай імпэрыі]] і [[іслам]]у&lt;ref&gt;de Montebello, Philippe (1997). [https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 «Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art»]. New York: Metropolitan Museum of Art. — С. 6—7. — ISBN 0-300-10615-7.&lt;/ref&gt;.

=== Кухня ===
[[Файл:Lox-and-bagel-02.jpg|значак|Нью-ёрскі бэйгл з [[стронга]]й.]]
Нью-Ёрк адметны тым, што тут спалучылася мноства міжнародных кухняў праз доўгую гісторыю мігранцыі да гораду. Імігранты з [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропы]], асабліва [[габрэі]] з гэтых рэгіёнаў, прывезьлі ў горад [[бэйгл]]ы, [[сырны пірог]], [[хот-дог]]і і [[кныш]]ы. Дзякуючы італьянскім імігрантам ў Нью-Ёрку зьвявілася [[піцца]] ў нью-ёркскім стылі ды іншыя італьянскія стравы, з габрэямі і ірляндцамі зьявілася [[пастрама]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli «Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli»]. Public Radio International.&lt;/ref&gt; і [[саланіна]]&lt;ref&gt;Esposito, Shaylyn (15.03.2013). [https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ «Is Corned Beef Really Irish?»]. Smithsonian.&lt;/ref&gt; адпаведна. Кітайскія і іншыя азіяцкія рэстараны, бутэрбродныя, [[траторыя|траторыі]], закусачныя і [[кавярня|кавярні]] паўсюдна раскіданыя ва ўсім горадзе.

Як вулічная ежа ў Нью-Ёрку прадаюцца [[фаляфэль]] і [[кебаб]]ы&lt;ref&gt;Bleyer, Jennifer (14.05.2006). [https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html «Kebabs on the Night Shift»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. У горадзе знаходзіцца амаль адна тысяча найлепшых і самых разнастайных рэстаранаў высокай кухні ў сьвеце, паводле зьвестак [[Michelin]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants «27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations»]. Michelin Guide.&lt;/ref&gt;. Дэпартамэнт аховы здароўя і псыхічнай гігіены Нью-Ёрку прысвойвае літарныя адзнакі гарадзкім рэстаранам на аснове вынікаў праверкі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml «Restaurant Inspection Results (Letter Grades)»]. New York City Department of Health and Mental Hygiene.&lt;/ref&gt;. На 2019 год у горадзе было 27 тысяч рэстаранаў&lt;ref&gt;Tiedemann, Jennifer (8.04.2019). [https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ «$15-Per-Hour Minimum Wage Isn’t What NYC Restaurant Workers Ordered»]. Goldwater Institute.&lt;/ref&gt;. Начны рынак Кўінз у [[Флашынг-Мэдаўз-Карона-Парк]]у прыцягвае больш за дзесяць тысяч чалавек кожную ноч, каб пакаштаваць ежу з больш чым 85 краінаў сьвету&lt;ref&gt;Gleason, Will (11.03.2019). [https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 «Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey»]. Time Out.&lt;/ref&gt;.

== Транспарт ==
Да грамадзкага транспарта Нью-Ёрку ставяцца [[Нью-Ёрскі мэтрапалітэн|мэтрапалітэн]], аўтобусы, таксі, гарадзкі цягнік [[Стэйтэн-Айлэнд]]у, лінная дарога на [[востраў Рузвэлта|востраве Рузвэлта]], цягнік-аэраэкспрэс і паром на Стэйтэн-Айлэнд. Амаль усе з гэтых сыстэмаў, а таксама прыгарадныя цягнікі й аўтобусы эксплюатуюцца адной кампаніяй ([[MTA]]) і маюць адзіную сыстэму аплаты праезду па магнітных квітках. У адрозьненьне ад іншых буйных гарадоў [[ЗША]], грамадзкі транспарт самы папулярны спосаб перамяшчэньня. Так, у 2005 годзе 54,6% жыхароў Нью-Ёрку дабіраліся да працы, выкарыстоўваючы грамадзкі транспарт&lt;ref&gt;Les Christie (29.06.2007). [https://web.archive.org/web/20080516222801/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm «New Yorkers are Top Transit Users»]. CNNMoney.com (Cable News Network).&lt;/ref&gt;. Прыкладна кожны трэці карыстач грамадзкага транспарту ў ЗША й дзьве траціны карыстачоў чыгункі жыве ў Нью-Ёрку й ягоных прадмесьцях&lt;ref&gt;[http://web.mta.info/mta/network.htm «The MTA Network: Public Transportation for the New York Region»]. Metropolitan Transportation Authority.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pisarski, Alan (16.10.2006). [http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf «Commuting in America III: Commuting Facts»]. Transportation Research Board.&lt;/ref&gt;. Гэта моцна адрозьнівае яго ад астатняй частцы краіны, дзе каля 90% жыхароў прадмесьцяў выкарыстоўваюць ўласныя аўтамабілі дзеля перамяшчэньня да працоўнага месца. Нью-Ёрк — адзіны горад у Злучаных Штатах, дзе больш чым у палове хатніх гаспадарак няма аўтамабіля, пры гэтым у [[Мангэтан]]е аналягічны паказьнік перавышае 75%, а ў цэлым па краіне адсотак падобных хатніх гаспадарак складае ўсяго 8%. Згодна зь Бюро перапісу ЗША, жыхары Нью-Ёрку ў сярэднім трацяць 38,4 хвіліны ў дзень дзеля таго, каб дабрацца да сваёй працы.

=== Мэтрапалітэн ===
[[Файл:NYCT R142.jpg|значак|Цягнік нью-ёрскага мэтро на паверхні.]]
{{Асноўны артыкул|Нью-Ёрскі мэтрапалітэн}}
Мэтрапалітэн Нью-Ёрку ўключае ў сябе 472 станцыяў на 36 маршрутах, мае агульную даўжыню ў 1370 км і зьяўляецца самым працяглым у сьвеце паводле агульнай даўжыні маршрутаў (​​самае доўгае па лініях — [[Шанхайскі мэтрапалітэн|шанхайскі]]). Мэтро ахоплівае 4-ы з 5-ці гарадзкіх раёнаў ([[Мангэтан]], [[Бруклін]], [[Кўінз]] і [[Бронкс]]). Яно традыцыйна называецца «subway» (падземка), аднак 40% шляхоў&lt;ref&gt;Goldstein, Jack (2013). [https://books.google.com/books?id=vR62BAAAQBAJ «101 Amazing Facts About New York»]. Andrews UK Limited. — ISBN 978-1783333059.&lt;/ref&gt; і траціна станцыяў знаходзяцца на паверхні й разьмешчаныя на роўні зямлі альбо на эстакадзе.

[[Файл:R160 E enters 42nd Street.jpg|значак|зьлева|Гарадзкі мэтрапалітэн утрымлівае найвялікшую колькасьць станцыяў у сьвеце.]]
Першая лінія мэтрапалітэна ў Нью-Ёрку была адкрытая ў 1868 годзе прыватнай кампаніяй [[BRT]]. Да 1932 году мэтрапалітэн знаходзіўся ўва прыватным валоданьні й належыў дзьвюм кампаніям: [[BRT]] і [[IRT]]. Затым да іх дадалася муніцыпальная кампанія, якая ў 1940 годзе выкупіла абедзьве прыватныя й аб’яднала гарадзкі мэтрапалітэн у адзіны гаспадарчы комплекс. У цяперашні час кіроўная мэтрапалітэнам кампанія [[МТА]] таксама кіруе й сеткай гарадзкіх аўтобусных маршрутаў.

За выключэньнем некаторых маршрутаў, мэтрапалітэн працуе 24 гадзіны ў дзень&lt;ref&gt;Hu, Winnie; Schweber, Nate; Piccoli, Sean (17.05.2021). [https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html «New York City Subway Returns to 24-Hour Service»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе мэтро перавезла {{Лік|2027286000}} пасажыраў&lt;ref&gt;[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2023-Q4-Ridership-APTA-Update-1.pdf «Transit Ridership Report Fourth Quarter 2023»]. American Public Transportation Association.&lt;/ref&gt;. Штодзённая колькасьць пасажыраў разьлічваецца з 1985 году. Рэкордны паказьнік быў зафіксаваны 29 кастрычніка 2015 году калі мэтрапалітэнам скарысталіся больш за 6,2 мільёнаў пасажыраў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240225181756/https://ny.curbed.com/2015/12/11/10621694/nyc-subway-broke-its-single-day-ridership-record-in-october «NYC Subway Broke Its Single-Day Ridership Record In October»]. Curbed.&lt;/ref&gt;.

У цяперашні час пачалася распрацоўка праекту па перакладзе нью-ёрцкага мэтрапалітэна на аўтаматычнае кіраваньне. Кошт праезду па стане на жнівень 2023 году наступны: аднаразовая паездка — $ 2,90. MTA прапануе 7-дзённыя і 30-дзённыя праязныя білеты, якія могуць значна зьнізіць кошт аднаразовай паездкі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150915224327/http://web.mta.info/metrocard/mcgtreng.htm#unlimited «MTA/New York City Transit — Fares and MetroCard»]. MTA.&lt;/ref&gt;. Таксама дасяжныя ільготныя тарыфы для людзей сталага веку і людзей з абмежаванымі магчымасьцямі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220705162451/https://new.mta.info/guides/riding-the-subway «How to Ride the Subway»]. MTA.&lt;/ref&gt;. Пры гэтым шматдзённы праязны білет дае права на неаднаразовы без абмежаваньняў праезд у мэтрапалітэне на працягу тэрміну ягонага дзеяньня. Адлік пачатку тэрміну дзеяньня праязнога (гэта значыць фіксацыя першых содняў выкарыстаньня квітка) робіцца з моманту першага праходу праз турнікет мэтрапалітэна альбо аўтобуса па-за залежнасьці ад часу праходу й заканчваецца ў 24 гадзінаў апошніх содняў дзеяньня.

=== Аўтобус ===
[[Файл:Port-authority-terminal.jpg|значак|[[Аўтобусны тэрмінал партовай управы]] ўважаецца найбольш загружаным аўтобусным вакзалам у сьвеце.]]
Нью-Ёрк мае разьвітую сетку [[аўтобус]]ных маршрутаў, якая штодня перавозіць больш за 2 мільёны пасажыраў. Парк грамадзкіх аўтобусаў працуе 24/7 і ёсьць найвялікшым у [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf «Top 100 Transit Bus Fleets»]. Metro Magazine. — С. 4.&lt;/ref&gt;. Аўтобусная сетка Нью-Ёрку ўключае больш за 200 мясцовых, якія курсуюць выключна ў сваім раёне, і 30 хуткасных міжраённых маршрутаў, на якіх працуе больш за 5900 аўтобусаў. Кожны мясцовы маршрут мае нумар і літарны прэфікс, які пазначае раён, які ён абслугоўвае (B — [[Бруклін]], Bx — [[Бронкс]], M — [[Мангэтан]], Q —​ [[Кўінз]], S — [[Стэйтэн-Айлэнд]]), а хуткасныя маршруты пазначаныя прэфіксам X.

Кошт праезду па стане на жнівень 2023 году — $ 2,90&lt;ref&gt;Ley, Ana (19.07.2023). [https://www.nytimes.com/2023/07/19/nyregion/mta-subway-fare-hikes.html Price of N.Y.C. Subway Ride Will Go Up for the First Time in Years»]. The New York Times. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Simko-Bednarski, Evan (19.07.2023). [https://www.nydailynews.com/new-york/ny-mta-subway-bus-train-lirr-metro-north-fares-tolls-up-20230719-2sg3yjedgrcorgqg3t57uiflda-story.html «NYC bus, subway fare to $2.90; MTA also boosts train fares, tolls»]. New York Daily News.&lt;/ref&gt;, які можна аплаціць манэтамі пры ўваходзе ў пярэднія дзьверы аўтобуса ў аўтамаце, разьмешчаным перад кіроўцам. Пры гэтым у кіроўцы можна папрасіць «трансфэр», вядомы як SingleRide. Гэты дакумэнт дазваляе на працягу дьвюх гадзін зрабіць адну перасадку і без аплаты працягнуць рух на іншым аўтобусе&lt;ref&gt;[http://web.mta.info/nyct/bus/howto_bus.htm «Buses»]. MTA.&lt;/ref&gt;, аднак перасадка паміж аўтобусамі і мэтро пры гэтым забараняецца&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181022224656/http://web.mta.info/nyct/fare/FaresatAGlance.htm#info «New Fare Information»]. MTA.&lt;/ref&gt;, то бок пасажыр вымушаны набыць іншы квіток.

[[Аўтобусны тэрмінал партовай управы]] лічыцца галоўным міжгароднім аўтавакзалам гораду і самым загружаным аўтавакзалам у сьвеце, абслугоўваючы 250 тысяч пасажыраў і 7 тысяч аўтобусаў кожны працоўны дзень у будынку, адкрытым у 1950 годзе, які быў спраектаваны дзеля разьмяшчэньня 60 тысч пасажыраў штодня. У 2024 годзе адміністрацыя порта абвесьціла аб плянах будаўніцтва новага тэрмінала, які будзе мець шкляны атрыюм ля новага галоўнага ўваходу на 41-й вуліцы&lt;ref&gt;Hill, John (5.02.2024). [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed «Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed»]. World Architects.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McGeehan, Patrick (1.02.2024). [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html «A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

=== Гарадзкі цягнік ===
Не зьвязаная з мэтро і прыгараднымі цягнікамі, лінія гарадзкога цягніка на [[Стэйтэн-Айлэнд]]зе мае цягнікі, якія ёсьць аналягічнымі да мэтрапалітэнаўскіх, і дзейнічае пад кіраваньнем той жа кампаніі [[MTA]]. Разглядаюцца праекты па пераўтварэньню дзеючых і закінутых чыгуначных лініяў вострава ў дзьве лініі [[лёгкі мэтрапалітэн|лёгкага мэтрапалітэну]].

== Спорт ==
[[Файл:Citi Field 2011.JPG|значак|Хатняя пляцоўка бэйсбольнага клюбу «[[Нью-Ёрк Мэтс]]» [[Сіці-філд]].]]
У Нью-Ёрку месьцяцца штаб-кватэры [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лігі]]&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html «National Football League Company Information»]. Hoover’s, Inc.&lt;/ref&gt;, [[Галоўная ліга бэйсболу|Галоўнай лігі бэйсболу]]&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html «Major League Baseball Company Information»]. Hoover’s, Inc.&lt;/ref&gt;, [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]]&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html «National Basketball Association, Inc. Company Information»]. Hoover’s, Inc.&lt;/ref&gt;, [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html «National Hockey League Company Information»]. Hoover’s, Inc.&lt;/ref&gt; і [[Галоўная ліга футболу|Галоўнай лігі футболу]]&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html «Major League Soccer, L.L.C. Company Information»]. Hoover’s, Inc.&lt;/ref&gt;. Нью-Ёрк ладзіў [[летнія Паралімпійскія гульні 1984 году]]&lt;ref&gt;[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games «New York 1984 Paralympic Summer Games»]{{Недаступная спасылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. National Paralympic Heritage Trust.&lt;/ref&gt; і [[Гульні добрай волі 1998 году]]&lt;ref&gt;Filip, Bondy (19.10.1992). [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html «New York City and Environs Land Goodwill Games for ’98»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. Заяўка Нью-Ёрку на правядзеньне [[летнія Алімпійскія гульні 2012 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году]] была сярод пяці фіналістаў, аднак у выніку права на гульні атрымаў [[Лёндан]]&lt;ref&gt;Zinser, Lynn (6.07.2005). [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html «Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;. У горадзе ў розны час існавала больш за 40 буйных прафэсійных клюбаў у пяці відах спорту. Чатыры зь дзесяці найдаражэйшых спартовых стадыёнаў, калі-небудзь пабудаваных ў сьвеце, месьцяцца ў Нью-Ёрку. Да іхняга ліку адносяцца стадыёны [[MetLife]], [[Янкі-стэдыюм]], [[Мэдысан-Сквэр-Гардэн]] і [[Сіці-філд]]&lt;ref&gt;Esteban (27.10.2011). [https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ «11 Most Expensive Stadiums in the World»]. Total Pro Sports.&lt;/ref&gt;.

У лізе [[амэрыканскі футбол|амэрыканскага футболу]] горад прадстаўлены камандамі «[[Нью-Ёрк Джаянтс]]» і «[[Нью-Ёрк Джэтс]]», не зважаючы на тое, што каманды абодвух клюбаў гуляюць свае хатнія матчы на стадыёне [[MetLife]] у суседнім [[Іст-Ратэрфард]]зе ў штаце [[Нью-Джэрзі]]&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all «Preparations Different for a Home-and-Home Contest»]. The New York Times.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Yankee Stadium overhead 2010.jpg|значак|зьлева|[[Янкі-стэдыюм]] у [[Бронкс]]е прымае хатнія матчы бэйсбольнага клюбу «[[Нью-Ёрк Янкіз]]».]]
Двума гарадзкімі камандамі з [[Галоўная ліга бэйсболу|Галоўнай лігі бэйсболу]] ёсьць «[[Нью-Ёрк Мэтс]]» і «[[Нью-Ёрк Янкіз]]». Першая каманда ладзіць хатнія матчы на арэне [[Сіці-філд]] у [[Кўінз]]е. Гэтая пляцоўка здольная зьмясьціць {{Лік|41800}} чалавек. Іхныя супернікі зь «Нью-Ёрк Янкіз» гуляюць на [[Янкі-стэдыюм]] у [[Бронкс]]е, які зьмяшчае {{Лік|47400}} глядацкіх месцаў&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html «So Many Seats, So Many Tax Breaks»]. The New York Times&lt;/ref&gt;. Два суперніка падчас кожнага сэзону гуляюць паміж сабою як наймней чатыры гульні&lt;ref&gt;Lupica, Mike (12.06.2023). [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset «Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town»]. MLB.&lt;/ref&gt;. «Янкіз» маюць на сваім рахунку большую колькасьці перамогаў у рэгулярных сэзонах&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources «New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources»]. The free sources.&lt;/ref&gt;, але «Мэтс» двойчы здабываў перамогу ў [[Сусьветная сэрыя|Сусьветнай сэрыі]]&lt;ref&gt;[https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ «How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies»]. Chicago Tribune.&lt;/ref&gt;. У горадзе калісьці базаваліся клюбы «Бруклін Доджэрз» (цяпер «[[Лос-Анджэлес Доджэрз]]»), якія аднойчы здабываў перамогу ў Сусьветнай сэрыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp «Dodgers Timeline»]. Los Angeles Dodgers.&lt;/ref&gt;, і «Нью-Ёрк Джаянтс» (цяпер «[[Сан-Францыска Джаянтс]]»), які пяць разоў быў пераможцам Сусьветнай сэрыі. Абедзьве каманды пераехалі ў [[Каліфорнія|Каліфорнію]] ў 1958 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120715022539/http://www.dodgers-giants.com/ «Historical Moments»]. Dodgers Giants.&lt;/ref&gt;. У Нью-Ёрку ёсьць яшчэ шэраг бэйсбольных клюбаў, але яны бяруць удзел у розыгрышых невялікіх лігах.

[[Файл:Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg|значак|Мэдысан-Сквэр-Гардэн ёсьць домам для клюбаў «[[Нью-Ёрк Нікс]]» з [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] і «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]].]]
У [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]] (НБА) горад мае прадстаўніцтва ў абліччы клюбаў «[[Нью-Ёрк Нікс]]», які ладзіць матчы на [[Мэдысан-Сквэр-Гардэн]], і «[[Бруклін Нэтс]]», які гуляе ў [[Барклайс-цэнтар|Барклайс-цэнтры]]. У жаночнай НБА гуляе каманда «[[Нью-Ёрк Лібэрці]]». Першы нацыянальны чэмпіянат па баскетболе сярод студэнтаў быў згуляны ў Нью-Ёрку ў 1938 годзе і дасюль ён ладзіцца ў гэтым месьце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html «Postseason Overview»]. National Invitation Tournament.&lt;/ref&gt;. Мэтрапольная тэрыторыя Нью-Ёрку, якая ахоплівае большую тэрыторыю чым сам горад, утрымлівае тры каманды [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. Гэтак клюб з пачатковай шасьцёркі «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]» гуляе свае хатнія матчы ў Мэдысан-Сквэр-Гардэн на [[Мангэтан]]е. «[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]» традыцыйна прадстаўляе [[Лонг-Айлэнд]] і свае матчы ладзіць на [[UBS-арэна|UBS-арэне]] ў [[Элмант (Нью-Ёрк)|Элманце]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], але пэўны час з 2015 па 2020 гады каманда гуляла ў бруклінскім Барклайс-цэнтры. «[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]» базуецца і спаборнічае ў суседнім [[Ньюарк (Нью-Джэрзі)|Ньюарку]], які належыць да штату Нью-Джэрзі.

У футболе Нью-Ёрк прадстаўлены ў [[МЛС]] мужчынскімі клюбамі «[[Нью-Ёрк Сіці]]», які гуляе на Янкі-стэдыюм, і «[[Нью-Ёрк Рэд Булз]]», якія ладзіць свае матчы на [[Рэд-Бул-арэна (Гарысан)|Рэд-Бул-арэне]] ў суседнім [[Гарысан (Нью-Джэрзі)|Гарысане]], штат Нью-Джэрзі&lt;ref&gt;[http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html «Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison»]. Associated Press.&lt;/ref&gt;. Жаночы клюб «[[Готэм Гарысан|Готэм]]» гуляе на стадыёне «Нью-Ёрк Рэд Булз» і прадстаўляе горад у [[Нацыянальная жаночая футбольная ліга|Нацыянальнай жаночай футбольнай лізе]]. Нью-Ёрк быў адным з горадам-арганізатарам [[чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянату сьвету па футболе 1994 году]], матчы якога ладзіліся на стадыёне Джаянтс у суседнім Іст-Ратэрфардзе&lt;ref&gt;[https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/ «FIFA 1994 World Cup Stadiums — USA»]. The Stadium Guide.&lt;/ref&gt;. Таксама Нью-Ёрк будзе ладзіць матчы [[чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году|чэмпіянату сьвету па футболе 2026 году]]. Менавіта тут на стадыёне MetLife мусіць быць згуляны фінальны матч сусьветнага першынства&lt;ref&gt;[https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 «FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026»]. FIFA.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest «Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final»]. Mayor of New York City.&lt;/ref&gt;.

Штогадовы [[адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе]] ёсьць адным з чатырох сусьветных тэнісных турніраў [[Турніры Вялікага шлема (тэніс)|Вялікага шлема]]. Ён ладзіцца ў [[Нацыянальны тэнісны цэнтар (Нью-Ёрк)|Нацыянальным тэнісным цэнтры]] ў [[Флашынг-Мэдаўз-Карона-Парк]]у ў раёне Кўінз&lt;ref&gt;[http://www.usopen.org/ «US Open 2015»]. United States Tennis Association.&lt;/ref&gt;. [[Нью-Ёрскі маратон]], у час якога бегуны і бягухі перасякаюць усе пяць раёнаў места, уважаецца найбуйнейшым маратонам у сьвеце. У 2023 годзе на ім фінішавалі {{Лік|51402}} чалавекі, якія прадстаўлялі ня толькі ўсе 50 штатаў, але і 148 краінаў сьвету&lt;ref&gt;Butler, Sarah Lorge (7.11.2023). [https://www.runnersworld.com/races-places/a45760471/new-york-city-marathon-2023-by-the-numbers/ «New York City Was the World's Largest Marathon in 2023»]. Runner’s World.&lt;/ref&gt;. [[Бокс]] таксама ёсьць прыкметнай часткай гарадзкога спартовага жыцьця, бо кожны год у Мэдысан-Сквэр-Гардэн ладзяцца розныя імпрэзы і спаборніцтвы ў гэтым відзе спорту&lt;ref&gt;[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ «Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022»]. New York Daily News.&lt;/ref&gt;.

== Гарады-сябры ==
* [[Токіё]], [[Японія]]
* [[Пэкін]], [[Кітай]]
* [[Каір]], [[Эгіпет]]
* [[Мадрыд]], [[Гішпанія]]
* [[Санта-Дамінга]], [[Дамініканская Рэспубліка]]
* [[Будапэшт]], [[Вугоршчына]]
* [[Рым]], [[Італія]] (''горад-партнэр'')
* [[Ерусалім]], [[Ізраіль]]
* [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]]
* [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]]
* [[Яганэсбург]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]
* [[Бразылія (горад)|Бразылія]], [[Бразылія]]

== Асобы ==
* [[Ўільям Блэцьці]] — амэрыканскі пісьменьнік, сцэнарыст і рэжысэр
* [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] — беларускі бард, журналіст, пісьменьнік
* [[Чарлі Шын]] — амэрыканскі кінаактор

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www1.nyc.gov/ Афіцыйны сайт гарадзкой адміністрацыі]{{ref-en}}
* [http://www.nycgo.com/ Афіцыйны турыстычны сайт]{{ref-en}}
* [http://www.dmoz.org/Regional/North_America/United_States/New_York/Localities/N/New_York_City/ Нью-Ёрк на бачыне Open Directory Project]

{{Сьпіс гарадоў ЗША паводле насельніцтва}}

[[Катэгорыя:Нью-Ёрк| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>8zr505eafo7gj8tpkh0vmfxo26p3trv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фаўстына Кавальская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12859</id>
    <revision>
      <id>2699310</id>
      <parentid>2196676</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="afdhbp1qx1sdyttsc0b7wkffgarhyfq" xml:space="preserve">[[Файл:Faustyna_Kowalska.png|значак|Сьвятая Сястра Фаўстына Кавальская]]
'''Алена Кавальская''' ({{Мова-pl|Helena Kowalska}}) — 25 жніўня 1905, [[Глаговец]] каля [[Лодзь|Лодзі]] у Польшчы — 5 кастрычніка 1938, [[Кракаў|Кракаве]]) — сьвятая «Сястра Марыя Фаўстына Кавальская», манахіня з [[Ордэн Сёстраў Маці Божай Міласэрнасьці|Ордэну Сёстраў Маці Божай Міласэрнасьці]] ў [[Каталіцкі Касьцёл|Каталіцкай Царкве]], перадусім як апостал культу [[культ Божай Міласэрнасьці|Божай Міласэрнасьці]].

== Біяграфія ==
Зьявілася на сьвет 25 жніўня 1905 году як трэцяе дзіця ў шматдзетнай сям’і Марыяны і Станіслава Кавальскіх, земляробаў зь вёскі Глаговец.

Постаць сьвятой Сястры Фаўстыны Кавальскай неразрыўна злучана з культам Божай Міласэрнасьці. Сам Бог абраў яе як свой інструмэнт для распаўсюду Яго шанаваньня. Зрабіў яе сваім голасам. Гэтай простай, але пакорнай манахіні, Бог даверыў місію Міласэрнасьці.

У дзяцінстве мусіла цяжка працаваць, у школе падставовай навучылася адзінае чытаць, пісаць і трохі лічыць. У шаснаццаць год пачынае працаваць у якасьці хатняй прыслугі.

На дваццатым годзе жыцьця пасьля шматлікіх цяжкасьцяў уступіла да Ордэну Сёстраў Маці Божай Міласэрнасьці і пражыла там трынаццаць год.
Працавала на кухні, у садзе, пекарні і на фурце ў некалькіх дамах кангрэгацыі, найдаўжэй у [[Плоцк]]у, [[Вільня|Вільні]] і Кракаве.
Мела досьвед моцных спакусаў супраць веры, пачуцьце суцэльнай адарванасьці ад Бога, а таксама хваробы і неразуменьне з боку асяродзьдзя. Зь яе дзёньніка даведваемся, што ў часе прыватнага аб’яўленьня ў Плоцку 22 сакавіка 1931 году атрымала ад Госпада Ісуса пажаданьне, каб пачала пашыраць культ Божай Міласэрнасьці, а таксама намалявала [[Ікона Ісуса Міласэрнага|Ікону Ісуса Міласэрнага]] з узору, які бачыла.
Прайшоўшы праз выпрабаваньні, 5 кастрычніка 1938 году на трыццаць трэцім годзе жыцьця адыходзіць да Госпада за вечнай узнагародай.
Пахаваная ў [[Лагеўнікі|Лагеўніках]] (частка Кракава) 7 кастрычніка 1938 году — ва ўрачыстасьць [[Багародзіца|Маці Божай Ружанцовай]] (была гэта таксама першая пятніца месяца). Пры кляштары ў Лагеўніках, дзе знаходзіцца магіла сьвятой, існуе цяпер Санктуарый Божай Міласэрнасьці.

== Культ ==
21 кастрычніка 1965 году распачаўся фармальны інфармацыйны працэс адносна жыцьця сястры Фаўстыны.
Беатыфікаваная ў [[Рым]]е 18 красавіка 1993 году Сьвятым Айцом [[Ян Павал Другі|Янам Паўлам ІІ]], і кананізаваная 30 красавіка 2000 году. Тады ж было ўсталявана літургічнае [[Сьвята Божай Міласэрнасьці]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Санктуарый]]

== Літаратура ==

* A. Sikorski, La Serva di Dio suor Faustina Kowalska (1905—1938). Itinerario spirituale ed esperienza mistica, Roma 1986 (mps Biblioteka Papieskiego Wydziału Teologicznego «Teresianum»)

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190130023707/http://www.faustina.ch/ Сайт пра Сястру Фаўстыну (шматмоўны)]
* [http://www.milosierdzie.pl/ Афіцыйны сайт Санктуарыя Божай Міласэрнасьці ў Кракаве — Лагеўніках]
* [http://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20000430_faustina_pl.html Жыцьцяпіс на сайце Ватыкану]
* [https://web.archive.org/web/20060825135856/http://www.jezuufamtobie.pl/dzienniczek.php Духоўны Дзёньнічак сьв. Сястры Марыі Фаўстыны (па-польску)]

[[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія манаскія супольнасьці]]</text>
      <sha1>afdhbp1qx1sdyttsc0b7wkffgarhyfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаргонь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13063</id>
    <revision>
      <id>2699205</id>
      <parentid>2695290</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46127" sha1="3dswbta1nqgzpgb1o16uxkbzq28q60q" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Смаргонь
|Лацінка                          = Smarhoń
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Смаргоні
|Герб                             = Coat of Arms of Smarhoń, Belarus.svg
|Сьцяг                            = Flag of Smarhoń, Belarus.svg{{!}}border
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1503
|Статус з                         = 6 ліпеня 1904
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = Смургоні
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]]
|Раён                             = [[Смаргонскі раён|Смаргонскі]]
|Сельсавет                        = 
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 150
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 37527
|Год падліку колькасьці           = 2018
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовыя індэксы                 = 231000, 231041, 231042, 231044, 231045
|СААТА                            = 
|Выява                            = Smarhon Kasciol Sv Michala 07.jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Смаргонскі кальвінскі збор|Былы кальвінскі збор]], цяпер касьцёл
 |Шырата градусаў                 = 54
 |Шырата хвілінаў                 = 29
 |Шырата сэкундаў                 = 
 |Даўгата градусаў                = 26
 |Даўгата хвілінаў                = 24
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = [http://smorgon.grodno-region.by Афіцыйны сайт]{{ref-ru}}{{ref-en}}
}}
'''Смарго́нь''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Оксна|Оксьне]] і яе прытоку [[Гервятка|Гервятцы]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 37 527 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Знаходзіцца за 260 км на паўночны ўсход ад [[Горадня|Горадні]], за 115 км на паўночны захад ад [[Менск]]у; чыгуначая станцыя на лініі [[Маладэчна]] — [[Вільня]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Маладэчна]], [[Вільня|Вільню]], [[Крэва]], [[Сьвір (вёска)|Сьвір]].

Смаргонь — даўняе [[мястэчка]] [[Ашмянскі павет|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]]). Да нашага часу тут захаваўся [[Смаргонскі кальвінскі збор|былы кальвінскі збор]] ў стылі [[рэнэсанс]]у, помнік архітэктуры XVI ст.

== Назва ==
Паводле францускага лінгвіста-[[Германістыка|германіста]] [[Раймонд Шмітляйн|Раймонда Шмітляйна]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Імёны ліцьвінаў|літоўскіх уласных імёнаў]], назва Смаргоні ўтварылася ад германскай асновы smaro з даданьнем -gon&lt;ref&gt;Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 105.&lt;/ref&gt;.

У рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] пад уладай [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкай Расеі]] географ [[Вадзім Жучкевіч]] тлумачыў назву Смаргоняў ад [[Балтыйскія мовы|балтыйскага]] паняцьця smurgo, якое мае прыкладны сэнс 'чаляднік, саматужнік, шорнік', што нібы адлюстроўвала род дзейнасьці жыхароў паселішча&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 353.&lt;/ref&gt;. 

Мясцовыя краязнаўцы прытрымліваюцца іншых вэрсіяў&lt;ref&gt;Шоць В. З часоў мінуўшчыны далёкай, [https://web.archive.org/web/20090502141955/http://shliah.info/ Светлы Шлях], 6 лістапада 1990 г.&lt;/ref&gt;. Паводле адной зь іх, назва места пайшла ад злучэньня двух словаў — «морг» ('адзінка плошчы роўная прыблізна 0,71 га') і «гоні» ('дзялянка ворыва'). Першыя ўладальнікі мястэчка [[Зяновічы]] нібы надзялялі сялянаў зямлёю плошчай, ня большай за адзін морг. Таму гэтыя дзялянкі пачалі зваць «з морг гоні», г. зн. гоні велічынёю з морг. Існуе таксама вэрсія, паводле якой адзін з [[Радзівілы|Радзівілаў]] адорваў дзялянкамі зямлі памерам з морг загоньнікаў, якія мелі посьпех на княжым паляваньні. Аднак Смаргонь перайшла ў валоданьне Радзівілаў толькі ў 1628 годзе, а назва вядомая з пачатку XVI стагодзьдзя. Паводле іншай папулярнай вэрсіі першыя жыхары паселішча гналі дзёгаць з выкарчаваных пры распрацоўцы дзялянак пнёў — г. зв. смар ці смур. Адсюль назва прафэсіі мясцовых жыхароў — «смарогоны» ці «смургоні».

Іншыя беларускія варыянты назвы — ''Смургоні'', ''Смаргоні''&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ганчароў|Ганчароў А.]] Смаргонь // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 365.&lt;/ref&gt;.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: ''[[Зяновічы|Zenowycz]] haeres in Smorgoyny'' (2 кастрычніка 1503 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}} S. 688—689.&lt;/ref&gt;; ''Zienovoviczi, heredes in Szmorgony'' (17 верасьня 1526 году)&lt;ref&gt;Rowell S. C. Acta primae visitationis diocesis vilnensis anno domini 1522 peractae. Vilniaus Kapitulos Archyvo Liber IIb atkūrimas. — Vilnius, 2015. P. 257.&lt;/ref&gt;; ''зъ Сморкгойнь'' (1567 год)&lt;ref&gt;Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=3Ih5AqeL2iwC&amp;q=%40%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8C#v=snippet&amp;q=%40%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8C&amp;f=false С. 439].&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Смаргоні}}

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Smarhoń. Смаргонь (XIX).jpg|значак|Плян мястэчка, XIX ст.]]

Упершыню Смургоні ўпамінаюцца ў XV стагодзьдзі як [[мястэчка]], што ўваходзіла ў склад [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]] і знаходзілася ў валоданьні [[Зяновічы|Зяновічаў]]&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 602.&lt;/ref&gt;. У 1503 годзе тут збудавалі драўляны касьцёл Сьвятых Міхала і Аляксея, аднак ужо ў 1552 годзе на месцы касьцёла Ю. Зяновіч збудаваў мураваны кальвінскі збор. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыльная рэформай 1565—1566 гадоў Смургоні ўвайшлі ў склад [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павету]]. У 1590 годзе ў мястэчку пачалі працаваць папяровая мануфактура, школа і шпіталь. Паперню на свае сродкі заснаваў [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]]. На лістах прастаўляўся вадзяны знак у выглядзе гербу роду Зяновічаў — «[[Дэспат (герб)|Дэспат]]»&lt;ref name=tut1&gt;{{Спасылка | аўтар = Алесь Дубовік| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 ліпеня 2011| url = http://news.tut.by/243613.html| загаловак = Народныя 100 дарог. Паўночныя Афіны Гродзенскай вобласці| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата = 27 ліпеня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У XVII—XIX стагодзьдзях вялікае пашырэньне ў Смургонях атрымала вытворчасьць [[абаранкі|абаранак]] («смаргонак»), радзімай якіх яны лічацца. На 1622 год у мястэчку было 139 [[дым (адзінка падаткаабладаньня)|дымоў]] (у 1640 годзе — 155)&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;, працавалі 4 шынкі, папяровая, мукамольная і лесапільная мануфактуры. У выніку шлюбу Ганны Соф’і Зяновіч з [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Уладзіславам Радзівілам]] (1628 год) Смургоні амаль на 170 год перайшлі ў валоданьне роду [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Новыя ўладальнікі заснавалі ў мястэчку г. зв. «Смаргонскую акадэмію»&lt;ref name=&quot;РГ&quot;&gt;Кляшчонак Т. Аб заснавальніку Смаргонскай Мядзведжай Акадэміі // [[Рэгіянальная газета]]. № 5 (250), 4 лютага 2000 г.&lt;/ref&gt; — жартоўная назва школы дрэсіроўкі мядзьведзяў. Асаблівую вядомасьць яна набыла за [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Каралём Станіславам Радзівілам]]. Акадэмія праіснавала да канца ХVIIІ стагодзьдзя, а паводле іншых крыніцаў — да пачатку ХIХ стагодзьдзя&lt;ref name=tut1/&gt;.

На 1788 год у Смургонях было 393 двары&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;, 22 сьвіраны; працавалі 30 крамаў, 4 карчмы, 3 вадзяныя млыны, цагельня, 2 бровары; два разы на тыдзень праводзіўся торг, а тры разы на год — вялікія кірмашы.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Смургоні апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У 1805 годзе мястэчка перайшло да [[Багдан Агінскі|Багдана Агінскага]], а крыху пазьней — да [[Караль Празьдзецкі|Караля Празьдзецкага]] — кіраўніка 18-га палку ўланаў у [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]].

У [[Вайна 1812 году|вайну 1812 году]] пры адступленьні францускіх войскаў у Смаргонях спыняўся [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]], перадаў камандаваньне маршалу І. Мюрату і зьехаў у [[Парыж]]; з таго часу дарогу Смаргонь — [[Ашмяны]] завуць Напалеонаўскай дарогай. У 1830-я гады ў мястэчку было 11 вуліцаў, 335 двароў, 43 сьвіраны; працавалі 46 крамаў, 3 бровары, 2 цагельні, бровар, некалькі гарбарных майстэрняў, мукамольнае, лесапільнае прадпрыемствы; дзеялі царква, касьцёл, сынагога; дзеці навучаліся ў трох школах. У 1842 годзе Смаргоні перайшлі ў дзяржаўную ўласнасьць. У 1843 годзе тут адкрылася сельская вучэльня на 58 вучняў. У 1873 годзе празь мястэчка прайшла [[Лібава-Роменская чыгунка]]. У 1879—1904 гадох Смаргоні былі цэнтрам воласьці Ашмянскага павету [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]]. 6 ліпеня 1904 году Смаргонь атрымала статус [[места]].

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1915—1918 гадох Смаргонь знаходзілася на лініі расейска-нямецкага фронту, у выніку чаго яе практычна поўнасьцю зруйнавалі. 25 верасьня 1915 году ў баі пад Смаргоньню загінула 5500 нямецкіх [[жаўнер]]аў і 3500 расейскіх гвардзейцаў. У выніку бакі склалі [[замірэньне]], каб сабраць забітых і параненых з поля бою каля ракі [[Вяльля|Вяльлі]]. 12 кастрычніка 1915 году нямецкае войска ўпершыню правяло газавую атаку супраць расейскага войска ў Смаргоні, ад якога пацярпела 3-я гвардзейская пяхотная дывізія. Пазьней газавыя атакі сталі частымі баявымі дзеяньнямі. У ноч на 3 жніўня 1916 году каля станцыі Смаргонь газамі сьмяротна атруцілі 3000 жаўнераў і [[афіцэр]]аў Каўкаскай грэнадэрскай дывізіі. 6 верасьня 1916 году расейскае войска ўпершыню правяло газавую атаку на ўскраіне Смаргоні. Улетку 1917 году расейскае войска засяродзіла пад Смаргоньню істотна большы лік [[Артылерыя|артылерыі]] і жывой сілы за нямецкае войска, аднак насуперак прарыву фронту жаўнеры адмовіліся наступаць далей праз палітычны раскол у войску. Пра баі ў Смаргоні ўлетку 1917 году ў сучасным [[Нямецкае войска|нямецкім войску]] напісалі «Смаргонскі марш». У сьнежні 1917 году ў мястэчку [[Солы|Солах]] падпісалі замірэньне да 18 лютага. У лютым 1918 году войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]] занялі места. Па вайне з 16 000 жыхароў у Смаргонь вярнулася 130 (0,8%) месьцічаў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта.|загаловак=Баляда аб Смаргоні|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140122/1390339644-balada-ab-smargoni|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=22 студзеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/11-27621 11 (27621)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/01/ZV_20140122_6.pdf 6]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Старая графіка Смургоняў&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Smarhoń, Praździecki. Смаргонь, Празьдзецкі (A. Adam, 1812).jpg|Палац Празьдзецкіх. {{Nowrap|[[Альбрэхт Адам|А. Адам]]}}, 1812 г.
Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (K. Rusiecki, 1850) (2).jpg|[[Смаргонскі кальвінскі збор|Збор]]. [[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1850 г.
Smarhoń, Śviatoha Michała. Смаргонь, Сьвятога Міхала (1911).jpg|Новы касьцёл. &lt;br&gt; Праект, 1911 г.
Smarhoń, Harbarnaja. Смаргонь, Гарбарная (S. Płoski, 1925) (2).jpg|Новы дом, 1925 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Смаргонь абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;. У 1920 годзе Смаргонь апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у 1922 годзе — міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

У верасьні 1939 году Смаргонь увайшла ў [[БССР]], дзе ў 1940 годзе стала цэнтрам раёну. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]].

&lt;gallery caption=&quot;Места на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Smarhoń, Vakzalnaja. Смаргонь, Вакзальная (1901-14).jpg|Вуліца Вакзальная, 1910 г.
Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1901-14, 1916).jpg|[[Смаргонскі кальвінскі збор|Збор]] па [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|маскоўскай перабудове]], 1916 г.
Smarhoń, Rynak. Смаргонь, Рынак (1910, 1916).jpg|Рынак, 1916 г.
Smarhoń, Vilenskaja. Смаргонь, Віленская (1901-14, 1916).jpg|Вуліца Віленская, 1916 г.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Smarhoń, Harbarnaja. Смаргонь, Гарбарная (1917).jpg|Вуліца Гарбарная, 1917 г.
Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1917).jpg|Зруйнаваны збор, 1917 г.
Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1930) (2).jpg|Адбудаваны збор, 1930 г.
Smarhoń, Vakzalnaja. Смаргонь, Вакзальная (K. Lalevič, 1921-39).jpg|Чыгуначная станцыя, 1930 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:38000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1859 from:0 till:2217 
  bar:1866 from:0 till:2091 
  bar:1881 from:0 till:6463 
  bar:1897 from:0 till:7500 
  bar:1904 from:0 till:10733 
  bar:1910 from:0 till:16300 
  bar:1921 from:0 till:154
  bar:1940 from:0 till:5100
  bar:1959 from:0 till:6500
  bar:1975 from:0 till:12600 
  bar:1991 from:0 till:34800 
  bar:1999 from:0 till:36209 
  bar:2009 from:0 till:36283
  bar:2018 from:0 till:37527
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:Дынаміка зьмяненьне колькасьці насельніцтва Смаргоні
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XIX стагодзьдзе''': 1859 год — 2217 чал.&lt;ref name=&quot;sg&quot;&gt;Krzywicki J. Smorgonie // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/915 915].&lt;/ref&gt;; 1866 год — 2091 чал., у тым ліку 515 каталікоў, 369 праваслаўных, 78 эвангелістаў, 1229 юдэяў&lt;ref name=&quot;sg&quot;/&gt;; 1881 год — 6463 чал.&lt;ref name=&quot;sg&quot;/&gt;; 1897 год — 7,5 тыс. чал.&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ганчароў|Ганчароў А.]] Смаргонь // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 366.&lt;/ref&gt;; 1900 год — 10,2 тыс. чал.
* '''XX стагодзьдзе''': 1904 год — 10&amp;nbsp;733 чал. (5287 муж. і 5446 жан.), у тым ліку 58 шляхты, 11 ганаровых грамадзянаў, 12 духоўнага стану, 75 купцоў, 8990 мяшчанаў&lt;ref name=&quot;s&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090327065622/http://smorgon.grodno-region.by/ru/region/new_3/raion Район в ХХ веке], [https://web.archive.org/web/20170325215207/http://smorgon.grodno-region.by/ Сморгонский районнный исполнительный комитет]&lt;/ref&gt;; 1910 год — 16,3 тыс. чал.; 1921 год — 154 чал.&lt;ref name=&quot;sg&quot;/&gt;; 1940 год — 5,1 тыс. чал.; 1959 год — 6,5 тыс. чал.; 1970 год — 10,1 тыс. чал.; 1975 год — 12,6 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}&lt;/ref&gt;; 1991 год — 34,8 тыс. чал.; 1999 год — 36&amp;nbsp;209 тыс. чал.
* '''XXI стагодзьдзе''': 2001 год — 36,7 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|15к}} С. 51.&lt;/ref&gt;; 2004 год — 36,2 тыс. чал.; 2006 год — 36,7 тыс. чал.; 2009 год — 36 283 чал. (перапіс)&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2015 год — 37 321 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2015&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150515134329/http://belstat.gov.by/uploads/bgd_files/1427878416014868.zip Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2016 год — 37 372 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 37 386 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 37 527 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

=== Рэлігія ===
З 1990 году дзее касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (у будынку былога збора, помніка архітэктуры рэнэсансу), з 2013 году — капліца Сьвятога Яна Паўла II. У 2000-я гады ў месьце збудавалі Спаскую царкву.

=== Адукацыя ===
У Смаргоні працуюць наступныя ўстановы адукацыі:
* 8 установаў дашкольнай адукацыі (у тым ліку дзіцячыя санаторныі ясьлі-садок і дашкольны цэнтар разьвіцьця дзіцяці), навучальна-пэдагагічны комплекс дзіцячы садок — пачатковая агульнаадукацыйная школа;
* 6 агульнаадукацыйных сярэдніх школ (у тым ліку з паглыбленым вывучэньнем замежных моваў, музычным і фізкультурна-аздараўленчым ухілам), гімназія, школа-інтэрнат для дзяцей-сіротаў і дзяцей, пакінутых без апекі бацькоў, агульнаадукацыйная вячэрняя сярэдняя школа, міжшкольны навучальна-вытворчы камбінат;
* Сацыяльна-пэдагагічны цэнтар і цэнтар карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі;
* Смаргонская дзяржаўная прафэсійна-тэхнічная вучэльня № 128 прыборабудаваньня (навучаньне па спэцыяльнасьцях: муляр, тынкоўшчык, сьлесар мэханазборачных працаў, сьлесар-рамонтнік, прадавец харчовых тавараў, апэратар станкоў з праграмным кіраваньнем).

=== Мэдыцына ===
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і 2 паліклінікі.

=== Культура ===
Дзеюць 6 бібліятэк і дом культуры.

=== Спорт ===
Аснову спартовай базы Смаргоні складае фізкультурна-аздараўленчы комплекс «Юнацтва», збудаваны ў 1981. У склад комплексу ўваходзіць гульнявая заля (42×18 м), плавальны басэйн (вялікая ванна — 440 м³, малая ванна — 48 м³), заля цяжкай атлетыкі, дзьве залі барацьбы, заля для гульні ў настольны тэніс і більярд, трэнажорная заля. Стадыён ФАК «Юнацтва» (3500 глядацкіх месцаў) мае ліцэнзію на правядзеньне міжнародных матчаў. Тут прайшлі некалькі матчаў моладзевай і юнацкай [[Зборная Беларусі па футболе|зборных Беларусі па футболе]], рэгулярна праводзіць матчы [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Рэспублікі Беларусь па футболе]] [[Смаргонь (футбольны клюб)|футбольны клюб «Смаргонь»]].

У месьце працуюць 3 дзіцяча-юнацкія спартовыя школы, у якіх займаецца 1195 чалавек (01.09.2008), зь іх 10 чалавек зьяўляюцца чальцамі Нацыянальных камандаў Рэспублікі Беларусь у розных відах спорту.
* «Смаргонская спэцыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа Алімпійскага рэзэрву» (СДЮШАР-1) — адкрылася ў 1961 годзе, ад 2001 году школе надалі цяперашні статус. Навучальна-трэнавальныя заняткі праводзяцца на базе ФАК «Юнацтва». Культывуюцца 3 віды спорту: [[баскетбол]], [[дзюдо]], [[цяжкая атлетыка]]. Вядомыя выхаванцы: [[Юлія Дурэйка]], баскетбол — гулец Нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь, каманды: Надзея (Арэнбург, 2005—2008), Бярэзіна-РЦАР (Барысаў, з 2008).
* «Смаргонская дзіцяча-юнацкая спартовая школа па футболе» (ДЮСШ-2) — утварылася ў 1999 годзе на базе футбольнай сэкцыі ДЮСШ-1. Спартовая база: футбольнае поле 102×66 м, дзьве міні-футбольныя пляцоўкі 48×30 м, гульнявая заля ФАК «Юнацтва». Вядомыя выхаванцы: [[Леанід Ковель]], футбол — гулец нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь, каманды: [[Дынама Менск|Дынама]] (Менск, 2004—2006), [[Карпаты Львоў|Карпаты]] (Львоў, 2006—2008), [[Сатурн Раменскае|Сатурн]] (Раменскае, з 2008); [[Алег Попель]], футбол — каманды: [[Лякаматыў Масква|Лякаматыў]] (Масква, 2000—2003), [[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] (2004—2005), [[МТЗ-РІПА Менск|МТЗ-РІПА]] (Менск, з 2005)
* «Смаргонская раённая дзіцяча-юнацкая спартовая школа прафсаюзаў» (ДЮСШ-3) — пачала працаваць у 2005 годзе на базе лёгкаатлетычнай сэкцыі СДЮШАР-1. 651 навучэнец займаецца ў 18 навучальна-трэнавальных групах і ў 37 групах пачатковай падрыхтоўкі па лёгкай атлетыцы. Вядомыя выхаванцы: [[Аляксандар Малашэвіч]], кіданьне дыска — сябар Нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь па лёгкай атлетыцы, майстар спорту міжнароднай клясы, чэмпіён Эўропы сярод моладзі (1999), удзельнік Алімпійскіх гульняў у Атэнах (2004).

== Забудова ==

=== Вуліцы і пляцы ===
{| cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;&quot;
|- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align=&quot;center&quot;
| '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва'''
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Гагарына вуліца || '''Крэўская''' вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Гастэлы вуліца || '''Касьцельная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Слабодзкая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Гарбарная''' ('''Гарбарская'''&lt;ref name=&quot;plan&quot;&gt;[[:Файл:Smarhoń. Смаргонь (XIX).jpg|Плян Смаргоні XIX ст.]]&lt;/ref&gt;) вуліца
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Камінскага вуліца || '''Вялейская''' вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Кірава вуліца || '''Скупінская''' вуліца
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Леніна вуліца || '''Дворная''' вуліца&lt;ref name=&quot;plan&quot;/&gt; &lt;br /&gt; '''Менская''' вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Савецкая вуліца || '''Віленская''' вуліца
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Танкістаў вуліца || '''Скамарошная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Мядзьведзкая''' вуліца&lt;ref name=&quot;plan&quot;/&gt;
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Чырвонаармейская вуліца || '''Дворная''' вуліца&lt;ref&gt;Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Гродненщина. — Минск, 2009.&lt;/ref&gt;
|}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы машынабудаўнічай, мэталаапрацоўчай, харчовай, будаўнічых матэрыялаў, лёгкай прамысловасьці.
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Смаргоні
|-
|
* РУП «Смаргонскі агрэгатны завод»
* ААТ «Смаргоньсылікатабэтон»
* ААТ «Смаргонскія малочныя прадукты»
* ВПУП «Смаргонскі камбінат хлебапрадуктаў»
* ААТ «Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня»
|}

== Транспарт ==
Праз Смаргонь праходзіць [[чыгунка]] [[Менск]]&amp;nbsp;— [[Вільня]] (лінія [[Маладэчна]]&amp;nbsp;— [[Гудагай]]), у межах места разьмяшчаецца [[прыпынкавы пункт]] «Моладзевы» і [[Чыгуначная станцыя|станцыя]] «Смаргонь».

У Смаргоні перасякаюцца [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі#Рэспубліканскія дарогі|рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі]]:
* {{таблічка-by|Р|63}} [[Барысаў]] — [[Вялейка]] — [[Ашмяны]]
* {{таблічка-by|Р|95}} [[Лынтупы]] — [[Сьвір (вёска)|Сьвір]] — Смаргонь — [[Крэва]] — [[Гальшаны]]
* {{таблічка-by|Р|106}} [[Маладэчна]] — Смаргонь; пад’езд да места Смаргоні

Ад аўтавакзала места Смаргоні адпраўляюцца [[аўтобус]]ныя рэйсы на 33 прымескія і 7 міжмескіх маршрутаў ([[Горадня]], [[Сьвір (вёска)|Сьвір]], [[Камарова (Сьвірскі сельсавет)|Камарова]], [[Маладэчна]], [[Менск]], [[Баранавічы]]), праходзіць маршрут [[Паставы]] — [[Горадня]]. У самім месьце працуюць 12 маршрутаў пасажырскіх аўтобусаў: 9&amp;nbsp;— у рэгулярным злучэньні, 3&amp;nbsp;— у [[экспрэс]]ным.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Інфраструктура ===
Дзее Смаргонскі гістарычна-краязнаўчы музэй (выстаўная заля, у якой час ад часу праходзяць прывазныя выставы). У месьце праводзіцца Міжнародны конкурс камэрных ансамбляў імя М. К. Агінскага&lt;ref&gt;{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;.

Спыніцца можна ў гатэлі «Смаргонь». Ёсьць два дзяржаўныя рэстараны — «Рэзананс» і «Вілія», сталоўка «Страўня» (прыватная), бар «Спадар», некалькі кавярняў.

=== Славутасьці ===
Найбольш вядомая славутасьць Смаргоні — [[Смаргонскі кальвінскі збор|колішні кальвінскі збор (цяпер касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла)]], помнік архітэктуры стылю [[рэнэсанс]]. Муры будынка складаюць ад 1,8 да 3,0 мэтраў у таўшчыню. Будаваньне збора вялося ў 1552—1553 гадох з фундацыі [[ваявода берасьцейскі|ваяводы берасьцейскага]] [[Крыштап Зяновіч|Крыштапа Зяновіча]]. У 1621 годзе будынак перадалі каталікам. У 1866 годзе расейскія ўлады перарабілі касьцёл пад царкву [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1921 годзе будынак зноў перадалі каталікам. У 1947 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл, па чым ён выкарыстоўваўся як крама, выстаўная заля і музэй. У 1990 годзе будынак перадалі каталікам. У наш час пры касьцёле дзее Хрысьціянскі адукацыйны цэнтар.

Іншыя выдатныя мясьціны:
* Могілкі каталіцкія: капліца
* Помнік Францішку Багушэвічу
* Фартыфікацыі часоў Першай сусьветнай вайны (1915—1918)
* Чыгуначная станцыя (1920-я)

=== Страчаная спадчына ===
* Касьцёл (1911)
* Палац Празьдзецкіх

== Галерэя ==
&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Смаргоні&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Smarhoń panorama.jpg|Панарама места
Касьцёл, Смаргонь.jpg|[[Смаргонскі кальвінскі збор|Кальвінскі збор]]
Smarhoń. Church of St. Michael Archangel 02.JPG|Былы збор, інтэр’ер
2014-05-12 Flickr 6893 (15747755301).jpg|Чыгуначная станцыя
&lt;/gallery&gt;

== Месты-сябры ==
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік местаў-сяброў Смаргоні
|-
|
* [[Вісагіня]], [[Летува]]
* [[Чырвоназнаменск (Маскоўская вобласьць)|Чырвоназнаменск]], [[Расея]]
|}

== Асобы ==

=== Ураджэнцы ===

* Зьміцер Апанасовіч («Тэрор») (1990—2022) — баец-добраахвотнік [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|беларускага батальёну імя Кастуся Каліноўскага]], які загінуў пры [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароне Украіны]] &lt;ref&gt;Служыў у 38-й дэсантнай брыгадзе, снайпэр, ваяр. Хто такі беларус Зьміцер «Тэрор» Апанасовіч, які загінуў ва Ўкраіне (svaboda.org)&lt;/ref&gt;

* [[Пётар Блум]] (1906—1992) — мастак і скульптар
* [[Іда Гільман]] (Іда Мет) (1901—1973) — дзяячка руху анархізму
* [[Леанід Ковель]] (нар. 1986) — футбаліст
* [[Мойша Кульбак]] (1896—1937) — рэпрэсаваны пісьменьнік на [[ідыш]]
* [[Уладзімер Някляеў]] (нар. 1946) — беларускі паэт і палітык
* [[Давід Разіэль]] (1910—1941) — камандзір жыдоўскай падпольнай узброенай арганізацыі «Іргун цваі леумі»
* [[Ігар Рачкоўскі]] (нар. 1968) — беларускі вайсковы і дзяржаўны дзяяч
* [[Абрагам Суцкевэр]] (1913—2010) — паэт і пісьменьнік
* [[Аляксандар Шыдлоўскі]] (1911—2002) — беларускі кампазытар

=== Жыхары ===
* [[Расьціслаў Лапіцкі]] (1928—1950) — арганізатар і кіраўнік антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху на Мядзельшчыне і Смаргоншчыне ў 1948—1950 гадох

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|15}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/Памяць/Смаргонскі раён}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-1}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10}}
* Ковкель И. И., Мараш И. Я. Сморгонь: Историко-экономический очерк. — Минск: Беларусь, 1984. — 63 с.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|smargonski|раён}}
* [http://smorgon.org Смаргонь.org — гарадзкі партал]
* [https://web.archive.org/web/20230605021001/http://www.methodology.by/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=322&amp;Itemid=35 Справаздача аб экспэдыцыі ў Смаргонь (30 траўня — 1 чэрвеня 2008 году)]
* [https://web.archive.org/web/20200918095439/https://rh.by/ «Рэгіянальная газета» он-лайн]

{{Навігацыйная група
|назоў = Смаргонь у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Смаргонскі раён
|Гарадзенская вобласьць
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Ашмяншчыны}}

[[Катэгорыя:Смаргонь| ]]</text>
      <sha1>3dswbta1nqgzpgb1o16uxkbzq28q60q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13145</id>
    <revision>
      <id>2699299</id>
      <parentid>2682447</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27322" sha1="s7e5fj5b0hzgd8al6mz4ghw3gnx4lvg" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Расея
|Назва                               = Уфа
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Уфы
|Арыгінальная назва                  = Уфа
|Герб                                = 
|Сьцяг                               = Flag of Ufa.svg{{!}}border
|Гімн                                = 
|Дата заснаваньня                    = 
|Першыя згадкі                       = 
|Статус з                            = 
|Былая назва                         = 
|Мясцовая назва                      = 
|Суб’ект фэдэрацыі                   = [[Башкартастан]]
|Від раёну                           = 
|Раён                                = 
|Від паселішча                       = 
|Паселішча                           = 
|Кіраўнік                            = Старшыня савету гарадзкой акругі: Васімаў Марат&lt;br&gt;Кіраўнік адміністрацыі гарадзкой акругі: Ратмір Маўліеў
|Плошча                              = 707.93
|Крыніца плошчы                      = 
|Вышыня                              = 
|Унутраны падзел                     = 
|Колькасьць насельніцтва             = 1082000
|Год падліку колькасьці              = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва     = &lt;ref&gt;[http://www.ufacity.info/upload/scope_files/5126/atlas_investora_2012.pdf Пашпарт Уфы].&lt;/ref&gt;
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва   = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі  = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі      = 
|Этнічны склад насельніцтва          = 
|Год падліку этнічнага складу        = 
|Нацыянальны склад насельніцтва      = 
|Год падліку нацыянальнага складу    = 
|Колькасьць двароў                   = 
|Год падліку колькасьці двароў       = 
|АКАТУ                               = 
|Выява                               = ӨФӨ-2015-(v2).jpg
|Апісаньне выявы                     = 
 |Шырата градусаў                    = 54
 |Шырата хвілінаў                    = 44
 |Шырата сэкундаў                    = 0
 |Даўгата градусаў                   = 55
 |Даўгата хвілінаў                   = 58
 |Даўгата сэкундаў                   = 0
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Лацінка=Ufa}}
'''Уфа́''' ([[башкірская мова|па-башкірску]]: Өфө) — горад у [[Расея|Расеі]], сталіца [[Башкартастан]]у. Насельніцтва на 2005 год — 1,043 млн чалавек у межах муніцыпальнага фармаваньня (11-е месца ў РФ), 1 130 млн чалавек у аглямэрацыі (14-е). Плошча 753,7 км², горад выцягнуты з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на 50 км.

Горад разьмешчаны на беразе ракі [[Белая (рака, прыток Камы)|Белай]], пры ўпадзеньні ў яе рэк [[Уфа (рака)|Уфы]] і [[Дзёма|Дзёмы]], у межах Прыбельскай узгоркавата-хвалістай раўніны, за 100 км да захаду ад перадавых хрыбтоў Башкірскага (Паўднёвага) [[Урал]]у.

Уфа знаходзіцца ў паўночна-лесастэпавай падзоне ўмеранага поясу. [[Клімат]] кантынэнтальны, досыць вільготны, лета цёплае, зіма ўмерана халодная і працяглая. Сярэдняя тэмпэратура студзеня —14,6&amp;nbsp;°C, мінімальная —40&amp;nbsp;°C; ліпеня +19,3&amp;nbsp;°C, максымальная +40&amp;nbsp;°C. Сярэдняя колькасьць ападкаў 419 мм.
 
Пераважнымі рэлігіямі ў горадзе зьяўляюцца [[іслам]] і [[хрысьціянства]] ў выглядзе [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]]. Ва Ўфе знаходзіцца Цэнтральнае духоўнае ўпраўленьне мусульманаў Эўрапейскай часткі Расеі, Сыбіры і [[Казахстан]]а.

== Гісторыя ==
Горад заснаваны ў [[1574]] годзе, калі паўстала неабходнасьць умацаваньня паўднёва-ўсходніх межаў расейскай дзяржавы пасьля авалоданьня башкірскімі землямі.
З гістарычных дакумэнтаў вядома, што пасьля заваяваньня Казанскага ханства, расейскія амбасадары, маючы пры сабе граматы [[Іван Жахлівы|Івана Жахлівага]], езьдзілі ў [[Башкартастан|Башкірыю]], заклікаючы башкірскія плямёны прыняць расейскае падданства. Праз 17 гадоў, пасьля далучэньня Башкірыі да Расеі, каля зьліцьця рэк Уфы і Белай каля Старога казанскага гасьцінца быў закладзены невялікі ўмацаваны пункт — Уфімская крэпасьць. Да гэтага часу не было яшчэ ніводнага гораду на ўсход ад яе, аж да самага [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]].

[[Файл:Ufa_prokudin.jpg|міні|250пкс|зьлева|Уфа на пачатку XX стагодзьдзя. Каляровая фатаграфія [[Пракудзін-Горскі, Сяргей Міхайлавіч|Сяргея Пракудзіна-Горскага]]]]
У XVII—XVIII стагодзьдзях Уфа паступова ператвараецца з гораду-крэпасьці ў палітычны і эканамічны цэнтар краю. З [[1708]] году знаходзіцца ў складзе Казанскай губэрні; з [[1728]] цэнтар Уфімскай правінцыі, ваявода якой падпарадкоўваўся непасрэдна Сэнату; з [[1744]] прылічана да Арэнбурскай губэрні; зь сьнежня [[1781]] — цэнтар Уфімскага намесьніцтва, губэрнатарам прызначаны [[Іван Варфаламеевіч Ламб]]. З [[1796]] Уфа ізноў у складзе Арэнбурскай губэрні, з [[1802]] году — губэрнскі горад з рэзыдэнцыяй губэрнатара і губэрнскіх установаў; з [[1865]] — цэнтар Уфімскай губэрні. З чэрвеня [[1922]] Уфа — сталіца [[БАССР]].

Прамысловае разьвіцьцё Ўфы пачалося ў XIX стагодзьдзі. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў горадзе мелася больш дзясятка гарбарняў і некалькі прыстаняў. На лёс гораду вялікі ўплыў аказала адкрыцьцё ў 1870 годзе рэгулярнага суднаходзтва па рацэ Белай і будаўніцтва [[Самара-Залатавустаўская чыгунка|Самара-Залатавустаўскай]] (цяпер [[Куйбышаўская чыгунка|Куйбышаўскай]]) чыгункі (1888—1892 гг.). У горадзе зьявіліся паравыя млыны, тартакі (лесапільныя заводы), чыгуначныя і суднарамонтныя майстэрні. У канцы XIX стагодзьдзя ва Ўфе дзейнічала каля 30 фабрык і заводаў: па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны, дрэваапрацовачныя, сылікатныя, таксама чыгуначныя і суднарамонтныя майстэрні, гарбарныя. Значнае месца займаў гандаль хлебам і мясам.

У [[1922]] годзе Ўфа была абвешчаная сталіцай Башкірскай АССР. У гады першай пяцігодкі будуецца маторабудаўнічы завод і [[ЦЭЦ]], а з адкрыцьцём у [[1939]] годзе башкірскай нафты вырас [[Уфімскі нафтаперапрацоўчы завод]].
Канец 20—30-х гг. XX стагодзьдзя характарызуецца хуткім разьвіцьцём гораду. Валавая прадукцыя прамысловасьці павялічылася тады ў 16 разоў. Уступілі ў лад Уфімскі прамысловы камбінат (Уфімская запалкавая фабрыка і фанэрная фабрыка, лесапільны, дубільна-экстрактны завод), прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасьці.
У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ва Ўфу былі эвакуяваныя дзясяткі прамысловых прадпрыемстваў, шматлікія ўстановы, шэраг навукова-дасьледчых інстытутаў (напрыклад, у 1942 годзе ва Ўфу з Рыбінска быў эвакуяваны Ўфімскі дзяржаўны авіяцыйны тэхнічны ўнівэрсытэт).
Уфа пасьляваенных гадоў — гэта цэнтар засваеньня нафтавых багацьцяў Башкірыі. Зьявіўся яшчэ адзін нафтаперапрацоўчы завод — Нова-Ўфімскі. Сьледам, з розьніцай у некалькі гадоў, запрацаваў трэці нафтаперапрацоўчы завод. Гэтыя тры заводы ператварылі Ўфу ў найбуйнейшы цэнтар нафтаперапрацоўкі. Побач з тым у горадзе разьвіваецца [[хімічная прамысловасьць]], [[машынабудаваньне]].

== Адміністрацыйнны падзел ==
Ва Ўфе маецца 7 адміністрацыйных раёнаў:
* Дзёмскі
* Калінінскі
* Кіраўскі
* Ленінскі
* Кастрычніцкі
* Арджанікідзаўскі
* Савецкі

Найбуйнейшыя «нефармальныя» раёны і мікрараёны:
* Чарнікоўка
* Сіпайлава
* Ніжагародка
* Зялёны Гай
* Шакша
* Інорс
* Затон

== Насельніцтва ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=2 | Гады !! rowspan=2|Колькасьць насельніцтва (чалавек) !! colspan=3 | у тым ліку
|-
! Башкіры !! Расейцы !! Татары
|-
| Сярэдзіна XVII стагодзьдзя || align=right | 700—800 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1718]] || align=right | 5,600|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1811]] || align=right | 9,200|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1840]] || align=right | 16,500|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1865]] || align=right | 20,100|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1879]] || align=right | 23,200|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1886]] || align=right | 27,000|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1897]] || align=right | 49,300|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1913]] || align=right | 100,700|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1916]] || align=right | 112,700|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1920]] || align=right | 92,800|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1923]] || align=right | 85,300|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1926]] || align=right | 98,500 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1939]] || align=right | 250,000 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1959]] || align=right | 546,900 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1970]] || align=right | 770,900 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1979]] || align=right | 976,858|| align=right | 92,678 || align=right | 568,504 || align=right  | 240,881
|-
| [[1989]] || align=right | 1,079,765 || align=right | 122,026 || align=right | 585,337 || align=right | 291,190
|-
| [[2000]] || align=right | 1,088,000&lt;ref&gt;Уфа // {{Літаратура/БелЭн|16к}} С. 287&lt;/ref&gt;|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[2002]] || align=right | 1,049,479 || align=right | 154,928 || align=right | 530,136 || align=right | 294,399
|}

== Адукацыя ==
Першай навучальнай установай, якая навучала па праграме вышэйшай адукацыі, быў Уфімскі настаўніцкі інстытут, арганізаваны ў 1918 годзе. У 1920 годзе ён быў ператвораны ў Інстытут народнай адукацыі, затым — у Пэдагагічны інстытут, у 1957 годзе — у БДУ. У цяперашні час г. Уфа і Рэспубліка Башкартастан падрыхтоўвае спэцыялістаў з вышэйшай адукацыяй у 11 самастойных дзяржаўных ВНУ па 169 кірунках і спэцыяльнасьцях. Агульны кантынгент студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў складае больш за 50 тысячаў чалавек. Падрыхтоўка спэцыялістаў сярэдняга зьвяну зьдзяйсьняецца ў 76 сярэдніх спэцыяльных навучальных установах па 109 кірунках. Падрыхтоўку навукова-пэдагагічных кадраў зьдзяйсьняюць 11 асьпірантураў вышэйшых навучальных установаў.

=== Вышэйшыя навучальныя ўстановы ===

Дзяржаўныя ВНУ:'''
* [[Башкірскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] (БДУ)
* [[Уфімскі дзяржаўны нафтавы тэхнічны ўнівэрсытэт]] (УДНТУ)
* [[Уфімскі дзяржаўны авіяцыйны тэхнічны ўнівэрсытэт]] (УДАТУ)
* [[Башкірскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт]] (БДМУ)
* [[Башкірскі дзяржаўны аграрны ўнівэрсытэт]] (БДАУ)
* [[Башкірскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт]] (БДПУ)
* [[Уфімскі юрыдычны інстытут Міністэрства ўнутраных справаў Расейскай Фэдэрацыі]] (УЮІ МУС РФ)
* [[Уфімскае вышэйшае вайсковае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў]] (УВВАВЛ)
* [[Башкірская акадэмія дзяржаўнай службы і кіраваньня пры Прэзыдэнце Рэспублікі Башкартастан]] (БАДСК)
* [[Уфімская дзяржаўная акадэмія эканомікі і сэрвісу]]
* [[Уфімская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]

'''Філіялы дзяржаўных ВНУ:'''
* Філіял Усерасейскага завочнага фінансава-эканамічнага інстытуту ў г. Уфе
* Уфімскі філіял Расейскага дзяржаўнага сацыяльнага ўнівэрсытэту
* Філіял Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту эканомікі, статыстыкі і інфарматыкі
* Башкірскі Філіял Акадэміі працы і сацыяльных адносін
* Уфімскі (інстытут) філіял Расейскага дзяржаўнага гандлёва-эканамічнага ўнівэрсытэт
* Башкірскі каапэратыўны інстытут (філіял) Маскоўскага ўнівэрсытэту спажывецкай каапэрацыі
* Уфімскі філіял Арэнбурскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
* Уфімскі філіял Чалябінскай дзяржаўнай акадэміі культуры і мастацтваў
* Уфімскі філіял Уральскай дзяржаўнай акадэміі фізычнай культуры
* Філіял Маскоўскага дзяржаўнага адкрытага пэдагагічнага ўнівэрсытэту ім. М. А. Шолахава ў г. Уфе
* Уфімскі філіял Уральскай дзяржаўнай юрыдычнай акадэміі
* Філіял Самарскай дзяржаўнай акадэміі шляхоў зносінаў у г. Уфе
* Філіял Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту камэрцыі

'''Недзяржаўныя ВНУ:'''
* Усходні інстытут эканомікі, гуманітарных навук, кіраваньня і права (Арганізацыйна-прававая форма: недзяржаўная ВНУ)
* Уфімскі інстытут камэрцыі і права (Арганізацыйна-прававая форма: недзяржаўная ВНУ)

'''Філіялы недзяржаўных ВНУ:'''
* Уфімскі філіял Сталічнага гуманітарнага інстытуту
* Уфімскі філіял інстытуту эканамічных пераўтварэньняў і кіраваньня рынкам г. Масквы
* Уфімскі філіял Сучаснай гуманітарнай акадэміі

== Транспарт ==
Уфа — буйны транспартны вузел: чыгуначныя, трубаправодныя, аўтамабільныя магістралі, паветраныя і рачныя шляхі злучаюць сталіцу Башкартастана зь іншымі рэгіёнамі Расеі.

Суднаходная рака Белая з сваім прытокам Уфой перасякаецца тут з [[Транссіб|Транссыбірскай магістральлю]]. Аўтамабільныя дарогі злучаюць горад з [[Масква|Масквой]], [[Чалябінск]]ам, [[Казань]]ню, [[Самара]]й і [[Арэнбург]]ам. Па паўднёвай ускраіне гораду праходзіць фэдэральная аўтадарога М5 «Урал».

Сувязь з раёнамі Рэспублікі Башкартастан і найбліжэйшымі суседзямі падтрымліваецца аўтобуснымі зносінамі з Паўднёвага і Паўночнага аўтавакзалаў. З 1938 г. у горадзе Ўфе дзейнічаюць рэгулярныя авіялініі. Чыгуначныя магістралі, якія праходзяць праз горад Уфа, забясьпечваюць сувязь заходніх і цэнтральных раёнаў Расеі з [[Урал]]ам і [[Сыбір]]ру.

Трубаправодны транспарт зьдзяйсьняе перапампоўку іх транзытных плыняў па тэрыторыі Рэспублікі, тым самым, захоўваючы адзінства транспартнай сыстэмы Рэспублікі Башкартастан і Расейскай Фэдэрацыі.

У якасьці гарадзкога транспарту працуюць аўтобусы, тралейбусы і [[Уфімскі трамвай|трамваі]]. Будаўніцтва мэтро замарожана.

Непадалёк ад Уфы стаіць [[Міжнародны аэрапорт Уфа]].

== Прамысловасьць ==
* ААТ «[[Уфімскае маторабудаўнічае вытворчае аб’яднаньне]]»
* Уфімскі завод эластамэрных матэрыялаў, вырабаў і канструкцыяў
* ФДУП Уфімскае прыборабудаўнічае вытворчае аб’яднаньне
* «Гідраўліка»
* Уфімскі вітамінавы завод
* Уфімскі цеплавозарамонтны завод
* Канцэрн «БЭТО» — Башкірскае электратэхнічнае аб’яднаньне
* ФДУП Уфімскае агрэгатна-вытворчае аб’яднаньне
* Завод чарцёжных прыбораў
* Уфімскі завод апаратнай сувязі
* Прамсувязь
* Завод «Электрон»
* Уфімскі завод «Сынтэзсьпірт» — УЗСС
* Лікёра-гарэлкавы завод
* Кандытарская фабрыка «Харрыс-Кондзі»
* Папяровы камбінат
* Швейная фабрыка «8 марта»
* Трыкатажная фабрыка
* Электралямпавы завод

== Культура ==
[[Файл:Theater.jpg|значак|Дом культуры «Нафтавік»]]

Першая друкарня ў Уфе адкрылася ў 1801 годзе для канцылярскіх патрэбаў (Віталь Паўлаў, часопіс «Урал», №2, 2003 г. [http://magazines.russ.ru/ural/2003/2/pavl.html]).

У Уфе працуюць ня менш шасьці тэатраў: Дзяржаўны тэатар опэры і балета, Башкірскі акадэмічны тэатар драмы, моладзевы і лялечны тэатры, татарскі тэатар «Нур» і Рускі акадэмічны тэатар драмы Башкартастана.

У горадзе маецца каля 15 музэяў, сярод іх нацыянальны музэй, музэй баявой славы, музэй археалёгіі і этнаграфіі, музэй геалёгіі і карысных выкапняў, музэй лесу. Адчынены для наведвальнікаў мэмарыяльныя хаты-музэі: З. Т. Аксакава, У. І. Леніна, М. Гафуры, А. Э. Цюлькіна, Ш. Худайбердзіна.

У 1918 г. у Ўфе працаваў вядомы чэскі пісьменьнік [[Яраслаў Гашак]]. Тут ён выдаваў газэты «Наш шлях», «Чырвоная Эўропа», напісаў сэрыю апавяданьняў і фэльетонаў («Зь дзёньніка ўфімскага буржуа», «Уфімскі Іван Іванавіч», «Аб уфімскім разбойніку, крамніку Булакуліне», «Правялебны ўладар Андрэй», «Два стрэлы»).

У 1939 годзе быў заснаваны [[Ансамбаль народнага танца імя Файзі Гаскарава]].

== Асобы ==
* [[Сяргей Аксакаў]] (1791—1859) — пісьменьнік-клясык, мэмуарыст, тэатральны й літаратурны крытык, журналіст
* [[Мікалай Гурвіч]] (1828—1914) — лекар, эканаміст, гісторык, этнограф, географ, адзін зь першых прафэсійных статыстыкаў [[Башкартастан|Башкірыі]]
* [[Аляксандар Ключароў]] — уфімскі губэрнатар (1905—1911), рэдактар «Уфімскага краю»
* [[Мустай Карым]] (1919—2005) — башкірскі паэт і пісьменьнік
* [[Міхаіл Несьцераў]] (1862—1942) — жывапісец, чалец [[таварыства перасовачных мастацкіх выставаў|перасоўнікаў]]
* [[Рудольф Нурыеў]] (1938—1993) — танцоўшчык, харэограф, пастаноўшчык балетаў
* [[Пётар Талстой]] — галосны павятовага земскага сходу, рэдактар «Уфімскага весьніка» й «Весьніка Уфы»
* [[Зэмфіра Рамазанава]] (н. 1976) — сьпявачка, паэтка, лідэр музычнага гурту «Zемфира»
* [[Юры Шаўчук]] (н. 1957) — сьпявак, паэт і [[прадусар]], лідэр музычнага гурту [[ДДТ (рок-гурт)|ДДТ]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20160318143611/http://www.ufacity.info/ Афіцыйны сайт адміністрацыі г. Уфы]
* [https://web.archive.org/web/20061004074730/http://ufainfo.ru/ Даведнік «Жоўтыя старонкі» — Уфа]
* [https://web.archive.org/web/20061004041735/http://bashsite.ru/ Каталёг сайтаў Ўфы і Башкірыі]
* [https://web.archive.org/web/20060904173936/http://www.gorodufa.ru/fot/history_ufa.htm Гісторыя горада Уфы]
* [https://web.archive.org/web/20170727152944/http://ufa.urlik.com/ Спасылкі горада Уфы]
* [http://bestufalinks.narod.ru Лепшыя уфімскія спасылкі]
* [https://web.archive.org/web/20150801022319/http://02mail.ru/ Уфімская гарадзкая пошта]

{{Башкартастан}}

[[Катэгорыя:Уфа| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Башкартастану]]</text>
      <sha1>s7e5fj5b0hzgd8al6mz4ghw3gnx4lvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слуцкі збройны чын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13691</id>
    <revision>
      <id>2699202</id>
      <parentid>2676240</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45377" sha1="0l8d7hkbxuhudkpp0i5s9mvky37or16" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Узброены канфлікт
|Назва           = Слуцкі збройны чын
|Лацінка         = Słucki zbrojny čyn
|Вайна           = Абарона незалежнасьці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ад [[Савецкая Расея (1917—1922)|Савецкай Расеі]]
|Выява           =
|Подпіс да выявы =
|Дата            = 26 лістапада — 31 сьнежня 1920
|Месца           = [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкі павет]]
|Вынік           = Параза і здушэньне
|Войска1         = {{Сьцягафікацыя|БНР}}
|Войска2         = {{Сьцягафікацыя|РСФСР|1918}}
|Камандуючы1     =
|Камандуючы2     =
|Колькасьць1     = {{Сьцяг|БНР}}[[File:Sluck Flag 1920.jpg|20px]] [[1-я Слуцкая брыгада стралкоў]]
* каля 4000 чалавек
|Колькасьць2     = {{Сьцяг|РСФСР|1918}} [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоная армія]]
|Страты1         =
|Страты2         =
|Дадаткі         =
}}
[[Файл:Paustancy atamana Lukasha Siamienika Vialikaie Stachava Belarus 1919.jpg|thumb|Паўстанцы атамана Лукаша Сяменіка (у цэнтры). Па правую руку ад яго — Юрка Моніч. За ім — Васіль Муха. Вёска Вялікае Стахава, 1919 г.]]

'''Слуцкі збройны чын''' або '''Слуцкі фронт Беларускай Народнай Рэспублікі'''&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка]] [https://www.svaboda.org/a/slucak-ci-slutsk/30640129.html SŁUCAK. Ці Slutsk? Беларуская лацінка, трансьліт і рэпутацыя слаўнага гораду], [[Радыё Свабода]], 28 траўня 2020 г.&lt;/ref&gt;, таксама '''Беларуска-савецкая вайна'''&lt;ref&gt;[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32695573.html «Гісторыя на Свабодзе». Калі і як БНР цэлы месяц вяла вайну супраць Савецкай Расеі], [[Радыё Свабода]], 22 лістапада 2023 г.&lt;/ref&gt; — спроба ўзброенай абароны незалежнасьці [[Беларусь|Беларусі]] ў раёне [[Слуцак|Слуцку]] ў лістападзе і сьнежні 1920 году. Прыкладна месяц беларускія вайсковыя аддзелы, сфармаваныя пераважна зь мясцовых сялянаў, трымалі ўладу [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 15 валасьцях&lt;ref name=&quot;Sidarevic-1993&quot;&gt;[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Дзе ў Беларусі былі арганізаваныя паўстанні супраць камуністаў? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 65.&lt;/ref&gt; і чынілі супраціў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім]] войскам&lt;ref name=&quot;Surmac-1993&quot;&gt;[[Ганна Сурмач|Сурмач Г.]] Што такое Слуцкі збройны чын? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 66.&lt;/ref&gt;.

== Мэты і прычыны паўстаньня ==
'''Мэты''': непадзельная Беларусь у [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|сваіх этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], а таксама незалежнасьць ад [[Польшча|Польшчы]] і [[Расея|Расеі]].

'''Прычыны''':
* Падзеленасьць Беларусі паміж Польшчай і Расеяй паводле варункаў [[Рыская дамова (1920)|прэлімінарнага міру ў Рызе]], складзенага паміж Польшчай, Расеяй і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]. Прадстаўнікоў ад Беларусі на тых перамовах не было, таму ніхто не лічыўся з інтарэсамі беларусаў.
* Мяжа якраз праходзіла лініяй Кіевічы — рака [[Лань (рака)|Лань]] такім спосабам, што Слуцак знаходзіўся ў нэўтральнай зоне, разьмешчанай уздоўж гэтай лініі.
* Палітыка «[[ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]», якую праводзіла Расея.

== Перадгісторыя ==

=== Рыская дамова ===
[[Файл:Rzeczpospolita 1938.svg|міні|220пкс|Граніца паміж Польшчай і СССР згодна з Рыскай дамовай]]
Паводле [[Рыская дамова (1920)|Рыскай дамовы]], падпісанай 12 кастрычніка 1920 году паміж [[Польшча]]й, [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], усталёўваліся новыя дзяржаўныя межы, якія дзялілі [[Беларусь]] і [[Украіна|Ўкраіну]] на дзьве часткі. Беларуская дэлегацыя ўвогуле не была запрошаная на перамовы — ані ад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], ані ад марыянэткавай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]]. Кіраўнік савецкай дэлегацыі А. Ёфэ, увогуле, прапаноўваў саступіць Польшчы ўсю тэрыторыю тагачаснай БССР (да Бярэзіны) наўзамен на тэрытарыяльныя саступкі ва Ўкраіне, аднак польскі бок не прыняў гэтую прапанову.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090813161201/http://jivebelarus.net/history/new-history/slutsk-history-turn.html А. Грыцкевіч. Слуцкае паўстанне. На крутым павароце гісторыі]&lt;/ref&gt;

Водле дамовы, дэмаркацыйная лінія [[Кіевічы]] — [[Лань (рака)|Лань]] ішла такім чынам, што раён вакол [[Слуцак|Слуцку]] на пэўны час апынуўся ў нэўтральнай зоне перад тым, каб быць занятым [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай арміяй]].

=== Нацыянальны рух на Случчыне ===
Асноўнай рухаючай сілай Слуцкага збройнага чыну сталася сялянства, якое супраціўлялася савецкай палітыцы [[ваенны камунізм|ваеннага камунізму]] і падтрымлівала ідэю незалежнасьці Беларусі, абвешчанай 25 сакавіка 1918 году. Збройны чын узначалілі прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі і шляхты.

Слуцак быў важным рэгіянальным цэнтрам нацыянальнага руху. У 1918 годзе ў горадзе быў утвораны [[Беларускі нацыянальны камітэт (Слуцак)|Беларускі Нацыянальны Камітэт]] на чале з [[Павал Жаўрыд|Паўлам Жаўрыдам]].

=== Савецка-польская вайна і Слуцак ===
Падчас [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны 1919—1920 гг.]] Случчына некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі ад палякаў да [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Нарэшце, 11 кастрычніка 1920 году горад апынуўся пад кантролем палякаў.

Інфармацыя пра падзел Беларусі паміж Польшчай і бальшавікамі выклікала хвалю абурэньня ў беларускім грамадзтве. Непасрэдна пасьля ўсталяваньня польскай улады ў горадзе аднаўляе сваю дзейнасьць Беларускі Нацыянальны Камітэт. Пачынаюць стварацца аддзелы беларускай самаабароны. Ствараецца міліцэйскі корпус з 500 чалавек.

Польскія вайскоўцы, якія рыхтаваліся да зыходу, не перашкаджалі стварэньню беларускіх аддзелаў. Многія зь іх былі беларусамі і спачувалі самаабароне.

Сярод беларускага кіраўніцтва не было адзінства што да стратэгіі дзеяў. Існавала фракцыя прыхільнікаў супрацоўніцтва з палякамі. Зь іншага боку, некаторыя дзеячы выступалі за спробы перамоваў з бальшавікамі. Праз гэтыя супярэчаньні было згублена шмат часу. Толькі ў лістападзе 1920 году польская адміністрацыя перадала ўладу Беларускаму камітэту. У навакольных вёсках былі праведзеныя выбары мясцовых камітэтаў.

Мясцовыя прадстаўнікі беларускіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, асноўных прыхільнікаў ідэі незалежнасьці Беларусі, прапанавалі склікаць Зьезд, каб пацьвердзіць уладу Беларускай Народнай Рэспублікі на тэрыторыі Случчыны. Былі запрошаныя дэлегаты ад кожнай воласьці (па 5) і мясцовых беларускіх арганізацыяў (па 1).

== Зьезд Случчыны ==
14 лістапада 1920 году ў доме [[Эдвард Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://bchd.info/index.php?newsid=5882|загаловак=Віншуем з днём Герояў - з 91-й гадавінай Слуцкага збройнага чыну!}}&lt;/ref&gt;, які знаходзіўся побач са [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіяй]],&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://govorim.by/minskaya-oblast/slutsk/stati-o-slutske/31597-sluchchyna-u-malyunkah-napaleona-ordy.html|загаловак=Случчына у малюнках Напалеона Орды|аўтар=Ігар Ціткоўскі|выданьне=Інфа-Кур’ер}}&lt;/ref&gt; пачаў працу Зьезд Случчыны. У яго складзе былі 107 дэлегатаў з навакольля Слуцку, а таксама некалькі прадстаўнікоў арміі генэрала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіч]]а.

Урад Беларускай Народнай Рэспублікі прызначыў [[Павал Жаўрыд|Паўла Жаўрыда]] сваім камісарам на Случчыне.

На Зьезьдзе была абраная [[Рада Случчыны]], у склад якой увайшлі [[Уладзімер Пракулевіч|Ўладзімер Пракулевіч]] (старшыня), [[Васіль Русак]], [[Павал Жаўрыд]] і яшчэ 15 асобаў. Яе задачамі была арганізацыя грамадзянскага кіраваньня на Случчыне, а таксама арганізацыя абароны краю.

Зьезд прыняў рэзалюцыю, якая абвяшчала ўладу Беларускай Народнай Рэспублікі ў Слуцку і навакольлях, і выказаў пратэст супраць бальшавіцкай акупацыі:

&lt;blockquote&gt;''Першы Беларускі Зьезд Случчыны, скліканы ў лічбе 107 дэлегатаў, вітае Раду Беларускай Народнай Рэспублікі і сьведчыць, што ўсе свае сілы аддасьць на адбудову Сваёй Бацькаўшчыны.''
&lt;br /&gt;
''Зьезд катэгорычна пратэстуе проці акупацыі родных зямель чужацкімі наездамі і проці самазванай Савецкай улады, як урад Кнорына і іншыя, якія паўтвараліся на Беларусі. Бацькаўшчына наша зруйнавана чужынцамі, якія нішчаць яе і да гэтуль, і мы, аддаючы справе адбудованьня нашай Бацькаўшчыны ўсе нашы сілы і жыцьця, зьвертаемся да ўсяго сьвету і Саюзу Народаў аб дапамозе ў стварэньні нашай вайсковай сілы…''
&lt;br /&gt;
''Няхай жыве вольная, незалежная, дэмакратычная Беларуская Народная Рэспубліка ў яе этнографічных граніцах!''&lt;/blockquote&gt;

Зьезд праходзіў 2 дні, і за гэты час удзельнікі паказалі адзінагалоснасьць у прыняцьці рашэньняў, чаго да гэтага ня бачылі ні на адным зьезьдзе. Празь некалькі дзён была зацьверджаная дэклярацыя Рады Случчыны, у якой яна абавязвалася «цьвёрда стаяць за незалежнасьць і свабоду роднае Беларусі і бараніць інтарэсы сялянства ад насільляў з боку чужаземных захватчыкаў…» Была аб’яўлена мабілізацыя ў міліцыю, па мястэчках і вёсках пачалі ўтварацца нацыянальныя камітэты ў падтрымку Рады.

== Вайсковая падрыхтоўка ==
[[Файл:Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|міні|300пкс|Сьцяг Першага Слуцкага палка. Вільня, 1921. [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]], невядомая, штабс-капітан [[Антон Борык]]]]
Вайсковае камандаваньне было перададзенае тройцы на чале з [[Павал Жаўрыд|Паўлам Жаўрыдам]]. Рада абвясьціла агульную мабілізацыю і працягнула стварэньне вайсковых аддзелаў. Было мабілізавана каля 4000 чалавек (па некаторых зьвестках 10 000) на чале з [[Павал Чайка|Паўлам Чайкам]]. Рада сфармавала два палкі: [[Першы Слуцкі полк]] пад кіраваньнем падпалкоўніка [[Павал Чайка|Паўла Чайкі]] і [[Другі Грозаўскі полк]] на чале з капітанам [[Лукаш Семянюк|Лукашам Семянюком]]. Гэтыя два палкі ўтварылі ''Слуцкую брыгаду'' пад камандаваньнем [[Антон Сокал-Кутылоўскі|Антона Сокала-Кутылоўскага]]. Камандаваньне войскамі было разьмешчанае ў [[Семежаў|Семежаве]] праз наступаючыя бальшавіцкія армія.

Слуцкі збройны чын быў актыўна падтрыманы беларускімі незалежнікамі па ўсёй краіне, значная частка якой была тады акупаваная [[Польшча]]й.

З [[Горадня|Горадні]] даслалі [[Сьцяг Першага Слуцкага Палка|сьцяг]] з [[Пагоня]]й і дэвізам «''Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына''». Вайсковая Рада БНР, якая выконвала функцыі міністэрства абароны, даслала ў Слуцак вайсковых спэцыялістаў. Хутка пры Слуцкай брыгадзе быў добра арганізаваны вайсковы шпіталь і суд.

Слуцкая Рада мела шчыльныя кантакты з арміяй [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіч]]а і плянавала каардынаваць дзеяньні зь ёй.

21 лістапада Рада Случчыны зрабіла новую дэклярацыю:

&lt;blockquote&gt;''У момант самаазначэньня ўсіх народаў і змаганьня іх за сваю самастойнасьць і свабоду Беларуская Рада Случчыны выконвае волю сялянства, паслаўшага яе і даверыўшага ёй абарону незалежнасьці нашае бацькаўшчыны Беларусі, заяўляе ўсяму сьвету аб дамаганьнях-намерах беларускага сялянства аб тым, што Беларусь павінна быць вольнай незалежнай рэспублікай у яе этнаграфічных межах.''
&lt;br /&gt;
''Абвяшчаючы аб гэтым і, зьяўляючыся выразіцелкай волі народу, Слуцкая Рада дэкляруе цьвёрда стаяць за незалежнасьць роднай Беларусі і бараніць інтарэсы сялянства ад гвалту збоку чужаземных захопнікаў і ў выпадку патрэбы, нават, сілаю аружжа, нягледзячы на колькасную перавагу ворага, думаючы, што наша справа — справа праўдзівая, а праўда заўсёды закрасуе.''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121127083357/http://tbm-vileyka.iatp.by/dalej/sluck.shtml Вялейская арганізацыя ТБМ: Слуцкі збройны чын]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Бальшавікі ўжо падыходзілі да [[Асіпавічы|Асіпавічаў]] і [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]. Рада загадала ўсім вайсковым фармаваньням і дабравольцам згрупавацца ля Семежава 24 лістапада. У Слуцку прайшла дэманстрацыя.

22 лістапада былі разьмеркаваны камандзірскія пасады і аб’яўлены загадам па Слуцкім палку I Брыгады стральцоў БНР. Камандзірам першага батальёна быў прызначаны падпалкоўнік [[Ахрэм Гаўрыловіч]], другога — капітан [[Антон Сокал-Кутылоўскі]], трэцяга — капітан [[Аляксей Колпак]]. Пасаду начальніка гаспадарчай часьці заняў прапаршчык Кашкарэвіч. Паручнік Кахановіч выконваў абавязкі ад’ютанта. Роты ўзначалілі: 1-ю — паручнік [[Якуб Гузьней]]; 4-ю — [[Аляксандар Савановіч]]; 5-ю — паручнік [[Павал Бранавіцкі]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар         = Ніна Стужынская
|частка        = «ЗЯЛЁНЫ ДУБ»
|загаловак     = [[Беларусь мяцежная (кніга)|Беларусь мяцежная]]. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданьне      = 2-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Наша будучыня
|год           = 2011
|том           = 
|старонкі      = 85
|старонак      = 384
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеі ==
26 лістапада пачаліся баі паміж беларускімі і савецкімі войскамі. 26—27 лістапада 1920 году на адлегласьці 35—49 км адбыліся сутычкі перадавых чырвоных войскаў з паасобнымі атрадамі Слуцкай брыгады.

Слуцкая брыгада зрабіла некалькі пасьпяховых атак побач зь вёскамі [[Капыль]], [[Цімкавічы]] і [[Вызна]]. Супраць беларускіх войскаў білася Омская дывізія бальшавікоў. Па ўсім 100-кілямэтровым фронце [[Капыль]] — [[Цімкавічы]] — [[Вызна]] бальшавікі вымушаны былі адступіць. Беларускія аддзелы мелі вельмі моцную падтрымку з боку мясцовага насельніцтва, але ім бракавала зброі і амуніцыі.

Ішлі баі ля вёсак [[Быстрыцы]], [[Васільчыцы]], [[Верабейчыцы]], [[Дашкава]], [[Васілішкі]], [[Лютавічы]], [[Мацкевічы]], [[Садовічы]], [[Морач]]. Слуцкая брыгада вызваліла некалькі вёсак ад бальшавікоў.

Разгортваўся актыўны антыбальшавіцкі [[партызан (вайна)|партызанскі]] супраціў. Да беларускіх аддзелаў далучалася больш і больш людзей. Слуцкая рада заклікала жаўнераў Чырвонай арміі пераходзіць на беларускі бок. Многа салдатаў так і зрабілі, бо сярод іх было шмат расейскіх сялянаў, якія таксама не падтрымлівалі камуністаў. Бальшавікі былі вымушаныя кінуць супраць беларускага войска аддзелы з [[латышы|латышоў]] і [[кітайцы|кітайцаў]].

Напачатку сьнежня быў затрыманы пасыльны да бальшавікоў. Зь ім быў ліст камандзіра Слуцкага палка [[Павал Чайка|Чайкі]], у якім апісваліся ўсе хібы і справы паўстанцаў. Чайка быў арыштаваны, але ўцёк з-пад варты прадзёршы страху. За гэта 3 сьнежня былі зьнятыя з пасадаў: начальнік выведкі [[Антон Мірановіч (паручнік)|Мірановіч]], яго намесьнік [[Яўген Рэўт]] і камандзір Першай Слуцкай Брыгады [[Анастас Анцыповіч]]. Начальнікам контрвыведкі прызначаны [[Тодар Янушэнка]]. Першым Слуцкім палком стаў камандаваць [[Ахрэм Гаўрыловіч]].

4 сьнежня пачаўся новы наступ [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]]. Беларускія аддзелы ўпарта абараняліся, але вымушаныя былі пакінуць [[Вызна|Вызну]]. Нястачы зброі і набоеў сталася няўдачай у баі пад вёскай [[Ёдчыцы]] 6 сьнежня. Пад ціскам 7 сьнежня беларускія часткі пакінулі [[Семежаў|Семежава]]. [[Рада Случчыны]] і беларускі штаб былі перанесеныя ў [[Подчыцы]], а потым у вёску [[Грыцэвічы (Менская вобласьць)|Грыцэвічы]]. Не хапала амуніцыі, харчаваньня, сярод паўстанцаў пачалася эпідэмія [[тыф]]у.

Случакі перайшлі да партызанскіх дзеяў. Дзякуючы гэтаму 10 сьнежня былі вызвалены ад бальшавікоў вёскі [[Крывасёлкі]] і [[Навасёлкі (Слуцкі раён)|Навасёлкі]], а ўначы на 12 сьнежня вёску [[Старынь]]. У ночы 13 сьнежня беларускія аддзелы адбілі ў бальшавікоў [[Семежаў|Семежава]], дзе захапілі вялікую колькасьць амуніцыі. У гэтай апэрацыі вызначыліся ваяры пад камандай А. Курыловіча.

Але 15 сьнежня дзень паўстанцы былі вымушаныя зноў пакінуць Семежава, а беларускі галоўны штаб быў перанесены ў вёску [[Морач]]. 17 сьнежня Найвышэйшая Рада БНР прызначыла капітана [[Андрэй Якубецкі|А. Якубецкага]] галоўнакамандуючым войскаў Беларускай Народнай Рэспублікі.

У ночы з 17 на 18 сьнежня беларусы перайшлі ў наступ і зноў выбілі бальшавікоў зь [[Семежаў|Семежава]] і [[Вызна|Вызны]]. Але 19 сьнежня саветы зноў захапілі гэтыя мясцовасьці і беларусы адышлі да вёскі [[Смолічы (Капыльскі раён)|Смолічы]]. У канцы сьнежня стала ясна, што Беларускае войска больш ня можа супрацьстаяць чырвонай навале. На нарадзе ў Баранавічах было прынятае рашэньне аб спыненьні ваенных дзеяньняў і адводзе беларускіх аддзелаў на тэрыторыю, занятую палякамі. 28—31 сьнежня 1920 году больш за 1500 беларускіх жаўнераў і афіцэраў перайшлі польска-савецкую мяжу, былі раззброены польскімі ўладамі.

Афіцэраў і стральцоў інтэрніравалі ў [[Беласток]], дзе яны сядзелі да красавіка 1921 году, а потым іх перавезьлі ў Дарагуск пад&lt;!--над?--&gt; Бугам, дзе ўтрымлівалі да канца траўня 1921 году&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =Паўстанцы. | загаловак =Ліст ад беларускіх паўстанцаў 1-ае Слуцкае брыгады стральцоў войск БНР з Беластоцкага канцэнтрацыйнага лагера. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-17.pdf?sequence=18&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Наша думка]] | тып = грамадзка-палітычная і літаратурная тыднёвая газэта | год  =29 красавіка 1921 | том   = | нумар  =17 | старонкі  =6  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =Ванагас. | загаловак =У лагеры інтэрнаваных. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-18.pdf?sequence=19&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Наша думка]] | тып = грамадзка-палітычная і літаратурная тыднёвая газэта | год  =6 траўня 1921 | том   = | нумар  =18 | старонкі  =3  }}&lt;/ref&gt;.

Тых, хто вярнуўся на радзіму, на Случчыну, ГПУ-НКУС спачатку не чапала, бо чакала, што да іх далучацца астатнія ўдзельнікі паўстаньня. Аднак літаральна праз 7—8 месяцаў іх арыштавалі, судзілі і выслалі ў [[Караганда|Караганду]], [[Салаўкі]], на [[Калыма|Калыму]], дзе яны і памерлі.

З афіцэраў так загінулі: падпалкоўнік [[Ахрэм Гаўрыловіч]] і паручык Багушэвіч. Капітан [[Анастас Анцыповіч]] і Самусевіч былі неафіцыйна выданы палякамі бальшавікам і пасьля зьдзекаў і катаваньняў расстраляныя. Паручык Бранявіцкі забіты падасланымі ў Польшчу агентамі НКУС. Паручык [[Нікадзім Кернажыцкі]] і [[Тодар Янушэнка]] арыштаваны НКУС і сасланыя ў Сыбір на цяжкія прымусовыя работы ў 1939 годзе. Прапаршчык Рудзік расстраляны ў 1940 годзе. Сябра Рады, [[Юльян Сасноўскі|Юліян Сасноўскі]], ня вытрымаўшы зьдзекаў з боку польскай адміністрацыі, скончыў жыцьцё самагубствам.

== Вынікі ==
Празь дзеяньні паўстанцаў-случчакоў нават за мяжой даведаліся пра тое, што ў Беларусі ёсьць нездаволеныя несправядлівасьцю і зьдзекамі, прымусам і ґвалтам улады.

== Памяць ==
[[Файл:Mittenwald Luttenseekaserne 1391.jpg|міні|Помнік «Змагарам за волю Беларусі» ў [[Мітэнвальд]]зе, усталяваны беларускай дыяспарай Нямеччыны да 28-годзьдзя паўстаньня]]
15 красавіка 1921 году на старонках віленскай газэты [[Наша думка]] надрукавалі песьню інтэрнаваных 1 Слуцкай Брыгады стральцоў&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = | загаловак =Песьня інтэрнаваных 1 Слуцкай Брыгады стральцоў. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-18.pdf?sequence=19&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Наша думка]] | тып = грамадзка-палітычная і літаратурная тыднёвая газэта | год  =6 траўня 1921 | том   = | нумар  =18 | старонкі  =3  }}&lt;/ref&gt; і верш былога ўдзельніка Слуцкага збройнага чыну «На сьмерць Піліпа Валоцькі» з наступнымі радкамі&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =Дык-Дзеля. | загаловак =На сьмерць Піліпа Валоцькі. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-15.pdf?sequence=16&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Наша думка]] | тып = грамадзка-палітычная і літаратурная тыднёвая газэта | год  =15 красавіка 1921 | том   = | нумар  =15 | старонкі  =3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах. / Ул. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк, А. Гесь. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 322.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|&lt;poem&gt;На той стужцы, [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белай]],
Літары напісаны крывёю
Тут ляжыць сын Беларусі мілай,
Што пайшоў цярнёвай каляёю.&lt;/poem&gt;}}

З 1980-х гадоў 27 лістапада адзначаецца пэўнай часткай беларускага грамадзтва як [[Дзень Герояў]]. Афіцыйная ўлада ігнаруе антыбальшавіцкае паўстаньне, гэтаксама як і ўсё зьвязанае зь [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]].

У 1948 годзе ў нямецкім горадзе [[Мітэнвальд]]зе каля Альпаў беларускімі эмігрантамі быў пастаўлены помнік у гонар Слуцкіх паўстанцаў&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/24787297.html Беларусы замежжа ўшанавалі герояў Слуцкага паўстаньня], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]]&lt;/ref&gt;.

У 1966 годзе чальцы «[[Згуртаваньне беларусаў Канады|Згуртаваньня беларусаў Канады]]» купілі фэрму ў правінцыі [[Антарыё]], пазьней гэтыя мясьціны сталі базай адпачынку, якая атрымала назву Слуцак — у гонар Слуцкага паўстаньня&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20121024235039/http://kurjer.info/2011/11/25/pamyatnye-mesta-v-chest-sluckix-povstancev/ Памятные места в честь слуцких повстанцев]&lt;/ref&gt;.

Напачатку 1990-х гадоў па ініцыятыве [[Беларускі народны фронт|БНФ]] у вёсках [[Грозаў|Грозава]], [[Семежаў|Семежава]] ([[Капыльскі раён]]) і [[Вызна|Чырвоная Слабада]] ([[Салігорскі раён]]) былі ўсталяваны памятныя крыжы ў гонар паўстанцаў. Гэтая месцы выбралі таму, што менавіта з гэтымі месцамі зьвязаны асноўныя падзеі 1920 году. Крыж, які быў усталяваны ў Чырвонай Слабадзе, зьнішчаны вандаламі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Фільмы ===
* ''[[Слуцкі збройны чын (фільм)|Слуцкі збройны чын]]'' — дакумэнтальны, 2008, [[Белсат]], 31 хв.
* «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» — мастацкі, 1995

=== Музыка ===
Да падзеяў Слуцкага збройнага чыну зьвярнуліся ў сваіх песьнях бард [[Андрэй Мельнікаў]] («Слуцкія палкі») і гурт '''[[Dzieciuki]]''' («Случчакі»).

=== Мастацкая літаратура ===
* [[Алесь Пашкевіч|Пашкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20110826010627/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=11556 Пляц Волі. Раман-дакумэнт.] — Менск: «Беллітфонд», 2001. — 416 с.
* [[Васіль Быкаў|Быкаў В.]] На Чорных лядах

== Бібліяграфія ==
* {{артыкул|аўтар =П. Э. | частка = |загаловак = «Аб Слуцкім паўстаньні».|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2451/232090-1922-1.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y|адказны =рэдактар-выдавец  А. Амельяновіч, рэдактар [[Леапольд Родзевіч|Л. Родзевіч]]|выданьне=[[Наша будучыня (газэта)|Наша будучына]]|тып=газэта|месца=[[Вільня ]]|выдавецтва=«Друк» |год=8 сьнежня 1922 |выпуск=|том=|нумар= 1| старонкі= 3|isbn=}}
* {{Артыкул| аўтар =Слуцкі паўстанец. | загаловак =Судзяць Слуцкіх паўстанцаў. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2338/224426-1925-41.pdf?sequence=95&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Грамадзкі голас]] | тып =Газэта | год  =1925, 10 сьнежня | том   = | нумар  =41 (95) | старонкі  =1, 2}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Ізноў паўстаньне на Случчыне. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2338/224426-1926-1.pdf?sequence=97&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Грамадзкі голас]] | тып =Газэта | год  =1926, 1-га студзеня | том   = | нумар  =1 (97) | старонкі  =2}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Ідэалёгія і тактыка «лістападаўцаў». | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2338/224426-1926-2.pdf?sequence=98&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Грамадзкі голас]] | тып =Газэта | год  =1926, 14-га студзеня | том   = | нумар  =2 (98) | старонкі  =2}} 
* {{Артыкул| аўтар =Слуцкі паўстанец.| загаловак =Працэс «Лістападаўцаў». | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2306/219482-1926-8.pdf?sequence=8&amp;isAllowed=y| мова  = | выданьне  =[[Беларускае слова (1926)|Беларускае слова]] | тып =газэта | год  =1926, 31 сакавіка | том   = | нумар  =8  | старонкі  =2}} 
* {{Артыкул| аўтар =Слуцкі паўстанец.| загаловак =Працэс «Лістападаўцаў». | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2306/219482-1926-9.pdf?sequence=9&amp;isAllowed=y| мова  = | выданьне  =[[Беларускае слова (1926)|Беларускае слова]] | тып =газэта | год  =1926, 9 красавіка | том   = | нумар  =9 | старонкі  =2}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Слуцкае Паўстаньне. (XI.1920—XI.1931). | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1931-38.pdf | мова  = | выданьне  =[[Крыніца (газэта)|Беларуская крыніца]] | тып = часопіс | год  = 29 listapada 1931 | том   = | нумар  = 38 | старонкі  = 1 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = Дзяржаўным шляхам. (З нагоды 15-х угодкаў Слуцкага Паўстаньня). | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Zolak.pdf.zip/1935-001.mab.pdf | мова  = | выданьне  =[[Золак (часопіс)|Золак]] | тып = орган маладой беларускай сацыялістычнай думкі  | год  = 1935, сьнежань | том   = | нумар  = 1 (6) | старонкі  = 7—10 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = Голас б. Старшыні Зьезду Случчыны аб Слуцкім Паўстаньні. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Zolak.pdf.zip/1936-001.mab.pdf | мова  = | выданьне  =[[Золак (часопіс)|Золак]] | тып = орган маладой беларускай сацыялістычнай думкі  | год  = 1936, чэрвень | том   = | нумар  = 1 (7) | старонкі  = 14—15 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Макар Краўцоў|Краўцоў Макар]]. | загаловак = У дні Слуцкага Паўстаньня. | спасылка  = https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2523/234780-1936-17.pdf?sequence=105&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Родны край (1933)|Родны край]] | тып =часопіс | год  = 1936, 29 лістапада| том   = | нумар  = 17 (105)| старонкі  = 3 | issn  = }}

== Глядзіце таксама ==
* [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}
* Беларусь мяцежная: з гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву: 20-я гг. ХХ ст. / [[Ніна Стужынская|Н. Стужынская.]] — Вільня: 2000. — 256 с. [http://belwl.org/usr/templates/files/slutskae_paustanne.pdf]{{Недаступная спасылка|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)}}
* {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах |арыгінал = |спасылка =https://files.knihi.com/Knihi/belhistory.eu/Slucki_zbrojny_chyn_1920_u_dakumentach_i_uspaminach.pdf |адказны =Укладаньне, падрыхтоўка тэкстаў, ілюстрацыяў, заўвагі й камэнтары, паказальнікі: [[Аляксандра Гесь]], [[Уладзімер Ляхоўскі]], [[Уладзімер Міхнюк]]  |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мэдысонт]] |год =2006 |том = |старонкі = |старонак =400 |сэрыя =Бібліятэка часопіса «Беларускі гістарычны агляд» |isbn =985-6530-37-7 |наклад =200 }} 
* [[Уладзімер Пракулевіч|Прокулевич В. М.]] Слуцкое восстание (ноябрь — декабрь 1920 г.) // Неман. № 4, 1996.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.zianonpazniak.de/publications/articles/slutskheroes2.htm Зянон Пазьняк: Слуцкі збройны чын — наш гераічны прыклад]
* [https://web.archive.org/web/20111118130329/http://www.torrent.by/topic/218/ Фільм Слуцкі Збройны Чын, Белсат]
* [https://web.archive.org/web/20111118131812/http://www.torrent.by/topic/232/ Фільм «На чорных лядах»]
* [[Анатоль Грыцкевіч]]. [https://web.archive.org/web/20090813161201/http://jivebelarus.net/history/new-history/slutsk-history-turn.html Слуцкае паўстанне. На крутым павароце гісторыі]

{{Беларуская Народная Рэспубліка ў тэмах}}
{{Расейска-беларускія бітвы}}
{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Слуцкі збройны чын| ]]
[[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Слуцку]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1920 году]]</text>
      <sha1>0l8d7hkbxuhudkpp0i5s9mvky37or16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніва (газэта)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13784</id>
    <revision>
      <id>2699129</id>
      <parentid>2671052</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208911" sha1="c47w9irye78v19ltt8xj1or3ntoxj3g" xml:space="preserve">{{Газэта
|назва        = «Ніва»
|выява        = 
|памер        = 
|тып          = штотыднёвік
|фармат       = А3
|заснавальнік = 
|уладальнік   = 
|выдавец      = Праграмная рада тыднёвіку «Ніва»
|рэдактар     = [[Яўген Вапа]]
|заснаваная   = 1956
|зачыненая    = 
|палітыка     = 
|мова         = [[Беларуская мова|Беларуская]]
|штаб-кватэра = [[Беласток]], [[Падляскае ваяводзтва]]
|наклад       = 2000 ас.
|кошт         = 
|ISSN         = 0546-1960
|сайт         = [http://niva.bialystok.pl/ niva.bialystok.pl]
}}
{{Іншыя значэньні|Ніва}}
'''Ні́ва''' — штотыднёвая [[газэта]], што выдаецца [[Беларусы|беларускай]] меншасьцю ў [[Польшча|Польшчы]].

Газэта была заснаваная ў 1956 годзе ў [[Беласток]]у [[Беларускае Грамадзка-культурнае Таварыства ў Польшчы|Беларускім грамадзка-культурным таварыствам]]. Газэта сталася важным чыньнікам яднаньня беларускага насельніцтва ў раёнах, перададзеных [[Сталін]]ам Польшчы ў 1944 годзе.

Галоўны рэдактар — [[Яўген Вапа]].

== Галоўныя рэдактары ==
* [[Георгі Валкавыцкі]]
* [[Віталь Луба]]
* [[Яўген Мірановіч]]
* [[Яўген Вапа]]

== Заснаваньне ==
У траўні 1955 году [[Юры Валкавыцкі|Г. Валкавыцкі]] быў пераведзены зь «[[Беластоцкая  газэта|Беластоцкае газэты]]» ў [[Беластоцкі ваяводзкі выканаўчы камітэт ПАРП|Выканаўчы камітэт ПАРП]]. Гэта была справа пісара па праваслаўленьню ПАРП Мар’яна Ксёнжы. У Выканаўчым камітэце Г. Валкавыцкага паставілі на аддзел культуры.

{{пачатак цытаты}}
Не пасьпеў я ўвайсьці у курс камітэцкае працы, як атрымаў нязвыклае даручэньне — падрыхтаваць прапанову аб стварэньні беларускае арганізацыі. Адначасова і ўзьнікла ініцыятыўная група. Увайшлі ў яе даваенныя беларускія актывісты. Адзін зь іх ([[Піліп Кізевіч]]) быў нават членам [[Галоўная ўправа ТБШ|Галоўнае ўправы ТБШ]]. Узначаліў групу Аляксей Казёл (у чыноўніцкім жаргоне — '''''эпіскап''''': займаўся ў [[Беластоцкая Ваяводзкая Народная Рада|ВРН]] веравызнаньнямі).
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 10
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

8 і 10 верасьня 1955 году ў газэце «[[Трыбуна народу]]» Ежы Равіч напісаў допісы. У іх Е. Равіч коратка апісаў гісторыю беларусаў Беласточчыны, надзённыя справы. Г. Валкавыцкі восеньню 1955 году дакладваў у бюро выканаўчага камітэту ПАРП аб задуме стварэньня штотыднёвага выданьня на беларускае мове. Гэта ўжо было пасьля пастановы [[бюро ПАРП]] аб стварэньні беларускае грамады на Беласточчыне. У той пастанове было напісана аб «Таварыстве беларускае культуры», якое трэба было стварыць пры Ваяводзкае ўправе [[Таварыства польска-савецкае дружбы]]. Трохі пазьней у першым нарысе статута «Таварыства распаўсюджваньня беларускае культуры й мастацтва» ўжо не было нічога аб сувязі з Таварыствам польска-савецкае дружбы. Работа павінна была чыніцца праз мясцовыя капы (бібліятэкі, клюбы, сьвятліцы і г. д.). Аднак гурткі зьніклі ў зацьверджаным статуце [[БГКТ (Польшча)|Беларускага грамадзка-культурнага таварыства]]. Сам статут пісаў Аляксей Казёл, а Г. Валкавыцкі займаўся агульнымі пытаньнямі дзейнасьці будучага таварыства. Невялікая капа людзей была названая арганізацыйным камітэтам устаноўчага зьезду. Узначаліў яе настаўнік Уладзімер Саўко. Г. Валкавыцкі стаў намесьнікам старшыні і адказным за праваслаўленьне ПАРП. Ён жа меў задачу заснаваньне беларускага тыднёвіка.

Першым заданьнем для Г. Валкавыцкага стала назва газэты:

{{пачатак цытаты}}
Беласточчыне аднак не пашанцавала зь беларускімі выданьнямі. Паспрабуйце, напрыклад, адаптаваць «[[Мужыцкая праўда]]». «Сялянская праўда»? «Вясковая праўда»? Вузка. Хоць і асноўную чытацкую базу разьмясьціў у беластоцкае вёсцы, не завужваў тыднёвіку гарызонт вясковымі рамкамі. Гэта наша адзіная газэта на беларускае мове. Ужо амаль адчуваў дотык працягнутай з гісторыі рукі, таксама «адзінае» віленскае «[[Наша ніва|Нашае нівы]]». Шмат чаго ў нас знойдзецца супольнага — вынік той жа «адзінасьці». Значыць, з загалоўкам справа ясная. Да прастаты й даходлівасьці дадаў мілагучнасьць і падтэкст.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 13
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Першы макет для газэты «Ніва» быў створаны 1 кастрычніка 1955 году, які меў 12 старонак. На ім было:
# Першая старонка: перадавіца, вялікі здымак і сем для падзеяў
# Другая — допіс тыдня, здымкі і дробязі
# Трэцьцяя — допіс, або апісаньне бедаў і патрэбаў уцэлым Польшчы, або Беласточчыны
# Чацьвертая — пытаньні [[ПАРП]], грамадзкія пытаньні і гісторыя зь беларускім ухілам
# Пятая — падзеі з [[БССР]]
# Шостая — вершы і культурныя справы беларускага асяродзьдзя
# Сёмая — тое ж, што й на шостае старонцы
# Восьмая — [[фальклёр]]
# Дзявятая — аповесьць
# Дзясятая — навуковыя ведамасьці зь сельскім ухілам
# Адзінаццатая — лісты ад чытачоў, адказы, новыя кнігі, настаўніцкі куток і спорт
# Дванаццатая — сьмех, гульні, цікаўнасьці.

Асабовы склад газэты «Ніва» падбіраў Г. Валкавыцкі асабіста, але з папярэдняга ўзгадненьня зь беластоцкім выканаўчым камітэтам ПАРП і сваім работадаўцам [[Выдавецкае таварыства Праса|ГП Выдавецкае Таварыства Праса]]{{Заўвага|ZG RSW «Prasa-Ksiazka-Ruch».}}. Ён старанна абыходзіў людзей зь мінулым з [[ТБШ]], або людзей, якія рабілі зь немцамі з 1941 па 1944 гады. Члены ПАРП ня йшлі ў газэту, бо гэта быў бы канец іх росту. Яны аказаліся б навечна са знакам работы ў няпольскае газэце, што б уплывала на іх рост на пасадзе.

Першымі работнікамі «Нівы» сталі: [[Міхась Хмялеўскі]], [[Васіль Баршчэўскі]], Аляксандар Амільяновіч, Язэп Рыбінскі, Мікола Матэйчук і інш.

Недахоп людзей вымусіў Г. Валкавыцкага шукаць «здраднікаў», якія рабілі зь немцамі. Ім стаў Вацлаў Асіповіч, які друкаваўся пад імем '''''Андрэй Сошка''''' ў газэце « [[Новая дарога]]» (гал. рэд. [[Хведар Ільляшэвіч]]). Яе выдавалі немцы ў Беластоку з сакавіка 1942 па 1944 гады. Прыймо на работу Вацлава Асіповіча ў «Ніву» Г. Валкавыцкі ўзгадніў зь Міколам Матэйчуком, які займаўся «праваслаўленьнем» ПАРП у «Ніве». Вацлаў Асіповіч быў прыняты на пасаду '''''паэта'''''. З Орлі ў газэту прыйшла Вера Ляўчук, якая пазьней стала жонкаю Г. Валкавыцкага. Яна была з пачатку паэткаю, а, затым, пасьля замужжа, стала публіцыстам. На пасаду перакладчыкаў узялі Зосю Бусловіч, якая кончыла [[Бельскі ліцэй|ліцэй]] у [[Бельск-Падляскі|Бельску]], а другім — стаў [[Сакрат Яновіч]].

{{пачатак цытаты}}
У час маёй кароткае камітэцкае працы прыйшоў да мяне выпускнік электрычнага тэхнікума (ох, гэтыя электрыкі!) зь незвычайнаю просьбаю: «Хачу выдаваць беларускі навуковы часопіс, дастаньце мне пішучую машынку зь беларускім шрыфтам».&lt;br /&gt;
Зьдзівіў! Прашу шырэй расказаць аб задуме. Аказваецца, часопіс прызначаецца для перакладаў прац польскіх і расейскіх вучоных. А адрасуецца беларускім навукоўцам. Тыраж? Ну, штук пяць, колькі лісткоў адаб’е машынка. Несамавітае! Уражваў Сізіфаў занятак, на які прыгаворвае сябе гэты асілак. Але, бачу, не прабуй нават пераконваць у бясплоднасьці задумы. На кваліфікацыі таксама намякаць нязручна, абразіцца. Далікатна сплавіў. Цяпер з кадравае мітусьні пачаў усплываць абноўлены вобраз волата перакладнае навукі. А што, выпрабуем! Забыў прозьвішча, але хлопец з характэрнымі прыкметамі{{Заўвага|Сакрат Яновіч меў асаблівасьці гутарковае мовы. Ён заікаўся.}}, і вылавілі мы яго з тадышняга (яшчэ невялікага) Беластока без асаблівае цяжкасьці.&lt;br /&gt;
Гэта пра Сакрата Яновіча.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 16
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

1 лютага 1956 году Г. Валкавыцкі быў назначаны галоўным рэдактарам газэты «Ніва», але на справе рабіў галоўным рэдактарам зь 1 студзеня 1956 году.

{{пачатак цытаты}}
Мая маці, даведаўшыя, што я стаў беларускім рэдактарам, не падзяліла маёй радасьці, засмуцілася й сказала:
— На беларускае справе яшчэ ніхто добра ня выйшаў.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 41
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Пісарам [[Гурток ПАРП|гуртка ПАРП]] газэты назначылі Міхася Баравіка, які быў тады заснавальнікам «Беластоцкае газэты», а таксама дырэктарам беластоцкае радыёстанцыі. Перад пачаткам выданьня газэты Г. Валкавыцкага паслалі на вучобу ў варшаўскія газэты: «[[Трыбуна вольнасьці]]», «[[Прыязьнь]]». Іх туды паслаў работадавец: «Праса-Кніга-Рух»{{Заўвага|ZG RSW «Prasa-Ksiazka-Ruch».}}. 13 студзеня 1956 году ў «Беластоцкае газэце» зьявілася аб’ява:

{{пачатак цытаты}}
Неўзабаве ў Беластоку пачне выходзіць часопіс на беларускае мове. Гэта будзе тыднёвік «Ніва». Вельмі хочам дастасаваць часопіс да патрэб беларускага насельніцтва. Таму зьвяртаемся да будучых чытачоў «Нівы» з просьбаю наладзіць з намі як найшырэйшае супрацоўніцтва. Дасылайце карэспандэнцыю й прапановы адносна рэдагаваньня тыднёвіка.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 16
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

11 лютага 1956 году Г. Валкавыцкі зрабіў поўны набор першага выпуску газэты «Ніва». Яго надрукавалі з чыслом 19 лютага 1956 году, а праз тыдзень выйшаў асобны выпуск газэты. Ён быў прысьвечаны ўстаноўчаму зьезду [[БГКТ (Польшча)|Беларускага грамадзка-культурнага таварыства]] ў [[Беласток]]у. Ўдзельнікі зьезду атрымалі газэту «Ніва», які адбываўся ў будынку ваяводзкае ўправы Таварыства польска-савецкае дружбы. Нечакана для сябе Г. Валкавыцкі быў дакладчыкам на зьезьдзе, бо старшыня арганізацыйнага камітэту Аляксей Казёл не захацеў выступаць з-за загаду з ПАРП. Г. Валкавыцкі па загадзе пісара зьезду Мар’яна Ксёнжы высупіў на зьезьдзе. Ноччу шукалі старшыню Беларускага грам.-культ. тав. Ім стаў [[Аляксандар Давідзюк]], які быў цэнзарам. Вёў зьезд [[Піліп Кізевіч]], які не падаў і віду аб змаганьні за ўладу ў БГКТ.

{{пачатак цытаты}}
Зьезд прайшоў на ўздыме. Нават Піліп Кізевіч — сааўтар злашчаснага даклада і ў буры, што ўскалыхнула арганізацыйны камітэт, адчайны завадатар — не падаў і віду, якія страсьці гарэлі ў душы. Вёў зьезд з належнаю годнасьцю й сканцэнтраванасьцю.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 16
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэкая Белавежа (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== Першы выпуск газэты ==
Праз тыдзень пасьля зьезду выпусьцілі газэту «Ніва» (пад чыслом 4 сакавіка 1956 году), якая мела справаздачу аб зьезьдзе, кароткі выдрук дакладу. Надрукавалі там жа асабовы склад Галоўнага праўленьня, прэзыдыюма й сакратарыяту, Галоўнае рэвізыйнае камісіі, пастановы. Яны існавалі да другога зьезду БГКТ. Быў таксама надрукаваны вернападданіцкі зварот да [[Баляслаў Берут|Баляслава Берута]]. У канцы гэтага выпуску «Нівы» пачаў сваю дзейнасьць ''дзядзька Лявон'' (Станіслаў Вагурка), які рабіў у «Ніве» да сваёй сьмерці.

Сваю першую сядзібу газэты «Ніва» мела ў Беластоку ў будынку ваяводзкага камітэту «[[Фронт адзінства народу|Фронту адзінства народа]]» на вуліцы Кілінскага, 7/1. Выбіралі памяшканьне Г. Валкавыцкі разам з Мар’янам Ксёнжам. Г. Валкавыцкі меў беды з асабістым жыльлём, бо быў выгнаны з партыйнае гасьцініцы{{Заўвага|Гасьцініца, якая  належала Польскае аб'яднанае работніцкае партыі.}}. Ён знайшоў прыстанішча на гарэ ў доме, дзе была сядзіба Беларускага грама.-культ. таварыства (вул. Ліпнёвага маніхвэсту, 25).

== Дзейнасьць і водгукі ==
Празь некаторы час савецкія газэты «[[Зьвязда]]», «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкая Беларусія]]» высока ацанілі дзейнасьць «Нівы». 3 сакавіка 1956 году прыйшоў адказ зь «[[БТКСЗ|Беларускага таварыства культурнае сувязі з заграніцаю]]», дзе старшыня БТКСЗ Гаўрыла Верасаў даў згоду пастаяннага таварыства паміж БТКСЗ і «Ніваю». Пачалі пісаць лісты беларускія пісьменьнікі з БССР. [[Ніл Гілевіч]] пісаў верш «На прадвесьні», а [[Пятро Глебка]] наведаў рэдакцыю ў красавіку 1956 году. Пачалі адгукацца асобы з усяе Польшчы, нават з Памор’я. Сярод іх можна назваць: работнік Уладзімер Сасім, селянін Аляксандар Баршчэўскі (сваяк [[Алесь Барскі|А. Барскага]]), студэнт Мікалай Красоўскі, пэнсыянэр Сьцяпан Луневіч, малады Уладзімер Гайдук, перасяленец зь Беларусі Мікола Базылюк (Дварэцкі) і інш. Г. Валкавыцкі спрабаваў зь 1 траўня 1956 году пачаць рабіць «укладку» ў газэту «Ніва», але «Праса» не дала дазволу з-за недахопу паперы. У чэрвені Г. Валкавыцкі і А. Давідзюк былі запрошаныя БТКСЗ у БССР. У сярэдзіне чэрвеня праз [[Берасьце]] ўехалі ў БССР, а ў Берасьці пазнаёміліся з паэтам [[Мікола Засім|Міколам Засімам]]. У Менску Г. Валкавыцкага і А. Давідзюка сустрэлі Гаўрыла Верасаў і яго работнікі. Яны праехаліся па Менску, былі ў [[МТЗ]], Музэі Айчыннае вайны, газэта «Зьвязда» і інш. культурныя ўстановы. Пасьля таго, паехалі ў [[Наваградак|Новы Гарадок]], дзе глядзелі [[Дом-музэй Адама Міцкевіча|Дом-музэй А. Міцкевіча]]. Цікавае, іх павінен быў сустрэць старшыня [[Новагарадоцкі райком КПБ|райкому КПБ]] Павел Жэлезьняковіч, але памыліўся і калі прыехалі Г. Валкавыцкі і А. Давідзюк прыняў іх за беларусаў, а не за гасьцёў з Польшчы. Сустрэліся з [[Рыгор Шырма|Рыгорам Шырмам]]. Далей паехалі ў [[Горадня|Горадню]], дзе сустрэліся зь [[Міхась Васілёк|Міхасём Васільком]] і [[Аляксей Карпюк|Аляксеем Карпюком]]. Потым назад вярнуліся ў Менск, дзе Г. Валкавыцкі і А. Давідзюк сустрэліся ў зь міністрам культуры й асьветы, рэктарам [[БДУ імя Уладзімера Леніна|БДУ ім Ул. Леніна]]. Зь Менску ў Берасьце ляцелі на самалёце, дзе сустрэлі са старшынём [[Берасьцейскі аблвыканком (БССР)|Берасьцейскага аблвыканкому]] Міронам Крыштафовічам. Далей праз Берасьце ў Польшчу.

Першы допіс прозаю [[Сакрат Яновіч]] напісаў у газэту Ніва&lt;ref name=&quot;пачынсяновіча&quot;&gt;Гнілое ў здаровым / Сакрат Яновіч // «[[Ніва (газэта)|Ніва]]», — 1956, — 13 траўня.&lt;/ref&gt;

18 ліпеня 1956 году Марыя Ваганава з [[БТКСЗ]] прыехала ў Беласток. У верасьні 1956 году пачаўся набор вучняў у [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскі ВНУ]] на катэдру беларускага мовазнаўства. Гэта было магчымым толькі зь вялікаю дапамогаю БДУ імя Ул. Леніна. У канцы верасьня 1956 году пасольства БТКСЗ на чале са старшынём Гаўрылам Верасавым і пісьменьнікамі [[Піліп Пестрак|Піліпам Пестраком]] і [[Янка Брыль|Янкам Брылём]]. Былі сустрэчы ў [[Галоўнае праўленьне БГКТ|Галоўным праўленьні БГКТ]], рэдакцыі «Нівы», у [[Гарадок (Польшча)|Гарадку]]. Ў Белавежы на сустрэчах удзельнічала больш за 10 000 чалавек, былі розныя гульні, багатая мастацкая частка. Адначасова ў газэту «Ніва» ішлі лісты з БССР. Даслалі свае вершы [[Генадзь Бураўкін]] і [[Алег Лойка]].

У ПНР адбыўся 8 [[Пленум ЦК ПАРП|сабор (пленум)]] [[ЦК ПАРП]], дзе былі прынятыя пастановы. Газэта «Ніва» патрабавала паслоў на [[Сойм Польшчы|Сойм Польскае народнае рэчыпаспалітае]]. [[ГП БГКТ]] пад рашэньні ЦК ПАРП спрабавала ісьці ў народ, спраўляць пастановы ЦК ПАРП.

25 лістапада 1956 году [[Пленум ГП БГКТ|сабор ГП БГКТ]], дзе пачалі гаварыць аб допісах у «Ніве», але больш цікавіла выступаючых — адносіны ПАРП да [[Народныя меншасьці Польшчы|народных меншасьцяў]] і беларусаў у Польшчы. Ў канцы сабору ГП БГКТ выбралі паслоў да [[Уладзіслаў Гамулка|Ўладзіслава Гамулкі]], якія павінныя былі данесьці беды беларусаў вышэйшае асобы Польшчы. Іх ніхто ў Варшаве не прыняў.

У ГП БГКТ сказалі Г. Валкавыцкаму аб добрым водгуку аб хоры, што быў створаны ў БГКТ. Хор выступіў на партыйнае канфэрэнцыі ПАРП. Г. Валкавыцкаму прапанавалі быць паслом на Сойм Польскае народнае рэчыпаспалітае. Нічога не ўдалося, бо тыя хто прапаноўваў (сакратар Флюг) былі зьнятыя з пасады.

Хор пры БГКТ узначала Людміла Панько.

У народзе пайшлі чуткі аб зборы подпісаў беларусамі аб далучэньні Беласточчыны да БССР. Сакратар ГП БГКТ паехаў у Варшаву для дакладу. Пасьля вяртаньня ў Беласток Аляксей Казёл быў прызнаны вінаватым у «зборы подпісаў». Выканкам ПАРП увесь гнеў направіў на ГП БГКТ. Аляксей Казёл 29 лістапада 1956 году выехаў у Варшаву, дзе выступіў на нарадзе грамадзка-палітычнага актыву. Праз тыдзень у Варшаве беларускі прадстаўнік Пётар Сіповіч (брат а. Часлава) гаварыў аб беларусах Польшчы. Пётар Сіповіч стаў сакратаром Рэвалюцыйнага саюза моладзі. Ён выехаў у Беласток, дзе заняўся крыкамі на саборах ГП БГКТ, але яны нічым не скончыліся. Пётар Сіповіч па-малу прапаў.

Андрэй Сошка з-за бурлівых падзеяў адмовіўся ад работы ў «Ніве» і стаў вартаўніком у шпіталі на Фабрычнае. Сакрат Яновіч пісаў аповеды «Родная глухамань». «Мішкава жаніцьба» стала знакавай для яе пісьменьніка Васіля Баршчэўскага. «Партызаны» Аляксандра Амільяновіча стала пачаткам яго пісьменьніцтва.

У сьнежні 1956 году адбыўся зьезд прадстаўнікоў грамадзка-культурных установаў «беларускіх» і «летувіскіх» паветаў. Культурную дзейнасьць будуць праводзіць сярод беларусаў і летувісаў Беластоцкага ваяводзтва.

У 1957 годзе ЦК ПАРП працягнула дзейнасьць па дапамозе народных меншасьцяў Польшчы: беларусаў, габрэяў, кашубаў, немцаў, чэхаславакаў, украінцаў і інш. У газэтах былі допісы аб беларусах, якія «прыдушаныя» польскімі нацыяналістамі: «Трыбуна вольнасьці» 6.01.1957 Ядвіга Сякерская, «Новая культура» 11.01.1957 Анджэй Мандальян. 1 лютага 1957 году газэта «Вармія й Мазуры» з Ольштыну надрукавала допіс. У ім газэта на словах баролася са сталінцамі, якія заселі ў БГКТ і «Ніве». «Вармія й Мазуры» карысталася словамі польскіх нацыяналістаў: беларускі рух выдуманы і штучны, заснаваны ён загадкавамы сіламі і чужы для насельнікаў Беласточчыны. Г. Валкавыцкі адказаў допісам у «Ніве» пад назваю «Дрэнная рэкамэндацыя» 17.02.1957.

Пасьля падзеяў 1956 году заслон ад захаду ў Польскае народнае рэчыпаспалітае зламаўся. Насельнікі Польшчы маглі выпісваць газэты з Захаду. Газэта «Ніва» змагла выпісаць беларускія газэты з Захаду. У іх Г. Валкавыцкі быў названы зацятым камуністам.

«Ніва» ў 1957 годзе займела дзіцячы куток пад назваю «Малым сябрам», пачаў весьці «Гутаркі аб мове» [[Баляслаў Манкевіч]], зьбіралі народную самадзейнасьць. З дапамогаю паляка Адольфа Кучко ў в. Старое Ляўкова спрабавалі ўгаварыць насельнікаў не адмаўляцца ад навучаньня беларускае мове ў школе. Яны зьвярнуліся аб тым да міністэрства асьветы Польшчы. «Ніва» дамагалася беларускага выдавецтва, гатовіла да друку першы «Беларускі каляндар», пісалі аб дзеячах беларускага руху. Сярод іх быў Зігмунт Бурчак-Абрамовіч (Антон Забель) зь першае тэатральнае трупы [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]]. Газэта «Ніва» '''''адкрыла''''' для БССР ужо забытую дзейнасьць трупы І. Буйніцкага. Дзейсную дапамогу для «Нівы» ў мінулым беларускага руху аказалі публіцыст Леў Мірачыцкі, Алесь Траяноўскі, гісторык літаратуры Сьцяпан Александровіч (у «Ніве» пад імем К. Сваяцкага), колішні ссыльны і вядомы віленскі рэдактар Ян Шутовіч (у «Ніве» пад імем Ян Дубневіч).

Год дзейнасьці БГКТ адзначылі ўрачыста. Аляксей Казёл у сваім дакладзе назваў дасягненьні: шэсьць павятовых аддзелаў, каля 1000 членаў, 57 пачатковых беларускіх школ. У 111 школах беларуская мова як прадмет, 2 агульнаадукацыйныя ліцэі ([[Гайнаўскі ліцэй|Гайнаўка] і [[Бельскі ліцэй|Бельск]]), у Міхалоўскім ліцэі беларуская мова як прадмет. Звыш 15000 чалавек навучаецца беларускае мове. Пры Настаўніцкае завочнае студыі ў Беластоку створаны Аддзел беларускае філялёгіі, а пры Варшаўскім ВНУ — беларуская катэдра. Пры ГП БГКТ робяць:
* [[Беларускі мастацкі калектыў песьні й танца]] (да 9 лютага 1957 году 10 выступаў)
* тэатральны гурток (9 лютага 1957 году першы выступ)
* [[Беларускі выдавецкі камітэт]] (дзейнасьць «на паперы» з-за недахопу паперы)
* Мастацкі калектыў пры [[Варшаўскі аддзел БГКТ|варшаўскім аддзеле БГКТ]] зь лістапада 1956 году

Газэта «Ніва» за год дзейнасьці атрымала 3124 лісты ад людзей.

[[Файл:Ніва газэта Беласток.jpg|міні|Сустрэча ў сядзібе Нівы гасьцей зь [[Менск]]у (зьлева направа): [[Піліп Пестрак]], Вера Ляўчук (нявеста [[Георгі Валкавыцкі|Г. Валкавыцкага]]), [[Янка Брыль]], [[Георгі Валкавыцкі]], Аляксей Казёл. [[ПНР]], [[Беласток]], 1956 год.]]

4 сакавіка 1957 году адбылося пасяджэньне камісіі пры ЦК ПАРП па народных меншасьцях. Такая ж камісія была створанная пры выканкаме Беластоцкага ПАРП. 9—10 сакавіка 1957 году адбыўся ў Кракаве ўстаноўчы зьезд [[Грамадзка-культурнае таварыства чэхаў і славакаў|Грамадзка-культурнага таварыства чэхаў і славакаў]]. 17 сакавіка [[Сакрат Яновіч]] намаўляе ГП БГКТ спыніць гутарку аб культуры беларусаў і заняцца гаспадарчаю дзейнасьцю, а гурткам БГКТ падказваў стварыць Касы сялянскае самапомачы. 24 сакавіка газэта «Ніва» надрукавала першы верш [[Віктар Швед|Віктара Шведа]] «Я беларус». 30 сакавіка ў [[Пунск]]у адбыўся ўстаноўчы зьезд [[Летувіскае грамадзка-культурнае таварыства|Летувіскага грамадзка-культурнага таварыства]]. У той жа дзень у Беластоку адбыўся беларускі літаратурны вечар, які наладзіў [[Беластоцкі гарадзкі гурток БГКТ|гарадзкі гурток БГКТ]]. На ім чыталі творы [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]]. 31 сакавіка пачаў друкавацца ў «Ніве» Мацей Канапацкі. 7 красавіка пачаў выхозіць дадатак для дзяцей пад назваю «Зорка». 29 і 30 красавіка 1957 году адбыўся першы зьезд беларускіх настаўнікаў у Белавежы. 6 траўня 1957 году на памосьце тэатра імя Вянгеркі ў Беластоку выступіў упершыню Беларускі народны калектыў песьні й танца пры БГКТ.

Зь 1 па 7 траўня 1957 году Г. Валкавыцкі з пасольствам [[ГП ТПСД|Галоўнага праўленьня «Таварыства Польска-савецкае дружбы»]] (ГП ТПСД) выехаў у БССР. Пры пасольстве былі Аляксей Казёл, Зыгмунт Гарстэцкі (урадовец з Польшчы), Ян Сянкевіч (пісар з выканкаму ПАРП у Беластоку), асоба з ГП ТПСД. Г. Валкавыцкі пазьней пісаў:

{{пачатак цытаты}}
Дзелавых сустрэч, на якія я разьлічваў, не адбылося. Не сустрэўся нават зь нефармальнымі карэспандэнтамі «Нівы», якія добраахвотна (без ніякае грашовае прынукі) слалі нам дасканалыя допісы. Выпадкова даведаўся, што з нашымі сябрамі праводзілі адпаведныя размовы. Стала ясна, чаму некаторыя спынілі з рэдакцыяю сувязь.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 39
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

У 1957 годзе БГКТ спраўляла Купалаўскія дні. Пад іх друкавалі ў «Ніве» допісы аб маленстве Янкі Купалы. У школах і клюбах ішлі гутаркі аб жыцьці й творчасьці Я. Купалы. Прыехалі зь Менску Ўладзіслава Францаўна Луцэвіч (удава Янкі Купалы), а таксама [[Міхась Ткачоў]] — пісьменьнік і галоўны рэдактар «[[Літаратура і мастацтва]]». 22 чэрвеня 1957 году ў сьвятліцы ГП Тав. Польска-сав. дружбы ў Беластоку адбыўся ўрачысты вечар. Выступала Вера Ляўчук. Выступілі самадзейныя дружыны: драматычны гурток Антона Кавальчука — з «Прымакамі», хор Людмілы Панько — зь песьнямі на словы Янкі Купалы «А ў бары, бары» і «Жыў на сьвеце Лявон», танцоры й танцоркі Тацьцяны Гіжэўскае — зь беларускімі скокамі. У чэрвені 1957 году ў БССР зьезьдзіў [[Васіль Баршчэўскі]], а ў ліпені — [[Сакрат Яновіч]]. 1.09.1957 ў «Ніве» напісалі гутарку зь [[Ніл Гілевіч|Нілам Гілевічам]], а таксама першы верш [[Ян Чыквін|Яна Чыквіна]] (пад імем Янкі Дубіцкага).

Г. Валкавыцкі ўспамінае аб беларусах з заходніх ваяводзтваў Польшчы. Ён раіў ім ствараць нядзельныя школы, вечаровыя школы. Дзейнасьць БГКТ па-за Беластоцкім ваяводзтвам была забароненая. Допісы ў «Ніве» аб беларусах з колішніх усходніх землях міжваеннае Польшчы, якія выехалі на захад Польшчы выклікалі супраціў:

{{пачатак цытаты}}
Не пакарысталіся землякі нашымі парадамі, надуліся й на ніўскія рэйды («Рыбацкія сьлёзы», «Беларусы ў Шчэціне», «Нечаканыя спатканьні», «Беларусы над Одраю»), загаласілі:&lt;br /&gt;
— Не раскрывайце нас!&lt;br /&gt;
Упрошваючы не намілуесься. Наш паходны лёзунг «Не саромецца беларускасьці!» і на Беласточчыне папахваў утапічнасьцю.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 41
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

У «Ніве» Г. Валкавыцкі спрабаваў стварыць Сатырычны музэй, але ніхто не адгукнуўся на патрэбу рэчаў у музэі. Пачын сканаў.

У «Ніве» Г. Валкавыцкі пачаў пісаць аб вайсковае барацьбе зь немцамі ў 1941—1944 гадах. Гэта справа мела водгук у чытачоў. Г. Валкавыцкі заняўся падзеямі [[Кастрычніцкі пераварот|Кастрычніцкага перавароту]] і [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскае вайны ў Расеі]] 1917—1922 гадоў. Ён знайшоў марака, які служыў на караблі «[[Аўрора (карабель)|Аўрора]]». Адкрылі яго ў Новаберазове. Ім быў Якуб Мартынюк. Яго спачатку пазналі ў Варшаве, а затым у Маскве. У выніку далі Якубу Мартынюку ордэн «[[Ордэн Леніна|Леніна]]».

У «Ніве» пачалі друкавацца дасьледчыкі беларускага мінулага: Мацей Канапацкі, Васіль Белаказовіч, Аляксандар Баршчэўскі. Для выставы народных меншасьцяў Польшчы добра дапамог Мар’ян Пецюкевіч, які быў навуковым работнікам этнаграфічнага музэя ў Торуні.

Г. Валкавыцкі пасьля правалу задумы з Сатырычным музэем спрабаваў пісаць у «Ніве». Ён пачаў пісаць «Гутарку Данілы са Сьцяпанам», але водгукаў не было.

{{пачатак цытаты}}
Быў гэта мой досьледны палетак, на якім я, практыкуючыся на беларускае мове, стараўся наладзіць кантакт з сучасным селянінам. Відаць, вытрымкі не хапіла: не атрымаўшы на працягу трох месяцаў ніякага водгуку, кінуў дарэмныя заняткі.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 42
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== 100-ы выпуск газэты ==
2 студзеня 1958 году рэдакцыя газэты «Ніва» перабралася зь сьвятліцы ГП БГКТ у свае памяшчэньне на вул. Весялоўскага, 1. У канцы студзеня 1958 газэта «Ніва» выпусьціла 100-ты выпуск. У тым жа месяцы ў доме ТПСД быў заснаваны '''''камітэт пабудовы помніка Кастусю Каліноўскаму'''''. Вырашылі будаваць помнік у выглядзе дому народнае творчасьці, назваць адну з вуліц Беластоку імем К. Каліноўскага, прысвоіць імя К. Каліноўскага новае школе ў Мастаўлянах.

Вясною 1958 году заснавалі Праўленьне прамыслова-гаспадарчага таварыства «Бэтэска»{{Заўвага|Па-польску: «Betesca»}}. Яно павінна было зарабляць грошы для БГКТ.

30 сакавіка 1958 году адбыўся другі [[Зьезд БГКТ (Польшча)|зьезд БГКТ]]. На ім таварыства мела 42 [[Гурток БГКТ (Польшча)|гуртка]]. Зьезд прыняў пастанову:

{{пачатак цытаты}}
— Актывізаваць гурткі! — гэты заклік цяпер будзе гучаць на усіх нашых форумах (з аднолькавым вынікам).&lt;br /&gt;
— Трэба дабіцца, каб у кожнае беларускае вёсцы быў гурток БГКТ!&lt;br /&gt;
Дагэтуль дабіваемся…
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 44
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== Літ. аб’яднаньне ==
8 чэрвеня 1958 году было заснаванае Літаратурнае аб’яднаньне «[[Белавежа (аб’яднаньне)|Белавежа]]». Да яго далучаліся многія: Янка Дубіцкі, Віктар Швед, Анатоль Хлябіч, Дзьмітры Шатыловіч, Язэп Малеша, браты Янка і Андрэй Беразаўцы і інш. Многія пачалі адыходзіць. Заснавальнікамі Літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» сталі члены арганізацыйнага камітэту. Да іх была далучаная група пісьменьнікаў: [[Яша Бурш]], Уладзімер Гайдук, [[Янка Дубіцкі]], Мацей Канапацкі, Пятро Ластаўка, [[Дзьмітры Шатыловіч]], [[Віктар Швед]], [[Сакрат Яновіч]].

Пры стварэньні Літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» было два погляды для на яго будову. Першы погляд меў Г. Валкавыцкі. Ён хацеў дзейнасьці таварыства па падабенстве літ.-інстытуцкіх творчых сэмінараў, дзе вопытны майстар займаўся бы сваёю групаю. Іх Г. Валкавыцкі бачыў у час вучобы ў Маскве ў [[Літаратурны інстытут імя Максіма Горкага|Літінстытуце]]. У сапраўдным жыцьці — не магло быць, бо ня ўсе маглі пастаянна зьбірацца, а яшчэ не было майстроў. Г. Валкавыцкі чуў, што такім спосабам дзейнічалі ў многіх газэтах у СССР. Другім поглядам было стварэньне таварыства па падабенству з саюзам пісьменьнікаў. Павінен быў быць выбарны старшыня, выбарнае праўленьне, а іх дзейнасьць апісаная павінна была быць у статуце. Яша Бурш напісаў неабходны статут.

Рашэньне аб Літаратурным аб’яднаньні «Белавежа» зьезд БГКТ прыняў іншае, а іменна, пасярэдзіне. «Белавежа» стала аб’яднаньнем пры рэдакцыі газэты «Ніва», якое павінна была рабіць сэмінарыйным спосабам, з творчаю старонкаю ў газэце «Ніва». Творчая старонка існуе і ў 21 стагодзьдзі. Члены «Белавежы» не пагадзіліся з пастановаю зьезду. Быў выбраны старшыня Г. Валкавыцкі, праўленьне і статут аб’яднаньня «Белавежа». Г. Валкавыцкі рабіў сваю работу. Ён спрабаваў пачаць работу «Белавежы» па прыкладзе Літінстута ў Маскве. З Варшавы прыехалі рабонікі Варшаўскага ВНУ з катэдры беларускага мовазнаўства: Мікола Бірыла і Васіль Тарасаў. 12 і 13 ліпеня 1957 году яны прачыталі казаньні аб разьвіцьці беларускае літаратуры. Работнікі Варшаўскага ВНУ прымалі ўдзел у разглядзе твораў аб’яднаньня «Белавежа». 17 ліпеня 1958 году ім стала першая п’еса «Ануфры авансуе» Сяргея Кручка.

== Дзейнасьць пасьля 1957 году ==
Летам 1958 году зьявіўся [[Уладзімер Станкевіч|Ўладзімер Станкевіч]], які стаў [[Старшыня БГКТ (Польшча)|старшынём БГКТ]]. Ён быў зь вялікім вопытам у палітыцы і добрым веданьнем беларускае мовы, бо быў аўтарам падручнікаў для беларускіх школ. Ул. Станкевіч 21 верасьня 1958 году на выступе ў [[ГП БГКТ|Галоўным Праўленьні БГКТ]] абвінаваціў незадаволеных дзейнасьцю БГКТ у блізарукасьці. Далей сказаў:
* да 30 верасьня зрабіць апісаньне гурткоў
* да 25 кастрычніка ачысьціць сьпіс членаў ад несапраўдных членаў, а з сапраўдных членаў сабраць складкі
* да 31 кастычніка пры кожным павятовым аддзеле стварыць эстрадную групу для выступаў з канцэртамі
* 31 сьнежня стварыць гурток у кожнае беларускае вёсцы
* газэта «Ніва» павінна рабіць з кожным членам БГКТ, бо кожны зь іх — карэспандэнт газэты «Ніва»

Ул. Станкевіч меў сувязі ва ўрадзе Польшчы і гэта дапамагала БГКТ у рабоце зь дзяржаўнымі ўстановамі Польшчы. Вуліца Новасасновая ў Беластоку стала называцца вуліцаю Кастуся Каліноўскага. На суседнім садзе павінен быў стаць новы помнік К. Каліноўскаму, але таго не адбылося. Зараз там стаіць Цэнтральны парк.

Тым часам работа літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» працягвалася. 13 сьнежня 1958 году ГП БГКТ у сваёй сядзібе ў Доме прафсаюзаў зладзілі першы літаратурны вечар членаў «Белавежы» з узелам: [[Віктар Швед]], Алесь Сьвісёк, Янка Анісяровіч, Уладзімер Ільляшук і [[Ян Чыквін]]. 14 сьнежня ГП БГКТ рашыў выдаць першы зборнік твораў літаб’яднаньня «Белавежа». Колькасьць членаў «Белавежы» расло.

У пачатку лістапада 1958 году Г. Валкавыцкі атрымаў допіс зь вершамі і з пісьмом:

{{пачатак цытаты}}
«Паважаны таварыш, высылаю вам некалькі вершаў. Калі падыдуць, друкуйце. Як выдрукуеце, прышлю яшчэ, можа нават больш цікавых. З пашанай (нейкія каракулі)».
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 49
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Так пачаў друкаваць свае вершы [[Алесь Барскі]].

Газэта «Ніва» друкавала вершы беларусаў з замежжа. Напрыклад, Уладзімера Клішэвіча. Яму за гэта газэта «Бацькаўшчына» перастала друкаваць вершы Ул. Клішэвіча.

У студзені 1959 году сьвяткавалі 40-годзьдзе абвяшчэньня Беларускае ССР. Разам з тым, стварылі [[Партгрупа ПАРП|партыйныя групы ПАРП]] пры [[Павятовы аддзел БГКТ|аддзелах БГКТ]].

Сакрат Яновіч быў пераведзены ў Беларускае Грамадзка-Культурнае Таварыства, дзе рабіў з 1959 па 1962 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 108
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Затым вярнуўся ў газэту «Ніва». Прычынаю было вяртаньне падучкі (эпілепсія).

У сакавіку 1959 году адбыўся [[трэці зьезд ПАРП]] у Варшаве. Г. Валкавыцкі, газэта «Ніва», ГП БГКТ пачалі атрымоўваць з Варшавы допісы аб сваіх дзеяньнях, справаздачах і г. д. Зьезд ПАРП ажывіў [[ЦК ПАРП|Цэнтральны камітэт]] (Галоўная ўправа ПАРП) і яе камісію па нацыянальных меншасьцях. У той час зьявілася задума стварэньня пры [[Саюз польскіх журналістаў|Саюзе польскіх журналістаў]] аддзелаў нацыянальных меншасьцяў Польскае Народнае Рэчыпаспалітае. Аднак, тая задума, правалілася, бо ніхто не захацеў стаць у «загон» для нацыянальнае меншасьці. У газэце «Ніва» работадавец Выдавецкае Таварыства Праса патрабавала скарачэньняў пасадаў, што павінна было прывясьці да зьніжэньня расходаў. Партыйны сход партгрупы ПАРП «Нівы» прагаласаваў за скарачэньне пасады сакратара партгрупы «Нівы» Міхася Баравіка. Яго абараніў ад беспрацоўся Ўл. Станкевіч, бо пасадзіў яго на пасаду старшыні гаспадарчага прадпрыемства «[[Бэтэска]]». Пазьней, Міхась Баравік стаў старшынём Беластоцкага жыльлёвага каапэратыву. Партгрупа «Нівы» была без сакратара аж да 1973 году.

У красавіку 1959 году была надрукаваная першая кніга Літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» пад назваю «[[Рунь (зборнік)|Рунь]]». Ён быў зборнікам членаў «Белавежы». 9 траўня 1959 году адбыўся ўрачысты сход «Белавежы». На ім выступіў прафэсар зь Менску Міхась Лазарук, мовазнавец Аркадзь Жураўскі. Падзея выданьня першага зборніка твораў членаў «Белавежа» знайшло водгук: «[[Беластоцкая газэта]]» 10 траўня назвала «Рунь» «беларускім падарункам», «[[Літаратура і мастацтва]]» выступіла 13 траўня зь вялікім допісам, «[[Наша культура]]» у ліпені (нум. 10) выступіла з допісам Яўген Самахваленка, «[[Літаратурная газэта]]» ([[Масква]]) допіс 18 чэрвеня, «[[Трыбуна літэрацкая]]» ([[Варшава]]) допіс 28 чэрвеня, «[[Расейскі голас]]»{{Заўвага|Сапраўдная назва, па-расейску: «Русский голос».}} ([[Лодзь]]) допіс 15-31 кастрычніка.

Пасьля другога зьезду Ўл. Станкевіч быў незадаволены дзейнасьцю БГКТ, газэты «Ніва». Г. Валкавыцкі для выкананьня загадаў старшыні БГКТ Ул. Станкевіча стварыў грамадзкую рэдакцыйную калегію пры газэце «Ніва». Ул Станкевіч абвінаваціў Г. Валкавыцкага ў непадпарадкаваньні ГП БГКТ.

У 1959 годзе [[Віктар Швед]] выдумаў вобраз Андрэя Самасея, які быў сатырычна-гумарыстычны. Г. Валкавыцкі ў газэце «Ніва» стварыў сталую рубрыку «Арцель Андрэя Самасея». Рубрыку дапаўняў Янка Беразавец і Міхась Красоўскі, які пазьней выступаў пад імем '''''дзядзька Квас'''''. У газэце «Ніва» пачаў рабіць [[Вінцук Склубоўскі]] (выступаў пад імем '''''Сава'''''). Ён быў дзеячом беларускага руху зь [[Другая Рэч Паспалітая|міжваеннага часу ў Польшчы]]. С. Склубоўскі быў рэдактарам «[[Наша воля (1935)|Нашай волі]]» і старшынём [[Віленскі гурток ТБШ|віленскага гуртка ТБШ]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 58
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Пасьля вайны перабараўся зь Вільні на захад Польскае Народнае Рэчпаспалітае, пераехаў у Беласток на пасаду судзьдзі [[Беластоцкі ваяводзкі суд|Беластоцкага ваяводзкага суду]]. Вёў у «Ніве» рубрыку «Кансультацыі юрыста». Пазьней, багаты праўны вопыт выліў у «нявыдуманных» апавяданьнях.

У 1958 годзе зь «Нівы» адышлі:
* Язэп Рыбінскі ў «Панараму поўначы»
* Мацей Канапацкі у «Беластоцкае радыё»

У 1959 годзе прышлі й адышлі:
* [[Мікалай Гайдук]]
* Янка Беразавец
* Любоў Красоўская

У 1959 годзе адышлі:
* [[Сакрат Яновіч]] у [[ГП БГКТ]]
* Аляксандар Амільяновіч у «[[Беластоцкая газэта|Беластоцкую газэту]]»
* Міхась Баравік у «[[Бэтэска|Бэтэску]]»

У 1959 годзе прышлі:
* Яніна і Пётра Чэрнякевічы

Летам 1958 году зьявіўся [[Уладзімер Станкевіч|Ўладзімер Станкевіч]], які стаў [[Старшыня БГКТ|старшынём БГКТ]]. Ён быў зь вялікім вопытам у палітыцы і добрым веданьнем беларускае мовы, бо быў аўтарам падручнікаў для беларускіх школ. Ул. Станкевіч 21 верасьня 1958 году на выступе ў [[ГП БГКТ|Галоўным Праўленьні БГКТ]] абвінаваціў незадаволеных дзейнасьцю БГКТ у блізарукасьці. Далей сказаў:
* да 30 верасьня зрабіць апісаньне гурткоў
* да 25 кастрычніка ачысьціць сьпіс членаў ад несапраўдных членаў, а з сапраўдных членаў сабраць складкі
* да 31 кастычніка пры кожным павятовым аддзеле стварыць эстрадную групу для выступаў з канцэртамі
* 31 сьнежня стварыць гурток у кожнае беларускае вёсцы
* газэта «Ніва» павінна рабіць з кожным членам БГКТ, бо кожны зь іх — карэспандэнт газэты «Ніва»

Тым часам работа літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» працягвалася. 13 сьнежня 1958 году ГП БГКТ у сваёй сядзібе ў Доме прафсаюзаў зладзілі першы літаратурны вечар членаў «Белавежы» з узелам: [[Віктар Швед]], Алесь Сьвісёк, Янка Анісяровіч, Уладзімер Ільляшук і [[Ян Чыквін]]. 14 сьнежня ГП БГКТ рашыў выдаць першы зборнік твораў літаб’яднаньня «Белавежа». Колькасьць членаў «Белавежы» расло.

У пачатку лістапада 1958 году Г. Валкавыцкі атрымаў допіс зь вершамі і з пісьмом:

{{пачатак цытаты}}
«Паважаны таварыш, высылаю вам некалькі вершаў. Калі падыдуць, друкуйце. Як выдрукуеце, прышлю яшчэ, можа нават больш цікавых. З пашанай (нейкія каракулі)».
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 49
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Так пачаў друкаваць свае вершы [[Алесь Барскі]].

Газэта «Ніва» друкавала вершы беларусаў з замежжа. Напрыклад, Уладзімера Клішэвіча. Яму за гэта газэта «Бацькаўшчына» перастала друкаваць вершы Ул. Клішэвіча.

У студзені 1959 году сьвяткавалі 40-годзьдзе абвяшчэньня Беларускае ССР.

У сакавіку 1959 году адбыўся [[трэці зьезд ПАРП]] у Варшаве. Г. Валкавыцкі, газэта «Ніва», ГП БГКТ пачалі атрымоўваць з Варшавы допісы аб сваіх дзеяньнях, справаздачах і г. д. Зьезд ПАРП ажывіў [[ЦК ПАРП|Цэнтральны камітэт]] (Галоўная ўправа ПАРП) і яе камісію па нацыянальных меншасьцях. У той час зьявілася задума стварэньня пры [[Саюз польскіх журналістаў|Саюзе польскіх журналістаў]] аддзелаў нацыянальных меншасьцяў Польскае Народнае Рэчыпаспалітае. Аднак, тая задума, правалілася, бо ніхто не захацеў стаць у «загон» для нацыянальнае меншасьці. У газэце «Ніва» работадавец Выдавецкае Таварыства Праса патрабавала скарачэньняў пасадаў, што павінна было прывясьці да зьніжэньня расходаў. Партыйны сход партгрупы ПАРП «Нівы» прагаласаваў за скарачэньне пасады сакратара партгрупы «Нівы» Міхася Баравіка. Яго абараніў ад беспрацоўся Ўл. Станкевіч, бо пасадзіў яго на пасаду старшыні гаспадарчага прадпрыемства «[[Бэтэска]]». Пазьней, Міхась Баравік стаў старшынём Беластоцкага жыльлёвага каапэратыву. Партгрупа «Нівы» была без сакратара аж да 1973 году.

У красавіку 1959 году была надрукаваная першая кніга Літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» пад назваю «[[Рунь (зборнік)|Рунь]]». Ён быў зборнікам членаў «Белавежы». 9 траўня 1959 году адбыўся ўрачысты сход «Белавежы». На ім выступіў прафэсар зь Менску Міхась Лазарук, мовазнавец Аркадзь Жураўскі. Падзея выданьня першага зборніка твораў членаў «Белавежа» знайшло водгук: «[[Беластоцкая газэта]]» 10 траўня назвала «Рунь» «беларускім падарункам», «[[Літаратура і мастацтва]]» выступіла 13 траўня зь вялікім допісам, «[[Наша культура]]» у ліпені (нум. 10) выступіла з допісам Яўген Самахваленка, «[[Літаратурная газэта]]» ([[Масква]]) допіс 18 чэрвеня, «[[Трыбуна літэрацкая]]» ([[Варшава]]) допіс 28 чэрвеня, «[[Расейскі голас]]»{{Заўвага|Сапраўдная назва, па-расейску: «Русский голос».}} ([[Лодзь]]) допіс 15-31 кастрычніка.

Пасьля другога зьезду Ўл. Станкевіч быў незадаволены дзейнасьцю БГКТ, газэты «Ніва». Г. Валкавыцкі для выкананьня загадаў старшыні БГКТ Ул. Станкевіча стварыў грамадзкую рэдакцыйную калегію пры газэце «Ніва». Ул Станкевіч абвінаваціў Г. Валкавыцкага ў непадпарадкаваньні ГП БГКТ.

У 1959 годзе [[Віктар Швед]] выдумаў вобраз Андрэя Самасея, які быў сатырычна-гумарыстычны. Г. Валкавыцкі ў газэце «Ніва» стварыў сталую рубрыку «Арцель Андрэя Самасея». Рубрыку дапаўняў Янка Беразавец і Міхась Красоўскі, які пазьней выступаў пад імем '''''дзядзька Квас'''''. У газэце «Ніва» пачаў рабіць [[Вінцук Склубоўскі]] (выступаў пад імем '''''Сава'''''). Ён быў дзеячом беларускага руху зь [[Другая Рэч Паспалітая|міжваеннага часу ў Польшчы]]. С. Склубоўскі быў рэдактарам «[[Наша воля (1935)|Нашай волі]]» і старшынём [[Віленскі гурток ТБШ|віленскага гуртка ТБШ]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 58
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Пасьля вайны перабараўся зь Вільні на захад Польскае Народнае Рэчпаспалітае, пераехаў у Беласток на пасаду судзьдзі [[Беластоцкі ваяводзкі суд|Беластоцкага ваяводзкага суду]]. Вёў у «Ніве» рубрыку «Кансультацыі юрыста». Пазьней, багаты праўны вопыт выліў у «нявыдуманных» апавяданьнях.

У 1958 годзе зь «Нівы» адышлі:
* Язэп Рыбінскі ў «Панараму поўначы»
* Мацей Канапацкі у «Беластоцкае радыё»

У 1959 годзе прышлі й адышлі:
* [[Мікалай Гайдук]]
* Янка Беразавец
* Любоў Красоўская

У 1959 годзе адышлі:
* [[Сакрат Яновіч]] у [[ГП БГКТ]]
* Аляксандар Амільяновіч у «[[Беластоцкая газэта|Беластоцкую газэту]]»
* Міхась Баравік у «[[Бэтэска|Бэтэску]]»

У 1959 годзе прышлі:
* Яніна і Пётра Чэрнякевічы

Газэты «Ніву» падтрымлівалі сваімі допісамі работнікі [[ГП БГКТ]]: [[Віктар Швед]], [[Сакрат Яновіч]], Уладзімер Станкевіч. Г. Валкавыцкі пісаў у газэце пад імёнамі: Рыгор Лясун, Хведар Анісіч і інш.

== Дзейнасьць пасьля 1959 году ==
У студзені 1960 году ў «Ніве» пачаў рабіць Віктар Рудчык, які быў малодшым братам Уладзімер Рутчыка{{Заўвага|Розьніца ў прозьвішчы «Рудчык» і «Рутчык» з-за памылкі вясковага пісара.}}

Перад трэцім зьездам БГКТ у газэце «Ніва» пяць выпускаў газэты прысьвяцілі размовам аб пытаньнях на зьезд. У размове ўдзельнічалі работнікі «Нівы» і работнікі ГП БГКТ. Простыя члены таварыства маўчалі й няўдзельнічалі ў размовах. Галоўныя пытаньні былі: адсталасьць беларусаў, выхаваньне маладых беларусаў і адарванасьць БГКТ ад вёскі, дзе жывуць беларусы. Затым перад самым зьездам БГКТ адбылося паседжаньне Прэзыдыюму Галоўнага Праўленьня БГКТ з удзелам сакратара нацыянальнае камісіі ЦК ПАРП, дырэктара Грамадзка-адміністрацыйнага дэпартамэнту Міністэрства ўнутраных спраў ПНР, прадстаўнікоў міністэрства культуры ПНР, першы сакратар выканкаму ПАРП у Беластоку і старшыня Беластоцкае Ваяводзкае Народнае Рады ў Беластоку.

29 траўня 1960 году адбыўся [[трэці зьезд БГКТ]]. Таварыства мела ў 1960 годзе 119 [[Гурток БГКТ (Польшча)|гурткоў]], 3395 членаў. Галоўная задача Таварыства — «Шырэй пракладваць дарогу сацыялістычным пераўтварэньням!», «галоўным полем дзейнасьці БГКТ» — вёска.

16 кастрычніка 1960 году адбыўся [[другі зьезд Літаратурнага аб'яднаньня «Белавежа»]]. Г. Валкавыцкі хацеў перадаць свае старшынства да [[Алесь Барскі|Алеся Барскага]]. Папярэдне Г. Валкавыцкі пагаварыў з Ул. Станкевічам і ён згадзіўся з новым старшынствам Алеся Барскага.

У канцы 1960 году быў заснаваны эстрадны калектыў «[[Лявоніха (калектыў)|Лявоніха]]». Яго ўзначаліў Міхась Ануфрыеў, якога раней знайшоў Ул. Станкевіч ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]]. Ў «Лявонісе» сьпявалі Ніна Сьвентахоўская, танцавалі «Крыжачок» Ліля Гайдук зь Янкам Крупам, баіў гумарыст Янка Валяньдзюк, на акардэоне граў Янка Гарчыца. 1 сакавіка 1961 году «Лявоніха» стала прафэсыйным калектывам. У ім былі Люба Томчык, Валя Сянкевіч, Янка Блізьнюк, потым Аляксандар Каліноўскі і Васіль Кардзюкевіч.

У траўні 1961 году Г. Валкавыцкі пачаў пісаць у газэту «Ніва» пад імем '''''Юрка Зубрыцкі'''''.

У 1961 годзе ў газэту «Ніва» вярнуўся Мацей Канапацкі і пачаў друкаваць у «Ніве» допісы аб беларуска-польскіх літаратурных сувязях. Сярод іх допісы пра сям’ю [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]].

У сакавіку 1962 году Г. Валкавыцкі разьмясьціў у газэце «Ніва» наступны допіс:

{{пачатак цытаты}}
«[[Бэтэска]]» — самадзейнікам

КУБАК «НІВЫ»&lt;br /&gt;
АТРЫМАЎ ВЫДАТНУЮ ПАДТРЫМКУ

Як паінфармаваў дырэктар «Бэтэскі» Пятро Ластаўка, прадпрыемства вырашыла ўспамагчы мастацкі рух на Беласточчыне і ўстанавіла тры прэміі ўдзельнікам турніру на кубак «Нівы» (1 месца — 10 000 злотых, 2 месца — 8 000 злотых, 3 — 5 000 злотых). Апрача гэтага найлепшыя каляктывы атрымаюць інструктараў, а самы здольны самадзейнік — стыпэндыю на вучобу ў мастацкім вузе (магчыма — заграніцай).

Брава, «Бэтэска»! Самадзейнікі на старт!
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 55
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Допіс быў непраўдзівым, але паказваў аб недахопе грошаў у БГКТ і газэце «Ніва».

4 сакавіка 1962 год у газэце «Ніва» надрукавалі анкету, у якой хацелі даведацца аб думках чытачоў аб «Ніве». У траўні таго ж году выявілася, што найбольш чытаюць аповесьці аб барацьбе беларусаў зь немцамі, сьмех і сатыра, песьні і літаратурныя допісы. З аўтараў найбольш вядомы быў '''''дзядзька Лявон'''''.

У чэрвені 1962 году ў літаратуранае старонцы газэты «Ніва» быў напісаны твор «Бульба» Сьцяпана Карбоўскага, якому было тады 22 гады і паходзіў з Чэхаў Забалотных. Больш Сьц. Карбоўскі нічога ў «Ніву» не пісаў.

7 верасьня 1962 году каляктыў «Лявоніха» зрабіў 500-ты канцэрт. Газэта «Ніва» напісала допіс з Васілём Кардзюкевічам — саліст, вядучы і кіраўнік каляктыву. Выступалі на [[Беластоцкае ваяводзтва (1944—1975)|Беласточчыне]], [[Мазуры|Мазурах]] і [[Рэшаўскае ваяводзтва|Рэшаўшчыне]].

Г. Валкавыцкі ў сьнежні 1962 году гатовіўся да пераходу на работу ў газэту «Голас работы»{{Заўвага|Па-польску: «Glos pracy»}}, газэта Беластоцкіх ваяводзкіх прафсаюзаў. Аднак таго не адбылося. Г. Валкавыцкі застаўся галоўным рэдактарам газэты «Ніва».

5 чэрвеня 1963 году перад [[Зьезд БГКТ (Польшча)|зьездам БГКТ]] Старшыня Макар Дземяновіч зрокся старшынства. Яго наступнікам на пасадзе [[Старшыня ГП БГКТ|Старшыні БГКТ]] стаў [[Міхась Хмялеўскі]]. 11 чэрвеня 1963 году адбылося пасяджэньне [[бюро ПАРП]] у сядзібе ГП БГКТ, дзе шукалі новага чалавека на пасаду Старшыні БГКТ. 16 чэрвеня 1963 году адбыўся [[чацьверты зьезд БГКТ]]. Макар Дземяновіч з-за хваробы адсутнічаў. Уладзімер Станкевіч адсутнічаў, бо ў Лодзі на зьезьдзе [[Расейскае Грамадзка-Культурнае Таварыства|Расейскага Грамадзка-Культурнага Таварыства]] захварэў сэрцам. Зьезд адкрыў Г. Валкавыцкі.

== Бельскі ільнозавод ==
У канцы 1963 году прыйшоў ліст да газэты «Ніва», дзе пісалі работнікі рашарні (ільнозаводу) ў Бельску:

{{пачатак цытаты}}
… прышоў зь Бельска ліст-заява: мафія пьяніц апанавала мясцовую рашарню. Факт, прозвішчы злачынцаў, сьведкі. І аўтар не ананімны.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 76
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Г. Валкавыцкі паслаў [[Сакрат Яновіч|Сакрата Яновіча]] ў [[Бельск-Падляскі|Бельск]]. Сярод злачынцаў былі: дырэктар, галоўны інжынэр, прафсаюзны старшыня і камэндант пажарнае дружыны. У газэту «Ніва» прыйшло пісьмо зь Бельску ад работнікаў Рашарні (ільнозавод)&lt;ref name=&quot;рашарня&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 117&amp;mdash;118
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;, дзе пісалі аб п’янстве і самавольстве начальства Рашарні. Сакрат Яновіч паехаў у Бельск, дзе гутарыў з многімі работнікамі Рашарні. Сакрат Яновіч напісаў у газэту «Ніва» допіс пад назваю «Газёры» (назва начальства Рашарні ў Бельску). У месьце Бельск пачаўся вэрхал&lt;ref name=&quot;рашарня&quot;/&gt;. Сакрат Яновіч паехаў на «сход работнікаў» Рашарні, дзе яго работнікі «зьмяшалі з балотам».

{{пачатак цытаты}}
Справа выглядала дрэнна. Рыхтаваліся перапрашаць, абвяргаць…
{{канец цытаты|крыніца=«Ня жаль пражытага. Успаміны». Сакрат Яновіч&lt;ref name=&quot;рашарня&quot;/&gt;.}}

12 студзеня 1964 году ў «Ніве» Кастусь Янкоўскі напісаў допіс аб Бельску. Сакратар Бельскага павятовага камітэту ПАРП загадаў стварыць камісію, якая знайшла парушэньні і разагнала злачынцаў.

Новы пісар Бельскага Павятовага Камітэту ПАРП Уладзімер Міхалюк падтрымаў «Ніву» і работнікаў Рашарні, загадаў стварыць камісію, якая знайшла парушэньні і разагнала злачынцаў. Начальства Рашарні было звольненае. Ён выслаў пісьмо ў газэту «Беластоцкая газэта», якая прысвоіла посьпех адкрыцьця «газёраў». Пра «Ніву» Ул. Міхалюк ня ўспомніў, бо яе не чыталі ў Беластоцкім Ваяводзкім Камітэце ПАРП. «Беластоцкая газэта» была газэтаю беластоцкага камітэту ПАРП.

== Цэнзура аб Сямяцічах ==
Сакрат Яновіч атрымаў весткі аб сямяціцкіх адвакатах і іх карупцыі. Адзін з работнікаў адвакатуры расказаў Сакрату Яновічу аб тамтэйшых норавах. Г. Валкавыцкі і С. Яновіч рашылі абнародаваць допіс аб сямяціцкіх адвакатах. Перад самым друкам допіс быў зьняты і яго ніхто не пабачыў&lt;ref name=&quot;рашарня&quot;/&gt;. Г. Валкавыцкага і С. Яновіча пазвалі да Кастанчука. Ён забараніў пісаць аб адвакатах і параіў прыходзіць да яго, бо толькі ён карае злодзеяў у ПАРП.

== Пачатак ганеньняў ==
На пасадзе простага карэспандэнта Сакрат Яновіч стаў у ПАРП «беларускім нацыяналістам». 22 ліпеня ў дзень «Адраджэньня Народнае Польшчы» Сакрат Яновіч напісаў допіс у газэце «Ніва» пра «беларускую кветку ў захапляючым вянку дасягненьняў народнае ўлады». Словазлучэньне «беларуская кветка» стала для начальніка адміністрацыйнага аддзела ўнутраных спраў Міколы Куца доказам «беларускага нацыяналізму» Сакрата Яновіча і газэты «Ніва»&lt;ref name=&quot;беларускаякветка&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 107
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасьць пасьля 1964 году ==
Чытач газэты «Ніва» пісаў да Г. Валкавыцкага:
{{пачатак цытаты}}
Бываючы ў бібліятэках, я не мінаю мажлівасьці і пачытаць «Ніву», да якой у мяне, прызнацца, ёсьць асобны сэнтымэнт. Ваша газэта напамінае мне прагрэсыўныя заходнебеларускія выданьні зь іх шчыраю непасрэднаю, чулаю ўвагаю да патрэб і запатрабаваньня чытача.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 78
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Зь газэтаю «Ніва» перапісваўся [[Васіль Быкаў]] і прапанаваў друкаваць свае творы ў ёй&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 78—79
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

Выйшаў зборнік Яшы Бурша «Прамень думкі», які выдадзены быў дадаткам да газэты «Ніва».

20 сакавіка 1965 году Беластоцкі ваяводзкі выканкам ПАРП, у асобе сакратара прапаганды Мікульскага, справабавала зьмяніць выхад газэты «Ніва» з раз на тыдзень на выхад раз на два тыдні. Мікульскага бюро Беластоцкагга ПАРП не падтрымала.

26 кастрычніка 1965 году сакратара партарганізацыі ПАРП у газэце «Ніва» Ўладзімер Паўлючук выставіў на разгляд ГП БГКТ будову таварыства. Асабліва пра [[Гурток БГКТ (Польшча)|гурткі]]. Іх, па мысьлі Ўл. Паўлючука, трэба было пераўтварыць. ГП БГКТ пагадзілася з просьбаю Ўл. Паўлючука. Ён жа пачаў пісаць допісы ў газэце «Ніва». Ул. Паўлючук бачыў, што гурток ня можа дзейнічаць. У ім няма людзей, якія б здолелі рабіць справу з-за адсутнасьці ведаў. БГКТ мае дасягненьні, але яны былі зробленыя без удзелу гурткоў. Існавала мастацкая самадзейнасьць, але выдавецкая дзейнасьць, лектарская дзейнасьць, мастацкі рух і г. д., былі адасобленыя ад гурткоў. Па мысьлі Ўладзімера Паўлючука трэба было распусьціць нядзейныя гурткі і засярэдзіць ўвагу на гуртках, дзе нешта робіцца. Яго прапановы прывялі б да скарачэньня колькасьці членаў БГКТ. Мікола Лобач, работнік ГП БГКТ, пісаў у «Ніву», што гурток існуе, калі існуе ў ім самадзейны мастацкі калектыў. Мікола Лобач хацеў адмовіцца ад гурткоў і рабіць з насельніцтвам. Віктар Швед пацьвердзіў, што гурткі нядзейнічаюць, але тое было з-за слабых кадраў. Васіль Дзун, работнік ГП БГКТ, выступіў за захаваньне гуртка. За ім пачалі пісаць допісы ў «Ніву» старыя члены БГКТ. Яны патрабавалі захаваць гурткі. Колішні Старшыня БГКТ [[Уладзімер Станкевіч]] выступіў за гурток і БГКТ.

== Дзейнасьць пасьля 1965 году ==
Газэта «Ніва» у 1966 годзе пачала перапіску з [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімерам Караткевічам]]. Ён прапаноўваў друкаваць у «Ніве» свае творы: апавяданьні, вершы&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 94
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

З 26 па 27 студзеня 1966 году адбыўся пяты зьезд БГКТ. Зьезд быў напружаны, хоць пасьля дзесяцігодзьдзя. Асобам, якія былі праціўнікамі Ўл. Юзьвюку, не далі голасу. Спынілі гутарку. Выбары Праўленьня БГКТ былі пад строгім наглялам уладаў. [[Беластоцкі гарадзкі аддзел БГКТ|Гарадзкі аддзел]] прасіў тайнага галасаваньня пры выбарах Праўленьня, бо статут тое дазваляў. Ўлады не дапусьцілі тайнага галасаваньня, бо гэта азначаў недавер да ЦК ПАРП з боку зьезду БГКТ. Выбралі новага Старшыню БГКТ [[Вінцук Склубоўскі|Вінцука Склубоўскага]].

8 лютага 1967 году [[Алесь Барскі]] зрабіў «экспэртную» ацэнку газэты «Ніва». Яна была ў асноўным станоўчая.

У красавіку 1966 году ў газэце «Ніва» пачалася чэрга допісаў пад назваю «Крыптанім В» (г.зн. вёска). Іх пісалі Міхась Хмялеўскі, Сакрат Яновіч, а затым Уладзімер Петручук. Допісы былі прысьвечаныя вясковаму жыцьцю Беласточчыны. У красавіку пачалося таварыства газэты «Ніва» зь Людвікаю Войцікаваю (больш вядомая пад прозьвішчам [[Зоська Верас]]). Яна пісала аб сваім мінулым:
* Гарадзенскі гурток беларускае моладзі «Заранка»
* часопіс «Заранка»
* газэта «Беларуская борць»
* «Студэнцкая думка» газэта Віленскага беларускага студэнцкага саюзу

Успаміны Зоські Верас не былі разьмешчаныя поўнасьцю ў газэце «Ніва». Іх раскідалі па розных выданьнях:
* ўспаміны аб Максіму Багдановічу ў альманаху «Белавежа» (нумар 2)
* Гарадзенскі гурток моладзі ў «Беларускім календары» (за 1981 год)
* газэта «Ніва» 2 чэрвеня 1968 году напісала ўспаміны пра «Заранку»

8 траўня 1966 году сканаў '''''дзядзька Лявон'''''.

У 1967 годзе Г. Валкавыцкі заснаваў у газэце «Ніва» чэргу допісаў пад назваю «Сустрэчы зь землякамі». Яе ў Беластоку сустрэлі з незадавальненьнем. Пачалі шукаць у Польшчы. Віктар Рудчык знайшоў: салістку Вялікага опэрнага тэатру Варшавы Галіна Сланіцкая, архітэктар Зінаіда Фалькоўская суаўтарку варшаўскае «Ўсходняе сьцяны», ахвіцэра Польскага войска Яна Верамеюка пісьменьніка кнігі «Я на фронце ня быў», варшаўскіх металюргаў Яўгена Дземянчука і Аляксандра Петрука. Уладзімер Петручук знайшоў Хведара Бурылу, які будаваў цукроўню ў [[Гана|Гане]]. Аляксей Карпюк знайшоў хімікі плоцкага камбіната Аляксандра Пуховіча.

Вайна Ізраіля з арабамі была асуджаная ў газэце «Ніва».

Газэта «Ніва» была пад наглядам МУС Польшчы. Г. Валкавыцкі адмовіўся даваць паказаньні на сваю жонку. Г. Валкавыцкі скардзіўся на пленуме ГП БГКТ аб ціску з боку міліцыі Польшчы. Справа была паднятая пісарам Беластоцкага выканкаму ПАРП Лашэвічам.

9 траўня 1967 году Кастанчук абвінаваціў газэту «Ніва» ў слабым асьвятленьні работы ПАРП і яе Беластоцкага выканкаму, не адзначыла 50-годзьдзе Лашэвіча.

У верасьні 1967 году Г. Валкавыцкі паехаў у СССР, дзе вучыўся ў Маскве ў Літінстытуце. 12 верасьня 1967 году Г. Валкавыцкі прыехаў у Інстытут у м. Масква, Цьвярскі бульвар, д. 25. Начаваў у інтэрнаце вул. Дабралюбава, прыпынак «Зялёны дом», а раней у час вучобу Г. Валкавыцкага інтэрнат быў у Перадзелкіна. Сустракаўся Г. Валкавыцкі са сваімі знаёмымі. Убачыў там Алеся Барскага, які вучыўся ў Літінтытуце. Даведаўся Г. Валкавыцкі, што ў інстытуце была беларуская група. Быў выкладчык беларускае літаратуры Аляксандар Уласенка.

У сьнежні 1967 годзе Г. Валкавыцкі быў на нарадзе камісіі па меншасьцях пры выканкоме Беластоцкага ваяводзтва. Яго ругалі за Сакрата Яновіча, бо яго допісы ў газэце «Ніва» «выклікаюць рознагалосьсе» ў чыноўнікаў Польшчы. Галоўная прычыны нянавісьці да С. Яновіча — яго скарга ў ЦК ПАРП на начальнікаў беластоцкае міліцыі Куца і Гулько&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 113
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

Грамада работнікаў газэты «Ніва» задумала чаргу допісаў-анкетаў «Беларуская культура і я», дзе павінныя былі пісаць польскія пісьменьнікі зь Беласточчыны. Іх пачалі друкаваць ад пачатку 1968 году: Ежы Путрамант, Яўген Кабац, Ян Гушча, Эмілія Куновіч, Багдан Жыранік і Аляксандар Рымкевіч. Допісы «Беларуская культура і я» зьяўляліся адзін раз у месяц. 19 сакавіка 1968 году Гамулка казаў свае погляды на грамадзянаў Польскае Народнае Рэчыпаспалітае з народных меншасьцяў. Ён спомніў габрэяў і беларусаў, а патрабаваў ён пакорнасьці й вернасьці. Гамулка гаварыў яшчэ пра пісьменьнікаў. Сярод іх аказаліся пісьменьнікі з допісаў «Беларуская культура і я» Віктар Варашыльскі і Мэльхіёр Ваньковіч. Першы допіс М. Ваньковіча быў надрукаваны 17 сакавіка 1968 году пад назваю «Моўныя непаразуменьні».

Цікавае, ў сакавіку 1968 году газэта «Ніва» хацела друкаваць допіс аб народных выступленьнях у Беластоку ў 1905 годзе з-за пастаноўкі п’есы «На дне» Максіма Горкага. Допіс забаранілі, бо ў Польшчы ў той час былі частыя народныя выступленьні.

Тадэвуш Канвіцкі не адказаў на анкету «Беларуская культура і я», а вось у 1976 годзе напісаў і выдаў кнігу «Каляндар і пясочны гадзіньнік». У ёй Т. Канвіцкі напісаў пра беларусаў.
 
У чэрвені 1968 году Г. Валкавыцкі езьдзіў у Горадню для работы з «[[Гарадзенская праўда|Гарадзенскаю праўдаю]]». Яна мела таварыства зь Беластоцкімі газэтамі. Запрашалі ў Горадню зь Беластоку з газэты «Беластоцкая газэта», але разам зь ёю павінен быў быць нехта зь «Нівы». Ім стаў Г. Валкавыцкі.

10-15 кастрычніка 1968 году ГП БГКТ справіла паездку ў БССР, у Менск. Паехалі 23 таварышы. Былі ў камвольным камбінаце, Дзяржаўным музэі БССР, музэі Якуба Коласа. Сустрэліся ў доме Саюзу пісьменьнікаў БССР зь Янкам Брылём, Піліпам Пестраком, Іванам Мележам, Міколам Ткачовым, Алесем Бажко, Леанідам Прокша, Вячаславам Адамчыкам, Эўдакіяй Лось, Барысам Сачанкам, Анатолем Вярцінскім. Разам зь Янкам Брылём, Г. Валкавыцкім, Алесем Барскім, Вінцуком Склубоўскім наведалі хворага Максіма Танка. Ён пазнаў у старшыні ГП БГКТ колішняга рэдактара віленскае «[[Наша доля|Нашае долі]]». М. Танк і В. Склубоўскі разам рабілі ў газэце «Наша доля». Рыгор Шырма правіў выступленьне свайго хору для беластаччан.

18 лістапада 1968 году Г. Валкавыцкі быў узнагароджаны мэдалём «За заслугі для абароны краіны»&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 118
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

18 траўня 1969 году адбыўся шосты зьезд БГКТ. Старшыня Вінцук Склубоўскі гаварыў «нягледзячы на значныя недахопы ў працы многіх гурткоў і некаторых аддзелаў, дасягеньні аказаліся аграмаднымі». Паслы на зьезд была з нядобрымі навінамі, бо не хапала грошаў, людзей, самадзейнасьці і г. д. Зьезд рашыў прыняць удзел у выбарах у Народныя рады і Сойм ПНР, галасаваць за Фронт адзінства народу, ўключыцца ў сьвяткаваньне 25-годзьдзя ПНР, адзначыць гадавіны ПНР і БССР. На зьезьдзе выбралі Галоўнае Праўленьне БГКТ. Г. Валкавыцкага не выбралі:

{{пачатак цытаты}}
Перад выбарам (назначэньнем) новых улад Кастанчук адклікаў мяне ўбок і сказаў:&lt;br /&gt;
— У прэзыдыюм ГП вас не прапануем, каб узьняць аўтарытэт Хмялеўскаму: хай адчувае сабе свабодна.&lt;br /&gt;Я, вядома, не хачу закабальваць старшыню і з разуменьнем прымаю партыйнае рашэньне.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 119
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

На другі дзень пасьля шостага зьезду БГКТ выйшла кніга Сакрата Яновіча «Загоны». Ян Гушча ў газэце «Адгалоскі»{{Заўвага|Па-польску: «Odglosy».}} напісаў:

{{пачатак цытаты}}
Яновіч паказвае ўласны сьвет, вялікую ўмеласьць назіраньня, разнастайнасьць сродкаў мастацкага выказваньня. Беласточчына мае некалькі беларускіх паэтаў, дэбют Сакрата Яновіча сьведчыць аб тым, што зьявіўся ў гэтым асяродзьдзі і неблагі празаік.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 120
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

22 чэрвеня 1969 году зьявілася новы разьдзел у газэце «Ніва» пад назваю «Адгалоскі». У ёй кожны мог пісаць аб любое падзеі, якая яму здавалася мела значэньне.

5 сакавіка 1970 годзе Г. Валкавыцкі прыехаў у Горадню, дзе адзначалі 100-годзьдзе з дня нараджэньня Уладзімера Леніна. Ён быў трэцім пасьля пісара Беластоцкага выканаўчага камітэту ПАРП Вітальда Мікульскага і дырэктара вячэрняга ўнівэрсытэта марксізму-ленінізму Міхала Гнатоўскага. 5 сакавіка 1970 году была канфэрэнцыя па пытаньню 100-годзьдзя з дня нараджэньня Ул. Леніна. Гаспадары канфэрэнцыі пасадзілі Г. Валкавыцкага і ўсіх польскіх гасьцей у прэзыдыюме. Далі слова пісару выканкаму ПАРП Вітальду Мікульскаму, які асобны вылучыў беларускую нацыянальную групу ў Польшчы. Затым Г. Валкавыцкі паехаў на абласное тэлебачаньне, каб гаварыць 22 хвіліны ў прамым этэры. Папярэдне, яшчэ ў Беластоку Г. Валкавыцкі меў наказ ад загадчыка аддзела праваслаўя камунізму выканкаму ПАРП Авера, каб выступіць на польскае мове. Г. Валкавыцкі павінен быў казаць аб рабоце польскіх журналістаў да праваслаўя Уладзімера Леніна і бальшавізму. Г. Валкавыцкі выступіў на тэлебачаньні па-беларуску.

Сувязь паміж «Ніваю» і Гарадзеншчынаю добра разьвіваў пісар праваслаўя камунізму Гарадзенскага абкому КПСС Аляксандар Ульяновіч. Пры ім расла колькасьць падпісак на газэту «Ніву» ў Гарадзенскае вобласьці. Любая сустрэчы з гасьцямі зь Беластоцкага ваяводзтва ў Горадні павінна была быць пры абавязковым удзеле рэдактара Г. Валкавыцкага. Аляксандар Ульяновіч пры прыезьдзе ў Беласток патрабаваў карэспандэнта газэты «Ніва», каб выступіць для выданьня сваёй прамовы на паперы ў газэтах.

У 1970 годзе выйшлі два зборнікі [[Ян Чыквін]]а «Іду» і «Сьвятая студня». У газэце «Ніва» першы свой твор выдала [[Надзея Артымовіч]].

== Справа Сакрата Яновіча ==
Старшыня Камісіі партыйнага кантролю Беластоцкага выканкаму ПАРП Мікалай Кірылюк пазваў да сябе Г. Валкавыцкага і пазнаёміў зь лістом Сакрата Яновіча у Горадню да Алега Карпюка. Ліст апісваў стан беларусаў Беластоцкага ваяводзтва, а яно не спадабалася польскім уладам. Сакрата Яновіча выключылі з ПАРП і выгналі з газэты «Ніва». Г. Валкавыцкі адасобіўся ад Сакрата Яновіча, не згадзіўся зь ім і яго пакінулі на пасадзе рэдактара «Нівы».
 
{{пачатак цытаты}}
Як сьведчыў пратакол, віноўнік пакаяўся, але адмаліць сьмяртэльнага граху ня здолеў — выключылі з партыі.&lt;br /&gt;Нахлынула злосьць (начорта, блазьнюк, выслаў свой «рапарт» за мяжу!) і жаль (чаму, трапіўшы ў бяду, не параіўся, як зь яе выбрацца?). Поўная затоенасьць, у якой адбыўся партыйны суд над Яновічам, давала падставу да розных меркаваньняў. Таму, відаць, Кірылюк і пераконваў мяне:&lt;br /&gt;
— не ўспрымайце рашэньне камісіі як выхад супроць беларусаў. Справу разьбіралі дэталёва. Каб ня тычылася «Нівы», перадалі б у суд. Робім скідку, бо ня хочам мець у Беластоку «нацыянальнага працэсу».
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 126
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Справу затаілі, а Сакрата Яновіча выгнаў Г. Валкавыцкі з газэты «Ніва» па «дамоўленасьці бакоў»&lt;ref name=&quot;амільяновічкарпюк&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 124&amp;mdash;125
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Сакрат Яновіч вярнуўся ў газэту праз 30 гадоў&lt;ref name=&quot;амільяновічкарпюк&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;гонзпарп&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 126&amp;mdash;127
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Сакрат Яновіч вярнуўся ў газэту праз 30 гадоў.

Пачалі дапякаць іншых работнікаў газэты «Ніва»: Уладзімера Паўлючука, Зьбігнева Насядку, Георгія Валкавыцкага&lt;ref name=&quot;гонзпарп&quot;/&gt;. Уладзімер Паўлючук перайшоў рабіць у Кракаў у Ягелонскі ВНУ&lt;ref name=&quot;гонзпарп&quot;/&gt;. Пра Зьбігнева Насядку пісаў Сакрат Яновіч:

{{пачатак цытаты}}
замілавана гаворачы па-беларуску, зьбянтэжыў камітэцкіх прасьледнікаў выкрыкам:&lt;br /&gt;— Які зь мяне беларускі нацыяналіст? Я ж ёсьць радавіты Курп! — тыя абалванелі:&lt;br /&gt;— То па якую халеру круцішся каля тае «Нівы»!?
{{канец цытаты|крыніца=«Ня жаль пражытага. Успаміны». Сакрат Яновіч&lt;ref name=&quot;гонзпарп&quot;/&gt;.}}

== Дзейнасьць пасьля 1969 году ==
9 сьнежня 1970 году нацыянальная камісія выканкаму Беластоцкага ПАРП абмяркоўвалі дзейнасьць газэты «Ніва». Справу Сакрата Яновіча не абмяркоўвалі.

12 сьнежня 1970 году ўрад Польшчы падняў цэны на многія тавары. Пачаліся народныя выступленьні на Памор’і. 20 сьнежня 1970 году пераходная сьлепата Гамулкі. ПАРП узначаліў [[Эдвард Герэк]] .

6 студзеня 1971 году Г. Валкавыцкі быў на тайнае нарадзе ў Беластоцкім выканкаме ПАРП, дзе былі члены ЦК ПАРП з Варшавы і многія члены ПАРП Беластоцкага ваяводзтва. Члены ЦК ПАРП гаварылі аб Гамулцы й яго рабоце. Яго недахопах: парушаў ленінскія нормы, скрывіў дзейнасьць ЦК ПАРП, запрашаў ня членаў ЦК ПАРП на пасяджэньні ЦК ПАРП (гэта па іх мысьлі абмяжоўвала членаў ЦК ПАРП). Гамулка не прымаў крытыкі, а сакратарыят ЦК ПАРП сьлепа выконваў загады трох асоб: Гамулка, Клішка, Яшчук. Улада стала адасобленаю ад народу, квітнела бюракратыя. Аб становішчы ў Гданску ЦК ПАРП нічога ня ведала. Гамулка думаў, што дзейнічаюць ворагі і, нават, думаў запрасіць дапамогу з-за мяжы і прымяніць сілу. Новае кіраўніцтва ПАРП за еднасьць з народам. Штотыдзень паседжаньне бюро і сакратарыяту Беластоцкага выканкаму ПАРП. Члены ЦК ПАРП прасілі не рабіць вулічных вечаў, а пачаць рабіць. Шукаць новых людзей для свае работы.

18 траўня камісія ўнутраных спраў Сойму Польскае Народнае Рэчыпаспалітае правяла ацэнку дзейнасьці грамадзка-культурных таварыстваў народаў Польшчы. Асноваю для ацэнкі быў даклад падміністра ўнутраных спраў Багуслава Стахуры. Вынікі ацэнкі былі надрукаваныя ў газэце «Трыбуна народу».

У чэрвені 1971 году Г. Валкавыцкі быў паслом на восьмы зьезд Саюзу польскіх журналістаў. Г. Валкавыцкі быў адным з трох паслоў ад Беластоцкага ваяводзтва.

5 студзеня 1972 году ў Беласток прыехала начальства з Варшавы. Пачаліся чысткі Беластоцкага выканкаму ПАРП. Ваяводзкую управу ПАРП узначаліў Зьдзіслаў Куроўскі. Ён быў да гэтага старшынём Галоўнага Праўленьня ЗМВ. З. Куроўскі пачаў спрабаваць ціснуць на асоб прызначаных сваім папярэднікам Лашэвічам. Асабліва пачулі пагрозу выгнаньня асобы беларускага паходжаньня. Дацэнт А. Барвіюк скардзіўся Г. Валкавыцкаму, што паехалі ў Бельск і сфатаграфавалі магілу яго бацьку з праваслаўным крыжам.

Пачаліся скаргі на Г. Валкавыцкага, якія З. Куроўскі пасылаў у Камісію партыйнага кантролю да Кірылюка. Скаргі былі без астаняга лісту, дзе быў подпіс чалавека, які напісаў скаргу.

З пачатку 1972 году СССР не дазволіў купляць газэту «Ніва» ў СССР. Прычынаю было тое, што «забылі» ў Маскве ўставіць «Ніву» ў сьпіс дазволеных да продажу газэт. Дапамаглі таварышы БГКТ, якія выпісвалі газэту «Ніва». Яе ж трэба было высылаць у БССР, бо таварышы БГКТ указвалі неабходны адрас насельніка БССР.

У канцы лютага 1972 году Зьдзіслаў Куроўскі перад выбарамі ў Сойм Польшчы гутарыў з Г. Валкавыцкім. У газэце «Ніва» была надрукаваная гутарка зь імі.

2 красавіка 1972 году [[Адам Мальдзіс]] гутарыў з работнікам газэты «Ніва», дзе расказаў аб праведзеных пошуках у польскіх архівах. У Ягелонскім ВНУ у Кракаве А. Мальдзіс знайшоў паэму «Мачыха», напісаную ў 1850 годзе і падпісаную імем «Анеля з Устроня»&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 134
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Друкавалі допіс у газэце «Ніва». Допіс аб пошуках Адама Мальдзіса зьвярнула ўвагу работнікаў МУС Польшчы. Зенюк гаварыў Г. Валкавыцкаму, што чапляліся за сказ аб літаратурным жыцьці ў Беларусі ў 18 стагодзьдзі. Гэта быў час Рэчы Паспалітае і тады пісалі з большага па-польску. Западозрылі ў перашываньні польскіх сьветачаў літаратуры ў беларусаў.

{{пачатак цытаты}}
— немцы адымаюць ад нас Каперніка, літоўцы — Міцкевіча! — кіпеў начальнік Ярмак. — І вы прысвойваеце палякаў?
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 134
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

17 траўня 1972 году Г. Валкавыцкі разам з нацыянальнаю камісіяю Беластоцкага ваяводзтва ў [[Пунск]]у. Знаёміліся з работаю Летувіскага грамадзка-культурнага таварыства. У Пунску дзейнічаў Летувіскі ліцэй і Летувіскі Дом культуры. Вакол іх гуртуецца Летувіскае грамадзка-культурнае таварыства. Іх сустрэў генеральны сакратар Галоўнага Праўленьня Летувіскага-грамадзкага культурнага таварыства Яўген Петрашкевіч.

23 ліпеня 1972 году адкрылі Дом памяці Сяргея Прытыцкага ў вёсцы Гаркавічы. Галоўным панам урачыстацьці быў першы пісар ПАРП Сакольскага павету Генрык Кравец. Госьці былі з Варшавы, Горадні, Менску і Беластоку. Была ўдава Тацьцяна Прытыцкая, якая сказала:
{{пачатак цытаты}}
— Сяргей Восіпавіч, — спыталася я аднойчы ў Прытыцкага, — скажы па шчырасьці, хто ты — паляк ці беларус?&lt;br /&gt;— Я — камуніст! — адказаў Сяргей Восіпавіч.&lt;br /&gt;Выцягнуліся твары ў бел-чырвоных партыйцаў, а я з горычу падумаў: «Няўжо беларускі прэзыдэнт быў нацыянальным нігілістам?»
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 136
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

24 верасьня 1972 году адбыўся сёмы зьезд БГКТ&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 136
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Былі выбраныя найвышыэйшыя ўраднікі Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства. Грамадзкім старшынём стаў Старшыня Гайнаўскае Павятовае Рады [[Мікалай Самоцік]]. Платным, а не грамадзкім, пісарам прадоўжыў сваю работу Янка Зенюк. Начальнік з МУС Польшчы Ярмак звольніў з работы Янку Зенюка, а Старшыню ГП БГКТ Мікалая Самоціка зрабіў платным Старшынём ГП БГКТ&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 137
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Г. Валкавыцкі пайшоў да галоўнага рэдактара «Беластоцкае газэты» Юрковіча, каб той далажыў Пісару Беластоцкага выканкаму ПАРП З. Куроўскаму. Янка Зенюк быў пазваны да З. Куроўскага, дзе высьветлілася, што да зьезду прыняў рашэньне З. Куроўскі. Мікалай Самоцік атрымаў кватэру ў Беластоку і перайшоў на работу ў ГП БГКТ, а Янка Зенюк пачаў рабіць бясплатна на грамадзкіх пачатках.

Пад канец сьнежня 1972 году Г. Валкавыцкі выдаў кнігу-даведнік аб беларусах Польшчы. Кніга была на польскае мове.

У 1972 годзе Г. Валкавыцкі пад ціскам работнікаў ПАРП пачаў вучыцца на курсе тэорыі й практыкі прапаганды. У 1973 годзе Г. Валкавыскі ня здаў іспыты па курсе.

У газэце «Ніва» Г. Валкавыцкі стварыў асобныя допісы пад назваю «Лісты з Задрыпанкі». У іх Г. Валкавыцкі пад чужым імем Задрыпанец Даніла пісаў допісы ў газэту «Ніва». Аснову для допісаў складалі праўдзівыя падзеі, але іх разьвіваў Г. Валкавыцкі ў непраўдзівыя аповеды. Галоўны вобраз лістоў з Задрыпанкі — жонка Данілы гаварлівая і языкастая Гапка. Начальнік гарадоцкае гміны ўбачыў у допісах з Задрыпанцы свой Гарадок. Гапкаю ж была, па яго мысьлі Ніна Мушынская. Яна сьпявала ў хоры самадзейнікаў БГКТ. Начальнік гміны ўварваўся ў хату Ніны Мушынскае й спрабаваў крыкамі й пагрозамі прыпыніць зьдзекі над ім. Яна і яшчэ другая жанчына (Ніна Цыванюк) змаглі адбіцца ад начальніка Гарадоцкае гміны. Г. Валкавыцкі запрасіў у 1973 годзе пісаць допісы «Лісты з Задрыпанкі» [[Юры Геніюш|Юрку Геніюша]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 142
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

У 1973 годзе вучаніца [[Гайнаўскі ліцэй|Гайнаўскага ліцэю]] [[Міра Лукша]] надрукавала свой першы твор у газэце «Ніва»&lt;ref&gt;[https://czasopis.pl/pra-benefis-miry-lukshy-i-bujnuju-kanferjencyju-da-20-goddzja-zakona-ab-nacyjanalnyh-menshascjah/ Пра бенефіс Міры Лукшы і буйную канферэнцыю да 20-годдзя Закона аб нацыянальных меншасцях] на [[Czasopis|Часопісе]]&lt;/ref&gt;.

У 1973 годзе ў Беластоцкім ваяводзтве задумалі плян культурнага разьвіцьця ваяводзтва. Сакрат Яновіч прынёс яго Г. Валкавыцкаму. Ён яго прачытаў і бачыў, што газэты «Ніва» няма. Замест яе павінен быць заснаваная польскамоўная штотыднёвая газэта. Задуму ацэньваў экспэрт беларускага паходжаньня, які задуму закрыцьця «Нівы» не прапусьціў і забракаваў. Першы пісар Беластоцкага выканкаму ПАРП З. Куроўскі падтрымаў экспэрта, а ў канцы году даў указаньні аб дзейнасьці друку. У іх газэты павінныя былі: «Крытыкаваць, але і прадбачыць вынікі!»

== Зносіны з лужычанамі ==
Некалькі год БГКТ мела зносіны з [[Лужычане|сербскалужыцкімі]] таварыствамі. Езьдзілі ў [[Будзішын]]. Прымалі іх прадстаўнікоў. У студзені 1974 году прыехаў Кшэсьцян Кравец — пісьменьнік і галоўны рэдактар дзіцячага часопіса «[[Полымя (часопіс)|Пломіё]]». Беларускі дадатак газэты «Ніва» пад назваю «Зорка» пастаянна атрымліваў часопіс «Пломіё» і былі зь ім добра знаёмыя. Кш. Кравец гасьціў у Бельскім ліцэі, Белавежы, Мелашках. Пры ад’езьдзе Кшэсьцян Кравец сказаў:

{{пачатак цытаты}}
— Тут усё жывое! — зайзросьціў нам. — А, мы паміраем…
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 144
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== Дзейнасьць пасьля 1973 году ==
«Зорка» — дадатак газэты «Ніва» для дзяцей. У 1974 годзе яе рэдактавала Яніна Чэрнякевіч. Яна з БССР. Сірата, бо яе бацькі загінулі ў час Нямецка-савецкае вайне. Яніна Чэрнякевіч вучылася ў Менску на географа. Ў Менску пазнаёмілася з грамадзянінам Польшчы, выйшла замуж, а затым паехала ў Польшчу ў Беласток. Веданьне беларускае мовы было прычынаю прыняцьця на работу ў газэту «Ніва». Пазьней, Г. Валкавыцкі даверыў Яніне Чэрнякевіч вядзеньне дзіцячага дадатку «Зорка».

Газэта «Ніва» пачала друкаваць праграму перадач Савецкага тэлебачаньня, але не на ўвесь тыдзень. Газэта друкавала на тры дні, а болей не маглі з-за адмовы зь Менску.

У 1975 годзе газэта «Ніва» выйшла з 1000-ым нумарам. Газэта мела тады наступны асобовы склад: Пётар Байко, Эдмунд Вайсковіч, Іван Кірызюк, Мікола Краўчук, Грыгоры Мароз, Міхал Матвеюк, Мікалай Панфілюк, Васіль Петручук, Кастусь Пятэльскі, Уладзімер Сідарук, Уладзімер Хомік. Іншыя хаваліся пад рознымі выдуманнымі прозьвішчамі: Раса, Цюльпан, Крыніца, Калінка, Мацейка, Восень, Зарніца, Ліс, Бярозка, Чарот, Імгла, Агент і г. д.

У 1975 годзе 18-ты пленум ЦК ПАРП рашыў правесьці перамены ў земскім падзеле Польшчы. Прыпынілі свае існаваньне 314 паветы. Былі створаныя 49 ваяводзтваў. Галоўны рэдактар газэты «Беластоцкая газэта» Юрковіч стаў работнікам ЦК ПАРП. Першы пісар Беластоцкага выканкаму ПАРП З. Куроўскі стаў Старшынём Фэдэрацыі прафсаюзаў польскае моладзі. Па мысьлі Г. Валкавыцкага задума ў зьмене земскага падзелу была толькі для чыстак у дзяржаўных установах Польшчы.

2 чэрвеня 1975 году ў газэту «Ніва» прыйшло пісьмо ад дырэктара Выдавецка-кальпартажнага прадпрыемства «Таварыства Работніцкае Выдавецтва». У ім патрабавалі зьмены ў назве работадаўцы газэты «Ніва», бо раней ім было «Тыднёвік Беларускага грамадзка-культурнага таварыства». Зараз ім павінныя было быць &quot;Тыднёвік Выдавецкага Работніцкага Таварыства «Прэса-Кніга-Рух». ГП БГКТ было незадаволеным. Мікалай Гайдук напісаў допіс у газэту «Ніва» пад назваю «Ў чым прычына?» У допісе пачалі гаварыць аб заняпадзе навучаньня беларускае мовы ў пачатковых школах Беласточчыны. У 1970—1971 навучальным годзе беларускую мову вучыла ў 145 школах з колькасьцю 9777 вучняў, а ў 1975—1976 навучальным годзе толькі ў 79 школах, і хадзіла на ўрокі 5360 вучняў. Надпіс Г. Валкавыцкі ўсё ж такі вярнуў назад і газэта «Ніва» мела надпіс «Тыднёвік Беларускага грамадзка-культурнага таварыства».

У жніўні 1975 году ў газэту «Ніва» прыйшоў новы работнік Міхась Шаховіч. Ён быў вучнем Варшаўскага ВНУ на беларускае філялёгіі. З пачатку вучыўся на вочна, а потым на завочным аддзяленьні. Міхась Шаховіч пісаў рубрыку «З-за плоту», а потым перайшоў на фальклёр. Пазьней Міхась Шаховіч пайшоў рабіць у газэту «Кантраст»&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 148
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

У 1975 годзе адзначылі 50-годзьдзе [[БСРГ|Беларускае Сялянска-Работніцкае Грамады]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 148
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства было пад наглядам новае ўправы Беластоцкага выканкаму ПАРП новага Беластоцкага ваяводзтва. Галіна Пятроўская пісар па праваслаўленьню ПАРП даверыла пісаць сваю прамову Г. Валкавыцкаму. У прамове павінныя былі быць гісторыя. Перад прамоваю Г. Валкавыцкі даў запіс прамовы для ўзгадненьня з Галінаю Пятроўскаю. Яна не адобрыла прамову. Выкінула ўсе словы зьвязаныя з беларускаю справаю. Засталіся толькі крыкамі аб новых подзьвігах.

У пачатку 1976 году Георгі Валкавыцкі прыняў удзел перадвыбарчае дзейнасьці. 31 студзеня 1976 году Георгі Валкавыцкі, Мікалай Самоцік, Сакрат Яновіч, Яўгенія Іванюк («пані Геня» у газэце «Ніва») «абслугоўвалі» Дуброўшчыну. У Ячне выбралі паслом на зьезд Аляксандра Каленіка.

30 траўня 1976 году адбыўся восьмы зьезд БГКТ. Урачыста адзначылі 20-годзьдзе таварыства. Колькасьць таварыства засталося нязьменным з 1972 году. Дзейнічалі: літаб’яднаньне «Белавежа», навуковы гурток і газэта «Ніва». Газэта «Ніва» ў 1976 годзе мела наклад у 8000 асобнікаў. Літаб’яднаньне «Белавежа» правяла 10 літаратурных сэмінараў, выйшлі зборнікі вершаў:
* «Дзяцінства прыстань» [[Віктар Швед|Віктара Шведа]] (1975)
* «Мой бераг» [[Алесь Барскі|Алеся Барскага]] (1975)
* альманах «Літаратурная Беласточчына» (1973)
* «Навуковы зборнік» (1974)

21 сакавіка 1976 году газэта «Ніва» надрукавала водгук Яна Чыквіна на зборнік вершаў Алеся Барскага «Мой бераг». Водгук спадабаўся Алесю Барскаму. Кніга на польскае мове «Гісторыя беларускае літаратуры. Фальклёр.» Алеся Барскага была навуковаю работаю. Г. Валкавыцкі прасіў Яна Чыквіна напісаць водгук у газэту «Ніва». Водгук быў пад назваю «Некалькі слоў аб фальклёры і… самаўпэўненасьці.»&lt;ref&gt;«Ніва» 13.07.1976&lt;/ref&gt;. Алесь Барскі быў вельмі незадаволены. Ў «Ніве» быў яго допіс пад назваю «Злосьць у „навуковае“ вопратцы»&lt;ref&gt;«Ніва» 15.08.1976&lt;/ref&gt;.

У 1976 годзе Г. Валкавыцкі стаў раднікам для газэты «[[Сучасная газэта]]». Газэта «[[Беластоцкая газэта]]» раней абслугоўвала Беластоцкае ваяводзтва, а пасьля падзелу ваяводзтва на тры новых ([[Беластоцкае ваяводзтва|Беластоцкае]], [[Ломжынскае ваяводзтва|Ломжынскае]], [[Сувальскае ваяводзтва|Сувальскае]] ваяводзтвы) пачала абслугоўваць іх. Для гэтага зьмянілі назву газэты. Пры газэце стварылі рэдакцыйную раду ў якую ўвайшоў Г. Валкавыцкі. Кожны месяц па чарзе Рэдакцыйную раду прымалі [[Беласток]], [[Ломжа]], [[Сувалкі]]. Галоўным рэдактарам «Сучаснае газэты» стаў Соха.

У 1977 годзе з Гданску прыйшоў ліст у газэту «Ніва» ад Іштвана Дабі. Ён пісаў на беларускае мове. Іштван Дабі быў з Вугоршчыны. У Польшчы з 1971 году. Валодаў дзевяцьцю эўрапейскімі мовамі, а перакладаў з дваццаці (напрыклад, з арабскае, індзейскае, японскае, грузінскае). Беларускую мову вывучаў па-слоўніку. Іштван Дабі стаў часта друкавацца ў газэце «Ніва».

8 траўня 1977 году Г. Валкавыцкі быў у Белавежы на ўрачыстым вечы прысьвечаным Дню перамогі.

11 сьнежня 1977 году закончылі мастацкі конкурс «Знаёмімся з сучаснаю літаратураю». Конкурс пачалі ў 1976 годзе. Ахапіў каля 400 удзельнікаў. На ім правяралі веданьні творчасьці літаб’яднаньня «Белавежа». Перамагла вучань Бельскага ліцэю [[Міраслава Лукша]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 155
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Гаварылі аб 20-годзьдзі літаб’яднаньня «Белавежа». Гаварылі аб кнізе на польскае мове пра [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]].

У 1978 годзе прайшоў пад 20-годзьдзем літаб’яданьня «Белавежа». Яно мела амаль 20 асобных зборнікаў сваіх членаў&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 156
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. У газэце «Ніва» зьявілася «Палоска дзядзькі Кваса». Ім стаў Міхась Красоўскі з хутара Малынкі. Ён быў бацькам Любові Красоўскае, якая загадвала графічным выглядам газэты «Ніва».

У 1979 годзе было 25 гадоў Гарадоцкаму хору. У 1979 годзе памерла адна з удзельніц хору Ніна Мушынская&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 157
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Газэта «Ніва» друкавала ўспаміны Ніны Мушынскае. Іх друкавалі з 1193 па 1221 нумары газэты.

У газэце «Ніва» падымалі пытаньне выезду моладзі зь вёсак, што прыводзіла да апалячваньня беларусаў у местах Польшчы.

У 1980 годзе Г. Валкавыцкі ў газэце «Ніва» стварыў сталую рубрыку пад назваю «Якія мы людзі». З Новым годам Васіль Петручук задаў струмень допісаў у газэту «Ніва». Па гэтым пытаньні пісалі ў газэту цэлы 1980 год.

1 чэрвеня 1980 году адбыўся дзявяты [[Зьезд БГКТ (Польшча)|зьезд БГКТ]]. Колькасьць таварышаў БГКТ не расло. Адбылося абнаўленьне асабовага складу, бо стала больш маладых.

19 чэрвеня 1980 году газэту «Ніва» наведаў [[Аляксей Пысін]]. У верасьні 1939 году ён рабіў у Бельску карэспандэнтам. Г. Валкавыцкі вазіў А. Пысіна па Беласточчыне і, вядома, па Бельшчыне. А. Пысін абяцаў напісаць успаміны аб маладосьці й рабоце ў Бельску. Нічога не напісаў, але выслаў потым вершы, якія друкавалі ў газэце «Ніва»&lt;ref&gt;«Ніва» 18.01.1981&lt;/ref&gt;.

Летам 1980 году ў газэту «Ніва» ўзялі новую работніцу Анну Яканюк. Яна запаўняла месца ў газэце пад назваю «Гародчык цёткі Мальвіны».

== Падзеі 1980-ых гадоў ==
У жніўні 1980 году ў Польскае Народнае Рэчыпаспалітае пачаліся работніцкія народныя й вулічныя вечы. У Беластоку было значна цішэй. 24 жніўня 1980 году чацьверты [[пленум ЦК ПАРП]] перамяніў асабовы склад палітбюро ЦК ПАРП. Неўзабаве палова членаў ЦК ПАРП стане членамі прафсаюза «Салідарнасьць».

{{пачатак цытаты}}
Як аднесьліся да новае арганізацыі беларусы? У асноўным — зь недаверам. Насьцярожвалі лёзунгі, мэтады й сымболіка. Ўзрасло «кацапаваньне», па нашых вёсках нявідкі расклейвалі старыя рэкамэндацыі выездаў у «рай», у гарадах — малявалі на дзьвярах беларусаў пагрозьлівыя крыжыкі.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 163
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

=== Заява БГКТ ===
БГКТ бязьдзейнічаў. Ніякіх дзеяньняў пад час пераменаў улады ў Варшаве. 28 верасьня 1980 году сабралося Галоўнае Праўленьне БГКТ. Была гутарка членаў ГП БГКТ і рашылі зьвярнуцца да новага палітбюро ЦК ПАРП. Былі наступныя патрабаваньні&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 163
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;:
# перагледзець пастанову ЦК ПАРП 1976 году аб нацынальнае аднароднасьці Польскае Народнае Рэчыпаспалітае, прызнаць нацыянальную адрозьненнасьць беларусаў — грамадзян Польшчы, а таксама акрэсьліць канструктыўную праграму дзейнасьці партыйных і дзяржаўных установаў у галіне нацыянальнае палітыкі;
# запэўніць прапарцыянальна нацыянальнаму складу жыхароў Беластоцкага ваяводзтва прадстаўніцтва ў Сойме ПНР, Ваяводзкае радзе і Ваяводзкім выканкаме ПАРП;
# акрэсьліць стабільныя прынцыпы навучаньня роднае мовы для дзяцей беларускае нацыянальнасьці. Прапануецца ўвесьці абавязковае навучаньне беларускае мовы як прадмета ва ўсіх школах, у якіх ёсьць 50% вучняў беларускае нацыянальнасьці;
# вярнуць ліквідаваныя ў 1970-ыя гады культурныя ўстановы й перш за ўсё Беларускі этнаграфічны музэй (са зваротам экспанатаў), а таксама аднавіць дзейнасьць эстраднага калектыву «Лявоніха»;
# запэўніць нармальныя ўмовы разьвіцьця беларускіх творчых асяродзьдзяў (літаратурнага і навуковага) праз павелічэньне выдавецкіх магчымасьцей у галіне мастацкае літаратуры да 3—4 кніг у год, а таксама гадавых навуковых публікацыяў «Навуковых сшыткаў БГКТ». Для гэтага стварыць рэдакцыю выданьняў на беларускае мове ў рамках аднаго з краёвых выдавецтваў;
# павялічыць наклад газэты «Ніва», бо быў абмежаваны. Павялічыць радыёвяшчаньне на беларускае мове на Беластоцкім радыё;
# стварыць гмінныя праўленьні БГКТ і ўмовы для ўдзелу ў грамадзка-культурным жыцьці нароўні зь іншымі асяродзьдзямі;
# вярнуць БГКТ правы гаспадарчае дзейнасьці — з мэтаю, каб была магчымасьць атрыманьня большых сродкаў для статутовае дзейнасьці.

Свае патрабаваньні ГП БГКТ паслалі ў Варшаву да першага пісара ЦК ПАРП [[Станіслаў Каня|Станіслава Кані]]. Адказу ад яго не было. У Беластоцкім ваяводзтве першы пісар Беластоцкага выканкаму ПАРП Стэфан Завадзінскі сустрэўся з Старшынём ГП БГКТ. С. Завадзінскі абяцаў падтрымку, але нічога не было зроблена. Патрабаваньні БГКТ праніклі за мяжу і гучалі ў радыё. На ўсходзе ў СССР прынялі рашэньне забараніць выпіску газэты «Ніва». Іншыя пытаньні й патрабаваньні БГКТ замоўчваліся ў СССР.

=== Дзейнасьць пасьля 1980 году ===
У 1981 годзе газэта «Ніва» пачала друкаваць допісы пад назваю «З расказаў дзеда Раманчука». Іх пісаў сьвяшчэньнік з Гайнаўкі Ўладзімер Гарустовіч. Ён пачаў друкавацца ў «Ніве» ў 1980 годзе. Г. Валкавыцкі ўгаварыў на сталыя допісы ў газэце «Ніва» пад назваю «З расказаў дзеда Раманчука». Ў 1983 годзе іх прыпынілі друкаваць, а пісаў іх Уладзімер Гарустовіч пра свае жыцьцё і свае мінулае.

Восень 1980 году дало падгон для дзенасьці ГП БГКТ.

Падзеі ў Польшчы ўплывалі на БГКТ. У Польшчы йдуць зьмены. У лютым 1981 году Ю. Пінькоўскі падае ў адстаўку, а замест яго Старшынём ураду Польшчы стаў [[Войцех Ярузэльскі]]. Адбыўся пазачарговы [[зьезд ПАРП]]. У краіне адстаўкі, павышэньні, людзі чакаюць пераменаў. БГКТ таксама бурліць. Маладыя са студэнтаў патрабуюць пераменаў у БГКТ.

{{пачатак цытаты}}
Найшпарчэй рвецца да ўлады студэнцкая ватага: нахабнікі патрабуюць палавіну месц у прэзыдыюме. А мы іх дэмакратычнаю дзягаю:&lt;br /&gt;
— Хочаце ўлады? Бярыце ўсю, але са згоды народу: хай ён вас паставіць на наша месца.&lt;br /&gt;
А тыя сваё:&lt;br /&gt;
— Старыя павінны адыйсьці!&lt;br /&gt;
Хоць старым сабе не адчуваю, але слухаць гадка. Не прызнаю барацьбы пакаленьняў. Я за ідэі.&lt;br /&gt;
— Канчайце анархію, — намаўляю, — стаўце праграму.&lt;br /&gt;
І чую:&lt;br /&gt;
— Старыя павінны адыйсьці…&lt;br /&gt;
Спозьнена, але і ў нас нарадзіўся рух за скліканьне надзвычайнага зьезда. Пачалося ваколкабінэтнае шушуканьне. Дайшло да мяне: ствараецца ініцыятыўная група, якая мае пераняць «Ніву». Аб’явіліся прэтэндэнты на пост галоўнага, і кожны рыхтуе мне габарытную яму.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 167
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Г. Валкавыцкі апісвае дзеяньні маладых для захопу пасады галоўнага рэдактара газэты «Ніва»:

{{пачатак цытаты}}
Як і ўсе нашы актывісты, [[Юрка Геніюш]] не сумняваўся яшчэ ў кіруючае ролі партыі, і калі двое апаратных алкашоў (адзін з гаркаму, другі зь бясьпекі), даведаўшыся аб Юркавых амбіцыях, «прапанавалі» доктару пасаду галоўнага «Нівы», паіў дабрачынцаў цэлую ноч і патраціў дарма нямала гары. Потым тлумачыўся грамадзкімі намерамі: маўляў, хацеў выведаць, што думаюць пра нас партыя і эсбэ. Што меў казаць? Мяне зьдзівіла ў гэта гісторыі другое — добры лекар спакусіўся на хісткі рэдактарскі чын. Дасюль гэтага не магу зразумець не магу.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 167—168
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

=== Забарона выхаду газэты ===
13 сьнежня 1981 году з-з ваеннага становішча польскія ўлады забаранілі выхад усіх газэтаў, у тым ліку й «Ніву»&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 168
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Г. Валкавыцкага дырэктар Дому друку абавязаў апячатаць рэдакцыю «Нівы». Аднак Г. Валкавыцкі не паслухаў. Сядзеў разам з работнікамі газэты «Ніва» ў памяшканьні рэдакцыі. Г. Валкавыцкага абавязалі сядзець у Доме друку па-чарзе, разам зь іншымі наказнымі «пасаднікамі». Сярод іх былі вайсковыя ахвіцэры. Пасьля каляднае ночы з 1981 па 1982 годы ў Доме друку Г. Валкавыцкі папаў у бальніцу. Праляжаў у бальніцы месяц з-за тромбафлябіту правае нагі. Пасьля выпіскі Г. Валкавыцкі прыйшоў ва ўправу газэты «Ніва», а там была выпіска зь лісту зь вёскі Орля ў Міністэрства ўнутраных спраў ПНР. Насельнікі вёскі прасілі ўлады Польшчы дазволіць выпуск газэты «Ніва». Ліст быў ад 21 сьнежня 1981 году, а падпісалі яго 49 асоб. Выпуск газэты дазволілі і пачалі ад сакавіка 1982 году&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 169
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Г. Валкавыцкі рашыў аснову для сакавіцкага нумару газэты «Ніва» будзе апошні нявыпушчаны нумар газэты. У ім толькі выкінулі старыя навіны. Чытачы пісалі аб аднаўленьні газэты «Ніва»:

{{пачатак цытаты}}
Пасьля доўгага перапынку дайшоў урэшце й да мяне першы нумар «Нівы». Бяручы ў рукі газэту, адчуваў я радасьць і трывогу. Якая яна цяпер, гэта «Ніва»? Прачытаўшы першую старонку, супакоіўся. Баявы характар артыкулаў і шчырасьць іх аўтараў пераконваюць, што «Ніва» надалей будзе верна служыць добрае справе.&lt;br /&gt;(М. Маўчун, м. [[Познань]], [[Польшча]])
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 169
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== Дзейнасьць пасьля 1981 году ==
У ліпені 1982 году Г. Валкавыцкі праляжаў у бальніцы, бо йзноў тромбафлябіт. Гэтым разам адняў левую нагу.

Восеньню ў Польшчы пачаліся Дні беларускае літаратуры.

У лістападзе 1982 году Г. Валкавыцкі праляжаў у сваім доме з тромбафлябітам да студзеня 1983 году.

5 сьнежня 1982 году адбыўся першы пленум ГП БГКТ у час ваеннага становішча ў Польшчы. Мінулае было 6 сьнежня 1982 году. Пленум прыняў пастанову «З мэтаю ўтрыманьня актыўнасьці ГП і Прэзыдыюма ГП БГКТ праводзіць пэрыядычныя аналізы дзейнасьці паасобных членаў прэзыдыюма і пленума ГП БГКТ».

У красавіку 1983 году Г. Валкавыцкі пачаў рабіць у газэце «Ніва», бо выздаравеў.

6 чэрвеня 1983 году скромна адзначылі 25-годзьдзе літаб’яднаньня «Белавежа». У ім разам з пачаткоўцамі ўжо сядзелі дактары навук, члены пісьменьніцкага саюза, вядомыя аўтары.

21 кастрычніка 1983 году ў Беластоку правялі нараду ўсіх народных меншасьцяў і іх прэсавых органаў Беластоцкага ваяводзтва. Яго зладзіў пісар Беластоцкага выканкаму ПАРП Мікалай Казак, ўраджэнец Белавежы, вучань Бельскага ліцэю. Нараду правялі з удзелам усіх народна-меншасных таварыстваў Беласточчыны. Рашылі праводзіць нарады два разы ў год, але іх больш не было.

У газэце «Ніва» Г. Валкавыцкі стварыў сталыя допісы пад назваю «Шляхам гадоў», дзе пісаў Мікалай Гайдук.

3 сьнежня 1983 году ў доме ГП БГКТ віншавалі літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа» прадстаўнікі беластоцкіх ваяводзкіх улад, грамадаў і ўстаноў. Бельскі ліцэй паказаў слоўна-музычную складанку, заснаваную на вершах «белавежцаў». Выступалі члены «Белавежы». Газэта «Ніва» выпусьціла сьнежанскі нумар 1983 году прысьвечаны 25-годзьдзю «Белавежы». У тым нумары быў малюнак (шарж) [[Лёнік Тарасэвіч|Лёніка Тарасевіча]], які пазьней стаў вядомым мастаком.

У 1984 годзе студэнты беларусы Польшчы выдалі часопіс «[[Сустрэчы]]». Яго выдавалі да 1986 году. У БГКТ увесь 1984 год грызьня ў верхаводаў таварыства, што шкодзіць самому таварыству і адганяе простых людзей. Назіраецца падзел БГКТ на «маладых» і «старых». «Маладых» у БГКТ ніхто ня слухае і ім не даюць пасадаў у таварыстве. 6 траўня 1984 году адбыўся дзясяты [[Зьезд БГКТ (Польшча)|зьезд БГКТ]]. Зьезд быў ціхі. «Маладыя» маўчалі й не крычалі, а «старыя» вырашылі ўсе пытаньні, асабліва асабовыя й пасадовыя. Старшынём БГКТ стаў [[Аляксандар Баршчэўскі]]. На зьездзе выступіў [[Віктар Швед]] і прачытаў верш:

{{пачатак цытаты}}
Вялікае ў нас сёньня сьвята,&lt;br /&gt;
Як многа радасьці ў вачах!&lt;br /&gt;
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 174
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Пастановы зьезда не былі выкананыя. БГКТ прыйшло да зьезду са стратамі. Колькасьць вучняў беларускае мову паменшала. Выдавецкая дзейнасьць малая. 1 ліпеня 1984 году газэта «Ніва» надрукавала пастановы дзясятага зьезду БГКТ. Г. Валкавыцкі з-за хваробы тромбафлябіту пачаў думаць аб адстаўцы і папрасіў не выбіраць яго ў прэзыдыюм БГКТ. Хацеў кінуць газэту «Ніву», але застаўся ў ёй на пасадзе галоўнага рэдактара.

21 лістапада 1984 году работнікі газэты «Ніва» гасьцявалі ў дзядзькі Кваса і віншавалі яго з 80-годзьдзем. Вясною 1984 году дзядзька Квас сканаў.

У газэце «Ніва» 6 лістапада 1985 году друкавалі допіс аб Марыі Корсак (зь сям’і Дубовікаў). Яна тады жыла ў Варшаве каля Саксонскага саду, што каля сядзібы БГКТ у Варшаве. Марыя Корсак нарадзілася ў 1908 годзе ў вёсцы [[Падбор’е (Наваградзкі раён)|Падбор’е]] каля [[Наваградак|Новага Гарадку]]. Была старэйшаю з 8 дзяцей у сям’і. Перад [[ДСВ|Другою Сусьветнаю вайною]] М. Дубовік выйшла замуж і стала звацца Марыяю Корсак. Пераехала да мужа ў Новы Гарадок. Пасьля далучэньня [[Заходняя Беларусь|Заходняе Беларусі]] да [[СССР]] яе мужа саслалі ў [[Сыбір]]. Муж згадзіўся служыць у польскім войску ў Андэрса. Ён ваяваў пад [[Монтэ-Касіна]], дзе быў паранены. Пасьля вайны муж пасяліўся ў Варшаве. Толькі ў 1958 годзе Марыя Корсак змагла пераехаць з БССР да мужа ў Польшчу, ў Варшаву. Аднойчы Марыя Корсак трапіла ў Нацыянальны музэй і вырашыла маляваць карціны. Пачала маляваць успаміны зь дзяцінства: хаты з саламянымі стрэхамі, рэчку, масток, сажалку. Затым на вуліцы ў Варшаве спрабавала прадаваць свае карціны. Іх ўбачыў госьць з [[ЗША]], журналіст. Узяў дзьве карціны. Затым прыехаў прадстаўнік музэю з [[Маямі]] і купіў 14 карцінаў. Марыя Корсак мела выставы ў многіх местах: [[Нью-Ёрк|Новы-Ёрк]], [[Парыж]], [[Браціслава]], [[Стакгольм]], [[Рым]], [[Штутгарт]], [[Бон (Нямеччына)|Бон]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Турку]], [[Спалета]], [[Дусэльдорф]], [[Крэфэльд]], [[Мілян]], [[Буэнас-Айрэс]].

У 1986 годзе газэта «Ніва» пісала пра асобу па імю Уладзімер Наўмюк разьбяра зь вёскі Канюкі. Ён хацеў рабіць зь дзерава помнікі простым людзям. Аб яго творчасьці пісалі многія часопісы Польшчы. Была аб ім манаграфія.

Газэта «Ніва» атрымала ліст з Уроцлава ад Аляксандра Лукашука дацэнта [[Уроцлаўскі ўнівэрсытэт|Ўроцлаўскага ВНУ]]:
{{пачатак цытаты}}
Я атрымаў ліст ад вядомага савецкага актора [[Інакенці Смактуноўскі|Інакенція Смактуноўскага]]. Яго спраўднае прозьвішча — Смактуновіч і яго продак паходзіў зь Белавежы. «Майго прадзеда — піша артыст, — вывезьлі зь Белавежы за тое, што ён забіў зубра, будучы егерам у пушчы ў 1863 годзе ў час студзеньскага паўстаньня. Ён ня быў рэвалюцыянэрам (спадзяюся), але яго палічылі прыхільнікам гэтых падзей і накіравалі ў Сыбір.»&lt;br /&gt;
Актор просіць дасьледваць яго радаслоўную (паходжаньне).
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 174
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Г. Валкавыцкі пісаў ва ўспамінах:
{{пачатак цытаты}}
Слаўны расейскі актор шукае польскіх каранёў. Паставілі мы на ногі ўсіх даступных Смактуновічаў. На жаль, сялянскае радаслоўе губляецца звычайна на трэцім калене — злашчасны выстрал не адгукнуўся ў родавае памяці. Дый род вялікі, расьцярушаны па пушчы й па сьвеце. Адно не падлягае сумненьню: белавескія Смактуновічы — беларусы.
{{канец цытаты|крыніца=Георгі Валкавыцкі. «Віры. Нататкі рэдактара». 1991 год&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 178
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

Г. Валкавыцкі ў 1986 годзе даведаўся аб бедах часопісу «[[Сустрэчы]]» і прапанаваў старонку ў газэце «Ніва» для студэнцкага часопісу. 19 студзеня 1986 году старонка мела назву «Прысутнасьць»&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 178
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка 1986 году ў м. Беласток у Доме прафсаюзаў адзначылі 30-годзьдзе БГКТ і газэты «Ніва»&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Георгі
|прозьвішча     = Валкавыцкі
|частка         = 
|загаловак      = Віры. Нататкі рэдактара
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Ян Чыквін|Я. Чыквін]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = Ортдрук
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 179
|старонак       = 184
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Выступаў Старшыня ГП БГКТ [[Аляксандар Баршчэўскі]] і заклікаў да пакаленевае згоды ў БГКТ.

У жніўні 1986 году газэта «Ніва» славіла [[Васіль Пятручук|Васіля Петручука]], бо яму было 60 год; славілі [[Сакрат Яновіч|Сакрата Яновіча]], бо яму было 50 год. Былі адпаведныя вечары. Васіль Петручук прыйшоў на вечарыну ў польскім ахвіцэрскім мундзіры, а Сакрат Яновіч заняў пакутніцкую постаць, старога і змучанага.

Перад пэнсыяю Г. Валкавыцкі па загадзе дырэктара дзяржаўнага выдавецтва ўзяў водпускі, якія Г. Валкавыцкі
ня выкарыстаў. Разам Г. Валкавыцкі мог адгуляць 6 месяцаў. З падачы свае жонкі Веры Г. Валкавыцкі пачаў вучыцца на вадзіцеля.

У канцы 1986 году Г. Валкавыцкі пачаў чуць незадаволенасьць да газэты «Ніва» з боку Беластоцкага гаркому ПАРП. Юзьвюк не хацеў дараваць абыякавасьць Г. Валкавыцкага да сябе. Пісар Беластоцкага гаркому ПАРП запрасіў Г. Валкавыцкага і гаварыў аб дрэнным апісваньні ў газэце «Ніва» членаў ПАРП зь Беластоцкага гаркому ПАРП.

1 сакавіка 1986 году ў газэце «Ніва» друкавалі допіс «Дзеці з Каракуліна». Віктар Рудчык пісаў у ім аб дзецях зь Беластоку, якія ў 1941 годзе апынуліся ў [[Друскенікі|Друскеніках]] на дапачынку і з-за пачатку вайны аказаліся за ракою Камаю ў сяленьні Каракулін. Пасьля вайны яны вярнуліся ў Польшчу.

== Адстаўка Георгія Валкавыцкага ==
У 1986 годзе Георгі Валкавыцкі пакінуў пасаду галоўнага рэдактара і выйшаў на пэнсыю.

== 1989—2001 ==
Пачатак лютага 1989 году, пры правядзеньні [[Круглы стол|Круглага Стала]], беларускія дзеячы Польшчы пачалі дзейнічаць. У сядзібе газэты «Ніва», у пакоі дзе рабіў Сакрат Яновіч, сабраліся людзі на чале зь Генадзем Вапам. Яны ўтварылі [[Клюб Беларускае Палітычнае Думкі]]&lt;ref name=&quot;клюбпалдумкі&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 159&amp;mdash;160
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;. Задуму стварэньня клюбу першы выказаў Юры Туронак, які тады выдаваў палітычны часопіс «Кантакт». Удзельнікі клюбу былі давераныя асобы, якія не былі зьвязаныя з уладамі Польшчы. Клюб павінен быў выхоўваць беларускіх палітыкаў. У адкрытую клюб не павінен быў дзейнічаць.

Сакрат Яновіч пісаў пра газэту «Ніва» ў 2002 годзе:

{{пачатак цытаты}}
Да «Нівы» былі ў мяне ж любоўныя адносіны, сьвету ня бачыў па-за ёю! Гэта ж каханьне!! Таму паводзіў я сябе, бы кавалер, які прыкідваецца, што гэта ён кінуў дзяўчыну-нарачоную, а не яна яго. Тлела сэнтымэнтальная надзея, што ўсё ж вярнуся ў разлюбую рэдакцыю. Ні разу не прасьвятлела, што чарвіва там. Што сядзяць там адны функцыянэры; не ідэйнікі, а ім, папраўдзе, ўсё роўна за што грошы браць (акрамя, лічу [[Міхась Хмялеўскі|Міхася Хмялеўскага]]). «Ніва» бачылася, даверліва, мною, як калектыў змагароў за беларускую справу. Калі б умеў я тады палітычна думаць, дык паставіў бы самому сабе элемэнтарныя пытаньні:&lt;br /&gt;— На халеру беларуская справа польскае дзяржаве ?!&lt;br /&gt;— За чые грошы робяць «Ніву»? За польскія, ці за якія іншыя?&lt;br /&gt;( — Чые грошы, таго й парабкі).
{{канец цытаты|крыніца=«Ня жаль пражытага. Успаміны». Сакрат Яновіч&lt;ref name=&quot;яновічлюблюніву&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 137
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== Вядомыя аўтары ==
* [[Уладзімер Гайдук]]
* [[Янка Жамойцін]]
* [[Алег Латышонак]]
* [[Міра Лукша]]
* [[Юры Туронак]]
* [[Міхась Шаховіч]]
* [[Віктар Швед]]
* [[Сакрат Яновіч]], якія пісаў у сваіх успамінах:

{{пачатак цытаты}}
Да «Нівы» былі ў мяне ж любоўныя адносіны, сьвету ня бачыў па-за ёю! Гэта ж каханьне!! Таму паводзіў я сябе, бы кавалер, які прыкідваецца, што гэта ён кінуў дзяўчыну-нарачоную, а не яна яго. Тлела сэнтымэнтальная надзея, што ўсё ж вярнуся ў разлюбую рэдакцыю. Ні разу не прасьвятлела, што чарвіва там. Што сядзяць там адны функцыянэры; не ідэйнікі, а ім, папраўдзе, ўсё роўна за што грошы браць (акрамя, лічу [[Міхась Хмялеўскі|Міхася Хмялеўскага]]). «Ніва» бачылася, даверліва, мною, як калектыў змагароў за беларускую справу. Калі б умеў я тады палітычна думаць, дык паставіў бы самому сабе элемэнтарныя пытаньні:&lt;br /&gt;— На халеру беларуская справа польскае дзяржаве ?!&lt;br /&gt;— За чые грошы робяць «Ніву»? За польскія, ці за якія іншыя?&lt;br /&gt;( — Чые грошы, таго й парабкі).
{{канец цытаты|крыніца=«Ня жаль пражытага. Успаміны». Сакрат Яновіч&lt;ref name=&quot;яновічлюблюніву&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = Сакрат
|прозьвішча     = Яновіч
|частка         = 
|загаловак      = Ня жаль пражытага. Ўспаміны
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Юры Хмялеўскі]]
|выданьне       = 
|месца          = [[Беласток]]
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 137
|старонак       = 189
|сэрыя          = [[Бібліятэка Белавежы (БЛА)|Бібліятэка БЛА Белавежа]]
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.}}

== Прэміі і ўзнагароды ==
* 2018 — ганаровае званьне «Заслужаны для [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскага павета]]» (узнагарода ад Гайнаўскага стараства, на ўзнагароду вылучаюцца тыя, хто спрычыніўся да разьвіцьця і рэклямы павету)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Давід Гайко | дата публікацыі = 9 лютага 2018| url =https://www.racyja.com/sumezhzha/nadadzenyya-zvanni-zasluzhany-dlya-gajn/ | загаловак =Тыднёвік „Ніва” ўзнагароджаны радай Гайнаўскага павета | выдавец =[[Беларускае Радыё Рацыя]]| дата доступу = 15 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Наша Ніва]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://niva.bialystok.pl/ Афіцыйны сайт газэты]
* [https://web.archive.org/web/20240403184529/https://kamunikat.eu/niva Архіў газэты «Ніва»] ў Беларускай Інтэрнэт-Бібліятэкі [[Kamunikat.org|Камунікат]]

{{Беларусы ў Польшчы}}

[[Катэгорыя:Выданьні беларускай дыяспары]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1956 годзе]]
[[Катэгорыя:Выданьні, заснаваныя ў 1956 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя выданьні ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Польскія газэты на беларускай мове]]</text>
      <sha1>c47w9irye78v19ltt8xj1or3ntoxj3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пухавіцкі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14238</id>
    <revision>
      <id>2699158</id>
      <parentid>2692688</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19495" sha1="kdz1kltcf6zm9qmarszbv9dnfdmc21e" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Пухавіцкі раён
|Назва ў родным склоне           = Пухавіцкага раёну 
|Сьцяг                           = Flag of Marjina Horka.svg
|Герб                            =Coat of Arms of Marjina Horka, Belarus.svg 
|Гімн                            = 
|Краіна                          = [[Беларусь]]
|Статус                          = 
|Уваходзіць у                    = [[Менская вобласьць]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Мар’іна Горка]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 17 ліпеня 1924
|Кіраўнік                        = Сяргей Ленкавец
 |Назва пасады кіраўніка         = Старшыня раённага&lt;br /&gt;выканаўчага камітэту
|Кіраўнік2                       = Аляксандар Прановіч
 |Назва пасады кіраўніка2        = Старшыня раённага&lt;br /&gt;Савету дэпутатаў
|Насельніцтва                    = 65 113&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
 |Год перапісу                   = 2017
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 
 |Шчыльнасьць                    = 26,7
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = {{просты сьпіс|
[[беларусы]] — 84,66 %,
[[расейцы]] — 11,05 %,
[[украінцы]] — 2,56 %,
іншыя — 1,73 %&lt;ref name=&quot;belstat&quot; /&gt;
}}
|Рэлігійная сытуацыя             = 
|Плошча                          = 2441,13&lt;ref name=&quot;kadastr&quot;&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь]{{Ref-ru}} (па стане на 1 студзеня 2010 г.)&lt;/ref&gt;
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 263
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Miensk province, Puchavičy district.svg
|Памер мапы                      = 200
|Часавы пас                      = [[UTC]] +3
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = +375-17-13
|Паштовыя індэксы                = 222 8хх
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Сайт                            = http://www.pukhovichi.minsk-region.by/
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Беларусь}}
|Колер фону герб-сьцяг           = 
|Лацінка=Puchavicki rajon}}
'''Пу́хавіцкі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Плошча раёну складае 2,44 тыс. км². Насельніцтва на 2018 год — 65 113 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Мар’іна Горка]].

== Гісторыя ==
Раён утвораны 17 ліпеня 1924 году з цэнтрам у мястэчку [[Пухавічы]]. 29 ліпеня 1925 году на 1-м раённым зьезьдзе Саветаў, было прынята па аб’ектыўных прычынах рашэньне пра перанос цэнтру з м. Пухавічы ў мястэчка [[Мар’іна Горка]], а таксама ўлічваючы рост прамысловага патэнцыялу й выгоднае геаграфічнае становішча мястэчка.

З 1924 па 1930 год у складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. З 1930 па 1938 год у прамым падначаленьні [[БССР]]. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]].

17 сьнежня 1956 году ў склад раёну са скасаванага [[Грэскі раён|Грэскага раёну]] ў склад Пухавіцкага раёну перададзены [[Селецкі сельсавет]].&lt;ref&gt;https://archive.is/20120712120130/lawsby.narod.ru/razdel4/num1/4d1535.html Указ Прэзыдыюма Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь ад 17 сьнежня 1956 г. «Пра скасаваньне некаторых раёнаў Рэспублікі Беларусь»&lt;/ref&gt; У 1960 годзе да Пухавіцкага раёну была далучаная частка расфармаванага [[Узьдзенскі раён|Ўзьдзенскага]] й увесь скасаваны [[Рудзенскі раён]]ы, у выніку чаго плошча Пухавіцкага раёну склала 2512 км², а насельніцтва — 100,8 тыс. чалавек. У 1966 годзе ў выніку другога этапу адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы, ізноў створанаму Ўзьдзенскаму раёну была вернутая ягоная частка з плошчы Пухавіцкага раёну.

== Геаграфічнае становішча ==
Плошча раёну складае 2441,12 км². Тэрыторыя раёну знаходзіцца ў межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Рэльеф плоскахвалісты. Пераважаюць вышыні 160—200 м над узроўнем мора, максымальная 236 м (каля вёскі [[Сяргеевічы (Менская вобласьць)|Сяргеевічы]]).

Па тэрыторыі раёну цякуць: рака [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] з прытокамі [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]], [[Цітаўка (рака)|Цітаўка]], [[Балачанка]]; рака [[Пціч]] з прытокам [[Наць]]. Ёсьць некалькі азёраў, найбуйнейшае зь якіх — возера [[Сяргеевіцкае]].

У Пухавіцкім раёне здабываюць: [[торф]], [[бузы]], пяскова-жвіровыя матэрыялы, будаўнічыя пяскі.

Мяжуе зь [[Менскі раён|Менскім]], [[Старадароскі раён|Старадароскім]], [[Ігуменскі раён|Ігуменскім]] і [[Узьдзенскі раён|Узьдзенскім]] раёнамі [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]].

Лічыцца, што ў раёне знаходзіцца цэнтар Беларусі (каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антанова]]).

== Насельніцтва ==
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 69 427 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2016 год — 65 650 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 65 310 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 65 113 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

== Клімат і расьліннасьць ==
Клімат [[Умерана-кантынэнтальны клімат|умерана-кантынэнтальны]]. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −6,9&amp;nbsp;°C, ліпеня 17,7&amp;nbsp;°C. Ападкаў 631 мм. [[Вэгетацыйны пэрыяд]] — 188 дзён.

Лясы займаюць каля 40% тэрыторыі, балоты — 4,4%.

На тэрыторыі раёну знаходзяцца:

* Біялягічныя [[заказьнікі]] рэспубліканскага значэньня: [[Копыш (заказьнік)|Копыш]] — 1222,34 га, [[Мацеевіцкі заказьнік|Мацеевіцкі]] — 1802,19 га, [[Амяльнянскі заказьнік|Амяльнянскі]] — 2011,57 га&lt;ref&gt;Пастанова Кабінета Мінстраў № 1833 ад 27.12.2007 г&lt;/ref&gt;, [[Амговіцкі заказьнік|Амговіцкі]] — 2556,8 га (на тэрыторыі раёну — 1572,8 га)&lt;ref&gt;Пастанова Савета Міністраў РБ № 1694 ад 24.12.2009 г.&lt;/ref&gt;
* Біялягічны заказьнік мясцовага (раённага) значэньні: Бытыненскі — 2185 га&lt;ref&gt;Пастанова Пухавіцкага раённага выканаўчага камітэта № 2363 ад 28.09.2006 г.&lt;/ref&gt;
* Ляндшафтны заказьнік мясцовага (раённага) значэньні: Вяцерэвіцкі — 1535 га&lt;ref&gt;Пастанова Пухавіцкага РВК № 2362 ад 28.09.2006 г.&lt;/ref&gt;
* Гідралягічны заказьнік мясцовага (раённага) значэньні: Сяргеевіцкі — 1925 га&lt;ref&gt;Пастанова Пухавіцкага РВК № 1751 ад 09.07.2008 г.&lt;/ref&gt;

== Гаспадарчая дзейнасьць ==
Сельская гаспадарка спэцыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі. У раёне пасевы зерневых культураў, ільну, бульбы. Прадпрыемствы харчовай, паліўнай, хімічнай прамысловасьці. Ва [[Уборкі (Пухавіцкі раён)|Ўборках]] працавала «[[Беларуская нацыянальная біятэхналягічная карпарацыя]]», якая вырабляла [[амінакісьлі]] і камбікармы для жывёлы, а таксама прэміксы да іх і [[глютэн]].

Праз тэрыторыю раёну праходзіць чыгунка [[Менск]] — [[Гомель]], аўтамабільныя дарогі [[Менск]] — [[Гомель]], таксама ад места [[Мар’іна Горка]] на [[Ігумен]], [[Негарэлае]], [[Старыя Дарогі]].

== Турыстычная інфармацыя ==
Захаваліся помнікі архітэктуры: Сьвята-Траецкая царква й сядзіба (2-я палова XIX ст.) у в. [[Блонь]], касьцёл (пачатак XIX ст.) і рэшткі сядзібы ў в. [[Дукора]], царква ў в. [[Скрыль-Слабада]] (сярэдзіна XIX ст.).

ААТ «Дудуткі-Тур» (турагенцкая й турапэратарская дзейнасьць) у в. [[Дудзічы]], дзе разьмешчаны музэй матэрыяльнай культуры «[[Дудуткі]]».

== Асобы ==
* мяст. [[Рудзенск]] — радзіма беларускага пісьменьніка і грамадзкага дзеяча [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]] (1896—1938),
* в. [[Арэшкавічы (Пухавіцкі раён)|Арэшкавічы]] — цымбаліста, дырыгента, кампазытара [[Язэп Жыновіч|Язэпа Жыновіча]] (1907—1974),
* в. [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]] — Героя Савецкага Саюзу [[Мікалай Чэпік|Мікалая Чэпіка]] (1960—1980),
* в. [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]] — беларускага паэта і перакладчыка [[Генадзь Кляўко|Генадзя Кляўко]] (1931—1979)
* в. [[Востраў (Пухавіцкі раён)|Востраў]] — дзяржаўнага дзеяча, Героя Савецкага Саюзу [[Уладзімер Лабанок|Ўладзімера Лабанка]] (1907—1984),
* в. [[Дудзічы]] — беларускага краязнаўцы, гісторыка, літаратара, этнографа, публіцыста [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]] (1834—1916),
* в. [[Дудзічы]] — беларускага скрыпача, кампазытара, музычнага пісьменьніка [[Міхал Ельскі|Міхала Ельскага]] (1831—1904)
* в. [[Дудзічы]] — [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]] [[Уладзімер Дудзіцкі]] (1910 — пасьля 1976)
* в. [[Лешніца (Пухавіцкі раён)|Лешніца]] — беларускага паэта, драматурга [[Алесь Бачыла|Алеся Бачылы]] (1918—1983),
* в. [[Паддзягцярня]] — удзельніцы Менскага падпольля, Героя Савецкага Саюзу [[Алена Мазанік|Алены Мазанік]] (1914—1996),
* в. [[Талька (вёска)|Талька]] — беларускага актора, народнага артыста Беларусі [[Іван Шаціла|Івана Шацілы]] (1910—1977),
* в. [[Дукора]] — беларускі дзяржаўны дзяяч і публіцыст [[Аляксандар Чарвякоў|Аляксадар Чарвякоў]] (1892—1937).
* Алесь Лабанок (1944, [[Мар’іна Горка]] — 2005) — беларускі актор&lt;ref&gt;Імёны Свабоды: Алесь Лабанок (13.9.1944 — 19.9.2005)&lt;/ref&gt;
* [[Мікалай Касьпяровіч]] ([[1900]], в. Ізабалёва — [[1937]]) — [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] гісторык, [[Лексыкаграфія|лексыкограф]], краязнавец, мастацтвазнавец, літаратурзнавец, перакладчык.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Пухавіцкі раён падзяляецца на наступныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі: [[Блонскі сельсавет]], [[Блускі сельсавет]], [[Вецярэвіцкі сельсавет]], [[Голацкі сельсавет]], [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскі сельсавет]], [[Дукорскі сельсавет]], [[Навапольскі сельсавет]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскі сельсавет]], [[Пухавіцкі сельсавет]], [[Пярэжырскі сельсавет]], [[Рудзенскі сельсавет]], [[Сьвіслацкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сьвіслацкі сельсавет]], [[Турынскі сельсавет]], [[Шацкі сельсавет]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Пуховичский район // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20131112235925/http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ Пухавіцкі раённы выканаўчы камітэт]{{Ref-ru}}
* [https://radzima.org/be/rayon/pukhavitski.html Пухавіцкі раён] на [[Radzima.org]]
* {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}
* [https://web.archive.org/web/20100330061310/http://www.mgorka.by/ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел раёну]
* [https://web.archive.org/web/20100530111759/http://svislac.belarda.org/ «Свіслач:рэгіянальны партал» — Незалежны партал пасёлкаў Сьвіслач і Дружны (поўнач раёну)]
* [http://www.mgorka.by/city/history/none/ Пухавіцкі раён. Населеныя пункты, якія не існуюць або перайменаваныя]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Пухавіцкі раён}}
{{Менская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Пухавіцкі раён| ]]</text>
      <sha1>kdz1kltcf6zm9qmarszbv9dnfdmc21e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сымон Балівар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14465</id>
    <revision>
      <id>2699227</id>
      <parentid>2682412</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15419" sha1="7rckas3g31m7ecqvw9xt4bl4mudzzqg" xml:space="preserve">{{Палітык
| імя                = Сымон Балівар
| выява              =
| памер              = 200пкс
| подпіс_пад_выявай  = 
| пасада             = [[Файл:Flag of the Gran Colombia.svg|20пкс]] 1-ы Прэзыдэнт [[Вялікая Калюмбія|Вялікай Калюмбіі]]
| пачатак_тэрміну    = [[верасень]] 1821
| канец_тэрміну      = 4 траўня 1830
| прэзыдэнт          = 
| прэм'ер-міністар   = 
| папярэднік         = няма
| наступнік          = [[Хаакін дэ Маскера]]
| пасада2            = [[Файл:Flag of Peru.svg|20пкс]] 6-ы Прэзыдэнт [[Пэру]]
| пачатак_тэрміну2   = 17 лютага 1824
| канец_тэрміну2     = 28 студзеня 1827
| папярэднік2        = [[Хасэ Бэрнарда дэ Талье]]
| наступнік2         = [[Мануэль Салясар-і-Бакіхана]]
| прэм'ер-міністар2  =
| прэзыдэнт2         = 
| пасада3            = [[Файл:Civil flag of Bolivia (1825-1826).svg|20пкс]] 1-ы Прэзыдэнт [[Балівія|Балівіі]]
| пачатак_тэрміну3   = 11 жніўня 1825
| канец_тэрміну3     = 29 сьнежня 1825
| папярэднік3        = няма
| наступнік3         = [[Антоніё Хасэ дэ Сукрэ]]
| прэм'ер-міністар3  =
| прэзыдэнт3         = 
| дата_нараджэньня   = 24 ліпеня 1783
| месца_нараджэньня  = [[Каракас]]
| дата_сьмерці       = 17 сьнежня 1830
| месца_сьмерці      = [[Санта-Марта]], [[Калюмбія]]
| нацыянальнасьць    = 
| партыя             = 
| сужэнец            = Мануэла Саэнс
| дзеці              = няма
| адукацыя           = 
| рэлігія            = 
| бацька             = 
| маці               = 
| подпіс             = Simón Bolívar Signature.svg
| узнагароды         = 
}}
'''Сымо́н Балі́вар''' (поўнае імя — '''Сымон Хасэ Антоніё дэ ля Сантысіма Трынідад Балівар-і-Понсэ-і-Палясіёс-і-Блянка''', {{мова-es|Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Ponce y Palacios y Blanco}}; 24 ліпеня 1783, [[Каракас]] — 17 сьнежня 1830, [[Санта-Марта]], [[Калюмбія]]) — змагар за незалежнасьць [[Лацінская Амэрыка|Лацінскае Амэрыкі]] ад [[Гішпанія|Гішпаніі]]. Найбольш уплывовы й вядомы з кіраўнікоў [[вайна за незалежнасьць гішпанскіх калёніяў Амэрыцы|вайны за незалежнасьць]] гішпанскіх калёніяў у [[Амэрыка|Амэрыцы]]. Нацыянальны герой [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэлы]], у 1813 годзе Нацыянальным кангрэсам Вэнэсуэлы быў абвешчаны  Вызваленцам. Акрамя таго, вызваліў [[Новая Гранада|Новую Гранаду]] (сучасная [[Калюмбія]] й [[Панама]]), правінцыю Кіта (сучасны [[Эквадор]]) і [[Пэру]]. У 1819—1830 гадох прэзыдэнт [[Вялікая Калюмбія|Вялікай Калюмбіі]], створанай на тэрыторыі вызваленых ад гішпанскай улады. У 1825 годзе стаў на чале [[Балівія|Рэспублікі Балівія]], якая была названая ў ягоны гонар.

== Біяграфія ==
=== Раньнія гады ===
Сымон нарадзіўся 24 ліпеня 1783 году ў шляхетнай [[Крэолы|крэольскай]] сям’і Хуана Вінцэнта Балівара, які быў [[баскі|басконскага]] паходжаньня. Род Балівараў паходзіў зь мястэчка [[Ля-Пуэблё-дэ-Балівар]] у [[Біская|Біскаі]], у [[Гішпанія|Гішпаніі]], які знаходзіўся тады ў акрузе Маркіна, а з пачаткам каляніяльнага жыцьця сям’я прыняла найактыўны ўдзел у жыцьці [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэлы]]. Хлопчык рана пазбавіўся бацькоў. На выхаваньне й фармаваньне сьветапогляду Балівара вялікі ўплыў зрабіў ягоны настаўнік і старэйшы сябар, бачны асьветнік [[Сымон Радрыгес]]. Юнацтва Балівар правёў у [[Эўропа|Эўропе]], вандраваўшы ў 1799—1806 гадох у [[Гішпанія|Гішпаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]]), дзе рана ажаніўся, але неўзабаве аўдавеў. 15 жніўня 1805 году на [[узгорак Монтэ-Сакра|ўзгорку Монтэ-Сакра]] ў [[Рым]]е, у прысутнасьці Радрыгеса, ён пакляўся змагацца за вызваленьне [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]] ад каляніяльнага прыгнёту.

=== Вэнэсуэльская рэспубліка ===
Сымон Балівар прыняў актыўны ўдзел у зьвяржэньні гішпанскага панаваньня ў [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэле]] ў красавіку 1810 году й абвяшчэньні яе незалежнай рэспублікай у 1811 годзе. Пасьля разгрому апошняй гішпанскім войскам, у 1812 годзе абгрунтаваўся ў Новай Гранадзе, дзе напісаў «[[Маніфэст з Картахены]]», а ў пачатку 1813 году вярнуўся на радзіму. У жніўні 1813 году ягоныя войскі занялі [[Каракас]]; была створана 2-я Вэнэсуэльская рэспубліка на чале з Баліварам. Аднак, ня вырашыўшыся правесьці рэформы накіраваныя на інтарэсы народных нізоў, ён ня здолеў заручыцца іхняй падтрымкай і ў 1814 годзе атрымаў паразу. Вымушаны шукаць прытулак на [[Ямайка|Ямайцы]], у верасьні 1815 году апублікаваў там адкрыты ліст, дзе выказваў упэўненасьць у хуткім вызваленьні гішпанскай Амэрыкі.

=== Стварэньне Калюмбіі ===
Усьвядоміўшы нарэшце неабходнасьць вызваленьня [[рабаўніцтва ў Паўднёвай Амэрыцы|рабоў]] і вырашэньня іншых сацыяльных праблемаў, Балівар пераканаў прэзыдэнта [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]] [[Аляксандар Пэтыён|Пэтыёна]] на аказаньне паўстанцам ваеннай дапамогі й у сьнежні 1816 году высадзіўся на ўзьбярэжжы [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэлы]]. Скасаваньне рабства ў 1816 годзе й выдадзены ў 1817 годзе дэкрэт аб надзяленьні жаўнераў вызваленчай арміі зямлёй дазволілі яму пашырыць сацыяльную базу. Усьлед за пасьпяховымі дзеяньнямі ў Вэнэсуэле ягоныя войскі ў 1819 годзе вызвалілі [[Новая Гранада|Новую Гранаду]]. У сьнежні 1819 году ён быў абраны прэзыдэнтам абвешчанай Нацыянальным кангрэсам у Ангастуры (зараз [[Сьюдад-Балівар]]) рэспублікі Калюмбіі, куды ўвайшлі [[Вэнэсуэла]] й [[Новая Гранада]]. У 1822 годзе калюмбійцы выгналі гішпанскія войскі з правінцыі Кіта (зараз [[Эквадор]]), якая далучылася да [[Калюмбія|Вялікай Калюмбіі]].

=== Распад калюмбійскай фэдэрацыі ===
Імкнучыся да аб’яднаньня гішпанамоўных-амэрыканскіх дзяржаваў, Балівар склікаў у [[Панама|Панаме]] кангрэс іхных прадстаўнікоў у 1826 годзе, але не дамогся посьпеху. Па сканчэньні вызваленчай вайны ў процівагу ягонай цэнтраліскай палітыцы ў рэгіёне ўзмацніліся сэпаратыскія тэндэнцыі. У выніку выступленьняў Балівар пазбавіўся ўлады ў [[Пэру]] й [[Балівія|Балівіі]] ў 1827—1830 гадох. У пачатку 1830 году ён сышоў у адстаўку й неўзабаве памёр блізу калюмбійскага гораду [[Санта-Марта]] 17 сьнежня 1830 году. Перад сьмерцю Балівар адмовіўся ад сваіх зямель, дамоў і нават дзяржаўнай пэнсіі й цэлыя дні праводзіў, сузіраючы з акна жывапісныя пэйзажы мясцовых «сьнежных гор» — [[Сьера-Нэвада-дэ-Санта-Марта|Сьера-Нэвады]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100111220344/http://charonchronicles.ru/ «Хронікі Харона. Энцыкляпэдыя сьмерці»], Слоўнік абраных сьмерцяў. Новасыбірск ISBN 978-5-379-00562-7&lt;/ref&gt;.

=== Сьмерць ===
17 сьнежня 1830 году ва ўзросьце сарака сямі гадоў, Сымон Балівар памёр пасьля хваробы на сухоты ў Кінта-дэ-Сан-Пэдра-Алехандрына ў горадзе [[Санта-Марта]], які сёньня месьціцца ў Калюмбіі. Перад сьмерцю, Балівар папрасіў свайго ад’ютанта генэрала [[Даніель Флярэнсіё О’Ліры|Даніеля Флярэнсіё О’Ліры]] спаліць ягоны захавалы архіў твораў, лістоў і прамоваў. Аднак О’Ліры ня зьдзейсьніў апошняе пажаданьне Сымона й захаваў гэтыя працы, забясьпечваючы гісторыкаў велізарнай колькасьцю інфармацыі пра лібэральную філязофію Балівара, ягоныя думкі, а таксама падрабязнасьці ягонага асабістага жыцьця, як то ягоны доўгі раман з [[Мануэла Саэнс|Мануэлай Саэнс]]. Незадоўга да сваёй сьмерці ў 1856 годзе Саэнс дапоўніла гэтую калекцыю, дадаўшы ў архіў сваі лісты ад Балівара&lt;ref&gt;Bolívar, Simón (1983). Hope of the universe (print ed.). Paris: UNESCO.&lt;/ref&gt;.

== Спадчына ==
[[Файл:EstatuaDelLibertadorEnLaPlazaBolivar2004-6.jpg|міні|250пкс|Помнік Балівару ў [[Каракас]]е]]
У [[Лацінская Амэрыка|Лацінскай Амэрыцы]] імя Балівара вельмі папулярнае. Яно сустракаецца ў назвах дзяржавы [[Балівія]], правінцыяў, гарадоў, вуліцаў, грашовых адзінак ([[балівіяна]] — [[Балівія]], [[Балівар (грошы)|балівар]] — [[Вэнэсуэла]]). Сымону Балівару прысьвечаны біяграфічныя нарысы, мастацкія творы, гістарычныя працы, а таксама шматлікія [[помнік]]і. Наймацнейшы [[футбольны клюб]] Балівіі носіць назву «[[Балівар (футбольны клюб)|Балівар]]». З 1822 году вернай сяброўкай і спадарожніцай жыцьця Балівара, нягледзячы на ўсе мэтамарфозы ягонага лёсу, была ўраджэнка гораду [[Кіта]] крэолка Мануела Саенс. Паводле неафіцыйных дадзеных, Сымон Балівар перамог у 472 бітвах.

Балівар зьяўляецца галоўным героем ў рамане калюмбійскага пісьменьніка [[Габрыель Гарсія Маркес|Габрыеля Гарсіі Маркеса]] «''Генэрал у сваім лабірынце''», дзе падзеі разьвіваюцца ў апошні год жыцьця генэрала. Біяграфіі Балівара напісалі [[Эміль Людвіг]] і ўкраінскі клясык [[Іван Франка]].

=== Балівар у масонцтве ===
Вядома, што пасьвячэньне ў [[масонства]] Балівар прайшоў у Гішпаніі, у [[Кадыс]]е. З 1807 году ён быў чальцом [[Старажытны й Прыняты Шатляндзкі Статут|Шатляндзкага Статута]]. У 1824 годзе ў [[Пэру]] заснаваў [[масонская ложа|ложу]] «Парадак і Свабода» № 2&lt;ref&gt;[http://freemasonry.bcy.ca/biography/bolivar_s/bolivar_s.html Simon Bolivar]. Free Masonry&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20070628233647/http://www.simon-bolivar.h80.org/ Біяграфія Сымона Балівара]{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20131004090231/http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html Расейская старонка аб Сымоне Балівары — Нацыянальнага героя Калюмбіі]
* [https://web.archive.org/web/20110814024917/http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/ Вакол сьвету]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Балівар, Сымон}}
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянэры]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каракасе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санта-Марце]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1783 годзе]]</text>
      <sha1>7rckas3g31m7ecqvw9xt4bl4mudzzqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скаўцкі рух</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15634</id>
    <revision>
      <id>2699201</id>
      <parentid>2450381</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7367" sha1="ivepnj5fb3tmaoyp9ap9oba486uvh33" xml:space="preserve">'''Скаўтынг''' ({{мова-en|Scouting}}) — сусьветная дзіцячая арганізацыя. Яна займаецца фізычным, духоўным і разумовым разьвіцьцём маладых людзей так, каб моладзь магла заняць канструктыўнае месца ў грамадзтве. Гэта дасягаецца нефармальнай адукацыяй з акцэнтам на практычныя дзеяньні на адчыненым паветры, якая завецца скаўцкія мэтады. Рух скаўтаў быў заснаваны ў [[1907]] годзе адстаўным палкоўнікам брытанскага войска Робэртам Бадэн-Паўэлам. У цяперашні час скаўтынг мае больш 38 мільёнаў чальцоў у 217 краінах і тэрыторыях, прадстаўленых праз некалькі скаўцкіх асацыяцый на міжнародным узроўні. Працы Эрнэста Сэтан-Томпсана і Дэніэла Картэра Бэрда істотна паўплывалі на раньняе разьвіцьцё скаўтынга, гэтак жа як і на аснову руху традыцыйнага скаўтынга, якое ўзмацнілася за мінулыя некалькі гадоў.

== Гісторыя ==
[[File:Baden-Powell ggbain-39190 (cropped).png|thumb|upright=0.75|[[Робэрт Бадэн-Паўэл]], заснавальнiк скаўцкага руху]]

Палкоўнік сэр [[Робэрт Бадэн-Паўэл]] заснаваў рух скаўтаў у 1907 годзе ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].
Зародкі ідэі скаўтынга зьявіліся пры аблозе Мафекінгу ([[Паўднёвая Афрыка]]) падчас Другой бурскай вайны ([[1899]]—[[1902]]), дзе Бадэн-Паўэл служыў брыгадным камандзірам.

== Напагатове! ==

Дэвіз скаўтаў — «''Напагатове!''» ({{мова-en|Be Prepared}}); па-ангельску ён скарачаецца да першых літар гэтак жа, як прозвішча фундатара руху скаўтаў (''B.P.'').

Паходжаньне гэтай фразы зьвязана з зыходным мілітарысцкім характарам руху скаўтаў. Бадэн-Паўэл пісаў [[12 лютага]] [[1908]] г. у артыкуле ў часопісе «Бойскаўтынг»: «''Будзьце гатовыя памерці за сваю краіну, калі запатрабуецца; так што калі надыдзе момант, выходзьце з хаты з упэўненасьцю і бяз роздуму пра тое, заб’юць вас ці не.''»

== На іншых мовах ==

Аддзяленьні скаўтаў па ўсім сьвеце выкарыстаюць дэвіз «''Напагатове!''» на сваіх родных мовах.
* Азэрбайджанская: ''Daima Hazir''
* Альбанская: ''Ji Gati'' альбо ''Pergatitu''
* Ангельская: ''Be Prepared''
* Арабская: ''Kun Musta’idan''
* В’етнамская: ''Sắp Sẵn''
* Вугорская: ''Légy Résen''
* Галяндзкая: ''Weest Paraat''
* Грузінская: ''იყავი მზად'' (ikavi mzad)
* Грэцкая: ''Έσω Έτοιμος''
* Іўрыт: ''היה נכון'' (heye nachon)
* Ірляндзкая: ''Bí Ullamh''
* Гішпанская: ''Siempre Listo'' альбо ''Siempre Alerta'' («заўсёды гатовы», «заўсёды напагатове»)
* Італьянская: ''Sii Preparato'' (таксама ў Італіі вельмі часта выкарыстоўваецца лацінская фраза ''Estote Parati'')
* Кітайская: ''準備''
* Кыргыская: ''Dayar Bol''
* Латвійская: ''Esi Modrs''
* Латынь: ''Estote Parati''
* Летувіская: ''Budek''
* Македонская: ''Буди спреман''
* Малайская: ''Selalu Bersedia''
* Мальтыйская: ''Kun Lest''
* Мангольская: ''Белен бол''
* Нарвэская: ''Alltid Beredt''
* Нямецкая: ''Allzeit bereit!''
* Пушту: ''Tayar Osay''
* Пэрсыдзкая: ''Aamaadeh Baash''
* Польская: ''Czuwaj''
* Расейская: ''Будь готов''
* Сэрбская: ''Budi Spreman'' (''Буди спреман'')
* Славенская: ''Bodi pripravljen!'' альбо ''Bud Pripavany''
* Тайская: ''จงเตรียมพร้อม''
* Туркмэнская: ''Daima Häzir''
* Уйгурская: ''Tayyar Bol''
* Украінская: ''Готуйсь''
* Філіпінская (Тагальская): ''Laging Handâ'' (даслоўна: ''заўсёды гатовы'')
* Фінская: ''Ole valmis''
* Француская: ''Sois Prêt'' альбо ''Toujours Prêt''
* Харвацкая: ''Budi Pripraven''
* Чэская: ''Bud Připraven''
* Швэдзкая: ''Var redo''
* Эспэранта: ''Estu preta''
* Эстонская: ''Ole Valmis''
* Японская: ''Sonae-yo Tsuneni''

== Беларусь ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя скаўтынгу ў Беларусі}}
25 сакавіка 2021 году [[Савет міністраў Беларусі]] ухваліў Пастанову № 168, паводле якой зацьвердзіў «Пералік [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкіх аб’яднаньняў]]..., у дачыненьні якіх пры арэндзе нерухомасьці да базавых ставак прымяняецца паніжальны каэфіцыент 0,1». Сярод 102 грамадзкіх аб’яднаньняў у Пераліку прысутнічала «Беларуская рэспубліканская скаўцкая асацыяцыя»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Раман Галоўчанка]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 сакавіка 2021 г. № 168 «Аб зьмяненьні пастановы Савета міністраў РБ ад 30 красавіка 2013 г. № 327»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22100168|выдавец=[[Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=30 сакавіка 2021|дата доступу=13 красавіка 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20050407003905/http://licviny.narod.ru/N1.htm Беларускі скаўтынг]
* [https://web.archive.org/web/20070205071117/http://www.pinetreeweb.com/rtn-bela.htm Scouting in Belarus]{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1907 годзе]]
[[Катэгорыя:Скаўцкі рух| ]]
[[Катэгорыя:Моладзевыя арганізацыі]]</text>
      <sha1>ivepnj5fb3tmaoyp9ap9oba486uvh33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стаўпецкі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18971</id>
    <revision>
      <id>2699223</id>
      <parentid>2612703</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13389" sha1="qgnk4iu0j02zgh28d8ug47tek9dsika" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка 
|Назва                           = Стаўпецкі раён 
|Назва ў родным склоне           = Стаўпецкага раёну 
|Афіцыйная назва (на наркамаўцы) = Стаўбцоўскі раён
|Сьцяг                           =
|Герб                            =
|Гімн                            =
|Краіна                          = [[Беларусь]] 
|Статус                          =
|Уваходзіць у                    = [[Менская вобласьць]]
|Улучае                          =
|Цэнтар                          = [[Стоўпцы]]
|БуйныГорад                      =
|БуйныяГарады                    =
|ДатаЎтварэньня                  = 15 студзеня 1940
|Кіраўнік                        =
 |Назва пасады кіраўніка         =
|Насельніцтва                    = 39 216&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
 |Год перапісу                   = 2018
 |Адсотак ад насельніцтва        =
 |Месца паводле насельніцтва     =
 |Шчыльнасьць                    = 21
 |Месца паводле шчыльнасьці      =
 |Нацыянальны склад              =
|Рэлігійная сытуацыя             =
|Плошча                          = 1881,96&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь]{{Ref-ru}} (па стане на 1 студзеня 2010 г.)&lt;/ref&gt;
 |Адсотак ад плошчы              =
 |Месца паводле плошчы           =
|Максымальная вышыня             =
|Сярэдняя вышыня                 =
|Мінімальная вышыня              =
|Шырата                          =
|Даўгата                         =
|Мапа                            = Miensk province, Stoŭbcy district.svg
|Памер мапы                      = 200
|Часавы пас                      = [[UTC]] +3
|Скарачэньне                     =
|ISO                             =
|FIPS                            =
|Тэлефонны код                   = +375-1717
|Паштовыя індэксы                = 222 6хх, 222 7хх
|Інтэрнэт-дамэн                  =
|Код аўтамабільных нумароў       =
|Сайт                            = https://stolbtsy.gov.by/ 
|Парамэтар1                      =
|Назва парамэтру 1               =
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   =
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Беларусь}}
|Колер фону герб-сьцяг           =
|Лацінка=Staŭpiecki rajon}}
'''Стаўпе́цкі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Плошча раёну складае 1,9 тыс. км². Насельніцтва на 2018 год — 39 216 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Стоўпцы]].
[[Файл:Stoŭbcy rajon location map.svg|значак|справа|295пкс|Стаўпецкі раён]]
== Геаграфічнае становішча ==
Мяжуе з [[Валожынскі раён|Валожынскім]], [[Койданаўскі раён|Койданаўскім]], [[Узьдзенскі раён|Узьдзенскім]], [[Нясьвіскі раён|Нясьвіскім]], [[Капыльскі раён|Капыльскім]] раёнамі Менскай вобласьці і [[Карэліцкі раён|Карэліцкім]], [[Наваградзкі раён|Наваградзкім]] і [[Івейскі раён|Івейскім]] раёнамі [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]].

== Рэльеф і карысныя выкапні ==
Значную частку раёну займае [[Стаўпецкая раўніна]], якая на паўночным захадзе пераходзіць у [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскую нізіну]], на паўночным усходзе разьмяшчаецца частка [[Менскае ўзвышша|Менскага ўзвышша]]. Пераважаюць вышыні 180—200 м, максымальная 340 м (гара [[Дубовая]] каля вёскі [[Вірлавічы]]).

== Клімат і расьліннасьць ==
Клімат [[умерана кантынэнтальны]]. Сярэдняя тэмпэратура студзеня -6,4 °С, ліпеня 17,7 °С. Сярэдняя колькасьць ападкаў складае 635 мм. [[Вэгетацыйны пэрыяд]] — 190 дзён.

Лясы (44% тэрыторыі раёну) [[хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[яловыя лясы|яловыя]], [[бярозавыя лясы|бярозавыя]], [[чорнаалешнікавыя лясы|чорнаалешнікавыя]]. На паўночным захадзе раёну частка [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Ляндшафтавы [[заказьнік]] дзяржаўнага значэньня «Налібоцкі» (частка).

== Гідраграфія ==
Галоўная рака — [[Нёман]] з прытокамі [[Сула (рака)|Сулой]] і [[Вуса (прыток Нёмана, Наваградзкі раён)|Вусай]]. Найбольшае возера — [[Кромань]].

== Насельніцтва ==
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 42 007 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt; (перапіс); 2016 год — 39 758 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 39 514 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 39 216 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
 
== Гаспадарчая дзейнасьць ==
Сельская гаспадарка спэцыялізуецца на мяса-малочнай жывёлагадоўлі і вырошчваньні буракоў. Вырошчваюць зерневыя і кармавыя культуры, бульбу. Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай, паліўнай, машынабудаўнічай прамысловасьці.

Па тэрыторыі раёну праходзяць чыгунка і аўтамабільная дарога [[Менск]] — [[Берасьце]], аўтадарога [[Валожын]] — [[Стоўпцы]], газаправоды [[Таржок]] ([[Расея]]) — [[Менск]] —[[Івацэвічы]] з адгалінаваньнямі на [[Стоўпцы]], [[Новы Сьвержань|Новы]] і [[Стары Сьвержань]], [[Ямал]] ([[Расея]]) — Заходняя [[Эўропа]].

== Турыстычная інфармацыя ==
Захаваліся помнікі архітэктуры і садова-паркавага мастацтва: былая вуніяцкая Сьвята-Яна-Прадцечанская царква (XVIII ст.) у в. [[Гавязна]], сядзібна-паркавы комплекс Брахоцкіх (XIX ст.) у в. [[Вялікі Двор]], касьцёл Зьвеставаньня Паньне Марыі (1590) і каталіцкая капліца (XIX ст.) у в. [[Дзераўная]], Сьвята-Георгіеўская царква (канец XIX ст. — пачатак XX ст.) у в. [[Залужжа (Стаўпецкі раён)|Залужжа]], каталіцкая капліца  (ХІХ ст.) у в. [[Куль (Стаўпецкі раён)|Куль]], касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (пач. ХХ ст) у в. [[Налібакі]], касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1588) і былая вуніяцкая Сьвята-Ўсьпенская царква (1590) і Сынагога (ХІХ ст.) у в. [[Новы Сьвержань]], касьцёл Сьвятога Язэпа (пач. ХХ ст.) у в. [[Рубяжэвічы]], Сьвята-Раства-Багародзіцкая царква (1770) у в. [[Стары Сьвержань]], Сядзібна-паркавы комплекс Ленскіх (XIX ст.) у в. [[Сула (Літвенскі сельсавет)|Сула]].

== Асобы ==
Вёска [[Мікалаеўшчына]] — радзіма беларускага дзяржаўнага дзеяча, навукоўцы, пісьменьніка [[Аляксандар Сянкевіч|Аляксандра Сянкевіча]] (1884—1938) і беларускага грамадзкага і палітычнага дзеяча, пісьменьніка, пэдагога [[Язэп Лёсік|Язэпа Лёсіка]] (1883—1940).

[[Язэп Фарботка]] (1893, м. [[Налібакі]] — 1956) — беларускі нацыянальны дзеяч, паэт, літаратуразнавец, перакладчык, фатограф, навуковец.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
У склад раёну ўваходзяць 200 сельскіх населеных пунктаў. Адміністрацыйна падзяляецца на 11 сельсаветаў: [[Вішнявецкі сельсавет|Вішнявецкі]], [[Дзераўнянскі сельсавет (Стаўпецкі раён)|Дзераўнянскі]], [[Заямнаўскі сельсавет|Заямнаўскі]], [[Літвенскі сельсавет|Літвенскі]], [[Мікалаеўшчынскі сельсавет|Мікалаеўшчынскі]], [[Наваколасаўскі сельсавет|Наваколасаўскі]], [[Навасьвержанскі сельсавет|Навасьвержанскі]], [[Налібацкі сельсавет|Налібацкі]], [[Рубяжэвіцкі сельсавет|Рубяжэвіцкі]], [[Старасьвержанскі сельсавет|Старасьвержанскі]], [[Шашкоўскі сельсавет|Шашкоўскі]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Столбцовский район // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|staubtsouski|раён}}
* {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}
* [https://web.archive.org/web/20080706035705/http://www.emaps-online.com/rus_win/history/minsk_obl/stolbtsy/maket-history.shtml Характарыстыка раёну]

{{Стаўпецкі раён}}
{{Менская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Стаўпецкі раён| ]]</text>
      <sha1>qgnk4iu0j02zgh28d8ug47tek9dsika</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філіп Топал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20504</id>
    <revision>
      <id>2699326</id>
      <parentid>2190030</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="5x7lkmf6n92lvw0fuqd2tz1irfzs9x5" xml:space="preserve">{{пісьменьнік}}
[[Файл:Filip Topol.jpg|значак|Філіп Топал (2010)]]
'''Філіп Топал''' ([[чэская мова|па-чэску]] ''Filip Topol''; 12 чэрвеня 1965, [[Прага]] — 19 чэрвеня 2013, Прага) — [[Чэхія|чэскі сьпявак]], піяніст, кампазытар і літаратар, вядучая постаць легендарнага чэскага гурта ''«Psí vojáci»''.

Нарадзіўся ў Празе ў пісьменьніцкай сям’і. Бацька [[Ёзэф Топал]], дзядуля [[Карэл Шульц]] і старэйшы брат [[Яхім Топал]] — пісьменьнікі.

== Творчасьць ==
=== Дыскаграфія ===
* «Sakramiláčku» (Indies Records, 1995)
* «Střepy» (Indies Records, 1999)
* «Filip Topol &amp; Agon Orchestra» (Indies Records, лістапад 2001)

=== Фільмаграфія ===
* «Žiletky» (1994)
* «Praha mizerná» (2000)
* «Chvála bláznivosti» (2001)
* «A.B.C.D.T.O.P.O.L.» (2002)

=== Бібліяграфія ===
* ''Filip Topol (Psí vojáci) — Texty 1985—1991'' (A-beat 1991)
* ''Filip Topol — Psí vojáci'' (Maťa a Kentaur 1993)
* ''Mně třináct'' (Maťa 1995)
* ''Karla Klenotníka cesta na Korsiku'' (Maťa 1999); беларускі пераклад «Карлы Залатара падарожжа на Корсіку» выйшаў у 2008 годзе ў зборніку «Анёл»
* ''Střepy'' (Maťa 1999)
* ''Tři novely'' (Maťa, 2004) — зборнік раней выдадзеных навэл ''Mně 13'' і ''Karla Klenotníka cesta na Korsiku''.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.psivojaci.cz Афіцыйны сайт гурта «Psí vojáci»]
* [https://web.archive.org/web/20160304203639/http://arche.bymedia.net/2007-01/topal701.htm Навэла Філіпа Топала «Карла Залатара падарожжа на Корсыку» па-беларуску ў часопісе «ARCHE»]
* [http://prajdzisvet.org/author/112 Філіп Топал]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на «[[ПрайдзіСвет|Прайдзісьвеце]]»
** Апавяданьне [https://web.archive.org/web/20210602215924/http://prajdzisvet.org/text/398-mnie-trynatstsats.html Мне трынаццаць] на «[[ПрайдзіСвет|Прайдзісьвеце]]»

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чэскія літаратары|Топал, Філіп]]
[[Катэгорыя:Чэскія музыкі|Топал, Філіп]]</text>
      <sha1>5x7lkmf6n92lvw0fuqd2tz1irfzs9x5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Плева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21033</id>
    <revision>
      <id>2699241</id>
      <parentid>2637948</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6461" sha1="tq22i3qs62r3nu12k590orgs8xogvs0" xml:space="preserve">[[Файл:Sergiusz Plewa Kancelaria Senatu Senat Rzeczypospolitej Polskiej V kadencji.jpg|міні|250пкс|Сяргей Плева]]
'''Сяргей Плева''' ({{мова-pl|Sergiusz Plewa}}; нарадзіўся 16 сакавіка 1940 году, вёска [[Ласінка (Падляскае ваяводзтва)|Ласінка]], [[БССР]], цяпер — [[Гайнаўскі павет]], [[Падляскае ваяводзтва]], [[Польшча]] — 5 красавіка 2015, [[Беласток]], [[Польшча]]&lt;ref&gt;[http://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/122710 Радыё Беласток]&lt;/ref&gt;) — польскі палітык, інжынэр і грамадзкі дзеяч. У 1993—2001 дэпутат польскага парлямэнту, 2001—2005 сэнатар. Дзеяч [[Беларусы ў Польшчы|беларускае дыяспары ў Польшчы]].

== Адукацыя і працоўная дзейнасьць ==
У 1967 скончыў Беластоцкую Вышэйшую Інжынэрную Школу, факультэт электрамэханікі (у цяперашні час Беластоцкая Палітэхніка).

У 1958—1979 працаваў у энэргасетках Беластоку як электраманцёр, тэхнік, начальнік аддзела і раёну. У 1979 быў сузаснавальнікам жыльлёва-камунальнага аб’яднаньня «Słoneczny Stok» у Беластоку, потым стаў яго кіраўніком і выконваў гэтыя абавязкі да 2006. З 1997 па 2006 займаў гэтую пасаду без ўзнагароджаньня, лічачы гэта сваім грамадзкім абавязкам.

== Палітычная дзейнасьць ==
На працягу 30 гадоў быў чальцом польскай партыі PZPR, затым SdPR, у 1997 ўступіў у Саюз Дэмакратычнай Левіцы, уваходзіў у склад рэгіянальных і дзяржаўных кіраўнікоў партыі. У 1993-1997 быў дэпутатам у парлямэнце II кадэнцыі ад партыі SLD. Працаваў у жыльлёва-будаўнічай камісіі, камісіі нацыянальных і этнічных меншасьцяў, надзвычайнай камісіі па разглядзе праектаў грамадзянскіх законаў, а таксама ў розных падкамісіях. Дэпутацкая актыўнасьць падчас II кадэнцыі парлямэнту складала.

У 1997-2001 быў дэпутатам у парлямэнце III кадэнцыі ад партыі SLD. У гэты пэрыяд быў кіраўніком будаўнічай і архітэктурнай камісіі, а таксама чальцом шматлікіх камісій і падкамісій. У выбарах у Верхнюю палату парлямэнта (сэнат) атрымаў 118.837 галасоў. У 2001-2005 гадах быў сэнатарам у парлямэнце V кадэнцыі ад партыі SLD. Выконваючы пасаду сэнатара быў чальцом эміграцыйнай камісіі, камісіі дзяржаўнага бюджэту і інфраструктуры. Будучы сэнатарам быў вельмі зацікаўлены ў адкрыцьці незалежнага ўнівэрсытэту ў Беластоку. Падчас усёй сваёй палітычнай дзейнасьці актыўна падтрымліваў Медыцынскую Акадэмію ў Беластоку (заразь Медыцынскі ўнівэрсытэт).

Падтрымліваў праваслаўнае грамадзтва, быў актыўным чальцом Міжнароднага Дабрачыннага Фонду адзінства праваслаўных народаў (IFUOCN). У 1996 годзе арганізаваў кангрэс Фонду ў Варшаве, які адбыўся ў парлямэнце Рэспублікі Польшча. Падчас кангрэсу была арганізавана сустрэча з прэзыдэнтам Польшчы Аляксандрам Квасьнеўскім. Падтрымліваў матэрыяльна ініцыятывы мясцовых супольнасьцяў, напр. раённыя спартовыя спаборніцтвах пажарнікаў Бельску Падляскага. Цягам шматлікіх гадоў з уласных сродкаў спансаваў добраахвотную пажарную частку ў Лосінцы (родная вёска).

Прымаў актыўны ўдзел у фінансаваньні дзіцячых дамоў, фонду &quot;Młoda Polonia&quot; і іншых дзіцячых арганізацыяў. Будучы сэнатарам з асабістых грашовых сродкаў аплаціў знаходжаньне ў Польшчы больш за 100 дзяцей польскага паходжаньня з Украіны.

== Заслугі і ўзнагароды ==
* Тытул &quot;Беластачанін 1988&quot;
* Срэбраны Крыж Заслугі
* Залаты Крыж Заслугі
* Кавалерскі Крыж Ордэна Адраджэньня Польшчы

== Асабістае жыцьцё ==
Быў жанаты, ёсьць 2 дачкі Эльжбета (лекар) і Катажына (юрыст), 8 унукаў і 2 праўнукаў.

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* https://web.archive.org/web/20130421085301/http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/Glowny2kad
* https://web.archive.org/web/20080224043333/http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/3RP/301
* https://web.archive.org/web/20210305004132/http://ww2.senat.pl/k5/senat/senator/plewa.htm

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Плева, Сяргей}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1940 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польшчы]]</text>
      <sha1>tq22i3qs62r3nu12k590orgs8xogvs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сусьветная турысцкая арганізацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23229</id>
    <revision>
      <id>2699226</id>
      <parentid>2664075</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26812" sha1="nsmkvybb30887nt49a4hz7fkxr8sfzr" xml:space="preserve">{{Каардынаты|40|27|37|паўночнае|3|41|29|заходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Арганізацыя
|назва                     = Сусьветная турысцкая арганізацыя
|арыгінальная назва        = {{мова-en|World Tourism Organization|скарочана}}
|выява                     = UNWTO headquarters (Madrid, Spain) 01.jpg
|рамка выявы               = 
|памер выявы               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы              = Галаўная сядзіба (2013 г.)
|мапа                      = UNWTO.svg
|памер мапы                = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы  = 
|подпіс мапы               = Дзяржавы-ўдзельніцы па частках сьвету (2011 г.)
|мапа 2                    = 
|абрэвіятура               = СТА
|дэвіз                     = 
|папярэднік                = 
|наступнік                 = 
|дата ўтварэньня           = 1934
|дата спыненьня існаваньня = 
|тып                       = міжурадавая
|юрыдычны статус           = міжнародная арганізацыя
|мэта                      = пашырэньне адказнага, устойлівага і даступнага падарожніцтва
|штабкватэра               = [[Мадрыд]], вул. Жоана Марагала, д. 42&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзе мы|спасылка=http://www2.unwto.org/content/where-we-are-0|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне         = Гішпанія
|каардынаты                = 
|дзейнічае ў рэгіёнах      = Японія ([[Нара]])
|сяброўства                = 158 дзяржаваў (2019 г.)
|афіцыйныя мовы            = ангельская, арабская, гішпанская, расейская, француская
|генэральны сакратар       = [[Зураб Полалікашвілі]]
|пасада кіраўніка          = Намесьнік
|імя кіраўніка             = Хаймэ Кабаль
|пасада кіраўніка 2        = Выканаўчыя кіраўнікі
|імя кіраўніка 2           = Мануэль Батлер, Чжан Ханьчжун&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Нашае кіраўніцва|спасылка=http://www2.unwto.org/content/our-management|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;
|пасада кіраўніка 3        = 
|імя кіраўніка 3           = 
|пасада кіраўніка 4        = 
|імя кіраўніка 4           = 
|асноўныя асобы            = 
|кіроўны орган             = Выканаўчая рада
|матчыная кампанія         = [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]]
|зьвязаныя кампаніі        = Акадэмія СТА ([[Андора]]), Фундацыя «Устойлівы турызм для выкараненьня галечы» (Паўднёвая Карэя)
|бюджэт                    = 20,341 млн [[эўра]] (2017 г.)&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;
|колькасьць супрацоўнікаў  = 110 (2019 г.)&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;
|колькасьць валянтэраў     = 
|сайт                      = [http://www2.unwto.org/ unwto.org]
|заўвагі                   = 
|колішняя назва            = Міжнародны зьвяз афіцыйных арганізацыяў турыстычнай прапаганды (да 1947 г.), Міжнародны зьвяз афіцыйных падарожніцкіх арганізацыяў (да 27 верасьня 1970 г.)
}}
'''Сусьве́тная туры́сцкая арганіза́цыя''' — установа [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], заснаваная ў 1934 годзе ў якасьці Міжнароднага зьвязу афіцыйных арганізацыяў [[Турызм|турыстычнай]] прапаганды.

На 2019 год налічвала 158 урадаў-удзельнікаў, у тым ліку з 2004 году ўлучала ўрад Беларусі, а таксама звыш 500 улучаных сябраў у выглядзе прадстаўнікоў [[Падарожжа|падарожніцкіх]] прадпрыемстваў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Хто мы|спасылка=http://www2.unwto.org/content/who-we-are-0|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;. Ад часу пераўтварэньня ў міжурадавую арганізацыю ў 1975 годзе СТА месьцілася ў [[Мадрыд]]зе (Гішпанія). Захавала сувязную сядзібу ў [[Жэнэва|Жэнэве]] (Швайцарыя) для стасункаў зь мясцовым прадстаўніцтвам ААН&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра нас (Сувязная сядзіба ў Жэнэве)|спасылка=http://genevaoffice.unwto.org/content/about-us-14|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Кіраваньне ==
* ''Агульны сход''. Складаўся з поўных і зьвязаных сябраў у асобе прадстаўнікоў урадаў. Склікаўся аднойчы на 2 гады. Зацьвярджаў [[каштарыс]] і кірункі дзейнасьці. Выбіраў Выканаўчую раду зь ліку поўных сябраў на 4 гады. Пагатоў кожныя 2 гады выбіраў палову складу Выканаўчай рады. Кожныя 4 гады выбіраў генэральнага сакратара. Улучаныя сябры ў асобе кіраўнікоў прадпрыемстваў і прадстаўнікі міжнародных арганізацыяў удзельнічалі ў якасьці назіральнікаў. Меў у падпарадкаваньні Камітэт па турысцкай этыцы.
* ''Рэгіянальныя камісіі'' для: 1) Амэрыкі, 2) Афрыкі, 3) [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]], 4) [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], 5) [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] і Ціхага акіяну, 6) Эўропы. Складаліся з поўных і зьвязаных сябраў ад адпаведнай [[Частка сьвету|частку сьвету]]. Склікаліся штогод. Падавалі прапановы ў Агульны сход. Улучаныя сябры адпаведнай часткі сьвету ўдзельнічалі ў якасьці назіральнікаў.
* ''Выканаўчая рада''. Складалася зь 5-й часткі поўных сябраў ад кожнай з 6 частак сьвету. Пагатоў урад Гішпаніі, дзе месьцілася сядзіба СТА, быў пастаянным сябрам Рады. Склікаўся двойчы на год. Забясьпечваў выкананьне каштарысу. Меў у падпарадкаваньні 5 камітэтаў: 1) агляду заявак на ўлучанае сяброўства, 2) праграмы і каштарысу, 3) статыстыкі і турысцкага спадарожніцкага рахунку, 4) турызму і спаборнасьці, 5) турызму і ўстойлівасьці. Зьвязаныя і ўлучаныя сябры ўдзельнічалі ў якасьці назіральнікаў.
* ''Сакратарыят''. Выконваў расклад дзейнасьці, зацьверджаны Агульным сходам, і абслугоўваў патрэбы сябраў. Адзін з 2 выканаўчых кіраўнікоў займаўся справамі ўлучаных сябраў (прадпрыемстваў). У японскіх горадзе [[Нара]] меў дапаможную сядзібу для Азіяцка-Ціхааціянскага рэгіёну, якую забясьпечваў урад [[Японія|Японіі]]&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Будова|спасылка=http://www2.unwto.org/content/structure|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;. Улучаў 6 рэгіянальных і 19 галіновых аддзелаў: 1) абслугоўваньня нарады, 2) агульных паслугаў, 3) асьветы і падрыхтоўкі, 4) бясьпекі, 5) зносінаў, 6) інфармацыйна-камунікацыяных тэхналёгіяў, 7) кадраў, 8) каштарысу, 9) кіраваньня, 10) новаўвядзеньняў, укладаньня і лічбавага пераўтварэньня, 11) партнэрства для разьвіцьця, 12) прававы, 13) рынкавых вестак і спаборнасьці, 14) статыстыкі, 15) сувязных сядзібаў, 16) тэхнічнай супрацы і Шаўковага шляху, 17) улучаных сябраў, 18) устойлівага разьвіцьця турызму, 19) этыкі, культуры і грамадзкай адказнасьці&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

== Удзельнікі ==
У 1975 годзе пры пераўтварэньні Сусьветнай турысцкай арганізацыі ў міжурадавую яе ўдзельнікамі сталі ўрады 76 дзяржаваў:
* 24 у Азіі — [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]], [[Аўганістан]], [[Банглядэш]], [[Віетнам]], Ізраіль, [[Інданэзія]], Індыя, [[Ірак]], Іран, Кіпр, [[Кувэйт]], Лаос, [[Лібан]], Малайзія, Малі, [[Нэпал]], Пакістан, [[Паўднёвая Карэя]], [[Сырыя]], [[Тайлянд]], [[Турэччына]], Філіпіны, Шры-Ланка і [[Ярданія]];
* 25 у Афрыцы — [[Буркіна-Фасо]], Бурундзі, Габон, Гамбія, Гана, Замбія, [[Каба-Вэрдэ]], [[Камэрун]], Кенія, [[Кот д’Івуар]], Мадагаскар, Малаві, Марока, [[Маўрыцы]], Нігерыя, Руанда, Судан, [[Сэнэгал]], [[Сьера-Леонэ]], Танзанія, Тога, Туніс, Уганда, [[Эгіпет]] і [[Этыёпія]];
* 8 у Паўднёвай Амэрыцы — [[Аргентына]], Балівія, [[Вэнэсуэла]], [[Бразылія]], [[Калюмбія]], [[Пэру]], Чылі і Эквадор;
* 10 у Паўночнай Амэрыцы — [[Багамы]], Гаіці, Гандурас, [[Дамініканская Рэспубліка]], Коста-Рыка, Куба, [[Мэксыка]], Панама, Сальвадор, [[Трынідад і Табага]], Ямайка;
* 9 у Эўропе — [[Альбанія]], Аўстрыя, [[Вугоршчына]], [[Гішпанія]], Грэцыя, [[СССР]], Румынія, [[Сан-Марына]] і Францыя&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржавы-ўдзельніцы|спасылка=http://www2.unwto.org/members/states|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;.

У 1976 годзе да СТА далучылася [[Польская Народная Рэспубліка]]. У 1983-м — Кітай. У 1991 годзе лік удзельнікаў СТА дасягнуў 100. У 1997 годзе ў СТА ўступіла Ўкраіна. У 2003-м — Летува. У 2004 годзе ўрад Беларусі стаў 143-м удзельнікам Сусьветнай турысцкай арганізацыі&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. У 2009 годзе 150-й дзяржавай-удзельніцай СТА стала [[Вануату]]. З 2017 году СТА налічвала 158 урадаў-удзельнікаў. На верасень 2017 году налічвалася 516 улучаных сябраў СТА ад прадпрыемстваў, зь іх 296 з Эўропы, 112 з Амэрыкі, 78 з Азіі і 30 з Афрыкі&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Справаздача СТА за 2017 год|арыгінал=UNWTO Annual Report 2017|спасылка=https://www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284419807|адказны=|выданьне=|месца=Мадрыд|выдавецтва=Сусьветная турысцкая арганізацыя|год=2018|том=|старонкі=93, 102-103|старонак=106|сэрыя=|isbn=978-92-844-1979-1|наклад=}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
У 1934 годзе заснавалі Міжнародны зьвяз афіцыйных арганізацыяў турыстычнай прапаганды (МЗААТП). У 1946 годзе ў Лёндане (Ангельшчына) адбыўся Міжнародны зьезд нацыянальных турысцкіх установаў, які аднавіў дзейнасьць МЗААТП пасьля Другой сусьветнай вайны ў якасьці [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавай арганізацыі]]. У 1947 годзе ў [[Гаага|Гаазе]] (Нідэрлянды) Ўстаноўчы сход пераўтварыў МЗААТП у Міжнародны зьвяз афіцыйных падарожніцкіх арганізацыяў (МЗАПА) зь сядзібай у Лёндане. У 1948 годзе МЗАПА стварыў 1-ю Рэгіянальную падарожніцкую камісію для Эўропы. У 1949 годзе — для Афрыкі. У 1951 годзе галаўную сядзібу МЗАПА перанесьлі ў [[Жэнэва|Жэнэву]] (Швайцарыя). Адначасна ў МЗАПА стварылі Рэгіянальную падарожніцкую камісію для [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]]. Таксама МЗАПА набыла стан дарадцы пры [[ААН]]. У 1954 годзе ў Нью-Ёрку (ЗША) прадстаўнік МЗАПА ўдзельнічаў у Нарадзе ААН па мытных умоўнасьцях пры часовым увозе прыватных транспартных сродкаў і падарожніцтве. Нарада ўхваліла 2 пастановы аб спрыяньні падарожніцтву. У 1956 годзе МЗАПА стварыў Рэгіянальную падарожніцкую камісію для [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. У 1957-м — для Амэрыкі. У 1963 годзе ў [[Рым]]е (Італія) на прапанову МЗАПА правялі Нараду ААН па турызьме і міжнародным падарожніцтве. Нарада дала азначэньні паняткам наведнік і падарожнік у міжнародным уліку. Таксама Нарада ААН ухваліла Пастанову аб тэхнічнай супрацы, свабодзе перамяшчэньня і адсутнасьці нераўнапраўя ў міжнародных падарожніцкіх умоўнасьцях. У 1965 годзе ў Лёндане прадстаўнік МЗАПА ўдзельнічаў у Нарадзе па спрыяньні падарожніцтву і марскому руху, якую ладзіла [[Міжнародная марская арганізацыя|Міжурадавая марская дарадчая арганізацыя]]. Падчас Нарады падпісалі Пагадненьне «Аб спрыяньні міжнароднаму марскому руху». У 1966 годзе Выканаўчая рады МЗАПА стварыла працоўную суполку для зьмяненьня Статуту МЗАПА. У 1969 годзе Міжурадавая нарада ў [[Сафія|Сафіі]] (Баўгарыя) і [[Генэральная Асамблея ААН]] падтрымалі намер пераўтварыць МЗАПА ў міжурадавую арганізацыю. 27 верасьня 1970 году ў [[Мэхіка]] (Мэксыка) Агульны сход МЗАПА ўхваліў Статут Сусьветнай турысцкай арганізацыі (СТА). У траўні 1975 году ў [[Мадрыд]]зе Агульны сход СТА ўхваліў перанос сядзібы ў сталіцу Гішпаніі. 1 студзеня 1976 году ў Мадрыдзе запрацаваў Галоўны сакратарыят СТА&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя|спасылка=http://www2.unwto.org/content/history-0|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}&lt;/ref&gt;.

У 1976 годзе СТА заключыла Пагадненьне аб пераўтварэньні ў выканаўчую службу [[Праграма разьвіцьця ААН|Праграмы разьвіцьця ААН]] (Нью-Ёрк, ЗША). Увосень 1980 году ў [[Маніла|Маніле]] (Філіпіны) правялі Сусьветную турысцкую нараду, на якой ухвалілі Дэклярацыю «Аб сусьветным турызьме». У жніўні 1982 году Сусьветная турысцкая нарада зацьвердзіла Дакумэнт [[Акапулька]] (Мэксыка). У 1985 годзе ў Сафіі Агульны сход СТА зацьвердзіў Сьпіс турысцкіх правоў. У 1989 годзе ў Гаазе СТА правяла сумесна зь [[Міжпарлямэнцкі саюз|Міжпарлямэнцкім саюзам]] Міжпарлямэнцкую нараду па турызьме, на якой ухвалілі Дэклярацыю аб турызьме. У 1991 годзе ў [[Буэнас-Айрэс]]е (Аргентына) Агульны сход СТА зацьвердзіў Пастановы «Пра захады бясьпекі ў турызьме» і «Пра турысцкія магчымасьці для зьнявечаных людзей». У 1992 годзе ў [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (Бразылія) прадстаўнік СТА ўдзельнічаў у Нарадзе ААН па навакольным асяродзьдзі і разьвіцьці, на якой ухвалілі Парадак дня на 21-е стагодзьдзе. У 1993 годзе Статыстычная камісія ААН зацьвердзіла Стандартную міжнародную клясыфікацыю турысцкай дзейнасьці. У 1994 годзе ў [[Самарканд]]зе (Узбэкістан) СТА і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] ўхвалілі сумесную Дэклярацыю «Аб турызьме па [[Шаўковы шлях|Шаўковым шляху]]». У 1995 годзе ў [[Кадыс]]е (Гішпанія) СТА правяла 1-ы Форум па парлямэнтах і [[Мясцовае самакіраваньне|мясцовым самакіраваньні]] як творцах турысцкай палітыкі. У [[Каір]]ы (Эгіпет) Агульны сход СТА ўхваліў Дэклярацыю «Аб прадухіленьні [[сэкс-турызм]]у». 3 чэрвеня 1998 году ў [[Андора|Андоры]] стварылі фундацыю «Тэміда» для павышэньня выніковасьці турыстычнай асьветы. У 1999 годзе ў [[Ніцца|Ніцы]] (Францыя) Сусьветная нарада па вымярэньні гаспадарчага ўплыву турызму зацьвердзіла Турысцкі спадарожніцкі рахунак, які ў 2000 годзе ўхваліла Статыстычная камісія ААН. У 2001 годзе ў [[Барсэлёна|Барсэлёне]] (Гішпанія) сумесна зь [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнародным алімпійскім камітэтам]] (Лязана, Швайцарыя) правялі 1-ю Сусьветную нараду па спорце і турызьме. У 2003 годзе ў [[Пэкін]]е (Кітай) Агульны сход СТА падтрымаў пераўтварэньне СТА ў адмысловую ўстанову ААН, што Агульны сход ААН ухваліў сваёй Пастановай. У 2004 годзе СТА і ўрад Паўднёвай Карэі заключылі пагадненьне, паводле якога ў 2005 годзе ў [[Сэул]]е разьмясьцілі фундацыю «Устойлівы турызм для выкараненьня галечы» (УТВГ)&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 2004 годзе ўрад Беларусі стаў удзельнікам Сусьветнай турысцкай арганізацыі&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Дыяна Серадзюк.|загаловак=«Чарнобыльскі» турызм саступіў месца паляваньню|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131015/1381787301-charnobylski-turyzm-sastupiu-mesca-palyavannyu|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=15 кастрычніка 2013|нумар=194 (27559)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381787278_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе ў Рыме адчылі Пастаянны сакратарыят Сусьветнага камітэту па турысцкай этыцы.

=== Генэральныя сакратары ===
* [[Робэр Лёнаці]] (Францыя; 1957—1985)
* [[Вілібальд Пар]] (Аўстрыя; 1986—1989)
* [[Антоніё Энрыкес]] (Мэксыка; 1990—1996)
* [[Франсэско Франьялі]] (Францыя; 1997—2009)
* [[Талеб Рыфай]] (Ярданія; 2010—2017)
* [[Зураб Полалікашвілі]] (Грузія; з 2018 году)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Выданьні|спасылка=http://publications.unwto.org/|выдавец=Сусьветная турысцкая арганізацыя|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=13 чэрвеня 2019}}
* [https://www.e-unwto.org/ Электронная бібліятэка СТА]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20190615042720/http://academy.unwto.org/ Акадэмія СТА (Андора)]{{ref-en}}
* Аддзелы Сакратарыяту СТА:{{ref-en}}
** [https://web.archive.org/web/20190615074610/http://lmd.unwto.org/ Абслугоўваньня нарады]
** [https://web.archive.org/web/20190614161246/http://media.unwto.org/ Зносінаў]
** [https://web.archive.org/web/20190614170048/http://marketintelligence.unwto.org/ Рынкавых вестак і спаборнасьці]
** [https://web.archive.org/web/20190814174522/http://statistics.unwto.org/ Статыстыкі]
** [https://web.archive.org/web/20190617232053/http://cooperation.unwto.org/ Тэхнічнай супрацы] і [https://web.archive.org/web/20190615081945/http://silkroad.unwto.org/ Шаўковага шляху]
** [https://web.archive.org/web/20190615082327/http://affiliatemembers.unwto.org/ Улучаных сябраў] ([https://web.archive.org/web/20190617223112/http://know.unwto.org/ Сетка ведаў])
** [https://web.archive.org/web/20190531023323/http://sdt.unwto.org/ Устойлівага разьвіцьця турызму] ([https://web.archive.org/web/20190417073150/http://insto.unwto.org/ Міжнародная сетка назіральняў], [https://web.archive.org/web/20190531030544/http://step.unwto.org/ Праграма выкараненьня галечы])
** [https://web.archive.org/web/20190616101951/http://ethics.unwto.org/ Этыкі, культуры і грамадзкай адказнасьці]
** Рэгіянальныя (для [https://web.archive.org/web/20190605233312/http://europe.unwto.org/ Эўропы])
* [http://hotelenergysolutions.net/ Энэргетычныя рашэньні для гасьцініцаў]{{ref-en}}

{{Накід}}

[[Катэгорыя:Міжурадавыя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Спэцыялізаваныя ўстановы ААН]]
[[Катэгорыя:Гішпанскія арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Мадрыд]]
[[Катэгорыя:Турызм]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі па ахове помнікаў]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1934 годзе]]</text>
      <sha1>nsmkvybb30887nt49a4hz7fkxr8sfzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдар Фёдараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23687</id>
    <revision>
      <id>2699325</id>
      <parentid>2591886</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8430" sha1="lcmj9tv3j7bu7a9e5pk3iaczeyiuu6t" xml:space="preserve">{{Навуковец 
|Імя                  = Фёдар Фёдараў
|Арыгінал імя         = 
|Фота                 = 
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Месца нараджэньня    = в. [[Турэц]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]], цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]
|Месца сьмерці        = [[Менск]]
|Навуковая сфэра      = [[фізыка]]
|Месца працы          = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]], [[Інстытут фізыкі]] АН Беларусі
|Альма-матэр          = БДУ
|Навуковы кіраўнік    = Уладзімер Фок
|Знакамітыя вучні     = [[Барыс Бокуць]], [[Андрэй Ганчарэнка]], Барыс Бойка
|Вядомы як            = заснавальнік беларускай школы тэарэтычнай фізыкі
|Узнагароды і прэміі  = Дзяржаўная прэмія СССР 1976&lt;br /&gt;Дзяржаўная прэмія БССР 1972&lt;br /&gt;{{Блёк узнагародаў|{{Ордэн Леніна}}|{{Ордэн Леніна}}|{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцягу}}|{{Ордэн Знак Пашаны}}}}
}}
{{Цёзкі}}
'''Фёдар Іванавіч Фёдараў''' (19 чэрвеня 1911 — 13 кастрычніка 1994) — беларускі фізык-тэарэтык, адзін тых, хто распачаў беларускую тэарэтычную фізыку. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (з 1966 году), Герой Сацыялістычнай працы (1978). Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1968).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і [[Янка Маўр|Янкі Маўра]] ў мястэчку [[Турэц]] [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Закончыў фізыка-матэматычнае аддзяленьне пэдагагічнага факультэту [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]] ў 1931 годзе, пасьля чаго працаваў выкладчыкам пэдагагічнага тэхнікуму ў горадзе [[Крычаў|Крычаве]]. У 1933 годзе накіраваўся ў Ленінград у асьпірантуру. У 1936 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю на тэму «Прымяненьне мэтаду функцыяналаў у пэўных пытаньнях тэорыі выпраменьваньня», якую ён напісаў пад кіраўніцтвам акадэміка АН СССР Уладзімера Фока. Адразу пасьля гэтага становіцца дацэнтам на [[Фізычны факультэт БДУ|фізычным факультэце БДУ]]. У 1938 годзе ініцыяваў утварэньне катэдры тэарэтычнай фізыкі на фізычным факультэце БДУ і сам яе ўзначаліў. З 1943 году да 1950 году быў дэканам фізычнага факультэту. Аўтар больш за 300 навуковых публікацыяў, у тым ліку 6 манаграфіяў.

У 1954 годзе абараніў доктарскую дысэртыцыю на тэму «Інварыянтныя мэтады ў оптыцы анізатропных асяродзьдзяў». У 1955 годзе ўзначаліў лябараторыю тэарэтычнай фізыкі [[Інстытут фізыкі|Інстытуту фізыкі]] АН БССР. Быў рэдактарам фізыка-матэматычнай сэрыі часопіса «Весці АН БССР», уваходзіў у рэдакцыі ўсесаюзных навуковых выданьняў «Часопіс прыкладной спэктраскапіі» і часопісу «Дыфэрэнцыйныя раўнаньні».

== Узнагароды ==
* 2 ордэны Леніна (1971, 1978)
* Ордэн Працоўнага чырвонага Сьцяга (1949)
* Ордэн «Знак Павагі» (1953)
* Мэдалі
* Граматы Вярхоўнага Савету БССР

== Прэміі ==
* Дзяржаўная прэмія БССР 1972 году за манаграфію «Тэорыя пругкіх хваль у крышталях»
* Дзяржаўная Прэмія СССР 1976 году за працы ў вобласьці крышталяоптыкі 

== Ушанаваньне памяці ==
* У гонар Фёдара Фёдарава названая [[Вуліца Акадэміка Фёдарава (Менск)|вуліца]] ў [[менск]]ім мікрараёне [[Сухарава (мікрараён)|Сухарава]]. 
* Прэмія [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] імя акадэміка Фёдара Іванавіча Фёдарава&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/fedorov/polozenie.php| копія = | дата копіі = | загаловак = Палажэньне аб прэміі імя акадэміка Ф.І.Фёдарава, якая прысуджаецца Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі | фармат = | назва праекту = Прэміі Акадэміі| выдавец =[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя працы ==
* {{Кніга|аўтар=Федоров Ф.И.|загаловак=Оптика анизотропных сред|месца=Мн.|выдавецтва=Из-во АН БССР|год=1958}}; 2-е изд. М.: УРСС, 2004
* {{Кніга|аўтар=Федоров Ф.И.|загаловак=Теория упругих волн в кристаллах|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1965}}
* {{Кніга|аўтар=Fedorov, F. I.|загаловак=Theory of Elastic Waves in Crystals|месца=New York|выдавецтва=Plenum Press|год=1968}}; перавыданьне: Springer Science &amp; Business Media, 2013
* {{Кніга|загаловак=Теория гиротропии|месца=М.|выдавецтва=Наука и техника|год=1976}}
* {{Кніга|аўтар=Федоров Ф. И., Филиппов В. В.|загаловак=Отражение и преломление света прозрачными кристаллами|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1976}}
* {{Кніга|аўтар=Федоров Ф.И.|загаловак=Группа Лоренца|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979}}; 2-е изд. М.: УРСС, 2003.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|}}

== Літаратура ==
* Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 1. №3/1971.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://nasb.gov.by/rus/members/academicians/fyodorov.php Інфармацыя пра Фёдарава на старонцы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20190916103848/http://www.theorphysics.bsu.by/index.php?id=28 Біяграфія Фёдарава на старонцы катэдры тэарэтычнай фізыкі фізычнага факультэта БДУ]{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фёдараў, Фёдар Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]</text>
      <sha1>lcmj9tv3j7bu7a9e5pk3iaczeyiuu6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэрафім (Беланожка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23712</id>
    <revision>
      <id>2699238</id>
      <parentid>2205023</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4441" sha1="61rg2fk4saqjtoezii8bwgu4ivdlnhm" xml:space="preserve">'''Япіскап Сэрафім''' (у сьвеце ''Аляксей Дзьмітрыевіч Беланожка''; нарадзіўся [[5 верасьня]] [[1973]], [[Екацерынбург]], [[Расея]]) — беларускі праваслаўны дзяяч, япіскап.

== Біяграфія ==

Зь сям’і вайскоўца. У [[1986]] сям’я пераехала ў [[Бабруйск]]. У [[1990]]—[[1994]] вучыўся ў [[Менская духоўная сэмінарыя|Менскай духоўнай сэмінарыі]], якую скончыў, абараніўшы дыплём на тэму «Пастырскія пасланьні сьвятога апостала Паўла».

У [[1999]] з адзнакай скончыў Багаслоўскі факультэт [[Тэсалёнікі|Тэсалянікійскага]] ўнівэрсытэту імя Арыстоцеля ([[Грэцыя]]). У [[1999]]—[[2000]] праходзіў стажыроўку на Багаслоўскім факультэце [[Цюбінгенскі ўнівэрсытэт|Цюбінгенскага ўнівэрсытэту]] ([[Нямеччына]]).

У [[2001]] скончыў [[Менская духоўная акадэмія|Менскую духоўную акадэмію]] з навуковай ступеньню кандыдата багаслоўя, абараніўшы дысэртацыю на тэму «Вучэньне сьвятога апостала Паўла аб стаўленьні чалавека да тварнога сьвету».

У [[2000]] прызначаны выкладчыкам [[Біблія|Сьвятога Пісаньня]] [[Новы Запавет|Новага Запавету]] Менскай духоўнай сэмінарыі.

У [[2000]]—[[2004]] — выкладчык, затым старэйшы выкладчык катэдры [[тэалёгія|багаслоўя]] й гісторыі Цэрквы факультэта тэалёгіі [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт|Эўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Менск]]у; прызначаны памагатым дэкана.

З [[2001]] — выкладчык на катэры [[бізанталёгія|бізанталёгіі]] Менскае духоўнае акадэміі.

У [[2002]] вывучаў [[ангельская мова|ангельскую мову]] ў [[Бірмінгемскі ўнівэрсытэт|Бірмінгемскім унівэрсытэце]] ([[Вялікабрытанія]]).

У [[2004]] прызначаны першым прарэктарам Інстытуту тэалёгіі імя сьвятых Мятода й Кірылы [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]; дацэнт катэдры Біблеістыкі і царкоўна-практычных дысцыплінаў Інстытуту тэалёгіі БДУ.

[[10 верасьня]] [[2003]] мітрапалітам Менскім і Слуцкім [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэтам]] пастрыжаны ў мантыю зь імем Сэрафім у гонар [[Сэрафім Сароўскі|Сэрафіма Сароўскага]] ў саборы Ўсьпенскага [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыру]]. Пасьвечаны ў іерадыякана [[24 кастрычніка]] [[2003]], у іераманаха — [[14 сьнежня]] [[2003]].

[[22 красавіка]] [[2007]] прызначаны япіскапам [[Бабруйская і Быхаўская япархія|Бабруйскім і Быхаўскім]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220119141515/http://babruisk.belarda.org/local_news/data/ic_87/272/rowselect-760-10/ Біяграфія Сэрафіма на рэгіянальным партале Бабруйску]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Беларускія праваслаўныя дзеячы]]
[[Катэгорыя:Бабруйскія япіскапы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 верасьня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Екацярынбургу]]</text>
      <sha1>61rg2fk4saqjtoezii8bwgu4ivdlnhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінская Народная Рэспубліка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24115</id>
    <revision>
      <id>2699191</id>
      <parentid>2665134</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51849" sha1="0ae3tzyos3yrewqr6z45x107deufhp6" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Украінская дзяржава|урадам гетмана Скарападзкага}}
{{Краіна
|Назва                            = Украінская Народная Рэспубліка
|НазваЎРоднымСклоне               = Украінскай Народнай Рэспублікі
|НазваНаДзяржаўнайМове            = {{мова-uk||скарочана}} Українська Народна Республіка
|ПапярэдняяДзяржава1              = Расейская рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1         = Flag of Russia.svg
|ВыяваПапярэдняйДзяржавы1         = 
|ПапярэдняяДзяржава2              = Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы2         = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|ВыяваПапярэдняйДзяржавы2         = 
|ГодПачаткуІснаваньня             = 1917
|ГодКанцаІснаваньня               = 1920
|ПэрыядІснаваньня                 = 
|НаступнаяДзяржава1               = Польская Рэспубліка (1918—1939)
|СьцягНаступнайДзяржавы1          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы1          = 
|НаступнаяДзяржава2               = Чэхаславаччына
|СьцягНаступнайДзяржавы2          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы2          = 
|НаступнаяДзяржава3               = Каралеўства Румынія
|СьцягНаступнайДзяржавы3          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы3          = 
|НаступнаяДзяржава4               = УССР
|СьцягНаступнайДзяржавы4          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы4          = 
|НаступнаяДзяржава5               = РСФСР
|СьцягНаступнайДзяржавы5          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы5          = 
|НаступнаяДзяржава6               = БССР
|СьцягНаступнайДзяржавы6          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы6          = 
|Сьцяг                            = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Герб                             = Coat of arms of the Ukrainian People's Republic.svg
|НацыянальныДэвіз                 = 
|ДзяржаўныГімн                    = Ще не вмерла Україна
|Месцазнаходжаньне                = UPR Map 1918.png
|ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = тэрыторыя пад кантролем УНР 1918.
|АфіцыйнаяМова                    = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца                          = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад                 =[[Кіеў]], [[Палтава]], [[Кацярынаслаў]], [[Крывы Рог]], [[Харкаў]], [[Львоў]], [[Адэса]] 
|ТыпУраду                         = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў                 = &lt;center&gt;[[Файл:Great Seal of Ukraine (1918–1921).svg|45px|link=Большая государственная печать Украинской Народной Республики]]&lt;br&gt;[[Украінская цэнтральная рада|Старшыня ЦР]]&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[Файл:Seal of the Directorate of Ukraine.svg|45px|link=Печать Директории Украинской Народной Республики]]&lt;br /&gt;Старшыня [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі УНР]]&lt;/center&gt;
|ІмёныКіраўнікоў                  = [[Міхаіл Грушэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Уладзімер Віньнічэнка]],&lt;br /&gt;[[Сымон Пятлюра]]
|Плошча                           = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы        = 
|АдсотакВады                      = 
|ГодАцэнкіНасельніцтва            = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва  = 
|Насельніцтва                     = 
|ШчыльнасьцьНасельніцтва          = 
|ЭтнічныСклад                     = 
|КанфэсійныСклад                  = 
|Пісьменнасьць                    = 
|ГодАцэнкіСУП                     = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП           = 
|СУП                              = 
|СУПНаДушуНасельніцтва            = 
|Валюта                           = [[карбованец]], [[грыўна]]
|КодВалюты                        = 
|ЧасавыПас                        = 
|ЧасРозьніцаUTC                   = 
|ЧасавыПасУлетку                  = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку             = 
|НезалежнасьцьПадзеі              = — абвешчаная&lt;br /&gt;— страчаная
|НезалежнасьцьДаты                = 22 студзеня 1918&lt;br /&gt;люты 1920
|АўтамабільныЗнак                 = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню             = 
|ТэлефонныКод                     = 
|Дадаткі                          = 
|Лацінка=Ukrainskaja Narodnaja Respublika}}
'''Украі́нская Наро́дная Рэспу́бліка''' ('''УНР'''; {{мова-uk|Українська Народна Республіка}}) — [[украінцы|украінская]] [[дзяржава]], якая існавала ў 1917—1920 гадох на тэрыторыі Цэнтральнае, Усходняе й Паўднёвае [[Украіна|Ўкраіны]] са сталіцай у [[Кіеў|Кіеве]]. Узьнікла на месцы паўднёва-заходніх губэрняў [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], заселеных украінцамі. Да красавіка 1918 году ўзначальвалася [[Украінская Цэнтральная Рада|Цэнтральнай Радай]] на чале зь [[Міхайла Грушэўскі|Міхаілам Грушэўскім]], пасьля сьнежня 1918 году — [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыяй]]. Абвешчаная 7 лістапада 1917 году, пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]], як [[аўтаномія|аўтаномная рэспубліка]] ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскае рэспублікі]]. 22 студзеня 1918 году, пасьля [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскае вайны]], абвешчаная незалежнай дзяржавай. Да сакавіка 1918 году карысталася міжнароднай падтрымкай [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкае імпэрыі]]. Пасьля паразы апошняй у [[Першая сусьветная вайна|Першае сусьветнае вайне]] апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Праводзіла ўнутраную палітыку, абапіраючыся на сацыялістычную папулісцкую ідэалёгію. 22 студзеня 1919 году аб’ядналася з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікай]]. Ліквідаваная пасьля паразы [[Украінская рэвалюцыя 1917—1921 гадоў|ўкраінскай вызваленчай барацьбы]] 1917—1920 гадоў. У 1921 годзе тэрыторыя рэспублікі паводле вынікаў [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскае мірнае дамовы 1921 году]] была анэксаваная паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] з аднаго боку, і [[Савецкая Расея|Савецкай Расеяй]] (дзейнічала ад імя [[БССР]]) і [[УССР]] з другога.

== Гісторыя ==
[[Файл:Богуш Шіппіх - Чужого не хочу, а свого не віддам! (1917).png|зьлева|значак|282x282пкс|«Чужага не хачу, але і свайго не адмоўлюся!»]]
УНР была абвешчаная III [[Унівэрсалы Ўкраінскай цэнтральнай рады|Унівэрсалам]] [[Цэнтральная рада Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Цэнтральнай рады]] ад {{Дата ў старым стылі|20 лістапада|1917|7 лістапада}} году як шырокая аўтаномія пры захаваньні фэдэратыўнай сувязі з [[Расея]]й. Гэтаму папярэднічала абвяшчэньне нацыянальнай аўтаноміі Ўкраіны {{Дата ў старым стылі|26 чэрвеня|1917|13 чэрвеня}} году й падпісаньне [[Аляксандар Керанскі|А. Ф. Керанскім]] пратаколу аб прызнаньні Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
[[Файл:Carte de la République ukrainienne en 1919, extraite du Mémoire sur l'indépendance de l'Ukraine, présenté à la Conférence de la paix par la Délégation de la République ukrainienne (page 128).jpg|значак|321x321пкс|Межы Ўкраіны, якія былі заяўленыя дэлегацыяй УНР на [[Парыская мірная канфэрэнцыя|Парыскай мірнай канфэрэнцыі]]]]
24—25 (11—12) сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] Першы Ўсеўкраінскі зьезд саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў абвясьціў існавалую на той момант Украінскую Народную Рэспубліку рэспублікай саветаў працоўных, сялянскіх, салдацкіх і казачых дэпутатаў, якая пазьней (у тым ліку, каб ня блытаць з захаванай «несацыялістычнай» Украінскай Народнай Рэспублікай), у шэрагу дакумэнтаў таго часу называлася ''[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў|Украінскай Народнай Рэспублікай Саветаў]]'', а таксама ''Савецкай Украінскай Народнай Рэспублікай, Украінскай Народнай Савецкай Рэспублікай''&lt;ref name=vexillographia&gt;[http://vexillographia.ru/ukraine/UkSSR.htm Сьцягі Савецкай Украіны © Russian Centre of Vexillologia and Heraldry last edited 11.1.2010]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ''Украінскай Народнай Сацыялістычнай Рэспублікай'' (УНСР, {{мова-uk|Українська Народная Соціалістична Республіка}})&lt;ref&gt;[http://ukrlife.org/main/uacrim/mam4aksymb.html Мамчак М. «Військово-морська символіка України» Сьнятин, Прутпринт, 2009]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

30 (17) сьнежня 1917 году ў Кіеве быў скліканы першы Ўсеўкраінскі зьезд Саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. [[Цэнтральная Рада УНР|Рада УНР]] была абвешчаная зьездам па-за законам. Былі абраныя [[Цэнтральны выканаўчы камітэт|ЦВК]] Усеўкраінскага зьезду Саветаў і новы ўрад рэспублікі — Народны Сакратарыят УНР. Народны Сакратарыят УНР быў прызнаны 1 студзеня 1918 году (19 сьнежня 1917 году) [[Савет народных камісараў Савецкай Расеі|Саветам Народных Камісараў Савецкай Расеі]] адзіным законным урадам Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=vexillographia /&gt;.
[[Файл:3 viysk zyizd.jpg|значак|193x193пкс|Мітынг з нагоды 3-га Ўсеўкраінскага вайсковага зьезду 1917 году. У цэнтры: [[Сымон Пятлюра|Пятлюра]], [[Уладзімер Віньнічэнка|Віньнічэнка]] і [[Міхайла Грушэўскі|Грушэўскі]].]]
[[Бальшавікі|Бальшавіцкі]] ўрад Расеі абвясьціў Цэнтральнай радзе ўльтыматум з патрабаваньнем сілай спыніць расейскіх казакоў і афіцэраў, якія рухаліся праз Украіну на Дон. У выпадку выкананьня патрабаваньняў ультыматуму Ўкраіна апынулася б уцягнутай у [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскую вайну ў Расеі]]. У адказ на ўльтыматум Цэнтральная рада 25 (12) студзеня 1918 году сваім IV Унівэрсалам абвясьціла поўную незалежнасьць УНР ад Расеі. Бальшавікі распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў [[Кіеў|Кіеве]] 16 (29) студзеня—6 лютага (22 студзеня) 1918 году, а 8 лютага (26 студзеня) 1918 году бальшавіцкія часткі занялі Кіеў. Цэнтральная рада зьвярнулася да [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаваў]] з просьбай накіраваць ва Ўкраіну свае войскі для абароны ад гэтай агрэсіі (дэлегацыя УНР прыняла ўдзел у Берасьцейскіх перамовах, дзе склала [[Берасьцейскі мір (Украіна - Цэнтральныя дзяржавы)|дамову]] з Цэнтральнымі дзяржавамі). Нямецкія войскі ў кароткі тэрмін выбілі бальшавіцкія часткі з тэрыторыі Ўкраіны, а затым ініцыявалі зьмену Цэнтральнай рады ўрадам [[Павал Скарападаскі|Скарападаскага]]. 17—19 сакавіка 1918 году [[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]] аб’ядналася зь іншымі тэрытарыяльнымі фармаваньнямі бальшавікоў ([[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]], [[Адэская Савецкая Рэспубліка]]) ва [[Украінская Савецкая Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку]] ў складзе [[РФСР]].

Пасьля падзеньня [[Украінская дзяржава|Гетманату]] пры [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі]] (урад Сымона Пятлюры) УНР была адноўленая. У сакавіку 1919 году з буйных гарадоў Украіны пад кантролем УНР знаходзіліся толькі [[Жытомір]] і [[Віньніца]].

УНР праіснавала да 1920 году. Вялікая частка тэрыторыі, на якую яна прэтэндавала, увайшла ў склад [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], тэрыторыя Заходняй Украіны (Усходняя Галіцыя, Валынь, Падляшша) адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай рэспублікі]], [[Кубанская вобласьць]] і [[Вобласьць Войска Данскога]] засталіся ў складзе [[РСФСР|Савецкай Расіі]], паўночныя тэрыторыі адышлі [[БССР]].

== Дыпляматычныя высілкі й міжнароднае прызнаньне ==
[[Файл:Dismembered Russia — Some Fragments (NYT article, Feb. 17, 1918).png|значак|Артыкул [[The New York Times|Нью-Ёрк Таймз]] у лютым 1918, які паказвае тэрыторыі Расейскай імпэрыі, на якія заявіла правы Ўкраінская Народная Рэспубліка]]
З выданьнем Цэнтральнай Радай [[Унівэрсалы Ўкраінскай цэнтральнай рады|Трэцяга Ўнівэрсалу]] 20 лістапада 1917 году ўкраінскія палітыкі пачалі спробы ўсталяваньня дыпляматычных адносінаў з замежнымі дзяржавамі. Першапачаткова найлепшыя пэрспэктывы для ўсталяваньня такіх адносінаў існавалі зь дзяржавамі [[Антанта|Антанты]] й іх саюзьнікамі — у сувязі з агоніяй [[Усходні фронт Першай сусьветнай вайны|Усходняга фронту]] й абвяшчэньнем Украінай сваёй аўтаноміі, вайсковыя прадстаўнікі зь вядучых краінаў Антанты прыбылі ў Кіеў дзеля таго, каб высьветліць стаўленьне Цэнтральнай Рады да пытаньня працягу вайны й дзеля таго, каб паўплываць на гэтае стаўленьне на карысьць [[Антанта|«Краінаў Пагадненьня»]] — увосень 1917 — узімку 1918 гг. у Кіеве знаходзіліся вайсковыя й дыпляматычныя прадстаўнікі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЗША]], [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Румынія|Румыніі]], Японіі. Усе яны дамагаліся прыхільнасьці Ўкраіны ў адносінах да Антанты, спрабавалі заручыцца ўдзелам Украіны ў працягу вайны на іх баку й у падтрыманьні належнай баяздольнасьці [[Паўднёва-заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Паўднёва-заходняга]] й [[Румынскі фронт|Румынскага франтоў]], разьмешчаных непасрэдна на тэрыторыі Ўкраіны. Аднак, як успамінаў пра тыя дні [[Дзьмітры Дарашэнка|Д. І. Дарашэнка]]: «Марныя былі ўсе высілкі генэральнага сакратара замежных справаў [[Аляксандар Шульгін (палітык)|А. Я. Шульгіна]] зрабіць з Украіны ўдзельніка міжнародных зносінаў і выкарыстоўваць гэтую спрыяльную сытуацыю» — Украіна вырашыла скласьці [[Берасьцейскі мір (Украіна — Цэнтральныя дзяржавы)|сэпаратны мір]] з Цэнтральнымі Дзяржавамі. Пасьля яго заключэньня ўсе вышэйпаказаныя дыпляматычныя й вайсковыя прадстаўнікі краінаў Антанты пакінулі Ўкраіну&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;&gt;{{спасылка|url=http://www.nbuv.gov.ua/Portal/Soc_Gum/NZTNPU_ist/2009_2/materialy/2009_2/Datskiv.pdf|загаловак=Становление дипломатической службы УНР времён Центральной Рады|author=Дацков, И.|date=|work=|publisher=Национальная библиотека Украины имени В. И. Вернадского|accessdate=|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/687u48eI8|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;.

У выніку падпісаньня Берасьцейскага міру УНР стала суб’ектам міжнародных зносінаў. УНР была дэ-факта прызнаная ўсімі [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія падпісалі Берасьцейскую мірную дамову — [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]], [[Аўстра-Вугоршчына]]й, [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] і [[Трэцяе Баўгарскае царства|Баўгарскім царствам]]. Дэ-юрэ незалежнаю Ўкраіну прызналі дзьве краіны — Нямецкая імпэрыя й Аўстра-Вугоршчына. Адкрыцьцё амбасадаў і абмен амбасадарамі адбыўся ў сакавіку — красавіку 1918 году&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prykmetnyk&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Заруба, В. М., Васковський, Р. Ю.|спасылка=http://histua.com/ru/knigi/istoriya-ukraini-v.m.-zaruba-r.yu.-vaskovskiie/|загаловак=Історія України|месца=|выдавецтва=|год=|старонак=}}&lt;/ref&gt;. Пасьля пераходу Румыніі на бок Цэнтральных дзяржаваў і заключэньня [[Бухарэсцкая мірная дамова (1918)|Бухарэсцкай мірнай дамовы]] паміж новымі «хаўрусьнікамі» — Украінай і Румыніяй — гэтак жа адбыўся абмен амбасадарамі. Аднак падзеі разьвіваліся імкліва й увосень 1918 году, прадбачачы ваенны крах Цэнтральных дзяржаваў, Румынія ізноў перайшла на бок Антанты. Таму ўкраінскі амбасадар у Бухарэсьце так і не прыступіў да сваіх абавязкаў.

У той жа пэрыяд — зіма — вясна 1918 году — УНР выслала [[Консульства|консульскія]] й дыпляматычныя дэлегацыі, для ажыцьцяўленьня консульскай працы і для наладжваньня міждзяржаўных адносінаў, у шэраг самаабвешчаных на тэрыторыі былой [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] дзяржаваў і ў шэраг нэўтральных краінаў — у [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|Грузію]], [[Каралеўства Фінляндыя (1918)|Фінляндыю]] (якая 12 чэрвеня 1920 году прызнала незалежнасьць УНР дэ-юрэ, стаўшы такім чынам трэцяй краінай), [[Першая Рэспубліка Армэніі|Армэнію]], ва [[Усевялікае Войска Донскае|Ўсевялікае Войска Донскае]], [[Кубанская Народная Рэспубліка|Кубанскую Народную Рэспубліку]], [[Каралеўства Румынія|Румынію]] й [[Швайцарыя|Швайцарыю]] (праз Швайцарскую місію плянавалася наладзіць кантакты з краінамі Антанты й іх саюзьнікамі: Італіяй, Бэльгіяй, Гішпаніяй, Вялікабрытаніяй і Францыяй), Нідэрлянды, Данію, Швэцыю, Нарвэгію&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;. Былі прынятыя законы стварэньня консульскіх службаў і пра мэты іх працы — у першай рэдакцыі ад 4 ліпеня 1918 году і ў другой — ад 6 лістапада 1918 году. Задачамі консульскай службы абвяшчаліся: падрыхтоўка асноваў для пашырэньня гандлёва-эканамічных зносінаў паміж Украінай і іншымі краінамі, матэрыяльная й юрыдычная дапамога грамадзянам Украіны, якія знаходзяцца за мяжой. Паводле закону ад 6 лістапада 1918 году плянавалася стварыць консульскія аддзелы ў шматлікіх гарадах былой Расейскай імпэрыі й шматлікіх краінах Эўропы, а таксама ў Турэччыне й у Пэрсіі. Усяго плянавалася адкрыць 54 штатных консульскіх установаў у 24 краінах, а таксама шэраг ганаровых консульстваў&lt;ref name=&quot;sea&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Лузин, В., ветеран дипломатической службы МИД Украины|загаловак=Этапы становления консульской службы Украины|url=http://seatruth.com/issues/31/1360-yetapy-stanovleniya-konsulskoj-sluzhby-ukrainy.html}}&lt;/ref&gt;. У той жа час ва Ўкраіне адкрыліся консульствы Даніі, Гішпаніі, Нарвэгіі, Пэрсіі, Партугаліі, Швайцарыі, Швэцыі&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prykmetnyk&quot; /&gt;.

Калі ў лістападзе 1918 году Цэнтральныя Дзяржавы былі пераможаныя ў Першай сусьветнай вайне, факт падпісаньня сэпаратнага міру зь імі саслужыў дрэнную службу УНР. Перамоглая Антанта варожа ставілася да ўтварэньняў, якія заключылі сэпаратны мір і як выйшлі з вайны зь яе ворагамі. Разглядаючы ўлады УНР як сваіх супернікаў, Антанта адмовілася афіцыйна прызнаць існую [[дэ-факта]] УНР, ужо прызнаную [[дэ-юрэ]] краінамі былога Чацьвярнога зьвязу й некаторымі новаўтворанымі й нэўтральнымі Эўрапейскімі дзяржавамі&lt;ref name=&quot;sklyarov&quot;&gt;{{спасылка|url=http://www.hist.msu.ru/Labs/UkrBel/sklarov.htm|загаловак=Польско-украинский территориальный спор и великие державы в 1918—1919 гг.|аўтар= Скляров, С. А.|дата=1996||выдавец=Исследования по истории Украины и Белоруссии, вып. 1, С. 130-167.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:KamyanetsUNR.jpg|зьлева|значак|193x193пкс|[[Сымон Пятлюра|Пятлюра]] і Петрушэвіч прымаюць даклад палкоўніка Пятрыва падчас агляду ўкраінскіх войскаў у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] — 1 лістапада 1919 году.]]
Узімку 1918—1919 гг., пасьля падзеньня [[Распад Аўстра-Вугорскай імпэрыі|Аўстра-Вугорскай імпэрыі]], украінскія дыпляматычныя дэлегацыі выехалі ў новаўтвораныя дзяржавы — [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]].

У красавіку 1920 году паміж Украінай і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] (пасьля Берасьцейскай мірнай дамовы якая прызнала незалежнасьць Украіны дэ-факта) была складзеная [[Варшаўская дамова (1920)|Варшаўская дамова]], паводле якой Польшча прызнала незалежнасьць Украіны дэ-юрэ.

[[Ватыкан]], адмаўляючыся прызнаць незалежную Ўкраінскую дзяржаву дэ-юрэ (датуль, пакуль гэта ня зробіць хоць бы адна з [[Антанта|«вялікіх дзяржаваў»]]), тым ня менш у красавіку 1920 году паслаў ва Ўкраіну {{comment|апостальскага візытатара|папскі пасланец}}, што дазваляе казаць пра прызнаньне дэ-факта.

5 лютага 1921 году [[Аргентына]] прызнала УНР.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Украінскай Народнай Рэспублікі}}
[[Файл:UNR 1918 divisions-0.png|значак|]]
Адміністрацыйны падзел быў устаноўлены законам «аб адміністрацыйнам падзеле УНР».

== Храналёгія ==
* 17 сакавіка 1917 году{{Заўвага|Адсюль і далей даты падаюцца паводле новага стылю.}} на паседжаньні рады Ўкраінскай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў створаная Цэнтральная рада, першапачаткова — каардынацыйны орган украінскіх правасацыялістычных партыяў.
* чэрвень 1917 году — абвяшчэньне Цэнтральнай радай «аўтаномнай Украіны» (26 чэрвеня) і падпісаньне [[Аляксандар Керанскі|Керанскім А. Ф.]] пратаколу пра прызнаньне Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
* 20 лістапада 1917 году Цэнтральная рада абвясьціла «Ўкраінскую народную рэспубліку» (УНР) у складзе [[Расея|Расеі]].
* сьнежань 1917 — бальшавіцкая фракцыя Цэнтральнай Рады пераехала ў [[Харкаў]]. На тэрыторыі Ўсходняй Украіны сталі фармавацца атрады [[Чырвоная Гвардыя|Чырвонай Гвардыі]] й [[Чырвонае казацтва|Чырвонага Казацтва]] бальшавікоў.
* у сьнежні 1917 — лютым 1918 абвешчаныя некалькі савецкіх рэспублік у складзе [[РСФСР]]: '''[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]]''', '''[[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]]''', '''[[Адэская Савецкая Рэспубліка]]''', [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды|'''Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды''' (пазьней '''Крымская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''')]].
* 22—25 студзеня 1918 году (пасьля роспуску ў [[Петраград]]зе [[Усерасейскі Ўстаноўчы збор|Ўстаноўчага збору]] й патрабаваньня бальшавікоў перашкаджаць руху казакоў і афіцэраў царскага войска з фронту на Дон), Цэнтральная рада абвясьціла аб [[незалежнасьць|незалежнасьці]] Ўкраіны ад [[Расея|Расеі]] (абвясьціла [[сувэрэнітэт]] УНР).
* 29 студзеня — 4 лютага 1918 году працоўныя кіеўскага заводу «Арсэнал» пад кіраўніцтвам бальшавікоў і эсэраў распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў Кіеве ([[Студзеньскае паўстаньне ў Кіеве]]).
* 8 лютага 1918 Кіеў быў узяты [[Чырвонае казацтва|ўкраінскімі савецкімі войскамі]] сумесна з атрадамі [[Чырвоная гвардыя (Расея)|Чырвонай гвардыі]], якія прыбылі з Расеі. Цэнтральная рада пераехала ў [[Жытомір]].
* 9 лютага 1918 Цэнтральная рада УНР падпісала [[Берасьцейскі мір (Украіна — Цэнтральныя дзяржавы)|Брэст-Літоўскую дамову]] з [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. Паводле ўмоваў мірнай дамовы нямецкія й аўстра-вугорскія войскі [[акупацыя|акупавалі]] тэрыторыю Ўкраіны, Украіна ўзяла на сябе абавязаньне выплаціць Нямеччыне й Аўстра-Вугоршчыны велізарную [[кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] харчам, сыравінай, скатом за вайсковую падтрымку Цэнтральнай рады УНР. За змову зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі імпэрыялістамі, вынікам чаго была акупацыя Ўкраіны, у народзе Цэнтральная рада атрымала мянушку «Цэнтральная зрада».
* 1 сакавіка 1918 урад Цэнтральнай рады вярнуўся ў Кіеў разам зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі войскамі.
* 17—19 сакавіка 1918, з прычыны наступу акупацыйных войскаў, усе Савецкія рэспублікі ва Ўкраіне аб’ядналіся ў адну [[Украінская Савецкая Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку]] ў складзе [[РСФСР]] са сталіцай у [[Харкаў|Харкаве]] й з рэвалюцыйным урадам (Народным сакратарыятам).
* '''29 красавіка 1918 году Ўкраінская Народная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне.'''&lt;br /&gt;Паводле ініцыятывы нямецкіх уладаў на «Зьезьдзе хлебаробаў» [[Цэнтральная рада УНР|Цэнтральная рада]], была распушчаная, Украінская народная рэспубліка ліквідаваная й абвешчаная [[Украінская Дзяржава]] — унітарная дзяржава з марыянэткавым урадам (гетманатам), на чале з гетманам Украіны, які быў расейскім генэралам [[Павал Скарападаскі|Паўлам Скарападаскім]]. Да восені 1918 году тэрыторыя [[Цэнтральная Ўкраіна|цэнтральнай]], [[Паўночная Ўкраіна|паўночнай]], [[Усходняя Ўкраіна|усходняй]], [[Паўднёвая Ўкраіна|паўднёвай]] Украіны была абхопленая сялянскімі паўстаньнямі супраць акупантаў і гетманцаў.
* 14 сьнежня 1918 году, пасьля сыходу нямецкіх войскаў з акупаваных тэрыторыяў, паўсталыя войскі пад камандаваньнем [[Сымон Пятлюра|Пятлюры]] занялі Кіеў, выбіўшы зь яго гетманцаў. '''Было абвешчана пра аднаўленьне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі'''. Наступны пэрыяд вядомы як кіраваньне [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]].
* 22 студзеня 1919 абвешчаны [[Акт Злукі]] — дамова пра аб’яднаньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі й [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі]] ў адзіную ўкраінскую дзяржаву.
* студзень — красавік 1919 году: савецкія войскі [[Украінскі фронт (Грамадзянская вайна)|Украінскага фронту]], у склад якога ўвайшло [[Украінскае савецкае войска (РККА)|Ўкраінскае савецкае войска]], занялі Харкаў, Палтаву, Екацярынаслаў, а 5 лютага — Кіеў. [[Войска Ўкраінскай народнай рэспублікі|Войска УНР]] адступіла на захад.
* 10 сакавіка 1919 у [[Харкаў|Харкаве]] на 3-м Усеўкраінскім зьезьдзе саветаў як самастойная незалежная дзяржава была абвешчаная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка]].
* У траўні 1919 пад кіраўніцтвам камдзіва [[Нічыпар Грыгор’еў|Грыгор’ева Н. А.]], былога палкоўніка [[Войска Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|войска УНР]], як рэакцыя на ўвод [[прадразьвёрстка|прадразьвёрсткі]] і тэрор [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам пры СНК РСФСР|«чрэзвычаек»]], ва Ўкраіне ўспыхнула найбуйнае антысавецкае паўстаньне частак [[Украінскае Чырвонае войска|Украінскага Чырвонага войска]], сфармаванага пры садзейнічаньні [[Рэвалюцыйная вайсковая рада|Рэвалюцыйнай вайсковай рады]] галоўным чынам з украінскіх паўстанцкіх атрадаў, вядомае як «[[Грыгор’еўскае паўстаньне]]» ці «травеньскі ваенна-палітычны крызіс ва УССР», у выніку якога фармальна незалежная [[Украінская ССР]] змушаная была адмовіцца ад сваіх узброеных сілаў. Паўстаньне было задушанае пры ўдзеле расейскіх войскаў, а ў чэрвені 1919 году ўсе ўкраінскія савецкія дывізіі перафармаваныя ў звычайныя нумарныя стралковыя дывізіі адзінага [[Працоўна-сялянскае Чырвонае войска|Чырвонага войска]].
* Да восені 1919 году значнай часткай тэрыторыі Ўкраіны авалодалі войскі Ўзброеных сілаў Поўдня Расеі (25 чэрвеня імі быў узяты Харкаў, 30 жніўня — Кіеў).
* У выніку контрнаступу Чырвонага войска, 12 сьнежня ў быў адбіты Харкаў, 16 сьнежня — Кіеў, 7 лютага 1920 году — Адэса.
* 25 красавіка 1920 году лідэры УНР дамаўляюцца пра [[ваенны зьвяз]] з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], на ўмовах аднаўленьня незалежнай ''Украінскай Народнай Рэспублікі'' без [[Галіцыя|Галіцыі]], перададзенай у склад Польшчы на правах аўтаноміі, у сувязі з чым лідэры [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі]] [[дэнансацыя|анулёўваюць]] [[Акт Злукі]].
* У красавіку 1920 польскімі войскамі [[Кіеўская апэрацыя Войскі Польскага (1920)|быў узяты Кіеў]]. Аднак ужо да жніўня наступ [[Войска Польскае|Войска Польскага]] быў спынены [[Працоўная-сялянскае Чырвонае войска|Чырвоным войскам]], а затым уся Правабярэжная Ўкраіна была ўзятая Чырвоным войскам. Фактычна '''існаваньне УНР, адноўленай у сьнежні 1918 году, было спыненае''', а яе лідэры апынуліся ў выгнаньні. Амаль уся тэрыторыя Ўкраіны ўвайшла ў склад [[УССР]].

== Урад у выгнаньні ==
З прычыны бальшавіцкай акупацыі ўрад УНР знаходзіўся спачатку часткова (канец 1919 году), а з канца 1920 году цалкам па-за межамі УНР, на тэрыторыі Польшчы ў [[Тарнаў|Тарнаве]] (некаторыя ўстановы ў [[Чанстахова|Чанстахове]]) пасьля дзяржаўныя ўстановы былі ў [[Варшава|Варшаве]], а таксама ў [[Парыж]]ы й [[Прага|Празе]].

Прававой асновай ураду УНР былі «Закон аб часовым вярхоўным Кіраваньні й парадак заканадаўства ва УНР» і «Закон аб Дзяржаўнай Народнай Радзе», зацьверджаныя 12 лістапада 1920 году [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыяй ва Ўкраіне]]. Гэтыя акты, грунтуючыся на законах Працоўнага кангрэсу Ўкраіны, перадалі Дзяржаўнай народнай радзе заканадаўчыя функцыі й кантроль над урадам УНР. Аднак да скліканьня гэтай Рады ейныя функцыі былі ўскладзеныя на Раду Народных Міністраў, а старшыня Дырэкторыі выконваў функцыі кіраўніка дзяржавы, зацьвярджаў законы, дамовы, прызначэньні, прадстаўніцтва перад замежнымі дзяржавамі. Кіраўніка Дырэкторыі, на выпадак немагчымасьці выконваць абавязкі, замяняла калегія, а ў выпадку немагчымасьці яе склікаць — старшыня Рады Народных Міністраў.

У [[Урад у выгнаньні|выгнаньні дзяржаўны цэнтар]] існаваў без заканадаўчага органу, толькі кароткі тэрмін у 1921 годзе ў [[Тарнаў|Тарнаве]] дзейнічала Рада Рэспублікі, прадстаўнічы орган УНР у складзе дэлегатаў партыяў, прафэсійных і культурных арганізацыяў. Толькі ў 1948 годзе створаная Ўкраінская народная рада, як парлямэнт у выгнаньні.

Падчас [[Другая сусьветнай вайна|Другой сусьветнай вайны]] ўрад УНР ня дзейнічаў, але [[Андрэй Лівіцкі]] падпісваў дакумэнты як старшыня Дырэкторыі. Пасьля заканчэньня вайны рэфармаваны склад ураду, у які ўвайшлі дзеячы некаторых партыяў з Заходняй Украіны і арганізаванай грамадзкай супольнасьці з [[УССР|савецкай Украіны]].

22 жніўня 1992 году прэзыдэнт УНР у выгнаньні [[Мікалай Плаўюк]] перадаў грамату Дзяржаўнага цэнтру УНР Прэзыдэнту [[Украіна|Ўкраіны]] [[Леанід Краўчук|Леаніду Краўчуку]]. Гэта азначала, што ўкраінская незалежная дзяржава, абвешчаная 24 жніўня 1991 году, зьяўляецца правапераемніцай Украінскай Народнай Рэспублікі.

=== Сьпіс кіраўніцтва УНР у выгнаньні ===
'''''Кіраўнікі Дырэкторыі УНР'''''
# [[Сымон Пятлюра]]: 11.02.1919 — 25.05.1926 (з 12.11.1920 — аднаасобны носьбіт вярхоўнай улады)
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1926—1948
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1939—1940, в. а.

'''''Прэзыдэнты УНР'''''
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1948 — 17.01.1954
# [[Сьцяпан Вітвіцкі]]: 06.03.1954 — 1965 (у студзені — сакавіку 1954 в. а.)
# [[Мікалай Лівіцкі]]: 1965 — 08.12.1989
# [[Мікалай Плаўюк]]: 08.12.1989 — 22.08.1992

'''''Віцэ-прэзыдэнты УНР'''''
# [[Аляксандар Ўдавічэнка]]: 1954—1960
# [[Іван Баграны]]: 1961—1965 (у 1965—1967 в. а.)
# [[Мікалай Сьцепаненка]]: 1967—1984
# [[Юры Г. Бойка-Блахін]]: 1984—1988
# [[Мікалай Плаўюк]]: 1989—1989
# [[Яраслаў Рудніцкі]]: 1989—1992

'''''Кіраўнікі ўраду УНР'''''
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 05.1920 — 10.1920
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 10.1920 — 1921 (в. а.)
# [[Піліп Піліпчук]]: 1921—1922
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1922 — 25.05.1926
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1926—1939
# [[Аляксандар Шульгін (палітык)|Аляксандар Шульгін]]: 1939—1940
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1940—1942
# няма дадзеных: 1942—1944
# [[Андрэй Якаўлеў]]: 1944—1945 (в. а.)
# [[Косьць Панькоўскі]]: 1945—1948
# [[Ісак Мазэпа]]: 1948—1952 (зь перапынкам у 1951 г.)
# [[Сьцяпан Баран]]: 1952—1953
# [[Сьцяпан Вітвіцкі]]: 1954—1954
# [[Сымон Сазонаў]]: 1954—1957
# [[Мікалай Лівіцкі]]: 1957—1965
# няма дадзеных: 1965—1967
# [[Атанас Фігаль]]: 1967—1969
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1969—1972
# [[Васіль Федарчук]]: 1972—1974
# [[Тэафіль Леонці]]: 1974—1980
# [[Яраслаў Рудніцкі]]: 1980—1989
# [[Іван М. Самойленка]]: 1989—1992

'''''Кіраўнікі УНРады'''''
# [[Барыс Іваніцкі]]: 1948—1952
# [[Іван Баграны]]: 1952—1954 (в. а.)
# [[Восіп Бойдунык]]: 1954—1955
# [[Яўген Гловінскі]]: 1955—1957 (в. а.)
# [[Іван Баграны]]: 1957 −1961
# [[Восіп Бойдунык]]: 1961—1965
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1966—1967 (в. а.)
# [[Якаў Макавецкі]]: 1967—1971
# [[Пётар Балееў]]: 1971—1972 (в. а.)
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1972—1975
# [[Іван Кедрын-Рудніцкі]]: 1976—1978 (в. а.)
# [[Уладзімер Бяляеў]]: 1979—1984
# [[Павал Лымарэнка]]: 1984—1989
# [[Міхаіл Васкабойнікаў]]: 1989—1992

== Дзяржавы-пераемніцы ==
* [[Польская Рэспубліка (1918—1939)]]
* [[Чэхаславаччына]]
* [[Каралеўства Румынія]]
* [[УССР]]
* [[РСФСР]]
* [[БССР]]

== У кіно ==
* «[[Круты 1918 (фільм)|Круты 1918]]» — фільм пра падзеі [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскай вайны 1917—1921]]
* [[Чорны Крумкач (фільм)|Чорны Крумкач]] (укр. Чорний ворон) — фільм пра паўстанцаў [[Халаднаярская Рэспубліка|Халоднага Яру]], якія змагаліся супраць [[Савецкая акупацыя Ўкраіны|савецкай акупацыі Ўкраіны]]

== Глядзіце таксама ==
* [[Павал Базылеўскі]] — падпалкоўнік Арміі УНР (у эміграцыі — генэрал-харунжы)
* [[Міхаіл Дзяркач]] — адміністрацыйны [[палкоўнік]] Арміі УНР

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Дзьмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў. [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Каму належыў Брэст у 1918 годзе?] // «Брэсцкая Газэта»

{{Гісторыя Ўкраіны}}
{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Украінская Народная Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>0ae3tzyos3yrewqr6z45x107deufhp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699194</id>
      <parentid>2699191</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52023" sha1="btqx7jajl6s7gnmhehi6m0un25vwm94" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Украінская дзяржава|урадам гетмана Скарападзкага}}
{{Краіна
|Назва                            = Украінская Народная Рэспубліка
|НазваЎРоднымСклоне               = Украінскай Народнай Рэспублікі
|НазваНаДзяржаўнайМове            = {{мова-uk||скарочана}} Українська Народна Республіка
|ПапярэдняяДзяржава1              = Расейская рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1         = Flag of Russia.svg
|ВыяваПапярэдняйДзяржавы1         = 
|ПапярэдняяДзяржава2              = Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы2         = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|ВыяваПапярэдняйДзяржавы2         = 
|ГодПачаткуІснаваньня             = 1917
|ГодКанцаІснаваньня               = 1920
|ПэрыядІснаваньня                 = 
|НаступнаяДзяржава1               = Польская Рэспубліка (1918—1939)
|СьцягНаступнайДзяржавы1          =Flag of Poland.svg 
|НаступнаяДзяржава2               = Чэхаславаччына
|СьцягНаступнайДзяржавы2          =Flag of the Czech Republic.svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы2          = 
|НаступнаяДзяржава3               = Каралеўства Румынія
|СьцягНаступнайДзяржавы3          =Flag of Romania.svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы3          = 
|НаступнаяДзяржава4               = УССР
|СьцягНаступнайДзяржавы4          =Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы4          =Украінская дзяржава 
|НаступнаяДзяржава5               = РСФСР
|СьцягНаступнайДзяржавы5          =Flag of Ukraine (1917–1921).svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы5          = 
|НаступнаяДзяржава6               = БССР
|СьцягНаступнайДзяржавы6          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы6          = 
|Сьцяг                            = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Герб                             = Coat of arms of the Ukrainian People's Republic.svg
|НацыянальныДэвіз                 = 
|ДзяржаўныГімн                    = Ще не вмерла Україна
|Месцазнаходжаньне                = UPR Map 1918.png
|ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = тэрыторыя пад кантролем УНР 1918.
|АфіцыйнаяМова                    = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца                          = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад                 =[[Кіеў]], [[Палтава]], [[Кацярынаслаў]], [[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]], [[Харкаў]], [[Львоў]], [[Адэса]] 
|ТыпУраду                         = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў                 = &lt;center&gt;[[Файл:Great Seal of Ukraine (1918–1921).svg|45px|link=Большая государственная печать Украинской Народной Республики]]&lt;br&gt;[[Украінская цэнтральная рада|Старшыня ЦР]]&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[Файл:Seal of the Directorate of Ukraine.svg|45px|link=Печать Директории Украинской Народной Республики]]&lt;br /&gt;Старшыня [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі УНР]]&lt;/center&gt;
|ІмёныКіраўнікоў                  = [[Міхаіл Грушэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Уладзімер Віньнічэнка]],&lt;br /&gt;[[Сымон Пятлюра]]
|Плошча                           = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы        = 
|АдсотакВады                      = 
|ГодАцэнкіНасельніцтва            = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва  = 
|Насельніцтва                     = 
|ШчыльнасьцьНасельніцтва          = 
|ЭтнічныСклад                     = 
|КанфэсійныСклад                  = 
|Пісьменнасьць                    = 
|ГодАцэнкіСУП                     = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП           = 
|СУП                              = 
|СУПНаДушуНасельніцтва            = 
|Валюта                           = [[карбованец]], [[грыўна]]
|КодВалюты                        = 
|ЧасавыПас                        = 
|ЧасРозьніцаUTC                   = 
|ЧасавыПасУлетку                  = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку             = 
|НезалежнасьцьПадзеі              = — абвешчаная&lt;br /&gt;— страчаная
|НезалежнасьцьДаты                = 22 студзеня 1918&lt;br /&gt;люты 1920
|АўтамабільныЗнак                 = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню             = 
|ТэлефонныКод                     = 
|Дадаткі                          = 
|Лацінка=Ukrainskaja Narodnaja Respublika}}
'''Украі́нская Наро́дная Рэспу́бліка''' ('''УНР'''; {{мова-uk|Українська Народна Республіка}}) — [[украінцы|украінская]] [[дзяржава]], якая існавала ў 1917—1920 гадох на тэрыторыі Цэнтральнае, Усходняе й Паўднёвае [[Украіна|Ўкраіны]] са сталіцай у [[Кіеў|Кіеве]]. Узьнікла на месцы паўднёва-заходніх губэрняў [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], заселеных украінцамі. Да красавіка 1918 году ўзначальвалася [[Украінская Цэнтральная Рада|Цэнтральнай Радай]] на чале зь [[Міхайла Грушэўскі|Міхаілам Грушэўскім]], пасьля сьнежня 1918 году — [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыяй]]. Абвешчаная 7 лістапада 1917 году, пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]], як [[аўтаномія|аўтаномная рэспубліка]] ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскае рэспублікі]]. 22 студзеня 1918 году, пасьля [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскае вайны]], абвешчаная незалежнай дзяржавай. Да сакавіка 1918 году карысталася міжнароднай падтрымкай [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкае імпэрыі]]. Пасьля паразы апошняй у [[Першая сусьветная вайна|Першае сусьветнае вайне]] апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Праводзіла ўнутраную палітыку, абапіраючыся на сацыялістычную папулісцкую ідэалёгію. 22 студзеня 1919 году аб’ядналася з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікай]]. Ліквідаваная пасьля паразы [[Украінская рэвалюцыя 1917—1921 гадоў|ўкраінскай вызваленчай барацьбы]] 1917—1920 гадоў. У 1921 годзе тэрыторыя рэспублікі паводле вынікаў [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскае мірнае дамовы 1921 году]] была анэксаваная паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] з аднаго боку, і [[Савецкая Расея|Савецкай Расеяй]] (дзейнічала ад імя [[БССР]]) і [[УССР]] з другога.

== Гісторыя ==
[[Файл:Богуш Шіппіх - Чужого не хочу, а свого не віддам! (1917).png|зьлева|значак|282x282пкс|«Чужага не хачу, але і свайго не адмоўлюся!»]]
УНР была абвешчаная III [[Унівэрсалы Ўкраінскай цэнтральнай рады|Унівэрсалам]] [[Цэнтральная рада Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Цэнтральнай рады]] ад {{Дата ў старым стылі|20 лістапада|1917|7 лістапада}} году як шырокая аўтаномія пры захаваньні фэдэратыўнай сувязі з [[Расея]]й. Гэтаму папярэднічала абвяшчэньне нацыянальнай аўтаноміі Ўкраіны {{Дата ў старым стылі|26 чэрвеня|1917|13 чэрвеня}} году й падпісаньне [[Аляксандар Керанскі|А. Ф. Керанскім]] пратаколу аб прызнаньні Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
[[Файл:Carte de la République ukrainienne en 1919, extraite du Mémoire sur l'indépendance de l'Ukraine, présenté à la Conférence de la paix par la Délégation de la République ukrainienne (page 128).jpg|значак|321x321пкс|Межы Ўкраіны, якія былі заяўленыя дэлегацыяй УНР на [[Парыская мірная канфэрэнцыя|Парыскай мірнай канфэрэнцыі]]]]
24—25 (11—12) сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] Першы Ўсеўкраінскі зьезд саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў абвясьціў існавалую на той момант Украінскую Народную Рэспубліку рэспублікай саветаў працоўных, сялянскіх, салдацкіх і казачых дэпутатаў, якая пазьней (у тым ліку, каб ня блытаць з захаванай «несацыялістычнай» Украінскай Народнай Рэспублікай), у шэрагу дакумэнтаў таго часу называлася ''[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў|Украінскай Народнай Рэспублікай Саветаў]]'', а таксама ''Савецкай Украінскай Народнай Рэспублікай, Украінскай Народнай Савецкай Рэспублікай''&lt;ref name=vexillographia&gt;[http://vexillographia.ru/ukraine/UkSSR.htm Сьцягі Савецкай Украіны © Russian Centre of Vexillologia and Heraldry last edited 11.1.2010]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ''Украінскай Народнай Сацыялістычнай Рэспублікай'' (УНСР, {{мова-uk|Українська Народная Соціалістична Республіка}})&lt;ref&gt;[http://ukrlife.org/main/uacrim/mam4aksymb.html Мамчак М. «Військово-морська символіка України» Сьнятин, Прутпринт, 2009]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

30 (17) сьнежня 1917 году ў Кіеве быў скліканы першы Ўсеўкраінскі зьезд Саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. [[Цэнтральная Рада УНР|Рада УНР]] была абвешчаная зьездам па-за законам. Былі абраныя [[Цэнтральны выканаўчы камітэт|ЦВК]] Усеўкраінскага зьезду Саветаў і новы ўрад рэспублікі — Народны Сакратарыят УНР. Народны Сакратарыят УНР быў прызнаны 1 студзеня 1918 году (19 сьнежня 1917 году) [[Савет народных камісараў Савецкай Расеі|Саветам Народных Камісараў Савецкай Расеі]] адзіным законным урадам Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=vexillographia /&gt;.
[[Файл:3 viysk zyizd.jpg|значак|193x193пкс|Мітынг з нагоды 3-га Ўсеўкраінскага вайсковага зьезду 1917 году. У цэнтры: [[Сымон Пятлюра|Пятлюра]], [[Уладзімер Віньнічэнка|Віньнічэнка]] і [[Міхайла Грушэўскі|Грушэўскі]].]]
[[Бальшавікі|Бальшавіцкі]] ўрад Расеі абвясьціў Цэнтральнай радзе ўльтыматум з патрабаваньнем сілай спыніць расейскіх казакоў і афіцэраў, якія рухаліся праз Украіну на Дон. У выпадку выкананьня патрабаваньняў ультыматуму Ўкраіна апынулася б уцягнутай у [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскую вайну ў Расеі]]. У адказ на ўльтыматум Цэнтральная рада 25 (12) студзеня 1918 году сваім IV Унівэрсалам абвясьціла поўную незалежнасьць УНР ад Расеі. Бальшавікі распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў [[Кіеў|Кіеве]] 16 (29) студзеня—6 лютага (22 студзеня) 1918 году, а 8 лютага (26 студзеня) 1918 году бальшавіцкія часткі занялі Кіеў. Цэнтральная рада зьвярнулася да [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаваў]] з просьбай накіраваць ва Ўкраіну свае войскі для абароны ад гэтай агрэсіі (дэлегацыя УНР прыняла ўдзел у Берасьцейскіх перамовах, дзе склала [[Берасьцейскі мір (Украіна - Цэнтральныя дзяржавы)|дамову]] з Цэнтральнымі дзяржавамі). Нямецкія войскі ў кароткі тэрмін выбілі бальшавіцкія часткі з тэрыторыі Ўкраіны, а затым ініцыявалі зьмену Цэнтральнай рады ўрадам [[Павал Скарападаскі|Скарападаскага]]. 17—19 сакавіка 1918 году [[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]] аб’ядналася зь іншымі тэрытарыяльнымі фармаваньнямі бальшавікоў ([[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]], [[Адэская Савецкая Рэспубліка]]) ва [[Украінская Савецкая Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку]] ў складзе [[РФСР]].

Пасьля падзеньня [[Украінская дзяржава|Гетманату]] пры [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі]] (урад Сымона Пятлюры) УНР была адноўленая. У сакавіку 1919 году з буйных гарадоў Украіны пад кантролем УНР знаходзіліся толькі [[Жытомір]] і [[Віньніца]].

УНР праіснавала да 1920 году. Вялікая частка тэрыторыі, на якую яна прэтэндавала, увайшла ў склад [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], тэрыторыя Заходняй Украіны (Усходняя Галіцыя, Валынь, Падляшша) адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай рэспублікі]], [[Кубанская вобласьць]] і [[Вобласьць Войска Данскога]] засталіся ў складзе [[РСФСР|Савецкай Расіі]], паўночныя тэрыторыі адышлі [[БССР]].

== Дыпляматычныя высілкі й міжнароднае прызнаньне ==
[[Файл:Dismembered Russia — Some Fragments (NYT article, Feb. 17, 1918).png|значак|Артыкул [[The New York Times|Нью-Ёрк Таймз]] у лютым 1918, які паказвае тэрыторыі Расейскай імпэрыі, на якія заявіла правы Ўкраінская Народная Рэспубліка]]
З выданьнем Цэнтральнай Радай [[Унівэрсалы Ўкраінскай цэнтральнай рады|Трэцяга Ўнівэрсалу]] 20 лістапада 1917 году ўкраінскія палітыкі пачалі спробы ўсталяваньня дыпляматычных адносінаў з замежнымі дзяржавамі. Першапачаткова найлепшыя пэрспэктывы для ўсталяваньня такіх адносінаў існавалі зь дзяржавамі [[Антанта|Антанты]] й іх саюзьнікамі — у сувязі з агоніяй [[Усходні фронт Першай сусьветнай вайны|Усходняга фронту]] й абвяшчэньнем Украінай сваёй аўтаноміі, вайсковыя прадстаўнікі зь вядучых краінаў Антанты прыбылі ў Кіеў дзеля таго, каб высьветліць стаўленьне Цэнтральнай Рады да пытаньня працягу вайны й дзеля таго, каб паўплываць на гэтае стаўленьне на карысьць [[Антанта|«Краінаў Пагадненьня»]] — увосень 1917 — узімку 1918 гг. у Кіеве знаходзіліся вайсковыя й дыпляматычныя прадстаўнікі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЗША]], [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Румынія|Румыніі]], Японіі. Усе яны дамагаліся прыхільнасьці Ўкраіны ў адносінах да Антанты, спрабавалі заручыцца ўдзелам Украіны ў працягу вайны на іх баку й у падтрыманьні належнай баяздольнасьці [[Паўднёва-заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Паўднёва-заходняга]] й [[Румынскі фронт|Румынскага франтоў]], разьмешчаных непасрэдна на тэрыторыі Ўкраіны. Аднак, як успамінаў пра тыя дні [[Дзьмітры Дарашэнка|Д. І. Дарашэнка]]: «Марныя былі ўсе высілкі генэральнага сакратара замежных справаў [[Аляксандар Шульгін (палітык)|А. Я. Шульгіна]] зрабіць з Украіны ўдзельніка міжнародных зносінаў і выкарыстоўваць гэтую спрыяльную сытуацыю» — Украіна вырашыла скласьці [[Берасьцейскі мір (Украіна — Цэнтральныя дзяржавы)|сэпаратны мір]] з Цэнтральнымі Дзяржавамі. Пасьля яго заключэньня ўсе вышэйпаказаныя дыпляматычныя й вайсковыя прадстаўнікі краінаў Антанты пакінулі Ўкраіну&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;&gt;{{спасылка|url=http://www.nbuv.gov.ua/Portal/Soc_Gum/NZTNPU_ist/2009_2/materialy/2009_2/Datskiv.pdf|загаловак=Становление дипломатической службы УНР времён Центральной Рады|author=Дацков, И.|date=|work=|publisher=Национальная библиотека Украины имени В. И. Вернадского|accessdate=|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/687u48eI8|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;.

У выніку падпісаньня Берасьцейскага міру УНР стала суб’ектам міжнародных зносінаў. УНР была дэ-факта прызнаная ўсімі [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія падпісалі Берасьцейскую мірную дамову — [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]], [[Аўстра-Вугоршчына]]й, [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] і [[Трэцяе Баўгарскае царства|Баўгарскім царствам]]. Дэ-юрэ незалежнаю Ўкраіну прызналі дзьве краіны — Нямецкая імпэрыя й Аўстра-Вугоршчына. Адкрыцьцё амбасадаў і абмен амбасадарамі адбыўся ў сакавіку — красавіку 1918 году&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prykmetnyk&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Заруба, В. М., Васковський, Р. Ю.|спасылка=http://histua.com/ru/knigi/istoriya-ukraini-v.m.-zaruba-r.yu.-vaskovskiie/|загаловак=Історія України|месца=|выдавецтва=|год=|старонак=}}&lt;/ref&gt;. Пасьля пераходу Румыніі на бок Цэнтральных дзяржаваў і заключэньня [[Бухарэсцкая мірная дамова (1918)|Бухарэсцкай мірнай дамовы]] паміж новымі «хаўрусьнікамі» — Украінай і Румыніяй — гэтак жа адбыўся абмен амбасадарамі. Аднак падзеі разьвіваліся імкліва й увосень 1918 году, прадбачачы ваенны крах Цэнтральных дзяржаваў, Румынія ізноў перайшла на бок Антанты. Таму ўкраінскі амбасадар у Бухарэсьце так і не прыступіў да сваіх абавязкаў.

У той жа пэрыяд — зіма — вясна 1918 году — УНР выслала [[Консульства|консульскія]] й дыпляматычныя дэлегацыі, для ажыцьцяўленьня консульскай працы і для наладжваньня міждзяржаўных адносінаў, у шэраг самаабвешчаных на тэрыторыі былой [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] дзяржаваў і ў шэраг нэўтральных краінаў — у [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|Грузію]], [[Каралеўства Фінляндыя (1918)|Фінляндыю]] (якая 12 чэрвеня 1920 году прызнала незалежнасьць УНР дэ-юрэ, стаўшы такім чынам трэцяй краінай), [[Першая Рэспубліка Армэніі|Армэнію]], ва [[Усевялікае Войска Донскае|Ўсевялікае Войска Донскае]], [[Кубанская Народная Рэспубліка|Кубанскую Народную Рэспубліку]], [[Каралеўства Румынія|Румынію]] й [[Швайцарыя|Швайцарыю]] (праз Швайцарскую місію плянавалася наладзіць кантакты з краінамі Антанты й іх саюзьнікамі: Італіяй, Бэльгіяй, Гішпаніяй, Вялікабрытаніяй і Францыяй), Нідэрлянды, Данію, Швэцыю, Нарвэгію&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;. Былі прынятыя законы стварэньня консульскіх службаў і пра мэты іх працы — у першай рэдакцыі ад 4 ліпеня 1918 году і ў другой — ад 6 лістапада 1918 году. Задачамі консульскай службы абвяшчаліся: падрыхтоўка асноваў для пашырэньня гандлёва-эканамічных зносінаў паміж Украінай і іншымі краінамі, матэрыяльная й юрыдычная дапамога грамадзянам Украіны, якія знаходзяцца за мяжой. Паводле закону ад 6 лістапада 1918 году плянавалася стварыць консульскія аддзелы ў шматлікіх гарадах былой Расейскай імпэрыі й шматлікіх краінах Эўропы, а таксама ў Турэччыне й у Пэрсіі. Усяго плянавалася адкрыць 54 штатных консульскіх установаў у 24 краінах, а таксама шэраг ганаровых консульстваў&lt;ref name=&quot;sea&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Лузин, В., ветеран дипломатической службы МИД Украины|загаловак=Этапы становления консульской службы Украины|url=http://seatruth.com/issues/31/1360-yetapy-stanovleniya-konsulskoj-sluzhby-ukrainy.html}}&lt;/ref&gt;. У той жа час ва Ўкраіне адкрыліся консульствы Даніі, Гішпаніі, Нарвэгіі, Пэрсіі, Партугаліі, Швайцарыі, Швэцыі&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prykmetnyk&quot; /&gt;.

Калі ў лістападзе 1918 году Цэнтральныя Дзяржавы былі пераможаныя ў Першай сусьветнай вайне, факт падпісаньня сэпаратнага міру зь імі саслужыў дрэнную службу УНР. Перамоглая Антанта варожа ставілася да ўтварэньняў, якія заключылі сэпаратны мір і як выйшлі з вайны зь яе ворагамі. Разглядаючы ўлады УНР як сваіх супернікаў, Антанта адмовілася афіцыйна прызнаць існую [[дэ-факта]] УНР, ужо прызнаную [[дэ-юрэ]] краінамі былога Чацьвярнога зьвязу й некаторымі новаўтворанымі й нэўтральнымі Эўрапейскімі дзяржавамі&lt;ref name=&quot;sklyarov&quot;&gt;{{спасылка|url=http://www.hist.msu.ru/Labs/UkrBel/sklarov.htm|загаловак=Польско-украинский территориальный спор и великие державы в 1918—1919 гг.|аўтар= Скляров, С. А.|дата=1996||выдавец=Исследования по истории Украины и Белоруссии, вып. 1, С. 130-167.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:KamyanetsUNR.jpg|зьлева|значак|193x193пкс|[[Сымон Пятлюра|Пятлюра]] і Петрушэвіч прымаюць даклад палкоўніка Пятрыва падчас агляду ўкраінскіх войскаў у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] — 1 лістапада 1919 году.]]
Узімку 1918—1919 гг., пасьля падзеньня [[Распад Аўстра-Вугорскай імпэрыі|Аўстра-Вугорскай імпэрыі]], украінскія дыпляматычныя дэлегацыі выехалі ў новаўтвораныя дзяржавы — [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]].

У красавіку 1920 году паміж Украінай і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] (пасьля Берасьцейскай мірнай дамовы якая прызнала незалежнасьць Украіны дэ-факта) была складзеная [[Варшаўская дамова (1920)|Варшаўская дамова]], паводле якой Польшча прызнала незалежнасьць Украіны дэ-юрэ.

[[Ватыкан]], адмаўляючыся прызнаць незалежную Ўкраінскую дзяржаву дэ-юрэ (датуль, пакуль гэта ня зробіць хоць бы адна з [[Антанта|«вялікіх дзяржаваў»]]), тым ня менш у красавіку 1920 году паслаў ва Ўкраіну {{comment|апостальскага візытатара|папскі пасланец}}, што дазваляе казаць пра прызнаньне дэ-факта.

5 лютага 1921 году [[Аргентына]] прызнала УНР.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Украінскай Народнай Рэспублікі}}
[[Файл:UNR 1918 divisions-0.png|значак|]]
Адміністрацыйны падзел быў устаноўлены законам «аб адміністрацыйнам падзеле УНР».

== Храналёгія ==
* 17 сакавіка 1917 году{{Заўвага|Адсюль і далей даты падаюцца паводле новага стылю.}} на паседжаньні рады Ўкраінскай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў створаная Цэнтральная рада, першапачаткова — каардынацыйны орган украінскіх правасацыялістычных партыяў.
* чэрвень 1917 году — абвяшчэньне Цэнтральнай радай «аўтаномнай Украіны» (26 чэрвеня) і падпісаньне [[Аляксандар Керанскі|Керанскім А. Ф.]] пратаколу пра прызнаньне Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
* 20 лістапада 1917 году Цэнтральная рада абвясьціла «Ўкраінскую народную рэспубліку» (УНР) у складзе [[Расея|Расеі]].
* сьнежань 1917 — бальшавіцкая фракцыя Цэнтральнай Рады пераехала ў [[Харкаў]]. На тэрыторыі Ўсходняй Украіны сталі фармавацца атрады [[Чырвоная Гвардыя|Чырвонай Гвардыі]] й [[Чырвонае казацтва|Чырвонага Казацтва]] бальшавікоў.
* у сьнежні 1917 — лютым 1918 абвешчаныя некалькі савецкіх рэспублік у складзе [[РСФСР]]: '''[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]]''', '''[[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]]''', '''[[Адэская Савецкая Рэспубліка]]''', [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды|'''Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды''' (пазьней '''Крымская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''')]].
* 22—25 студзеня 1918 году (пасьля роспуску ў [[Петраград]]зе [[Усерасейскі Ўстаноўчы збор|Ўстаноўчага збору]] й патрабаваньня бальшавікоў перашкаджаць руху казакоў і афіцэраў царскага войска з фронту на Дон), Цэнтральная рада абвясьціла аб [[незалежнасьць|незалежнасьці]] Ўкраіны ад [[Расея|Расеі]] (абвясьціла [[сувэрэнітэт]] УНР).
* 29 студзеня — 4 лютага 1918 году працоўныя кіеўскага заводу «Арсэнал» пад кіраўніцтвам бальшавікоў і эсэраў распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў Кіеве ([[Студзеньскае паўстаньне ў Кіеве]]).
* 8 лютага 1918 Кіеў быў узяты [[Чырвонае казацтва|ўкраінскімі савецкімі войскамі]] сумесна з атрадамі [[Чырвоная гвардыя (Расея)|Чырвонай гвардыі]], якія прыбылі з Расеі. Цэнтральная рада пераехала ў [[Жытомір]].
* 9 лютага 1918 Цэнтральная рада УНР падпісала [[Берасьцейскі мір (Украіна — Цэнтральныя дзяржавы)|Брэст-Літоўскую дамову]] з [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. Паводле ўмоваў мірнай дамовы нямецкія й аўстра-вугорскія войскі [[акупацыя|акупавалі]] тэрыторыю Ўкраіны, Украіна ўзяла на сябе абавязаньне выплаціць Нямеччыне й Аўстра-Вугоршчыны велізарную [[кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] харчам, сыравінай, скатом за вайсковую падтрымку Цэнтральнай рады УНР. За змову зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі імпэрыялістамі, вынікам чаго была акупацыя Ўкраіны, у народзе Цэнтральная рада атрымала мянушку «Цэнтральная зрада».
* 1 сакавіка 1918 урад Цэнтральнай рады вярнуўся ў Кіеў разам зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі войскамі.
* 17—19 сакавіка 1918, з прычыны наступу акупацыйных войскаў, усе Савецкія рэспублікі ва Ўкраіне аб’ядналіся ў адну [[Украінская Савецкая Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку]] ў складзе [[РСФСР]] са сталіцай у [[Харкаў|Харкаве]] й з рэвалюцыйным урадам (Народным сакратарыятам).
* '''29 красавіка 1918 году Ўкраінская Народная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне.'''&lt;br /&gt;Паводле ініцыятывы нямецкіх уладаў на «Зьезьдзе хлебаробаў» [[Цэнтральная рада УНР|Цэнтральная рада]], была распушчаная, Украінская народная рэспубліка ліквідаваная й абвешчаная [[Украінская Дзяржава]] — унітарная дзяржава з марыянэткавым урадам (гетманатам), на чале з гетманам Украіны, які быў расейскім генэралам [[Павал Скарападаскі|Паўлам Скарападаскім]]. Да восені 1918 году тэрыторыя [[Цэнтральная Ўкраіна|цэнтральнай]], [[Паўночная Ўкраіна|паўночнай]], [[Усходняя Ўкраіна|усходняй]], [[Паўднёвая Ўкраіна|паўднёвай]] Украіны была абхопленая сялянскімі паўстаньнямі супраць акупантаў і гетманцаў.
* 14 сьнежня 1918 году, пасьля сыходу нямецкіх войскаў з акупаваных тэрыторыяў, паўсталыя войскі пад камандаваньнем [[Сымон Пятлюра|Пятлюры]] занялі Кіеў, выбіўшы зь яго гетманцаў. '''Было абвешчана пра аднаўленьне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі'''. Наступны пэрыяд вядомы як кіраваньне [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]].
* 22 студзеня 1919 абвешчаны [[Акт Злукі]] — дамова пра аб’яднаньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі й [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі]] ў адзіную ўкраінскую дзяржаву.
* студзень — красавік 1919 году: савецкія войскі [[Украінскі фронт (Грамадзянская вайна)|Украінскага фронту]], у склад якога ўвайшло [[Украінскае савецкае войска (РККА)|Ўкраінскае савецкае войска]], занялі Харкаў, Палтаву, Екацярынаслаў, а 5 лютага — Кіеў. [[Войска Ўкраінскай народнай рэспублікі|Войска УНР]] адступіла на захад.
* 10 сакавіка 1919 у [[Харкаў|Харкаве]] на 3-м Усеўкраінскім зьезьдзе саветаў як самастойная незалежная дзяржава была абвешчаная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка]].
* У траўні 1919 пад кіраўніцтвам камдзіва [[Нічыпар Грыгор’еў|Грыгор’ева Н. А.]], былога палкоўніка [[Войска Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|войска УНР]], як рэакцыя на ўвод [[прадразьвёрстка|прадразьвёрсткі]] і тэрор [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам пры СНК РСФСР|«чрэзвычаек»]], ва Ўкраіне ўспыхнула найбуйнае антысавецкае паўстаньне частак [[Украінскае Чырвонае войска|Украінскага Чырвонага войска]], сфармаванага пры садзейнічаньні [[Рэвалюцыйная вайсковая рада|Рэвалюцыйнай вайсковай рады]] галоўным чынам з украінскіх паўстанцкіх атрадаў, вядомае як «[[Грыгор’еўскае паўстаньне]]» ці «травеньскі ваенна-палітычны крызіс ва УССР», у выніку якога фармальна незалежная [[Украінская ССР]] змушаная была адмовіцца ад сваіх узброеных сілаў. Паўстаньне было задушанае пры ўдзеле расейскіх войскаў, а ў чэрвені 1919 году ўсе ўкраінскія савецкія дывізіі перафармаваныя ў звычайныя нумарныя стралковыя дывізіі адзінага [[Працоўна-сялянскае Чырвонае войска|Чырвонага войска]].
* Да восені 1919 году значнай часткай тэрыторыі Ўкраіны авалодалі войскі Ўзброеных сілаў Поўдня Расеі (25 чэрвеня імі быў узяты Харкаў, 30 жніўня — Кіеў).
* У выніку контрнаступу Чырвонага войска, 12 сьнежня ў быў адбіты Харкаў, 16 сьнежня — Кіеў, 7 лютага 1920 году — Адэса.
* 25 красавіка 1920 году лідэры УНР дамаўляюцца пра [[ваенны зьвяз]] з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], на ўмовах аднаўленьня незалежнай ''Украінскай Народнай Рэспублікі'' без [[Галіцыя|Галіцыі]], перададзенай у склад Польшчы на правах аўтаноміі, у сувязі з чым лідэры [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі]] [[дэнансацыя|анулёўваюць]] [[Акт Злукі]].
* У красавіку 1920 польскімі войскамі [[Кіеўская апэрацыя Войскі Польскага (1920)|быў узяты Кіеў]]. Аднак ужо да жніўня наступ [[Войска Польскае|Войска Польскага]] быў спынены [[Працоўная-сялянскае Чырвонае войска|Чырвоным войскам]], а затым уся Правабярэжная Ўкраіна была ўзятая Чырвоным войскам. Фактычна '''існаваньне УНР, адноўленай у сьнежні 1918 году, было спыненае''', а яе лідэры апынуліся ў выгнаньні. Амаль уся тэрыторыя Ўкраіны ўвайшла ў склад [[УССР]].

== Урад у выгнаньні ==
З прычыны бальшавіцкай акупацыі ўрад УНР знаходзіўся спачатку часткова (канец 1919 году), а з канца 1920 году цалкам па-за межамі УНР, на тэрыторыі Польшчы ў [[Тарнаў|Тарнаве]] (некаторыя ўстановы ў [[Чанстахова|Чанстахове]]) пасьля дзяржаўныя ўстановы былі ў [[Варшава|Варшаве]], а таксама ў [[Парыж]]ы й [[Прага|Празе]].

Прававой асновай ураду УНР былі «Закон аб часовым вярхоўным Кіраваньні й парадак заканадаўства ва УНР» і «Закон аб Дзяржаўнай Народнай Радзе», зацьверджаныя 12 лістапада 1920 году [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыяй ва Ўкраіне]]. Гэтыя акты, грунтуючыся на законах Працоўнага кангрэсу Ўкраіны, перадалі Дзяржаўнай народнай радзе заканадаўчыя функцыі й кантроль над урадам УНР. Аднак да скліканьня гэтай Рады ейныя функцыі былі ўскладзеныя на Раду Народных Міністраў, а старшыня Дырэкторыі выконваў функцыі кіраўніка дзяржавы, зацьвярджаў законы, дамовы, прызначэньні, прадстаўніцтва перад замежнымі дзяржавамі. Кіраўніка Дырэкторыі, на выпадак немагчымасьці выконваць абавязкі, замяняла калегія, а ў выпадку немагчымасьці яе склікаць — старшыня Рады Народных Міністраў.

У [[Урад у выгнаньні|выгнаньні дзяржаўны цэнтар]] існаваў без заканадаўчага органу, толькі кароткі тэрмін у 1921 годзе ў [[Тарнаў|Тарнаве]] дзейнічала Рада Рэспублікі, прадстаўнічы орган УНР у складзе дэлегатаў партыяў, прафэсійных і культурных арганізацыяў. Толькі ў 1948 годзе створаная Ўкраінская народная рада, як парлямэнт у выгнаньні.

Падчас [[Другая сусьветнай вайна|Другой сусьветнай вайны]] ўрад УНР ня дзейнічаў, але [[Андрэй Лівіцкі]] падпісваў дакумэнты як старшыня Дырэкторыі. Пасьля заканчэньня вайны рэфармаваны склад ураду, у які ўвайшлі дзеячы некаторых партыяў з Заходняй Украіны і арганізаванай грамадзкай супольнасьці з [[УССР|савецкай Украіны]].

22 жніўня 1992 году прэзыдэнт УНР у выгнаньні [[Мікалай Плаўюк]] перадаў грамату Дзяржаўнага цэнтру УНР Прэзыдэнту [[Украіна|Ўкраіны]] [[Леанід Краўчук|Леаніду Краўчуку]]. Гэта азначала, што ўкраінская незалежная дзяржава, абвешчаная 24 жніўня 1991 году, зьяўляецца правапераемніцай Украінскай Народнай Рэспублікі.

=== Сьпіс кіраўніцтва УНР у выгнаньні ===
'''''Кіраўнікі Дырэкторыі УНР'''''
# [[Сымон Пятлюра]]: 11.02.1919 — 25.05.1926 (з 12.11.1920 — аднаасобны носьбіт вярхоўнай улады)
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1926—1948
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1939—1940, в. а.

'''''Прэзыдэнты УНР'''''
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1948 — 17.01.1954
# [[Сьцяпан Вітвіцкі]]: 06.03.1954 — 1965 (у студзені — сакавіку 1954 в. а.)
# [[Мікалай Лівіцкі]]: 1965 — 08.12.1989
# [[Мікалай Плаўюк]]: 08.12.1989 — 22.08.1992

'''''Віцэ-прэзыдэнты УНР'''''
# [[Аляксандар Ўдавічэнка]]: 1954—1960
# [[Іван Баграны]]: 1961—1965 (у 1965—1967 в. а.)
# [[Мікалай Сьцепаненка]]: 1967—1984
# [[Юры Г. Бойка-Блахін]]: 1984—1988
# [[Мікалай Плаўюк]]: 1989—1989
# [[Яраслаў Рудніцкі]]: 1989—1992

'''''Кіраўнікі ўраду УНР'''''
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 05.1920 — 10.1920
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 10.1920 — 1921 (в. а.)
# [[Піліп Піліпчук]]: 1921—1922
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1922 — 25.05.1926
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1926—1939
# [[Аляксандар Шульгін (палітык)|Аляксандар Шульгін]]: 1939—1940
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1940—1942
# няма дадзеных: 1942—1944
# [[Андрэй Якаўлеў]]: 1944—1945 (в. а.)
# [[Косьць Панькоўскі]]: 1945—1948
# [[Ісак Мазэпа]]: 1948—1952 (зь перапынкам у 1951 г.)
# [[Сьцяпан Баран]]: 1952—1953
# [[Сьцяпан Вітвіцкі]]: 1954—1954
# [[Сымон Сазонаў]]: 1954—1957
# [[Мікалай Лівіцкі]]: 1957—1965
# няма дадзеных: 1965—1967
# [[Атанас Фігаль]]: 1967—1969
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1969—1972
# [[Васіль Федарчук]]: 1972—1974
# [[Тэафіль Леонці]]: 1974—1980
# [[Яраслаў Рудніцкі]]: 1980—1989
# [[Іван М. Самойленка]]: 1989—1992

'''''Кіраўнікі УНРады'''''
# [[Барыс Іваніцкі]]: 1948—1952
# [[Іван Баграны]]: 1952—1954 (в. а.)
# [[Восіп Бойдунык]]: 1954—1955
# [[Яўген Гловінскі]]: 1955—1957 (в. а.)
# [[Іван Баграны]]: 1957 −1961
# [[Восіп Бойдунык]]: 1961—1965
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1966—1967 (в. а.)
# [[Якаў Макавецкі]]: 1967—1971
# [[Пётар Балееў]]: 1971—1972 (в. а.)
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1972—1975
# [[Іван Кедрын-Рудніцкі]]: 1976—1978 (в. а.)
# [[Уладзімер Бяляеў]]: 1979—1984
# [[Павал Лымарэнка]]: 1984—1989
# [[Міхаіл Васкабойнікаў]]: 1989—1992

== Дзяржавы-пераемніцы ==
* [[Польская Рэспубліка (1918—1939)]]
* [[Чэхаславаччына]]
* [[Каралеўства Румынія]]
* [[УССР]]
* [[РСФСР]]
* [[БССР]]

== У кіно ==
* «[[Круты 1918 (фільм)|Круты 1918]]» — фільм пра падзеі [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскай вайны 1917—1921]]
* [[Чорны Крумкач (фільм)|Чорны Крумкач]] (укр. Чорний ворон) — фільм пра паўстанцаў [[Халаднаярская Рэспубліка|Халоднага Яру]], якія змагаліся супраць [[Савецкая акупацыя Ўкраіны|савецкай акупацыі Ўкраіны]]

== Глядзіце таксама ==
* [[Павал Базылеўскі]] — падпалкоўнік Арміі УНР (у эміграцыі — генэрал-харунжы)
* [[Міхаіл Дзяркач]] — адміністрацыйны [[палкоўнік]] Арміі УНР

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Дзьмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў. [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Каму належыў Брэст у 1918 годзе?] // «Брэсцкая Газэта»

{{Гісторыя Ўкраіны}}
{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Украінская Народная Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>btqx7jajl6s7gnmhehi6m0un25vwm94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699254</id>
      <parentid>2699194</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52248" sha1="mqadkqam427bpvr0rm75zgmtcfj7sg7" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Украінская дзяржава|урадам гетмана Скарападзкага}}
{{Краіна
|Назва                            = Украінская Народная Рэспубліка
|НазваЎРоднымСклоне               = Украінскай Народнай Рэспублікі
|НазваНаДзяржаўнайМове            = {{мова-uk||скарочана}} Українська Народна Республіка
|ПапярэдняяДзяржава1              = Расейская рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1         = Flag of Russia.svg
|ВыяваПапярэдняйДзяржавы1         = 
|ПапярэдняяДзяржава2              = Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы2         = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|ВыяваПапярэдняйДзяржавы2         = 
|ГодПачаткуІснаваньня             = 1917
|ГодКанцаІснаваньня               = 1920
|ПэрыядІснаваньня                 = 
|НаступнаяДзяржава1               = Польская Рэспубліка (1918—1939)
|СьцягНаступнайДзяржавы1          =Flag of Poland.svg 
|НаступнаяДзяржава2               = Чэхаславаччына
|СьцягНаступнайДзяржавы2          =Flag of the Czech Republic.svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы2          = 
|НаступнаяДзяржава3               = Каралеўства Румынія
|СьцягНаступнайДзяржавы3          =Flag of Romania.svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы3          = 
|НаступнаяДзяржава4               = УССР
|СьцягНаступнайДзяржавы4          =Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы4          =Украінская дзяржава 
|НаступнаяДзяржава5               = РСФСР
|СьцягНаступнайДзяржавы5          =Flag of Ukraine (1917–1921).svg 
|ВыяваНаступнайДзяржавы5          = 
|НаступнаяДзяржава6               = БССР
|СьцягНаступнайДзяржавы6          = 
|ВыяваНаступнайДзяржавы6          = 
|Сьцяг                            = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Герб                             = Coat of arms of the Ukrainian People's Republic.svg
|НацыянальныДэвіз                 = 
|ДзяржаўныГімн                    = Ще не вмерла Україна
|Месцазнаходжаньне                = UPR Map 1918.png
|ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = тэрыторыя пад кантролем УНР 1918.
|АфіцыйнаяМова                    = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца                          = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад                 =[[Кіеў]], [[Палтава]], [[Кацярынаслаў]], [[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]], [[Харкаў]], [[Львоў]], [[Адэса]] 
|ТыпУраду                         = [[Рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў                 = &lt;center&gt;[[Файл:Great Seal of Ukraine (1918–1921).svg|45px|link=Большая государственная печать Украинской Народной Республики]]&lt;br&gt;[[Украінская цэнтральная рада|Старшыня ЦР]]&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[Файл:Seal of the Directorate of Ukraine.svg|45px|link=Печать Директории Украинской Народной Республики]]&lt;br /&gt;Старшыня [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі УНР]]&lt;/center&gt;
|ІмёныКіраўнікоў                  = [[Міхаіл Грушэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Уладзімер Віньнічэнка]],&lt;br /&gt;[[Сымон Пятлюра]]
|Плошча                           = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы        = 
|АдсотакВады                      = 
|ГодАцэнкіНасельніцтва            = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва  = 
|Насельніцтва                     =больш за 40 мільёнаў ч. 
|ШчыльнасьцьНасельніцтва          = 
|ЭтнічныСклад                     = 
|КанфэсійныСклад                  = 
|Пісьменнасьць                    = 
|ГодАцэнкіСУП                     = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП           = 
|СУП                              = 
|СУПНаДушуНасельніцтва            = 
|Валюта                           = [[карбованец]], [[грыўна]]
|КодВалюты                        = 
|ЧасавыПас                        = 
|ЧасРозьніцаUTC                   = 
|ЧасавыПасУлетку                  = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку             = 
|НезалежнасьцьПадзеі              = — абвешчаная&lt;br /&gt;— страчаная
|НезалежнасьцьДаты                = 22 студзеня 1918&lt;br /&gt;люты 1920
|АўтамабільныЗнак                 = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню             = 
|ТэлефонныКод                     = 
|Дадаткі                          = 
|Лацінка=Ukrainskaja Narodnaja Respublika}}
'''Украі́нская Наро́дная Рэспу́бліка''' ('''УНР'''; {{мова-uk|Українська Народна Республіка}}) — [[украінцы|украінская]] [[дзяржава]], якая існавала ў 1917—1920 гадох на тэрыторыі Цэнтральнае, Усходняе й Паўднёвае [[Украіна|Ўкраіны]] са сталіцай у [[Кіеў|Кіеве]]. Узьнікла на месцы паўднёва-заходніх губэрняў [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], заселеных украінцамі. Да красавіка 1918 году ўзначальвалася [[Украінская Цэнтральная Рада|Цэнтральнай Радай]] на чале зь [[Міхайла Грушэўскі|Міхаілам Грушэўскім]], пасьля сьнежня 1918 году — [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыяй]]. Абвешчаная 7 лістапада 1917 году, пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]], як [[аўтаномія|аўтаномная рэспубліка]] ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскае рэспублікі]]. 22 студзеня 1918 году, пасьля [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскае вайны]], абвешчаная незалежнай дзяржавай. Да сакавіка 1918 году карысталася міжнароднай падтрымкай [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкае імпэрыі]]. Пасьля паразы апошняй у [[Першая сусьветная вайна|Першае сусьветнае вайне]] апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Праводзіла ўнутраную палітыку, абапіраючыся на сацыялістычную папулісцкую ідэалёгію. 22 студзеня 1919 году аб’ядналася з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікай]]. Ліквідаваная пасьля паразы [[Украінская рэвалюцыя 1917—1921 гадоў|ўкраінскай вызваленчай барацьбы]] 1917—1920 гадоў. У 1921 годзе тэрыторыя рэспублікі паводле вынікаў [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскае мірнае дамовы 1921 году]] была анэксаваная паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] з аднаго боку, і [[Савецкая Расея|Бальшавіцкай Расеяй]] (дзейнічала ад імя [[БССР]]) і [[УССР]] з другога.

== Гісторыя ==
[[Файл:Богуш Шіппіх - Чужого не хочу, а свого не віддам! (1917).png|зьлева|значак|282x282пкс|«Чужага не хачу, але і свайго не адмоўлюся!»]]
УНР была абвешчаная III [[Унівэрсалы Ўкраінскай цэнтральнай рады|Унівэрсалам]] [[Цэнтральная рада Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Цэнтральнай рады]] ад {{Дата ў старым стылі|20 лістапада|1917|7 лістапада}} году як шырокая аўтаномія пры захаваньні фэдэратыўнай сувязі з [[Расея]]й. Гэтаму папярэднічала абвяшчэньне нацыянальнай аўтаноміі Ўкраіны {{Дата ў старым стылі|26 чэрвеня|1917|13 чэрвеня}} году й падпісаньне [[Аляксандар Керанскі|А. Ф. Керанскім]] пратаколу аб прызнаньні Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
[[Файл:Carte de la République ukrainienne en 1919, extraite du Mémoire sur l'indépendance de l'Ukraine, présenté à la Conférence de la paix par la Délégation de la République ukrainienne (page 128).jpg|значак|321x321пкс|Межы Ўкраіны, якія былі заяўленыя дэлегацыяй УНР на [[Парыская мірная канфэрэнцыя|Парыскай мірнай канфэрэнцыі]]]]
24—25 (11—12) сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] Першы Ўсеўкраінскі зьезд саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў абвясьціў існавалую на той момант Украінскую Народную Рэспубліку рэспублікай саветаў працоўных, сялянскіх, салдацкіх і казачых дэпутатаў, якая пазьней (у тым ліку, каб ня блытаць з захаванай «несацыялістычнай» Украінскай Народнай Рэспублікай), у шэрагу дакумэнтаў таго часу называлася ''[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў|Украінскай Народнай Рэспублікай Саветаў]]'', а таксама ''Савецкай Украінскай Народнай Рэспублікай, Украінскай Народнай Савецкай Рэспублікай''&lt;ref name=vexillographia&gt;[http://vexillographia.ru/ukraine/UkSSR.htm Сьцягі Савецкай Украіны © Russian Centre of Vexillologia and Heraldry last edited 11.1.2010]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ''Украінскай Народнай Сацыялістычнай Рэспублікай'' (УНСР, {{мова-uk|Українська Народная Соціалістична Республіка}})&lt;ref&gt;[http://ukrlife.org/main/uacrim/mam4aksymb.html Мамчак М. «Військово-морська символіка України» Сьнятин, Прутпринт, 2009]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

30 (17) сьнежня 1917 году ў Кіеве быў скліканы першы Ўсеўкраінскі зьезд Саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. [[Цэнтральная Рада УНР|Рада УНР]] была абвешчаная зьездам па-за законам. Былі абраныя [[Цэнтральны выканаўчы камітэт|ЦВК]] Усеўкраінскага зьезду Саветаў і новы ўрад рэспублікі — Народны Сакратарыят УНР. Народны Сакратарыят УНР быў прызнаны 1 студзеня 1918 году (19 сьнежня 1917 году) [[Савет народных камісараў Савецкай Расеі|Саветам Народных Камісараў Савецкай Расеі]] адзіным законным урадам Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=vexillographia /&gt;.
[[Файл:3 viysk zyizd.jpg|значак|193x193пкс|Мітынг з нагоды 3-га Ўсеўкраінскага вайсковага зьезду 1917 году. У цэнтры: [[Сымон Пятлюра|Пятлюра]], [[Уладзімер Віньнічэнка|Віньнічэнка]] і [[Міхайла Грушэўскі|Грушэўскі]].]]
[[Файл:Grushevskiy parad.jpg|зьлева|значак|183x183пкс|[[Міхайла Грушэўскі]] на ваенным парадзе ў Кіеве зімой 1917]]
[[Бальшавікі|Бальшавіцкі]] ўрад Расеі абвясьціў Цэнтральнай радзе ўльтыматум з патрабаваньнем сілай спыніць расейскіх казакоў і афіцэраў, якія рухаліся праз Украіну на Дон. У выпадку выкананьня патрабаваньняў ультыматуму Ўкраіна апынулася б уцягнутай у [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскую вайну ў Расеі]]. У адказ на ўльтыматум Цэнтральная рада 25 (12) студзеня 1918 году сваім IV Унівэрсалам абвясьціла поўную незалежнасьць УНР ад Расеі. Бальшавікі распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў [[Кіеў|Кіеве]] 16 (29) студзеня—6 лютага (22 студзеня) 1918 году, а 8 лютага (26 студзеня) 1918 году бальшавіцкія часткі занялі Кіеў. Цэнтральная рада зьвярнулася да [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаваў]] з просьбай накіраваць ва Ўкраіну свае войскі для абароны ад гэтай агрэсіі (дэлегацыя УНР прыняла ўдзел у Берасьцейскіх перамовах, дзе склала [[Берасьцейскі мір (Украіна - Цэнтральныя дзяржавы)|дамову]] з Цэнтральнымі дзяржавамі). Нямецкія войскі ў кароткі тэрмін выбілі бальшавіцкія часткі з тэрыторыі Ўкраіны, а затым ініцыявалі зьмену Цэнтральнай рады ўрадам [[Павал Скарападаскі|Скарападаскага]]. 17—19 сакавіка 1918 году [[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]] аб’ядналася зь іншымі тэрытарыяльнымі фармаваньнямі бальшавікоў ([[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]], [[Адэская Савецкая Рэспубліка]]) ва [[Украінская Савецкая Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку]] ў складзе [[РФСР]].

Пасьля падзеньня [[Украінская дзяржава|Гетманату]] пры [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі]] (урад Сымона Пятлюры) УНР была адноўленая. У сакавіку 1919 году з буйных гарадоў Украіны пад кантролем УНР знаходзіліся толькі [[Жытомір]] і [[Віньніца]].

УНР праіснавала да 1920 году. Вялікая частка тэрыторыі, на якую яна прэтэндавала, увайшла ў склад [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], тэрыторыя Заходняй Украіны (Усходняя Галіцыя, Валынь, Падляшша) адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай рэспублікі]], [[Кубанская вобласьць]] і [[Вобласьць Войска Данскога]] засталіся ў складзе [[РСФСР|Савецкай Расіі]], паўночныя тэрыторыі адышлі [[БССР]].

== Дыпляматычныя высілкі й міжнароднае прызнаньне ==
[[Файл:Dismembered Russia — Some Fragments (NYT article, Feb. 17, 1918).png|значак|Артыкул [[The New York Times|Нью-Ёрк Таймз]] у лютым 1918, які паказвае тэрыторыі Расейскай імпэрыі, на якія заявіла правы Ўкраінская Народная Рэспубліка]]
З выданьнем Цэнтральнай Радай [[Унівэрсалы Ўкраінскай цэнтральнай рады|Трэцяга Ўнівэрсалу]] 20 лістапада 1917 году ўкраінскія палітыкі пачалі спробы ўсталяваньня дыпляматычных адносінаў з замежнымі дзяржавамі. Першапачаткова найлепшыя пэрспэктывы для ўсталяваньня такіх адносінаў існавалі зь дзяржавамі [[Антанта|Антанты]] й іх саюзьнікамі — у сувязі з агоніяй [[Усходні фронт Першай сусьветнай вайны|Усходняга фронту]] й абвяшчэньнем Украінай сваёй аўтаноміі, вайсковыя прадстаўнікі зь вядучых краінаў Антанты прыбылі ў Кіеў дзеля таго, каб высьветліць стаўленьне Цэнтральнай Рады да пытаньня працягу вайны й дзеля таго, каб паўплываць на гэтае стаўленьне на карысьць [[Антанта|«Краінаў Пагадненьня»]] — увосень 1917 — узімку 1918 гг. у Кіеве знаходзіліся вайсковыя й дыпляматычныя прадстаўнікі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЗША]], [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Румынія|Румыніі]], Японіі. Усе яны дамагаліся прыхільнасьці Ўкраіны ў адносінах да Антанты, спрабавалі заручыцца ўдзелам Украіны ў працягу вайны на іх баку й у падтрыманьні належнай баяздольнасьці [[Паўднёва-заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Паўднёва-заходняга]] й [[Румынскі фронт|Румынскага франтоў]], разьмешчаных непасрэдна на тэрыторыі Ўкраіны. Аднак, як успамінаў пра тыя дні [[Дзьмітры Дарашэнка|Д. І. Дарашэнка]]: «Марныя былі ўсе высілкі генэральнага сакратара замежных справаў [[Аляксандар Шульгін (палітык)|А. Я. Шульгіна]] зрабіць з Украіны ўдзельніка міжнародных зносінаў і выкарыстоўваць гэтую спрыяльную сытуацыю» — Украіна вырашыла скласьці [[Берасьцейскі мір (Украіна — Цэнтральныя дзяржавы)|сэпаратны мір]] з Цэнтральнымі Дзяржавамі. Пасьля яго заключэньня ўсе вышэйпаказаныя дыпляматычныя й вайсковыя прадстаўнікі краінаў Антанты пакінулі Ўкраіну&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;&gt;{{спасылка|url=http://www.nbuv.gov.ua/Portal/Soc_Gum/NZTNPU_ist/2009_2/materialy/2009_2/Datskiv.pdf|загаловак=Становление дипломатической службы УНР времён Центральной Рады|author=Дацков, И.|date=|work=|publisher=Национальная библиотека Украины имени В. И. Вернадского|accessdate=|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/687u48eI8|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;.

У выніку падпісаньня Берасьцейскага міру УНР стала суб’ектам міжнародных зносінаў. УНР была дэ-факта прызнаная ўсімі [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія падпісалі Берасьцейскую мірную дамову — [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]], [[Аўстра-Вугоршчына]]й, [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] і [[Трэцяе Баўгарскае царства|Баўгарскім царствам]]. Дэ-юрэ незалежнаю Ўкраіну прызналі дзьве краіны — Нямецкая імпэрыя й Аўстра-Вугоршчына. Адкрыцьцё амбасадаў і абмен амбасадарамі адбыўся ў сакавіку — красавіку 1918 году&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prykmetnyk&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Заруба, В. М., Васковський, Р. Ю.|спасылка=http://histua.com/ru/knigi/istoriya-ukraini-v.m.-zaruba-r.yu.-vaskovskiie/|загаловак=Історія України|месца=|выдавецтва=|год=|старонак=}}&lt;/ref&gt;. Пасьля пераходу Румыніі на бок Цэнтральных дзяржаваў і заключэньня [[Бухарэсцкая мірная дамова (1918)|Бухарэсцкай мірнай дамовы]] паміж новымі «хаўрусьнікамі» — Украінай і Румыніяй — гэтак жа адбыўся абмен амбасадарамі. Аднак падзеі разьвіваліся імкліва й увосень 1918 году, прадбачачы ваенны крах Цэнтральных дзяржаваў, Румынія ізноў перайшла на бок Антанты. Таму ўкраінскі амбасадар у Бухарэсьце так і не прыступіў да сваіх абавязкаў.

У той жа пэрыяд — зіма — вясна 1918 году — УНР выслала [[Консульства|консульскія]] й дыпляматычныя дэлегацыі, для ажыцьцяўленьня консульскай працы і для наладжваньня міждзяржаўных адносінаў, у шэраг самаабвешчаных на тэрыторыі былой [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] дзяржаваў і ў шэраг нэўтральных краінаў — у [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|Грузію]], [[Каралеўства Фінляндыя (1918)|Фінляндыю]] (якая 12 чэрвеня 1920 году прызнала незалежнасьць УНР дэ-юрэ, стаўшы такім чынам трэцяй краінай), [[Першая Рэспубліка Армэніі|Армэнію]], ва [[Усевялікае Войска Донскае|Ўсевялікае Войска Донскае]], [[Кубанская Народная Рэспубліка|Кубанскую Народную Рэспубліку]], [[Каралеўства Румынія|Румынію]] й [[Швайцарыя|Швайцарыю]] (праз Швайцарскую місію плянавалася наладзіць кантакты з краінамі Антанты й іх саюзьнікамі: Італіяй, Бэльгіяй, Гішпаніяй, Вялікабрытаніяй і Францыяй), Нідэрлянды, Данію, Швэцыю, Нарвэгію&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;. Былі прынятыя законы стварэньня консульскіх службаў і пра мэты іх працы — у першай рэдакцыі ад 4 ліпеня 1918 году і ў другой — ад 6 лістапада 1918 году. Задачамі консульскай службы абвяшчаліся: падрыхтоўка асноваў для пашырэньня гандлёва-эканамічных зносінаў паміж Украінай і іншымі краінамі, матэрыяльная й юрыдычная дапамога грамадзянам Украіны, якія знаходзяцца за мяжой. Паводле закону ад 6 лістапада 1918 году плянавалася стварыць консульскія аддзелы ў шматлікіх гарадах былой Расейскай імпэрыі й шматлікіх краінах Эўропы, а таксама ў Турэччыне й у Пэрсіі. Усяго плянавалася адкрыць 54 штатных консульскіх установаў у 24 краінах, а таксама шэраг ганаровых консульстваў&lt;ref name=&quot;sea&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Лузин, В., ветеран дипломатической службы МИД Украины|загаловак=Этапы становления консульской службы Украины|url=http://seatruth.com/issues/31/1360-yetapy-stanovleniya-konsulskoj-sluzhby-ukrainy.html}}&lt;/ref&gt;. У той жа час ва Ўкраіне адкрыліся консульствы Даніі, Гішпаніі, Нарвэгіі, Пэрсіі, Партугаліі, Швайцарыі, Швэцыі&lt;ref name=&quot;nbuv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prykmetnyk&quot; /&gt;.

Калі ў лістападзе 1918 году Цэнтральныя Дзяржавы былі пераможаныя ў Першай сусьветнай вайне, факт падпісаньня сэпаратнага міру зь імі саслужыў дрэнную службу УНР. Перамоглая Антанта варожа ставілася да ўтварэньняў, якія заключылі сэпаратны мір і як выйшлі з вайны зь яе ворагамі. Разглядаючы ўлады УНР як сваіх супернікаў, Антанта адмовілася афіцыйна прызнаць існую [[дэ-факта]] УНР, ужо прызнаную [[дэ-юрэ]] краінамі былога Чацьвярнога зьвязу й некаторымі новаўтворанымі й нэўтральнымі Эўрапейскімі дзяржавамі&lt;ref name=&quot;sklyarov&quot;&gt;{{спасылка|url=http://www.hist.msu.ru/Labs/UkrBel/sklarov.htm|загаловак=Польско-украинский территориальный спор и великие державы в 1918—1919 гг.|аўтар= Скляров, С. А.|дата=1996||выдавец=Исследования по истории Украины и Белоруссии, вып. 1, С. 130-167.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:KamyanetsUNR.jpg|зьлева|значак|193x193пкс|[[Сымон Пятлюра|Пятлюра]] і Петрушэвіч прымаюць даклад палкоўніка Пятрыва падчас агляду ўкраінскіх войскаў у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] — 1 лістапада 1919 году.]]
Узімку 1918—1919 гг., пасьля падзеньня [[Распад Аўстра-Вугорскай імпэрыі|Аўстра-Вугорскай імпэрыі]], украінскія дыпляматычныя дэлегацыі выехалі ў новаўтвораныя дзяржавы — [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]].

У красавіку 1920 году паміж Украінай і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] (пасьля Берасьцейскай мірнай дамовы якая прызнала незалежнасьць Украіны дэ-факта) была складзеная [[Варшаўская дамова (1920)|Варшаўская дамова]], паводле якой Польшча прызнала незалежнасьць Украіны дэ-юрэ.

[[Ватыкан]], адмаўляючыся прызнаць незалежную Ўкраінскую дзяржаву дэ-юрэ (датуль, пакуль гэта ня зробіць хоць бы адна з [[Антанта|«вялікіх дзяржаваў»]]), тым ня менш у красавіку 1920 году паслаў ва Ўкраіну {{comment|апостальскага візытатара|папскі пасланец}}, што дазваляе казаць пра прызнаньне дэ-факта.

5 лютага 1921 году [[Аргентына]] прызнала УНР.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Украінскай Народнай Рэспублікі}}
[[Файл:UNR 1918 divisions-0.png|значак|]]
Адміністрацыйны падзел быў устаноўлены законам «аб адміністрацыйнам падзеле УНР».

== Храналёгія ==
* 17 сакавіка 1917 году{{Заўвага|Адсюль і далей даты падаюцца паводле новага стылю.}} на паседжаньні рады Ўкраінскай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў створаная Цэнтральная рада, першапачаткова — каардынацыйны орган украінскіх правасацыялістычных партыяў.
* чэрвень 1917 году — абвяшчэньне Цэнтральнай радай «аўтаномнай Украіны» (26 чэрвеня) і падпісаньне [[Аляксандар Керанскі|Керанскім А. Ф.]] пратаколу пра прызнаньне Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
* 20 лістапада 1917 году Цэнтральная рада абвясьціла «Ўкраінскую народную рэспубліку» (УНР) у складзе [[Расея|Расеі]].
* сьнежань 1917 — бальшавіцкая фракцыя Цэнтральнай Рады пераехала ў [[Харкаў]]. На тэрыторыі Ўсходняй Украіны сталі фармавацца атрады [[Чырвоная Гвардыя|Чырвонай Гвардыі]] й [[Чырвонае казацтва|Чырвонага Казацтва]] бальшавікоў.
* у сьнежні 1917 — лютым 1918 абвешчаныя некалькі савецкіх рэспублік у складзе [[РСФСР]]: '''[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]]''', '''[[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]]''', '''[[Адэская Савецкая Рэспубліка]]''', [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды|'''Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды''' (пазьней '''Крымская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''')]].
* 22—25 студзеня 1918 году (пасьля роспуску ў [[Петраград]]зе [[Усерасейскі Ўстаноўчы збор|Ўстаноўчага збору]] й патрабаваньня бальшавікоў перашкаджаць руху казакоў і афіцэраў царскага войска з фронту на Дон), Цэнтральная рада абвясьціла аб [[незалежнасьць|незалежнасьці]] Ўкраіны ад [[Расея|Расеі]] (абвясьціла [[сувэрэнітэт]] УНР).
* 29 студзеня — 4 лютага 1918 году працоўныя кіеўскага заводу «Арсэнал» пад кіраўніцтвам бальшавікоў і эсэраў распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў Кіеве ([[Студзеньскае паўстаньне ў Кіеве]]).
* 8 лютага 1918 Кіеў быў узяты [[Чырвонае казацтва|ўкраінскімі савецкімі войскамі]] сумесна з атрадамі [[Чырвоная гвардыя (Расея)|Чырвонай гвардыі]], якія прыбылі з Расеі. Цэнтральная рада пераехала ў [[Жытомір]].
* 9 лютага 1918 Цэнтральная рада УНР падпісала [[Берасьцейскі мір (Украіна — Цэнтральныя дзяржавы)|Брэст-Літоўскую дамову]] з [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. Паводле ўмоваў мірнай дамовы нямецкія й аўстра-вугорскія войскі [[акупацыя|акупавалі]] тэрыторыю Ўкраіны, Украіна ўзяла на сябе абавязаньне выплаціць Нямеччыне й Аўстра-Вугоршчыны велізарную [[кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] харчам, сыравінай, скатом за вайсковую падтрымку Цэнтральнай рады УНР. За змову зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі імпэрыялістамі, вынікам чаго была акупацыя Ўкраіны, у народзе Цэнтральная рада атрымала мянушку «Цэнтральная зрада».
* 1 сакавіка 1918 урад Цэнтральнай рады вярнуўся ў Кіеў разам зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі войскамі.
* 17—19 сакавіка 1918, з прычыны наступу акупацыйных войскаў, усе Савецкія рэспублікі ва Ўкраіне аб’ядналіся ў адну [[Украінская Савецкая Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку]] ў складзе [[РСФСР]] са сталіцай у [[Харкаў|Харкаве]] й з рэвалюцыйным урадам (Народным сакратарыятам).
* '''29 красавіка 1918 году Ўкраінская Народная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне.'''&lt;br /&gt;Паводле ініцыятывы нямецкіх уладаў на «Зьезьдзе хлебаробаў» [[Цэнтральная рада УНР|Цэнтральная рада]], была распушчаная, Украінская народная рэспубліка ліквідаваная й абвешчаная [[Украінская Дзяржава]] — унітарная дзяржава з марыянэткавым урадам (гетманатам), на чале з гетманам Украіны, які быў расейскім генэралам [[Павал Скарападаскі|Паўлам Скарападаскім]]. Да восені 1918 году тэрыторыя [[Цэнтральная Ўкраіна|цэнтральнай]], [[Паўночная Ўкраіна|паўночнай]], [[Усходняя Ўкраіна|усходняй]], [[Паўднёвая Ўкраіна|паўднёвай]] Украіны была абхопленая сялянскімі паўстаньнямі супраць акупантаў і гетманцаў.
* 14 сьнежня 1918 году, пасьля сыходу нямецкіх войскаў з акупаваных тэрыторыяў, паўсталыя войскі пад камандаваньнем [[Сымон Пятлюра|Пятлюры]] занялі Кіеў, выбіўшы зь яго гетманцаў. '''Было абвешчана пра аднаўленьне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі'''. Наступны пэрыяд вядомы як кіраваньне [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]].
* 22 студзеня 1919 абвешчаны [[Акт Злукі]] — дамова пра аб’яднаньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі й [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі]] ў адзіную ўкраінскую дзяржаву.
* студзень — красавік 1919 году: савецкія войскі [[Украінскі фронт (Грамадзянская вайна)|Украінскага фронту]], у склад якога ўвайшло [[Украінскае савецкае войска (РККА)|Ўкраінскае савецкае войска]], занялі Харкаў, Палтаву, Екацярынаслаў, а 5 лютага — Кіеў. [[Войска Ўкраінскай народнай рэспублікі|Войска УНР]] адступіла на захад.
* 10 сакавіка 1919 у [[Харкаў|Харкаве]] на 3-м Усеўкраінскім зьезьдзе саветаў як самастойная незалежная дзяржава была абвешчаная [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка]].
* У траўні 1919 пад кіраўніцтвам камдзіва [[Нічыпар Грыгор’еў|Грыгор’ева Н. А.]], былога палкоўніка [[Войска Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|войска УНР]], як рэакцыя на ўвод [[прадразьвёрстка|прадразьвёрсткі]] і тэрор [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам пры СНК РСФСР|«чрэзвычаек»]], ва Ўкраіне ўспыхнула найбуйнае антысавецкае паўстаньне частак [[Украінскае Чырвонае войска|Украінскага Чырвонага войска]], сфармаванага пры садзейнічаньні [[Рэвалюцыйная вайсковая рада|Рэвалюцыйнай вайсковай рады]] галоўным чынам з украінскіх паўстанцкіх атрадаў, вядомае як «[[Грыгор’еўскае паўстаньне]]» ці «травеньскі ваенна-палітычны крызіс ва УССР», у выніку якога фармальна незалежная [[Украінская ССР]] змушаная была адмовіцца ад сваіх узброеных сілаў. Паўстаньне было задушанае пры ўдзеле расейскіх войскаў, а ў чэрвені 1919 году ўсе ўкраінскія савецкія дывізіі перафармаваныя ў звычайныя нумарныя стралковыя дывізіі адзінага [[Працоўна-сялянскае Чырвонае войска|Чырвонага войска]].
* Да восені 1919 году значнай часткай тэрыторыі Ўкраіны авалодалі войскі Ўзброеных сілаў Поўдня Расеі (25 чэрвеня імі быў узяты Харкаў, 30 жніўня — Кіеў).
* У выніку контрнаступу Чырвонага войска, 12 сьнежня ў быў адбіты Харкаў, 16 сьнежня — Кіеў, 7 лютага 1920 году — Адэса.
* 25 красавіка 1920 году лідэры УНР дамаўляюцца пра [[ваенны зьвяз]] з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], на ўмовах аднаўленьня незалежнай ''Украінскай Народнай Рэспублікі'' без [[Галіцыя|Галіцыі]], перададзенай у склад Польшчы на правах аўтаноміі, у сувязі з чым лідэры [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі]] [[дэнансацыя|анулёўваюць]] [[Акт Злукі]].
* У красавіку 1920 польскімі войскамі [[Кіеўская апэрацыя Войскі Польскага (1920)|быў узяты Кіеў]]. Аднак ужо да жніўня наступ [[Войска Польскае|Войска Польскага]] быў спынены [[Працоўная-сялянскае Чырвонае войска|Чырвоным войскам]], а затым уся Правабярэжная Ўкраіна была ўзятая Чырвоным войскам. Фактычна '''існаваньне УНР, адноўленай у сьнежні 1918 году, было спыненае''', а яе лідэры апынуліся ў выгнаньні. Амаль уся тэрыторыя Ўкраіны ўвайшла ў склад [[УССР]].

== Урад у выгнаньні ==
З прычыны бальшавіцкай акупацыі ўрад УНР знаходзіўся спачатку часткова (канец 1919 году), а з канца 1920 году цалкам па-за межамі УНР, на тэрыторыі Польшчы ў [[Тарнаў|Тарнаве]] (некаторыя ўстановы ў [[Чанстахова|Чанстахове]]) пасьля дзяржаўныя ўстановы былі ў [[Варшава|Варшаве]], а таксама ў [[Парыж]]ы й [[Прага|Празе]].

Прававой асновай ураду УНР былі «Закон аб часовым вярхоўным Кіраваньні й парадак заканадаўства ва УНР» і «Закон аб Дзяржаўнай Народнай Радзе», зацьверджаныя 12 лістапада 1920 году [[Дырэкторыя Ўкраінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыяй ва Ўкраіне]]. Гэтыя акты, грунтуючыся на законах Працоўнага кангрэсу Ўкраіны, перадалі Дзяржаўнай народнай радзе заканадаўчыя функцыі й кантроль над урадам УНР. Аднак да скліканьня гэтай Рады ейныя функцыі былі ўскладзеныя на Раду Народных Міністраў, а старшыня Дырэкторыі выконваў функцыі кіраўніка дзяржавы, зацьвярджаў законы, дамовы, прызначэньні, прадстаўніцтва перад замежнымі дзяржавамі. Кіраўніка Дырэкторыі, на выпадак немагчымасьці выконваць абавязкі, замяняла калегія, а ў выпадку немагчымасьці яе склікаць — старшыня Рады Народных Міністраў.

У [[Урад у выгнаньні|выгнаньні дзяржаўны цэнтар]] існаваў без заканадаўчага органу, толькі кароткі тэрмін у 1921 годзе ў [[Тарнаў|Тарнаве]] дзейнічала Рада Рэспублікі, прадстаўнічы орган УНР у складзе дэлегатаў партыяў, прафэсійных і культурных арганізацыяў. Толькі ў 1948 годзе створаная Ўкраінская народная рада, як парлямэнт у выгнаньні.

Падчас [[Другая сусьветнай вайна|Другой сусьветнай вайны]] ўрад УНР ня дзейнічаў, але [[Андрэй Лівіцкі]] падпісваў дакумэнты як старшыня Дырэкторыі. Пасьля заканчэньня вайны рэфармаваны склад ураду, у які ўвайшлі дзеячы некаторых партыяў з Заходняй Украіны і арганізаванай грамадзкай супольнасьці з [[УССР|савецкай Украіны]].

22 жніўня 1992 году прэзыдэнт УНР у выгнаньні [[Мікалай Плаўюк]] перадаў грамату Дзяржаўнага цэнтру УНР Прэзыдэнту [[Украіна|Ўкраіны]] [[Леанід Краўчук|Леаніду Краўчуку]]. Гэта азначала, што ўкраінская незалежная дзяржава, абвешчаная 24 жніўня 1991 году, зьяўляецца правапераемніцай Украінскай Народнай Рэспублікі.

=== Сьпіс кіраўніцтва УНР у выгнаньні ===
'''''Кіраўнікі Дырэкторыі УНР'''''
# [[Сымон Пятлюра]]: 11.02.1919 — 25.05.1926 (з 12.11.1920 — аднаасобны носьбіт вярхоўнай улады)
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1926—1948
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1939—1940, в. а.

'''''Прэзыдэнты УНР'''''
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1948 — 17.01.1954
# [[Сьцяпан Вітвіцкі]]: 06.03.1954 — 1965 (у студзені — сакавіку 1954 в. а.)
# [[Мікалай Лівіцкі]]: 1965 — 08.12.1989
# [[Мікалай Плаўюк]]: 08.12.1989 — 22.08.1992

'''''Віцэ-прэзыдэнты УНР'''''
# [[Аляксандар Ўдавічэнка]]: 1954—1960
# [[Іван Баграны]]: 1961—1965 (у 1965—1967 в. а.)
# [[Мікалай Сьцепаненка]]: 1967—1984
# [[Юры Г. Бойка-Блахін]]: 1984—1988
# [[Мікалай Плаўюк]]: 1989—1989
# [[Яраслаў Рудніцкі]]: 1989—1992

'''''Кіраўнікі ўраду УНР'''''
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 05.1920 — 10.1920
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 10.1920 — 1921 (в. а.)
# [[Піліп Піліпчук]]: 1921—1922
# [[Андрэй Лівіцкі]]: 1922 — 25.05.1926
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1926—1939
# [[Аляксандар Шульгін (палітык)|Аляксандар Шульгін]]: 1939—1940
# [[Вячаслаў Пракаповіч]]: 1940—1942
# няма дадзеных: 1942—1944
# [[Андрэй Якаўлеў]]: 1944—1945 (в. а.)
# [[Косьць Панькоўскі]]: 1945—1948
# [[Ісак Мазэпа]]: 1948—1952 (зь перапынкам у 1951 г.)
# [[Сьцяпан Баран]]: 1952—1953
# [[Сьцяпан Вітвіцкі]]: 1954—1954
# [[Сымон Сазонаў]]: 1954—1957
# [[Мікалай Лівіцкі]]: 1957—1965
# няма дадзеных: 1965—1967
# [[Атанас Фігаль]]: 1967—1969
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1969—1972
# [[Васіль Федарчук]]: 1972—1974
# [[Тэафіль Леонці]]: 1974—1980
# [[Яраслаў Рудніцкі]]: 1980—1989
# [[Іван М. Самойленка]]: 1989—1992

'''''Кіраўнікі УНРады'''''
# [[Барыс Іваніцкі]]: 1948—1952
# [[Іван Баграны]]: 1952—1954 (в. а.)
# [[Восіп Бойдунык]]: 1954—1955
# [[Яўген Гловінскі]]: 1955—1957 (в. а.)
# [[Іван Баграны]]: 1957 −1961
# [[Восіп Бойдунык]]: 1961—1965
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1966—1967 (в. а.)
# [[Якаў Макавецкі]]: 1967—1971
# [[Пётар Балееў]]: 1971—1972 (в. а.)
# [[Сьпірыдон Доўгаль]]: 1972—1975
# [[Іван Кедрын-Рудніцкі]]: 1976—1978 (в. а.)
# [[Уладзімер Бяляеў]]: 1979—1984
# [[Павал Лымарэнка]]: 1984—1989
# [[Міхаіл Васкабойнікаў]]: 1989—1992

== Дзяржавы-пераемніцы ==
* [[Польская Рэспубліка (1918—1939)]]
* [[Чэхаславаччына]]
* [[Каралеўства Румынія]]
* [[УССР]]
* [[РСФСР]]
* [[БССР]]

== У кіно ==
* «[[Круты 1918 (фільм)|Круты 1918]]» — фільм пра падзеі [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскай вайны 1917—1921]]
* [[Чорны Крумкач (фільм)|Чорны Крумкач]] (укр. Чорний ворон) — фільм пра паўстанцаў [[Халаднаярская Рэспубліка|Халоднага Яру]], якія змагаліся супраць [[Савецкая акупацыя Ўкраіны|савецкай акупацыі Ўкраіны]]

== Глядзіце таксама ==
* [[Павал Базылеўскі]] — падпалкоўнік Арміі УНР (у эміграцыі — генэрал-харунжы)
* [[Міхаіл Дзяркач]] — адміністрацыйны [[палкоўнік]] Арміі УНР

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Дзьмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў. [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Каму належыў Брэст у 1918 годзе?] // «Брэсцкая Газэта»

{{Гісторыя Ўкраіны}}
{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Украінская Народная Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>mqadkqam427bpvr0rm75zgmtcfj7sg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ужгарад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24197</id>
    <revision>
      <id>2699265</id>
      <parentid>2696156</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30420" sha1="qhra1yvjen9vr3uc3qsu4lw04hsi5en" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Украіна
|Назва                             = Ужгарад
|Статус                            = горад
|Назва ў родным склоне             = Ужгараду
|Арыгінальная назва                = Ужгород
|Герб                              = Uzhgorod-COA.png
|Сьцяг                             = Flag of Uzhhorod.svg
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = IX стагодзьдзе
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкая]]
|Раён                              = [[Ужгарадзкі раён|Ужгарадзкі]]
|Сельсавет                         = 
|Мэр                               = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 40
|Крыніца плошчы                    = &lt;ref&gt;[http://www.umr.uzhgorod.ua/uzhgorod/statistica/]&lt;/ref&gt;
|Вышыня                            = 120
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 115449
|Год падліку колькасьці            = 2022
| Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 року». — Київ, Державна служба статистики України, 2022 [http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_Сhuselnist.pdf PDF] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{Рост}}
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі    = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Паштовыя індэксы                  = 88000-499
|Тэлефонны код                     = 312(2)
|КОАТУУ                            = 2110100000
|Аўтамабільны нумарны знак         = 
|Выява                             = Вранішніми вуличками.jpg
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 48
 |Шырата хвілінаў                  = 37
 |Шырата сэкундаў                  = 
 |Даўгата градусаў                 = 22
 |Даўгата хвілінаў                 = 18
 |Даўгата сэкундаў                 = 
|Пазыцыя подпісу на мапе           = справа
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = Category:Uzhhorod
|Сайт                              = [http://umr.uzhgorod.ua/ Ужгарадзкая меская рада]
|Лацінка=Užharad}}
'''У́жгарад''' ({{мова-uk|Ужгород, Užhorod}}, {{Праслухаць|Uk-Ужгород2.oga}}, {{Мова-hu|Ungvár}}, {{Мова-sk|Užhorod}}) — горад ва [[Украіна|Ўкраіне]], адміністрацыйны цэнтар [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] і [[Ужгарадзкі раён|Ужгарадзкага раёну]]. Знаходзіцца на рацэ [[Вуж (прытока Лабарцу)|Вуж]] на мяжы са [[Славаччына]]й, за 785&amp;nbsp;км ад [[Кіеў|Кіева]]. Плошча — 40 км². Насельніцтва — {{Лік|144000}} чалавек ([[2025]]).

== Этымалёгія ==
Паведамленьне [[Аль-Ідрысі]] ў 1154&amp;nbsp;р. — найдаўнейшая пісьмовая крыніца, у якой згадваецца Ужгарад. З часу першае згадкі фактычна да канца Першай сусьветнай вайны мела толькі адну назву: Унґвар (варыянты Гункбар, Гунґвар, Онґвар). Само слова складаецца зь дзьвюх частак: «Унґ» і «вар». Датычна другой навукоўцы аднадумныя ў паходжаньні ад вугорскага vár — «умацаваньне, фартэцыя, замак». Вялікія дыскусіі выклікае [[этымалёгія]] слова «Унґ». У 1860&amp;nbsp;року адзін зь першых гісторыкаў места [[Караі Мэйсараш]] (1821—1890) сьцьвярджаў, што «Унґ» азначае «хуткі». Тым часам для вызначэньня дадзенага панятку ў славянскіх мовах ужываюцца зусім іншыя словы. Адзін з дасьледнікаў Эдэ Маўкс, грунтуючыся на тым, што сярод качавых цюрскіх народаў правадыры плямёнаў называліся «онґ», і паколькі, адпаведна з гістарычнымі працамі вугорскага аўтара Ананіма (пач. XIII&amp;nbsp;ст.) [[Арпад]]&amp;nbsp;— адзін з правадыроў старажытных вугорцаў у канцы IX&amp;nbsp;ст.&amp;nbsp;— на пачатку X&amp;nbsp;ст.&amp;nbsp;— захапіў Ужгарад, то і фартэцыя (места) атрымала назву «Онґвар» («Унґвар»). Між іншым, самі продкі вугорцаў — вугры — маюць [[фіна-вугры|фіна-вугорскае]], а ня [[цюркі|цюрскае]] паходжаньне. Аднак, як высьветлілася, Арпад меў тытул «юлі» або «Дзюлі» (з чаго пазьней зьявілася ўласнае імя Дзьюла), а ня «онґ». Не пацьвярджаецца й дапушчэньне Пала Ясаі, што гэтая назва паходзіць ад імя пасла ўсходне-рымскага імпэратара Феадосія Анэгеса, накіраванага да караля [[Гуны|гунаў]] [[Атыла|Атылы]] (V&amp;nbsp;ст.). Іван Ракоўскі лічыў, што назва Унґвар больш славянская, чым Ужгарад, і паходзіць ад такіх словаў, як Уґ (Унґ), што азначае поўдзень (рака Унґ (Уг па-славацку), цяперашні Уж, цячэ на поўдзень), і слова «твар» (тварыць, цьвердзь, фартэцыя), зь якога выпала літара «т», і яно атрымала форму ''вар''. Барыс Яцэнка, вядомы дасьледнік «[[Велесава кніга|Велесавае кнігі]]» (большасьцю сучасных лінгвістаў і гісторыкаў лічыцца фальшыўкай, якая сканструяваная ў ХІХ ст. і зьмяшчае этымалягічна няслушныя імітацыі пад старажытнарускую мову), высунуў гіпотэзу, што ў назьве места крыецца этнічная назва ягоных жыхароў&amp;nbsp;— украінцаў, якіх нібыта называлі таксама Унгара. У першай палове XIX&amp;nbsp;ст. выдатны славіст [[Павал Шафарык]] (1795—1861) штучна з назвы Унґвар утварыў назву Угвар. З гэтай назвы пазьней была зробленая калька «Оўґгарад». Паралельна з гэтым выкладчык Ужгарадзкай духоўнай сэмінарыі Андрэй Балудзянскі (1807—1853) стварыў форму «Унґаград», пераклаўшы вугорскае слова «вар» (замак, умацаваньне) на славянскае «град», аднак ніводная назва не прыжылася. У сярэдзіне XIX&amp;nbsp;ст. нарэшце зьяўляецца і назва Ужгарад. Зьявілася яна пад уплывам пад’ёму нацыянальных рухаў рускага насельніцтва краю, асабліва ў часы [[Рэвалюцыя ў Вугоршчыне (1848—1849)|вугорскай рэвалюцыі 1848—1849&amp;nbsp;рр.]] Каму належыць аўтарства ў стварэньні гэтай назвы, пакуль невядома, ажнак існуюць уяўленьні, якім чынам яна ўтвораная. Замест элемэнту «Унґ» ужытае слова «Уж», а вугорскае «вар» перакладзена (дарэчы, памылкова) як «горад». Новая назва места&amp;nbsp;— «Ужгарад»&amp;nbsp;— у той час не прыжылася. Ёю спарадычна карысталіся да канца 1860-х толькі асобныя прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі (напрыклад, [[Аляксандар Духновіч]]). Насельніцтва ж краю, як пісаў у 1869 І.&amp;nbsp;Ракоўскі, «зь недаразуменьнем зьвяртаецца да сьвятароў з пытаньнем: „Што гэта за места Ужгарад, дзе яно?“». Пра гэтую назву зноў згадалі толькі пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], калі Закарпацьце адышло да Чэхаславаччыны, і новая ўлада вырашыла славянізаваць назвы населеных пунктаў. З таго часу, за выняткам кароткага пэрыяду (1938—1944), калі Закарпацьце ўваходзіла ў склад Вугоршчыны, афіцыйна ўжываецца назва Ужгарад.

== Геаграфія ==
Месца разьмешчанае на вышыні прыблізна 120&amp;nbsp;м у перадгор’ях [[Карпаты|Карпатаў]] на рацэ [[Вуж (прытока Лабарцу)|Вуж]]. Тэрыторыя места займае 41,56 км². Працягласьць з поўначы на поўдзень&amp;nbsp;— 12&amp;nbsp;км, з усходу на захад&amp;nbsp;— 5&amp;nbsp;км. Найвышэйшы пункт Ужгараду&amp;nbsp;— гара Вялікая Дайбавецкая&amp;nbsp;— 224&amp;nbsp;м. Плошча зялёных масіваў і насаджэньняў складае 1574 га, акрамя таго, Ужгарад з усіх бакоў аточаны лясамі. Значную частку плошчы займае правабярэжная частка (Старое Места), якая крыху большая за левабярэжную. Берагі ракі Вуж зьвязваюць 7 мастоў: 6 пешаходна-транспартных і 1 чыгуначны.

== Насельніцтва ==
Насельніцтва Ужгараду расло нераўнамерна. Да пачатку 90-х рокаў XX стагодзьдзя колькасьць жыхароў дасягнула максымальнага ўзроўню 120 тысячаў чалавек. У наступныя гады адзначалася [[дэпапуляцыя]] насельніцтва. У табліцы пададзеныя зьвесткі перапісаў і ацэнак дасьледнікаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130516092225/http://uzhgorod.ws/nature-stat.htm Портал г. Ужгорода]&lt;/ref&gt;.

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.3,0.7,1)
ImageSize = width:700 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:150
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lavender increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:lightgrey
BarData=
  bar:1631 text:1631
  bar:1800 text:1800
  bar:1830 text:1830
  bar:1857 text:1857
  bar:1869 text:1869
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1918 text:1918
  bar:1939 text:1939
  bar:1941 text:1941
  bar:1944 text:1944
  bar:1959 text:1959
  bar:1964 text:1964
  bar:1970 text:1970
  bar:1979 text:1979
  bar:1989 text:1989
  bar:1998 text:1998
  bar:2001 text:2001
  bar:2010 text:2010
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1631 from:0 till: 1.2
  bar:1800 from:0 till: 3.0
  bar:1830 from:0 till: 6.6
  bar:1857 from:0 till: 8.5
  bar:1869 from:0 till: 11.0
  bar:1880 from:0 till: 11.3
  bar:1890 from:0 till: 11.7
  bar:1900 from:0 till: 13.4
  bar:1910 from:0 till: 16.0
  bar:1918 from:0 till: 20.6
  bar:1939 from:0 till: 23.8
  bar:1941 from:0 till: 35.3
  bar:1944 from:0 till: 17.3
  bar:1959 from:0 till: 47.4
  bar:1964 from:0 till: 56.2
  bar:1970 from:0 till: 64.6
  bar:1979 from:0 till: 91.0
  bar:1989 from:0 till: 117.1
  bar:1998 from:0 till: 126.5
  bar:2001 from:0 till: 117.3
  bar:2010 from:0 till: 116.4
  bar:2013 from:0 till: 116.3
PlotData=
  bar:1631 at:1.2 fontsize:S text: 1.2 shift:(-10,5)
  bar:1800 at:3.0 fontsize:S text: 3.0 shift:(-10,5)
  bar:1830 at:6.631 fontsize:S text: 6.6 shift:(-10,5)
  bar:1857 at:8.537 fontsize:S text: 8.5 shift:(-10,5)
  bar:1869 at:11.017 fontsize:S text: 11.0 shift:(-10,5)
  bar:1880 at:11.373 fontsize:S text: 11.3 shift:(-10,5)
  bar:1890 at:11.793 fontsize:S text: 11.7 shift:(-10,5)
  bar:1900 at:13.471 fontsize:S text: 13.4 shift:(-10,5)
  bar:1910 at:15.980 fontsize:S text: 16.0 shift:(-10,5)
  bar:1918 at:20.609 fontsize:S text: 20.6 shift:(-10,5)
  bar:1939 at:23.8 fontsize:S text: 23.8 shift:(-10,5)
  bar:1941 at:35.252 fontsize:S text: 35.3 shift:(-10,5)
  bar:1944 at:17.261 fontsize:S text: 17.3 shift:(-10,5)
  bar:1959 at:47.396 fontsize:S text: 47.4 shift:(-10,5)
  bar:1964 at:56.2 fontsize:S text: 56.2 shift:(-10,5)
  bar:1970 at:64.578 fontsize:S text: 64.6 shift:(-10,5)
  bar:1979 at:90.995 fontsize:S text: 91.0 shift:(-10,5)
  bar:1989 at:117.061 fontsize:S text: 117.1 shift:(-10,5)
  bar:1998 at:126.500 fontsize:S text: 126.5 shift:(-10,5)
  bar:2001 at:117.317 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5)
 bar:2010 at:116.4 fontsize:S text: 116.4 shift:(-10,5)
 bar:2013 at:116.304 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
   text: Колькасьць насельніцтва Ужгараду (тыс. чал.)
&lt;/timeline&gt;

Асноўныя этнічныя групы (паводле вынікаў перапісу 2001 року):
* {{Сьцяг|Украіна}} [[украінцы]]&amp;nbsp;— 77,8%
* {{Сьцяг|Расея}} [[расейцы]] — 9,6%
* {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[вугорцы]]&amp;nbsp;— 6,9%
* {{Сьцяг|Славаччына}} [[славакі]]&amp;nbsp;— 2,2%

Таксама ў месьце пражываюць [[цыганы]], [[немцы]], [[жыды]] й іншыя (агулам 3,5% насельніцтва).

Гістарычная дынаміка нацыянальнага складу:
{|
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''1959'''&lt;ref&gt;Кабузан В. М.&amp;nbsp;— [https://web.archive.org/web/20131005070823/http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века&amp;nbsp;— 1989 год Форм. этн. и политических границ укр. этноса. Ин-т рос. истории РАН.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Наука, 2006.]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''1989'''&lt;ref name=&quot;census2001&quot;&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/Про кількість та склад населення України] за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''2001'''&lt;ref name=&quot;census2001&quot;/&gt;
|-
| [[украінцы]]||&amp;nbsp;50,2%||&amp;nbsp;69,8%||&amp;nbsp;77,8%
|-
| [[расейцы]]||&amp;nbsp;17,3%||&amp;nbsp;14,9%||&amp;nbsp;9,6%
|-
| [[вугорцы]]||&amp;nbsp;12,2%||&amp;nbsp;7,9%||&amp;nbsp;6,9%
|-
| [[славакі]]||&amp;nbsp;12,0%||&amp;nbsp;3,3%||&amp;nbsp;2,2%
|-
| [[цыганы]]||&amp;nbsp;1,0%||&amp;nbsp;1,7%||&amp;nbsp;1,5%
|-
| [[жыды]]||&amp;nbsp;3,8%||&amp;nbsp;0,8%||&amp;nbsp;0,2%
|-
|
|}

=== Мова ===
{| width=&quot;40%&quot; align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;border:1px solid #AAAAAA;&quot;
|-bgcolor=&quot;#AAAAFF&quot;
|+ style=&quot;font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em&quot;| Насельніцтва па роднай мове &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;
|-bgcolor=&quot;#eeeeff&quot;
! украінская&amp;nbsp;мова !! расейская !! вугорская !! цыганская !! славацкая
|- bgcolor=&quot;#f7f9ff&quot;
| align=center|77,55%
| align=center|12,40%
| align=center|7,03%
| align=center|1,29%
| align=center|0,85%
|}

== Эканоміка ==
Ужгарад — істотны эканамічны цэнтар вобласьці, мае разгалінаваную бізнэс-інфраструктуру падтрымкі прадпрымальніцтва. У месьце засяроджана 4358 аб’ектаў гаспадараньня (25,4% агульнай колькасьці аб’ектаў вобласьці). На 10 тысячаў насельніцтва места прыпадае 164 дробныя прадпрыемствы пры сярэднім паказьніку па вобласьці і Ўкраіне&amp;nbsp;— 60 адзінак. Зарэгістравана 9,6 тыс. прадпрымальнікаў-фізычных асобаў.

Найбольшую ўдзельную вагу ў агульным аб’ёме рэалізаванай прадукцыі, работ і паслуг займае гуртовы і раздробны гандаль, гандаль транспартнымі сродкамі і паслугі па іх рамонце&amp;nbsp;— 75,2%, прамысловасьць − 14,5%, будаўніцтва&amp;nbsp;— 4,4%, транспарт&amp;nbsp;— 2,3%, апэрацыі зь нерухамасьцю&amp;nbsp;— 1,5%, гатэльны і рэстаранны бізнэс&amp;nbsp;— 0,6%, фінансавая дзейнасьць&amp;nbsp;— 0,3%. Інвэстыцыйную дзейнасьць у месьце зьдзяйсьняюць інвэстары з 28 дзяржаваў. Найбольшая колькасьць інвэстыцый накіраваная ў разьвіцьцё апрацоўнай прамысловасьці (35,3&amp;nbsp;млн. $), гандаль і побыт (8,8&amp;nbsp;млн. $), гатэлі і рэстараны (2,3&amp;nbsp;млн. $) і будаўніцтва (1,4&amp;nbsp;млн. $).

=== Прамысловасьць ===
Ужгарад — найістотнейшы эканамічны цэнтар Закарпацьця, тут знаходзіцца болей за 5 тыс. суб’ектаў гаспадараньня, зь іх 90%&amp;nbsp;— прыватнай або калектыўнай уласнасьці. Асноўныя галіны прамысловасьці — харчовая, лёгка, дрэваапрацоўчая, мэблевая, выраб машын і абсталяваньня. Вядучыя прадпрыемствы места, скарыстаўшы ўнутраныя рэзэрвы й замежныя інвэстыцыі, правялі рэканструкцыю і мадэрнізацыю вытворчасьці, выпускаюць на сёньня канкурэнтаздольную прадукцыю на ўнутраным і зьнешнім рынках.

=== Транспарт ===
Ужгарад — найбольшы транспартны вузел Закарпацкай вобласьці, празь які праходзіць нізка эўрапейскіх аўташляхоў&amp;nbsp;— {{Код дарогі|Эўрапейскі маршрут E50|E50|green|white|-}}, {{Код дарогі|Эўрапейскі маршрут E58|E58|green|white|-}}, {{Код дарогі|Эўрапейскі маршрут E573|E573|green|white|-}}, а таксама міжнародныя аўтадарогі {{Таблічка-ua|М|06}}, {{Таблічка-ua|М|08}} і аўтамабільны шлях нацыянальнага значэньня {{Таблічка-ua|Н|13}}. Дзейнічаюць [[Ужгарад (станцыя)|чыгуначная станцыя]] і [[Ужгарад (аэрапорт)|аэрапорт]]. У месьце разьмешчаны пункт пропуску на граніцы са [[Славаччына]]й Ужгарад — [[Вышне Нямецке]].

Ужгарад&amp;nbsp;— адзіны абласны цэнтар Украіны, у якім адсутнічае электратранспарт.

== Адукацыя і навука ==
3 гімназіі.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:
* [[Ужгарадзкі нацыянальны ўнівэрсытэт]]
* [[Закарпацкі мастацкі інстытут]]
* Прыродна-гуманітарны коледж УжНУ
* [[Ужгарадзкая ўкраінская багаслоўская акадэмія]]
* [[Карпацкі ўнівэрсытэт імя Аўгусьціна Валошына]]
* Ужгарадзкі камэрцыйны тэхнікум
* Ужгарадзкая багаслоўская акадэмія

== Культура ==

У Ужгарадзе дзейнічаюць [[Закарпацкі абласны тэатар лялек]] і [[Закарпацкі абласны дзяржаўны ўкраінскі музычна-драматычны тэатар]].

Музэі і карцінныя галерэі:
* [[Закарпацкі краязнаўчы музэй]] у памяшканьні [[Ужгарадзкі замак|Ужгарадзкага замку]]
* [[Закарпацкі музэй народнай архітэктуры і побыту]]
* [[Закарпацкі абласны мастацкі музэй імя Ёсіпа Бакшая]]
* [[Заалягічны музэй УжНУ]]
* [[Мэмарыяльны будынак-музэй Фёдара Фёдаравіча Манайлы]]
* [[Мэмаріальны будынак-музэй Андрэя Коцкі]]
* Мастацкая галерэя «Ужгарад»
* Мастацкі цэнтар «Галерэя Ілько»

== Рэлігія ==
[[Файл:Резиденція єпископа.jpg|міні|300пкс|Ужгарадзкі катэдральны сабор]]
Рэлігійнае жыцьцё места ёсьць поліканфэсійным і прадстаўленым як традыцыйнымі, так і нетрадыцыйнымы рэлігійнымы напрамкамі. У месьце зарэгістраваныя 65 рэлігійных грамадаў. Сярод іх 23 праваслаўныя (УПЦ МП&amp;nbsp;— 16, УПЦ КП&amp;nbsp;— 5, УАПСЦ&amp;nbsp;— 2), 11&amp;nbsp;— грэка-каталіцкія, 2&amp;nbsp;— рыма-каталіцкія, 12&amp;nbsp;— пратэстанцкія грамады. Зарэгістраваныя 8 нэахрысьціянскіх цячэньняў (Царква Жывога Бога, хрысьціянская эвангельская царква, мармоны), плыня праваслаўнага паходжаньня (Праваслаўная царква Божай Маці), плыня хрысьціянскага паходжаньня (Царква Сабраньня Новага Запавету), 2&amp;nbsp;— усходнія рэлігійныя плыні (будызм, Сьвядомасьці Крышны), 3&amp;nbsp;— ісламскія грамады, 3&amp;nbsp;— юдаізму і грамада Армянскай Апостальскай царквы. Акрамя таго, без рэгістрацыі дзейнічаюць яшчэ каля 10 грамадаў (дыянэтыка, рун-вера, вера Бахаі ды іншыя).

== Архітэктура і славутасьці ==
Ужгарад адносіцца да катэгорыі месцаў са значнаю архітэктурнаю спадчынаю. Зьберагліся ансамблі, асобныя ўнікальныя будынкі&amp;nbsp;— помнікі архітэктуры дзяржаўнага і мясцовага значэньня. Гістарычна сфармаваная забудова цэнтральнай часткі места&amp;nbsp;— жыльлёвыя кварталы, падзеленыя гаспадарскімі пабудовамі на вузкія дзялянкі. Гэтая забудова адносіцца ў асноўныму да XIX стагодзьдзя. Пераважная большасьць будынкаў малапавярховыя (да трох паверхаў).

Якасна іншым этапам местабудаўнічага разьвіцьця стала забудова 30-х рокаў XX стагодзьдзя. Гэта яскравы прыклад чэскага функцыяналізму, узор удалага выкарыстаньня адкрытых прастораў у плянаваньні і фармаваньні маштабнага мескага асяродку.
Пасьляваенная забудова вялася ў асноўным за межамі гістарычнай часткі. Яна ў пэўнай меры аднастайная па характары архітэктуры і адрозьніваецца іншымы падыходамі ў плянаваньні. Вялікія па памерах пляцы, шырыня вуліцаў і тыповыя жыльлёвыя будынкі паўднёвай часткі кантрастуюць з гістарычна сфармаваным характарам забудовы места.

&lt;center&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|-
|colspan=12 style=&quot;background:#C7C7C7&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;'''Сымбалі места'''&lt;/div&gt;
|-
|[[Файл:Uzhgorod castle bastions.jpg|center|200px]]
|[[Файл:Cathedral of the Exaltation of the Holy Cross Uzhhorod 2009.jpg|center|170px]]
|[[Файл:Uschhorod synagoge.jpg|center|170px]]
|[[Файл:Panoramio - V&amp;A Dudush - Пешеходный мост через реку Уж.jpg|center|210px]]
|-
|&lt;div style='text-align: center;'&gt;&lt;small&gt;''Ужгарадзкі замак''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style='text-align: center;'&gt;&lt;small&gt;''Катэдральны сабор''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style='text-align: center;'&gt;&lt;small&gt;''Харальная сынагога''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style='text-align: center;'&gt;&lt;small&gt;''Пешаходны мост цераз Вуж''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;

Унікальнымі помнікамі архітэктуры ёсьць Гаранская ратонда&amp;nbsp;— храм сьв. Ганны ХІ ст., [[Ужгарадзкі замак]] (ХІІ—ХVІІІ стагодзьдзі)&amp;nbsp;— найстарэйшы помнік фартыфікацыйнага мастацтва і архітэктуры, Крыжаўзьвіжанскі сабор (1644), аформлены ў стылі позьняга барока, Шалесьціўская царква сьвятага Міхаіла (пабудаваная ў 1777 без адзінага цьвіка), Цэгальнянская царква (1802), абласная філярмонія&amp;nbsp;— колішняя сынагога (1902), Пакроўская царква, пабудаваная расейскімі эмігрантамі як храм-помнік палеглым у І сусьветнай вайне (1930).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210118044539/https://www.uzhgorod.ws/ Грамадзка-інфармацыйны партал Ужгараду]
* [https://web.archive.org/web/20201031110245/http://ungvar.vox.com.ua/ Ужгарад на старых паштоўках]
* [https://web.archive.org/web/20211123141352/http://360uz.info/ Віртуальны Ужгарад]
* [http://uzhgorod.net.ua/ Закарпацкія навіны]
* [https://web.archive.org/web/20180329215842/http://rest.uzhgorod.ws/ Адпачынак у Ужгарадзе]
* [http://imsu-zakarpattja.com/uzhgorod.html Закарпацкая вобласьць у складзе УССР]
* [https://web.archive.org/web/20131006161414/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp#m5 Розподіл населення за національністю та рідною мовою] {{ref-uk}}

{{Закарпацкая вобласьць}}

[[Катэгорыя:Ужгарад| ]]
[[Катэгорыя:Ужгарадзкі раён]]</text>
      <sha1>qhra1yvjen9vr3uc3qsu4lw04hsi5en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Парсюкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26015</id>
    <revision>
      <id>2699240</id>
      <parentid>2581370</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4803" sha1="le3v2kortln3cccztlthups9w1jlu1e" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Сяргей Парсюкевіч
|партрэт           =
|род дзейнасьці    = прадпрымальнік
|дата нараджэньня  = {{Нарадзіўся|14|5|1967|1}}
|месца нараджэньня = [[Віцебск]], [[БССР]]
}}
'''Сяргей Ягоравіч Парсюкевіч''' (нарадзіўся [[14 траўня]] [[1967]]) — [[Беларусь|беларускі]] прадпрымальнік, асуджаны на 2,5 году зьняволеньня агульнага рэжыму і выплату 1,1 млн рублёў кампэнсацыі маральных пакут. Адбываў тэрмін у выпраўленчай калёніі №17 ([[Шклоў]], [[Магілёўская вобласьць]]).

== Біяграфія ==
Сяргей Парсюкевіч — маёр міліцыі ў адстаўцы, выйшаў на пэнсію ў [[2004]] годзе ў рангу начальніка судова-крыміналістычнага аддзелу, пасьля чаго заняўся прадпрымальніцкай дзейнасьцю. Ён зрабіўся старшынём Рады індывідуальных прадпрымальнікаў «Смаленскага рынку» ў [[Віцебск]]у.

Парсюкевіч быў адным з удзельнікаў акцыі пратэсту прадпрымальнікаў супраць прэзыдэнцкага дэкрэту №760, якая адбылася ў [[Менск]]у [[10 студзеня]] [[2008]] году. [[13 студзеня]] ён быў затрыманы ў Віцебску міліцыяй, абвінавачаны ва ўдзеле ў несанкцыянаванай дэманстрацыі 10 студзеня і перавезены ў Менск. [[14 студзеня]] яму былі прысуджаны 15 сутак арышту, падчас якіх ён трымаў галадоўку.

Па словах Сяргея, [[21 студзеня]] ён быў моцна зьбіты супрацоўнікам менскага Цэнтра ізаляцыі правапарушальнікаў Аляксандрам Дулубам. Празь некалькі дзён пасьля вызваленьня, [[3 сакавіка]] супраць яго самога была заведзеная крымінальная справа па артыкуле 364 («гвалт альбо пагроза гвалту ў дачыненьні да супрацоўніка міліцыі»). Абвінавальнікам выступіў зьбіўшы Парсюкевіча Аляксандар Дулуб.

[[23 красавіка]] судзьдзём Уладзімерам Аўдзеенкам Парсюкевічу быў вынесены прысуд: 2,5 году зьняволеньня агульнага рэжыму і выплата 1 мільёну 100 тыс. рублёў кампэнсацыі маральных пакут А. Дулубу.

[[30 траўня]] [[2008]] году ў Менскім гарадзкім судзе разглядалася касацыйная скарга на рашэньне суду, якую [[28 красавіка]] падалі С. Парсюкевіч і яго адвакат Вера Страмкоўская.

[[20 жніўня]] [[2008]] году Сяргей Парсюкевіч быў вызвалены разам зь іншым вязьням [[Андрэй Кім|Андрэем Кімам]] па асаблівым загадзе прэзыдэнта&lt;ref&gt;[http://www.charter97.org/be/news/2008/8/20/9266/ Вышел на свободу политзаключенный Сергей Парсюкевич] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

==Вонкавыя спасылкі==
* [http://www.svaboda.org/content/Article/1107877.html Прысуд С.Парсюкевічу — два з паловай гады турмы]
* [http://www.charter97.org/be/news/hottopic/Parsyukevich/ Палітвязень Сяргей Парсюкевіч]
* [https://web.archive.org/web/20110826033724/http://news.tut.by/110000.html БелаПАН: Сяргей Парсюкевіч будзе адбываць тэрмін у шклоўскай выпраўленчай калёніі]{{ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Парсюкевіч, Сяргей}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 траўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія прадпрымальнікі]]</text>
      <sha1>le3v2kortln3cccztlthups9w1jlu1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэформы і парадак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28730</id>
    <revision>
      <id>2699184</id>
      <parentid>2270092</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="f0nxo1bb6k93f5ocnhgom94tvn2h3be" xml:space="preserve">{{Партыя
|назва            = Рэформы і парадак
|тып              = партыя
|лягатып          = 
|подпіс           = 
|памер            = 
|лідэр            = [[Віктар Пынзэнык]]
|заснаваная       = 24 кастрычніка 1997
|штаб-кватэра     = 
|супрацоўніцтва   = 
|ідэалёгія        = пазыцыянуе сябе як правацэнтрысцкая
|колькасьць       = 
|назва парлямэнту = [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўная Рада]]
|дэпутатаў у парлямэнце = 10
|назва мясцовых саветаў =
|дэпутатаў у мясцовых саветах =
|орган партыйнага друку =
|дэвіз            = 
|сайт             = [http://www.prp.org.ua/index.php?mid=1 prp.org.ua]
|дата роспуску    = 14 чэрвеня 2013
}}
«'''Рэфо́рмы і пара́дак'''» ({{мова-uk|Реформи і порядок}}) — палытічная партыя [[Украіна|Ўкраіны]]. Лідэр партыі — [[Віктар Пынзэнык]], міністар фінансаў Украіны ва ўрадах [[Віктар Юшчанка|Юшчанкі]], [[Юлія Цімашэнка|Цімашэнкі]], [[Юры Еханураў|Еханурава]]. На цяперашні момант, партыя ўваходзіць у склад [[Блёк Юліі Цімашэнкі|Блёку Юліі Цімашэнкі]]. Раней уваходзіла ў склад блёку «[[Наша Ўкраіна]]».

== Ідэалёгія ==
Партыя пазыцыянуе сябе як правацэнтрысцкая.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20141213153513/http://www.prp.org.ua/index.php?mid=1 Афіцыйны сайт партыі]{{ref-uk}}

{{Партыі Ўкраіны}}
{{Блёк Юліі Цімашэнкі}}
{{Парады артыкулу|абнавіць}}

[[Катэгорыя:Палітычныя партыі Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе]]</text>
      <sha1>f0nxo1bb6k93f5ocnhgom94tvn2h3be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпіс дэпутатаў НС РБ 4-га скліканьня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46447</id>
    <revision>
      <id>2699234</id>
      <parentid>2637856</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16506" sha1="pxgcfscpdz2l8kpbluwhnzcrvuaa51k" xml:space="preserve">{{Няма крыніц|Адкуль вядома, каторыя дэпутаты - партыйныя?}}
'''[[Нацыянальны Сход Рэспублікі Беларусь]] чацьвертага скліканьня''' — беларускі [[парлямэнт]], абраны на [[Парлямэнцкія выбары ў Беларусі 2008 году|парлямэнцкіх выбарах]] 28 верасьня 2008 году.

== Сьпіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў ==
У парлямэнт перайшлі 30 дэпутатаў [[Сьпіс дэпутатаў НС РБ 3-га скліканьня|папярэдняга скліканьня]]. З 110 дэпутатаў ніжняй палаты 103 — беспартыйныя. У парлямэнт абраныя шэсьць прадстаўнікоў [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] на чале зь лідэрам партыі [[Тацяна Голубева|Тацянай Голубевай]] і старшыня [[Беларуская аграрная партыя|Аграрнае партыі]] [[Міхаіл Русы]].

У Палаце прадстаўнікоў на прафэсійнай аснове будуць працаваць больш за 20 прадстаўнікоў прамысловасьці, АПК, жыльлёва-камунальнай гаспадаркі. У парлямэнт абраныя каля 30 прадстаўнікоў выканаўчае галіны рознага ўзроўню, у тым ліку, старшыня Віцебскага аблвыканкаму [[Уладзімер Андрэйчанка|Ўладзімер Андрэйчанка]], намесьнік старшыні адміністрацыі прэзыдэнта [[Аляксандар Папкоў]], кіраўнікі раённых і гарадзкіх выканаўчых камітэтаў. У парлямэнт абраныя 10 дэпутатаў, якія працавалі да гэтага ў сфэры адукацыі, 9 парлямэнтараў працавалі ўва ўстановах аховы здароўя, двое — у сыстэме судовае ўлады.

У новым складзе Палаты прадстаўнікоў будуць працаваць 12 дэпутатаў пэнсійнага веку, яшчэ 42 парлямэнтары дасягнуць гэтага веку за час чатырохгадовага знаходжаньня ў Палаце прадстаўнікоў. Старэйшымі паводле веку сярод абраных дэпутатаў ёсьць [[Пётар Южык]], які працаваў намесьнікам старшыні [[Віцебск]]ага аблвыканкаму, і [[Георгій Дашкевіч]], былы галоўны дараднік старшыні [[Гомель]]скага аблвыканкаму. Яны абодва нарадзіліся ў 1946 годзе. Самым маладым дэпутатам стала першы сакратар [[Слуцак|Слуцкага]] гарадзкога камітэту грамадзкага аб’яднаньня «[[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]» [[Інэса Кляшчук]], якая нарадзілася ў 1978 годзе. Таксама ў парлямэнт абраныя 35 жанчын.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
!Імя й прозьвішча
!Выбарчая акруга
!Партыя
|-
| [[Яўген Абаленскі]] || [[Салігорск]]ая гарадзкая № 75 ||
|-
| [[Уладзімер Адашкевіч]] || [[Ворша|Аршанска-Дняпроўская]] № 27 ||
|-
| [[Мікалай Андрайчук]] || Белавеская № 8 ||
|-
| [[Уладзімер Андрэйчанка]] || [[Глыбокае|Глыбоцкая]] № 22 || 
|-
| [[Ганна Анішчук]] || [[Берасьце]]йская-Усходняя № 3 ||
|-
| [[Аляксандар Антаненка]] || [[Горадня|Гарадзенская-Занёманская]] № 49 ||
|-
| [[Іна Антонава]] || [[Наваполацак|Наваполацкая]] № 25 ||
|-
| [[Яўген Арцюшэнка]] || [[Мазыр]]ская № 42 ||
|-
| [[Тацяна Асмалоўская]] || [[Горкі|Горацкая]] № 81 || [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]
|-
| [[Віктар Аўчыньнікаў]] || [[Віцебск]]а-Чкалаўская № 18 ||
|-
| [[Іван Багатка]] || [[Стоўпцы|Стаўпецкая]] № 77 ||
|-
| [[Ларыса Багдановіч]] || [[Берасьце]]йская-Цэнтральная № 2 ||
|-
| [[Васіль Байкоў]] || [[Віцебск]]ая сельская № 21 ||
|-
| [[Уладзімер Батан]] || [[Жлобін]]ская № 40 ||
|-
| [[Тамара Белкіна]] || [[Крычаў]]ская № 83 ||
|-
| [[Марыя Бірукова]] || [[Шчучын]]ская № 60 ||
|-
| [[Філіп Богуш]] ||  [[Наваградак|Новагародзкая]] № 57 ||
|-
| [[Віталь Бусько]] || [[Менск]]ая-Усходняя № 107 ||
|-
| [[Аляксандар Бяляеў]] || [[Гомель]]ская-Сельмашаўская № 32 ||
|-
| [[Анатоль Ваньковіч]] || [[Баранавічы|Баранавіцкая]]-Заходняя № 5 ||
|-
| [[Уладзімер Васіленка]] || [[Магілёў]]ская-Ленінская № 84 ||
|-
| [[Ларыса Вершаловіч]] || [[Лунінец]]кая № 13 ||
|-
| [[Васіль Вусік]] || [[Любань]]ская № 68 ||
|-
| [[Аляксандар Высоцкі]] || [[Менск]]ая-Аўтазаводзкая № 92 ||
|-
| [[Алег Вялічка]] || [[Берасьце]]йска-Заходняя № 1 ||
|-
| [[Мікалай Гарбачонак]] || [[Гарадзенскі раён|Гарадзенская сельская]] № 52 ||
|-
| [[Анатоль Ціханавіч Глаз|Анатоль Глаз]] || [[Бабруйскі раён|Бабруйская сельская]] № 80 ||
|-
| [[Тацяна Голубева]] || [[Смаргонь]]ская № 59 || [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]
|-
| [[Генадзь Грыцкевіч]] || [[Віцебск]]ая-Горкаўская № 17 ||
|-
| [[Віктар Гумінскі]] || [[Барысаў]]ская гарадзкая № 62 ||
|-
| [[Васіль Гур'янаў]] || [[Барысаўскі раён|Барысаўская сельская]] № 63 ||
|-
| [[Генадзь Давыдзька]] || [[Менск]]ая-Сьвіслацкая № 94 ||
|-
| [[Георгій Дашкевіч]] || [[Хвойнікі|Хвойніцкая]] № 47 ||
|-
| [[Алена Дзікавіцкая]] || [[Пухавічы|Пухавіцкая]] № 73 ||
|-
| [[Генадзь Дзямідчык]] || [[Лагойск]]ая № 67 ||
|-
| [[Уладзімер Жарэла]] || [[Ворша|Аршанская]] гарадзкая № 26 ||
|-
| [[Мікалай Жгун]] || [[Маладэчна|Маладэчанская]] гарадзкая № 70  ||
|-
| [[Валянціна Жураўская]] || [[Менск]]ая-Кальварыйская № 104 ||
|-
| [[Аляксандар Зазуля]] || [[Кобрынь|Кобрынская]] № 12 ||
|-
| [[Уладзімер Здановіч]] || Днепра-Буская № 10 ||
|-
| [[Валер Іваноў]] || [[Шклоў]]ская № 90 ||
|-
| [[Ала Ісачэнка]] || [[Рэчыца|Рэчыцкая]] № 44 ||
|-
| [[Тацяна Ісачэнка]] || [[Магілёў]]ская-Кастрычніцкая № 86 ||
|-
| [[Леанід Кавалевіч]] || [[Івацэвічы|Івацэвіцкая]] № 11 ||
|-
| [[Валянціна Кавалёва]] || [[Шацілавічы|Шацілавіцкая]] № 46 ||
|-
| [[Мікалай Казак (фізык)|Мікалай Казак]] || [[Менск]]ая-Каліноўская № 108 ||
|-
| [[Яўген Казімірчык]] || [[Бяроза (горад)|Бярозаўская]] № 9 ||
|-
| [[Аляксей Казлоў]] || [[Менск]]ая-Кастрычніцкая № 97 ||
|-
| [[Эдуард Казура]] || [[Паставы|Пастаўская]] № 29 ||
|-
| [[Сяргей Канопліч]] || Палеская № 43 ||
|-
| [[Ігар Карпенка]] || [[Менск]]ая-Ясенінская № 100 || [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]
|-
| [[Уладзімер Карпяк]] || [[Бабруйск]]ая-Першамайская № 79 ||
|-
| [[Мечыслаў Касьцюк]] || [[Слонім]]ская № 58 ||
|-
| [[Тамара Клебан]] || [[Ліда|Лідзкая]] № 54 ||
|-
| [[Інэса Кляшчук]] || [[Слуцак|Слуцкая]] № 74 ||
|-
| [[Раман Корап]] || [[Менск]]ая-Чкалаўская № 96 || [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]
|-
| [[Алег Кот]] || [[Койданаў|Дзяржынская]] № 65 ||
|-
| [[Сяргей Крыжэвіч]] || [[Асіпавічы|Асіпавіцкая]] № 89 ||
|-
| [[Уладзімер Кужанаў]] || [[Буда-Кашалёва|Буда-Кашалёўская]] № 38 ||
|-
| [[Аляксей Кузьміч (дэпутат)|Аляксей Фёдаравіч Кузьміч]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304112227/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS-Spis.pdf Список депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь четвертого созыва]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;|| [[Менск]]ая-Адзінцоўская № 101 ||
|-
| [[Ларыса Кузьняцова]] || [[Гомель]]ская-Савецкая № 34 ||
|-
| [[Ніна Кульша]] || [[Столін]]ская № 16 ||
|-
| [[Аляксандар Ласякін]] || [[Віцебск]]ая-Кастрычніцкая № 20 ||
|-
| [[Ганна Лаўрукевіч]] || [[Салігорскі раён|Салігорская сельская]] № 76 ||
|-
| [[Валянціна Леаненка]] || [[Менск]]ая-Купалаўская № 95 ||
|-
| [[Валянціна Лузіна]] || [[Іўе]]ўская № 53 ||
|-
| [[Валянціна Лукашонак]] || [[Менск]]ая-Сухараўская № 102 ||
|-
| [[Васіль Люцікаў]] || [[Жодзін|Жодзінская]] № 66 ||
|-
| [[Ганна Лявіцкая]] || [[Менскі раён|Менская сельская]] № 69 ||
|-
| [[Уладзімер Маёраў]] || [[Гомель]]ская сельская № 37 ||
|-
| [[Уладзімер Майсюк]] || [[Баранавічы|Баранавіцкая]] сельская № 7 ||
|-
| [[Зінаіда Мандроўская]] || [[Пінск]]ая гарадзкая № 14 ||
|-
| [[Сяргей Маскевіч]] || [[Горадня|Гарадзенская-Цэнтральная]] № 50 ||
|-
| [[Яўген Мельнікаў]] || [[Магілёў]]ская-Прамысловая № 87 || [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]
|-
| [[Ігнат Місурагін]] || [[Менск]]ая-[[Уручча|Уруцкая]] № 109 ||
|-
| [[Анфім Міхалевіч]] || [[Лепель]]ская № 23 ||
|-
| [[Уладзімер Міхасёў]] || [[Рагачоў]]ская № 45 ||
|-
| [[Алена Новік]] || [[Нясьвіж|Нясьвіская]] № 72 ||
|-
| [[Міхаіл Орда]] || [[Зьдзецел]]ьская № 55 ||
|-
| [[Галіна Палянская]] || [[Менск]]ая-Коласаўская № 106 ||
|-
| [[Аляксандар Папкоў]] || [[Сянно|Сеньненская]] № 30 ||
|-
| [[Анатоль Паўловіч]] || [[Менск]]ая-Васьняцоўская № 93 ||
|-
| [[Сьвятлана Пішч]] || [[Баранавічы|Баранавіцкая-Усходняя]] № 6 ||
|-
| [[Уладзімер Пятровіч]] || [[Бярэзань|Бярэзінская]] № 61 ||
|-
| [[Аляксандар Розганаў]] || [[Магілёўскі раён|Магілёўская сельская]] № 88 ||
|-
| [[Міхаіл Русы]] || [[Жыткавічы|Жыткавіцкая]] № 39 || [[Беларуская аграрная партыя|Аграрная партыя]]
|-
| [[Марына Рэмша]] || [[Горадня|Гарадзенская-Паўночная]] № 51  ||
|-
| [[Алег Сакадынец]] || [[Быхаў]]ская № 82  ||
|-
| [[Мікалай Самасейка]] || [[Менск]]ая-Старавіленская № 105 ||
|-
| [[Уладзімер Сінякоў]] || [[Маладэчанскі раён|Маладэчанская сельская]] № 71 ||
|-
| [[Уладзімер Скавародка]] || [[Мёры|Мёрская]] № 24 ||
|-
| [[Сьвятлана Сухавей]] || [[Менск]]ая-Масюкоўшчынская № 103 ||
|-
| [[Ігар Сьпільнічэнка]] || [[Вялейка|Вялейская]] № 64 ||
|-
| [[Васіль Сьцяпура]] || [[Масты|Мастоўская]] № 56 ||
|-
| [[Сяргей Сямашка]] || [[Віцебск]]ая-Чыгуначная № 19 ||
|-
| [[Віктар Талкачоў]] || [[Менск]]ая-Грушаўская № 98 ||
|-
| [[Ніна Федарук]] || Мухавецкая № 4 ||
|-
| [[Тацяна Філімончык]] || [[Гомель]]ская-Прамысловая № 35 ||
|-
| [[Раіса Ціханская]] || [[Каленкавічы|Каленкавіцкая]] № 41 || [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]
|-
| [[Аляксандар Чыкілеў]] || [[Гомель]]ская-Юбілейная № 31 ||
|-
| [[Алена Шамаль]] || [[Бабруйск]]ая-Ленінская № 78 ||
|-
| [[Аляксандар Шаўко]] || [[Гомель]]ская-Цэнтральная № 33 ||
|-
| [[Аляксандар Шацько]] || [[Гомель]]ская-Навабеліцкая № 36 ||
|-
| [[Тамара Шчарбачэвіч]] || [[Менск]]ая-Партызанская № 110 ||
|-
| [[Сьвятлана Шылава]] || [[Менск]]ая-Паўднёва-Заходняя № 99 ||
|-
| [[Канстанцін Шэўчык]] || [[Пінскі раён|Пінская сельская]] № 15 ||
|-
| [[Леанід Эльяшэвіч]] || [[Ваўкавыск]]ая № 48 ||
|-
| [[Пётар Южык]] || [[Полацак|Полацкая]] гарадзкая № 28 ||
|-
| [[Галіна Юргялевіч]] || [[Менск]]ая-Шабаноўская № 91 ||
|-
| [[Аляксандар Юшкевіч]] || [[Магілёў]]ская-Цэнтральная № 85 ||
|}

== Сьпіс сябраў Савету Рэспублікі ==

== Глядзіце таксама ==
* [[Сьпіс дэпутатаў НС РБ 3-га скліканьня]]
* [[Парлямэнцкія выбары ў Беларусі 2008 году]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* Уладзімер Глод. [http://www.svaboda.org/content/article/1292309.html Ноч пасьля выбараў] // [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]. 29 верасьня 2008
* [https://web.archive.org/web/20210919104044/https://interfax.by/news/policy/raznoe/1046553/ В новом парламенте Беларуси лишь семь представителей политических партий]
* [https://web.archive.org/web/20120201041059/http://telegraf.by/by/2012/01/belorusskie-deputati-kto-oni-i-otkuda-1 Беларускія дэпутаты: хто яны і адкуль?]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Беларускія дэпутаты}}

[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га скліканьня| ]]
[[Катэгорыя:Сьпісы]]</text>
      <sha1>pxgcfscpdz2l8kpbluwhnzcrvuaa51k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тацяна Арцюшына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46501</id>
    <revision>
      <id>2699248</id>
      <parentid>2189415</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3119" sha1="j35px9aoszpm2896qe57b4laa9i1lg0" xml:space="preserve">'''Таця́на Анатолеўна Арцю́шына''' (нарадзілася 2 жніўня 1953, [[Бабруйск]]) — беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, мэдык.

Скончыла [[Беларускі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт|Менскі дзяржаўны мэдычны інстытут]] са спэцыяльнасьцю лекар-пэдыятар, [[Акадэмія кіраваньня пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіраваньня пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь]] са спэцыяльнасьцю мэнэджар-эканаміст.

Працавала лекарам-інтэрнам па пэдыятрыі Бабруйскае дзіцячае лякарні, участковым лекарам-пэдыятрам, галоўным лекарам установы аховы здароўя «Бабруйская гарадзкая дзіцячая лякарня».

У 2000-2004 сябар [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу|Савету Рэспублікі]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] ад [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскае вобласьці]], сябар па эканоміцы, бюджэту і фінансах.

У 2004-2008 дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу|Палаты Прадстаўнікоў]] Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па Бабруйскай-Ленінскай выбарчай акрузе № 63, сябар Сталай камісіі па працы, сацыяльнай абароне, справах вэтэранаў і інвалідаў. Ня замужам.

== Вонкавыя спасылкі ==
*[https://web.archive.org/web/20160110183048/http://house.gov.by/index.php/,1172,4282,,,0,0,0.html АРТЮШИНА ТАТЬЯНА АНАТОЛЬЕВНА]
*[https://web.archive.org/web/20050816140124/http://www.sovrep.gov.by/index.php/.308.502...0.0.0.html Артюшина Татьяна Анатольевна]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Арцюшына, Тацяна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1953 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйску]]
[[Катэгорыя:Сябры Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га скліканьня]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га скліканьня]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага мэдычнага ўнівэрсытэту]]</text>
      <sha1>j35px9aoszpm2896qe57b4laa9i1lg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэадор Нарбут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48764</id>
    <revision>
      <id>2699261</id>
      <parentid>2611775</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17794" sha1="oidan2mqhcl5xun7e8khwel7xostjwv" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Нарбут}}
{{Навуковец}}
'''Тэадо́р (Фёдар Яўхі́мавіч) На́рбут''' ({{Дата ў старым стылі|8 лістапада|1784|28 кастрычніка}}, [[маёнтак]] [[Шаўры]], цяпер [[Вярэнаўскі раён]] — {{Дата ў старым стылі|26 лістапада|1864|14 лістапада}}, [[Вільня]], [[Расейская імпэрыя]]) — [[ВКЛ|летувіскі і беларускі]] гісторык, археоляг, вайсковы інжынэр, дасьледнік летувіскае міталёгіі. Пісаў на [[польская мова|польскай мове]].

== Жыцьцяпіс ==
Паходзіў з шляхецкага роду [[Нарбуты (род)|Нарбутаў]] гербу «[[Трубы (герб)|Трубы]]». Пры хрышчэньні атрымаў падвойнае імя Тэадор Мацей.

Скончыў [[Піяры|піярскі]] коледж у [[Любешаў|Любешаве]], у 1803 [[Віленскі ўнівэрсытэт|Галоўную віленскую школу]], вучыўся ў Пецярбурскім кадэцкім корпусе.

Удзельнік [[Вайна чацьвёртай кааліцыі|расейска-пруска-францускай 1806—1807]] [[год|рокаў]] і [[Расейска-швэдзкая вайна (1808—1809)|расейска-швэдзкай 1808—1809]] войнаў. Капітан інжынэрных войскаў, аўтар праекту [[Бабруйская фартэцыя|Бабруйскай фартэцыі]], удзельнік яе будаўніцтва, за што ўзнагароджаны [[Ордэн сьвятой Ганны|ордэнам сьвятой Ганны]].

3 1812, калі жыў у сваім маёнтку, займаўся дасьледаваньнем гісторыі [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Цягам усяго жыцьця заставаўся актыўным сябрам [[Віленская археалягічная камісія|Віленскай археалягічнай камісіі]], вёў археалягічныя раскопкі. У 1820 адкрыў ямнае пахаваньне ля роднай вёскі Шаўры. Апісаў руіны крэпасьці на Нёмане ля вёскі Лыскава Гарадзенскай губэрні.

[[Файл:Teador Narbut. Тэадор Нарбут (1904).jpg|значак|Тэадор Нарбут]]

Расейскія ўлады вінавацілі Нарбута ў распрацоўцы плянаў захопу Бабруйскай фартэцыі і Вільні падчас [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 рокаў]], адліўцы гарматаў і каардынацыі дзеяньняў паўстанцаў, аднак ня здолелі нічога даказаць.

У 1847—1852 збудаваў у [[Эйшышкі|Эйшышках]] парафіяльную царкву&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.pci.lt/wilno/ejszyszki.shtml|загаловак = Ejszyszki|фармат = |назва праекту = Polskie Centrum Informacyjne na Litwie|выдавец = Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych|дата = 23 студзеня 2013|мова = pl|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Дзеці Тэадора Нарбута бралі актыўны ўдзел у [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 рокаў]], што разьяднала ўсю ягоную сям’ю. Старэйшы сын [[Людвік Нарбут|Людвік]] узначальваў паўстанчы аддзел на Лідчыне і загінуў падчас аднаго з баёў; малодшы Баляслаў быў асуджаны на сьмерць, аднак пазьней ягонае пакараньне было замененае на пажыцьцёвае зьняволеньне. Адзіная дачка, па мужы Тэадора Маньчунская, была вымушаная ўцячы з краіны і [[In absentia|завочна]] прысуджаная да катаргі. Сам Тэадор з жонкаю Крысьцінай былі асуджаныя на высылку ў Сыбір, хоць у дачыненьні да яго прысуд ня быў выкананы з прычыны хваробы. Жонка атрымала дазвол на вяртаньне з Пэрмскай губэрні толькі ў 1871 року, аднак Нарбут болей зь ёй ня ўбачыўся, памершы ў Вільні ў 1864. Пахаваны ля парафіяльнага касьцёлу ў [[Нача (Вярэнаўскі раён)|Начы]] (цяпер у [[Вярэнаўскі раён|Вярэнаўскім раёне]]).

== Дзейнасьць ==
[[Файл:Teodor Narbutt Pomniejsze pisma.JPG|значак|«Pomniejsze pisma historyczne, szczególnie do historii Litwy odnoszące się» (1856)]]
Аўтар 9-томнай «Гісторыі літоўскага народу», выдадзенай у 1835—1841. Падзеі ў ёй давёў да 1569. У «Гісторыі…» шмат месца адведзена беларускаму народу, яго мове і пісьменнасьці. Шмат цікавых зьвестак пра [[Менск]], народныя абрады беларусаў Лідчыны.

Для сваёй працы выкарыстаў беларускія летапісы і «Хроніку польскую літоўскую, жамойцкую і ўсяе Русі» [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]. 

Апублікаваў шэраг гістарычных крыніцаў, у тым ліку ў 1846 «[[Хроніка Быхаўца|Хроніку Быхаўца]]».

Некаторыя крыніцы, апублікаваныя Т. Нарбутам (напрыклад, [[Раўданскі рукапіс|«Раўданская хроніка»]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Улащик Н. Н.|частка = предисловие|загаловак = Хроника Быховца|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1966|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;, «Дзёньнік фон Кібурга») выклікаюць сумневы ў сучасных дасьледнікаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = [[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А]].|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://starbel.narod.ru/d004.htm|загаловак = Устава Альгерда аб крэвах — фальсыфікат (1359)|фармат = |назва праекту = Гісторыя Беларусі IX-XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы|выдавец = |дата = 23 студзеня 2013|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Зьбіраў этнаграфічныя і фальклёрныя матэрыялы, вёў археалягічныя раскопкі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Памяць/Менск|1к}} С. 502&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
{{Асноўны артыкул|Летувізацыя}}

Гісторык [[Алег Ліцкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што Тэадор Нарбут у сваёй публікацыі [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]] на падставе ўласных уяўленьняў пра [[Кейстут|Кейстута]] як [[Паганства|паганца]] перарабіў фразу, сказаную ім свайму сыну [[Вітаўт|Вітаўту]] з нагоды скаргі на дзеяньні [[Ягайла|Ягайлы]]. Калі ва ўсіх сьпісах [[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх|Летапісцу вялікіх князёў літоўскіх]] гэта «''Бог нас асьцярог''», то ў нарбутавай публікацыі — «''Богі нас асьцераглі''»&lt;ref&gt;Лицкевич О. В. «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 122.&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Rys historyczny ludu cygańskiego
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = 
|год            = 1830
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Wyborowe ody i kantaty [[Жан-Батыст Русо|Jana Babtysty Rousseau]]
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = wierszem przetł. przez Teodora Narbutta
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = B. Neuman
|год            = 1832
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 304
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Uprawa lnu, konopi i innych roślin włoknodajnych, oraz proste, tanie, litewskiemu krajowi właśćiwe, sposoby zatrudnienia się wyrobami z nich korzystnemi : oparte na doświadczeniach
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Przez Teodora Narbutta
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = 
|год            = 1833
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Ody wszystkie
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Квінт Гарацыюс Флак|Quintus Flaccus Horatius]]; Horacy; Wierszem polskim przełżone przez Teodora Narbutta
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = B. Neuman
|год            = 1835
|том            = 1—2
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Pomniki do dziejów litewskich…
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = Ruben Rafałowicz
|год            = 1846
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 205
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Dzieje narodu litewskiego w krótkości zebrane
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://www.archive.org/details/dziejenarodulit00narbgoog
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = Nakł. Rubena Rafałowicza
|год            = 1847
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Pomniejsze pisma historyczne, szczególnie do historii Litwy odnoszące się
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://www.archive.org/details/pomniejszepisma00narbgoog
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Wilno
|выдавецтва     = Nakł. T. Glücksberga
|год            = 1856
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Dzieje starożytne narodu litewskiego
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://pawet.net/library/history/bel_history/narbutt/Нарбут_Теадор.html
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = 1835—1841
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Podanie o litewskim 1863 roku powstaniu przez A. K. i.
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Teodor Narbutt historyk i syn jego [[Людвік Нарбут|Ludwik]]
|выданьне       = 
|месца          = Lwów
|выдавецтва     = 
|год            = 1870
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 233
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

== Узнагароды ==
* [[Ордэн сьвятога Ўладзімера]] 4-й ступені
* [[Ордэн сьвятой Ганны]] 4-й ступені
* [[Ордэн сьвятой Ганны]] 4-й ступені (за пабудову Бабруйскае фартэцыі, 1809)
* памятны пярсьцёнак цара [[Мікалай I Раманаў|Мікалая I]] (за літаратурную дзейнасьць)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.А.]]
|частка         = 
|загаловак      = Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі ў XVI—XIX стст.
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = [[Навука і тэхніка]]
|год            = 1984
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 118
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Ненадавец А.М.
|частка         = 
|загаловак      = Тэадор Нарбут
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = 
|год            = 1996
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Літаратура/Памяць/Менск|1}}
* ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81  Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20210702092658/http://prajdzisvet.org/texts/prose/pra-sud-bozhy-neba-albo-pekla.html Тэадор Нарбут. Старажытная гісторыя літоўскага народа. Пра суд божы, неба альбо пекла]
* [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82._%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%8B.html Тэадор Нарбут. Шаўры]{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нарбут, Тэадор}}
[[Катэгорыя:Нарбуты|Тэадор]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вярэнаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія археолягі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя інжынэры]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вярэнаўскім раёне]]</text>
      <sha1>oidan2mqhcl5xun7e8khwel7xostjwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Сыракомля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48867</id>
    <revision>
      <id>2699293</id>
      <parentid>2656109</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20861" sha1="jtghjyga88c90mb2sa9bokoaulkzurs" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Уладзіслаў Сыракомля
|Лацінка             = Uładzisłaŭ Syrakomla
|Арыгінал імя        = Людвік Кандратовіч
|Партрэт             = Ludvik Kandratovič (Uładzisłaŭ Syrakomla). Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля) (A. Korzan, 1860).jpg
|Памер               = 225пкс
|Апісаньне           = Людвік Кандратовіч. А. Корзан, 1860 г.
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|29|9|1823}}
|Месца нараджэньня   = [[Смольгаў]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павету]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|15|9|1862}}
|Месца сьмерці       = [[Вільня]]
|Герб                = Herb Syrokomla.PNG
|Подпіс гербу        = Герб [[Сыракомля (герб)|«Сыракомля»]]
|Род                 = [[Кандратовічы]]
|Бацька              = Аляксандар Каэтан Кандратовіч
|Маці                = Вікторыя з [[Златкоўскія|Златкоўскіх]]
|Жонка               = Паўліна зь [[Мітрашэўскія|Мітрашэўскіх]]
|Дзеці               = 
|Род дзейнасьці      = [[паэт]], [[драматург]], перакладнік
|Гады актыўнасьці    = з 1844
|Кірунак             = 
|Жанр                = 
|Дэбют               = верш «Паштальён» (1844) у часопісе «[[Athenaeum]]» (Вільня)
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Уладзісла́ў Сырако́мля''' (''сапраўднае'' '''''Людвік Уладзіслаў Францішак Кандратовіч'''''; 29 верасьня 1823, [[фальварак]] [[Смольгаў]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павету]], цяпер [[Любанскі раён]] — 15 верасьня 1862, [[Вільня]]) — [[беларусы|беларускі]] і [[палякі|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], перакладнік, [[літаратурны крытык]] і краязнаўца. Мовамі ягоных твораў былі [[польская мова|польская]] і [[беларуская мова|беларуская]].

Творчасьць Уладзіслава Сыракомлі прыкметна паўплывала на фармаваньне беларускай літаратуры новага часу&lt;ref&gt;[[Уладзімеір Маркель|Маркель У.]] Сыракомля Уладзіслаў // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 459.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
З шляхецкага роду [[Кандратовічы|Кандратовічаў]] гербу «[[Сыракомля (герб)|Сыракомля]]», назву якога потым узяў за псэўданім. Сын [[Аляксандар Каятан Кандратовіч|Аляксандра Каятана]] і Вікторыі з [[Златкоўскія|Златкоўскіх]]. Бацькі былі арандатарамі і часта зьмянялі месца жыхарства.

[[Файл:Smolhaŭ, Kandratovič. Смольгаў, Кандратовіч (N. Orda, 1877).jpg|зьлева|міні|[[Смольгаў]], месца нараджэньня Людвіга Кандратовіча. Літаграфія з малюнка [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]]

У 1833 годзе пачаў навучаньне ў павятовай школе пры дамініканскім кляштары ў [[Нясьвіж]]ы, якую расейскія ўлады зачынілі ў 1835 годзе. Давучваўся ў дамініканскай школе ў [[Наваградак|Наваградку]] (1836—1837). У 1840 годзе ўладкаваўся на службу ў канцылярыю кіраўніцтва радзівілаўскімі маёнткамі.

Па жаніцьбе з Паўлінай [[Мітрашэўскія|Мітрашэўскай]] ў 1844 годзе пераехаў у фальварак [[Залучча (Стаўпецкі раён)|Залучча]] (цяпер [[Стаўпецкі раён]]). Многа працаваў творча. У верасьні 1852 году пераехаў у [[Вільня|Вільню]], бліжэй да выдавецтваў. У красавіку 1853 году пачаў арандаваць фальварак [[Барэйкаўшчына (Летува)|Барэйкаўшчыну]] каля Вільні.

У 1856—1858 гадох неаднаразова выяжджаў у [[Варшава|Варшаву]] і [[Познань]] ([[Прускае каралеўства]]). Пасьля гэтых паездак расейскія ўлады ўсталявалі за Л. Кандратовічам сакрэтны нагляд. У красавіку 1861 году выступіў на патрыятычнай маніфэстацыі ў [[Коўна|Коўне]] зь вершамі. Выехаў у Варшаву, а на зваротным шляху яго арыштавалі і зьняволілі ў віленскай вязьніцы. Знаходзіўся пад арыштам каля месяца. Вызвалены пад нагляд паліцыі. Памёр у часе сьледзтва. Спачыў на віленскіх могілках [[могілкі Росы|Росы]] ў [[Вільня|Вільні]].

У Барэйкаўшчыне працуе музэй-бібліятэка Ўладзіслава Сыракомлі, ягонае імя носяць вуліцы ў [[Вуліца Ўладзіслава Сыракомлі (Менск)|Менску]], [[Пінск]]у, [[Горадня|Горадні]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Стоўпцы|Стоўпцах]] і [[Нясьвіж]]ы. У [[Варшава|Варшаве]] ў гонар паэта названыя адразу дзьве вуліцы: вуліца Людвіка Кандратовіча і вуліца Ўладзіслава Сыракомлі. Таксама паэт ушанаваны ў шэрагу іншых польскіх гарадоў вуліцамі Людвіка Кандратовіча, такіх як [[Гданьск]], [[Гдыня]], [[Сопат]], [[Лембарк]], [[Познань]], [[Эльблёнг]], [[Кракаў]] і [[Уроцлаў|Ўроцлаў]], а таксама ў вёсцы Брэзна Лямборскае (Brzeźno Lęborskie) ды іншых.

== Літаратурная дзейнасьць ==
Зьвяртаўся да гісторыі краю, вераваньняў, звычаяў, вуснай паэзіі беларускага народу, паэтызаваў гераічнае мінулае продкаў. Дэбютаваў вершам «Паштальён» (1844), паводле пачутай у [[Мір (мястэчка)|Міры]] гісторыі («народнай гутаркі»). Пераклад «Паштальёна» на расейскую мову паэтам Л. Трэфалевым стаў папулярнай у Расеі народнай песьняй «Когда я на почте служил ямщиком…».

Як добры знаўца фальклёру, вуснай паэзіі беларусаў раскрыўся ў «Кароткім дасьледаваньні мовы і характару паэзіі русінаў Менскай правінцыі» (1856). Вывучэньню [[Беларусь|Беларусі]] прысьвяціў гістарычна-краязнаўчыя працы «Вандроўкі па маіх былых ваколіцах» (1853), «Менск: беглы агляд сучаснага стану Менску» (1857), «Нёман ад вытокаў да вусьця» (1861) ды іншае.

Падтрымліваў цесны зьвязак зь [[менск]]ім літаратурным асяродзьдзем. За антыцарскія вершы быў арыштаваны. Пісаў па-польску, зь беларускамоўных твораў захаваліся толькі два — верш «Добрыя весьці» (1848, 1861) і лірычная мініятура «Ужо птушкі пяюць усюды».

Аўтар некалькіх п’есаў, якія ставіліся віленскім тэатрам. З драматычных твораў Уладзіслава Сыракомлі найбольшай папулярнасьцю карысталася п’еса «Kasper Kaliński».

Перакладаў на [[польская мова|польскую мову]] творы разнастайных расейскіх, францускіх, украінскіх, нямецкіх і [[лацінская мова|лацінскіх]] паэтаў. Сярод найбольш значных працаў — пераклады твораў [[Ёган Вольфґанґ фон Ґётэ|Гётэ]], [[Генрых Гайнэ|Гайнэ]], [[Міхаіл Лермантаў|Лермантава]], [[Тарас Шаўчэнка|Шаўчэнкі]], [[Мікалай Някрасаў|Някрасава]], [[П'ер-Жан Бэранжэ|Бэранжэ]] і іншых. Творы У. Сыракомлі лічацца аднымі з найлепшых перакладаў паэзіі ў гісторыі польскай мовы.

Аўтарам двухтомнай «Гісторыі літаратуры ў Польшчы» (1851—1852) ды іншых твораў.

== Асноўныя творы ==
[[Файл:Uładzisłaŭ Syrakomla - mohilki Rosy.jpg|міні|Магіла Ўладзіслава Сыракомлі на [[могілкі Росы|могілках Росах]] у Вільні. Побач налева — магіла жонкі, Паўліны]]

* Przekłady poetów polsko-łacińskich epoki zygmuntowskiej
* Gawędy i rymy ulotne (1853)
* Urodzony Jan Dęboróg
* Poezje ostatniej godziny
* Wyzwolenie włościan
* Margier. Poemat z dziejów Litwy (1855)
* Margier Konstantego Gorskiego
* Wielki Czwartek (1856)
* Janko Cmentarnik (1857)
* Kasper Kaliński (1858)
* Chatka w lesie (1855—1856)
* Hrabia na Wątorach (1856)
* Możnowładcy i sierota (1859)
* Wiejscy politycy (1858)
* Wojnarowski
* Podróż swojaka po swojszczyźnie
* Dzieje literatury w Polsce

== Літва і ліцьвіны ==
{{Асноўны артыкул|Літва|Ліцьвіны}}
Падобна таму, як зьвяртаўся да роднай [[Наваградзкі павет|Наваградчыны]] [[Адам Міцкевіч]] у пралогу да паэмы «[[Пан Тадэвуш]]» — «''О [[Літва]], айчына мая!…''», Уладзіслаў Сыракомля зьвяртаўся да роднай [[Слуцкае княства|Случчыны]] ў самым пачатку паэмы «Ян з роду Дубарог» — «''О Радзіма Літва, о Айчына сьвятая''»&lt;ref&gt;Некрашэвіч-Кароткая Ж. Ідэнтыфікацыйныя дыспазіцыі ў старажытных наратывах як гетэрагеннае культурнае ядро: беларускі гісторыка-літаратурны дыскурс // Філалагічныя штудыі = Studia philologica, 2020. С. 74—75.&lt;/ref&gt;.

Сучасьнікі называлі Ўладзіслава Сыракомлю «лірнікам літоўскім»&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.&lt;/ref&gt;, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — [[Ліцьвіны|ліцьвін]]» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»&lt;ref&gt;[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.&lt;/ref&gt;. У 1855 годзе пісаў пра творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо [[Беларуская мова|гэта мова]] нашага [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага статуту]] і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»&lt;ref&gt;[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.&lt;/ref&gt;. А ў адным з сваіх вершаў падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»&lt;ref&gt;Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.&lt;/ref&gt;|скарочана}}}}&lt;ref&gt;[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Беларускі лірнік // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2011. С. 6.&lt;/ref&gt;.

Гісторык [[Кастусь Цьвірка]] зьвяртае ўвагу на тое, што гаворачы пра Літву як сваю радзіму, Уладзіслаў Сыракомля меў на ўвазе ня што іншае, як [[Беларусь]]. Пра гэта добра разумелі праз 50 год па яго сьмерці і польскія аўтары: [[Чэслаў Янкоўскі]] ў артыкуле «„Літва“ Сыракомлі» пісаў, што, калі б Уладзіслаў Сыракомля ўстаў з магілы, то ён «''апынуўся б не на [[Летува|Летуве]], а на Беларусі, дзе ўбачыў сьвятло і дзе пражыў свой век — паміж Залуччам і Барэйкаўшчынай''»&lt;ref&gt;Tygodnik illustrowany. Nr. 37, 1912.&lt;/ref&gt;. Польскі гісторык літаратуры [[Аляксандар Брукнэр]] прыйшоў да высновы, што Ўладзіслаў Сыракомля — «''сапраўдны пясьняр беларускай зямлі, ні ў якім разе не [[Жамойць|летувіскай-жмудзкай]]… яго „Улас“{{Заўвага|т.б. Włas-Błażej}}, „Янка-цьвінтарнік“ і г. д., яго засьцянковая шляхта, Лагода ці Дэмбарог нават — гэта сапраўдная беларуская кроў''»&lt;ref&gt;Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. S. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Беларускі лірнік // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2011. С. 6—7.&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Іканаграфія Ўладзіслава Сыракомлі&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Ludvik Kandratovič. Людвік Кандратовіч (J. Lafosse, 1856).jpg|У маладосьці, 1856 г.
Ludvik Kandratovič (Uładzisłaŭ Syrakomla). Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля) (M. Fajans, 1851-63).jpg|Мастак M. Fajans, каля 1851—1863 гг.
Władysław_Syrokomla_1.JPG|Мастак [[Адам Шэмеш|А. Шэмеш]], 1854 г.
Ludvik Kandratovič (Uładzisłaŭ Syrakomla). Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля) (1911).jpg|З часопіса «Kwartalnik Litewski», 1911 г.
&lt;/gallery&gt;

== Бібліяграфія ==
{{Вікікрыніцы|Аўтар:Уладзіслаў Сыракомля‎‎|Уладзіслаў Сыракомля}}

Беларускі пераклад:
* Выбр. тв. {{Мн.}}, 1966;
* Вандроўкі па маіх былых ваколіцах: Успаміны, даследаванні гісторыі і звычаяў. {{Мн.}}, 1992;
* Мінск. {{Мн.}}, 1992;
* Добрыя весці: Паэзія, проза, крытыка. {{Мн.}}, 1993.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніца ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БП|5}}
* {{Артыкул| аўтар  = Алена Дзенісенка. | загаловак  = Спадчына Уладзіслава Сыракомлі ў фондах ЦНБ НАН Беларусі (да 200-годдзя з дня нараджэння). | спасылка  = http://library.basnet.by/handle/csl/1220 | мова = | аўтар выданьня = | выданьне  = Матэрыялы ХІХ Міжнародных кнігазнаўчых чытанняў. Мінск, 27–28 красавіка 2023 г.| тып =зборнік навуковых артыкулаў | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] | год =  2023 | том  = | старонкі   = 108—114 | isbn  = 978-985-7293-32-2 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* Мархель У. Лірнік вясковы. — {{Мн.}}, 1983
* {{Літаратура/Памяць/Менск|1}}
* [https://web.archive.org/web/20140903170417/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19818.html Уладзіслаў Сыракомля] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* Цвірка К. Слова пра Сыракомлю. — {{Мн.}}, 1975
* {{Літаратура/ЭГБ|6-1}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210102150344/http://prajdzisvet.org/kit/103-zvany-staroje-kazki.html Песні польскіх часоў]
* [[:s:pl:Ludwik Kondratowicz|Ludwik Kondratowicz]] — некаторыя творы У. Сыракомлі

{{Уладзіслаў Сыракомля}}
{{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сыракомля, Уладыслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любанскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Польскія драматургі]]
[[Катэгорыя:Польскія краязнаўцы]]
[[Катэгорыя:Польскія крытыкі]]
[[Катэгорыя:Польскія паэты]]
[[Катэгорыя:Польскія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Польскія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Росы]]
[[Катэгорыя:Уладзіслаў Сыракомля| ]]</text>
      <sha1>jtghjyga88c90mb2sa9bokoaulkzurs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варыўня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52837</id>
    <revision>
      <id>2699127</id>
      <parentid>355486</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taravyvan Adijene</username>
        <id>1924</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдаленая [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва]]; дададзеная [[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя пабудовы]] з дапамогай [[Вікіпэдыя:Прылады/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>2699127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1484" sha1="m6w8nlpruml4rk6rjirogus7mtq3fck" xml:space="preserve">'''Варыўня́''' (або ''стопка'', ''сьцёпка'', ''істопка'') — гаспадарчая пабудова [[зруб]]най канструкцыі, як і [[хата]], з імшанымі сьценамі, бяз вокнаў або з маленькімі шырынёй у адно-два бервяны адтулінамі з засаўкамі замест шкла. Варыўня звычайна стаяла асобна ці далучалася да [[Сенцы|сенцаў]] з супрацьлеглага хаце боку, часам у ёй выдзялялася [[камора]]. Выкарыстоўвалася для захоўваньня бульбы, буракоў, малака, морквы і інш. Разам з прыпасамі ў варыўні трымалі дробны гаспадарчы інвэнтар. У зімовы час варыўня ацяплялася пры дапамозе невялікай курной печкі. Пры неабходнасьці магла пераабсталёўвацца пад жылое памяшканьне.

Паступова варыўня пачала замяняцца [[Склеп|скляпамі]].

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Беларускае народнае жыльлё (1973)}}

[[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]]
[[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя пабудовы]]</text>
      <sha1>m6w8nlpruml4rk6rjirogus7mtq3fck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрыда Калё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53363</id>
    <revision>
      <id>2699182</id>
      <parentid>2474863</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>2699182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14412" sha1="0hvjxy5czhpx8ox3e03cfcdq0umbf7d" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Фры́да Калё́''' ({{мова-es|Frieda Kahlo}}; 6 ліпеня 1907 — 13 ліпеня 1954) — мэксыканская мастачка, жонка [[Дыега Рывэра|Дыега Рывэры]]. Яна вядомая сваімі шматлікімі партрэтамі, аўтапартрэтамі і працамі, натхнёнымі прыродай і артэфактамі Мэксыкі. Абапіраючыся на народную культуру краіны, яна выкарыстала стыль [[наіўнае мастацтва|наіўнага]] народнага мастацтва, каб дасьледаваць пытаньні ідэнтычнасьці, посткаляніялізму, плоці, клясы і расы ў мэксыканскім грамадзтве&lt;ref&gt;Weidemann, Christiane (2008). [https://archive.org/details/50womenartistsyo0000weid «50 women artists you should know»]. Larass, Petra., Klier, Melanie. Munich: Prestel. — ISBN 978-3-7913-3956-6.&lt;/ref&gt;. У ейных карцінах часта адлюстроўваюцца моцныя аўтабіяграфічныя элемэнты, якія зьмешваюць рэалізм з фантазіяй. У дадатак да прыналежнасьці да пасьлярэвалюцыйнага руху [[Мэхікаётль]], які імкнуўся вызначыць мэксыканскую ідэнтычнасьць, Калё апісвалі як [[сюррэалізм|сюррэалістку]] або прадстаўніцу магічнага рэалізму&lt;ref&gt;Rosenthal, Mark (2015). [https://archive.org/details/diegoriverafrida0000rose/page/117 «Diego and Frida: High Drama in Detroit»]. Detroit, MI: Detroit Institute of Arts, [2015] New Haven; London: Yale University Press [2015]. — С. 117. — ISBN 978-0895581778.&lt;/ref&gt;. Яна таксама вядомая жывапісам пра свой досьвед хранічнага болю&lt;ref&gt;Courtney, Carol (23.01.2017). [https://blog.oup.com/2017/01/frida-kahlos-life-of-chronic-pain/ «Frida Kahlo’s life of chronic pain»]. Oxford University Press’s Academic Insights for the Thinking World. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Фрыда Калё нарадзілася ў горадзе [[Каяакан]], недалёка ад [[Мэхіка]]. Бацька быў мастаком і фатографам, маці — хатняй гаспадыняй. Акрамя Фрыды ў сям’і было яшчэ пяць сясьцёр. Фрыда разьвівалася дзякуючы амаль выключна бацьку Гільерма, маці была вельмі рэлігійнай асобай і часта спрачалася з дачкой.

У дзяцінстве хварэла на [[поліяміеліт]], з-за чаго ў яе на ўсё жыцьцё засталіся крыху дэфармаваныя ногі. Да канца жыцьця яна насіла доўгія спадніцы, каб схаваць гэты недахоп.

У веку 18 гадоў Калё трапіла ў сур’ёзную аварыю, якая паўплывала на ўсё яе жыцьцё. Пасьля аварыі яна некалькі месяцаў нерухома ляжала ў шпіталі і пачала маляваць. Фрыда адмовілася ад кар’еры лекара і занялася маляваньнем.

У 1928 годзе яна стала сяброўкай Мэксыканскай Камуністычнай партыі.

Яе працы, часта шакуючыя, адлюстроўваюць боль і складанае жыцьцё [[жанчына]]ў. Значная частка партрэтаў, створаных Калё (55 з 143), зьяўляюцца аўтапартрэтамі, яны поўныя [[сымбалізм]]у, які часта базуецца на асаблівасьцях анатоміі. Ва ўсіх працах адчуваецца значны ўплыў мэксыканскай культуры, які прадстаўлены ў яркіх колерах, з даданьнем сумесі [[рэалізм (мастацтва)|рэалізму]] і сымбалізму.

Яе працы хутка зацікавілі мастака Дыега Рывэру. Ён стаў партнэрам і мужам Фрыды ў 1929 годзе (празь некаторы час яны разьвяліся, а потым зноў ажаніліся). У 1930 годзе ў Фрыды здарыўся выкідыш. У наступным годзе яна пазнаёмілася з доктарам [[Леа Элаэсар]]ам, які стаў ейным сябрам. Стан здароўя Калё стаў пагаршацца. У 1932 годзе яна разам з мужам пераехала ў [[Дэтройт]]. У гэты час памерла ейная маці, а ў самой Фрыды адбыўся чарговы выкідыш. Пад уплывам гэтых здарэньняў Калё малюе карціну для шпіталя Гэнры Форда. Муж Фрыды ў гэты час меў раман зь яе сястрой.

У 1937 годзе Фрыда Калё прымала ў сваім доме [[Леў Троцкі|Ільва Троцкага]] з жонкай, зь якім у Калё быў раман. У 1940 годзе Троцкі быў забіты. У 1938 годзе Калё мела сваю першую выставу ў [[Нью-Ёрк]]у, якая прайшла вельмі пасьпяхова. У гэты час Фрыда мела блізкія стасункі з фатографам Нікалясам Мюрэем. Наступная выстава ў Парыжы прайшла таксама зь вялікім посьпехам, адну яе картыну нават набыў [[Люўр]]. Некаторы час Калё цікавілася [[сюррэалізм]]ам, але хутка расчаравалася.

Бацька Фрыды памёр ад сардэчнага прыступу ў 1941 годзе. У 1950 годзе Калё мела сем апэрацыяў на [[хрыбетнік]]у, які яна пашкодзіла яшчэ ў маладосьці. Агулам яна правяла ў шпіталі дзевяць месяцаў. Пасьля гэтага Фрыда магла рухацца толькі з дапамогай інваліднага вазка, яна прымала моцныя супрацьболевыя сродкі, што паўплывала на яе творчасьць.

Яе творчасьць, арыентаваная на жаночую тэматыку, стала сымбалем [[фэмінізм|фэміністычнага]] руху ў апошнія гады ХХ стагодзьдзя.

Памёрла Фрыда Калё, хутчэй за ўсё, з-за самагубства, 13 ліпеня 1954 году. Ейны прах, зьмешчаны ў урну, знаходзіцца ў яе былым доме ''La Casa Azul'' (Блакітны дом) у Каяакане. Сам дом цяпер зьяўляецца музэем.

== Творчасьць ==
У працах Фрыды Калё вельмі моцны ўплыў народнага мэксыканскага мастацтва, культуры дакалюмбавых цывілізацый Амэрыкі. Яе творчасьць насычаная знакамі і фэтышамі. Аднак у ім прыкметны і ўплыў эўрапейскага жывапісу — у раньніх працах выразна выявілася захопленасьць Фрыды, напрыклад, [[Сандра Батычэльлі|Батычэльлі]]. Адмыслоўцы лічаць, што 1940-я — гэта эпоха росквіту мастачкі, час яе самых цікавых і сьпелых працаў.

=== Выставы ===
У 2003 выстава працаў Фрыды Калё і яе фатаздымкаў прайшла ў [[Масква|Маскве]]. Карціна «Карані» выстаўлялася ў 2005 годзе ў лёнданскай галерэі «Тэйт», а пэрсанальная выстава Калё ў гэтым музэі стала адной з самых удалых у гісторыі галерэі — яе наведалі каля 370 тысяч чалавек.

=== Кошт карцінаў ===
У пачатку 2006 году аўтапартрэт Фрыды «Карані» («Raices») ацэнены экспэртамі Sotheby’s у 7 мільёнаў даляраў (першапачатковая адзнака на аўкцыёне — 4 млн фунтаў стэрлінгаў). Карціна была напісаная мастачкай алеем па мэтале ў 1943 годзе (пасьля паўторнага шлюбу з Дыега Рывэрам). Рэкордам кошту карцінаў Калё застаецца яшчэ адзін аўтапартрэт 1929 году, прададзены ў 2000 годзе за 4,9 млн даляраў (пры першапачатковай ацэнцы — 3—3,8 млн).

== Дом-музэй ==
Дом у Каёакане быў пабудаваны за тры гады да нараджэньня Фрыды на маленькім лапіку зямлі. Тоўстыя сьцены вонкавага фасаду, пляскаты дах, адзін жылы паверх, пляніроўка, пры якой пакоі заўсёды заставаліся прахалоднымі і ўсе адчыняліся ва ўнутраны двор, — амаль узор дому ў каланіяльным стылі. Ён стаяў усяго толькі за некалькі кварталаў ад цэнтральнага гарадзкога пляца. Звонку хата на куце вуліцы Лёндрэс і вуліцы Альендэ выглядала сапраўды гэтак жа, як і іншыя ў Каёакане, старым жылым раёне на паўднёвым захадзе прыгарада Мэхіка. На працягу 30 гадоў аблічча дому не зьмянялася. Але Дыега і Фрыда зрабілі яго такім, якім ведаем яго мы: дом у пераважным сінім колеры з прыбранымі высокімі вокнамі, упрыгожаны ў традыцыйным індзейскім стылі — хата, поўная жарсьці.

Уваход у дом ахоўваюць два гіганцкія Юды, іх постаці дваццаці футаў вышынёй з пап’е-машэ робяць жэсты, быццам запрашаючы адзін аднаго да гутаркі. Усярэдзіне палітры і пэндзлі Фрыды ляжаць на працоўным стале так, быццам яна толькі што іх там пакінула. Пры ложку Дыега Рывэры ляжыць капялюш, ягоны працоўны халат і каштоўныя велізарныя чаравікі. У вялікай кутняй спальні разьмешчаная шкляная вітрына. Над ёю напісана: «Тут 7 ліпеня 1910 году нарадзілася Фрыда Калё». Надпіс зьявіўся праз чатыры гады пасьля сьмерці мастачкі, калі яе дом стаў музэем. Нажаль, надпіс недакладны. Як паказвае сьведчаньне аб нараджэньні Фрыды, нарадзілася яна 6 ліпеня 1907 году. Але абраўшы нешта значнейшае, чым нікчэмныя факты, яна вырашыла, што нарадзілася не ў 1907 годзе, а ў 1910, у год пачатку Мэксыканскай рэвалюцыі. Паколькі ў гады рэвалюцыйнага дзесяцігодзьдзя яна была дзіцем і жыла сярод хаосу і залітых крывёй вуліц Мэхіка, то вырашыла, што нарадзілася разам з гэтай рэвалюцыяй.

Ярка-блакітныя і чырвоныя сьцены панадворка ўпрыгожвае яшчэ адзін надпіс: «''Фрыда і Дыега жылі ў гэтай хаце з 1924 па 1954 гады''». Яна адлюстроўвае сэнтымэнтальнае, ідэальнае стаўленьне да шлюбу, што зноў разыходзіцца з рэальнасьцю. Да паездкі Дыега і Фрыды ў ЗША, дзе яны правялі 4 гады (да 1934 году), у гэтым доме яны жылі вельмі рэдка. У 1934—1939 яны жылі ў дзьвюх хатах, пабудаваных адмыслова для іх у жылым раёне Сан-Ангэле. Затым рушылі ўсьлед доўгія пэрыяды, калі, аддаючы перавагу жыць незалежна ў студыі ў Сан-Ангэле, Дыега зусім ня жыў разам з Фрыдай, ня кажучы ўжо пра той год, калі абодва Рывэра разьяжджаліся, разводзіліся і зноў пабіраліся шлюбам. Абодва надпісы падмалявалі [[рэчаіснасьць]]. Як і сам музэй, яны — частка легенды пра Фрыду.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Калё, Фрыда}}
[[Катэгорыя:Мэксыканскія мастакі і мастачкі]]
[[Катэгорыя:Мэксыканскія камуністы]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>0hvjxy5czhpx8ox3e03cfcdq0umbf7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станькаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54290</id>
    <revision>
      <id>2699215</id>
      <parentid>2582591</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16307" sha1="j8t31a5w3eviyu1n9y15x51biqo1o6v" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Станькаў (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Станькаў
|Лацінка                          = Stańkaŭ
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Станькава
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Менская вобласьць|Менская]]
|Раён                             = [[Койданаўскі раён|Койданаўскі]]
|Сельсавет                        = [[Станькаўскі сельсавет (Койданаўскі раён)|Станькаўскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 1692
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 222731
|СААТА                            = 
|Выява                            = Станькава. Адноўленая альтанка (02).jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|Альтанка Чапскіх]]
 |Шырата градусаў                 = 53
 |Шырата хвілінаў                 = 37
 |Шырата сэкундаў                 = 48
 |Даўгата градусаў                = 27
 |Даўгата хвілінаў                = 13
 |Даўгата сэкундаў                = 40
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ста́нькаў'''&lt;ref name=&quot;daviednik&quot;&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 184.&lt;/ref&gt; (афіцыйная назва — ''Станькава''&lt;ref name=&quot;daviednik&quot; /&gt;) — [[аграгарадок|вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Рапуса|Рапусе]]. Цэнтар [[Станькаўскі сельсавет (Койданаўскі раён)|сельсавету]] [[Койданаўскі раён|Койданаўскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2010 год — 1692 чалавекі. Знаходзіцца за 10 км на паўднёвы ўсход ад [[Койданаў|Койданава]], за 8 км ад чыгуначнай станцыі Койданава (лінія [[Менск]] — [[Баранавічы]]). Аўтамабільныя дарогі на [[Менск]], [[Койданаў]], [[Узда|Узду]].

Станькаў — даўняе [[мястэчка]] [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыны]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|сядзібна-паркавы комплекс]] [[Чапскія|Чапскіх]].

== Назва ==
[[Файл:Kojdanaŭ-Stańkaŭ. Койданаў-Станькаў (1613).jpg|значак|зьлева|230пкс|[[Койданаў]] і Станькаў, з мапы 1613 г.]]

На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], [[тапонім]] Станькаў утварыўся ад памяншальнай формы імя Станіслаў&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 359.&lt;/ref&gt;.

Традыцыйная гістарычная назва паселішча — Станькаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]]|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 19.03.2016 |url = https://soundcloud.com/svaboda/viachorka0319taponimy |загаловак = &quot;Бабёнка – это я понимаю!&quot;. Як русіфікавалі тапонімы. |фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Радыё Свабода]] |дата = 23 чэрвеня 2017 |мова = |камэнтар =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тарасевіч Л. [http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=781&amp;prilid=779 Святыя руіны ажываюць]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. — № 8 (13). — 22 жніўня 2007 г.&lt;/ref&gt;. Форма ''Станькава'' ({{мова-ru|Станьково|скарочана}}) пачала шырока ўжывацца ў выніку [[Русіфікацыя Беларусі|перайначваньня тапоніму на расейскі манер]]&lt;ref&gt;Каспяровіч В. Эвалюцыя тапанімічных назваў Койданаўшчыны. — Менск: БДТУ, 2014. С. 18.[https://www.belstu.by/usdata/news/c6f3a925-5c0a-49f0-89f2-73a5bf59e1ef/%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.pdf]{{Недаступная спасылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Stańkaŭ, Čapski, Skarbčyk. Станькаў, Чапскі, Скарбчык (N. Orda, 1864-76).jpg|230пкс|значак|зьлева|Скарбчык. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864—1876 гг.]]

Першы пісьмовы ўпамін пра Станькаў як [[сяло]] ў валоданьні [[Дарагастайскія|Дарагастайскіх]] датуецца 1407 годам. Пазьней паселішчам валодалі [[Радзівілы]], з 1772 году — [[Чапскія]].

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Станькаў увайшоў у склад [[Менскі павет|Менскага павету]] [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]]. На 1588 год у мястэчку было 30 двароў, касьцёл, царква, рынак.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
[[Файл:Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (N. Orda, 13.07.1864-76).jpg|міні|[[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|Палац Чапскіх]]. Н. Орда, {{nowrap|1864—1876 гг.}}]]

У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Станькаў апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Stańków // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/210 210].&lt;/ref&gt;. У пачатку XIX ст. мястэчка стала цэнтрам [[Станькаўскі ключ|ключу]]. З 1815 году тут працаваў сьпіртзавод, у 1858 годзе збудавалі царкву Сьвятога Мікалая [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]), у 1863 годзе адкрылася сельская прыходзкая школа (51 вучань — 39 хлопчыкаў, 12 дзяўчынак), у 1868 годзе — нядзельная школа, шпіталь. Уладальнік маёнтку [[Эмэрык Чапскі]] стварыў музэй з уласных збораў. У 1876 годзе мастак [[Напалеон Орда]] зрабіў замалёўкі Станькава. На 1886 год у мястэчку было 42 двары, валасная ўправа, царкоўна-прыходзкая школа, лякарня. 

У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] тут некаторы час разьмяшчаўся штаб расейскай 4-й арміі Заходняга фронту. У лютым 1918 году мястэчка занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Станькаў абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]], дзе 20 жніўня 1924 году стаў цэнтрам сельсавету. Статус паселішча панізілі да вёскі.

На 1970 год у Станькаве было 196 двароў, на 1998 год — 213, на 2001 год — 684, на 1 студзеня 2004 году — 700. У 2000-я гады Станькаў атрымаў афіцыйны статус «[[Аграгарадок|аграгарадку]]».

&lt;gallery caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heigths=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Stańkaŭ, Mikałajeŭskaja. Станькаў, Мікалаеўская (1900).jpg|[[Царква Сьвятога Мікалая (Станькаў)|Царква]], каля 1900 г.
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1901-17) (7).jpg|[[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|Палац]], да 1918 г.
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1901-17).jpg|Паркавы фасад, да 1918 г.
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1901-17) (6).jpg|Парк, да 1918 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heigths=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1901-17) (4).jpg|Інтэр’ер палаца, да 1918 г.
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1901-17) (5).jpg|Бібліятэка ў палацы, да {{nowrap|1918 г.}}
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1901-17) (3).jpg|Скарбчык, да 1918 г.
Stańkaŭ, Čapski. Станькаў, Чапскі (1918).jpg|Палац, 1918 г. 
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===
* '''XIX стагодзьдзе''': 1886 год — 390 чал.
* '''XX стагодзьдзе''': 1970 год — 908 чал.&lt;ref&gt;[[Анатоль Валахановіч|Валахановіч А.]] Станькава // {{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. 405.&lt;/ref&gt;; 1998 год — 677 чал.&lt;ref&gt;[[Анатоль Валахановіч|Валахановіч А.]] Станькава // {{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. 404.&lt;/ref&gt;; 1999 год — 2325 чал.
* '''XXI стагодзьдзе''': 2001 год — 1832 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|15к}} С. 151.&lt;/ref&gt;; 1 студзеня 2004 году — 1859 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Памяць/Койданаўскі раён|к}} С. 690.&lt;/ref&gt;; 2010 год — 1692 чал.

=== Інфраструктура ===
У Станькаве працуюць сярэдняя школа, школа-інтэрнат, 2 дашкольныя ўстановы, фэльчарска-акушэрскі пункт, кінатэатар, бібліятэка, пошта.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Славутасьці ===
* Могілкі старыя каталіцкія
* [[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|Сядзібна-паркавы комплекс Чапскіх]] (XIX ст.)
* [[Царква Сьвятога Мікалая (Станькаў)|Царква Сьвятога Мікалая]] (1858)

=== Страчаная спадчына ===
* [[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|Палац Чапскіх]] (XIX ст.)

== Галерэя ==
&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Станькава&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Станькава. Скарбчык (04).jpg|Скарбчык [[Сядзіба Чапскіх (Станькаў)|сядзібы Чапскіх]]
Станькава, крушні брамы.jpg|Брама
Станькава. Жылы дом (01).jpg|Дом
Станькава. Флігель.jpg|Флігель
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Станькава. Свіран (02).jpg|Сьвіран
Станькава. 500-гадовы дуб.jpg|500-гадовы дуб
Станькава. Адноўленая царква.jpg|[[Царква Сьвятога Мікалая (Станькаў)|Царква]]
Станькава. Рапуса (01).jpg|Каскад на рацэ Рапусе
&lt;/gallery&gt;

== Асобы ==
* [[Марат Казей]] (1929—1944) — піянэр-партызан, [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна)
* [[Эмэрык Чапскі]] (1828—1897) — дзяржаўны дзяяч, калекцыянэр, нумізмат

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|15}}
* {{Літаратура/Памяць/Койданаўскі раён}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-1}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/be/miesca/stanykava.html Станькава], [[Radzima.org]]
* [http://stankovo.by/ Станьково: история и новости — сайт деревни]
* [https://web.archive.org/web/20110614201104/http://vandrouka.by/2011/stankovo-usadba-gutten-chapskih/ Станькава: сядзіба Гутэн-Чапскіх]

{{Навігацыйная група
|назоў = Станькаў у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Станькаўскі сельсавет (Койданаўскі раён)
|Койданаўскі раён
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Меншчыны}}

[[Катэгорыя:Станькаў| ]]</text>
      <sha1>j8t31a5w3eviyu1n9y15x51biqo1o6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францішак Дыянізі Князьнін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55744</id>
    <revision>
      <id>2699315</id>
      <parentid>2563323</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7765" sha1="gwc80bsyx9uyg1kxpexzq868av4pk1l" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
| Імя                 = Францішак Дыянізі Князьнін
| Лацінка             = Francišak Dyjanizi Kniaźnin
| Партрэт             = Francišak Kniaźnin. Францішак Князьнін (1795).jpg
| Памер               = 
| Апісаньне           = Ф. Д. Князьнін. Мастак Ё. Абэль, 1795
| Імя пры нараджэньні = 
| Псэўданімы          = 
| Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|4|10|1749}}
| Месца нараджэньня   = [[Віцебск]]
| Дата сьмерці = {{Памёр|25|8|1807}}
| Месца сьмерці       = [[Коньскаволя]]
| Грамадзянства =
| Род дзейнасьці = паэт, драматург, перакладнік
| Гады актыўнасьці =
| Напрамак =
| Жанр =
| Дэбют =
| Значныя творы =
| Прэміі =
| Подпіс =
| Апісаньне подпісу =
| Палічка =
| Сайт =
}}
'''Францішак Дыянізі Князьнін''' ({{мова-pl|Franciszek Dionizy Kniaźnin}}; {{Нарадзіўся|4|10|1749}} або 1750, [[Віцебск]] — {{Памёр|25|8|1807}}, [[Коньскаволя]] каля [[Пулавы|Пулаў]]) — паэт, драматург, перакладнік; прадстаўнік [[сэнтымэнталізм]]у. Пісаў на [[Польская мова|польскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 115.&lt;/ref&gt;.

Францішак Князьнін — адзін зь першых зьбіральнікаў [[беларусы|беларускага]] [[фальклёр]]у&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/786893.html Што адбывалася ў Беларусі і ў сьвеце 3 і 4 кастрычніка], [[Радыё Свабода]], 4 кастрычніка 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 296.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Віцебскі езуіцкі калегіюм]]. З 1764 году і да скасаваньня ордэна ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1773) быў езуітам, аднак не пасьпеў атрымаць сьвятарскага пасьвячэньня. У 1764—1770 гадох навучаўся ў [[Полацак|Полацку]], [[Нясьвіж]]ы і [[Слуцак|Слуцку]].

У 1770 выехаў у [[Варшава|Варшаву]]. Часта наведаваў [[Воўчын]], быў сакратаром князя [[Адам Казімер Чартарыскі|Адама Казімера Чартарыскага]] (з 1775), прыдворным паэтам [[Чартарыскія|Чартарыскіх]] у [[Пулавы|Пулавах]] (з 1783).

З 1792 году хварэў, жыў ў Коньскаволі, дзе прыкладна з 1800 году ім апекаваўся тамтэйшы [[пробашч]] і [[паэт]] [[Францішак Заблоцкі]]. Ф. Князьніна пры касьцёле ў Коньскаволі.

== Творчасьць ==
[[Верш]]ы, [[ода|оды]], [[элегія|элегіі]] й [[байка|байкі]], напісаныя Ф. Князьнінам, зрабіліся клясыкай літаратуры [[ракако]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

Аўтар зборнікаў: «Песьні» («Carmina», 1781), у якім зьмясьціў пераклады [[Гарацыюс]]а, «Трэнаў» [[Ян Каханоўскі з Чарналесься|Я. Каханоўскага]], оды і элегіі на лацінскай мове; «Байкі» (1776) на ўзор Ж. Лафантэна; «Эротыкі» (т. 1—2, 1779) у духу анакрэантычнай паэзіі; «Вершы» (1783) з элемэнтамі стылю ракако; «Паэзія» (т. 1—3, 1787—1789) зь любоўна-ідылічнай, палітычнай (у тым ліку вершы «Да Тадэвуша Касьцюшкі»), рэлігійнай лірыкай. У некаторых вершах услаўляў край свайго маленства — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыну]].

Напісаў гераічна-патрыятычныя п’есы «Маці-грамадзянка», «Гектар», «Фемістокл» і лібрэта опэраў. Опэра «Цыганы» на ягонае лібрэта (муэыка [[Міхал Казімер Агінскі|М. К. Агінскага]]) ставілася ў [[Слонімскі тэатар|Слонімскім тэатры]] (1786).

Цікавіўся беларускім фальклёрам і выкарыстоўваў яго ў сваіх творах. Зьбіраў беларускія прыказкі, зрабіў фальклёрныя запісы з «польска-рускага пагранічча». Некаторыя героі ягоных твораў (казак Захарэнка ў камэдыі «Тры вясельлі») гавораць на ламанай беларускай мове. Паводле [[Міхал Федароўскі|М. Федароўскага]], верш Ф. Князьніна «Кросенкі» ў канцы XIX ст. выконваўся на Беларусі як народная песьня&lt;ref&gt;Князьнін Францішак Дыянізы // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 116.&lt;/ref&gt;.

На беларускую мову асобныя ягоныя творы пераклалі [[Алесь Жлутка|А. Жлутка]], [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскі]], [[Надзея Мерашчак|Н. Мерашчак]], [[Любоў Семянюк|Л. Семянюк]], [[Антон Францішак Брыль|А. Ф. Брыль]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* Pytlak P. Tajemnice archiwum parafialnego w Końskowoli. — Końskowola: TODK Fara Końskowolska, 2009. S. 41—43.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210102005533/http://prajdzisvet.org/text/1035-ustup-da-sielmskikh-piesniau.html Уступ да Сельмскіх песняў]
* [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3923274 Kniaźnin Franciszek Dionizy]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-pl}} у Internetowa encyklopedia PWN
* [https://web.archive.org/web/20090217120800/http://portalwiedzy.onet.pl/46038,,,,kniaznin_franciszek_dionizy,haslo.html Kniaźnin Franciszek Dionizy]{{ref-pl}} у Encyklopedia WIEM

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Князьнін, Францішак Дыянізі}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1740-я гады]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]]
[[Катэгорыя:Польскія каталіцкія сьвятары]]
[[Катэгорыя:Езуіты]]
[[Катэгорыя:Польскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Польскія паэты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Коньскаволі]]</text>
      <sha1>gwc80bsyx9uyg1kxpexzq868av4pk1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніна Баршчэўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60754</id>
    <revision>
      <id>2699132</id>
      <parentid>2671055</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9677" sha1="921rrtm76imarv4dlbn7bjm59zw38pz" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Лацінка              = Nina Barščeŭskaja
}}
{{Цёзкі}}
'''Нíна Баршчэўская''' (у дзявоцтве Амельянюк; нарадзілася 29 чэрвеня 1956 году, вёска [[Козьлікі (Гайнаўскі павет)|Козьлікі]] [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскага павету]] [[Беластоцкае ваяводзтва (1944—1975)|Беластоцкага ваяводзтва]], [[Польшча]]) — польска-беларуская [[мовазнаўца]], беларусістка, грамадзкая й культурная дзяячка. [[Доктар філялягічных навук|Доктарка філялягічных навук]] (2004), [[прафэсарка]] (2008).

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў беларускай сялянскай сям’і. Навучалася ў вясковых школах [[Кожына]] й [[Гародчына (Падляскае ваяводзтва)|Гародчына]]. У 1975 годзе скончыла [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|Агульнаадукацыйны ліцэй зь беларускай мовай навучаньня]] імя [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] ў [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]], працягвала навучаньне на Катэдры беларускае філялёгіі [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскага ўнівэрсытэту]] (1975—1980). Тэма дыплёмнай працы — беларускія гаворкі [[Беластоцкае ваяводзтва (1975—1998)|Беласточчыны]].

У 1980—2018 гадох працавала на Катэдры беларускае філялёгіі&lt;ref&gt;Калета Р. ''[https://web.archive.org/web/20220308155951/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2020/05/NBarszczewska-tekst.pdf Нина Барщевская, профессор Варшавского университета, белорусский и польский ученый = Nina Barszczewska, professor at the University of Warsaw and Belarusian and Polish scholar]'' // ''Женщины-ученые Беларуси и Польши. Материалы международной научно-практической конференции, Минск, 26 марта 2020 г.'' / ред. И. В. Казакова, И. В. Олюнина. — Минск: БГУ, 2020. С. 17.&lt;/ref&gt;, якой кіравала ў 2009—2014 і 2016—2018 гадох&lt;ref&gt;[http://bel.kb.uw.edu.pl/pracownicy/barszczewska-nina/ д-р габілітаваны Ніна Баршчэўская, прафесар]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Варшаўскі ўнівэрсытэт]]&lt;/ref&gt;. У 1988 годзе абараніла кандыдацкую дысэртацыю, у 2004 годзе — доктарскую дысэртацыю.

У 1992—2018 гадох кіравала [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё|Беларускай рэдакцыі Польскага Радыё]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210416113534/https://instytutpolski.pl/minsk/2021/02/26/85-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%91-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B6%D0%B0/ 85 гадоў Польскаму радыё для замежжа], Польскі інстытут у Менску&lt;/ref&gt;, якая ў гэты час выкарыстоўвала [[Беларускі клясычны правапіс|клясычны правапіс беларускай мовы]]. У 2016 годзе атрымала ганаровую адзнаку [[Міністэрства культуры Беларусі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210917224953/http://archiwum.thenews.pl/1/28/Artykul/253783 Прафэсар Ніна Баршчэўская ўзнагароджаная Мінкультам Беларусі (ФОТА)], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 21 траўня 2016 г.&lt;/ref&gt;.

Муж — прафэсар [[Аляксандар Баршчэўскі]], беларускі [[паэт]] і [[літаратуразнаўца]].

== Навуковая дзейнасьць ==
Вывучае беларускае мовазнаўства. У кандыдацкай працы закранала пытаньні польска-беларускага моўнага памежжа й дыялектызмаў у беларускай літаратурнай мове, у доктарскай дысэртацыі — гісторыю беларускае мовы й мову [[Беларуская эміграцыя|беларускае эміграцыі]]. У суаўтарстве распрацавала праграмы для школаў з вывучэньнем беларускае мовы. Была рэдактаркай «Беларускага календара» на 1989 і 1992 гады. Выступала з дакладамі на міжнародных навуковых канфэрэнцыях. Брала ўдзел у ІІ і ІІІ Міжнародных Кангрэсах Беларусістаў&lt;ref&gt;Тамільчык І. [https://web.archive.org/web/20060314230157/http://gw.lingvo.minsk.by/mab/2000/09/08_09_2000.htm Баршчэўская Ніна] // Кантакты і дыялогі. № 9, 2000. С. 23.&lt;/ref&gt;.

Аўтарка больш як 50 навуковых публікацыяў.

== Асноўныя працы ==
* Баршчэўская Н. [https://web.archive.org/web/20090407093809/http://kamunikat.org/download.php?item=482-6.pdf&amp;pubref=482 Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы]. — Варшава, 2004.
* Barszczewska N. 50-lecie Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego // Uniwersytet Warszawski. Pismo uczelni. 2007, Nr. 1 (31). S. 16—19.
* Barszczewska N., Jankowiak M. Dialektologia białoruska. — Warszawa, 2012.
* Barszczewska N. Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia — projekt badawczy Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego // Studia Białorutenistyczne. Vol. 20 (2016). S. 263—278.
* Barszczewska N., Chaustowicz M., Timoszuk M. Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. T. I. Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych, oprac. N. Barszczewska i M. Timoszuk. — Warszawa, 2016.
* Barszczewska N., Chaustowicz M., Timoszuk M. Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. T. II. Człowiek. Rodzina. Dom, oprac. M. Chaustowicz i N. Panasiuk. — Warszawa, 2016.
* Barszczewska N., Chaustowicz M., Timoszuk M. Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. T. III. Twórczość ludowa, oprac. M. Chaustowicz i N. Panasiuk. — Warszawa, 2016.
* Barszczewska N., Chaustowicz M. «Зъ зычливости ку моеи отчизне». Tom pamiątkowy dedykowany Profesorowi Mikołajowi Timoszukowi. Warszawa, 2017.
* Баршчэўская Н. Польска-беларускія моўныя сувязі на працягу стагоддзяў // Studia Białorutenistyczne. Vol. 11 (2017). S. 211—221.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Тамільчык І. [https://web.archive.org/web/20060314230157/http://gw.lingvo.minsk.by/mab/2000/09/08_09_2000.htm Баршчэўская Ніна] // Кантакты і дыялогі. № 9, 2000. С. 23.
* Калета Р. ''[https://web.archive.org/web/20220308155951/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2020/05/NBarszczewska-tekst.pdf Нина Барщевская, профессор Варшавского университета, белорусский и польский ученый = Nina Barszczewska, professor at the University of Warsaw and Belarusian and Polish scholar]'' // ''Женщины-ученые Беларуси и Польши. Материалы международной научно-практической конференции, Минск, 26 марта 2020 г.'' / ред. И. В. Казакова, И. В. Олюнина. — Минск: БГУ, 2020. С. 17—30.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080522114813/http://autary.iig.pl/barszczewska/bijahram.htm Ніна Баршчэўская], [[Kamunikat.org]]
* [https://web.archive.org/web/20210926140741/https://naviny.belsat.eu/news/5247/ Ніна Баршчэўская ў «Гарачым каментары»], [[Белсат]], 12 кастрычніка 2011 г.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Баршчэўская, Ніна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 чэрвеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падляскім ваяводзтве]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]]
[[Катэгорыя:Дактары філялягічных навук]]</text>
      <sha1>921rrtm76imarv4dlbn7bjm59zw38pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тонеж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62221</id>
    <revision>
      <id>2699253</id>
      <parentid>2350342</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7252" sha1="ngnze5b5q6hapqw9udn03z914zxx3ks" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Тонеж
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Тонежу
|Трансьлітараваная назва          = Toniež
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1622
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]]
|Сельсавет                        = [[Тонескі сельсавет|Тонескі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 150
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 566
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 247855
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 49
 |Шырата сэкундаў                 = 41
 |Даўгата градусаў                = 27
 |Даўгата хвілінаў                = 48
 |Даўгата сэкундаў                = 0
|Пазыцыя подпісу на мапе          = справа
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''То́неж'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 219&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 9 км на паўднёвы захад ад шашы {{Таблічка-by|Р|128}}, за 46 км на захад ад раённага цэнтру [[Лельчыцы]], за 58 км ад чыгуначнай станцыі [[Жыткавічы]], за 36 км ад прыстані [[Тураў]] на рацэ [[Прыпяць]]. Тонеж уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Тонескі сельсавет|Тонескага сельсавету]], у складзе камунальнага сельгаспрадпрыемства «Іванава Слабада».

== Гісторыя ==
Тонеж вядомы з 1622 году як сяло. У XVII—XVIII стагодзьдзях вёска ў складзе [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. З 1793 году — у складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]].

3 20 жніўня 1924 году цэнтар сельсавету.

У студзені 1943 году нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску, загубіўшы 262 жыхароў. Ахвяры фашызму ўвекавечаны ў мэмарыяльным комплексе [[Хатынь]].

== Насельніцтва ==
* 1838 год — 37 двароў, 300 жыхароў
* 1886 год — 57 двароў, 400 жыхароў
* 1909 год — 177 двароў, каля 1060 жыхароў
* 1917 год — 215 двароў, 1269 жыхароў
* 1923 год — 1300 жыхароў
* 1940 год — 375 двароў, 1350 жыхароў
* 1998 год — 394 двары, 904 жыхары
* 1999 год — 829 жыхароў
* 2000 год — 377 двароў, 800 жыхароў
* 2010 год — 566 жыхароў

== Інфраструктура ==
Лясьніцтва, лесапільня, мэханічныя майстэрні. Сярэдняя школа, філія Лельчыцкай школы мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, лякарня, аптэка, комплексна-прыёмны пункт бытавога абслугоўваньня, аддзяленьне сувязі, аўтаматычная тэлефонная станцыя, некалькі крамаў.

== Інфармацыя для турыстаў ==
=== Помнікі архітэктуры ===
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. У 1944 годзе на магіле пастаўлены абэліск.
* Магіла ахвяр фашызму. У 1965 годзе на магіле пастаўлены абэліск.
* Помнік землякам. У 1967 годзе пастаўлены помнік.

=== Страчаная спадчына ===
* Уніяцкая царква

== Культура ==
У Тонежы захоўваецца абрад гуканьня вясны «Чырачка»&lt;ref&gt;[http://budzma.by/news/u-tonyezhy-chyrkavali-vyasnu-hukali.html У Тонежы чыркавалі, вясну гукалі]&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя выхадцы ==
Радзіма братоў — навукоўцаў М. П. Дрынеўскага, У. П. Дрынеўскага і беларускага харавога дырыгента М. П. Дрынеўскага.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Памяць/Лельчыцкі раён}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20090526012018/http://www.lelchitsy.info/info/tonezh.htm Тонеж]

{{Тонескі сельсавет}}
{{Лельчыцкі раён}}

[[Катэгорыя:Тонескі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]]
[[Катэгорыя:Вёскі, спаленыя падчас Другой сусьветнай вайны]]</text>
      <sha1>ngnze5b5q6hapqw9udn03z914zxx3ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павал Каруза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63455</id>
    <revision>
      <id>2699136</id>
      <parentid>2633381</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7212" sha1="r0e91txhho1x3ftuw9cyng3hvfd033c" xml:space="preserve">{{Асоба
|партрэт = Pavał Karuza. Павал Каруза (1928).jpg
}}

'''Павал Язэпавіч Каруза''' ([[25 лютага]] [[1906]], в. [[Ваўкалатка]], [[Дзісенскі павет]], [[Віленская губэрня]] — [[20 лютага]] [[1988]], [[Вільня]]) — беларускі фальклярыст, этнамузыколяг, кампазытар, грамадзка-палітычны дзяяч.

== Жыцьцяпіс ==
Паводле некаторых зьвестак род Карузаў перасяліўся ў [[Беларусь]] з [[Італія|Італіі]].

У [[1924]] годзе Павал скончыў школу ў [[Браслаў|Браславе]], у [[1928]] Віленскую кансэрваторыю па клясе тэорыі й кампазыцыі. У 1924—[[1926]] вольны слухач [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]].

З [[1925]] удзельнік грамадзка-палітычнага і культурнага жыцьця ў [[Заходняя Беларусь|Заходняе Беларусі]]. У [[1927]] старшыня ЦК [[Беларуская хрысьціянская дэмакратыя (1927)|Беларускае хрысьціянска-дэмакратычнае партыі]] (БХД) і галоўны рэдактар пэрыядычнага органу БХД газэты «[[Biełaruskaja krynica]]». Як рэдактар газэты неаднаразова прыцягваўся польскай адміністрацыяй да судовае адказнасьці. Пад уплывам фальклярыста і кампазытара [[Антон Грыневіч|Антона Грыневіча]] пачаў зьбіраць беларускі мелас, апрацоўкі якога плённа выкарыстоўваў у выканаўчай практыцы як харавод хору Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры. У [[1928]] ад БХД і [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюзу]] абраны выбаршчыкамі [[Сьвянцянскі павет (Польская Рэспубліка)|Сьвянцянскага павету]] ў сойм [[Польшча|Польшчы]]. Пасьля разгону сойму [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфам Пілсудзкім]] летам 1930 — беспрацоўны. У [[1934]] праз абяцаньні надрукаваць яго аўтарскія творы і фальклёрныя зборы падманным шляхам вывезены цераз [[Гдыня|Гдыню]] ў [[Менск]]. Арыштаваны і сасланы на [[Салавецкі лягер асаблівага прызначэньня|Салаўкі]].

Вярнуўся ў [[Беларусь]] у [[1947]] пасьля 13-гадовага зьняволеньня. У [[1947]]—[[1948]] працаваў у Доме творчасьці ў [[Маладэчна|Маладэчне]]. У [[1949]] паўторна арыштаваны і высланы ў [[Нарыльск]]. Вызвалены ў [[1955]], рэабілітаваны ў [[1957]]. Вярнуўся ў Вільню.

== Дзейнасьць ==
Працаваў як харавод і кампазытар у Дзяржаўным ансамблі польскае песьні й танцу [[Летувіская ССР|Летувіскае ССР]]. Супрацоўнічаў з фальклярыстамі [[ІМЭФ]] [[НАН Беларусі|АН БССР]], друкаваўся ў часопісе «[[Мастацтва Беларусі]]», газэце «[[ЛіМ]]».

Падрыхтаваў да выданьня музычныя запісы беларускага фальклёру Антона Грыневіча. Напісаў «Камэрную сымфонію», пабудаваную на беларускім меласе, песьні на тэксты [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] і іншых беларускіх паэтаў.

== Публікацыі ==
* Барыс, С. В. Вясельныя песні / Сымон Барыс, Павел Каруза. — Мінск : Зміцер Колас, 2022. — 227 с. : іл., фат., нотныя іл. ; 21 см.

== Аб ім ==
* [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_16_EL_1994_02_18.jpg Луцкевіч, Лявон. Павал Каруза // Беларус Віленшчыны. №16. (У зьмесьце газеты &quot;Эхо Литвы&quot;, 1994, 18 лютага, №33. С. 4.)]

* Барыс, С. На вёску – па песні : [успаміны аб удзеле ў навуковых экспедыцыях па збіранні беларускага фальклору ў пачатку 1970-х гг. і выданні кнігі &quot;Вясельныя песні&quot; (2022) у суаўтарстве з Паўлам Карузам]  // Краязнаўчая газета. — 2023. — Сак. (№ 10). — С. 10.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.marakou.org/en/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19533 КАРУЗА Павел]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://hlybokaje.narod.ru/index.files/karuza.htm Павел Іосіфавіч Каруза]
* [https://web.archive.org/web/20191213231352/http://www.westki.info/artykuly/paval-karuza Павал Каруза]
* [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/25/mode/1up Архіў Паўла Карузы ў Віленскам беларускам музэі імя Івана Луцкевіча]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Каруза, Павал}}
{{Беларусы ў Прыбалтыцы}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялейскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]]
[[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі (Польшча)]]
[[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]]
[[Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польскай Рэспублікі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Летуве]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 лютага]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1988 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]</text>
      <sha1>r0e91txhho1x3ftuw9cyng3hvfd033c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тацяна Бірыч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63938</id>
    <revision>
      <id>2699249</id>
      <parentid>2189418</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3819" sha1="aukty7slrbmhhd110zuxy5j75ua16r9" xml:space="preserve">'''Тацяна Васільеўна Бірыч''' ([[10 студзеня]] [[1905]], [[Лошніца]] — [[26 лютага]] [[1993]]&lt;ref name=&quot;akad&quot;&gt;{{спасылка|url=http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/birich.php|загаловак=Член-корреспондент БИРИЧ Татьяна Васильевна|мова=ru}}. [https://web.archive.org/web/20100129213451/http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/birich.php Архіўная копія] ў [[Google]]&lt;/ref&gt;) — беларуская лекарка, афтальмалягіня.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў сям’і настаўніка і акушэркі. Вучылася ў роднай Лошніцы. Адзін год працавала там жа настаўніцай. У [[1923]]-[[1928]] гадах па пуцёўцы камсамола вучылася на [[мэдыцынскі факультэт БДУ|мэдыцынскім факультэце]] [[БДУ]] (спэцыялізавалася ў лячэньні хвароб вачэй). У справе, якой прысьвяціла ўсё жыцьцё, дамаглася значных посьпехаў, першай апрабіравала новыя мэтады лячэньня, што дало магчымасьць вярнуць зрок многім тысячам хворых. 
  
У [[1948]] годзе абараніла доктарскую дысэртацыю, была ўдастоена званьня заслужанага ўрача Беларусі. У [[1964]] годзе атрымала званьне «[[Заслужаны дзеяч навукі БССР]]».
  
Вяла актыўную грамадзкую работу: неаднаразова выбіралася дэпутатам Вярхоўнага Савету БССР, была дэлегатам ХХ зьезда КПСС, 25 год узначальвала Рэспубліканскае навуковае таварыства афтальмолягаў Беларусі, была членам Прэзыдыюма праўленьня Ўсесаюзнага таварыства афтальмолягаў СССР, членам праўленьня Рэспубліканскага таварыства савецка-чэхаславацкай дружбы. 

== Узнагароды ==
У [[1974]] годзе ёй прысвоілі званьне Героя Сацыялістычнай Працы. Узнагароджана ордэнамі і мэдалямі. 

== Сям'я ==
Дачка Тамара.
  
== Ушанаваньне памяці ==
[[4 лістапада]] [[2005]] году ў вёсцы Лошніца ва ўрачыстай абстаноўцы была адкрыта мэмарыяльная дошка ў гонар славутай зямлячкі.

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [[Міхась Мацельскі]], [[Іван Белы]], [[Вольга Вальгуцкая]], [[Гоман Барысаўшчыны]], [https://web.archive.org/web/20250223005932/http://goman.borisov-e.info/index.php?id=44 Старажытнае мястэчка — Лошніца]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бірыч, Тацяна}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 студзеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 26 лютага]]</text>
      <sha1>aukty7slrbmhhd110zuxy5j75ua16r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Радуша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66168</id>
    <revision>
      <id>2699172</id>
      <parentid>2678214</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5724" sha1="q9n9wc1yeggonql86g85504yyk8odq6" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Радуша
|Лацінка                           = Raduša
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Радушы
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                              = [[Жлобінскі раён|Жлобінскі]]
|Сельсавет                         = [[Краснабярэскі сельсавет|Краснабярэскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 
|Год падліку колькасьці            = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 52
 |Шырата хвілінаў                  = 55
 |Шырата сэкундаў                  = 52
 |Даўгата градусаў                 = 29
 |Даўгата хвілінаў                 = 41
 |Даўгата сэкундаў                 = 39
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Ра́душа'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Ала (рака)|Алы]]. Уваходзіць у склад [[Краснабярэскі сельсавет|Краснабярэскага сельсавету]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіцца за за 5 км на паўднёвы захад ад [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Краснага Берагу]], за 25 км на захад ад [[Жлобін]]а.

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Радаш}}

Ратш або Рач (Ratsch) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня&lt;ref&gt;Eule R. Germanische und fremde Personennamen als heutige deutsche Familiennamen // Festschrift zu dem fünfzigjährigen jubiläum des Friedrichs-realgymnasiums in Berlin. — Berlin, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=TTFOAAAAYAAJ&amp;q=Ratsch#v=snippet&amp;q=Ratsch&amp;f=false S. 26].&lt;/ref&gt;. Іменная аснова [[Рад|-рад- (-рат-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Радзівіл (імя)|Радзівіл]], [[Ратаўт|Раталт]], [[Конрад]]; германскія імёны Ratwilius, Ratolt, Konrad) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *rêþs&lt;ref&gt;Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 193.&lt;/ref&gt;, германскага rad- 'рада'&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.&lt;/ref&gt;. Ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]] адзначалася гістарычнае бытаваньне германска-[[Славянскія мовы|славянскага]] імя Radusch&lt;ref&gt;Reichert H. Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=CEwImm4TtCgC&amp;q=Radusch#v=snippet&amp;q=Radusch&amp;f=false S. 55].&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1909 год — 1068 чалавек&lt;ref&gt;Список населенных мест Минской губернии. — Минск, 1909. С. 168.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20191210042908/https://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/956 Прагноз надвор’я ў в. Радуша]

{{Краснабярэскі сельсавет}}
{{Жлобінскі раён}}

[[Катэгорыя:Краснабярэскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну]]</text>
      <sha1>q9n9wc1yeggonql86g85504yyk8odq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пракляты ўтульны дом</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67222</id>
    <revision>
      <id>2699152</id>
      <parentid>2626462</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4499" sha1="b5gfyf6cqf0qm2h1szcy9a3qu5s1pb0" xml:space="preserve">{{Фільм
| назва        = Пракляты ўтульны дом
| арыгназва    = Проклятый уютный дом
| выява        = Prakl ut dom.jpg
| памер        = 
| подпіс       = 
| рэжысэр      = [[Уладзімер Арлоў (рэжысэр)|Уладзімер Арлоў]]
| прадусар     = 
| сцэнарыст    = [[Уладзімер Халіп]]
| дыктар       = 
| ролі         = [[Алена Мазгова]]&lt;br /&gt;[[Данатас Банёніс]]&lt;br /&gt;[[Віталь Рэдзько]]&lt;br /&gt;[[Юры Паплёўка]]&lt;br /&gt;[[Юры Ступакоў]]&lt;br /&gt;[[Уладзімер Арлоў (рэжысэр)|Уладзімер Арлоў]]&lt;br /&gt;[[Мікалай Кірычэнка]]&lt;br /&gt;[[Валер Бандарэнка]]&lt;br /&gt;[[Ганна Шут]]&lt;br /&gt;[[Алег Корчыкаў]]&lt;br /&gt;[[Расьціслаў Янкоўскі]]
| кампазытар   = 
| апэратар     = [[Іван Скарынаў]]
| мантаж       = 
| вытворчасьць = {{сьцяг Беларусі}} [[Бел-видео-кино]]
| дата         = 1998
| час          = 33 сэрыі
| мова         = [[расейская мова|расейская]], [[польская мова|польская]], [[беларуская мова|беларуская]]
| краіна       = {{Сьцягафікацыя|Беларусь}}
| бюджэт       = 
| прыбытак     = 
| папярэдні    = 
| наступны     = 
| сайт         = 
| imdb         = 
}}
'''«Пракля́ты ўту́льны дом»''' ({{мова-ru|Проклятый уютный дом}}) — адзін зь першых беларускіх тэлесэрыялаў. (33 сэрыі). Прэм’ера на беларускім тэлебачаньні адбылася 13 студзеня 1999.

Сэрыял зьняты па матывах раману [[Стэфан Жаромскі|Стэфана Жаромскага]] «''Верная рака''».

Дзеяньне адбываецца пад час [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] у Заходняй Беларусі. Паранены паўстанец пасьля прайгранай бітвы, рабунку марадзёраў і ўцёкаў ад мясцовых сялянаў, што зьбіраліся яго здаць расейцам, ратуецца ў доме зьбяднелага шляхціча і яго дачкі. За героем палюе жандар царскага войска, ён жа камандзір іншага аддзелу паўстанцаў, брат-блізьнюк забітага жандара.

Фільм здымалі ў будынку бібліятэкі Храптовічаў у [[Шчорсы|Шчорсах]]&lt;ref&gt;[http://www.belarustourism.by/catalog/14_15778.html Палац Храптовічаў у Шчорсах]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Акторы ==
* [[Алена Мазгова]]
* [[Данатас Банёніс]]
* [[Віталь Рэдзька]]
* [[Юры Паплёўка]]
* [[Юры Ступакоў]]
* [[Уладзімер Арлоў (рэжысэр)|Уладзімер Арлоў]]
* [[Расьціслаў Янкоўскі]]
* [[Мікалай Кірычэнка]]
* [[Валер Бандарэнка]]
* [[Ганна Шут]]
* [[Алег Корчыкаў]]
* [[Аляксандр Ждановіч]]
* [[Генадзь Шкуратаў]]
* [[Алёна Сідарава]]
* [[Андрэй Дударэнка]]
* [[Людзьміла Наўмовіч]]
* [[Анатоль Голуб]]
* [[Аляксандр Кашпераў]]
* [[Міхаіл Пятроў]]
* [[Анатоль Цярпіцкі]]
* [[Уладзімер Шэлестаў]]
* [[Артур Федаровіч]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/post/5753/annot/ Кіна-тэатар]
* [https://web.archive.org/web/20100428233306/http://kvevry.narod.ru/kino.html Старонка Ўладзімера Арлова]
* [http://artem-ablozhei.livejournal.com/77183.html Па месцах «Проклятого уютного дома»]

[[Катэгорыя:Беларускія тэлесэрыялы]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1999 году]]</text>
      <sha1>b5gfyf6cqf0qm2h1szcy9a3qu5s1pb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уцеха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68030</id>
    <revision>
      <id>2699303</id>
      <parentid>2189869</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17371" sha1="eib9c6pduyonfs63s7hsqn04oqklf7r" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Уцеха
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Уцехі
|Трансьлітараваная назва          = Uciecha
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 19 стагодзьдзе
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Менская вобласьць|Менская]]
|Раён                             = [[Барысаўскі раён|Барысаўскі]]
|Сельсавет                        = [[Маісееўшчынскі сельсавет|Маісееўшчынскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 200
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 26
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 222152
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 54
 |Шырата хвілінаў                 = 36
 |Шырата сэкундаў                 = 22
 |Даўгата градусаў                = 28
 |Даўгата хвілінаў                = 37
 |Даўгата сэкундаў                = 37.1
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Уце́ха'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 77&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]], за 9 км на паўночны захад ад [[Маісееўшчына|Маісееўшчыны]]. Уцеха ўваходзіць у склад [[Маісееўшчынскі сельсавет|Маісееўшчынскага сельсавету]].

== Назва ==
Да нашага часу дайшло паданьне, згодна якому назву вёсцы Ўцеха далі тамтэйшыя паны. У гэтым месцы вельмі добрыя землі, на іх практычна няма ніякіх каменьняў. Паблізу ў [[Сялец (Маісееўшчынскі сельсавет)|Сяльцы]] яны ўжо ёсьць. Таму ў навакольлях вёскі было проста вырошчваць розныя культуры, тут усё добра расло. А як вынік, тут добра і жылося. Таму і ўзьнікла такая назва — Уцеха.

== Гісторыя ==
=== Сьведчаньні даўніх часоў ===
Калі была заснавана вёска Ўцеха, невядома. Аднак у гэтых мясьцінах людзі жылі ўжо шмат стагодзьдзяў. Сьведчаньнем таму зьяўляецца тое, што ў навакольлях вёскі раней было шмат старажытных пахаваньняў — [[курган]]оў. У 1924 годзе дасьледчыкамі мінуўшчыны адзначаліся ля вёскі ў кірунку Сяльцу чатыры курганы. Значна болей іх было ў супрацьлеглым кірунку ад вёскі.

=== Апошнія два стагодзьдзі ===
Непасрэдна пра вёску Ўцеха старых зьвестак практычна не захавалася. Угадваньні пра яе сустракаюцца ў дакумэнтах толькі з [[19 стагодзьдзе|ХІХ стагодзьдзя]]. Найбольш старыя зьвесткі пра яе адносяцца да 1820-х гадоў. Праз Уцеху раней ніякія шляхі не праходзілі. Вёска была ў баку ад іх.

Ва Ўцесе здаўна жылі і праваслаўныя, і каталікі. Але тут ніколі не было ні царквы, ні касьцёла, ні капліц. Не было тут і школы. Толькі ў даваенныя гады існавала вячэрняя школа, якая працавала па хатах. У ёй тамтэйшыя жанчыны вучыліся чытаць, пісаць, карацей кажучы — ліквідавалася непісьменнасьць.

Ля Ўцехі з даўніх часоў да нашых дзён захоўваюцца вялікія лясы. Раней у іх было вельмі шмат ягад, грыбоў, розных жывёлінаў: ласёў, ліс, ваўкоў, мядзьведзяў і іншых. Людзі баяліся выпускаць скаціну, у лес стараліся хадзіць па некалькі чалавек. Асабліва шмат разьвялося жывёлінаў за час апошняй вайны. Пасьля вайны тутэйшыя жыхары шмат нарыхтоўвалі, здавалі ягад і сушаных грыбоў. За атрыманыя грошы куплялі хлеб. Так і жылі.

Найбольш люднымі Ўцехі былі ў пасьляваенныя гады. У гэты час тут было недзе 40—50 двароў.

=== Маёнтак ===
Час утварэньня маёнтку ва Ўцесе невядомы. У ХІХ стагодзьдзі ім валодалі Керсноўскія. Спачатку Іван Керсноўскі, а з 1824 году зямля і ўся гаспадарка ў спадчыну пераходзіць да яго сына Пятра. Па стане на 1834 год да маёнтку адносілася 15 прыгонных сялянаў. У сярэдзіне 40-х гадоў ХІХ стагодзьдзя адзначалася, што на землях гаспадаркі была толькі адна вёска. У 1876 годзе маёнтак усё яшчэ належыць Пятру Керсноўскаму. Прычым ён кіраваў гаспадаркай сам. На той час землеўладаньне складалася з 458 дзесяцін зямлі.

На пачатку ХХ стагодзьдзя маёнтак належаў Баркевічу. Тут меўся панскі дом, сажалка, гаспадарчыя пабудовы, вялікі сад, які цягнуўся ўздоўж усёй паўднёва-заходняй часткі вёскі. Было нямала быдла. Для таго, каб спраўляцца з гаспадаркай, уладальнікі маёнтку бралі на працу тутэйшых людзей. Пасьля падзеяў 1917 году гаспадары маёнтку яшчэ доўгі час жылі ў вёсцы. Але яны, відаць, добра ўяўлялі, да чаго ідзе справа. Таму зь цягам часу пачалі распрадаваць зямлю. Калі да іх сталі падступаць — патроху «калаціць» (у час, калі ствараўся [[калгас]]), былыя паны зразумелі, што іх чакае наперадзе і, каб пазьбегнуць гэтага, у 1936 годзе зьехалі адсюль назаўсёды.

Панскія землі паступова засяляліся. Пры зьліквідаваньні навакольных [[хутар]]оў, што мела месца ў 1938 годзе, гэты працэс паскорыўся. Людзі пачалі будавацца там, дзе раней быў сад. Яго часткі пераходзілі да новых уладароў. З-за старасьці дрэвы былога саду паступова зьнікалі. Так ад былога саду зь цягам часу нічога не засталося.

Да вайны ў панскіх будынках працавалі ясьлі, у склепе панскага дому захоўвалі малако, што здавалі тамтэйшыя сяляне. Панскі дом аказаўся закінутым, і зь яго паступова расьцягнулі ўсё, што было магчыма. Такім чынам ён перастаў існаваць яшчэ да вайны.

Яшчэ адзін значна бяднейшы пан (калі яго наогул можна было назваць панам) — Савінскі жыў пасярод вёскі. Яго дачка заставалася жыць ва Ўцесе пры калгасе да канца сваіх дзён.

=== Традыцыі ===
Ва Ўцесе традыцыя правядзеньня [[кірмаш]]оў ніколі не існавала. Тут, як і ў іншых мясцовасьцях на поўначы [[Барысаў]]шчыны, шырока адзначалі як народныя сьвяты: [[Купальле]], [[Каляды (сьвята)|Каляды]], [[Юр’я]], жаніцьбу Цярэшкі і іншыя, так і рэлігійныя: [[Раство]], [[Вялікдзень]], [[Ушэсьце]], [[Хрышчэньне]] і іншыя. На могілкі ў тутэйшых праваслаўных прынята хадзіць на [[Радуніца|Радуніцу]] (хаваюць у Сяльцы), а ў каталікоў — на Троіцу (хаваюць у Добрай Вадзе).

Па словах мясцовых жыхароў, раней адзначалі трое Калядаў: багатыя (перад новым годам), бедныя (перад Раством) і зусім бедныя (перад Хрышчэньнем). Найбольш актыўна праходзіла калядаваньне 7 студзеня. Перад ім 6 студзеня была посная каляда.

[[Жаніцьба Цярэшкі]] праводзілася на першы і другі дзень калядаў. Зьбіралася моладзь, абірала матку, бацьку (Цярэшку). Хлопцы несьлі гарэлку, дзяўчаты каўбасу, іншую закуску. «Жанілі» матку і Цярэшку, сьпявалі, ігралі, гулялі.

Калі доўга не было дажджу, абракаліся. За адзін дзень ставілі кросны, пралі і ткалі на іх. Потым тое, што было зроблена, несьлі ў царкву.

Гэтыя і іншыя народныя традыцыі выконваліся і адзначаліся не адну сотню гадоў, але за апошнія некалькі дзясяткаў гадоў яны практычна зьніклі.

=== Вёска і яе навакольлі цяпер ===
Пра існаваньне ў старажытнасьці ў гэтым краі людзей курганы цяпер ужо не нагадваюць. Яны ў пасьляваенныя гады былі разраўняны і разараны. Кажуць, што потым на тых месцах ня раз знаходзілі чалавечыя косткі. Магчыма, што асобныя курганы, якія знаходзіліся на ўскрайку лесу і моцна парасьлі, захаваліся да нашага часу.

Народныя традыцыі цяпер жывуць толькі ва ўспамінах тутэйшых старажылаў. Ужо болей за 30 гадоў як ва Ўцесе ня «жэняць» Цярэшку, трошкі болей — не абракаюцца, 30—40 гадоў як крамныя тавары змаглі ўбраць са штодзённага ладу жыцьця кросны.

Сама вёска Ўцеха цяпер мала чым нагадвае тое пасяленьне, якое тут было раней. Ад былых некалькіх дзясяткаў хат захавалася толькі адзінаццаць — тых, у якіх яшчэ жывуць людзі. Яшчэ дзьве хаты выкарыстоўваюцца на сёньняшні час як лецішчы. Практычна нічога не захавалася ад былога маёнтку Баркевічаў. Да нашага часу дайшла толькі яго сажалка, якая моцна парасла, і склеп гаспадарчага панскага будынка. Яго адзін зь мясцовых жыхароў прыстасаваў пад свае гаспадарчыя патрэбы.

Зусім нічога не засталося ад былой гаспадаркі Савінскіх. Ды і ў самой вёсцы, за выключэньнем аднаго хлява, няма ніводнага збудаваньня, якое б захавалася хаця б з даваенных часоў.

Гісторыя вёскі Ўцеха і яе навакольляў працягвае жыць у мясцовых назвах. Тут ёсьць Машкі (націск на «і» — частка лесу), Пусташы (там нічога не расло), Копішча ці Акопы (прычым акопы, якія захаваліся ля Ўцехі, адносяцца не да апошняй вайны, а маюць больш старое паходжаньне), Казёншчына або Казённы лес, Маяк (высокая гара, дзе вайскоўцамі была пабудавана вялікая вежа; кажуць, што зь яе вяршыні можна было ўбачыць і [[Барысаў]], і [[Лепель]]). Усё гэта жыве найперш у памяці мясцовых жыхароў, якіх, аднак, зь цягам часу становіцца ўсё меней і меней.

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 26 чалавек
* 2009 год — 7 двароў
* 1999 год — 41 чалавек

== Інфармацыя для турыстаў ==
6 чэрвеня 2009 году ў вёсцы ў сьвяточнай абстаноўцы быў адкрыты помнік-стэла ў гонар жыхароў вёскі. Аўтар праекту беларускі мастак [[Мікола Рыжы]]. Фундатарам і арганізатарам праекту выступіў зямляк Валеры Фаменка.

=== Помнікі архітэктуры ===
* Помнік-стэла ў гонар жыхароў вёскі

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* [https://web.archive.org/web/20251210000806/http://goman.borisov-e.info/index.php?id=379 Тут жыцьцё было — адна ўцеха] // [[Міхась Мацельскі]], [[Гоман Барысаўшчыны]]
 
== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160305143947/http://www.borisovnews.com/be/24-2009/articles/pomnik-u-gonar-zhykharou-veski-ucekha/ Помнік ў гонар жыхароў вёскі Ўцеха] // [[Барысаўскія навіны]]

{{Маісееўшчынскі сельсавет}}
{{Барысаўскі раён}}

[[Катэгорыя:Маісееўшчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>eib9c6pduyonfs63s7hsqn04oqklf7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франц Кафка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69152</id>
    <revision>
      <id>2699314</id>
      <parentid>2564541</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16135" sha1="akjvt59cmwkyvbpyqsp0xhwg0k9uz8i" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Франц Кафка
|Арыгінал імя        = {{мова-de||скарочана}} Franz Kafka
|Партрэт             = Kafka1906.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = Франц Кафка, фатаздымак 1906 году
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|3|7|1883}}
|Месца нараджэньня   = [[Прага]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|3|6|1924|гадоў=40}}
|Месца сьмерці       = [[Вена]]
|Род дзейнасьці      = празаік, страхавы чыноўнік, кіраўнік фабрыкі
|Гады актыўнасьці    = 1904—1924
|Напрамак            = [[мадэрнізм]], літаратура абсурду, [[экзыстэнцыялізм]]
|Жанр                = прытча, раман, малая проза
|Мова                = нямецкая
|Мова2               = 
|Дэбют               = першыя празаічныя накіды ў мюнхэнскім часопісе «Гіпэрыён», 1909
|Значныя творы       = {{Просты сьпіс|
* ''[[Працэс]]''
* ''[[Замак (раман)|Замак]]''
* ''[[Ператварэньне]]''
}}
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = de:s:Franz Kafka
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = http://knihi.com/Franc_Kafka/
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Франц Ка́фка''' ({{мова-de|Franz Kafka}}; 3 ліпеня 1883, [[Прага]] — 3 чэрвеня 1924, [[Кірлінг]], каля [[Вена|Вены]]) — адзін з асноўных [[нямецкая мова|нямецкамоўных]] пісьменьнікаў XX ст., большая частка працаў якога была апублікаваная пасьмяротна. Ягоныя творы, прасякнутыя [[абсурд]]ам, страхам перад вонкавым сьветам і вышэйшым аўтарытэтам здольныя выклікаць у чытача адпаведныя трывожныя эмоцыі, — зьява ўнікальная ў сусьветнай літаратуры.

== Жыцьцё ==
Фрац Кафка нарадзіўся ў [[габрэі|габрэйскай]] сям’і, якая жыла ў праскім раёне Юзэфаў (былое [[гета]] гораду [[Прага|Прагі]] — тады ў складзе [[Аўстра-Вугорская імпэрыя|Аўстра-Вугорскай Імпэрыі]]). Франц быў першым дзіцём у сям’і Германа й Юліі Кафкаў (у дзявоцтве Леві). Сям’я Кафкі належала да сярэдняй клясы: бацька, сам будучы чацьвертым дзіцём у беднай правінцыйнай сям’і, пасьля прыезду ў Прагу адкрыў галянтэрыйную краму, маці была родам з забясьпечанай сям’і півавараў з [[Подэбрады|Подэбрадаў]]. Сына, народжанага меней чым год пасьля шлюбу, назвалі Францам у гонар [[Імпэратар]]а [[Франц Ёсіф І|Франца Ёсіфа]]. Франц Кафка меў двух братоў, Георга і Гайнрыха — яны памерлі ў год пасьля нараджэньня, а таксама тры сястры: Элі, Валі і Отлу (загінулі падчас ІІ сусьветнай вайны).

Прозьвішча «Кафка» па-чэску (kavka) азначае літаральна птушку каўку (галку). Выява гэтай птушкі была эмблемай фірмы Германа Кафкі.

З 1889 да 1893 году Франц наведваў нямецкую (''Deutsche Knabenschule''), а не чэскую, пачатковую школу, што адлюстроўвала жаданьне яго бацькі пасунуцца вышэй па сацыяльнай лесьвіцы. Хаця большасьць насельніцтва Прагі ў тыя часы размаўляла [[чэская мова|па-чэску]], мовай эліты была [[нямецкая мова|нямецкая]]. Франц свабодна валодаў чэскай, а таксама няблага ведаў [[француская мова|францускую]] (адным зь яго ўлюбёных пісьменьнікаў быў [[Гюстаў Флябэр|Флябэр]]). Будучы габрэям, ён аднак амаль ня ведаў [[ідыш]] і стаў цікавіцца традыцыйнай культурай свайго народу толькі ў дваццаць гадоў, а [[іўрыт]] пачаў вывучаць толькі ў канцы жыцьця.

У 1901 годзе Кафка скончыў гуманітарную гімназію на староўцы (''Altstädter Gymnasium''). У жніўні таго ж году распачаў навучаньне ў [[Карлаў унівэрсытэт|Карлавым унівэрсытэце]] Прагі. Прысьвяціўшы два тыдні хіміі, ён аднак перавёўся на факультэт права. У 1906 годзе атрымаў ступень доктара права і распачаў стажыроўку ў судзе.

Менавіта падчас навучаньня ва ўнівэрсытэце Кафка пазнаёміўся са сваім лепшым сябрам, вядомым тады праскім пісьменьнікам жыдоўскага паходжаньня, [[Макс Брод|Максам Бродам]]. Дзякуючы Броду большасьць твораў Кафкі і пабачыла сьвет.

З 1908 да 1922 году Кафка працаваў у страхавой фірме ў [[Прага|Празе]] і меў шмат службовых падарожжаў па Чэхіі. У час, калі ён сышоў з працы, ён займаў добрааплачваемае становішча старэйшага інспэктара.
[[Файл:Grab von franz kafka.jpg|міні|250пкс|Магіла Франца Кафкі ў [[Прага|Празе]]]]
Да 35 гадоў Кафка жаў разам з бацькамі. Ён меў складаныя адносіны са сваім дэспатычным айцом і да канца жыцьця застаўся кавалерам. У пэрыяд паміж 1912 і 1917 гадамі ён [[Заляцаньне|заляцаўся]] да бэрлінскай сакратаркі Фэліцыі Баўэр, двойчы быў зь ёй заручаны і двойчы зрываў шлюб. Істотнай жанчынай у жыцьці Кафкі была Мілена Есэнская — чэская журналістка, пісьменьніца й перакладчыца ягоных твораў. Апошняй жанчынай Кафкі была Дора Дымант, габрэйка з артадаксальнай сям’і з Пабяніцаў, якая зацікавіла яго вывучэньнем Талмуду.

У 1922 годзе праз прагрэсуючыя [[сухоты]] Кафка быў вымушаны сысьці з працы. У 1923 годзе ён перабраўся ў [[Бэрлін]], каб жыць разам з Дорай Дымант. У той час ён імкнуўся займацца толькі творчасьцю. Праз год Франц Кафка памёр у санаторыі Кірлінг каля [[Вена|Вены]], імаверна ад зьнясіленьня: болі ў горле не дазвалялі яму прымаць ежу, а ўнутраная тэрапія была ў той час няразьвітая. Яму было 40 гадоў.

== Творчасьць ==
Першы зборнік апавяданьняў і фрагмэнтаў прозы Кафкі быў выдадзены ў 1913 годзе пад назвай ''Сузіраньне'' (''Betrachtung''). У той жа час паўстала першая глава няскочанага раману [[Амэрыка (раман)|''Амэрыка'']]. Агулам, падчас жыцьця Кафка апублікаваў толькі чатыры зборнікі: вышэйзгаданае ''Сузіраньне'', ''Вясковы доктар'', ''Кары'' і ''Мастак голаду''. Галоўныя яго творы — [[Амэрыка (раман)|''Амэрыка'']], [[Працэс (раман)|''Працэс'']] і [[Замак (раман)|''Замак'']] — выйшлі з друку ўжо пасьля яго сьмерці і насуперак апошняму жаданьню (Кафка прасіў Макса Брода зьнішчыць рукапісы). Таксама пасьля сьмерці былі выдадзеныя дзёньнікі і ліставаньні Кафкі з Бродам, Фэліцыяй Баўэр і некаторымі іншымі асобамі. Броду ўдалося папулярызаваць творчасьць Кафкі на хвалі захапленьня [[экзыстэнцыялізм]]ам у 1940-х і 1950-х гадах.

У сваіх аповесьцях Кафка стварыў мадэль сытуацыі, якую называюць [[кафкаўская сытуацыя|кафкаўскай]] (у нямецкай мове існуе нават адмысловы прыметнік ''kafkaesk''). Істотай кафкаўскай сытуацыі ёсьць канфлікт паняволенай самотнай адзінкі з вышэйшай інстанцыяй, ананімнай і недасяжнай&lt;ref&gt;[http://niamiesta.se/archiu/Kundera_Kafka/Kundera_Kafka.htm Мілан Кундэра, Недзе па-за]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Выбраныя творы ===
[[Файл:Kafka monument.jpg|міні|190пкс|Помнік Францу Кафку ў Празе]]

==== Апавяданьні і фрагмэнты ====
* 1913 — ''Прысуд'' (''Das Urteil'')
* 1914 — ''У калёніі для зьняволеных'' (''In der Strafkolonie'')
* 1914 — ''Перад законам'' (''Vor dem Gesetz'')
* 1915 — ''Ператварэньне'' (''Die Verwandlung'')
* 1917 — ''Рапарт для акадэміі'' (''Ein Bericht für eine Akademie'')
* 1922 — ''Досьледы сабакі'' (''Forschungen eines Hundes'')

==== Раманы ====
* 1925 — [[Працэс (раман)|''Працэс'']] (''Der Prozess''); няскончаны раман, пісаўся ў 1914—1915 гадах, выдадзены пасьля сьмерці
* 1926 — [[Замак (раман)|''Замак'']] (''Das Schloß''); няскончаны раман, распачаты ў 1922 годзе, выдадзены пасьля сьмерці
* 1927 — [[Амэрыка (раман)|''Амэрыка'']] (''Der Verschollene''); няскончаны раман, распачаты ў 1912 годзе, выдадзены пасьля сьмерці

== Беларускія пераклады ==
* {{Артыкул| аўтар = Франц Кафка.| загаловак = Апавяданні і мініяцюры. Пераклаў з нямецкай мовы Лявон Баршчэўскі. | спасылка  = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-11-6-1995| мова  = | выданьне  =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год  = 1995| том   = | нумар  = 6 (11)| старонкі  = 81—96 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = Франц Кафка.|частка = |загаловак = Прысуд: апавяданнi і мініяцюры|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Franc_Kafka/Prysud_apaviadanni_i_minijaciury.html|адказны = Пераклад зь нямецкай [[Лявон Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]], прадмова [[Пятро Васючэнка|Пятра Васючэнкі]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1996|том = |старонкі = |старонак = 246|сэрыя = Бібліятэка замежнай прозы|isbn = 5-340-01368-5|наклад = 3000}}
* Не спадзявайся! (Апавяданні) // Arche, 2011, №9.
* Выбраныя творы. У 2 тамах: раман «Працэс», апавяданьні. Пераклад зь нямецкай Л. Баршчэўскага. — Мн.: Выд. Зьміцер Колас, 2020.  — 284+308 с.
* Замак: раман. Пераклад зь нямецк. [[Лявон Баршчэўскі|Л.Баршчэўскага]]. — Мн.: Выд. Зьміцер Колас, 2022.  — 420 с.
* Зьніклы: раман; Восем сшыткаў in octavo. Пераклад зь нямецк. [[Лявон Баршчэўскі|Л.Баршчэўскага]]. — Мн.: Выд. Зьміцер Колас, 2022.  — 368 с.

Некалькі кароткіх твораў даступныя на сайце «Беларуская палічка»&lt;ref&gt;[http://knihi.com/Franc_Kafka/ Творы Франца Кафкі на сайце «Беларуская палічка»]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул| аўтар = [[Пятро Васючэнка]].| загаловак = Ператварэньні Франца Кафкі.| спасылка  = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-11-6-1995| мова  = | выданьне  =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год  = 1995| том   = | нумар  = 6 (11)| старонкі  = 81—96 | issn  = }}
* Лявонава Е. А. Кафка (Kafka) Франц. // {{Літаратура/БелЭн|8|188}} 
* {{Артыкул| аўтар = [[Ірына Шаблоўская]].| загаловак = Зялёная галінка. Яраслаў Гашак і Франц Кафка. Антыгероі абсурду.| спасылка  = https://kamunikat.org/krynitsa-shtomesyachny-kulturalagichny-chasopis-11-6-1995| мова  = | выданьне  =[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | тып =часопіс | год  = 1995| том   = | нумар  = 6 (11)| старонкі  = 73—80 | issn  = }}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20201206132133/http://www.kafka.org/ The Kafka Project]
* [https://web.archive.org/web/20210128075732/http://prajdzisvet.org/kit/11-prysud.html Прысуд]
* [https://web.archive.org/web/20200731171911/http://prajdzisvet.org/texts/prose/testamenty.html Тэстаменты]

{{Франц Кафка}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кафка, Франц}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Празе]]
[[Катэгорыя:Нямецкія літаратары]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>akjvt59cmwkyvbpyqsp0xhwg0k9uz8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрыдрых Шылер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71913</id>
    <revision>
      <id>2699316</id>
      <parentid>2608492</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79485" sha1="g276q6ntyc68ywb0967kohpkwnq3z0d" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
| Імя                 = Фрыдрых Шылер
| Арыгінал імя        = {{мова-de|Friedrich von Schiller|скарочана}}
| Партрэт             = Friedrich Schiller2.jpg
| Памер               = 
| Апісаньне           = 
| Імя пры нараджэньні = Ёган Крыстаф Фрыдрых фон Шылер
| Псэўданімы          = 
| Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|10|11|1759}}
| Месца нараджэньня   = [[Марбах-на-Нэкары]]
| Дата сьмерці        = {{Нарадзіўся|9|5|1805|гадоў = 45}}
| Месца сьмерці       = [[Ваймар]], [[Саксэн-Ваймар]]
| Грамадзянства       = 
| Род дзейнасьці      = паэт, драматург
| Гады актыўнасьці    = 1781—1805
| Напрамак            = [[бура і націск]], [[ваймарскі клясыцызм]]
| Жанр                = вершы, баляды, п’есы
| Дэбют               = 
| Значныя творы       = 
| Прэміі              = 
| Палічка             = 
| ВікіКрыніца         = :de:s:Friedrich_Schiller
| Сайт                = 
| Апісаньне подпісу   = Подпіс Фрыдрыха Шылера. Захоўваецца ў Нацыянальным музэі Шылера.
}}
'''Ё́ган Кры́стаф Фры́дрых фон Шы́лер''' ({{мова-de|Johann Christoph Friedrich von Schiller}}; 10 лістапада 1759, [[Марбах-на-Нэкары]], [[Нямеччына]] — 9 траўня 1805, [[Ваймар]], [[Нямеччына]]) — [[Нямеччына|нямецкі]] [[паэт]], [[філёзаф]], гісторык і [[драматург]], прадстаўнік [[Рамантызм|рамантычнага кірунку]] ў літаратуры. Увайшоў у гісторыю сусьветнае літаратуры як палымяны абаронца чалавечае асобы. Цягам апошніх сямнаццаці гадоў свайго жыцьця (1788—1805) Шылер сябраваў з ужо вядомым і ўплывовым [[Ёган Вольфґанґ фон Ґётэ|Ёганам Вольфґанґам Ґётэ]], зь якім абмяркоўваў пытаньні па эстэтыцы і натхняў Ґётэ на заканчэньне ягоных твораў, пакінутых у чарнавым варыянце. Гэты пэрыяд сяброўства двух паэтаў і іхнае літаратуразнаўчае палемікі ўвайшоў у нямецкую літаратуру пад назвай [[ваймарскі клясыцызм]].

== Біяграфія ==

=== Паходжаньне, адукацыя і ранейшая творчасьць ===
Ёган Крыстаф Фрыдрых Шылер нарадзіўся 10 лістапада 1759 году ў невялікім мястэчку [[Марбах-на-Нэкары]] ў сям’і вайсковага фэльчара Ёгана Каспара Шылера (1723—1796) і дачкі карчмара Элізабэт Даратэі Кодвайс (1732—1802). Бацькі паэта былі простыя працоўныя людзі, патрыярхальна-рэлігійныя лютэране ў духу строгага паўднёванямецкага, швабскага піетызма. Першыя восем год у іх не было дзяцей.

==== Пачатковая адукацыя ў Лёрху. Людвігсбург ====
У 1764 годзе бацька Шылера быў прызначаны вярбоўшчыкам рэкрутаў і перасяліўся са сваёй сям’ёй у мястэчка [[Лёрх]]. У Лёрху хлопчык атрымаў пачатковую адукацыю ў мясцовага пастара Мозэра. Навучаньне доўжылася тры гады і ў асноўным абумоўлівалася чытаньнем і пісьмом на роднай мове, а таксама знаёмствам з лацінаю&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 16&lt;/ref&gt;. Шчыры і лагодны пастар потым быў увекавечаны ў першай драме пісьменьніка «Разбойнікі».

Калі ў 1766 годзе сям’я Шылераў вярнулася ў [[Людвігсбург]], Фрыдрых быў аддадзены ў мясцовую лацінскую школу. Вучэбная праграма ў лацінскай школе была няцяжкая: пяць дзён у тыдзень вывучалася [[лацінская мова]], па пятніцах — родная мова, па нядзелях — катэхізыс. Цікавасьць Шылера да заняткаў узрасла ў старэйшых клясах, дзе вывучаліся лацінскія клясыкі — [[Авідыюс]], [[Вэргіліюс]] і [[Гарацыюс]]. Пасьля заканчэньня лацінскае школы, здаўшы ўсе чатыры іспыты на выдатна, у красавіку 1772 году Шылер быў прадстаўлены да [[Канфірмацыя|канфірмацыі]]&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 18—19&lt;/ref&gt;.

==== Ваенная акадэмія ў Штутгарце ====
[[Файл:Die Hohe Carlsschule, Stuttgart.jpg|значак|215пкс|Вышэйшая школа Карла Яўгена, Штутгарт.]]
Яшчэ ў 1770 годзе Шылеры пераяжджаюць зь Людвігсбурга ў замак Соліцюд, дзе герцагам Вюртэмбэрга Карлам Яўгенам быў заснаваны сіроцкі інстытут для выхаваньня жаўнерскіх дзяцей. У 1771 гэты інстытут быў рэфармаваны ў ваенную акадэмію. У 1772 праглядаючы сьпіс выпускнікоў лацінскае школы Карл Яўген зьвяртае ўвагу на юнага Шылера, і, неўзабаве, у студзені 1773 яго сям’я атрымлівае позву, згодна зь якою яны мусілі аддаць сына ў вайсковую школу-акадэмію «Карлсшуле», якая пасьля будзе перамешчаная ў [[Штутгарт]]&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 20&lt;/ref&gt;.

Пры паступленьні ў Акадэмію Шылер быў залічаны ў першае бюргерскае аддзяленьне на юрыдычным факультэце. З-за непрыязнага стаўленьня да такога прадмета, як юрыспрудэнцыя, напрыканцы 1774 году будучы пісьменьнік апынуўся адным з апошніх, а ў канцы 1775 навучальнага году — самым апошнім з васемнаццаці вучняў бюргерскага аддзяленьня юрыдычнага факультэту&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 21&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Heideloff01.jpg|міні|зьлева|150пкс|Эскіз Віктара фон Гейдэлёфа ''«Шылер чытае Разбойнікаў у Бопсэрскім лесе»'']]
У 1776 годзе Шылер пераходзіць на мэдыцынскі факультэт. Тут ён наведвае лекцыі таленавітых выкладчыкаў, у прыватнасьці курс лекцыяў па філязофіі прафэсара Абэля — улюбёнага выкладчыка акадэмічнае моладзі. У гэты пэрыяд Шылер канчаткова вырашае прысьвяціць сябе паэтычнаму мастацтву. Ужо зь першых гадоў навучаньня ў Акадэміі Фрыдрых ад самага пачатку жыў паэтычнымі творамі [[Фрыдрых Ґотліб Клёпштак|Фрыдрыха Клёпштака]] і ідэямі пісьменьнікаў «буры і націску», пісаў невялікія паэтычныя творы. Некалькі разоў яму нават прапаноўвалі пісаць віншавальныя оды ў гонар герцага і яго палюбоўніцы — графіні Францішкі фон Гоэнгайм&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 23—27&lt;/ref&gt;.

У 1776 і 1777 у «Швабскім вучоным часопісе» ({{Мова-ням|Das schwebige Magazin|скарочана}}) друкуюцца два ягоныя творы: ідылія «Вечар» і ода «Заваёўнік», у якіх яшчэ вельмі выразна праглядаецца ўплыў Клёпштакавай «Месіяды»&lt;ref&gt;Шылер Ф. Вершы і балады. Драмы: З ням. / Уклад., прадм. і камент. Л. Баршчэўскага.— Мн.: Маст. літ., 1993.— С. 8&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на пасьпяховую здачу выпускных іспытаў Шылер ня здолеў скончыць Акадэмію ў [[1779|1779 годзе]]. Прапанаваная ім дысэртацыя «Філязофія фізіялёгіі» не была прызнаная ні прафэсарамі, ні герцагам. Камісія палічыла, што праца нагадвала болей паэтычны твор чымся навуковае дасьледаваньне. Шылер быў пакінуты ў Акадэміі на дадатковы год&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 29—30&lt;/ref&gt;.

==== Разбойнікі. Анталёгія на 1782 год. ====
[[Файл:Uraufführung Die Räuber 1782.jpg|значак|200пкс|Тэатральная праграма пастановы «''Разбойнікаў''»]]

14 сьнежня 1780 году Шылер атрымлівае дыплём лекара і пакідае Акадэмію. Сёлета пісьменьнік уладкоўваецца палкавым лекарам у Штутгарце, але хутка халадзее да прыніжаючых лекарскіх заняткаў і скіроўвае сваю ўвагу на канчатковым рэдагаваньні рукапісу «[[Разбойнікі (п’еса)|Разбойнікаў]]» ({{Мова-ням|Die Räuber|скарочана}}). У 1781 г. п’еса была напісана. Пазычыўшы дзьвесьце гульдэнаў, увосень Шылер выпускае першае выданьне і пад час яго друкаваньня адсылае карэктурныя аркушы ў Мангайм&lt;ref&gt;Тагачасны Мангайм уваходзіў у склад Баварскага каралеўства, якое не падпарадкоўвалася герцагу Вюртэмбэрскаму.&lt;/ref&gt;, якія трапілі да дырэктара Мангаймскага тэатра барона фон Дальбэрга. Дальбэрг прыйшоў у захапленьне ад «Разбойнікаў». Неўзабаве ён зьліставаўся з Шылерам, настойваючы на тым, каб паэт зьмякчыў дужа яскравы рэвалюцыйны дух драмы. Неахвотна Шылер пачынае рэдагаваць твор. Зьмены крануліся некаторых рэзкіх сцэнаў і выказваньняў, час дзеяньня п’есы быў перанесены з пэрыяду Сямігадовае вайны на сто год таму&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 35—37&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Philipp Friedrich von Hetsch - Schiller als Regimentarzt (1781-1782).jpg|значак|150пкс|''«Шылер, як палкавы лекар» (1781—1782)'']]
Пасьля прэм’еры ў [[Мангайм]]е 13 студзеня 1782 году стала зразумела, што ў літаратуру прыйшоў таленавіты драматург. Цэнтральны канфлікт «Разбойнікаў» — гэта канфлікт паміж двума братамі: старэйшы, Карл Моор, на чале банды разбойнікаў сыходзіць у Багемскія лясы, каб караць тыранаў, пакуль Франц Моор імкнецца завалодаць маёнткам свайго таты. Пакуль Карл Моор увасабляе лепшы, адважны, вольналюбівы пачатак, Франц Моор зьяўляецца прыкладам подласьці, хітрасьці і вераломства. У «Разбойніках», як ні ў адным творы нямецкага Асьветніцтва, знайшоў свой адкрыты выраз [[Жан-Жак Русо|русаісцкі]] ідэал рэспубліканізму і народаўлядзьдзя. Невыпадкова менавіта за гэтую драму Шылер будзе ў гады Францускае рэвалюцыі ўдастоены ганаровага званьня грамадзяніна Рэспублікі&lt;ref&gt;Разумовская М., Синило Г., Солодовникова С. Литература XVII—XVIII веков. Мн.: Университетское, 1989.— С. 205&lt;/ref&gt;.

Адначасова з «Разбойнікамі» Шылер падрыхтаваў да друку збор вершаў, які быў выдадзены ў лютым 1782 году пад назвай «Анталёгія на 1782 год» ({{Мова-ням|Anthologie auf das Jahr 1782|скарочана}}). Гісторыя стварэньня анталёгіі тычыцца маладога штутгарцкага паэта Готгальда Штэйдліна, які, прэтэндуючы на ролю главы швабскае школы, выдаў «Швабскі альманах музаў на 1782 год». Шылер паслаў Штэйдліну для гэтага выданьня некалькі вершаў, аднак, той згадзіўся надрукаваць толькі адзін, і тое, у скарачэньні. Тады Шылер сабраў забракаваныя Готгальдам вершы, напісаў яшчэ шэраг новых і, такім чынам, стварыў «Анталёгію на 1782 год», супрацьпаставіўшы «Альманаху музаў» свайго літаратурнага апанэнта. Дзеля большае містыфікацыі месцам выданьня анталёгіі быў пазначаны горад [[Табольск]] у [[Сыбір]]ы&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 38—39&lt;/ref&gt;.

==== Уцёкі са Штутгарта. Огэрсгайм ====
Усяго толькі за адну вандроўку ў Мангайм Шылер быў пасаджаны на гаўптвахту на 14 дзён, і яму было забаронена публікавацца. Пасьля таго, як Карл Яўген даведаўся аб аўтарстве «Разбойнікаў» літаратурная дзейнасьць у межах Вюртэмбэрга для Шылера была ўжо немагчыма. Тады ён вырашаецца на ўцёкі. Пасьля свайго вызваленьня, увечары 22 верасьня 1782 году паэт прыйшоў на кватэру да свайго сябра Штрайхэра, зь якім ён неўзабаве і пакінуў Штутгарт&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 42—45&lt;/ref&gt;.

Пераехаўшы мяжу Вюртэмбэрга Шылер накіраваўся ў Мангаймскі тэатар з падрыхтаваным рукапісам «[[Змова Фіеска ў Генуі (п’еса)|Змовы Фіеска ў Генуі]]» ({{Мова-ням|Die Verschwörung des Fiesco zu Genua|скарочана}}). Адміністрацыя тэатра, пужаючыся вюртэмбэрскага герцага не сьпяшалася пачынаць перамовы на конт пастановы п’есы. Шылеру раяць не заставацца ў Мангайме, а паехаць у бліжэйшую вёску Огэрсгайм. Там, са сваім сябрам Штрайхэрам, драматург жыве ў паўгалечы пад выдуманым прозьвішчам Шмідт у вясковым шынку «Паляўнічы двор». Менавіта тут, увосень 1782 году Фрыдрых Шылер робіць першы накід варыянту трагедыі «[[Падступства й каханьне (п'еса)|Падступства і каханьне]]» ({{Мова-ням|Kabale und Liebe|скарочана}}), якая пакуль яшчэ завецца «Люіза Мілер». Зрэшты, Шылер друкуе «Змову Фіеска ў Генуі» за мізэрны ганарар, які траціцца імгненна. У безвыходным становішчы драматург піша ліст да сваёй старой знаёмай Генрыеты фон Вальцогэн, якая неўзабаве прапаноўвае пісьменьніку свой пустуючы маёнтак Баўэрбах&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 66—69&lt;/ref&gt;.

=== 1783—1788 гг. Пераасэнсаваньне шцюрмэрскіх поглядаў ===

==== Баўэрбах і вяртаньне ў Мангайм ====
[[Файл:Nationaltheater Mannheim.jpg|значак|230пкс|«''Нямецкі дом камэдыяў''» у Мангайме, медная гравюра братоў Кляўбэраў, 1782. У ім былі пастаўленыя некаторыя п’есы Шылера]]
З 8 сьнежня 1782 году пад прозьвішчам «доктар Рытэр» Шылер пасяліўся ў Баўэрбаху. Пісьменьнік адразу прыняўся за заканчэньне драмы «Падступства і каханьне», працу над якой скончыў у лютым 1783 г. Дагэтуль Шылерам быў зроблены накід яго новае, гістарычнае драмы «[[Дон Карлас (п’еса)|Дон Карлас]]» ({{Мова-ням|Don Karlos|скарочана}}). Фрыдрых вывучаў гісторыю гішпанскага інфанта па кнігах зь бібліятэкі мангаймзкага герцаскага двара, якія яму пастаўляў знаёмы [[бібліятэкар]]. Акрамя гісторыі «Дона Карласа», Шылер пачынае вывучаць гісторыю шатляндзкае каралеўны [[Марыя Ст’юарт|Марыі Ст’юарт]]. Пэўны час ён вагаецца, на якой зь іх яму спыніцца, але выбар быў зроблены на «Дон Карласе»&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 69—70&lt;/ref&gt;.

Студзень 1783 году стаўся значнай датай у прыватным жыцьці Фрыдрыха Шылера. У Баўэрбах, каб наведаць пустэльніка, прыехала гаспадыня маёнтка са сваёй шаснаццацігадовай дачкой Шарлётай. Нямецкі драматург зь першага погляду закахаўся ў дзяўчыну і папрасіў у яе маці дазволу на шлюб, але тая не дала згоды, і вядома, Шылер ня меў ані гроша ў кішэні&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 71&lt;/ref&gt;.

У гэты час яго сябра Андрэй Штрайхэр рабіў усё магчымае, каб выклікаць прыхільнасьць адміністрацыі Мангаймскага тэатра на карысьць Шылера. Дырэктар тэатра барон фон Дальбэрг, ведаючы, што герцаг Карл Яўген ужо адмовіўся ад пошукаў свайго зьніклага палкавога мэдыка піша Шылеру ліст, у якім цікавіцца літаратурнай дзейнасьцю драматурга. Шылер адказаў даволі холадна і толькі сьцісла пераказаў зьмест драмы «Люіза Мілер». Дальбэрг адказаў згодай на пастанову абедзьвюх драм — «Змова Фіеска ў Генуі» і «Люіза Мілер», — пасьля чаго Фрыдрых у ліпені 1783 году вяртаецца ў Мангайм для ўдзелу ў падрыхтоўцы п’есаў да пастановы&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 71—72&lt;/ref&gt;.

==== Жыцьцё ў Мангайме ====
Нягледзячы на выдатную ігру актораў, «Змова Фіеска ў Генуі» ў цэлым ня мела вялікага посьпеху. Мангаймская тэатральная публіка знайшла гэтую п’есу надта вучонай. Пасьля пастановы папярэдняе драмы Шылер узяўся за пераробку сваёй трэцяй драмы — «Люіза Мілер». Пад час адной рэпэтыцыі актор тэатра прапанаваў назваць драму «Падступства і каханьне». Пад гэтай назвай п’еса была пастаўленая 15 красавіка 1784 году і мела велізарнейшы посьпех&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 73&lt;/ref&gt;. «Падступства і каханьне» ў няменшае меры, чымся «Разбойнікі», праславіла імя аўтара як першага драматурга Нямеччыны.

У лютым 1784 году Шылер быў абраны чальцом нядаўна арганізаванага Курцфальзкага нямецкага таварыства, кіраўніком якога зьяўляўся дырэктар Мангаймскага тэатра Вольфганг фон Дальбэрг. Пад час афіцыйнага прыняцьця паэта ў таварыства 20 ліпеня 1784 году ён прачытаў даклад пад загалоўкам «Які ўплыў можа мець добра ўладкаваны тэатар»&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 113&lt;/ref&gt;. Маральнае значэньне тэатру, выкліканага выкрываць заганы і ўхваляць дабрадзейнасьць Шылер старанна прапагандуе ў заснаваным ім часопісе «[[Райнская Талія (часопіс)|Райнская Талія]]» ({{Мова-ням|Rheinische Thalia|скарочана}}), першы нумар якое выйшаў у 1785 г.
[[Файл:Christian Gottfried Körner.png|значак|185пкс|Хрысьціян Ґотфрыд Кёрнэр. Пажыцьцёвы сябра Шылера.]]
У Мангайме Фрыдрых Шылер пазнаёміўся з [[Шарлёта фон Кальб|Шарлётай фон Кальб]], маладой замужкай з выдатнымі разумовымі здольнасьцямі, захапленьне якой прынесла пісьменьніку шмат пакутаў. Яна пазнаёміла Шылера з ваймарскім герцагам Карлам Аўгустам, калі той гасьціў у Дармштадце. Драматург прачытаў у абраным коле, у прысутнасьці герцага, першы акт сваёй новай драмы «Дон Карлас». Драма аказала вялікае ўражаньне на прысутных. Карл Аўгуст дараваў аўтару пасаду ваймарскага саветніка, але нічым не палегчыў бядотнага стану, у якім апынуўся Шылер. Пісьменьнік мусіў вярнуць пазыку ў дзьвесьце гульдэнаў, якія ён пазычыў у сябра на выданьне «Разбойнікаў», але грошай у яго не было. У дадатак, пагоршыліся стасункі з дырэктарам Мангаймскага тэатра, у выніку якіх, Шылер разарваў зь ім кантракт&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 116—118&lt;/ref&gt;.

Увосень 1784 г. паэт згадаў аб лісьце, які ён атрымаў паўгады таму ад [[Ляйпцыг|ляйпцыскай]] суполкі прыхільнікаў яго творчасьці на чале з [[Хрысьціян Ґотфрыд Кёрнэр|Ґотфрыдам Кёрнэрам]]. 22 лютага 1785 году Шылер адправіў ім ліст, у якім шчыра апісаў сваё цяжкае становішча і прасіў прыняць яго ў Ляйпцыгу. Ужо 30 сакавіка ад Кёрнэра прыйшоў ухваляючы адказ. Адначасова ён даслаў паэту вэксаль на значную суму грошай, каб драматург здолеў разьлічыцца са сваімі пазыкамі. Так пачалося шчыльнае сяброўства паміж Ґотфрыдам Кёрнэрам і Фрыдрых Шылерам, якое доўжылася да самога скону паэта&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 118—119&lt;/ref&gt;.

==== Ляйпцыг і Дрэздэн ====
Калі 17 красавіка 1785 году Шылер прыбыў у Ляйпцыг, яго сустрэлі [[Людвіґ Фэрдынанд Губэр|Фэрдынанд Губэр]] і сёстры Шток. Кёрнэр у гэты час знаходзіўся па службовых справах у Дрэздэне. Зь першых дзён гасьцяваньня ў Ляйпцыгу Шылер сумаваў па Маргарыце Шван, якая засталася ў Мангайме. Ён зьвярнуўся да яе бацькі зь лістом, у якім патрабаваў рукі яго дачкі. Выдавец Шван даў магчымасьць Маргарыце самой вырашыць гэтае пытаньне, але тая адмовіла Шылеру, які цяжка перажываў гэтую новую страту. Хутка з Дрэздэна прыехаў Ґотфрыд Кёрнэр, які вырашыў адсьвяткаваць свой шлюб зь Мінай Шток. Сагрэты сяброўствам Кёрнэра, Губэра і яго сябровак, Шылер акрыяў. Менавіта ў гэты час ён стварае свой гімн «[[Ода да радасьці]]» ({{Мова-ням|Ode An die Freude|скарочана}})&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 120&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Schillerhaus Dresden.JPG|значак|210пкс|Дом у вёсцы Дрэздэн-Лошвіц. Тут з 13 верасьня 1785 да лета 1787 жыў Фрыдрых Шылер]]
11 верасьня 1785 году па запрашэньні Ґотфрыда Кёрнэра Шылер пераяжджае ў вёску Лошвіц непадалёк ад Дрэздэна. Тут быў цалкам перароблены і скончаны «Дон Карлас», пачатая новая драма «Мізантроп», складзены плян і напісаныя першыя главы раману «Духабачнец». Тут жа былі скончаныя яго «Філязофскія лісты» ({{Мова-ням|Philosophische Briefe|скарочана}}) — самае значнае філязофскае сачыненьне маладога Шылера, напісанае ў эпісталярнай форме&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 122—123&lt;/ref&gt;.

У 1786—1787 гг. праз Ґотфрыда Кёрнэра Фрыдрых Шылер быў уведзены ў дрэздэнскае грамадзкае асяродзьдзе. У гэты час ён атрымаў запрашэньне прыехаць ад вядомага нямецкага актора і тэатральнага дырэктара Фрыдрыха Шрэдэра з прапановай паставіць «Дона Карласа» ў Гамбурскім нацыянальным тэатры. Прапанова Шрэдэра была даволі прывабная, але Шылер, памятаючы мінулы досьвед супрацоўніцтва з Мангаймскім тэатрам адмаўляецца ад запрашэньня і едзе ў Ваймар — цэнтар нямецкае літаратуры, куды яго старанна запрашае [[Хрыстоф Марцін Віланд]] для супрацоўніцтва ў яго літаратурным часопісе «Нямецкі Меркурый» ({{Мова-ням|Der Teutsche Merkur|скарочана}})&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 123—124&lt;/ref&gt;.

==== Ваймар ====
У Ваймар Шылер прыехаў 21 жніўня 1787 году. Кіраўніком драматурга ў лябірынце афіцыёзных візытаў стала [[Шарлёта фон Кальб]], пры садзейнічаньні якой, Шылер хутка пазнаёміўся з буйнейшымі тагачаснымі пісьменьнікамі — Марцінам Віландам і [[Ёган Готфрыд Гердэр|Ёганам Готфрыдам Гердэрам]]. Віланд высока цаніў талент Шылера і асабліва захапляўся яго апошняй драмай — «Дон Карлас». Паміж двума паэтамі зь першага знаёмства ўсталяваліся шчыльныя сяброўскія стасункі, якія захаваліся на доўгія гады&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 148—149&lt;/ref&gt;. На некалькі дзён Фрыдрых Шылер езьдзіў ва ўнівэрсытэцкае мястэчка Ену, дзе быў цёпла сустрэты ў тамтэйшых літаратурных колах&lt;ref name=&quot;refy&quot;&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 150&lt;/ref&gt;.

У 1787—1788 гг. Шылер выдаваў часопіс «[[Рэйнская Талія (часопіс)|Талія]]» ({{Мова-ням|Thalia|скарочана}}) і адначасова супрацоўнічаў у «Нямецкім Меркурыі» Віланда. Некаторыя творы гэтых год былі пачатыя яшчэ ў Ляйпцыгу і Дрэздэне. У чацьвёртым нумары «Таліі» друкаваўся па главах раман «Духабачнец»&lt;ref name=&quot;refy&quot;/&gt;.

Зь пераездам у Ваймар і пасьля знаёмства з буйнымі паэтамі і навукоўцамі Шылер стаў яшчэ больш крытычна ставіцца да сваіх здольнасьцяў. Усьвядоміўшы нястачу сваіх ведаў, драматург амаль на цэлае дзесяцігодзьдзе адыходзіць ад мастацкае творчасьці, каб грунтоўна вывучаць гісторыю, філязофію і эстэтыку.

=== 1788—1805 гг. Пэрыяд ваймарскага клясыцызму ===

==== Пераезд у Ену. Енскі ўнівэрсытэт ====
[[Файл:Charlotte von Lengefeld - Simanowiz.jpg|значак|Шарлёта фон Ленгэфэльд, жонка Фрыдрыха Шылера]]
Выхад у сьвет першага тома «Гісторыі адпадзеньня Нідэрляндаў» летам 1788 году прынёс Шылеру славу выбітнага дасьледчыка гісторыі. Сябры паэта ў Ене і Ваймары выкарыстоўвалі ўсе свае сувязі, каб дапамагчы яму атрымаць катэдру гісторыі ў Енскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 157&lt;/ref&gt;, які пад час знаходжаньня паэта ў гэтым горадзе перажываў пэрыяд буйнога росквіту. Фрыдрых Шылер пераехаў у Ену 11 траўня 1789 году. Калі ён прыступіў да чытаньня лекцыяў унівэрсытэт налічваў каля 800 студэнтаў. Уступная лекцыя пад назвай «Для якой мэты патрэбна вывучаць сусьветную гісторыю?» ({{Мова-ням|Was heißt und zu welchem Ende studiert man Universalgeschichte?|скарочана}}) прайшла зь вялікім посьпехам. Слухачы Шылера ўстроілі яму авацыі. Нягледзячы на тое, што праца ўнівэрсытэцкага выкладчыка не забясьпечвала яго дастатковымі матэрыяльнымі сродкамі, Шылер вырашыў прыпыніць сваё халастое жыцьцё. Даведаўшыся пра гэта, Карл Аўгуст прызначыў яму ў сьнежні 1789 сьціплае жалаваньне ў суме двухсот талераў у год, пасьля чаго, Шылер зрабіў афіцыйную прапанову Шарлёце фон Ленгэфэльд, і ў лютым 1790 году ў вясковай кірхе каля Рудольштадта быў зладжаны шлюб.

Пасьля заручынаў Шылер пачаў старанна рыхтаваць сваю новую кнігу — «Гісторыю Трыццацігадовае вайны», прыступіў да працы над шэрагам артыкулаў па сусьветнай гісторыі і зноў пачаў выдаваць часопіс «Рэйнская Талія», у якім апублікаваў свае пераклады трэцяй і чацьвёртай кнігі «Энэіды» [[Вэргілі]]я. Пазьней у гэтым часопісе былі апублікаваныя яго артыкулы па гісторыі і эстэтыцы. У траўні 1790 году Шылер працягнуў свае лекцыі ва ўнівэрсытэце: у гэтым вучэбным годзе ён публічна чытаў курс лекцыяў па трагічнай паэзіі, а прыватна — па сусьветнай гісторыі&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 159—160&lt;/ref&gt;.

У пачатку 1791 г. Шылер захварэў на сухоты лёгкіх. У яго цяпер толькі зрэдчас наступалі прамежкі ў некалькі месяцаў альбо тыдняў, калі паэт быў бы здольны спакойна працаваць. Асабліва моцнымі былі першыя прыступы хваробы ўзімку 1782 году, з-за якіх ён быў вымушаны прыпыніць выкладаньне ўнівэрсытэцкіх лекцыяў. Гэты змушоны адпачынак быў выкарыстаны Шылерам для больш глыбокага азнаямленьня зь філязофскімі працамі [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]]. Ня будучы здольным працаваць, драматург знаходзіўся ў крайне благім матэрыяльным становішчы — не было грошай нават на танны абед і патрэбныя лекі. У гэты цяжкі момант па ініцыятыве дацкага пісьменьніка [[Іекс Імануэль Багесэн|Іекса Багесэна]] Шылеру прызначалі штогадовую субсыдыю сумай у тысячу талераў, каб паэт здолеў аднавіць сваё здароўе. Дацкае субсыдзіраваньне цягнулася 1792, 1793 і 1794 гады&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 194—195&lt;/ref&gt;.

==== 1793—1794 гг. Вандроўка на радзіму. Часопіс «Оры» ====
Улетку 1793 г. Шылер атрымаў ліст з бацькоўскага дома ў Людзьвігсбургу, у якім паведамлялася аб хваробе бацькі паэта. Шылер вырашыў паехаць разам са сваёй жонкай на радзіму, каб пабачыцца з бацькам перад яго сьмерцю, наведаць маці і трох сёстраў, зь якімі ён разлучыўся адзінаццаць год таму. Пад негалосным дазволам вюртэмбэрскага герцага Карла Яўгена, праз Гейльборн Шылер пераехаў у Людзьвігсбург, дзе непадалёк ад герцагавай рэзыдэнцыі жылі яго бацькі. Тут, 14 верасьня 1793 году нарадзіцца першы сын паэта. У Людзьвігсбургу і Штутгарце Шылер сустракаўся са старымі настаўнікамі і мінулымі сябрамі па Акадэміі. Пасьля сьмерці герцага Карла Яўгена Шылер наведваў ваенную акадэмію нябожчыка, дзе быў з захапленьнем сустрэты маладым пакаленьнем студэнтаў&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 197&lt;/ref&gt;.

Падчас знаходжаньня на радзіме ў 1793—1794 гадох Шылер скончыў свой самы значны філязофска-эстэтычны твор «[[Лісты пра эстэтычнае выхаваньне чалавека]]» ({{Мова-ням|Über die ästhetische Erziehung des Menschen|скарочана}})&lt;ref name=&quot;ref&quot;&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 198&lt;/ref&gt;.

Хутка пасьля вяртаньня ў Ену паэт энэргічна ўзяўся за работу і запрасіў усіх найболей выбітных пісьменьнікаў і мысьляроў тагачаснае Нямеччыны супрацоўнічаць у новым часопісе «[[Оры (часопіс)|Оры]]» ({{Мова-ням|Die Horen|скарочана}}). Фрыдрых Шылер плянаваў аб’яднаць найлепшых нацыянальных пісьменьнікаў Нямеччыны ў літаратурнае таварыства&lt;ref name=&quot;ref&quot;/&gt;.

У 1795 годзе Шылерам быў напісаны цыкл вершаў на філязофскія тэмы, блізкі па сэнсу яго артыкулам па эстэтыцы: «Паэзія жыцьця», «Улада песьнясьпеву», «Танец», «Падзел зямлі», «Геній», «Надзея» і інш. У асноўным яны прысьвечаныя ўхваленьню прыгажосьці і яе ўсеаднаўляючай сіле, супрацьпастаўленай убоству рэчаіснасьці. Лейтматывам праз усе вершы праходзіць думка аб гібелі ўсяго прыгожага і праўдзівага ў брудным, празаічным сьвеце. Па меркаваньню паэта, зьдзяйсьненьне дабрадзейных памкненьняў магчымае толькі ў ідэальным сьвеце. Цыкл філязофскіх вершаў стаў першым паэтычным досьведам Шылера пасьля амаль дзесяцігадовага творчага перапынку&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 254—255&lt;/ref&gt;.

==== Творчае супрацоўніцтва Шылера і Ґётэ. «Ксеніі» ====
[[Файл:GoetheAndSchillerMonumentAtWeimar.jpg|значак|Помнік Ґётэ і Шылеру ў Ваймары]]
Збліжэньню двух паэтаў пасадзейнічала еднасьць Шылера і Ґётэ ў поглядах на Францускую рэвалюцыю і сацыяльна-палітычную сытуацыю ў Нямеччыне. Калі Шылер пасьля паездкі на радзіму і вяртаньня ў Ену ў 1794 годзе ў праспэкце часопіса «Оры» выклаў сваю палітычную праграму і запрасіў Ґётэ ўдзельнічаць у літаратурным таварыстве, той адказаў ласкавай згодай&lt;ref name=&quot;229-230&quot;&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 229—230&lt;/ref&gt;.

Больш шчыльнае знаёмства паміж літаратарамі адбылося ў ліпені 1794 г. у Ене. Пасьля заканчэньня паседжаньня прыродазнаўцаў, выйдучы на вуліцу, паэты сталі абмяркоўваць зьмест выслуханага дакладу, і гэтак гутарачы, яны дайшлі да кватэры Шылера. Ґётэ быў запрошаны ў дом. Там ён пачаў зь вялікім імпэтам выкладаць сваю тэорыю мэтамарфозы расьлінаў. Пасьля гэтае размовы паміж Шылерам і Ґётэ ўсталявалася сяброўскае ліставаньне, якое не перапынялася да сьмерці Шылера і складае адзін з выдатнейшых эпісталярных помнікаў у сусьветнай літаратуры&lt;ref name=&quot;229-230&quot;/&gt;.

Сумесная творчая дзейнасьць Ґётэ й Шылера перш за ўсё мела сваёй мэтай тэарэтычнае асэнсаваньне і практычнае вырашэньне тых задачаў, якія ўзьніклі перад літаратурай у новы, пасьлярэвалюцыйны пэрыяд. У пошуках ідэальнае формы паэты зьвярнуліся да антычнага мастацтва. У ім яны бачылі вышэйшы ўзор чалавечае прыгажосьці&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 240&lt;/ref&gt;.

Калі ў «Орах» пачалі зьяўляцца новыя творы Ґётэ й Шылера, у якіх адлюстраваўся культ антычнасьці, высокі грамадзянскі і маральны патас, рэлігійны індыфэрэнтызм, супраць іх пачаўся паход з боку шэрага газэтаў і часопісаў, у якіх крытыкі асуджалі трактоўку некаторых рэлігійных, палітычных, філязофскіх і эстэтычных пытаньняў. Два нямецкіх паэта вырашылі адказаць сваім супернікам, падвергнуўшы бязьлітаснаму выкрываньню ўсё пахабства і няздатнасьць сучаснае ім нямецкае рэчаіснасьці ў форме, якая была падказаны Шылеру Ґётэ, двухрадкоўяў, па ўзору «Ксеній» Марцыяла&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 259&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы са сьнежня 1795 году, цягам часу васьмі месяцаў, абодва паэта спаборнічалі ў стварэньні эпіграмаў; да кожнага ліста зь Ены ў Ваймар і наадварот прыкладаліся «Ксеніі» на прагляд, водгук і дапаўненьне. Такім чынам, сумеснымі высілкамі ў пэрыяд са сьнежня 1795 да жніўня 1796 году было створана каля васьмісот эпіграмаў, зь якіх чатырыста чатырнаццаць былі адабраныя як найбольш удалыя і апублікаваныя ў «Альманахе муз» за 1797 год. Тэматыка «Ксеній» была вельмі рознабаковая. Яна ўключала пытаньні палітыкі, філязофіі, гісторыі, рэлігіі, літаратуры і мастацтва. У іх закранаецца звыш двухсот пісьменьнікаў і літаратурных твораў&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 260&lt;/ref&gt;. «Ксеніі» — самае ваяўнічае са створаных абодвума клясыкамі сачыненьняў.

У другой палове 1790-х Шылер напісаў цыкл вершаў на культурна-гістарычныя тэмы. 1797 год вызначаюць як «год балядаў» Шылера, бо сёлета ён піша вершы «Пальчатка» ({{Мова-ням|Der Handschuh|скарочана}}, 1797), «Палікратаў пярсьцёнак» ({{Мова-ням|Der Ring des Polykrates|скарочана}}, 1797), «Ібікавы журавы» ({{Мова-ням|Die Kraniche des Ibykus|скарочана}}, 1797), «Нырэц» ({{Мова-ням|Der Taucher|скарочана}}, 1797),

==== Пераезд у Ваймар ====
[[Файл:Schiller Weimar.jpg|значак|220пкс|Дом Шылера ў Ваймары]]
Жывучы ў Ене, Шылер быў пазбаўлены магчымасьці непасрэднага кантактаваньня з тэатрам, таму драматург імкнуўся пераехаць у Ваймар, дзе ён быў бы здольны вырашаць розныя мастацкія пытаньні, якія ўзьнікалі падчас работы над новымі драмамі, шляхам сумеснага абмеркаваньня з буйнымі тамтэйшымі акторамі. Пераезд Шылера ў Ваймар быў ухвалены і Ґётэ, які ўжо шмат год працаваў над стварэньнем Нацыянальнага нямецкага тэатра ў Ваймары. Паэт, аднак, зноўку сутыкнуўся з матэрыяльнымі цяжкасьцямі. У сувязі зь пераездам ён быў вымушаны зьвярнуцца да Карла Аўгуста з хадайніцтвам аб павялічэньні субсыдыі яшчэ на дзьвесьце талераў. Той даў згоду і ўвосені 1799 году Шылер разам зь сям’ёй пераехаў у Ваймар.

Адразу ж пасьля таго як Шылер перасяліўся, ён пачаў дапамагаць Ґётэ ў кіраваньні тэатрам. Складаючы тэатральны рэпэртуар, Шылер у пачатку 1800 году пераклаў і апрацаваў [[шэксьпір]]аўскага «Макбэта», «Натана Мудрага» Лесінга, «Фэдру» [[Расін]]а, дзьве камэдыі «Паразыт» і «Пляменьнік за дзядзьку» францускага драматурга Люі Бэнуа Пікара і інш&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 353&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Schiller, Friedrich (Weitsch).jpg|значак|Партрэт Фрыдрыха Шылера (1804)]]
У гэты пэрыяд Шылер імкнецца стварыць сапраўды народную (і па зьместу і па форме) драму, супрацьпастаўляючы яе драме заснаванай на традыцыях францускага клясыцызма (г. зв. «клясыцызма Людовікаў»). Зь неўласьцівай для Шылера непастаяннасьцю ён перапрацоўвае розныя гістарычныя сюжэты, якія так і не атрымалі свайго канчатковага завяршэньня. Першая з задуманых гістарычных трагедыяў — «Мальтыйцы» — павінна была адлюстроўваць той момант у гісторыі мальтыйскага ордэна, калі амаль уся выспа Мальта была захопленая султанам Солі-Сан Эльма. Сюжэт гэтае драмы вельмі хутка перастаў цікавіць Шылера, і, акрамя некалькіх варыянтаў пляна і накідаў першае сцэны, ім нічога не было напісана. Наступным сюжэтам, які перапрацоўваў Шылер была гісторыя аб самазванцы Варбэке, дзеяньне якое адбывалася ў Ангельшчыне канца XV стагодзьдзя. Але, пакінуўшы і гэты сюжэт, Шылер вяртаецца да даўняе задумы напісаць трагедыю ў самай строгай грэцкай форме. Плян новае драмы пад назвай «Мэсінская нявеста» ({{Мова-ням|Die Braut von Messina|скарочана}}) быў гатовы 13 траўня 1801 году. Шылер прыступіў да напісаньня трагедыі толькі праз год, улетку 1802 году і скончыў 1 лютага 1803 году&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 356—357.&lt;/ref&gt;. У гэтае драме Шылер ўжывае нетыповую для сваіх трагедыяў форму — клясычную, у духу старажытнагрэцкіх трагедыяў. Сюжэт твора складае гісторыя пра разлады ў княжацкім сыцылійскім родзе, якія прыводзяць да яго фізычнага зьнікненьня&lt;ref name = &quot;skarb&quot;&gt;Шылер Ф. Вершы і балады. Драмы: З ням. / Уклад., прадм. і камент. Л. Баршчэўскага. — Мн.: Маст. літ., 1993. — С. 13&lt;/ref&gt;.

Работа над «Мэсінскай нявестай» не адцягвала Шылера ад асноўнае лініі яго творчых і ідэйных шуканьняў, ад пошукаў сюжэта, які мог бы быць пакладзены ў аснову сапраўднае народнае драмы, якая бы ўвасабляла вялікі ідэйна-гістарычны канфлікт. Таму, з восені 1802 году Шылер канчаткова засяроджваецца на сюжэце з гісторыі нацыянальна-вызваленчай барацьбы [[Швайцарыя|Швайцарыі]] XIV стагодзьдзя, пра які ён упершыню даведаўся ад Ґётэ. Пасьля працяглае пачатковае работы ў жніўні 1803 году Шылер пачаў пісаць першыя акты, а 18 лютага 1804 году скончыў драму аб Вільгельме Тэле.

У сваім апошнім завершаным творы Шылер апрацоўвае матэрыял старое швайцарскае хронікі пра стралка Вільгельма Тэля, героя народнага паданьня. У цэнтры падзеяў — паўстаньне швайцарцаў супраць аўстрыйскага прыгнёту. Змаганьне за волю тут паказваецца як агульнанародная справа. Найважнейшая месца ў п’есе займае сцэна на Рутлі, у якой прадстаўнікі трох швайцарскіх кантонаў прысягаюць, што мусяць разам змагацца супраць прыгнятальнікаў. Галоўны герой твора Вільгельм Тэль на працягу дзеяньня п’есы ператвараецца са спакойнага, стрыманага і нават крыху пасіўнага чалавека ў сапраўднага змагара за інтарэсы сваёй краіны. Разам з тым у яго ўчынках выяўляецца пэўная замкнёнасьць, імкненьне разьлічваць толькі на свае сілы. Шылер адзін зь першых у літаратуры новага часу праўдзіва паказаў гэтую асаблівасьць сялянскае псыхалёгіі, бо Вільгельм Тэль быў выхадцам менавіта зь сялянства&lt;ref name = &quot;skarb&quot;/&gt;.

==== Апошнія гады жыцьця Шылера ====

Апошнія два-тры гады жыцьця Шылера праходзяць у пастаяннай барацьбе з хваробай. Да канца жыцьця драматург прымаў удзел у дзейнасьці Ваймарскага тэатру. Увосені 1803 году Ґётэ й Шылер часта бывалі ў Ене, клапоцячыся аб паляпшэньні работы Енскага ўнівэрсытэту.
[[Файл:Ferdinand Carl Christian Jagemann Schiller auf dem Totenbette 1805.jpeg|значак|Крэйдавы малюнак «''Шылер на сьмяротнай ложы''» Фэрдынанда Карла Крысьціяна Ягемана (1805)]]
У сакавіку 1804 году Шылеру прыйшло запрашэньне ад старога сябра-актора, які быў дырэктарам Прускага нацыянальнага тэатра, прыехаць на некаторы час у [[Бэрлін]]. Драматург згадзіўся і прабыў тамака разам зь сям’ёй два тыдні — з 1 па 21 траўня 1804 году. Уплывовыя асобы гораду жадалі таго, каб драматург канчаткова перасяліўся ў Бэрлін, і, каб дамагчыся згода Шылера, яму былі прапанаваныя тры тысячы талераў штогадовае субсыдыі і пасада прафэсара ў гарадзкім унівэрсытэце. Паэт сур’ёзна ўзважваў гэткую прапанову, але з-за рэзкага пагаршэньня свайго здароўя быў вымушаны адмовіцца&lt;ref&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 383—384&lt;/ref&gt;.

Увесну 1804 Шылер распачаў працу над новай драмай. Ён спыніўся на гісторыі пра Ілжэдзьмітрыя, якую ён ня здолеў скончыць. У 1815 годзе [[Хрысьціян Ґотфрыд Кёрнэр]] на выснове накідаў і запісаў, якія засталіся пасьля сьмерці Шылера, склаў поўны плян драмы пра Ілжэдзьмітрыя і апублікаваў яго ў дадатках да фрагмэнтаў, якія паэт пасьпеў напісаць. Для [[Беларусь|беларускага]] чытача няскончаная драма Шылера ўяўляе сабой асобую цікавасьць у сувязі з тым, што адной з асобаў, якая дзейнічае ў п’есе зьяўляецца дзеяч беларускай гісторыі канцлер [[Леў Сапега]]&lt;ref&gt;[http://slounik.org/147140.html Шылер Фрыдрых Хрэстаматыя па літаратуры народаў сьвету. Менск, 1995.]&lt;/ref&gt;.

Увосені 1804 году здароўе паэта значна пагоршылася. Улетку ён суправаджаў цяжарную жонку ў Ену на лекарскую кансультацыю, тамака ён моцна прастудзіўся і вярнуўся ў Ваймар вельмі хворым. У кароткіх прамежках паміж прыступамі Шылер працаваў над «Дзімітрыем», і нават абдумваў сюжэт для новае драмы «Сьмерць Фэлістокла». Аднак агульнае нядужаньне пачало ўзмацняцца і 9 траўня 1805 году а шостай гадзіне вечара Шылер сканаў&lt;ref name = &quot;ab&quot;&gt;Ф. П. Шиллер. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество, Гослитиздат, М. 1955. С. 388—397&lt;/ref&gt;.

Пахаваньні былі назначаныя на нядзелю 12 траўня. Цела Шылер паклалі ў дубовую труну, з 11 на 12 траўня вынесьлі на стары цьвінтар царквы сьв. Якаба і апусьцілі ў прыцаркоўны склеп. Тутака рэшткі нямецкага паэта захоўваліся да 1826 году, пакуль склеп пры царкве не ліквідавалі. Зь цяжкасьцю атрымалася адшукаць сярод іншых дваццаці трох пахаваных чэрап Шылера. Ґётэ апазнаў чэрап свайго сябра-нябожчыка і перанёс яго ў ваймарскую бібліятэку. Пазьней, парэшткі Фрыдрыха Шылера былі перанесеныя ў фамільны склеп ваймарскіх герцагаў, у якім яны дагэтуль захоўваюцца ў простым саркафагу побач з саркафагам Ґётэ&lt;ref name = &quot;ab&quot;/&gt;.

== Паштовыя маркі і манэты ==
&lt;gallery&gt;
  Файл:DBP 1955 210 Friedrich Schiller.jpg|Паштовая марка Нямецкае фэдэральнае пошты да 150-годзьдзя са дня сьмерці Шылера (1955)
  Файл:DBPB 1959 190 Friedrich Schiller.jpg|Паштовая марка Нямецкае фэдэральнае пошты да 200-годзьдзя са дня нараджэньня Шылера (1959)
  Файл:DBP 1961 357 Friedrich Schiller.jpg|Паштовая марка Нямецкае фэдэральнае пошты з сэрыі прысьвечанай найвядомейшым немцам (1962)
  Файл:Stamps of Germany (DDR) 1989, MiNr Zusammendruck 3254, 3255.jpg|Паштовая марка пошты ГДР прысьвечаная 200-ым ўгодкам са дня ўступленьня Шылера ў пасаду ў Енскім унівэрсытэце
&lt;/gallery&gt;

== Шылер у Беларусі ==
[[Файл:Skarby suśvietnaj litaratury. F. Šyler (vokładka).jpg|значак|145пкс|Вокладка буйнейшага збору твораў Шылера ў сэрыі ССЛ]]
Да паэзіі Шылера ў сваёй творчасьці зьвярталіся такія дзеячы беларускай культуры, як [[Янка Лучына]], [[Максім Багдановіч]] і [[Янка Купала]]. Сярод перакладчыкаў яго вершаў і балядаў на беларускую мову, акрамя Багдановіча — [[Юрка Гаўрук]], [[Максім Лужанін]], [[Уладзімер Клішэвіч]], [[Ніна Мацяш]] і [[Васіль Сёмуха]]. Першы пераклад «Падступства і каханьня» (пад назвай «Каварства і каханьне») зрабіў [[Кузьма Чорны]], «Вільгельма Тэля» пераклаў [[Алесь Дудар]]. «Разбойнікі» былі перакладзеныя на беларускую [[Пімен Панчанка|Піменам Панчанкам]]. Шылеравы п’есы на Беларусі ставіліся на [[расейская мова|расейскай]] і [[польская мова|польскай мовах]] пачынаючы з 1840—1850-х гадоў, пасьля пастановы адбываліся на [[беларуская мова|беларускай]] і польскай мовах.

У 1993 годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» ў сэрыі «Скарбы сусьветнай літаратуры» быў выдадзены буйнейшы збор твораў Шылера ў беларускіх перакладах. З прадмовай ад [[Лявон Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]] выданьне зьмяшчала пераклады некалькіх шылераўскіх вершаў і балядаў («Амалія», «Мастакі», «Падзел зямлі», «Дзяўчына з далёкага краю», «Пальчатка», «Рыцар Тогенбург» і «Надзея») у перакладах [[Юрка Гаўрук|Юркі Гаўрука]], [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] і [[Яўген Бяласін|Яўгена Бяласіна]]. З драматычных твораў Шылера ў выданьні былі надрукаваныя трагедыя «Падступства і каханьне» ў перакладзе [[Мікола Ермалаеў|Міколы Ермалаева]], драматычная паэма «Дон Карлас, інфант гішпанскі» ў перакладзе [[Лявон Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]], псыхалягічная трагедыя «Марыя Ст’юарт» у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] і драма «Вільгельм Тэль» у перакладзе [[Уладзімер Папковіч|Ўладзімера Папковіча]].

== Творы ==

=== Драматычныя творы ===
* «[[Разбойнікі (п’еса)|Разбойнікі]]» ({{Мова-ням|Die Räuber|скарочана}}, 1781)
* «[[Змова Фіеска ў Генуі (п’еса)|Змова Фіеска ў Генуі]]» ({{Мова-ням|Die Verschwörung des Fiesco zu Genua|скарочана}}, 1783)
* «[[Падступства й каханьне (п’еса)|Падступства й каханьне]]» ({{Мова-ням|Kabale und Liebe|скарочана}}, 1784)
* «[[Дон Карлас (п’еса)|Дон Карлас]]» ({{Мова-ням|Don Karlos|скарочана}}, 1787)
* трылёгія «[[Валенштайн (п’еса)|Валенштайн]]» ({{Мова-ням|Wallenstein|скарочана}}, 1799)
* «[[Марыя Ст’юарт (п’еса)|Марыя Ст’юарт]]» ({{Мова-ням|Maria Stuart|скарочана}}, 1800)
* «[[Дзяўчына з Арлеана (п’еса)|Дзяўчына з Арлеана]]» ({{Мова-ням|Die Jungfrau von Orléans|скарочана}}, 1801)
* «[[Мэсінская нявеста (п’еса)|Мэсінская нявеста]]» ({{Мова-ням|Die Braut von Messina|скарочана}}, 1803)
* «[[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]]» ({{Мова-ням|Wilhelm Tell|скарочана}}, 1803/04)
* «[[Дзімітрый (п’еса)|Дзімітрый]]» ({{Мова-ням|Demetrius|скарочана}}, незавершаная, 1805)

=== Філязофскія працы ===
* Філязофія фізыялёгіі ({{Мова-ням|Philosophie der Physiologie|скарочана}}, 1779)
* Пра ўзаемасувязь жывёльнае прыроды чалавека зь яго духоўнай прыродай ({{Мова-ням|Über den Zusammenhang der tierischen Natur des Menschen mit seiner geistigen|скарочана}}'', 1780)
* Die Schaubühne als eine moralische Anstalt betrachtet, 1784
* Пра прычыну асалоды, якую дастаўляюць трагічныя прадмэты ({{Мова-ням|Über den Grund des Vergnügens an tragischen Gegenständen|скарочана}}, 1792)
* [[Пра грацыю і годнасьць]] ({{Мова-ням|Über Anmut und Würde|скарочана}}, 1793)
* Калій, альбо пра прыгажосьць ({{Мова-ням|Kallias-Briefe|скарочана}}, 1793)
* [[Лісты пра эстэтычнае выхаваньне чалавека]] ({{Мова-ням|Über die ästhetische Erziehung des Menschen|скарочана}}, 1795)
* [[Пра наіўную і сэнтымэнтальную паэзію]] ({{Мова-ням|Über naive und sentimentalische Dichtung|скарочана}}, 1795)
* Пра дылетанства ({{Мова-ням|Über den Dilettantismus|скарочана}}, 1799; у суаўтарстве з Ґётэ)
* Пра ўзьнёслае ({{Мова-ням|Über das Erhabene|скарочана}}, 1801)

=== Гістарычныя працы ===
* «Гісторыя адпадзеньня Нідэрляндаў» ({{Мова-ням|Geschichte des Abfalls der vereinigten Niederlande von der spanischen Regierung|скарочана}}, 1788)
* «Гісторыя Трыццацігадовае вайны» ({{Мова-ням|Geschichte des dreissigjährigen Kriegs|скарочана}}, 1790)
* «Для якой мэты патрэбна вывучаць сусьветную гісторыю?» ({{Мова-ням|Was heißt und zu welchem Ende studiert man Universalgeschichte?|скарочана}})

=== Проза ===
* [[Духазорца (п’еса)|Духазорца]] ({{Мова-ням|Der Geisterseher|скарочана}}, незавершаная, 1786—1789)
* [[Лісты пра эстэтычнае выхаваньне чалавека]] ({{Мова-ням|Über die ästhetische Erziehung des Menschen in einer Reihe von Briefen|скарочана}}, 1794)
* [[Злачынец праз страчаны гонар]] ({{Мова-ням|Der Verbrecher aus verlorener Ehre|скарочана}}, 1786)

=== Паэмы ===
* Да радасьці ({{Мова-ням|An die Freude|скарочана}}, 1785)
* Мастакі ({{Мова-ням|The Artists|скарочана}}, 1785)
* Падзел зямлі ({{Мова-ням|Die Teilung der Erde|скарочана}}, 1785)
* Багі Грэцыі ({{Мова-ням|Die Götter Griechenlands|скарочана}}, 1788)
* Нырэц ({{Мова-ням|Der Taucher|скарочана}}, 1797)
* Пальчатка ({{Мова-ням|Der Handschuh|скарочана}}, 1797)
* Ібікавы журавы ({{Мова-ням|Die Kraniche des Ibykus|скарочана}}, 1797)
* Рыцар Тагенбург ({{Мова-ням|Ritter Toggenburg|скарочана}}, 1797)
* Пярсьцёнак Палікрата ({{Мова-ням|Der Ring des Polykrates|скарочана}}, 1798)
* Песьня аб звоне ({{Мова-ням|Das Lied von der Glocke|скарочана}}, 1799)
* Сьвята пераможцаў ({{Мова-ням|Das Siegesfest|скарочана}}, 1803)

=== Пераклады ===
* [[Дэні Дыдро]]: ''Жак Фаталіст'' (частковы пераклад, 1785)
* Эўрыпід: ''Эфігенія ў Аўлідзе''
* Эўрыпід: ''Фінікіянкі'' (асобныя сцэны)
* [[Ўільям Шэксьпір]]: ''Макбэт'' (1800)
* Карлё Ґоцы: ''Турандот'' (1801)
* Люі Бэнуа Пікара: ''Паразыт'' (1803)
* Люі Бэнуа Пікара: ''Пляменьнік за дзядзьку'' (1803)
* [[Жан Расін]]: ''Фэдра'' (1805)

== Бібліяграфія ==

=== Крыніцы тэкстаў ===
* {{Артыкул| аўтар =  Шыльлер.| загаловак = Антычныя мэтры. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/635d00ce393d5656a2f782be87820219.pdf | мова  = | адказны = Пераклад з нямецкай  [[Юрка Гаўрук|Юркі Гаўрука]].| выданьне  =[[Аршанскі маладняк|Аршанскі маладняк]] | тып = часопіс | год  = 1926 | том   = | нумар  = 2(4) | старонкі  = 18,19 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* [[Юрка Гаўрук|Гаўрук Ю.]] Кветкі з чужых палёў. Мн., 1928. С. 95.
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Вільгельм Тэль. П'еса ў 5-ці дзеях |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пераклад зь нямецкай мовы [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]]; пад рэдакцыяй [[Віталь Вольскі|Віталя Вольскага]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1934|том = |старонкі = |старонак = 187 |сэрыя = Школьная серыя|isbn = |наклад = 5000}}
* Балады : Для стар. шк. узросту / Пер. з ням. [[Юрка Гаўрук|Ю. Гаўрука]]; Маст. Г. Паплаўскі. — Мн. : Юнацтва, 1981.
* Вершы і балады; Драмы: З ням. / Уклад.,прадм.і камент. [[Лявон Баршчэўскі|Л.Баршчэўскага]]. — Мн.: Маст.літ., 1993. — 653 с — (Скарбы сусвет.літ.).
* Рамэо і Джульета; Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыі / Вільям Шэкспір. Тарцюф, альбо Ашуканец : Камедыя / Жан Батыст Мальер. Разбойнікі : Драма : [Да зб. у цэлым: Пер. [[Пімен Панчанка|П. Панчанкі]]. — Мн., 1996.
* Шылер, Фрыдрых. Улада песняспеву / Фрыдрых Шылер; Пер. з ням. мовы [[Алег Лойка|А. Лойкі]]; Даследчая частка — у сааўтарстве з Г.Аўэрсвальдам. — Мн. : БДУ, Каф. бел. літ. XX ст. : Енскі ўн-т, 1997. — 168 с — 800.
* Маланкай жагнаныя / Енскі ўн-т імя Ф.Шылера, Ін-т славістыкі, Беларус. дзярж. ун-т, Каф. беларус. літ. XX ст.: Антал. ням. клас. рамант. паэзіі XIX ст. — Слонім: Слоним. тип., 2004. — 319 с.
* Выбраная паэзія / Фрыдрых Шылер. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 90 с. — («Паэты планеты»).

=== Дасьледваньні ===
* Баршчэўскі, Л. Леў Сапега — Шылераўскі герой / Л. Баршчэўскі // Спадчына. — 1995. — № 3. — С. 57-59.
* Абуш А. Шиллер. Величие и трагедия немецкого гения. М., 1964.
* Веселовский Ю. Шиллер и его герои // Веселовский Ю. Литературные очерки. — М.: Типо-литография А. * В. Васильева, 1900. — С. 181—213.
* Горнфельд А. Как работали Гете, Шиллер и Гейне. Мир 1933 г. 152 с.
* Ланштейн П. Жизнь Шиллера. М., 1984.
* Либинзон З. «Коварство и любовь» Шиллера. М., 1969.
* Либинзон З. Е. Фридрих Шиллер. М., 1990.
* Лозинская Л. Ф. Шиллер. М., 1960.
* Пронин В. А. Шиллер // Зарубежные писатели: Биобиблиографический словарь: В 2 ч. М., 2003. Ч. 2. С. 568—573.
* Фридрих Шиллер. Статьи и материалы. М., 1966.
* Чечельницкая Г. Ф. Шиллер. М., 1959.
* Шиллер Ф. П. Фридрих Шиллер. Жизнь и творчество. М., 1955.

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20090918011823/http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=4807 П’еса «Марыя Ст’юарт» у перакладзе Васіля Сёмухі]
* [https://web.archive.org/web/20110720224729/http://www.kamunikat.org/knihi.html?pubid=4606 Вершы «Мастакі» і «Песьня пра звон» у перакладзе Васіля Сёмухі]
* [https://web.archive.org/web/20241211045508/https://knihi.com/zamlitra/syler/ Вершы Шылера ў перакладзе на беларускую мову]
* [https://web.archive.org/web/20110721000757/http://bellib.net/foreign/german/schiller/index.shtml Вершы Шылера ў перакладзе на беларускую мову]
* [http://www.uni-jena.de/ Унівэрсытэт імя Фрыдрыха Шылера ў Ене]{{ref-de}}

{{Творы Фрыдрыха Шылера}}
{{Асобы эпохі Асьветніцтва па краінах}}
{{Рамантызм}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Абраны артыкул}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шылер, Фрыдрых}}
[[Катэгорыя:Нямецкія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія літаратары]]
[[Катэгорыя:Нямецкія філёзафы]]
[[Катэгорыя:Літаратура ваймарскага клясыцызму]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Марбаху-на-Нэкары]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Ваймары]]</text>
      <sha1>g276q6ntyc68ywb0967kohpkwnq3z0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заслаў (Украіна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71998</id>
    <revision>
      <id>2699252</id>
      <parentid>2646715</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58968-18</username>
        <id>101071</id>
      </contributor>
      <origin>2699252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16583" sha1="7irm4eskvonnzhqmoviob1xe1ogamvi" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Заслаў (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Украіна
|Назва                               = Заслаў
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Заслава
|Назва ўкраінскай мовай              = Ізясла́в
|Герб                                = Coat of arms of Iziaslav.png
|Сьцяг                               = 
|Гімн                                = 
|Дата заснаваньня                    = 
|Першыя згадкі                       = 1390
|Статус з                            = 1390
|Магдэбурскае права                  = 1583
|Былая назва                         = 
|Вобласьць                           = [[Хмяльніцкая вобласьць|Хмяльніцкая]]
|Аўтаномная рэспубліка               = 
|Раён                                = [[Заслаўскі раён|Заслаўскі]]
|Сельская рада                       = 
|Мэр                                 = 
|Пасада кіраўніка                    = 
|Кіраўнік                            = 
|Плошча                              = 23.91
|Крыніца плошчы                      = 
|Вышыня                              = 226
|Унутраны падзел                     = 
|Колькасьць насельніцтва             = 15996
|Год падліку колькасьці              = 2022&lt;ref&gt;http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_Сhuselnist.pdf&lt;/ref&gt;
|Крыніца колькасьці насельніцтва     = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва   = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі  = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі      = 
|Этнічны склад насельніцтва          = 
|Год падліку этнічнага складу        = 
|Нацыянальны склад насельніцтва      = 
|Год падліку нацыянальнага складу    = 
|Колькасьць двароў                   = 
|Год падліку колькасьці двароў       = 
|Паштовыя індэксы                    = 30300—30309
|Тэлефонны код                       = 
|КОАТУУ                              = 
|Аўтамабільны нумарны знак           = 
|Выява                               = Костьол св. йосипа заслав.JPG
|Апісаньне выявы                     = Касьцёл Сьв. Язэпа
 |Шырата градусаў                    = 50
 |Шырата хвілінаў                    = 7
 |Шырата сэкундаў                    = 
 |Даўгата градусаў                   = 26
 |Даўгата хвілінаў                   = 48
 |Даўгата сэкундаў                   = 
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Сайт                                = 
|Лацінка=Zasłaŭ}}
'''Заслаў''' ({{мова-uk|Ізясла́в}}) — горад у [[Хмяльніцкая вобласьць|Хмяльніцкай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёну]]. Плошча 23,91 км². Насельніцтва 16&amp;nbsp;000 чалавек (2025 год). Знаходзіцца на рацэ [[Гарынь|Гарыні]] пры ўпадзеньні ў яе рэчак [[Панора|Паноры]] і [[Сашэнь|Сашэні]], за 127 км ад [[Луцак|Луцку]] і 269 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Чыгуначная станцыя Заслаў на лініі [[Шапятоўка]] — [[Тарнопаль]].

Утварылася на аснове двух местаў: ''Старога Заслава'' (1390) і ''Новага Заслава'' (1579).
 
== Этымалёгія назвы ==
Назва места ўтварылася на аснове [[Старабеларуская мова|рускага]] [[гідронім]]у «славута», што азначае «рэчка». На думку [[Украінцы|ўкраінскага]] філёляга [[Васіль Німчук|Васіля Німчука]] [[тапонім]], такім чынам, паказвае пачатковае разьмяшчэньне гарадзкога паселішча за рэчкай [[Гарынь]]ню&lt;ref&gt;В. Німчук. Дніпро — Славута // Давньоруська ономастична спадщина в східнослов`янських мовах: Зб. наук. праць. Київ 1986.&lt;/ref&gt;.

Назвы места на розных мовах, у розны час:

* ''Zaslavia'' — лацінская назва.
* ''Zasław'' — польская назва.
* ''זסלב'' — жыдоўская назва. 
* ''Изяслав, Изяславль'' — расейская назва. Ужывалася ў адпаведнасьці з [[указ]]ам расейскага [[імпэратар]]а [[Мікалай ІІ|Мікалая ІІ]] ад 1910 году.
* ''Saslaw'' — нямецкая назва.
* ''Ізяслав'' — афіцыйная [[Русіфікацыя|расеізаваная]] назва, зьяўляецца ўкраінскай трансьлітарацыяй расейскага найменьня места.

== Гісторыя ==
[[Файл:Баклай Заслав герб.JPG|міні|100пкс|Першы герб Заслава (XVI ст.)]]

* 1390: першыя згадкі ў пісьмовых крыніцах&lt;ref&gt;Tadeusz Jerzy Stecki. [http://books.google.com.ua/books?id=ATQEAAAAYAAJ&amp;dq=Tadeusz+Jerzy+Stecki&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=gocM-05lkw&amp;sig=QZttjARmuP1Qpb3Fj87b9YSxEMI&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=5&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Wołyń pod względem statystycznym, historycznym i archeologicznym, Т. 1], Lwów 1864&lt;/ref&gt;. Уласнасьць князя [[Хведар Астроскі|Хведара Астроскага]].
* XIV стагодзьдзе: у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]
* 1455: перайшоў да [[Заслаўскія (Астроскія)|Заслаўскіх]].
* XVІ—XVІІ стагодзьдзі: цэнтар [[Заслаўскае княства|Заслаўскага княства]].
* 1569: у складзе [[Крэмянецкі павет|Крэмянецкага павету]].
* XVI ст.: у Заславе існаваў [[манастыр (суполка)|манастыр]], у якім пачалі [[Перасопніцкае Дабравесьце]] (1556).
* 1567: у горадзе існавала [[Пратэстанцтва|пратэстанцкая]] [[друкарня]]. Згадваецца [[Антытрынітарыянства|антытрынітарскі]] пастар.
* 1579: першая згадка пра Новы Заслаў.
* 1583: Новы Заслаў атрымаў [[Магдэбурскае права]].
* 1648: [[Казацтва|казацкія войскі]] захапілі і спалілі места.
* 1709: перайшоў да [[Любамірскія|Любамірскіх]].
* 1738: Заслаў набыў [[маршалак вялікі літоўскі|маршалак]] [[ВКЛ]] [[Павал Караль Сангушка]].
* 1754: [[Аўгуст Сас]] надаў месту страчанае [[Магдэбурскае права]], Новы Заслаў атрымаў свой другі герб («у чырвоным полі срэбная меская брама з трымя вежамі, пакрытымі княжацкімі каронамі, у адчыненых варотах — [[Пагоня]]»).
* 1793: у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. Цэнтар [[Заслаўскае намесьніцтва|Заслаўскага намесьніцтва]].
* 1796: атрымаў новы, расейскі герб, таксама з выявай Пагоні.
* 1807: згадваецца [[Габрэі|жыдоўская]] друкарня.
* 1842: у Заславе працавала паперня.
* 1915: праз горад прайшла чыгунка [[Шапятоўка]] — [[Ланавцы]].
* 1917—1920: у складзе [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]. Цэнтар [[Заслаўскі павет|Заслаўскага павету]].
* 1919: у Заславе падпісаны пратакол пра вызначэньне дэмаркацыйнай лініі паміж украінскімі й польскімі войскамі.
* 1920: акупаваны [[Бальшавікі|бальшавікамі]]. Валасны і раённы цэнтар Шэпэтаўскай акругі [[УССР]].
* 1937: раённы цэнтар [[Хмяльніцкая вобласьць|Камянец-Падольскай вобласьці]].
* ліпень 1941 — сакавік 1944: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Цэнтар Заслаўскай акругі [[генэральная акруга Валынь-Падольле|генэральнай акругі «Валынь-Падольле»]].
* 1954: раённы цэнтар [[Хмяльніцкая вобласьць|Хмяльніцкай вобласьці]].
* 1991: места ў складзе [[Украіна|Ўкраіны]].

=== Места на старых малюнках і фатаздымках ===
&lt;gallery&gt;
Zaslav zamok old.png|Стары заслаўскі замак
Костел Святого Івана Хрестителя. Заслав.jpg|Касьцёл Сьв. Яна Хрысьціцеля
Наполеон Орда. Палац Санґушків у Заславі. 1872.jpg|Палац Сангушкаў, [[Напалеон Орда]], 1872 год
The Big synagogue in Zaslav.jpg|Сынагога
Old zaslav 1910.jpeg|Краявід места
Old zaslav postcard.png|Краявід места
Костьол Святого Йосипа Заслав поштівка.jpg|Касьцёл Сьв. Язэпа і кляштар місіянэраў
St Michael`s chirch Zaslav.jpeg|Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла
Заслав на Волині. Поштівка. 1910.jpg|Краявід места
Заслав.Палац Санґушків від парку.png|Палац Сангушкаў
Монастир бернардинів Заслав.png|Кляштар бэрнардынцаў
&lt;/gallery&gt;

== Культура ==

=== Дзеячы ===
* [[Харытон Даўгалюк]] ({{мова-uk|Харитон Довгалюк}}, вёска [[Крыволука]], [[Заслаўскі павет]], [[Расейская імпэрыя]], 1916 — [[Рочэстэр]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], 2006) — украінскі пісьменьнік, журналіст і сьвятар, аўтар чатырох навел, выданых [[Украінская мова|украінскай мовай]] ў [[Буэнас-Айрэс]]е
* [[Герась Сакаленка]] ({{мова-uk|Герась Соколенко}}, псэўданім Герасіма Шмігельскага; 3 сакавіка 1920, вёска [[Міхля]], [[Заслаўскі павет]], [[УНР]] — 20 лютага 1945, вёска [[Марк Борау]], [[Трэці Райх]]) — украінскі [[паэт]], [[журналіст]] і актывіст украінскага нацыянальна-вызваленчага руху, аўтар вершаў ў стыле [[рамантызм]]у. Друкаваў вершы ва ўкраінскіх часопісах і газэтах у самой Украіне і па-за яе межамі.

== Насельніцтва ==
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:630 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:20000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1849 from:0 till:9425
  bar:1858 from:0 till:8612
  bar:1885 from:0 till:10229
  bar:1897 from:0 till:12688
  bar:1911 from:0 till:14593
  bar:1919 from:0 till:18000
  bar:1923 from:0 till:9949
  bar:1926 from:0 till:11700
  bar:1939 from:0 till:11600
  bar:1989 from:0 till:17567
  bar:2001 color:cobar2 from:0 till:18444
  bar:2009 from:0 till:17232
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
 bar:1849 at: 9425 text: 9.425 shift:(-14,5)
  bar:1858 at:8612 text: 8.612 shift:(-14,5)
  bar:1885 at:10229 text: 10.229 shift:(-14,5)
  bar:1897 at:12688 text: 12.688 shift:(-14,5)
  bar:1911 at:14593 text: 14.593 shift:(-14,5)
  bar:1919 at:18000 text: 18.000 shift:(-14,5)
  bar:1923 at:9949 text: 9.949 shift:(-14,5)
  bar:1926 at:11700 text: 11.700 shift:(-14,5)
  bar:1939 at:11600 text: 11.600 shift:(-14,5)
  bar:1989 at:17567 text: 17.567 shift:(-14,5)
  bar:2001 at:18444 text: 18.444 shift:(-14,5)
  bar:2009 at:17232 text: 17.232 shift:(-14,5)
&lt;/timeline&gt;

== Славутасьці ==
* Стары заслаўскі замак (XV ст.)
* Царква Сьв. Яна Хрысьціцеля (1599)
* Новы заслаўскі замак (XVІ ст.)
* Сынагога (XVІ ст.)
* Сынагога (XVІII ст.)
* Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынцаў (1602)
* Касьцёл Сьв. Язэпа і кляштар місіянэраў (1747
* Палац Сангушкаў (1754)
* Гандлёвыя рады (XVІIІ ст.)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* [http://books.google.com.ua/books?id=ATQEAAAAYAAJ&amp;dq=Tadeusz+Jerzy+Stecki&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=gocM-05lkw&amp;sig=QZttjARmuP1Qpb3Fj87b9YSxEMI&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=5&amp;ct=result#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Tadeusz Jerzy Stecki. Wołyń pod względem statystycznym, historycznym i archeologicznym, Т. 1, Lwów 1864] {{ref-pl}}
* [http://www.history.org.ua/UaCenter/5/26.pdf Володимир Александрович. Інвентарі замків у Старому й Новому Заславі з XVII століття]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-uk}}
* [http://www.myslenedrevo.com.ua/studies/miscel/jakovenkozharty.html Наталя Яковенко. Жарти зі смертю (пародійна мініатюра князя Олександра Заславського на тлі його конфесійної ідентичності)] {{ref-uk}}
* [http://www.myslenedrevo.com.ua/studies/izjaslav/index.html Метафора спільного дому. Заславщина багатьох культур. Зб. мат. наукової конференції. Ізяслав — Острог, 2006.] {{ref-uk}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://weather.in.ua/ua/hmel'nickaja/9522 Прагноз надвор’я ў м. Заслаў]
* [http://www.babinagora.narod.ru Заслаў]

{{Хмяльніцкая вобласьць}}

[[Катэгорыя:Заслаўшчына]]
[[Катэгорыя:Гарады Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]]
[[Катэгорыя:Гарады Хмяльніцкай вобласьці]]</text>
      <sha1>7irm4eskvonnzhqmoviob1xe1ogamvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стралічаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73123</id>
    <revision>
      <id>2699236</id>
      <parentid>2675198</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пад уладай Расейскай імпэрыі */</comment>
      <origin>2699236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41316" sha1="sdtqzimqq0b89ppr5wioa2tlw7415kz" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Стралічаў
|Назва ў родным склоне           = Стралічава
|Лацінка                         = Straličaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1581 годам
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 114
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 247617
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 50
 |Шырата сэкундаў                = 7.6
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 58
 |Даўгата сэкундаў               = 38.1
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Стралі́чаў'''&lt;ref name=&quot;даведнік&quot;&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/СННП/Гомельская вобласьць}} С. 163&lt;/ref&gt; (з 1939 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 351&lt;/ref&gt; — ''Стралі́чава'') — вёска ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 2 км на ўсход ад шашы {{Таблічка-by|Р|35}}. Стралічаў уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[Файл:Астраглядавічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Слабада Стралічаў у рэестры 1581 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Вёска ці не ўпершыню згадана ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] на 1581 год як слабада Стралічаў{{Заўвага|На Гэнэральнай мапе «Беларускія землі ў XVI ст.» Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі Стралічаў не паказаны, у адрозьненьне ад Камарына, які на той час не згаданы ні ў адной пісьмовай крыніцы.}} [[Астрагляды|Астраглядаўскага маёнтку]] пана [[Падкаморы|падкаморага]] кіеўскага [[Шчасны Харлінскі|Шчаснага Харлінскага]]. Зь яе чатырох дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з аднаго [[агароднікі|агародніка]] — 6 грошаў падатку&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883зв.; Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 37&lt;/ref&gt;. Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Стралічаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]]; пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

[[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Ястрабец» зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|170пкс|Стралічаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|170px|Стралічаў у люстрацыі 1683 г.]]

30 сакавіка 1590 году пан Ш. Харлінскі выступіў з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] супраць дзеяньняў старосты чаркаскага князя Аляксандра Вішнявецкага і губэрнатара яго [[Брагін|Брагінскага маёнтку]] Кірыяна Вайніловіча, за насланьне падданых брагінскіх на сёлы Стралічаў і [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, зьбіцьцё і калечаньне людзей, забраньне коней і быдла, пашкоджаньне камораў, учыненьне розных гвалтаў&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 8&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка 1614 году ў тым жа судзе складзены дэкрэт па справе пана Мікалая Харлінскага да князя Адама Вішнявецкага за тое, што яго людзі падданых стралічаўскіх на дарозе dobrowolney схапілі, да Брагіна адвялі, зьвязьнілі, а коней і рэчы затрымалі&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 15&lt;/ref&gt;. 12  чэрвеня 1618 году Мікалай Харлінскі праз суд запатрабаваў ад брата Юрыя Харлінскага вяртаньня яго падданых зь вёскі Стралічаў, зьбеглых да Бышава. Месяцам раней М. Харлінскі дамагаўся вяртаньня зьбеглых стралічаўцаў ад пана Мікалая Францкевіча Радзімінскага, уладальніка вёскі Масаны. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родзічаў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Стралічаў, [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 248, 282, 637&lt;/ref&gt;.

У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] падатку, у 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з васьмі [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]] (×6 — каля 48 жыхароў) сяла Стралічава  мусіў плаціць па тры злотыя&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з кожнага з 54 дымоў (×6 – прыкладна 324 жыхары) Стралічава мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 54 дымоў сяла Стралічава застаўнага ўладальніка пана Васіля Сіліча выбіралася 54 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў сяла Стралічава Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 5 злотых; быў і другі пабор у 5 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734, 750зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488, 507&lt;/ref&gt;. У судовых актах, датаваных 22 днём лютага — 20 жніўня 1686 году і 20 сьнежня 1688 году маюцца зьвесткі пра тое, як пан Дамінік Абуховіч наслаў сваіх людзей і казакоў на вёскі Стралічаў,  Руднае і Навасёлкі пана пісара берасьцейскага [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Шуйскага]]; яны ж сялян тамтэйшых зьбілі, скалечылі, а быдла рознае да яго маёнтку Тульгавічы забралі. За рабункі і гвалт адказчык пан Д. Абуховіч мусіў заплаціць пацярпеламу пану К. Шуйскаму 18 900 польскіх злотых, чаго, аднак, не зрабіў. Быў асуджаны на вечную [[баніцыю]], што і актыкавана ў Мазырскім гродзкім судзе&lt;ref&gt;AGAD. АРiJ. S. 43, 44&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]]

На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у Стралічаве было 18 двароў, гаспадар аднаго зь якіх памёр. Паводле рэвізыі 1716 году, налічвалася ўжо 38 гаспадарак, тры зь іх былі вызваленыя ад  асноўных павіннасьцяў (słoboda), таму выплачвалі хіба ачковае — грашовую даніну за валоданьне пасекай. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад пасэсара Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Стралічаве было 37 гаспадарак, якія, акрамя [[дзякла]], плацілі чыншу 162 злотыя, ачковага 30 злотых, 22 з паловай грошы, паншчыну адпрацоўвалі ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі. На той час у Стралічаве існаваў і фальварак, а сярод местачковых габрэяў названы Лейба Стралічаўскі. Прозьвішчы жыхароў — Баран, Курыленка, Сідарок, Фурс, Кісель, Міхедзенка, Дзянісенка, {{падказка|Бондар, Бандарэнка|Прыклад эвалюцыі аднаго прозвішча}}, Сцепаненка, Тарасюк (Тарасенка), {{падказка|Драздэнка (Drozdonko)|Магчыма, так запісана прозьвішча Дрожжа}}, Стукачык, Мінчук, Гоман, Ігнаценка (Ігнатко), Мякен(ь)кі (Мяккі),  Пінчук, Чэркас, Турчын, Табачны, Корзун&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122, 123адв.-124, 130адв., 139адв., 141-141адв.&lt;/ref&gt;.

У 1748 годзе Стралічаў названы ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.&lt;/ref&gt;.  На 1754 год у Стралічаве налічвалася 57 двароў (прыкладна 342 жыхары), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 8 злотых, 26 грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 35 злотых і 14 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 193; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.&lt;/ref&gt;.

Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у сяле Стралічаў жылі адпаведна 10, 4 і 6 чалавек (głowy), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай Каліеўшчыны 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў.

[[File:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]]

20 жніўня 1776 году апекуны Людвікі Шуйскай, {{падказка|пасэсары|Пасэсар — часовы ўладальнік}} добраў Хвойнікі і Астраглядавічы князі Шуйскія, старосты ніжынскія, абвінавачвалі ў Оўруцкім гродзкім судзе пяцігорскага палкоўніка Міхала Ракіцкага, дзедзічнага ўладальніка Брагінскага маёнтку, і  пасэсара вёскі Мокіш пана Міклашэвіча, у тым, што сяляне мокішскія пакасілі стралічаўскія сенажаці, вялікія шкоды ўчыніўшы&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 80&lt;/ref&gt;. У 1777 годзе ў Стралічаве ўзьведзены новы драўляны будынак Сьвята-Міхайлаўскай царквы&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 34-34адв.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Сьцьвярджэньне С. В. Марцэлева нібы царква збудавана ў 1795 г.&lt;ref&gt;Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С.В. Марцэлеў; рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Менск: БелЭн, 2005. С. 460&lt;/ref&gt; — адна з шматлікіх прыдумак аўтара; у наяўных крыніцах такой зьвесткі няма.}}. 12 верасьня 1785 году ў Оўруцкім гродзе зьявілася скарга, пададзеная сужэнствам Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі на пана Аслоўскага, які па-хуліганску наехаў на сяло, людзей напалохаў ды разагнаў па палях&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 32-33&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Стралічаў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.&lt;/ref&gt;. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, Стралічаў названы сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, эканомам у фальварку Стралічаў служыў па кантракту шляхціч Габрыэль, сын Яна, Дамброўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 181. А. 260&lt;/ref&gt;. Сяло мела 81 двор з 330 душамі мужчынскага і 304 жаночага полу прыгонных сялянаў. Яшчэ тут жылі вольныя людзі, «''именуемые бояре или земяне.., платящие чинш''», Васілеўскія{{Заўвага|Прысутны пры хросьце ў 1814 г. Іосіфа Гашкевіча Аляксандар Васілеўскі ўважаў сябе за шляхціча.}}, якіх усяго — 8 мужчын і 10 жанчын&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 155-168адв.&lt;/ref&gt;.  

[[Файл:Стралічаў, Губарэвічы, Навасёлкі, Дворышча, Руднае на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.png|значак|зьлева|170px|Фальварак і сяло Стралічаў на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

З 1808 году прыходзкім сьвятаром Міхайлаўскай царквы ў Стралічаве{{Заўвага|Да расейскага праваслаўя павернутая ў 1795 г.}} пачаў служыць Антоні Іванаў Гашкевіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 334-335&lt;/ref&gt;, бацька будучага знакамітага дыплямата і мовазнаўца Ёсіпа. На 1811 год у гэтым сяле пані Людвікі Прозар налічваўся 81 двор з 240 душамі прыгонных «мужеска пола»{{Заўвага|Гэта як быццам на 90 душ меней, чым у 1795 годзе, пры нязьменнай колькасьці двароў...}}&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 1033-1042&lt;/ref&gt;. 28 лютага 1812 году фальварак Стралічаў разам зь сялом і ўсімі ўгодзьдзямі аддадзены ў трохгадовую арэнду за плату ў 2550 рублёў серабром штогод сужэнству Францішку і Людвіцы Капэрніцкім&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8-9&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 1833 году стралічаўскі сьвятар Антоні Гашкевіч і панамар Пётр Леановіч зьвярнуліся зь «нижайшим прошением» да япіскапа Менскага і Гарадзенскага Яўгенія, «припадая к стопам... Преосвященства», абы прызначыў ім жалаваньне. Хлебная ссыпка бо на іх утрыманьне не паступала, з-за беднасьці прыхаджанаў ўсе царкоўныя трэбы выконваліся без усялякага ўзнагароджаньня, царкоўная зямля без угнаеньняў, якіх ніяк не здабыць, зусім не радзіла. А ў іх жа сем'і; у сьвятара сыны яшчэ і вучыліся&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 9827. А. 2-2адв.&lt;/ref&gt;. Па сьмерці ад чахоткі ў жніўні 1836 году А. Гашкевіча&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 707адв.&lt;/ref&gt; прыход прыняў сьвятар Якаў Мікалаеў Змаровіч, ажаніўшыся з дачкой нябожчыка Ганнай&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 539. А. 710адв.&lt;/ref&gt;. Інвэнтар Хвойніцкага маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Стралічаў пану Ўладыславу Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 4, 18-27&lt;/ref&gt;. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што  480 жыхароў Стралічава абодвух полаў былі прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696&lt;/ref&gt;.    

У парэформавы пэрыяд Стралічаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў сяле было 224 гаспадакі сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Стралічаўскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69.&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы названыя настаяцель а. Раман Гласко, в. а. штатнага псаломшчыка Хведар Мігай і звышштатны Іван Загароўскі, просьфірня Еўфрасіньня Бабарыкіна. Да прыходу, акрамя Стралічава, належалі Губарэвічы, Руднае і Навасёлкі&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 457&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 1015 душ мужчынскага і 1120 жаночага полу верных. Настаяцелем з 1 студзеня 1877 году, пасьля спачыну зяця Р. Гласко{{Заўвага|Паведамленьне іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}, ізноў стаў а. Якаў Змаровіч&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 130—131&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 66 двароў, 537 жыхароў, вятрак і конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России.  — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;.    
   
Увесну 1905 году ў жыхароў Стралічава «возникли недоразумения» ў дачыненьнях з адміністрацыяй маёнтку ганаровага грамадзяніна М. П. Аўраамава з прычыны таго, што сяляне пачалі свавольна выпасаць жывёлу на зямлі памешчыка, уважаючы яе сваёй. 23 траўня, на загад менскага губэрнатара, сюды прыбыла 13-я рота 316 пяхотнага Вышневалоцкага палка. 25 траўня ўсе спробы арыштаваць зачыншчыкаў зь ліку 300 бунтаўнікоў (амаль уся вёска), як і каманда жаўнерам «на изготовку» нібы для пачатку страляніны, скончыліся безвынікова. У наступныя дні, пасьля пагадненьня бакоў аб карыстаньні пашамі, хваляваньні супакоіліся&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 46—47&lt;/ref&gt;. На 1909 год у сяле Стралічаў 162 двары, 1036 жыхароў, у аднайменным хутары 4 двары, 41 жыхар&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 195&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Стралічаў у складзе Хвойніцкай воласьці, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Губарэвічы і Стралічаў на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Стралічаў і Губарэвічы на мапе 1924-26 гг.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Хойніцкая воласьць увайшла ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучаная да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Стралічаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) налічвалася адпаведна 65 і 125 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;. Арганізаваны саўгас «Стралічава».

З 8 сьнежня 1926 году вёска – цэнтар Стралічаўскага сельсавету Хвойніцкага раёну Рэчыцкай, ад 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай акругі, з 20 лютага 1938 Палескай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у Мазыры. У 1930 годзе створаны калгас «Пралетарый», працавалі вінакурня, вятрак, дзьве кузьні, цагельня, стальмашня, шорная майстэрня. У Вялікую Айчынную вайну дзейнічала патрыятычнае падпольле (кіраўнік У. І. Табачны). 200 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Стралічаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1850 год — 70 двароў, 290 жыхароў.
* 1885 год — 537 жыхароў.
* 1897 год — 139 двароў, 848 жыхароў (згодна зь перапісам).
* 1930 год — 175 дваров, 1072 жыхара.
* 1959 год — 1828 жыхароў (паводле перапісу).
* 2001 год — 349 двароў, 979 жыхароў.
* 2009 год — 818 жыхароў.
* 2021 год — 261 гаспадарка, 749 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211113210015/http://hoiniki.gov.by/ru/strelich/ Численность проживающих на территории Стреличевского сельсовета на 01.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленьне сувязі

== Памятныя мясьціны ==
* Малітоўны дом евангельскіх хрысьціян баптыстаў
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

== Асобы ==
[[Файл:Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча.jpg|значак|Запіс аб нараджэньні-хросьце Ёсіпа Гашкевіча ў мэтрычнай кнізе Сьвята-Міхайлаўскай царквы.]]
* [[Ёсіп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, вучоны-мовазнавец, дасьледчык Японіі і Кітая, натураліст, арыенталіст.
* [[Уладзімер Зінкевіч]] (1951) —  беларускі мастак, пэдагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004), прафэсар (2005), сябра Беларускага саюза мастакоў (1982).

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1008 Прагноз надвор’я ў в. Стралічава]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Стралічаўскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]</text>
      <sha1>sdtqzimqq0b89ppr5wioa2tlw7415kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таварыства беларускай школы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75905</id>
    <revision>
      <id>2699243</id>
      <parentid>2671281</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26704" sha1="sqrj3qyvap6z3y1yxjvbds0wx3f5peg" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва           = Таварыства беларускай школы
|лацінка         = Tavarystva biełaruskaj škoły
|выява           = 
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = 
|мапа            = 
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = 
|мапа 2          = 
|абрэвіятура     = ТБШ
|дэвіз           = 
|папярэднік      = 
|наступнік       = 
|дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|9|12|1921|1}}
|дата спыненьня існаваньня = 
|тып             = Асьветнае
|юрыдычны статус = [[Грамадзкае аб’яднаньне]]
|мэта            = Агульнакраёвая асьвета на [[Беларуская мова|беларускай мове]]
|штабкватэра     = [[Менск]], вул. Варанянскага, д. 7а, п. 720.
|месцазнаходжаньне = 
|каардынаты      = 
|дзейнічае ў рэгіёнах = [[Беларусь]]
|сяброўства      = 
|афіцыйныя мовы  = 
|генэральны сакратар = 
|пасада кіраўніка = Старшыня
|імя кіраўніка   = [[Алесь Лозка]]
|пасада кіраўніка 2 = 
|імя кіраўніка 2 = 
|пасада кіраўніка 3 = 
|імя кіраўніка 3 = 
|пасада кіраўніка 4 = 
|імя кіраўніка 4 = 
|асноўныя асобы  = 
|кіроўны орган   = Канцылярыя
|матчыная кампанія = 
|зьвязаныя кампаніі = 
|бюджэт          = 
|колькасьць супрацоўнікаў = 
|колькасьць валянтэраў = 
|сайт            = [http://www.nastaunik.info/national-edu/tbs www.nastaunik.info/national-edu/tbs]
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = 
}}
'''Тава́рыства белару́скай шко́лы''' (''ТБШ'') — культурна-асьветная арганізацыя ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1937 гадох, заснаваная ў [[Радашкавічы|Радашкавічах]] [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]], затым аб’ядналася зь [[Беларуская школьная рада|Беларускай школьнай радай]] у [[Вільня|Вільні]]. Адноўленая ў Рэспубліцы Беларусь у 1996 годзе.

== Кіраваньне ==
* ''Асамблея''. Склікаецца аднойчы на тры гады. Правамоцная пры наяўнасьці больш за палову абраных прадстаўнікоў. Ухваляе пастановы большасьцю галасоў прысутных. Абірае Назіральную раду, Канцылярыю і Рэвізійную камісію. Ухваляе кірункі дзейнасьці.
* ''Канцылярыя''. Зьбіраецца аднойчы на 2 месяцы. Пасяджэньні правамоцныя пры наяўнасьці больш за палову сябраў. Ухваляе пастановы 2/3 галасоў прысутных. Зацьвярджае кіраўнікоў галінамі дзейнасьці і вядзе ўлік суполак.
* ''Назіральная рада''. Уносіць прапановы аб дзейнасьці. Старшыня прадстаўляе ТБШ перад іншымі ўстановамі.
* ''Рэвізійная камісія''. Зьбіраецца штогод. Правярае грашовае [[справаводзтва]] і разглядае звароты і скаргі&lt;ref name=&quot;Статут&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Статут ТБШ|спасылка = http://www.nastaunik.info/node/13371|выдавец=Настаўнік.info|дата публікацыі=2 сакавіка 2005|дата доступу=17 верасьня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1927).jpg|значак|Сябры гуртка ТБШ у [[Горадня|Горадні]] зь [[Беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]] ([[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белыя сьцягі]] і герб [[Пагоня]]), 1927 г.]]

Асноўная мэта дзейнасьці была абвешчана ў Статуце — «''пашыраць і памагаць асьвеце ў беларускім нацыянальным, людскім і хрысьціянскім духу''». Актыўнымі дзеячамі Таварыства былі [[Фабіян Акінчыц]], А. Аляшкевіч, [[Францішак Аляхновіч]], [[Радаслаў Астроўскі]], [[Павал Біндзюк]], А. Біч, [[Флягонт Валынец]], [[Язэп Гаўрылік]], [[Максім Гарэцкі]], [[Іван Грэцкі]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Аляксандар Дмахоўскі]], [[Язэп Драздовіч]], [[Павал Жаўрыд]], А. Каляда, [[Макар Касьцевіч]], [[Міхаіл Кахановіч]], М. Кепель, [[Піліп Кізевіч]], [[Іван Краскоўскі]], [[Павал Крынчык]], [[Антон Луцкевіч]], [[Алена Лябецкая]], А. Малец, [[Мікалай Марцінчык]], [[Пётар Мятла]], [[Сяргей Паўловіч]], [[Піліп Пестрак]], П. Пліс, В. Пранько, [[Міхаіл Пяткевіч]], П. Пяткун, [[Васіль Рагуля]], А. Райчонак, [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Уладзімер Самойла]], [[Аркадзь Смоліч]], [[Адам Станкевіч]], [[Фелікс Стацкевіч]], [[Антон Неканда-Трэпка|Антон Трэпка]], [[Аляксандар Уласаў]], [[Леаніда Чарняўская-Гарэцкая]], [[Рыгор Шырма]], [[Фабіян Ярэміч]] і інш.

[[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (30.12.1927).jpg|значак|Зьезд ТБШ у [[Вільня|Вільні]] зь беларускай нацыянальнай сымболікай, 1927 г.]]

Таварыства засноўвала і ўтрымлівала беларускія народныя школы і дамы, курсы, настаўніцкія сэмінарыі, чытальні-бібліятэкі, сярэднія і вышэйшыя навучальныя ўстановы, выдавала часопісы, падручнікі і іншую літаратуру, займалася канцэртнай дзейнасьцю.

[[Файл:Mir, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Мір, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1930).jpg|значак|Сябры гуртка ТБШ у [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]] зь беларускай нацыянальнай сымболікай, 1930 г.]]

Сродкі на дзейнасьць ТБШ паходзілі зь месячных складак, добраахвотных ахвяраваньняў, прыбыткаў з канцэртаў і продажу літаратуры. Чальцамі ТБШ маглі быць фізычныя асобы і задзейнічаныя ў колах і школьных радах. Кіроўным органам была [[Цэнтральная Школьная Рада]], якую абіралі на сходзе. Існавала 12 акруговых управаў — [[Баранавічы]], [[Беласток]], [[Вялейка]], [[Горадня]], [[Глыбокае]], [[Косава]], [[Ліда]], [[Наваградак]], [[Слонім]], [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслач]] і [[Вільня]].

Безвыніковымі былі спробы стварыць акруговую ўправу ТБШ у Пружанах&lt;ref&gt;Вабішчэвіч А. [http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/vabisc.htm Асвета на Палессі ў 1921–1939 гады паміж спадзяваннямі і рэаліямі] // [[ARCHE Пачатак]]. № 7—8, 2013 г.&lt;/ref&gt;.

У 1926 годзе [[Беларуская хрысьціянская дэмакратыя (1927)|БХД]] у супрацьвагу [[КПЗБ]] і ТБШ стварылі сваю арганізацыю — [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры]].

У 1927 годзе гурток ТБШ у вёсцы [[Галавачы (Гарадзенскі раён)|Галавачы]] ([[Скідальская гміна]]) ахвяраваў 650 злотых на адбудову беларускай гімназіі ў мястэчку [[Глыбокае]]&lt;ref&gt;[[Наша праўда (1927)|Наша Праўда]]. [https://web.archive.org/web/20210616083802/https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-20.pdf?sequence=20&amp;isAllowed=y № 20], 11 чэрвеня 1927 г.&lt;/ref&gt;.

Кіраўнікамі арганізацыі былі [[Антон Луцкевіч]], [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Фелікс Стацкевіч]], [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Антон Неканда-Трэпка|Антон Трэпка]], [[Рыгор Шырма]] і іншыя. Арганізоўвала беларускія школы, культурна-асьветніцкія гурткі (у 1928 годзе каля 500 гурткоў і да 30 тыс. сябраў ТБШ), бібліятэкі, народныя дамы, клюбы, распаўсюджвала беларускія газэты і часопісы. З 1933 году выдавала часопіс [[Беларускі летапіс (1933)|«Летапіс Таварыства беларускай школы»]].

Дзейнічала ва ўмовах уціску з боку польскіх уладаў. У 1936 годзе арганізацыя была забароненая.

=== Работа ===
[[Выява:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|міні|Галоўная ўправа Таварыства беларускай школы (злева направа) у першым радзе: [[Міхась Пяткевіч|Міхась Пяткевіч]], [[Фэлікс Стацкевіч]], [[Сяргей Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Мітрафан Кепель]]; у другі радзе: [[Рыгор Шырма]], [[Піліп Кізевіч]], [[Мікалай Марцінчык]]]]
Адным з найбольш актыўных у Заходняй Беларусі быў гурток ТБШ у вёсцы [[Шкленск]]. 27 лістапада 1927 ён зладзіў у сваёй вёсцы вечарыну-спэктакль. Сакратар гуртка [[Міхал Касьцевіч]] напісаў у газэту «[[Права працы]]»:

{{Пачатак цытаты}}
«''Былі згуляны дзьве п’есы: „Міхалка“ і „Суд“, пасьля чаго пяяліся беларускія песьні, дэклямаваліся вершы беларускіх паэтаў і ўрэшце пад гучныя воплескі сабраўшыхся — нягледзячы на мокрую пагоду — з суседніх вёсак публікі, вечар быў закончаны сваёй „Лявоніхай“''»&lt;ref&gt;[[Права працы (1927)|Права працы]]. [https://web.archive.org/web/20200925190023/http://elibrary.mab.lt/handle/1/2490 № 6], 24 сьнежня 1927 г.&lt;/ref&gt;. А пасьля той гурток 7 студзеня 1928 правялі беларускую вечарыну ў вёсцы [[Навасёлкі (Сапоцкінскі сельсавет)|Навасёлкі]].
{{Канец цытаты}}

14 студзеня 1928 году гурток не атрымаў дазволу на правядзеньне новай вечарыны.

У лістападзе 1927 году гурток вёскі [[Пясчанка (Гарадзенскі раён)|Пясчанка]] Скідальскай гміны паставіў у вёсцы [[Раўкі]] драму [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] «Дрыгва».

=== Колькасьць ===
У лістападзе 1926 у шэрагах ТБШ у [[Беластоцкае ваяводзтва (1919—1939)|Беластоцкім ваяводзтве]] налічвалася 38 [[Гурток ТБШ|гурткоў]] і 700 таварышаў. А на 1 ліпеня 1927 тамака быў ужо 91 гурток і 1824 таварышаў (ва ўсёй Заходняй Беларусі 3034 гурткі і 10 584 таварышаў). Сярод іх у Гарадзенскім павеце на 1927 год дзейнічалі 48 гурткоў і каля 1000 таварышаў, таму была створана асобная Гарадзенская акруга ТБШ&lt;ref&gt;Majecki H., Działalność Towarzystwa Szkoły Białoruskiej na Białostocczyznie [w:] Studia polsko-litewsko-białoruskie. Prace Białostockiego Towarzystwa Naukoweho, nr 31. Red. J.Tomaszewkiego, E.Smułkowej, H. Majeckiego,Warszawa PWN, 1988. s.208.&lt;/ref&gt;.

У 1930 у [[Палескае ваяводзтва|Палескім ваяводстве]] дзейнічалі 58 гурткоў (1088 таварышаў), 1932 — адпаведна 51 (1048)&lt;ref&gt;ДзАБВ, ф. l, воп. 9, спр. 47, арк. 13.&lt;/ref&gt;. Больш за ўсё іх было ў [[Косаўскі павет|Косаўскім]] і [[Пружанскі павет (1918—1939)|Пружанскім паветах]]. Некалькі гурткоў дзейнічала на Піншчыне.

=== Забарона ===
З-за выдуманага абвінавачваньня ў сувязі з [[БСРГ|Грамадою]] і КПЗБ, бо польскія ўлады выдумалі, што некаторы гурткі Таварыства існавалі як прыкрыцьцё палітычнай дзейнасьці і не праводзілі ніякай культурнай працы&lt;ref&gt;[[Сяргей Токць]]. [https://kamunikat.org/download.php?item=2184-7.pdf&amp;pubref=2184 Культурнае жыццё беларускай вёскі ў міжваеннай Польшчы (па матэрыялах Гарадзеншчыны)]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [https://web.archive.org/web/20210725214504/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2184 Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 18]. 2002. С. 91—117&lt;/ref&gt;) сябры ТБШ цярпелі перасьлед ад польскіх уладаў, шмат хто быў пакараны рознымі тэрмінамі зьняволеньня. У лістападзе 1936 годзе дзейнасьць ТБШ была забаронена. 22 студзеня 1937 ТБШ было распушчана паводле загаду польскіх уладаў.

== Сучасны стан ==
22 сакавіка 1996 заснаванае ''Рэспубліканскае грамадзкае аб’яднаньне «Таварыства беларускай школы»'', якое зарэгістравана [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі]] (пасьведчаньне №00738). РГА «ТБШ» — добраахвотная грамадзкая культурна-асьветная арганізацыя, якая аб’ядноўвае грамадзян з мэтай «''садзейнічаньню стварэньню сучаснай сыстэмы нацыянальнай асьветы і адукацыі, спрыяньню развіцьцю адукацыі на беларускай мове, культурна-асьветнай працы сярод дзяцей, моладзі і дарослых дзеля фармаваньня ў іх нацыянальнай сьвядомасьці і засваеньня імі агульначалавечых каштоўнасьцяў''»&lt;ref name=&quot;Статут&quot;/&gt;. Прэзыдэнты ТБШ — [[Генадзь Пятроўскі]] (былы першы намесьнік міністра адукацыі), з 1999 (старшыня з 2003 году) — [[Алесь Лозка]] (дырэктар Беларускага навукова-мэтадычнага цэнтру гульні і цацкі Міністэрства адукацыі, затым дацэнт БДПУ)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110412005028/http://ngo.by/database/ngo/view/813/ ТБШ] на [http://www.ngo.by/ NGO.by]&lt;/ref&gt;.

17 верасьня 2021 году [[Вярхоўны суд Беларусі]] на пазоў [[Міністэрства юстыцыі Беларусі]] пастанавіў зачыніць Таварыства беларускай школы. У позьве зьмяшчаліся абвінавачаньні ў несапраўднасьці юрыдычнага адрасу празь вяртаньне карэспандэнцыі і ў неабнародаваньні справаздачы аб дзейнасьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе|спасылка=https://www.svaboda.org/a/31462039.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=17 верасьня 2021|дата доступу=14 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Выданьні ТБШ ==
# {{Артыкул| аўтар =[[Францішак Аляхновіч]]. [[Аляксандар Дмахоўскі]]. [[Міхаіл Кахановіч]]. [[Антон Луцкевіч]]. [[Браніслаў Тарашкевіч]]. | загаловак =Статут Таварыства Беларускае Школы. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2317/219945-1921-4.pdf?sequence=4&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Беларускія ведамасьці (газэта)|Беларускія ведамасьці]] | тып =газэта | год  =1921, 3 кастрычніка | том   = | нумар  =4 | старонкі  =2, 3 | issn  = }}
# {{Артыкул| аўтар =| загаловак =З беларускіх культурных арганізацыяў. Да ведама ўсіх сяброў Таварыства Беларускае Школы.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]]| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =43—46}}
# {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Зьезд Т-ва Беларускай Школы Косаўскага пав. Зьезд Т-ва Беларускай Школы Навагр. пав. З беларускіх культурных арганізацыяў. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]]| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =28—34}}
# {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Зьезд Т-ва Беларускай Школы Гарадзенскага вокругу. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]]| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 3| старонкі  =35—37}}
# {{Артыкул| аўтар =| загаловак =Зьезд Т-ва Беларускай Школы Вялейскага пав. Зьезд Т-ва Беларускай Школы Стайпецкага пав.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]]| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =59—64}}
# [https://web.archive.org/web/20190223184628/http://www.nastaunik.info/node/13646 Антон Грыневіч. Беларускі дзіцячы сьпеўнік з беларускіх нар. матываў і лірыкі, сабраных у 1905—1924 г.г. Вільня, 1925.]
# [https://web.archive.org/web/20190224001713/http://www.old.nastaunik.info/files/f/662_letapistbs-25.pdf Летапіс ТБШ, № 2 (25) 2011]
# [https://web.archive.org/web/20161130191931/http://www.nastaunik.info/files/f/308_Matem_falklor.pdf Матэматычны фальклор. Пачатковыя матэматычныя ўяўленні і навыкі сродкамі народнай педагогікі /укл. А. Лозка — Мінск, 2002. — 52 с.]
# [https://web.archive.org/web/20190224001717/http://www.nastaunik.info/files/f/132_hulni_screen.pdf Скарбонка гульняў, дапаможнік для настаўнікаў/ укл. І. Губарэвіч. — Мінск, 2005. — 108 с.]
# [http://aacenka.by/wp-content/uploads/2012/03/aa.pdf Актыўная ацэнка: метад. дапам. / укл. Н. Ільініч. — Мінск, 2011. — 83 с.]
# [https://web.archive.org/web/20160802093628/http://www.nastaunik.info/files/f/906_alternatyvy.pdf Альтэрнатывы ў адукацыі: Зборнік артыкулаў. — Мінск, 2012. — 166 с.]
# [https://web.archive.org/web/20190223184702/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasa-adukacyja.pdf Наша адукацыя. Матэрыялы круглага стала / рэд. В. Вячорка. — Мінск, 2014. — 120 с.]
# [https://web.archive.org/web/20161020162228/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf Актыўная ацэнка ў дзеянні: вопыт настаўнікаў Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў/ М. І. Запрудскі, М. Кудзейка, Т. П. Мацкевіч і інш. Пад рэд. М. І. Запрудскага. — Мінск, 2014. — 238 с.]
# [https://web.archive.org/web/20160624071941/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/jak_stvaryc_skolnuju_hazietu_1.pdf С. Чарняўскі. Як стварыць сучасную школьную газету: метадычны дапаможнік. — Кіеў: Акадэмія ўкраінскай прэсы, Цэнтр свабоднай прэсы, Таварыства беларускай школы, 2014. — 73 с.]
# [https://web.archive.org/web/20180524151712/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf Медыяадукацыя ў школе: фарміраванне медыяграматнасці вучняў: дапаможнік для настаўнікаў. Пад рэд. М. І. Запрудскага — Мінск, 2016. — 336 с.]
# [https://drive.google.com/file/d/0B9VvtmwWQKEhVU5KX2JFTk53TjQ/view Д. Стэрна. Як будаваць партнёрства ў навучанні, 2017. — 16 с.]

== Глядзіце таксама ==
* [[Беларуская школа за мяжой]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* [[Аляксандар Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А.]] Нацыянальная школа ў Заходняй Беларусі (1921—1939). Аўтарэф. дыс. канд. гіст. навук. — {{Менск (Мн.)}}, 1996.
* Вабішчэвіч А. Таварыства беларускай школы: Першыя гады існавання // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. — 1996. — № 5.
* Вабішчэвіч А. Таварыства беларускай школы (1921—1936) // Спадчына. — 1997. — № 1.
* Вабішчэвіч А. ТБШ (1921—1936 г.) // [[Беларускі гістарычны часопіс]] — 1997. — № 1.
* {{Артыкул| аўтар =[[Альбін Стаповіч|S-wicz.]]| загаловак =Towarzystwo Szkoły Białoruskiej na ławe oskarżonych.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1933n3.pdf?sequence=42&amp;isAllowed=y | мова  =pl | выданьне  =[[Przegląd Wileński]] | тып =газэта | год  =1933, 12 lutego | том   = | нумар  =3 | старонкі  =2—4 }}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20171112193151/http://www.nastaunik.info/national-edu/tbs Пра ТБШ на Настаўнік.інфо]

{{Беларусы ў Польшчы}}

[[Катэгорыя:Таварыства беларускай школы| ]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе]]
[[Катэгорыя:Сьнежань 1921 году]]
[[Катэгорыя:1921 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>sqrj3qyvap6z3y1yxjvbds0wx3f5peg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Папковіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79542</id>
    <revision>
      <id>2699281</id>
      <parentid>2274470</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8329" sha1="2x2dppbbmhoeoyvmno1rc988ylv9qux" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
| Імя                 = Уладзімер Папковіч
| Арыгінал імя        = 
| Партрэт             =Uladzimir_Papkovicz.jpg
| Памер               = 
| Апісаньне           = 
| Імя пры нараджэньні = 
| Псэўданімы          = 
| Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|25|3|1935|1}}
| Месца нараджэньня   = в. [[Дварэц (Хаценчыцкі сельсавет)|Дварэц]], Вялейскі павет, [[Віленскае ваяводзтва (1926—1939)|Віленскае ваяводзтва]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]
| Дата сьмерці        = 10.4.2021
| Грамадзянства       = [[СССР]]&lt;br /&gt;[[Беларусь]]
| Род дзейнасьці      = паэт, перакладчык
| Гады актыўнасьці    = 
| Напрамак            = 
| Жанр                = 
| Дэбют               = 
| Значныя творы       = 
| Прэміі              = 
| Палічка             = 
| Сайт                = 
}}
'''Уладзі́мер Папко́віч''' (25 сакавіка 1935, в. [[Дварэц (Хаценчыцкі сельсавет)|Дварэц]], Вялейскі павет, [[Віленскае ваяводзтва (1926—1939)|Віленскае ваяводзтва]] — 10 красавіка 2021) — [[беларусы|беларускі]] [[паэт]] і перакладчык.

== Біяграфія ==
У 1953 годзе скончыў Ільянскую сярэднюю школу Вялейскага раёну. У 1958 годзе скончыў [[Менскі дзяржаўны пэдагагічны інстытут замежных моваў]], дзе працаваў выкладчыкам [[нямецкая мова|нямецкай мовы]] па 1962 год. З 1962 па 1963 працаваў інжынэрам-перакладчыкам патэнтнага бюро Інстытуту навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры Савеце Міністраў БССР. З 1963 па 1964 працуе выкладчыкам катэдры замежных моваў Менскай вышэйшае інжынэрна-радыётэхнічнай навучальні. З 1966 па 1970 гг. настаўнічаў у [[Віцебск]]у і ў Віцебскім пэдінстытуце. З 1973 году выкладчык нямецкай і [[ангельская мова|ангельскай]] моваў Віцебскага індустрыяльнага тэхнікума, з 1982 г. — старэйшы выкладчык Віцебскага пэдінстытута&lt;ref name=&quot;slo&quot;&gt;[http://slounik.org/81242.html Папковіч Уладзімір] // [http://slounik.org/pismienniki/ Беларускія пісьменнікі: 1917—1990.] / Укладальнік: [[Аляксей Гардзіцкі]]. — Менск: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X&lt;/ref&gt;. Ад 1990 да 1991 году быў старшынём Віцебскай гарадзкой рады Таварыства беларускай мовы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Анин, Л.|загаловак=Без старшыні|выданьне=Витебский курьер|год=1991|нумар=14|старонкі=5}}&lt;/ref&gt;. З 1998 па 2005 год — загадчык катэдры нямецкай мовы гэтага ўнівэрсытэту.

== Творчасьць ==
Друкавацца пачаў з 1962 году ў рэспубліканскіх, абласных і гарадзкіх выданьнях у Менску і Віцебску: часопісах «Нёман», «Полымя», «Маладосьць», альманахах «Далягляды», «Братэрства» і інш. Аўтар зборнікаў вершаў «На досьвітку» (1978), «Зерне» (1982), «Самы кароткі цень» (1988), «На тым стаю», «Рэшта», кнігі гумару «Вы будзеце смяяцца».

На беларускую мову перакладае творы нямецкіх, польскіх, расейскіх і цыганскіх паэтаў&lt;ref name = &quot;nn&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=36582 Перакладчык «Трох таварышаў» Рэмарка на беларускую святкуе юбілей] // [[Наша Ніва]], 25 сакавіка 2010&lt;/ref&gt;. У ягоным перакладзе выйшлі кнігі [[Ёганэс Робэрт Бэхер|Ёганэса Бэхера]] «Вяртаньне да сябе» (1988), {{Не перакладзена|Рут Крафт||de|Ruth Kraft}} «Востраў без маяка» (1987), «Закаханы вандроўнік: Паэзія нямецкага рамантызму» (1989). Аўтар перакладаў рамана [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Рэмарка]] «Тры таварышы», п’есы [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]] «[[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]]»&lt;ref name = &quot;nn&quot;/&gt;, твораў шэрагу іншых нямецкіх, аўстрыйскіх і польскіх аўтараў.

На нямецкую мову пераклаў паэму [[Канстанцін Васілёў Вераніцын|Канстанціна Вераніцына]] «[[Тарас на Парнасе]]».

== Бібліяграфія ==

=== Зь нямецкай на беларускую ===
* [[Ёганэс Робэрт Бэхер|Ёганэс Р. Бэхер]]. «Вяртанне да сябе». Вершы («Мастацкая літаратура», 1985);
* [[Рут Крафт]]. «Востраў без маяка». Раман («Мастацкая літаратура», 1987);
* Закаханы вандроўнік: паэзія нямецкага рамантызму («Мастацкая літаратура», 1989);
* [[Фрыдрых Шылер]]. [[Вільгельм Тэль (п’еса)|Вільгельм Тэль]] (у кнізе: «Скарбы сусветнай літаратуры», «Мастацкая літаратура», 1993);
* [[Эрых Марыя Рэмарк]]. [[Тры таварышы]]. Раман. Пераклад («Мастацкая літаратура», 1994).
* Гудрун Паўзэванг. Хмара. Раман. Пераклад, (2011).
* [[Томас Ман]]. «Сьмерць у Вэнэцыі». Апавяданьні. Пераклад, (2019).
* «Выбраная лірыка». [[Вільгельм Мюлер|В. Мюлер]]. Пераклад. (З [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), (2019).

=== З расейскай і беларускай на нямецкую ===
* [[Давід Сімановіч|Давид Симанович]]. Витебск. Шагал. Любовь. (Witebsk. Chagall. Liebe. «Віцебская абласная друкарня», 2003).
* [[Канстанцін Вераніцын]]. «[[Тарас на Парнасе]]» (Taras auf dem Parnass. У кнізе: «Класіка», выдавец Віктар Хурсік, 2003).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20130619164559/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/pan31?OpenDocument Вершы Ўладзімера Папковіча] ў часопісе [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]
* [https://web.archive.org/web/20211206205023/http://prajdzisvet.org/translator/65 Уладзімер Папковіч] на [[ПрайдзіСьвет|Прайдзісьвеце]]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Папковіч, Уладзімер}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялейскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]</text>
      <sha1>2x2dppbbmhoeoyvmno1rc988ylv9qux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыкрае здарэньне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80252</id>
    <revision>
      <id>2699155</id>
      <parentid>2227325</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="h5ex8qlprctm50u6kdigb5nq21icvym" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
| Назва               = Прыкрае здарэньне
| Назва-арыгінал      = A Painful Case
| Выява               =
| Памер               =
| Подпіс выявы        =
| Жанр                = апавяданьне
| Аўтар               = [[Джэймз Джойс]]
| Мова арыгіналу      = ангельская
| Напісаны            =
| Публікацыя          = 1914
| Асобнае выданьне    =
| Выдавецтва          =
| Пераклад            =
| Электронная вэрсія  = http://www.prajdzisvet.org/text/111
| ВікіКрыніца-тэкст   = :en:s:A Painful Case
}}
'''«Прыкрае здарэньне»''' ({{мова-en|A Painful Case}}) — апавяданьне [[Джэймз Джойс|Джэймза Джойса]], апублікаванае ў 1914 годзе ў яго зборніку «[[Дублінцы]]».

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210102231043/http://prajdzisvet.org/text/111-prykraje-zdarennie.html «Прыкрае здарэньне»] на «[[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСьвеце]]»
{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Аповесьці Джэймза Джойса]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1914 году]]</text>
      <sha1>h5ex8qlprctm50u6kdigb5nq21icvym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>П’яны карабель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80256</id>
    <revision>
      <id>2699167</id>
      <parentid>2408150</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2553" sha1="582xq4acv7ufd5unead5qt5f0tcgb98" xml:space="preserve">'''«П'яны карабель»''' ({{мова-fr|Le Bateau ivre}}) — сторадковая вершаваная паэма [[Арцюр Рэмбо|Арцюра Рэмбо]], напісаная ім у сямнаццацігадовым узросьце ўлетку [[1871]] году ў Шэрлевіле. У верасьні [[1871]] году Рэмбо ўключыў гэтую паэму ў ліст да [[Поль Вэрлен|Поля Вэрлена]], зь якім пазьней сустрэўся ў [[Парыж]]ы.

Паэма складаецца з 25 александрыйскіх катрэнаў з рытмічнай схемай a/b/a/b/:
{|
| width=400 valign=&quot;top&quot; |
:''Où, teignant tout à coup les bleuités, délires 
:''Et rythmes lents sous les rutilements du jour,
:''Plus fortes que l'alcool, plus vastes que nos lyres,
:''Fermentent les rousseurs amères de l'amour !
| width=400 valign=&quot;top&quot; |
:''Дзе сатанее сінь і згуба проста поруч,
:''Дзе новы дзень сьвятлом сьцішае прагны вір,
:''Дзе пенаю рудой каханьня бродзіць горыч –
:''Мацней за алкаголь, грамчэй ад вашых лір!
|
|}

На беларускую мову верш пераклалі [[Рыгор Барадулін]]&lt;ref&gt;Выбраныя творы / Рыгор Барадулін. — Мінск : Кнігазбор, 2008. — 596 с., [4] л. іл. — (Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура). С. 531—534.&lt;/ref&gt;, [[Андрэй Хадановіч]] ды іншыя.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{ВікіКрыніца-мова|fr|Le Bateau ivre|П'яны карабель}}
* [http://www.mag4.net/Rimbaud/poesies/Bateau.html «Le Bateau ivre» па-француску]
* [http://www.litteratureaudio.com/livre-audio-gratuit-mp3/rimbaud-arthur-le-bateau-ivre-poeme-version-3.html#more-10141 Аўдыё-вэрсія па-француску]
* [https://web.archive.org/web/20211129150548/http://www.prajdzisvet.org/kit/40 «П'яны карабель»] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] ў перакладзе [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]]

[[Катэгорыя:Паэзія Арцюра Рэмбо]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1871 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія творы пра караблі]]</text>
      <sha1>582xq4acv7ufd5unead5qt5f0tcgb98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталінградзкая бітва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83774</id>
    <revision>
      <id>2699214</id>
      <parentid>2569964</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10977" sha1="g5ia9gkp629mss1xq5zg7kw6lxzk3bs" xml:space="preserve">{{Бітва
|Назва           = Сталінградзкая бітва
|Вайна           = Частка [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]
|Выява           = 
|Подпіс да выявы = 
|Дата            = 17 ліпеня 1942 — 2 лютага 1943
|Месца           = [[Сталінград]], [[РСФСР]], [[Савецкі Саюз]]
|Вынік           = Перамога Чырвонай Арміі
|Войска1         = {{Сьцяг Нямеччыны 1933|20пкс}} '''[[Трэці Райх]]'''&lt;br /&gt;{{Сьцяг Румыніі|20пкс}} [[Каралеўства Румынія|Румынія]]&lt;br /&gt;[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|20пкс]] [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]]&lt;br /&gt;[[Файл:Flag of Hungary (1920–1946).svg|20пкс]] [[Каралеўства Вугоршчына (1920—1946)|Вугоршчына]]&lt;br /&gt;[[Файл:Flag_of_Croatia_Ustasa.svg|20пкс]] [[Незалежная дзяржава Харватыя]]&lt;ref name=Beevor98&gt;Beevor, Antony (1998). ''Stalingrad'' or ''Stalingrad: The Fateful Siege: 1942—1943'' (in the US). New York: Viking, 1998 (hardcover, {{ISBN|0-670-87095-1}}); London: Penguin Books, 1999 (paperback, {{ISBN|0-14-028458-3}}).&lt;/ref&gt;
|Войска2 = {{Сьцяг СССР}} '''[[Савецкі Саюз]]'''
|Камандуючы1 = {{Сьцяг Нямеччыны 1933|20пкс}} '''[[Адольф Гітлер]]'''&lt;br /&gt;{{Сьцяг Нямеччыны 1933|20пкс}} [[Фрыдрых Паўлюс]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг Нямеччыны 1933|20пкс}} [[Эрых фон Манштайн]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг Нямеччыны 1933|20пкс}} [[Вольфрам фон Рыхтгофен]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг Нямеччыны 1933|20пкс}} [[Вільгельм Браўн]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг Румыніі|20пкс}} [[Пэтрэ Думітрэску]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг Румыніі|20пкс}} [[Канстанцін Канстантынэску]]&lt;br /&gt;[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|20пкс]] [[Італё Гарыбольдзі]]&lt;br /&gt;[[Файл:Flag of Hungary (1920–1946).svg|20пкс]] [[Густав Яні]]&lt;br /&gt;[[Файл:Flag_of_Croatia_Ustasa.svg|20пкс]] [[Віктар Павічіц]]
|Камандуючы2 = {{Сьцяг СССР}} '''[[Ёсіф Сталін]]'''&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Георгі Канстанцінавіч Жукаў|Георгі Жукаў]]&lt;br /&gt; {{Сьцяг СССР}} [[Васілій Чуйкоў]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Аляксандар Васілеўскі]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Семён Цімашэнка]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Мікіта Хрушчоў]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Канстанцін Ракасоўскі]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Радыён Маліноўскі]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Андрэй Яроменка]]&lt;br /&gt;{{Сьцяг СССР}} [[Азі Асланаў]]
|Колькасьць1 = [[Група арміяў «B»]]:
* [[6-я армія (Нямеччына)|Нямецкая 6-я армія]]
* [[4-я танкавая армія (Нямеччына)|4-я нямецкая танкавая армія]]
[[3-я армія (Румынія)|3-я румынская армія]]&lt;br /&gt;[[4-я армія (Румынія)|4-я румынская армія]]&lt;br /&gt;[[Італьянская армія ў Расеі|8-я італьянская армія]]&lt;br /&gt;[[2-я армія (Вугоршчына)|2-я вугорская армія]]&lt;br /&gt;[[369-я дывізія пяхоты (Харватыя)|Харвацкі легіён]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Напачатку апэрацыі''':&lt;br /&gt;270 000 чалавец&lt;br /&gt;3000 гарматаў і мінамётаў&lt;br /&gt;500 танкаў&lt;br /&gt;600 самалётаў&lt;br /&gt;(1600 да сярэдзіны верасьня)&lt;ref name=Bergstrom2007&gt;Bergström, Christer, (2007), Stalingrad — The Air Battle: 1942 through January 1943, Chevron Publishing Limited {{ISBN|978-1-85780-276-4}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Падчас савецкага контрнаступленьня''':&lt;br /&gt;1 011 000 чалавек&lt;br /&gt;10 250 гарматаў і мінамётаў&lt;br /&gt;675 танкаў&lt;br /&gt;732 (402 працуючых) самалёта&lt;ref name=hayward98&gt;Hayward, Joel S.A. Stopped at Stalingrad: The Luftwaffe and Hitler’s Defeat in the East, 1942—1943 (Modern War Studies). University Press of Kansas, 1998 (hardcover, {{ISBN|0-7006-0876-1}}); 2001 (paperback, {{ISBN|0-7006-1146-0}}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bergstrom2005&gt;Bergstrom 2005&lt;/ref&gt;
|Колькасьць2 = [[Сталінградзкі фронт]]&lt;br /&gt;[[Паўднёва-Заходні фронт (Нямецка-савецкая вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]&lt;br /&gt;[[Донскі фронт]]&lt;br /&gt;[[62-я армія (СССР)|Савецкая 62-я армія]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Напачатку апэрацыі''':&lt;br /&gt; 187 000 чалавек&lt;br /&gt;2200 гарматаў і мінамётаў&lt;br /&gt;400 танкаў&lt;br /&gt;300 самалётаў&lt;ref name=Bergstrom2007/&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Падчас савецкага контрнаступленьня''':&lt;br /&gt;1 103 000 чалавек&lt;br /&gt;15 500 гарматаў і мінамётаў&lt;br /&gt;1463 танкі&lt;br /&gt;1115&lt;ref name=hayward98/&gt; самалётаў
| casualties1 = 750 000 killed or wounded&lt;br /&gt; 91 000 captured &lt;br /&gt; Aircraft: 900 (including 274 transports and 165 bombers used as transports)&lt;ref name=Bergstrom2007/&gt;{{Rp|122–123|date=May 2009}}&lt;br /&gt;
|Страты1 = 750 000 забітых ці параненых&lt;br /&gt; 91 000 захопленых &lt;br /&gt; Самалёты: 900 (уключаючы 274 транспартных і 165 бамбавальнікаў, выкарыстаных пад транспарт)&lt;ref name=Bergstrom2007/&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Агульна: 841 000 страчаных'''
|Страты2 = 478 741 забітых ці зьніклых &lt;br /&gt; 650 878 параненых і хворых &lt;br /&gt;40 000+ цывільнае насельніцтва &lt;br /&gt; 4341 танк &lt;br /&gt; 524 000 адзінак стралковай зброі&lt;ref&gt;Гриф секретности снят: Потери Вооружённых Сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах: Стат. исслед. / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков. — М.: Воениздат, 1993. С. 178—182, 369—370. {{ISBN|5-203-01400-0}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 15,7 тыс. гарматаў і мінамётаў&lt;ref&gt;[http://soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html Россия и СССР в войнах XX века — Потери вооруженных сил] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 769 бявой авіяцыі &lt;ref&gt;[http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_16 Россия и СССР в войнах ХХ века — Потери вооружённых сил], Russia and USSR in wars of the XX century — Losses of armed forces, Moskow, Olma-Press, 2001. in English [http://documents.theblackvault.com/documents/SovietLosses.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Агульна: 1 129 619 страчаных'''
|Дадаткі =
}}
'''Сталінгра́дзкая бі́тва''' — бітва паміж войскамі [[СССР]], з аднаго боку, і войскамі [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]], [[Румынія|Румыніі]], [[Італія|Італіі]], [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], [[Славаччына|Славаччыны]], зь іншага, у хадзе [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]]. Бітва была адной з найважнейшых падзеяў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] і разам з [[Бітва на Курскай дузе|бітвай на Курскай дузе]] была пераломным момантам у хадзе ваенных дзеяньняў, пасьля якіх нямецкія войскі згубілі стратэгічную ініцыятыву. Бітва ўключала ў сябе спробу [[вэрмахт]]а захапіць левабярэжжа Волгі ў раёне Сталінграда (сучасны [[Валгаград]]) і сам горад, супрацьстаяньне ў горадзе, і контрнаступленьне [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[апэрацыя «Ўран»]]), у выніку якога 6-я армія вэрмахта і іншыя сілы саюзьнікаў Нямеччыны ўнутры і вакол гораду былі акружаныя і часткова зьнішчаныя, сумарныя страты абодвух бакоў у гэтай бітве перавышаюць два мільёны чалавек. Дзяржавы Восі згубілі вялікую колькасьць людзей і ўзбраеньня і ў наступстве не былі здольныя цалкам аправіцца ад паразы.

Для Савецкага Саюзу, які таксама панёс вялікія страты ў хадзе бітвы, перамога ў Сталінградзе адзначыла пачатак вызваленьня краіны, а таксама акупаваных тэрыторыяй Эўропы, што прывяло да канчатковага паражэньня [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]] ў 1945 годзе.

== Глядзіце таксама ==
* [[Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110303213937/http://panorama.volgadmin.ru/opis.html Дзяржаўны гісторыка-мэмарыяльны музэй-запаведнік «Сталинградская битва»]{{ref-ru}}
* [http://battle.volgadmin.ru/ Апісаньне Сталінградзкай бітвы, хроніка падзеяў, сводкі Савецкага інфармбюро]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110205103244/http://victory.rusarchives.ru/index.php?p=32&amp;sec_id=8 Сталінградзкая бітва]{{ref-ru}} — фотадакумэнты, якія захоўваюцца ў дзяржаўных архівах РФ

[[Катэгорыя:Бітвы і апэрацыі Другой сусьветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Нямецка-савецкая вайна]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1942 году]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1943 году]]</text>
      <sha1>g5ia9gkp629mss1xq5zg7kw6lxzk3bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сымона дэ Бавуар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84013</id>
    <revision>
      <id>2699228</id>
      <parentid>2683263</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35382" sha1="i4wv009guodesbc6ani4bvf9t8g8sp6" xml:space="preserve">{{Філёзаф
| Імя                 = Сымона дэ Бавуар
| Арыгінальнае імя    = Simone de Beauvoir
| Жанчына             = 1
| Партрэт             = Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg
| Апісаньне           = Сымона дэ Бавуар, [[Жан-Поль Сартр]], [[Чэ Гевара]]. [[Куба]], 1960
| Імя пры нараджэньні = Simone-Ernestine-Lucie-Marie Bertrand de Beauvoir
| Дата нараджэньня    = {{Нарадзілася|9|1|1908}}
| Месца нараджэньня   = [[Парыж]], [[Францыя]]
| Дата сьмерці        = {{Памерла|14|4|1986|гадоў = 78}}
| Месца сьмерці       = [[Парыж]], [[Францыя]]
| Школа               = [[экзыстэнцыялізм]], [[фэмінізм]], [[заходні марксізм]]
| Пэрыяд              = філязофія XX стагодзьдзя
| Кірунак             = фэмінізм, экзыстэнцыялізм
| Зацікаўленасьці     = [[палітыка]], [[фэмінізм]], [[этыка]]
| Ідэі                = фэміністычная этыка, экзыстэнцыялістычны фэмінізм
| Папярэднікі         = [[Жан-Поль Сартр]]
| Наступнікі          = [[Юдзіт Батлер]], [[Джэрміна Грыр]]
| Грамадзянства       = {{Сьцягафікацыя|Францыя}}
| Сайт                = [http://claudinemonteil.com/fr/discours-et-conferences/les-soeurs-beauvoir-conference Інфармацыйная старонка]{{ref-fr}}
| ВікіКрыніца         = http://en.wikiquote.org/wiki/Simone_de_Beauvoir Wikiquote{{ref-en}}
| ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
}}

'''Сымона дэ Бавуар''' ({{мова-fr|Simone de Beauvoir}}; 9 студзеня 1908 — 14 красавіка 1986) — [[Францыя|француская]] [[філёзаф]]ка-[[Экзыстэнцыялізм|экзыстэнцыялістка]], [[пісьменьніца]], ідэалягіня [[Фэмінізм|фэміністычнага]] руху. Сяброўка й аднадумка [[Жан-Поль Сартр]]а (абодва былі супраць [[шлюб]]у).

Тэарэтыца ня толькі фэмінізму, але й экзыстэнцыялізму. Нароўні з Сартрам, [[Альбэр Камю|Камю]] й Мэрлё-Панці актыўна ўдзельнічала ў выпрацоўцы, станаўленьні й распаўсюджваньні атэістычнага экзыстэнцыялізму. Аўтарка шматлікіх эсэ, раманаў, навэляў, мэмуараў, у дадатак, таленавітая эпісталярніца. Сузаснавальніца часопісу «Новы час» (''Les Temps modernes''). Двухтомнае [[эсэ]] «Другі пол» (1949), якое было забаронена ў [[Ватыкан]]е й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110719173837/http://www.mshs.univ-poitiers.fr/Forell/cabal/artMD99/DS_MDj99.htm SYLVIE CHAPERON, «Le Deuxième Sexe» en héritage]&lt;/ref&gt;, хутка ператварылася ў сапраўдную біблію фэмінізму й сталася тэарэтычным штуршком да фэмінісцкай рэвалюцыі ў другой палове XX стагодзьдзя ў заходнім сьвеце&lt;ref&gt;[http://clio.revues.org/index126.html Sylvie CHAPERON, Les années Beauvoir (1945—1970), Paris, Fayard, 2000, 430 p.]&lt;/ref&gt;.

== Жыцьцяпіс ==
[[Файл:Sartre and de Beauvoir at Balzac Memorial.jpg|значак|зьлева|[[Жан-Поль Сартр]] і Сымона дэ Бовуар]]
Нарадзілася 9 студзеня 1908 у [[Парыж]]ы, атрымала строгае буржуазнае выхаваньне, што апісана ў яе кнізе «Успаміны маладой прыстойнай дзяўчыны» (''Mémoires d’une jeune fille rangée'', 1958). Вывучала [[Філязофія|філязофію]] ў [[Сарбона|Сарбоне]], дзе пазнаёмілася з будучым правадыром сучаснага [[экзыстэнцыялізм]]у [[Жан-Поль Сартр|Жан-Полем Сартрам]].

=== Асноўныя даты жыцьця ===
* 9 студзеня 1908 году — Сымона дэ Бавуар нарадзілася ў багатай шляхецкай сям’і.
* 1913 — ідзе ў школу Cours Désir.
* 1917 — знаёміцца з Элізабэт Лякуэн (Заза з «Успамінаў маладой прыстойнай дзяўчыны»).
* 1919 — сям’я абанкручваецца. Першая спроба пяра [[Пісьменьніца|пісьменьніцы]].
* 1921—1922 — будучая пісьменьніца канфліктуе зь сям’ёй. Губляе веру ў [[Бог]]а ва ўзросьце 14 гадоў.
* 1924 — пасьпяхова завяршае сярэднюю адукацыю. Цікавіцца [[філязофія]]й.
* 1925 — першае [[каханьне]] з кузэнам Жакам.
* 1927 — пачынае пісаць свае першыя раманы. Супрацоўнічае з сацыяльнай камандай Рабэра Гарыка. Знаёміцца з Марысам Мэрлё-Панці.
* 1928 — атрымлівае дыплём па філязофіі.
* 1929 — становіцца выкладніцай філязофіі. Знаёміцца з [[Жан-Поль Сартр|Сартрам]].
* 1931—1933 — выкладае філязофію ў [[Марсэль|Марсэлі]].
* 1932—1936 — выкладніца філязофіі ў [[Руан]]е.
* 1936 — назначаецца на пост выкладніцы філязофіі ў [[Парыж]].
* 1937 — разам з Сартрам усталёўваюцца ў Парыжы.
* 1938 — раман з Жак-Ляранам Бостам. Пачынае пісаць свой першы [[раман]] «Госьця».
* 1943 — выходзіць у сьвет ейны раман «Госьця». Пачынае пісаць другі раман «Чужая кроў».
* 1945 — зьяўляецца раман «Чужая кроў», піша [[П’еса|п’есу]] «Лішнія раты», актыўна піша для газэтаў — артыкулы пра [[Партугалія|Партугалію]] Салазара. Разам з Сартрам і Мэрлё-Панці ствараюць [[часопіс]] «Les temps modernes» (Новы Час).
* 1947 — зь лекцыямі едзе ў [[ЗША]], дзе знаёміцца зь пісьменьнікам Нэльсанам Альгрэнам з [[Чыкага]].
* 1949 — у сьвет выходзіць «Другі пол». Не зважаючы на крытыку з боку правых і левых, а таксама царквы, эсэ мае калясальны посьпех у кнігарнях.
* 1950 — разрыў з Н. Альгрэнам.
* 1952 — сыходзіцца з Клёдам Ланзманам.
* 1953 — «Другі пол» выходзіць [[Ангельская мова|па-ангельску]]. Неймаверны посьпех, не зважаючы на слабы пераклад.
* 1954 — атрымлівае Ганкураву прэмію за раман «Мандарыны».
* 1956 — крытыкуе СССР за напад на [[Вугоршчына|Вугоршчыну]].
* 1957 — піша эсэ пра [[Кітай]] — «Доўгі шлях».
[[Файл:Sartre+Beauvoir grave.JPG|значак|250пкс|Апошні прытулак Жан-Поль Сартра й Сымоны дэ Бовуар на могілках [[Манпарнас]]]]
* 1958 — пачынае пісаць мэмуары, першую частку — &quot;Успаміны маладой прыстойнай дзяўчыны&quot;.
* 1960 — выступае супраць вайны ў [[Альжыр]]ы.
* 1964 — пасьля сьмерці маці піша [[аповесьць]] (найлепшая проза дэ Бавуар, па словах Сартра) «Вельмі мяккая сьмерць».
* 1968 — у друку зьяўляецца зборнік [[навэля]]ў «Вымераханая кабета». Актыўна ўдзельнічае ў студэнцкім рокашы.
* 1970 — зьяўляецца ейнае фундамэнтальнае эсэ «Старасьць».
* 1972 — удзельнічае ў фэмінісцкіх акцыях за легалізацыю [[спарон]]аў.
* 1974 — дэ Бавуар едзе ў Партугалію, каб падтрымаць «[[Рэвалюцыя гвазьдзікоў|рэвалюцыю гвазьдзікоў]]».
* 1975 — Атрымлівае [[Ерусалімская прэмія|Ерусалімскую прэмію]].
* 1980 — сьмерць Сартра.
* 1981 — публікуе апошнюю частку мэмуараў «Цырымонія разьвітаньня». Адаптуе Сільвію Лё Бон.
* 1983 — атрымлівае «дацкага Нобэля» — прэмію Sonning.
* 1986 — памірае ў Парыжы. Пахаваная на могілках [[Манпарнас]] побач з Сартрам.

=== Фэміністка ===
Размова аб дэ Бавуар будзе няпоўнай, калі не прыгадаць яе рэвалюцыйнай ролі ў адраджэньні фэмінізму ў XX стагодзьдзі — гэтая ейная заслуга. Хоць не яна вынаходніца фэмінізму, тым ня менш, на сучасным этапе менавіта яна надала яму вагі, увяла яго ў філязофскае рэчышча, стала асноўнай тэарэтыцай сучаснай фэмінісцкай думкі. Хаця, як зазначала сама філёзафка, яна ня думала аб такім шумлівым і скандальным водгульлі, калі пісала «Другі пол» ({{Мова-фр|Le Deuxième Sexe|скарочана}}), бо яна проста спрабавала, між іншым па парадзе Сартра, патлумачыць жаночую загнанасьць і адсутнасьць у гісторыі. І ёй удалося — на гэтым эсэ вырасьлі некалькі генэрацыяў францускіх кабетаў, якія так і называліся «генэрацыі Бавуар». Але ня толькі францужанкі ўдзячныя ёй, іншыя эўрапейкі й паўночныя амэрыканкі, калі твор зьявіўся на іншых мовах, пачалі з новай сілай змагацца за вызваленьне ад прыгнёту — палітычнага й побытавага адначасова. Сымона дэ Бавуар часта ўспрымаецца як маці сучаснага фэмінізму. Сама пісьменьніца ніколі не дыстанцыянавалася ад фэмінізму, а, наадварот, усяляк падкрэсьлівала сваю схільнасьць, а таксама схільнасьць Ж.-П. Сартра да ідэяў фэмінізму. Ад тэарэтычнага фэмінізму канца 50-ых гадоў яна пераходзіць да фэмінізму практычнага, вулічнага так бы мовіць, калі выбітная пісьменьніца ўдзельнічае ў маніфэстацыях у абарону сацыяльных і сэксуальных правоў жанчынаў. Пры гэтым варта падкрэсьліць, што Сымона дэ Бавуар стаяла на пазыцыях гэтак званага ўнівэрсалісцкага фэмінізму. Што азначае, што вядомая экзыстэнцыялістка адмаўляла ідэю жаночай сутнасьці, жаночай прыроды й выключна жаночых каштоўнасьцяў. Яна лічыла, што [[жанчына]] — гэта такі ж [[чалавек]], як і [[мужчына]]. Пры гэтым яна прызнавала, што жанчына была зьведзена ў чалавечай гісторыі да аб’екту й маргіналізаванай асобы. [[Фізыялёгія]], [[мацярынства]], натуральна, адрозьніваюць жанчыну ад мужчыны, але гэта не дае падставы весьці размову аб іншым, новым, альтэрнатыўным жыцьці. На думку пісьменьніцы, у мужчыны й жанчыны ўсё ж-такі больш супольнага, чым адрознага (адкуль і ейнае ўнівэрсалісцкае бачаньне гісторыі палоў)&lt;ref&gt;У. Іваноў, ''Вяртаньне да Бавуар'' (''аб актуальнасьці Бавуаравай фэмінісцкай спадчыны''), ТОПОС № 3, 2010, c. 71-72, https://en.ehu.lt/wp-content/uploads/2017/11/Topos-2010-3.pdf&lt;/ref&gt;.

=== Раманістка ===
Менавіта праз раманы пісьменьніца ажыцьцявіла сваю мару экзыстэнцыі, дасягнула, калі ўжыць ейную ж тэрміналёгію, аўтэнтычнага жыцьця. З маладосьці яна марыла стаць раманісткай, таму першыя раманы, якія, дарэчы, былі сустрэтыя зь цяплынёю, надалі ёй сілы й веры ў свой талент. Так, некаторыя раманы будуць пазначаныя прэміяй, як раман «Мандарыны», за які аўтарка атрымала Ганкураву прэмію.

=== Экзыстэнцыялістка ===
У канцы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Парыжы вельмі папулярным быў хрысьціянскі экзыстэнцыялізм на чале з Г. Марсэлям. Жан-Поль Сартр і Бавуар часта сыходзіліся й дэбатавалі з самім Марсэлям, а таксама ягонымі пасьлядоўнікамі. За [[атэіст]]амі таксама прычапілася назва экзыстэнцыялістаў, хаця на самым пачатку Сартр і Бавуар адмаўляліся ад яе, потым яны аддаліся гэтаму клішэ й сталі надзвычай папулярнымі ў [[Эўропа|Эўропе]]. Да экзыстэнцыялісцкіх твораў Бавуар належаць эсэ «Пірус і Сінэас», «За [[мараль]] двухсэнсоўнасьці», «Экзыстэнцыялізм і мудрасьць нацыяў» і, канечне, «Другі пол». У адрозьненьне ад надзвычай абстрактнага, часам цьмянага Сартра тэксты дэ Бавуар чытаюцца й успрымаюцца прасьцей, а таму ейныя філязофскія эсэ ўсевядома й даступна тлумачылі людзям ідэі новай філязофіі.

Што датычыцца філязофскай кар’еры, то трэба нагадаць, што яна была прафэсійнай філёзафкай — выкладніцай, адной зь першых выкладніцаў філязофіі Францыі, бо традыцыйна гэтую дысцыпліну выкладалі мужчыны&lt;ref&gt;Danièle Sallenave, ''Castor de guerre'', Gallimard, «Folio», 2008.&lt;/ref&gt;. Ейны ўплыў на разьвіцьцё «сартараўскага» экзыстэнцыялізму дасюль недаацэньваецца: яна ўсё яшчэ лічыцца ягонай «пасьлядоўніцай». Хаця ў першых сваіх раманах, якія, дарэчы, зьявіліся раней за Сартравых філязофскіх эсэ, Сымона дэ Бавуар разважае аб чалавечым жыцьці й складае сваю карціну сапраўднага, «аўтэнтычнага» жыцьця, крытыкуючы фаталізм і прадвызначанасьць. У рамане «Усе людзі сьмяротныя» ({{Мова-фр|Tous les hommes sont mortels|скарочана}}) яна цудоўна вызначыла праз мастацкія сродкі асноўныя пастуляты будучага экзыстэнцыялізму-сартрызму ці ўсё ж-ткі бавуарызму? Ды й сам Жан-Поль Сартр, дарэчы, ніколі не хаваў уплыву дэ Бавуар на свае ідэі, у адным з інтэрвію ён заўважыў, што: «Філёзаф – яна, не я». Далей у аповесьці «Вельмі мяккая сьмерць» ({{Мова-фр|Une mort très douce|скарочана}}) яна апісвае сьмерць маці, але разам з тым разьвітваецца зь ёю й навучае чытача прымаць сьмерць. Наагул пісьменьніца заўжды давала рады ствараць ня толькі якасныя мастацкія творы, але пры гэтым заўжды сацыяльныя й вытрыманыя ў духу экзыстэнцыялізму.

=== Мысьлярка палітычнага ===
Сымона дэ Бавуар да ўсяго актыўна цікавілася і аналізавала палітычныя зьявы і падзеі. У шматлікіх інтэрвію, артыкулах і эсэ яна часта выступала, як мысьлярка палітычнага&lt;ref&gt;Annabelle Martin Golay, Beauvoir intime et politique. La fabrique des Mémoires. Presses universitaires du Septentrion, 2017, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 154.&lt;/ref&gt;. Пра гэты аспэкт дзейнасьці філёзафкі часта забываюць. Так, у сваіх палітычных эсэ “Сучасная правая думка” (La pensée de droite aujourd'hui ) і “Ці трэба спаліць дэ Сада?” (Faut-il brûler Sade?) яна прапануе комплексную крытыку францускай правіцы і шляхі рэфармаваньня лявіцы&lt;ref&gt;Уладзіслаў Гарбацкі, Дэ Бавуар, як палітычная мысьлярка, ''ARCHE,'' 09.01.2013, https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/10410{{Недаступная спасылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Атэістка ===
Вядомы пастулят экзыстэнцыялізму аб тым, што жыцьцё будуецца самім чалавекам, а само жыцьцё — просты й цяжкі адначасова выбар той ці іншай мадэлі існаваньня, знайшоў у жыцьці дэ Бавуар просты водгук. На ўласным экспэрымэнце яна прадэманстравала, што быць жанчынай, чалавекам, пісьменьніцай, францужанкай, парыжанкай, інтэлектуалкай досыць проста, калі заставацца рэалісткай і ўспрымаць жыцьцё не як падарунак ці выпрабаваньне, а як штодзённую будоўлю, штодзённы выбар паміж млявасьцю й актыўнасьцю, аўтэнтычным жыцьцём і ўцёкамі ад яго, апусканьнем у містыку, тлумачэньнем усяго ілюзіяй пад назовам «[[Бог]]»&lt;ref&gt;Simone de Beauvoir, Tout compte fait, Paris, Gallimard,1972, p. 628-632.&lt;/ref&gt;. На працягу жыцьця чалавек можа зьмяніць думку ці стаўленьне да якой заўгодна зьявы. Аб гэтым піша С. дэ Бавуар у сваіх мэмуарах. Але, як пазначае аўтарка, у адным ейная пазыцыя не зьмянілася на працягу жыцьця — гэта пытаньне атэізму. У «Падсумаваньнях» яна піша, што:

{{Цытата|Па адным пункце мая пазыцыя ніяк не зьмянілася. І я хачу вярнуцца да яго — да майго атэізму. Шмат добрых душаў шкадуюць аб тым, што няшчасны выпадак стаўся прычынай страты маёй веры. У артыкулах ці ў лістах, якія яны адрасуюць мне, я часта чытаю: «Ах, калі б яна жыла сярод сапраўдных хрысьціян!», «Калі б вы прачыталі спачатку Эвангельле, а ўжо потым Імітаваньне!», «Калі б яна стрэла разумнага сьвятара!» Трэба разумець: «Калі б яна сустрэла мяне, то яна б пабудавала жыцьцё як я і мой досьвед пераканаў бы яе». Насамрэч, мая рэлігійная адукацыя была вельмі грунтоўнай; з Эвангельля я ведала напамяць вялікія пасажы. З самай маладосьці і потым ў дарослым жыцьці я сустракала разумных хрысьціян: і менавіта дзякуючы таму, што яны былі разумнымі, яны не лічылі, што сваім уплывам яны могуць выратаваць маю душу. Яны лічылі, што вера залежыць ад бога, ад ягоных намераў, ад ягонай ласкі. Насамрэч, у гэтым і заключаецца тэялягічная бяссэнсіца: спроба патлумачыць прысутнасьць ці адсутнасьць бога выпадковымі і выключна простымі доказамі.|Simone de Beauvoir, Tout compte fait, 1970]}}

=== Мэмуарыстка й эпісталярніца ===
У дадатак да раманаў і эсэ пісьменьніца пакінула вялікую спадчыну ў форме мэмуараў, а таксама яна пакінула багатую эпісталярную спадчыну. Ейнае ліставаньне з Сартрам, Бостам, Ланзманам і Альгрэнам складае некалькі тамоў кнігаў. Зрэшты, як ніводны іншы пісьменьнік XX стагодзьдзя, Сымона дэ Бавуар дала рады завяршыць усе тамы мэмуараў, якія яна распачала пісаць яшчэ ў маладыя гады. Ад «Успамінаў маладой прыстойнай дзяўчыны» да «Цырымоніі разьвітаньня» пісьменьніца пакінула 6 тамоў цікавых і дакладных успамінаў пра свае атачэньне й эпоху&lt;ref&gt;Jean-Marc Proust, ''Les «Mémoires» de Simone de Beauvoir, journal intime de son temps'', 17.05.2018, Slate, http://www.slate.fr/story/160525/culture-litterature-memoires-simone-de-beauvoir-pleiade-philosophie-sartre-feminisme-communisme-guerre-algerie&lt;/ref&gt;.

== Мянушка/псэўданім ==
У Сымоны дэ Бавуар была мянушка - ''le Castor'' (лё Кастор, ''castor'' - бабёр па-француску), якую ёй даў у 1929 годзе студэнцкі сябра Рэнэ Габрыэль Эжэн Маё, будучы прафэсар філязофіі і аташэ па культуры ў [[Лёндан]]е. Ён параўнаў яе з [[Бабёр|бабром]], заўважаўшы да ўсяго, што па-ангельску Beauvoir вымаўляецца як ''beaver'' (бабёр - па-ангельску). Мянушку папулярызаваў Жан-Поль Сартр, які любіў баброў, бо &quot;яны жывуць групкамі і вельмі працавітыя&quot;&lt;ref&gt;Michel Danthe, Olivier Perrin, ''Pourquoi Simone de Beauvoir était-elle surnommée «le Castor»''?, Le Temps, 26.09. 2015, https://www.letemps.ch/culture/simone-beauvoir-etaitelle-surnommee-castor&lt;/ref&gt;. Так яе называлі выключна блізкія, пісьменьніца ніколі не падпісвала так свае тэксты, таму назва засталася мянушкай і ня стала псэўданімам&lt;ref&gt;Claudine Monteil, Simone de Beauvoir et les femmes aujourd'hui, éditions Odile Jacob, 2011.&lt;/ref&gt;. 

== Цытаты ==
* «Жанчынаю не нараджаюцца, ёю становяцца».
* «Людзі не нясуць адказнасьці за паразы [[шлюб]]у, бо сам інстытут шлюбу першапачаткова перакручаны».
* «Фатальнасьць пачынае трыюмфаваць, як толькі ты паверыш у яе»&lt;ref&gt;[http://www.evene.fr/celebre/biographie/simone-de-beauvoir-230.php?citations Les citations de Simone de Beauvoir]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==
9 студзеня 2008 г. з нагоды 100-годзьдзя зь дня нараджэньня Сымоны дэ Бавуар фэміністка і дасьледніца Юлія Крысьцева заснавала Міжнародную прэмію за свабоду жанчынаў - прэмію Сымоны дэ Бавуар&lt;ref&gt;Prix Simone de Beauvoir pour la liberté des femmes. ''www.prixsimonedebeauvoir.com''.&lt;/ref&gt;.

У 2000 г. у 6-ой акрузе Парыжу, на скрыжаваньні бульвару Сэн-Жэрмэн, вуліцы дэ Рэн і пляцу Сэн-Жэрмэн-дэ-Прэ быў адкрыты пляц Жан-Поля Сартра і Сымоны дэ Бавуар&lt;ref&gt;«Sartre et Beauvoir honorés à Saint-Germain», ''leparisien.fr'', 12.04.2000.&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе быў адкрыты пешаходны мост Сымоны дэ Бавуар паміж 12-ай і 13-ай акругамі. У 1991 годзе ў ейны гонар быў названы кратэр на [[Вэнэра|Вэнэры]]&lt;ref&gt;«Planetary Names: Crater, craters: de Beauvoir on Venus», planetarynames.wr.usgs.gov,  https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/1436&lt;/ref&gt;. 

У верасьні 2026 апрача першага перакладу на беларускую мову мастацкага твору пісьменьніцы - аповесьці &quot;Вельмі лагодная сьмерць&quot; (выдавецтва &quot;Скарына&quot;) пабачыць сьвет зборнік эсэ Ўладзіслава Гарбацкага, прысьвечанага Сымоне дэ Бавуар і ейнай творчасьці ў беларускім кантэксьце - &quot;Сымона дэ Бавуар і Беларусь&quot;&lt;ref&gt;Сымона дэ Бавуар і Беларусь / Уладзіслаў Гарбацкі, Skaryna Press, 2026, https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601902/&lt;/ref&gt;. 

== Бібліяграфія ==
* 1943: L’Invitée (Госьця), раман,
* 1944: Pyrrhus et Cinéas (Пір і Кінэас), эсэ,
* 1945: Le Sang des autres (Кроў іншых ці Чужая кроў), раман,
* 1945: Les Bouches inutiles (Лішнія раты), п’еса,
* 1946: Tous les hommes sont mortels (Усе людзі ўміручыя), раман,
* 1947: Pour une morale de l’ambiguïté (За мараль двухсэнсоўнасьці), эсэ,
* 1948: L’Amérique au jour le jour (Штодзённая Амэрыка), нарыс,
* 1949: Le Deuxième Sexe (Другі пол), філязофскае эсэ,
* 1954: Les Mandarins (Мандарыны), раман,
* 1955: Privilèges (Прывілеі), эсэ,
* 1957: La Longue Marche (Доўгі шлях), эсэ,
* 1958: Mémoires d’une jeune fille rangée (Успаміны маладой прыстойнай дзяўчыны), мэмуары,
* 1960: La Force de l'âge (Сіла веку), мэмуары,
* 1963: La Force des choses (Сіла рэчаў), мэмуары,
* 1962: Djamila Boupacha en collaboration avec Gisèle Halimi et des témoignages de Henri Alleg, Mme Maurice Audin, Général de Bollardière, R.P. Chenu, Dr Jean Dalsace, J. Fonlupt-Esperaber, Françoise Mallet-Joris, Daniel Mayer, André Philip, J.F. Revel, Jules Roy, Françoise Sagan, un portrait original de Picasso et un hommage des peintres Lapoujade et Matta (Джаміла Бупаша);
* 1964: Une mort très douce (Вельмі мяккая сьмерць), аповесьць,
* 1966: Les Belles Images (Прыгожыя малюнкі), раман,
* 1967: La Femme rompue (Вымерханая кабета), навэлі,
* 1970: La Vieillesse (Старасьць), эсэ,
* 1972: Faut-il brûler Sade? (Ці трэба спаліць Сада?), эсэ,
* 1972: Tout compte fait (Падсумаваньне), мэмуары,
* 1979: Quand prime le spirituel (Калі дамінуе духоўнае), раман,
* 1981: La Cérémonie des adieux suivi de Entretiens avec Jean-Paul Sartre: août — septembre 1974 (Цырымонія разьвітаньня), мэмуары.

== Пасьмяротныя творы ==
* Lettres à Sartre, tome I: 1930—1939, 1990 (Лісты Сартру, першы том),
* Lettres à Sartre, tome II: 1940—1963, 1990 (Лісты Сартру, другі том),
* Journal de guerre, septembre 1939 — janvier 1941, 1990, (Ваенны дзёньнік),
* Lettres à Nelson Algren, traduction de l’anglais par Sylvie Le Bon, 1997 (Лісты Нэльсану Альгрэну),
* Correspondance croisée avec Jacques-Laurent Bost, 2004 (Крыжаванае ліставаньне),
* Cahiers de jeunesse, 1926—1930, 2008 (Моладзевыя сшыткі),
* Malentendu à Moscou, 2013 (Непаразуменьне ў Маскве),
*Les Inséparables, 2020 («Неразлучныя» ці нават «Неразлучніцы»)&lt;ref&gt;Уладзіслаў Гарбацкі 15-05-2020 Вяртанне дэ Бавуар, ''Новы час,'' https://novychas.by/kultura/vjartanne-de-bavuar&lt;/ref&gt;,
*Lettres d'amitié (Сяброўскія лісты). 1920—1939. Simone de Beauvoir, Elisabeth Lacoin et Maurice Merleau-Ponty. 2022, Gallimard&lt;ref&gt;«Lettres d’amitié. 1920-1959», de Simone de Beauvoir, Elisabeth Lacoin et Maurice Merleau-Ponty : la chronique « essai » de Roger-Pol Droit, Le Monde, le 02 décembre 2022, https://www.lemonde.fr/livres/article/2022/12/02/lettres-d-amitie-1920-1959-de-simone-de-beauvoir-elisabeth-lacoin-et-maurice-merleau-ponty-la-chronique-essai-de-roger-pol-droit_6152627_3260.html&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==
* Les Amants du Flore (2006), http://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Amants_du_Flore
* Sartre, l'âge des passions (2006), http://fr.wikipedia.org/wiki/Sartre,_l'âge_des_passions

== Пераклад на беларускую мову ==
2026 : Вельмі лагодная сьмерць, Skaryna Press (пераклад Уладзіслава Гарбацкага)&lt;ref&gt;Вельмі лагодная сьмерць / Сымона дэ Бавуар, Skaryna Press, 2026, https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601698/&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210101175625/http://prajdzisvet.org/texts/prose/druhi-pol.html Другі пол. Фрагмэнт з кнігі]
* Claudine Monteil, [https://web.archive.org/web/20091203154651/http://claudinemonteil.com/fr/discours-et-conferences/les-soeurs-beauvoir-conference/ Les Sœurs Beauvoir]
*[[Уладзіслаў Гарбацкі|У. Гарбацкі]], [https://novychas.online/kultura/nerazlucznicy-intymny-raman-pra-sjabroustva-ka «Неразлучніцы» — інтымны раман пра сяброўства-каханне Сымоны дэ Бавуар]. Новы Час, 08-09-2021 
*[[Уладзіслаў Гарбацкі|У. Гарбацкі]], [https://novychas.online/kultura/krou-inszyh-pra-vajnu-razam-z-symonaj-de-bavuar Кроў іншых. Пра вайну разам з Сымонай дэ Бавуар]. Новы час, 26.05.2022 

{{Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры}}
{{Ерусалімская прэмія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бавуар дэ, Сымона}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]]
[[Катэгорыя:Францускія філёзафы]]
[[Катэгорыя:Марксісты]]
[[Катэгорыя:Фэміністкі]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Парыжы]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Францускія літаратаркі]]
[[Катэгорыя:Асобы Парыжу]]
[[Катэгорыя:Экзыстэнцыялісты]]
[[Катэгорыя:Атэісты]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Парыскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Ганкуравай прэміі]]
[[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Манпарнас]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Ерусалімскай прэміі]]
[[Катэгорыя:Мэмуарысты]]</text>
      <sha1>i4wv009guodesbc6ani4bvf9t8g8sp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харку (возера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86929</id>
    <revision>
      <id>2699329</id>
      <parentid>2589495</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3546" sha1="hnq5fsjxggjba93uibncxf4d97hjs3n" xml:space="preserve">{{Возера
|Назва                    = Харку
|Назва ў родным склоне    = Харку
|Арыгінальная назва       = Harku järv
|Краіна                   = Эстонія
|Краіна2                  =
|Краіна3                  =
|Краіна4                  =
|Краіны                   = Эстоніі
|Краіны2                  =
|Краіны3                  =
|Краіны4                  =
|Панарама                 = Harku järv 2012.jpg
|Апісаньне панарамы       = Возера Харку, выгляд з вуліцы Ярвеотса
|Месцазнаходжаньне        =
|Плошча                   = 1,638 [[км²]]
|Плошча вадазбору         =
|Максымальная глыбіня     = 2,5 [[мэтар|м]]
|Сярэдняя глыбіня         = 1,6 [[мэтар|м]]
|Найбольшая даўжыня       = 
|Найбольшая шырыня        = 
|Вышыня над узроўнем мора = 0,9 [[мэтар|м]]
|Даўжыня берагавой лініі  = 
|Аб'ём вады               = 
|Шырата_паўшар'е          = паўночнае
 |Шырата_градусаў         = 59
 |Шырата_хвілінаў         = 25
 |Шырата_сэкундаў         = 00
|Даўгата_паўшар'е         = усходняе
 |Даўгата_градусаў        = 24
 |Даўгата_хвілінаў        = 37
 |Даўгата_сэкундаў        = 00
|Пазыцыя подпісу на мапе  = зьнізу
|Водступ подпісу на мапе  = 
}}
'''Возера Харку''' ({{Мова-et|Harku järv}}) — возера, якое знаходзіцца на захадзе [[Талін]]а, у раёне Хааберсьці, за 3 км ад мора. Плошча возера — 1,638 км², глыбіня да 2,5 мэтраў.

Да нашай эры на месцы возера Харку было [[Балтыйскае мора]], але ў сувязі з пад’ёмам зямной паверхні мора адступіла і ўтварылася возера. Вада ў возеры багатая [[кісларод]]ам, на дне возера двух-трохмэтровы слой глею. Возера Харку прыцягвае рыбакоў, бо ў возеры водзяцца [[лешч]], [[плотка]], [[акунь]], [[шчупак]], [[лінь]] і іншыя віды рыб. Возера таксама прыцягвае аматараў купаньня і заняцьця водным спортам. Калі возера пакрытае тоўстым слоем лёду, людзі прыходзяць сюды катацца на каньках ці лавіць рыбу.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.eestigiid.ee/?CatID=0&amp;ItemID=536&amp;SCat=38 Апісаньне возера Харку]
* [https://web.archive.org/web/20100724182338/http://www.dzd.ee/?id=289128 Пляж возера Харку кішыць зьмеямі]
* [https://web.archive.org/web/20100718062632/http://www.dzd.ee/?id=286967 На пляжы возера Харку берагавая ахова адлавіла 15 зьмей]

{{Накід:Геаграфія Эстоніі}}
{{Славутасьці Таліну}}

[[Катэгорыя:Азёры Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Талін]]
[[Катэгорыя:Хар’юмаа]]</text>
      <sha1>hnq5fsjxggjba93uibncxf4d97hjs3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пачатак (альбом)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88651</id>
    <revision>
      <id>2699147</id>
      <parentid>2568158</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2992" sha1="iwvny0h779ldko9axppy8gx0fbiia6i" xml:space="preserve">{{Музычны альбом
| Назва = Пачатак
| Тып = [[Альбом]]
| Выканаўца = [[Vinsent]]
| Год = 2009
| Вокладка = Пачатак.jpg
| Працягласьць = ~40:00
| Выдадзены = 2009
| Жанр = [[рэп]]
| Выдавец = [[БМАgroup]]
| Прадусар = 
| Наступны = 
}}
'''''Пачатак''''' — першы альбом рэпэра [[Vinsent]], які зьявіўся на сьвет у лютым 2009 году. Любоўная й грамадзянская лірыка, [[сюррэалізм]], сацыяльная [[пародыя]] — такой ёсьць тэматыка песень альбому. Усе вершы да песень напісаў Vinsent. Над музычным бокам альбому працаваў шэраг бітмэйкераў: Explosive Beats, BeatCheat, Xenothermal, Max Korzh, DJ Dudar. У альбоме прыняла ўдзел сьпявачка й VJ Першага музычнага каналу Воля Палюшык.

== Зьмест ==
{{Сьпіс трэкаў
|назва1          = Intro
|працягласьць1         = 0:21
|назва2          = Vinsent рэпрэзэнт
|працягласьць2         = 3:47
|назва3          = Адыходзяць караблі
|працягласьць3         = 2:55
|назва4          = Працягваю жыць
|працягласьць4         = 3:47
|назва5          = Скіт (Выжывае…)
|працягласьць5         = 0:38
|назва6          = Выжывае…
|працягласьць6         = 4:08
|назва7          = Лютаўскія дажджы
|працягласьць7         = 3:39
|назва8          = Скіт (Валадар волі)
|працягласьць8         = 0:09
|назва9          = Валадар волі
|працягласьць9         = 3:15
|назва10         = Бог. Радзіма. Воля
|працягласьць10        = 3:55
|назва11         = Наша слова ў небясьпецы
|працягласьць11        = 3:25
|назва12         = Скіт (Ты на небе)
|працягласьць12        = 0:19
|назва13         = Ты на небе
|працягласьць13        = 3:13
|назва14         = Сапраўдныя людзі
|працягласьць14        = 3:36
|назва15         = Восеньскі вальс
|працягласьць15        = 3:06
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://vinsent.org/2009/05/15/albom-vinsent’a-pachatak/ Афіцыйная хатняя старонка]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20241228111603/http://knihi.net/index.php?productID=799 Агляд альбома на knihi.net]

[[Катэгорыя:Альбомы 2009 году]]
[[Катэгорыя:Vinsent]]</text>
      <sha1>iwvny0h779ldko9axppy8gx0fbiia6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпіс беларускіх банкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89156</id>
    <revision>
      <id>2699233</id>
      <parentid>2618289</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12022" sha1="4m1yinqh2nnc35zn2xhoqkaj8t3oacl" xml:space="preserve">У '''сьпі́се белару́скіх ба́нкаў''' прыведзеныя дзейныя і ліквідаваныя [[банк]]і-[[рэзыдэнт]]ы Рэспублікі [[Беларусь]], а таксама прадстаўніцтвы замежных банкаў, зарэгістраваных на тэрыторыі Беларусі.

== Нацыянальныя ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Назва
! Дата рэгістрацыі
! Адрас
! Афіцыйная бачына
|-
| [[Банк разьвіцьця Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.nbrb.by/bel/system/devbank.asp|загаловак = Открытое акционерное общество «Банк развития Республики Беларусь» (ОАО «Банк развития Республики Беларусь»)|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата = 19 лютага 2013|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
| 1 жніўня 2011
| 220040, г. Менск, вул. Сурганава, 66
|
|-
| [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны банк]]
|
| 220008, г. Менск, пр. Незалежнасьці, 20
| [https://web.archive.org/web/20110513234857/http://www.nbrb.by/bel/ www.nbrb.by]
|-
|}

== Дзейныя ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Назва
! Дата рэгістрацыі
! Адрас
! Афіцыйная бачына
! [[SWIFT]]-код
|-
| [[Абсалютбанк]]
| 29 сьнежня 1993
| 220023, г. Менск, пр. Незалежнасьці, 95
| [https://web.archive.org/web/20091206035350/http://www.absolutbank.by/ www.absolutbank.by]{{ref-ru}}
| ABLTBY22
|-
| [[Акцыянэрны банк рэканвэрсіі і разьвіцьця]]
| 22 лютага 1994
| 220034, г. Менск, вул. Чырваназорная, 18
| [http://www.rrb.by/ www.rrb.by]{{ref-ru}}
| REDJBY22
|-
| [[Альфа-Банк]]
| 28 студзеня 1999
| 220013, г. Менск, вул. Сурганава, 43—47
| [https://web.archive.org/web/20120503065437/http://www.alfabank.by/ www.alfabank.by]{{ref-ru}}
| ALFABY2X
|-
| [[Банк ВТБ (Беларусь)]]
| 7 кастрычніка 1996
| 220007, г. Менск, вул. Маскоўская, 14
| [https://web.archive.org/web/20100926132556/http://www.vtb-bank.by/ www.vtb-bank.by]{{ref-ru}}
| SLANBY22
|-
| [[Банк гандлёвы капітал]]
| 12 верасьня 2008
| 220035, г. Менск, вул. Ціміразева, 65а
| [http://www.tcbank.by/ www.tcbank.by]{{ref-ru}}
| BBTKBY2X
|-
| [[Банк Дабрабыт]]
| 24 кастрычніка 2007
| 220002, г. Менск, вул. Камуністычная, 49
| [https://web.archive.org/web/20190330021949/https://www.mmbank.by/by/ www.mmbank.by]
| MMBNBY22
|-
| [[Банк Рашэньне]]
| 9 лістапада 1994
| 220035, г. Менск, вул. Ігнаценкі, 11
| [https://web.archive.org/web/20190126025936/https://rbank.by/ rbank.by]{{ref-ru}}
| TRUEBY2X
|-
| [[Белаграпрамбанк]]
| 3 верасьня 1991
| 220036, г. Менск, пр. Жукава, 3
| [https://web.archive.org/web/20100827202923/http://www.belapb.by/ www.belapb.by]{{ref-ru}}
| BAPBBY2X
|-
| [[Беларусбанк]]
| 27 кастрычніка 1995
| 220089, г. Менск, пр. Дзяржынскага, 18
| [https://belarusbank.by/be www.belarusbank.by]
| AKBBBY2X
|-
| [[Беларускі народны банк]]
| 16 красавіка 1992
| 220004, г. Менск, пр. Незалежнасьці, 87а
| [https://web.archive.org/web/20110130165713/http://www.bnb.by/by/ www.bnb.by]
| BLNBBY2X
|-
| [[Белгазпрамбанк]]
| 19 жніўня 1991
| 220121, г. Менск, вул. Прытыцкага, 60/2
| [https://web.archive.org/web/20101028231627/http://belgazprombank.by/ www.belgazprombank.by]{{ref-ru}}
| OLMPBY2X
|-
| [[Белзьнешэканомбанк]]
| 12 сьнежня 1991
| 220004, г. Менск, пр. Пераможцаў, 29
| [http://www.belveb.by/ www.belveb.by]{{ref-ru}}
| BELBBY2X
|-
| [[Белінвэстбанк]]
| 3 верасьня 2001
| 220002, г. Менск, пр. Машэрава, 29
| [http://www.belinvestbank.by/ www.belinvestbank.by]{{ref-ru}}
| BLBBBY2X
|-
| [[БПС-Сбербанк]]
| 28 сьнежня 1991
| 220005, г. Менск, бульвар Мулявіна, 6
| [https://web.archive.org/web/20120506071828/http://www.bps-sberbank.by/ www.bps-sberbank.by]{{ref-ru}}
| BPSBBY2X
|-
| [[БСБ Банк]]
| 7 кастрычніка 2002
| 220004, г. Менск, пр. Пераможцаў, 23, корп. 3
| [http://www.bsb.by/ www.bsb.by]{{ref-ru}}
| UNBSBY2X
|-
| [[БТА Банк]]
| 25 ліпеня 2002
| 220123, г. Менск, вул. В. Харужай, 20—2
| [http://www.btabank.by/ www.btabank.by]{{ref-ru}}
| AEBKBY2X
|-
| [[Ідэя Банк]]
| 24 красавіка 2004
| 200034, г. Менск, вул. З. Бядулі, 11
| [https://web.archive.org/web/20190120043524/https://www.ideabank.by/ www.ideabank.by]{{ref-ru}}
| SOMABY22
|-
| [[Менскі транзытны банк]]
| 14 сакавіка 1994
| 220007, г. Менск, вул. Талстога, 10
| [https://web.archive.org/web/20110511112711/http://mtbank.by/ www.mtbank.by]{{ref-ru}}
| MTBKBY22
|-
| [[Парытэтбанк]]
| 15 траўня 1991
| 220002, г. Менск, вул. Кісялёва, 61а
| [https://web.archive.org/web/20200329072859/http://www.paritetbank.by/ www.paritetbank.by]{{ref-ru}}
| POISBY2X
|-
| [[Прыёрбанк]]
| 12 ліпеня 1991
| 220002, г. Менск, вул. В. Харужай, 31а
| [http://www.priorbank.by/ www.priorbank.by]{{ref-ru}}
| PJCBBY2X
|-
| [[Статусбанк]]
| 25 лютага 2002
| 220006, г. Менск, вул. Дзянісаўская, 8А
| [https://web.archive.org/web/20190118073931/https://stbank.by/ stbank.by]{{ref-ru}}
| IRJSBY22
|-
| [[Тэхнабанк]]
| 5 жніўня 1994
| 220002, г. Менск, вул. Крапоткіна, 44
| [https://web.archive.org/web/20150109191323/http://tb.by/by/ www.tb.by]
| TECNBY22
|-
| [[Цэптар Банк]]
| 13 лістапада 2008
| 220034, г. Менск, вул. Платонава, 1Б
| [http://www.zepterbank.by/ www.zepterbank.by]{{ref-ru}}
| ZEPTBY2X
|-
|}

== Прадстаўніцтвы замежных банкаў ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Назва
! Дата адкрыцьця
! Адрас
! Афіцыйная бачына
|-
| [[Commerzbank AG]] ([[Нямеччына]])
| 16 сьнежня 1993
| 220030, г. Менск, вул. Мясьнікова, 70
| [http://www.commerzbank.com/ www.commerzbank.com]
|-
| [[Кітайскі банк разьвіцьця]] ([[КНР]])
| 5 чэрвеня 2018
| 220030, г. [[Менск]], вул. Чырвонаармейская, 36
| [http://www.cdb.com.cn/ www.cdb.com.cn]
|-
| [[Міждзяржаўны банк]] ([[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|СНД]])
| 27 ліпеня 2000
| 220004, г. Менск, пр. Пераможцаў, 5, оф. 409
| [http://www.isbnk.org/ www.isbnk.org]
|-
| [[Адкрытае акцыянэрнае таварыства|ААТ]] «[[Российский Сельскохозяйственный банк]]» ([[Расея]])
| 17 кастрычніка 2008
| 220004, г. Менск, вул. Няміга, д.40, пп. 102—103
| [http://www.rshb.ru/ www.rshb.ru]
|-
| [[Акцыянэрнае таварыства|АТ]] «[[ЮниКредит Банк]]» (Расея)
| 27 верасьня 2007
| г. Менск, вул. Платонава, д. 49, оф. 40—14
| [http://www.unicreditbank.ru/ www.unicreditbank.ru]
|-
|}

== Ліквідаваныя ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Назва
! Дата рэгістрацыі
! Дата ліквідацыі
|-
| Аб’яднаны капітал
| 25 студзеня 1995
| 23 траўня 1997
|-
| Альянс
| 9 красавіка 1993
| 2 лістапада 1998
|-
| Беларускі біржавы банк
| 7 кастрычніка 1992
| 6 жніўня 2008
|-
| Беларускі крэдыт
| 1 ліпеня 1994
| 4 сьнежня 2000
|-
| Белбалтыя
| 30 чэрвеня 1994
| 1 лютага 2005
|-
| Белкамбанк
| 7 траўня 1991
| 11 студзеня 2006
|-
| Джэм-Банк
| 26 жніўня 1991
| 30 сакавіка 2011
|-
| Дукат
| 22 ліпеня 1991
| 30 красавіка 1999
|-
| Інвэстпрамбанк
| 1 студзеня 2005
| 26 сакавіка 2008
|-
| Інтэкс
| 14 кастрычніка 1991
| 27 чэрвеня 2002
|-
| [[Інтэрпэйбанк]]
| 27 верасьня 2001
| 9 кастрычніка 2017
|-
| Карпабанк
| 20 чэрвеня 1994
| 28 сьнежня 2001
|-
| Крэдытна-камэрцыйны банк
| 9 лістапада 1994
| 30 сакавіка 2000
|-
| Магнатбанк
| 22 верасьня 1993
| 6 чэрвеня 2000
|-
| Менская філія [[INKO]]
| 30 кастрычніка 1993
| 19 сьнежня 1997
|-
| Менскі прыватны будаўнічы банк А. Клімава
| 14 сакавіка 1994
| 30 сьнежня 1999
|-
| Міжнародны банк эканамічнага супрацоўніцтва
| 10 сакавіка 2003
| 10 верасьня 2009
|-
| Ратон
| 26 верасьня 2003
| 12 лютага 2007
|-
| Садружнасьць
| 13 ліпеня 1994
| 25 красавіка 2000
|-
| Сож
| 9 красавіка 1991
| 28 траўня 1997
|-
| Сьвітанак
| 25 красавіка 1994
| 28 верасьня 2000
|-
| Унівэрсал
| 21 чэрвеня 1994
| 24 красавіка 1997
|-
| Філія Маскоўскага акцыянэрнага банка судзейнічаньня прадпрымальніцтву ў Менску
| 28 сьнежня 1994
| 27 чэрвеня 2001
|-
| [[Франсабанк]]
| 5 кастрычніка 1994
| 4 траўня 2022
|-
| Чысьцьінвэстбанк
| 5 лістапада 1994
| 30 студзеня 2004
|-
| Элітбанк
| 3 лютага 1994
| 25 чэрвеня 1997
|-
| Эўрапейскі
| 25 лістапада 1993
| 6 чэрвеня 2000
|-
| [[Банк інвэстыцыйных тэхналёгіяў]]
| 15 лютага 2012
| ліквідацыйная камісія
|-
| [[Дэльта Банк]]
| 25 студзеня 2001
| ліквідацыйная камісія
|-
| [[Норд Еўрапеан Банк]]
| 16 кастрычніка 2009
| ліквідацыйная камісія
|-
| [[Эўрабанк]]
| 9 верасьня 2009
| ліквідацыйная камісія
|-
|}

== Глядзіце таксама ==
* [[Асацыяцыя беларускіх банкаў]]

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.nbrb.by/bel/system/banks/list Сьпіс дзейных банкаў] на бачыне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банку Беларусі]]
* [https://www.nbrb.by/bel/system/banks/liquidated Зьвесткі пра ліквідаваныя банкі] на бачыне Нацыянальнага банку Беларусі
* [https://www.nbrb.by/bel/system/banks/foreign Зьвесткі пра прадстаўніцтвы замежных банкаў] на бачыне Нацыянальнага банку Беларусі

{{Банкі Беларусі}}
{{Банкі Эўропы}}

[[Катэгорыя:Банкі Беларусі| ]]
[[Катэгорыя:Сьпісы]]</text>
      <sha1>4m1yinqh2nnc35zn2xhoqkaj8t3oacl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станькаўскі ключ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90709</id>
    <revision>
      <id>2699216</id>
      <parentid>2521158</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2351" sha1="k3f261wfprwsgq7h34yo2ctdpq7t6t6" xml:space="preserve">'''Станькаўскі ключ''' — назва землеўладаньня, якое належала ў XIX — пачатку XX стагодзьдзя графам [[Гутэн-Чапскія|Гутэн-Чапскім]]. Названае па вёсцы [[Станькаў|Станькава]], у якой разьмяшчалася сядзіба Чапскіх. Землеўладаньне ўяўляла сабою няправільны прастакутнік памерам прыкладна 50 на 100 кілямэтраў, завошта й атрымала назву «ключ».&lt;ref&gt;СТАНЬКАЎСКІ КЛЮЧ даведнік (сядзібы Менскай вобл.), выдавецтва «РИФТУР», г. Менск 2006&lt;/ref&gt;

У склад Станькаўскага ключа ўваходзілі:
* [[палацава-паркавы комплекс Станькава]]
* [[палацава-паркавы комплекс Прылукі]]
* [[Негарэлае]]
* [[Скарынічы (вёска)|Скарынічы]]
* [[Самуэлева]]
* [[Засульле]]
* [[Дабрынёва]]
* [[Каралёва (Узьдзенскі раён)|Каралёва]]
* [[Шыкатовічы]]
* [[Возера (вёска)|Возера]]
* [[Крысава]]
* [[Андронава (вёска)|Андронава]]
* [[Прусінава]]
* [[Зубрэвічы (Менская вобласьць)|Зубрэвічы]]
* і г. д., усяго 68 населеных пунктаў

== Глядзіце таксама ==
* [[Эмэрык Чапскі]]
* [[Царква Сьвятога Мікалая (Станькаў)]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.nv-online.info/by/89/300/17160/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%96-%D0%B2%D0%B0%D0%BC-%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%86%D1%86%D0%B0-%D1%86%D1%91%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%8F-%D0%B4%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B6%D1%8B.htm?tpl=127 На старонках «Народнай Волі»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160310041922/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=2375&amp;mode=print 365 крокаў па сядзібе Гутэн-Чапскіх]

[[Катэгорыя:Койданаўскі раён]]</text>
      <sha1>k3f261wfprwsgq7h34yo2ctdpq7t6t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усходняя Фляндрыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92206</id>
    <revision>
      <id>2699297</id>
      <parentid>2598144</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2810" sha1="5uw6zdlzc3q4l81cuyxcbchbr4hliqd" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Колер фону парамэтраў = {{Колер|Бэльгія}}
|Назва                 = Усходняя Фляндрыя
|Арыгінальная назва    = {{мова-nl||скарочана}} Oost-Vlaanderen, {{мова-vls||скарочана}} Ôost-Vloandern
|Сьцяг                 = Vlag van Oost-Vlaanderen.svg
|Герб                  = WapenOVl.png
|Краіна                = [[Бэльгія]]
|Статус                = Правінцыя
|Уваходзіць у          = [[Флямандзкі рэгіён|Фляндрыю]]
|Улучае                = 65 грамадаў
|Сталіца               = [[Гент]]
|Мова                  = [[Нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкая]]
|Насельніцтва          = 1 432 326
  |Год перапісу        = 2010
|Шчыльнасьць           = 480
|Плошча                = 2 982
|Сайт                  = http://www.oost-vlaanderen.be/
|Мапа                  = Province of East Flanders (Belgium) location.svg
}}
'''Усхо́дняя Фля́ндрыя''' ({{мова-nl|Oost-Vlaanderen}}) — адна зь пяці правінцыяў [[Фляндрыя|Фляндрыі]]. Мяжуе з [[Заходняя Фляндрыя|Заходняй Фляндрыяй]], правінцыяй [[Антвэрпэн (правінцыя)|Антвэрпэн]], [[Флямандзкі Брабант|Флямандзкім Брабантам]], [[Валёнія|валёнскай]] правінцыяй [[Эно (правінцыя)|Эно]] ды [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Гент]].

Правінцыя падзяляецца на 6 акруг (Гент, Аўдэнардэ, Эклё, Альст, Дэндэрмондэ, Сынт-Нікляс).

== Асноўныя зьвесткі ==
* Плошча: 2942 кв. км
* Найвышэйшы пункт: узгорак Потэльбэрг, 157 мэтраў над узроўнем мора
* Найважнейшыя рэкі: [[Шэльда (рака)|Шэльда]], [[Ліс (рака)|Ліс]], [[Дзюрмэ (рака)|Дзюрмэ]], [[Дандр (рака)|Дандр]]
* [[Насельніцтва]]: 1380072 (па стане на 1 студзеня 2005)

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.oost-vlaanderen.be/ Афіцыйны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20210117210033/https://eupedia.com/belgiya/oost_vlaanderen.shtml Усходняя Фляндрыя на www.eupedia.com]

{{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Бэльгіі}}

[[Катэгорыя:Усходняя Фляндрыя| ]]</text>
      <sha1>5uw6zdlzc3q4l81cuyxcbchbr4hliqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Піліп Пестрак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92918</id>
    <revision>
      <id>2699163</id>
      <parentid>2631399</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11799" sha1="auy55sz5kyuljl9qat1s2jdq8079cj3" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Піліп Пестрак
|Лацінка             = Pilip Piestrak
|Партрэт             = Pilip Piestrak.JPG
|Памер               =
|Апісаньне           =
|Імя пры нараджэньні =
|Псэўданімы          = П. Гайдук, Зьвястун, П. Зьвястун
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|27|11|1903}}
|Месца нараджэньня   = [[Сакоўцы]], [[Івацэвіцкі раён]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|22|08|1973}}
|Месца сьмерці       = [[Менск]], [[БССР]]
|Грамадзянства       = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
|Род дзейнасьці      = паэт, празаік, публіцыст, крытык
|Гады актыўнасьці    = 1927—1973
|Напрамак            =
|Жанр                =
|Дэбют               = 1927
|Значныя творы       = «Серадзібор»
|Прэміі              = [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа|Коласаўская]] (1964)
|Подпіс              =
|Апісаньне подпісу   =
|Палічка             = http://knihi.com/Pilip_Piestrak/
|Сайт                =
}}

'''Пілі́п Сямё́навіч Пе́страк''' ({{Дата ў старым стылі|27 лістапада|1903|14 лістапада}}, в. [[Сакоўцы]] [[Слонімскі павет (Расейская імпэрыя)|Слонімскага павету]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]], цяпер [[Івацэвіцкі раён]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]] — 22 жніўня 1978, [[Менск]]) — беларускі паэт, празаік, публіцыст, крытык. Псэўданімы П. Гайдук, Зьвястун, П. Зьвястун.

== Жыцьцяпіс ==
Вучыўся ў мясцовай двухкляснай школе. З пачаткам [[Першая сусьветная вайна|1-й сусьветнай вайны]] сям’я зьехала ў [[Самарская губэрня|Самарскую губэрню]], дзе Піліп Пестрак атрымаў сярэднюю адукацыю. Працаваў памочнікам справавода крэдытнага таварыства, памочнікам бугальтара ў валасным выканкаме. Пасьля вучобы на рабфаку паступіў на сацыяльна-гістарычны факультэт [[Самарскі ўнівэрсытэт|Самарскага ўнівэрсытэту]] (1920).

У 1921 разам з бацькамі вярнуўся ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. У 1921—1924 працаваў лесьніком Косаўскага лясьніцтва; у 1924—1926 служыў у войску. У 1926 уступіў у [[БСРГ]] і [[КПЗБ]]; з 1927 сакратар Косаўскага падпольнага райкаму [[КПЗБ]].

Арыштаваны польскімі ўладамі ў 1929; зьняволены ў гарадзенскай вязьніцы. Пасьля вызваленьня ў 1933—1934 гадох інструктар ЦК КПЗБ па Пінскай акрузе. У 1934 зноў арыштаваны. Сядзеў у турмах [[Пінск]]у, [[Вільня|Вільні]], [[Горадня|Горадні]]; зьмяшчаў вершы ў нелегальным рукапісным часопісе «Краты», які выдаваўся палітвязьнямі. Вызвалены савецкімі ўладамі пасьля далучэньня Заходняй Беларусі да [[БССР]] у верасьні 1939.

Чалец [[Саюз пісьменьнікаў БССР|Саюзу пісьменьнікаў Беларусі]] з 1939; абраны дэпутатам Вярхоўнага Савету СССР (1940—1946). У 1940—1941 старшыня Беластоцкага аддзяленьня СП Беларусі.

У 1942—1943 гадах удзельнік партызанскага руху. Як дэпутат Вярхоўнага Савету СССР быў перапраўлены самалётам на Вялікую зямлю. У Маскве працаваў начальнікам Управы па справах мастацтва пры [[СНК БССР]] (1943—1945), у Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва [[АН БССР]] (1946—1948), літкансультантам СП БССР (1948—1951). З 1951 на творчай працы.

У 1971—1975 — дэпутат Вярхоўнага Савету БССР.

Пахаваны на [[Усходнія могілкі (Менск)|Ўсходніх могілках]] [[Менск]]у.

== Узнагароды ==
Ляўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа]] (1964) за раман «Серадзібор». [[Заслужаны дзяяч культуры БССР]] (1968).

Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], [[Ордэн Дружбы народаў|Дружбы народаў]], двума [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сьцягу]], [[Ордэн Знак Пашаны|ордэнам «Знак Пашаны»]] і мэдалямі.

== Творчасьць ==
[[Выява:Ніва газэта Беласток.jpg|міні|зьлева|Сустрэча ў сядзібе [[Ніва (газэта)|газэты Нівы]] гасьцей зь Менску (зьлева направа): Піліп Пестрак, Вера Ляўчук (нявеста [[Георгі Валкавыцкі|Г. Валкавыцкага]]), [[Янка Брыль]], [[Георгі Валкавыцкі]], Аляксей Казёл. [[ПНР]], [[Беласток]], 1956 год.]]
У друку выступіў у 1927 годзе пад псэўданімам Зьвястун. У [[1940 год]]зе апублікаваў першы зборнік вершаў «На варце». Выйшлі зборнікі паэзіі «За сваю Айчыну» (1946), «Падарожнае» (1962), паэма «Слова пра Мінск» (1968), зборнікі апавяданьняў «Першыя ўсходы» (1951), «Неспадзяванак» (1957), «Лясная песня» (апавяданьні і нарысы, 1958), апавяданьне «Камень» (1960), «Сярод чаротаў» (1964), «Апавяданні» (1970), раманы «Сустрэнемся на барыкадах» (1954), «Серадзібор» (1963).

Тэме барацьбы ў Заходняй Беларусі прысьвяціў раман «Сустрэнемся на барыкадах». Перакладаў на [[беларуская мова|беларускую мову]] творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]], У. Бранеўскага, С. Дабравольскага, [[Ежы Путрамант]]а, [[Іван Франко|Івана Франко]], [[Леся Ўкраінка|Лесі Ўкраінкі]], [[Максім Рыльскі|Максіма Рыльскага]], [[Паўло Тычына|Паўло Тычыны]], латыскіх, летувіскіх пісьменьнікаў.

П’еса «Пад зоркамі» (суаўтар А. Струнін) ставілася ў [[Гарадзенскі абласны драматычны тэатар|Гарадзенскім абласным драматычным тэатры]].

Раман «Серадзібор» прысьвечаны жыцьцю вёскі.

На вершы Пестрака напісаныя песьні.

== Бібліяграфія ==
* Выбраныя творы. Мн., 1947
* Зборнік твораў: У 4 т. Мн., 1969—71
* Зборнік твораў: У 5 т. Мн., 1984—86

== Ушанаваньне памяці ==
Імем Пестрака названа вуліца ў [[Горадня|Горадні]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БП|5}}
* {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* {{Кніга|аўтар = Хромчанка К. Р.|частка = |загаловак = Піліп Пестрак: Жыццё і творчасць|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1960|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Артыкул| аўтар = Z. A.| загаловак = Суд над беларускімі выдаўцамі і «літаратарамі». Судовы працэс 1936 г. па справе «Беларускай газеты», «Асвы», «Літаратурнай старонкі»| спасылка  = https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/te7.pdf| мова  = be| адказны = Пераклад і тлумачэнmне [[Леанід Лаўрэш|Леаніда Лаўрэша]]. | выданьне  =[[Наша слова|Наша слова.pdf]] | тып = газэта | год  = 14 лютага 2024| том   = | нумар  = 7 (111)| старонкі  = 9—12 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250708234608/http://belsoch.org/?pg=biograph&amp;bio=47 Біяграфія Піліпа Пестрака]
* [http://slounik.org/81254.html Біяграфія] на «[[Slounik.org|Слоўнік.орг]]»
* [https://web.archive.org/web/20110929134647/http://slovo.ws/bio/bel/14/0022.html Пестрак Піліп. Біяграфія]

{{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пестрак, Піліп Сямёнавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Сябры Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету СССР]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сьцягу]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кастрычніцкай рэвалюцыі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Дружбы Народаў»]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску]]</text>
      <sha1>auy55sz5kyuljl9qat1s2jdq8079cj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэфэрэндум аб уступленьні Славаччыны ў Эўрапейскі Зьвяз 2003 году</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96671</id>
    <revision>
      <id>2699185</id>
      <parentid>2188269</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1676" sha1="mbdguixhminyh60b4zl1moyu9xlepne" xml:space="preserve">'''Рэфэрэндум аб уступленьні Славаччыны ў Эўрапейскі Зьвяз''' адбыўся [[16 траўня|16]]—[[17 траўня]] [[2003]] году, каб вырашыць ці павінна [[Славаччына|Славацкая Рэспубліка]] стаць чальцом [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. 

Больш за 90% прымалых удзел у рэфэрэндуме прагаласавала на карысьць уступленьня Славаччыны ў Эўрапейскі Зьвяз [[1 траўня]] [[2004]] году.

== Вынікі ==
{{Рэфэрэндум
| назва                   = Прапанова 1&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;[http://www.sussex.ac.uk/sei/documents/epernbrefslovak.pdf The Slovak EU Accession Referendum]&lt;/ref&gt;
| за                      = 2,012,870
| адсотак за              = 93.7
| супраць                 = 135,031
| адсотак супраць         = 6.3
| несапраўдных галасоў    = 27,488
| адсотак несапраўдных галасоў = 
| агульная колькасьць галасоў  = 2,147,901
| яўка                    = 51.5
| неабходная яўка         = 50.00
| колькасьць выбарнікаў   = 4,174,097
}}

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
*[https://web.archive.org/web/20080511182935/http://www.statistics.sk/ref_2003/webdata/home_a.htm Tables of official results]

{{Выбары ў Славаччыне}}

[[Катэгорыя:Рэфэрэндумы ў Славаччыне]]</text>
      <sha1>mbdguixhminyh60b4zl1moyu9xlepne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парытэтбанк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97655</id>
    <revision>
      <id>2699143</id>
      <parentid>2618196</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9283" sha1="eaq5c0vd3vdm6650785kufktty6qz32" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва               = Парытэтбанк
|лягатып             = 
|тып                 = [[Адкрытае акцыянэрнае таварыства]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|15|5|1991|1}}
|заснавальнікі       = «[[Менскі гадзіньнікавы завод]]», «Белэнэргарамналадка»
|разьмяшчэньне       = [[Менск]], вул. Кісялёва, д. 61а
|ключавыя фігуры     = {{Просты сьпіс|* Старшыня праўленьня Сяргей Бялоў
* глава назіральнага савета Сьвятлана Дзегцярэнка&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.paritetbank.by/about/governance/review/|загаловак=Наблюдательный совет|выдавец=ОАО &quot;Паритетбанк&quot;|дата=24 ліпеня 2018|мова=ru}}&lt;/ref&gt;
* намеснік старшыні назіральнага савета Барыс Чахкіеў}}
|галіна              = банкаўская
|прадукцыя           = [[банкаўскія паслугі]]
|абарачэньне         = {{Рост}}65 043 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (2009 год; 22 489 тыс [[Амэрыканскі даляр|$]])
|апэрацыйны прыбытак = {{Рост}}9354 млн рублёў (2009 год; 3337 тыс $)
|матчына кампанія    = 
|даччыныя кампаніі   = інвэстыцыйная кампанія «Парытэт»
|аўдытар             = «[[Дэлойт і Туш]]»
|сайт                = [http://www.paritetbank.by/ www.paritetbank.by]
}}
'''[[Адкрытае акцыйнае таварыства|ААТ]] «Парытэ́тбанк»''' — камэрцыйны [[банк]] у [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. Асноўны акцыянер — Расім Ісмаілаў&lt;ref&gt;[https://smartpress.by/news/13489/ Сын Михаила Гуцериева продал белорусский &quot;Паритетбанк&quot;]&lt;/ref&gt;. [[Статутны фонд]] — {{Лік|328 368 435 201}} млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (2014)&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.paritetbank.by/about/about/| загаловак = Агульныя зьвесткі пра банк| фармат = | назва праекту = Пра банк| выдавец = ААТ «Парытэтбанк»| дата = 23 красавіка 2014| мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасьць ==
Мае 26 цэнтраў банкаўскіх паслугаў і даччынае прадпрыемства «Інвэстыцыйная кампанія „Парытэт“»&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;.

== Рэквізыты ==
[[Уліковы нумар платніка|УНП]] 100233809.

[[S.W.I.F.T.]]: POIS BY2X. [[Тэлекс]]: 252455 RANET BY&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.nbrb.by/bel/system/banks.asp|загаловак = Зьвесткі пра банкі, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, іхніх філіях па стане на 23.04.2014|фармат = |назва праекту = Банкаўская сыстэма|выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата = 23 красавіка 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
Заснаваны [[Менскі гадзіньнікавы завод|Менскім гадзіньнікавым заводам]], прадпрыемствам «Белэнэргарамналадка», Рэспубліканскім радыётэлецэнтрам і інш. Зарэгістраваны 15 траўня 1991 году пад назваю камэрцыйны банк «Пошук». У 1992 перайменаваны ў Акцыянэрны камэрцыйны банк «Пошук»&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.paritetbank.by/about/about/history/| загаловак = Гісторыя банка| фармат = | назва праекту = Пра банк| выдавец = ААТ «Парытэтбанк»| дата = 23 красавіка 2014| мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

З 1994 году банк бярэ ўдзел у [[Супольнасьць сусьветных міжбанкаўскіх фінансавых тэлекамунікацыяў|Супольнасьці сусьветных міжбанкаўскіх фінансавых тэлекамунікацыяў]] (SWIFT). Да 1998 уваходзіў у шасьцёрку найбуйнейшых банкаў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар= ej.by|загаловак= Кіраўніцтва спраў прэзідэнта набыло сабе банк|спасылка= http://nn.by/?c=ar&amp;i=127115|выдавец= [[Наша Ніва]]|дата публікацыі= 21 красавіка 2014|дата доступу= 23 красавіка 2014|мова = }}&lt;/ref&gt;, аднак у 1999 годзе празь нездавальняючы стан крэдытнага партфэлю кантрольны пакет акцыяў перайшоў да Нацыянальнага банку Беларусі. У 2000 банк атрымаў назву ААТ «Банк „Пошук“». 5 траўня 2004 году перайменаваны ў ААТ «Парытэтбанк»&lt;ref name=&quot;hist&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 23 красавіка 2014|url = http://www.nbrb.by/bel/system/renamedbanks.asp|загаловак = Зьвесткі пра зьмяненьні найменьняў банкаў на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь з 01.01.2000|фармат = |назва праекту = Банкаўская сыстэма|выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата = 23 красавіка 2014|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, доля Нацбанку склала 98,77% акцыяў.

У лютым 2006 году банк пачаў выпуск [[Аплатная картка|аплатных картак]] [[Visa]], а ў верасьні 2009 году — [[Белкарт]]&lt;ref name=&quot;hist&quot; /&gt;.

З 2008 году пачаў складаць справаздачы паводле [[Міжнародныя стандарты справаздачнасьці|Міжнародных стандартаў фінансавай справаздачнасьці]], далучыўся да сыстэмы [[АРІП]], сэрвісу [[iPay]]&lt;ref name=&quot;hist&quot; /&gt;. У 2010 далучыўся да Банкаўскае асацыяцыі краінаў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.paritetbank.by/about/about/sotrudnichestvo_s_bacee/| загаловак = Супрацоўніцтва з BACEE| фармат = | назва праекту = Пра банк| выдавец = ААТ «Парытэтбанк»| дата = 23 красавіка 2014| мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Ад 2017 году старшынём праўленьня банку стаў Сяргей Бялоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.paritetbank.by/about/governance/government/|загаловак=Правление|выдавец=ОАО &quot;Паритетбанк&quot;|дата=24 ліпеня 2018|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2022 года банк быў даданы ў санкцыйны сьпіс [[Канада|Канады]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://officelife.media/news/38449-pod-sanktsii-kanady-popali-ryad-belorusskikh-bankov-i-belzhd/|title=Под санкции Канады попали ряд белорусских банков и БелЖД|date=2022-11-22|access-date=2023-04-17|language=ru|work=Office life}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200329072859/http://www.paritetbank.by/ Афіцыйная бачына]{{ref-ru}}

{{Банкі Беларусі}}

[[Катэгорыя:Банкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Травень 1991 году]]
[[Катэгорыя:1991 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акцыйныя таварыствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>eaq5c0vd3vdm6650785kufktty6qz32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98666</id>
    <revision>
      <id>2699247</id>
      <parentid>2530567</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2925" sha1="og80ld2skhes5tnoh3m82d28lae2chc" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
'''Тата́ры''' (саманазва: ''татарлар'', ''tatarlar'') — агульная назва некалькіх цюрскіх этнічных груп, якія жывуць у цэнтральных вобласьцях эўрапейскай часткі [[Расея|Расеі]], у Паволжы, Прыўральлі, [[Сыбір]]ы, [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Сіньцьзян]]е, на [[Далёкі Ўсход|Далёкім Усходзе]], у [[Фінляндыя|Фінляндыі]].

Найчасьцей пад назваю «татары» разумеюць казанскіх татараў — народ, які складае прыкладна палову насельніцтва [[Татарстан]]у. Колькасьць татараў у [[Расея|Расеі]] складае каля 5,3 млн чалавек, татары зьяўляюцца трэцім паводле колькасьці народам у Расеі пасьля [[украінцы|ўкраінцаў]] і [[расейцы|расейцаў]].

Існуюць групы крымскіх татараў і сыбірскіх татараў, якія ў пераважнай большасьці разглядаюцца як асобныя этнасы асобнага паходжаньня.

За часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пад назвай «татары» маглі згадвацца іншыя цюрскія народы, якія не ўключаюцца ў паняцьце татараў і, нягледзячы на агульнае [[цюрскія мовы|цюрскае]] паходжаньне, зьяўляюцца асобнымі народамі (напрыклад, «адэрбэйджанскія татары» — [[азэрбайджанцы]]).

== Глядзіце таксама ==
* [[Азу]] — традыцыйная татарская справа
* [[Крымскія татары]]
* [[Ліпкі (этнаграфічная група)|Беларускія татары]]
* [[Сыбірскія татары]]
* [[Татарская мова ў Беларусі]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190318110849/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2005_2%2F05%2F05_2%2F Праблемы кансалідацыі татарскай нацыі]
* [https://web.archive.org/web/20121122062040/http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/items/items.seam?c=PHOTO&amp;qt=s&amp;t=%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B Фатаздымкі татараў]
* [https://web.archive.org/web/20200604231825/https://www.lyczkowski.net/be/artykul/litouskija-tatary.html Татарская шляхта ВКЛ] {{ref-be}}

[[Катэгорыя:Татары| ]]</text>
      <sha1>og80ld2skhes5tnoh3m82d28lae2chc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэд’ярд Кіплінг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103520</id>
    <revision>
      <id>2699183</id>
      <parentid>2348605</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5646" sha1="k38bcaznpcyziog2wiokmry94h6p00q" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Рэд’ярд Кіплінг
|Арыгінал імя        = {{Мова-en|Joseph Rudyard Kipling}}
|Партрэт             = Rudyard Kipling.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Псэўданімы          = 
|Род дзейнасьці      = 
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = ангельская
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры]] (1907)
|Узнагароды          = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Джо́зэф Рэ́д’ярд Кі́плінг''' ({{Мова-en|Joseph Rudyard Kipling}}; {{Нарадзіўся|30|12|1865}}, [[Бамбэй]] — {{Памёр|18|1|1936}}, [[Лёндан]]) — ангельскі [[пісьменьнік]], [[паэт]] і навэліст. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэмію па літаратуры]] (1907). Прэмія прысуджана, «прымаючы пад увагу моц назіральнасьці, арыгінальнасьць творчай фантазіі, мужнасьць ідэй і цудоўны талент аповеду, што характарызуюць творы гэтага сусьветна вядомага аўтара»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лявонава Е.|загаловак=Прызнаны найлепшымі: Нобелеўская прэмія, яе гісторыя і лаўрэаты|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2001|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=98—102|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Ягонымі найлепшымі творамі лічацца «Кніга джунгляў» ({{Мова-en|The Jungle Book|скарочана}}), «Кім» (Kim), а таксама шматлікія вершы. У 1907 годзе ён атрымоўвае ўзнагароды ад унівэрсытэтаў Парыжу, Страсбургу, Атэнаў і Таронта; ўдастоены таксама ганаровых ступеняў Оксфардзкага, Кембрыдзкага, Эдынбурскага і Дарэмскага ўнівэрсытэтаў.

Багатая мова твораў Кіплінга, поўная мэтафараў, зрабіла вялікі ўнёсак у скарбніцу [[ангельская мова|ангельскай мовы]].

== Беларускія пераклады ==
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Рыкі-Цікі-Таві |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мн. |выдавецтва = |год =1938 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Казкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мн. |выдавецтва = |год =1939 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Чаму ў слоніка доўгі нос |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мн. |выдавецтва = |год =1974 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* Маўглі. З «Кнігі джунгляў»: Апавяданні / Пер. С. Міхальчука. — Мн.: Юнацтва, 1981, 1982.
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Маўглі: Апавяданні, казкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мн. |выдавецтва = |год =1994 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{wikisource|Аўтар:Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэд’ярд Кіплінг}}
{{Commonscat|Rudyard Kipling}}
* [https://web.archive.org/web/20201024015538/http://prajdzisvet.org/kit/76-viernyja-my-joj-adnoj.html Верныя мы ёй адной... Вершы]
* [https://web.archive.org/web/20201023210142/http://prajdzisvet.org/text/1265-kazka-pra-slaniania.html Казка пра Сланяня]
* [https://litrazh.org/article/vstoyat-v-borotbi Калі...]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1901—1925)}}
{{Накід:Пісьменьнік}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кіплінг Рэд’ярд}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Індыі]]
[[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]]
[[Катэгорыя:Рэд’ярд Кіплінг| ]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане]]</text>
      <sha1>k38bcaznpcyziog2wiokmry94h6p00q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томас Стэрнз Эліёт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103554</id>
    <revision>
      <id>2699251</id>
      <parentid>2593559</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="k25m126ieaqdy6nfgge3dhdltyxulss" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
[[Файл:T.S. Eliot, 1923.JPG|значак|Томас Стэрнз Эліят]]
'''То́мас Стэрнз Э́ліят''' ({{мова-en|Thomas Stearns Eliot}}; 26 верасьня 1888, [[Сэнт-Люіс]], [[Місуры]], [[ЗША]] — 4 студзеня 1965, [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]]) — амэрыкана-ангельскі [[паэт]], [[драматург]] і літаратурны крытык, прадстаўнік [[мадэрнізм]]у ў [[паэзія|паэзіі]]. Акрамя паэтычнай і драматургічнай спадчыны пакінуў пасьля сябе больш за 400 літаратурна-крытычных работ, якія ўтрымліваюць разгорнутую эстэтычную праграму&lt;ref&gt;{{кніга|старонкі=1631|частка=Элиот, Томас|загаловак=Кто есть кто в мире|адказны=Гл. ред. Г. П. Шалаева|месца={{М.}}|выдавецтва=Филологическое общество «СЛОВО»: ОЛМА-ПРЕСС Образование|год=2004|isbn=5-8123-0088-7}}&lt;/ref&gt;.

== Беларускія пераклады ==
Пераклад паэмы «Пустыя людзі» на беларускую мову зрабіў Віктар Валынскі (1985), «Попельнай серады» — [[Алесь Разанаў]] (1996).
* Пустыя людзі // «Далягляды» № 85, 1985.
* Традыцыя і індывідуальны талент: эсэ. Пер. [[Вадзім Небышынец|В. Небышынец]] // «Крыніца» № 9 (24), 1996.
* Выбраная паэзія. Мн.: Зміцер Колас, 2018 («Паэты планеты»). ISBN 978-985-23-0010-0. Пер. [[Макс Шчур|Макса Шчура]], [[Лявон Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]], [[Алесь Разанаў|Алеся Разанава]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20221122214316/http://prajdzisvet.org/texts/prose/tradytsyja-i-indyvidualny-talent.html Традыцыя і індывідуальны талент]
* [https://litrazh.org/name/t-s-eliyat Пераклады Макса Шчура]

{{Накід:Пісьменьнік}}
{{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1926—1950)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Эліят, Томас Стэрнз}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Парыскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Паэты ЗША]]
[[Катэгорыя:Ангельскія паэты]]
[[Катэгорыя:Кавалеры брытанскага ордэна Заслуг]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Тоні»]]</text>
      <sha1>k25m126ieaqdy6nfgge3dhdltyxulss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўночна-Заходні край</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105463</id>
    <revision>
      <id>2699148</id>
      <parentid>2678291</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378387" sha1="6xbj61yxvmwzduqz9qkbou6bzs5u4z4" xml:space="preserve">[[Файл:Mapa 6 gubernij Litwy i Bialej Rusi - Benedykt Hertz.jpg|міні|300пкс|Шэсьць губэрняў Паўночна-Заходняга краю [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — мапа, надрукаваная ў выдавецтве газэты «[[краёўцы|краёўцаў]]» «[[Kurier Litewski (1905)|Kurjer Litewski]]» і названая «Мапа шасьці губэрняў Літвы і Беларусі», паміж 1905—1910 гг.]]
'''«Паўно́чна-Захо́дні край»''' або '''«паўно́чна-захо́днія губэ́рні»''' ({{мова-ru|Северо-Западный край, северо-западные губернии|скарочана}}) — размоўная, публіцыстычная і афіцыйна-бюракратычная назва шасьці губэрняў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ([[Віленская губэрня|Віленская]], [[Ковенская губэрня|Ковенская]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская]], [[Менская губэрня|Менская]], [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]] і [[Віцебская губэрня|Віцебская губэрні]]), уведзеная расейскімі ўладамі датычна земляў [[Анэксія|анэксаванага]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў рэчышчы [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] гістарычных [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[беларусы|беларусаў]].

Тэрмін «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губэрні») ад пачатку ўжываўся ва ўрадавай расейскай тэрміналёгіі датычна [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] па ґвалтоўнай ліквідацыі ў Расейскай імпэрыі [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Грэцка-Каталіцкай (Уніяцкай) царквы]] (1839 год) як жаданьне паказаць ня толькі ўяўны спадчынна-дынастычны, але і [[Русіны (гістарычны этнонім)|этнаканфэсійна рускі]] характар гэтых зямель, які наўмысна праз [[Амонім|аманімічнае]] азначэньне {{мова-ru|«русский»|скарочана}} намагаліся атаясаміць з [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквой]] і [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]]. Аднак да пачатку [[Сялянская рэформа ў Расеі|сялянскай рэформы]] (1861 год) і асабліва да [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] тэрмін «Паўночна-Заходні край» выкарыстоўваўся вельмі рэдка і не пашыраўся на Віцебскую і Магілёўскую губэрні. Да пачатку 1860-х гадоў часьцей за ўсё ў расейскай урадавай тэрміналёгіі «паўночна-заходнія губэрні» не вылучаліся асобна, а фігуравалі разам зь «беларускімі» (Віцебскай і Магілёўскай губэрнямі) і «паўднёва-заходнімі губэрнямі» ([[Паўднёва-Заходні край|«Паўднёва-Заходнім краем»]] — Кіеўскім ваенным генэрал-губэрнатарствам) пад агульнай назвай [[Заходні край|«заходнія губэрні» (або «Заходні край»)]].

Падпарадкаваньне ў 1863 годзе (праз пачатак паўстаньня 1863—1864 гадоў) Віцебскай і Магілёўскай губэрняў уладзе віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара пашырыла тэрмін «Паўночна-Заходні край» і на гэтыя («беларускія») губэрні, што захавалася нават па выхадзе ў 1869 годзе Віцебскай і Магілёўскай губэрняў з-пад улады віленскага генэрал-губэрнатара.

У расейскай [[Імпэрыялізм|імпэрскай ідэалёгіі]] (г. зв. [[заходнерусізм|«заходнерусізьме»]]) тэрмін «Паўночна-Заходні край» фактычна пазначаў паўночна-заходнюю частку «адзінай Русі» — «Паўночна-Заходнюю Русь» («Паўночна-Заходнюю Расею»), што асабліва пачало прапагандавацца па здушэньні паўстаньня 1863—1864 гадоў. Апроч таго, замацаваньне з 1860-х гадоў за шасьцю губэрнямі (Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай) назвы «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губэрні»), нават па скасаваньні ў 1912 годзе Віленскага генэрал-губэрнатарства, фактычна было прызнаньнем, што гэтая тэрыторыя ёсьць землямі былога Вялікага Княства Літоўскага і мае падобныя агульныя рысы ва ўсіх дачыненьнях, што і адлюстроўвалася, адпаведна, у спэцыфіцы кіраваньня і рэжыме законаў у гэтых губэрнях. З 1830-х гадоў спэцыфіка кіраваньня і рэжым законаў у паўночна-заходніх (і паўднёва-заходніх) губэрнях паступова набывалі выразна дыскрымінацыйны характар у дачыненьні многіх катэгорыяў мясцовага насельніцтва (у параўнаньні зь іншымі часткамі Расейскай імпэрыі).

Плошча Паўночна-Заходняга краю (шасьці губэрняў — Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай) у пачатку XX ст. складала 266 978 квадратных [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]]&lt;ref&gt;''Сакалова, М.'' Паўночна-Заходні край / М. Сакалова // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 441.&lt;/ref&gt;. Яго цэнтрам лічылася [[Вільня]].

== Аналягі тэрміну ==

=== Расейскія азначэньні губэрняў да часу ўзьнікненьня тэрміну ===
[[Файл:WKL wojewodztwa 1771.png|значак|Вялікае Княства Літоўскае, 1771 г.]]

Жаданьне паказаць уяўную справядлівасьць захопу зямель Рэчы Паспалітай, атрыманых у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў]] (1772, 1793 і 1795 гады), праявілася ва ўзьнікненьні ў афіцыйна-бюракратычным справаводзтве Расейскай імпэрыі тэрміну «губэрні, вернутыя ад Польшчы» («губернии, возвращённые от Польши»){{Заўвага|Пад «Польшчай» у тыя часы разумелася ўся [[Рэч Паспалітая]]}}, які выкарыстоўваўся адразу з часу [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] (1772 год) да пачатку 1860-х гадоў&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 297.&lt;/ref&gt;. У ходзе падзелаў Рэчы Паспалітай, калі адбываўся працэс усталяваньня расейскіх парадкаў у «нованабытых» губэрнях імпэрыі, у расейскім афіцыйным справаводзтве выкарыстоўваліся таксама тэрміны «новадалучаныя ад Польшчы вобласьці», «набытыя ад Польшчы вобласьці», «зноў далучаныя да Расеі ад Польшчы губэрні» і г. д.&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17108, 17113, 17114, 17122, 17279 ды інш.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 35 nr 27318 - p 173 - 1818 AD.jpg|міні|зьлева|''Даклад Галоўнай управы вучэльняў аб захаваньні ў цэласьці адукацыйнага фундуша з паезуіцкіх маёнткаў''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 35, №27318 (фрагмэнт), 1818 г.]]

З 1796 году, пачатку панаваньня маскоўскага гаспадара [[Павал I|Паўла I]], да сярэдзіны 1830-х гадоў (нават па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|«Лістападаўскага паўстаньня»]]) датычна «новадалучаных» губэрняў выкарыстоўваўся таксама тэрмін «польскія губэрні» («нашыя польскія губэрні», «польскія правінцыі»), якія не плянавалася злучыць з ваяводзтвамі [[Царства Польскае|Царства Польскага]]&lt;ref&gt;Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 94; Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 28, № 21586, 21588; Т. 32, № 25319 ды інш.&lt;/ref&gt;. У справаводзтве таксама можна было сустрэць тэрміны «літоўскія губэрні» («літоўскія правінцыі», «Літва») і «беларускія губэрні» («беларускія правінцыі»{{Заўвага|Тэрмін «правінцыі» («польскія правінцыі», «літоўскія правінцыі», «беларускія правінцыі» і г.д.) выкарыстоўваўся толькі да пачатку 1830-х гадоў}}, «Белая Расея» альбо «Беларусія») датычна адпаведных губэрняў, якія так называліся лучна. Зрэдку ўжываліся і тэрміны «Літоўскі край» і «Беларускі край»{{Заўвага|Тэрмін «край» у расейскай афіцыйнай бюракратычнай тэрміналёгіі меў шырокае значэньне. «Краем» маглі называць асобную губэрню; некалькі губэрняў, аб’яднаных адной прыкметай (напрыклад, «Літоўскі край», «Беларускі край» і г.д.); генэрал-губэрнатарства; некалькі генэрал-губэрнатарстваў, аб’яднаных адной прыкметай. Напрыклад, тэрмінам [[Заходні край|«Заходні край» («заходнія губэрні»)]] у свой час лучна называлі тры генэрал-губэрнатарствы (з цэнтрамі ў Вільні, Віцебску і Кіеве). Гл.: Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 21, аддзяленьне 2, № 20295; Т. 28, аддзяленьне 1, № 27017; ды інш.}}.

Па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] зь сярэдзіны 1830-х гадоў датычна ўсіх губэрняў, атрыманых Расейскай імпэрыяй у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай, пачаў стала выкарыстоўвацца да 1917 году тэрмін [[Заходні край|«заходнія губэрні» (альбо «Заходні край»)]]{{Заўвага|Зрэдку тэрмін «заходнія губэрні» выкарыстоўваўся яшчэ за панаваньнем маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]]. Гл.: Указ 12 чэрвеня 1812 г. Аб выкарыстаньні лясной варты Заходніх губэрняў для патрэбаў пры арміях // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 32, № 25138.}}. Землі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўваходзілі ў склад адасобленых суседніх генэрал-губэрнатарстваў і не вылучаліся ў бюракратычнай тэрміналёгіі асобна з «заходніх губэрняў» (найперш праз падобнасьць урадавай палітыкі датычна гэтых губэрняў){{Заўвага|Па здушэньні паўстаньня 1830—1831 гадоў дзеля выпрацоўваньня агульнай палітычнай лініі расейскіх уладаў датычна заходніх губэрняў 14 верасьня 1831 году быў створаны «Камітэт, заснаваны для разгляду розных меркаваньняў па губэрнях, ад Польшчы вернутых». У бюракратычных сфэрах гэты камітэт хутка сталі называць [[Камітэт заходніх губэрняў|«Камітэтам заходніх губэрняў»]] (1831—1848). Камітэт дзейнічаў як самастойная ўстанова, але меў блізкія зносіны з Камітэтам міністраў Расейскай імпэрыі, і распрацоўваў датычна заходніх губэрняў розныя ўніфікацыйныя захады, каб «губэрні, ад Польшчы далучаныя, прыведзеныя былі да таго парадку, які для кіраваньня ў іншых расейскіх губэрнях існуе». З пачаткам сялянскай рэформы (1861) і напярэдадні паўстаньня 1863—1864 гадоў быў створаны «[[Заходні камітэт]]» (1862—1865), які меў задачы абмеркаваньня захадаў «да ўстанаўленьня ў адзначаным краі парадку і ўмацаваньня ў ім спакою».}}. Менавіта гэты тэрмін быў найбольш пашыраным да пачатку 1860-х гадоў у заканадаўчых актах Расейскай імпэрыі. У пачатку 1840-х гадоў (у час эўфарыі ўраду па ліквідацыі Грэцка-Каталіцкай царквы і павелічэньня колькасьці намінальных вернікаў [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] за кошт былых уніятаў) і ў пачатку 1860-х гадоў (у час чарговага абвастрэньня дачыненьняў паміж мясцовай шляхтай і расейскай уладай) у афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі можна было сустрэць і такія тэрміны (з узмацняльнай канатацыяй) як «нашы заходнія губэрні» альбо «заходнія, вернутыя ад Польшчы губэрні»&lt;ref&gt;Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 104; ды інш.&lt;/ref&gt;.

=== Узьнікненьне тэрміну і ягоныя расейскія аналягі з часу ўзьнікненьня ===
Па гвалтоўнай ліквідацыі ў Расейскай імпэрыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839 год) у дачыненьні [[Кіеўскае ваеннае генэрал-губэрнатарства|Кіеўскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] (1832—1864), якое складалася з [[Валынская губэрня|Валынскай]], [[Падольская губэрня|Падольскай]] і [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрняў]], у афіцыйным расейскім справаводзтве і прэсе пачаў паралельна выкарыстоўвацца тэрмін «Паўднёва-Заходні край» («паўднёва-заходнія губэрні»), а датычна [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] (1832—1864) — тэрмін «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губэрні»){{Заўвага|Упершыню тэрмін «паўночна-заходнія губэрні» ўжыты ў афіцыйным заканадаўстве ва ўказе ад 18 сьнежня 1842 году, якім праводзілася рэарганізацыя адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства: з складу Віленскай губэрні вылучылі Ковенскі, Цельшаўскі, Расіенскі, Панявескі, Вількамірскі і Новааляксандраўскі паветы дзеля стварэньня Ковенскай губэрні, а Беластоцкую вобласьць (1808—1842) улучылі ў склад Гарадзенскай губэрні. (Гл.: Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 17, аддзяленьне 2, №16347). Другім разам у Поўным зборы законаў Расейскай імпэрыі тэрмін ужываецца ва ўказе Сэнату ад 27 ліпеня 1843 году («Аб прывядзені ў дзейнасьць Найвысачайшага ўказу 18 сьнежня 1842 году датычна стварэньня ў новым складзе паўночна-заходніх губэрняў» — гл.: Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 18, аддзяленьне 1, №17074.}} або «Заходні край» («заходнія губэрні»), хоць тэрмін «Заходні край» («заходнія губэрні») ужываўся паралельна для абазначэньня ўсіх дзевяці «заходніх губэрняў» (Валынскай, Падольскай, Кіеўскай, Ковенскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай губэрняў)&lt;ref&gt;Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 103; ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 17.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Нават па паўстаньні 1863—1864 гадоў, калі тэрмін «Паўночна-Заходні край» пачаў шырока ўжывацца ў заканадаўчых актах, афіцыйных дакумэнтах і публіцыстыцы, тэрмін «Заходні край», які «прыжыўся» у грамадзкай сьвядомасьці датычна генэрал-губэрнатарства з цэнтрам у Вільні, яшчэ часам суадносіўся толькі зь Віленскім генэрал-губэрнатарствам. Так, у дванаццатым томе (1894 год) вядомага і папулярнага [[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|энцыкляпэдычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] ў артыкуле «Западный край» паведамляецца, што тэрмін адносіцца да дзевяці заходніх губэрняў Расейскай імпэрыі — Ковенскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай, Магілёўскай, Валынскай, Падольскай і Кіеўскай, але і адзначаецца, што пад Заходнім краем пераважна разумеюцца першыя шэсьць губэрняў («паўночна-заходніх»). А ў дзявятым томе (1902 год) выданьня «Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания» пад рэдакцыяй Южакова указваецца, што тэрмін «Заходні край» адносіцца да дзевяці заходніх губэрняў, а часьцей за ўсё — да шасьці губэрняў (Ковенскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай) ці ўвогуле — да трох (Ковенскай, Віленскай і Гарадзенскай), якія складалі Віленскае генэрал-губэрнатарства. Гл.: Западный край // Энциклопедический словарь; изд. Ф.А. Брокгауз… С. 247; Западный край // Большая энциклопедия… С. 507.}}. Прытым, тэрмін «Заходні край» для абазначэньня Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства быў больш папулярным да пачатку 1860-х гадоў, чым тэрмін «Паўночна-Заходні край»&lt;ref&gt;Гл.: ''Миллер, А.'' [https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e ‎Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста]&lt;/ref&gt;. У тыя часы Віцебская і Магілёўская губэрні не ўваходзілі ў склад Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства і не адносіліся да «паўночна-заходніх», а называліся [[Беларускае генэрал-губэрнатарства|«беларускімі»]]. Да пачатку 1860-х гадоў у заканадаўстве і справаводзтве Расейскай імпэрыі «заходнія губэрні» (як «паўночна-заходнія», так і «паўднёва-заходнія» і «беларускія»), калі пра іх ішла гаворка ў дакумэнтах, часта прыводзіліся проста пералікам губэрняў паводле імя альбо пазначэньнем генэрал-губэрнатарства (ці ваеннага губэрнатарства).

Тэрміны «Паўночна-Заходні край» і «Паўднёва-Заходні край» часьцей сталі размоўна, публіцыстычна і афіцыйна-бюракратычна ўжывацца з пачатку 1860-х гадоў, калі ў Расейскай імпэрыі пачала абмяркоўвацца і праводзіцца [[Сялянская рэформа ў Расеі|сялянская рэформа]] (1861 год), бо датычна губэрняў [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства|Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] і [[Кіеўскае ваеннае генэрал-губэрнатарства|Кіеўскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] выпрацоўваліся розныя ўмовы надзяленьня сялянаў зямлёй, што было зафіксавана ў розных «Мясцовых палажэньнях» для гэтых двух груп губэрняў. Актуалізавала шырокае ўжываньне гэтых тэрмінаў насьпяваньне паўстаньня 1863—1864 гадоў. Па пераводзе ў 1863 годзе (праз пачатак паўстаньня) Віцебскай і Магілёўскай губэрняў пад уладу віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара тэрмін «паўночна-заходнія губэрні» пачаў пашырацца і на гэтыя («беларускія») губэрні.

У пачатку 1860-х гадоў у расейскай імпэрскай ідэалёгіі і афіцыйнай гістарычнай навуцы (асабліва [[заходнерусізм|заходнерусісцкага кірунку]]) тэрыторыя Паўночна-Заходняга краю фактычна пачала трактавацца і разумецца як «Паўночна-Заходняя Русь» (альбо «Паўночна-Заходняя Расея»), Паўднёва-Заходняга краю — «Паўднёва-Заходняя Русь» (альбо «Паўднёва-Заходняя Расея»), а цалкам [[Заходні край|«заходнія губэрні»]] трактаваліся і разумеліся як «Заходняя Русь» (ці «Заходняя Расея», «Заходне-рускі край», «заходне-рускія губэрні»). У расейскай імпэрскай ідэалёгіі і афіцыйнай навуцы тэрмін «Паўночна-Заходняя Русь» таксама меў сваім адэкватам тэрмін «Белая Русь» (ці «Беларусія і Літва»), «Паўднёва-Заходняя Русь» — «Заходняя Маларосія». Цалкам [[Украіна]] («Малая Русь» ці [[Маларосія|«Маларосія»]]) называлася як «Паўднёвая Русь» ці «Паўднёвая Расея»&lt;ref&gt;''Коялович, М. О.'' Чтения по истории Западной России… С. 1.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Тры губэрні «Паўднёва-Заходняга краю» (Валынская, Падольская і Кіеўская губэрні) часта называліся адпаведна як «Валынь», «Падольле» і «Кіеўшчына». У першай трэці XIX ст. тэрмін «Маларосія» меў, апроч шырокага значэньня (землі, населеныя «маларосамі»), і вузкае значэньне — адносіўся да Чарнігаўскай, Палтаўскай і Харкаўскай губэрняў. Кацярынаслаўская, Хэрсонская і Таўрыйская губэрні мелі назву «Наваросія». Усходняя Галіцыя называлася як «Чырвоная Русь». Гл.: ''Миллер, А.''‎ Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста.}}. Самі [[беларусы|«беларусы»]] і [[украінцы|«маларусы»]] разглядаліся ня як самастойныя народы, а разам зь «[[расейцы|велікарусамі]]» як тры галіны адзінага «рускага народу», які мусіў быць выняткова [[праваслаўе|праваслаўным]] — прыналежным да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]).

Напачатку ў публіцыстыцы заходнерусістаў Паўночна-Заходні край называўся тэрмінам не «Паўночна-Заходняя Русь», а проста — «Заходняя Русь», паводле аналёгіі, як Паўночна-Заходні край яшчэ пэўны час працягваў размоўна называцца «Заходнім краем»{{Заўвага|У 1862—1864 гады ў Кіеве выдаваўся часопіс заходнерусісцкага кірунку [[Вестник Западной России|«Вестник Юго-западной и Западной России»]], перайменаваны ў 1864 годзе ў [[Вестник Западной России|«Вестник Западной России»]] і друкаваны ў Вільні}}. Адсюль і ўтварылася вызначэньне кірунку ідэалёгіі — [[заходнерусізм|«заходнерусізм»]] (а Паўднёва-Заходні край напачатку ў тэрміналёгіі заходнерусістаў так і называўся як «Паўднёва-Заходняя Русь»).

=== Тэрміналёгія ў асяродзьдзі карэннай шляхты краю ===
[[Файл:Stolen lands (ziemie zabrane).PNG|значак|«Захоплены край» (жоўты колер) на фоне граніц Рэчы Паспалітай (1771) і Расейскай імпэрыі (1834)]]

Карэнная [[шляхта]] («дваране», {{мова-ru|дворяне|скарочана}}) шасьці губэрняў Паўночна-Заходняга краю, якая была беспасярэднімі нашчадкамі шляхты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і пераемнікамі яе культуры і звычаяў, ужывала ў сваім коле на працягу XIX — пачатку XX ст. датычна гэтых губэрняў тэрміны «былое Вялікае Княства Літоўскае», «землі былога Вялікага Княства Літоўскага», «Літва»{{Заўвага|[[Марыян Зьдзяхоўскі]] (1861—1938), ураджэнец бацькоўскага маёнтку [[Ракаў|Ракава]], вядомы навуковец і будучы рэктар (1925—1927) [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], у рэфэраце, чытаным ў [[Вільня|Вільні]] ў 1923 годзе ў часы міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], адзначыў: «''Разнастайны этнічна наш край ёсьць часткай гістарычнай Літвы, і нас — людзей майго пакаленьня — выхоўвалі як літоўцаў, вядома, у тым значэньні, у якім быў ім [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], калі казаў «Літва, мая айчына». У дзяцінстве мяне вучылі, разам з гісторыяй Польшчы, таксама і гісторыі Літвы. Дзякуючы гэтаму я лічыў нацыянальнымі героямі ня толькі тых, хто будаваў Польшчу, але і таго, хто імкнуўся адарваць Літву ад Польшчы — вялікага князя [[Вітаўт]]а. Але хто ж тады задумваўся над гэтай непасьлядоўнасьцю? І калі б мяне сёньня запыталі, кім я сябе адчуваю ў глыбіні душы, адказаў бы, што адчуваю сябе грамадзянінам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], непарыўнай уніяй зьвязанага з Польшчай. Калі я бачу сьцяг з [[герб Польшчы|Арлом]], але без [[Пагоня (герб)|Пагоні]], які разьвяваецца тут з вышыні Замкавай гары, то ўспрымаю гэта як нанесеную мне крыўду''». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Idea polska na kresach… С. 3.}}, а ў афіцыйных зваротах у адміністрацыйныя ўстановы (усьлед за расейскімі ўрадавымі чыноўнікамі) тэрміны «Тутэйшы Край» (па-расейску — «Здешний Край») альбо проста «Край»{{Заўвага|Бюракратычны тэрмін «Здешний Край» не меў ніякай ідэалягічнай афарбоўкі, а выкарыстоўваўся проста дзеля пазначэньня той або іншай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі ў Расейскай імпэрыі, у тым ліку, напрыклад, асобнай губэрні}}. Прычынай гэтага было тое, што вонкавыя межы Вялікага Княства Літоўскага станам да першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) амаль супадалі з вонкавымі межамі шасьці губэрняў Паўночна-Заходняга краю, таму гэты «край» поўнасьцю асацыяваўся ў мясцовай шляхты (якая называла называла сябе [[ліцьвіны|ліцьвінамі]]{{Заўвага|У 1861 годзе ў [[Менск]] прыехаў сын [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіслаў]] (1838—1926) і быў запрошаны на банкет мясцовай шляхтай, дзе пачуў па-польску ў свой адрас ад пана [[Аляксандар Валіцкі|Аляксандра Валіцкага]] верш-прысьвячэньне, у якім заяўлялася, што «Літва — матка, а Адам — айцец наш», а пазьней атрымаў альбом фатаграфіяў з надпісам і сьпісам аўтографаў мясцовай шляхты «Synowi Adama, Władysławowi, ziomkowie Litwini w Mińsku 1861 r. 18 marca» (г.зн. «Сыну Адама, Уладзіславу, землякі-ліцьвіны ў Менску 1861 г. 18 сакавіка»). Гл.: ''Mickiewicz, W.'' Pamiętniki. — T.2. — С. 52—54.}}{{Заўвага|Спачатку пэўны час у Расейскай імпэрыі «літоўцаў» разумелі за славянаў. Гл.: ''Реклю, Э.'' Россия европейская и азиатская: в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124.}}, і як «палякі»{{Заўвага|Тэрмін «палякі» у тыя часы заставаўся палітонімам і азначаў паводле інэрцыі грамадзяніна Рэчы Паспалітай — дзяржавы, якая на той момант ужо не існавала, але якую «палякі» марылі адрадзіць}}) з сваёй былой дзяржавай. Пагатоў расейскае слова «край» («вобласьць») у [[польская мова|польскай мове]] мае і значэньне «краіна» («Kraj»).

У асяродзьдзі мясцовай шляхты таксама ўзьнік і тэрмін «захоплены край» (па-польску «kraj zabrany»), які меў сэнтымэнтальную і высокаэмацыйную афарбоўку незадаволенасьці існым становішчам — браку ўласнай дзяржаўнасьці. У цэлым жа да [[Заходні край|«заходніх губэрняў»]] у асяродзьдзі мясцовай шляхты, якая марыла пра аднаўленьне фэдэрацыйнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], выкарыстоўваўся польскамоўны тэрмін «ziemie zabrane» («захопленыя землі»){{Заўвага|Тэрмін «ziemie zabrane» у 1834 годзе ўпершыню ў публіцыстыку ўвёў [[Маўрыцы Махнацкі]] (1803—1834), вядомы ўдзельнік паўстаньня 1830—1831 гадоў}}, бо расейскія ўлады цьвёрда лічылі іх «заходне-рускімі» і не жадалі ні ў якім разе ўлучаць («аддаваць») у склад супольнай аўтаноміі з польскімі землямі ([[Царства Польскае|Царствам Польскім]]), што нейкім чынам нагадвала б вобраз былой Рэчы Паспалітай. Да «захопленых зямель» належалі таксама і [[Курляндыя]] — [[Курляндзкая губэрня]] Расейскай імпэрыі. У Царстве Польскім, нягледзячы на падабенства ўнутрыпалітычнай сытуацыі (апазыцыйнасьць мясцовай эліты) з [[Заходні край|«заходнімі губэрнямі»]], задачы масавай русіфікацыі і насаджэньня праваслаўя [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] да [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] ня ставіліся, а землі прызнаваліся этнічна польскімі&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 757.&lt;/ref&gt;.

=== Сучасныя аналягі тэрміну ===
У сучаснай беларускай ды іншых гістарыяграфіях тэрмін «Паўночна-Заходні край» часам мае сваім адпаведнікам тэрмін «[[Літва|літоўска]]-[[Беларусь|беларускія]] землі Расейскай імпэрыі» (альбо «беларуска-літоўскія землі Расейскай імпэрыі», «літоўска-беларускі край Расейскай імпэрыі» і г. д.) і суадносіцца з тэрыторыяй сучаснай [[Летува|Летувы]] ([[Летува|Рэспублікі Летувы]]) і [[Беларусь|Беларусі]] ([[Беларусь|Рэспублікі Беларусі]]), хоць тэрыторыя Паўночна-заходняга краю была шырэйшаю за сучасную супольную тэрыторыю гэтых дзьвюх дзяржаваў.

== Прычына ўзьнікненьня і замацаваньня тэрміну ==

=== Ідэалягічная функцыя тэрміну ===
Тэрмін «Паўночна-Заходні край» узьнік у 1840-я гады ў асяродзьдзі расейскай імпэрскай бюракратыі і маскоўскага стальцу ня проста ў геаграфічным значэньні (для абазначэньня паўночна-заходняй ускраіны Расейскай імпэрыі), але і набыў выразную ідэалягічную афарбоўку. У афіцыйнай ідэалёгіі па ліквідацыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839 год) у Расейскай імпэрыі ён стаў аналягам тэрміну «Паўночна-Заходняя Расея» («Паўночна-Заходняя Русь») для абазначэньня зямель («краю»), якія да другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) уваходзілі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Аднак тэрмін «Паўночна-Заходні край» стаў асабліва шырока выкарыстоўвацца ў пачатку 1860-х гадоў у сувязі з узнаўленьнем напярэдадні і па [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньні 1863—1864 гадоў]] ідэалягічнага змаганьня зь мясцовай каталіцкай шляхтай за права на землі былога Вялікага Княства Літоўскага і працягам легітымацыі ў грамадзкай думцы эўрапейскай супольнасьці гэтых зямель як «спрадвечна рускіх». У існасьці ж прыняцьце расейскай уладай у 1860-я гады для шасьці губэрняў Расейскай імпэрыі (Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай губэрняў) супольнага тэрміну «Паўночна-Заходні край», наадварот, было фактычна прызнаньнем, што гэтая тэрыторыя ёсьць землямі былога Вялікага Княства Літоўскага, ня зьніклага зь сьвядомасьці салідарызаванай карэннай шляхты, якая была спадкаемцам ягонай гісторыі і традыцыяў.

=== Дынастычныя падставы легітымацыі валоданьня краем ===
[[Файл:Ottorzhennaja vozvratih.jpg|міні|зьлева|Мэдаль «Отторженная возвратихъ» з выявай [[Двухгаловы арол|Двухгаловага арла]], які трымае мапы зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], далучаных да Расейскай імпэрыі ў 1772 і 1793 гадох]]

Само далучэньне да Расейскай імпэрыі зямель Рэчы Паспалітай, атрыманых у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў]] (1772, 1793, 1795 гады), праходзіла пад лёзунгамі расейскай імпэрскай ідэалёгіі аб [[трыадзіны рускі народ|адзінстве ў траістасьці «усіх Расеяў»]] (Вялікай, Белай і Малай Расеі) і заяўлялася як легітымны працэс «зьбіраньня рускіх зямель». Адразу па першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе (а потым і другога ў 1793) маскоўская гаспадыня [[Кацярына II]] абвясьціла захопы тэрыторыяў як справядлівы працэс вяртаньня ({{Артыкул у іншым разьдзеле|«Отторженная возвратихъ»||ru|Отторженная возвратихъ}}) пад уладу маскоўскага стальцу і ва ўлоньне Маскоўскай царквы «спрадвечна рускія землі» [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] (г. зв. «Заходнюю Русь» альбо «заходне-рускія землі»), нібыта гістарычна адарваныя ў свой час (XIII—XV стагодзьдзі) пад прымусовую ўладу «літоўцаў і палякаў», якія зьмянілі «рускае аблічча» гэтых зямель, насадзіўшы там «польскую шляхецкую культуру», [[польская мова|польскую мову]], [[уніяцтва]] і [[каталіцызм]]&lt;ref&gt;Гл.: ''Липранди, А. П.'' «Отторженная возвратих»; Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 76—77.&lt;/ref&gt;.

Так, у 1795 годзе Кацярына II афіцыйна заяўляла, што ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай не захапіла «ніводнага кавалка польскай зямлі» і мае поўнае права на «Літву», бо яшчэ [[князь кіеўскі|кіеўскім князем]] [[Уладзімер Сьвятаславіч|Уладзімерам]] [[Полацкае княства|Полацак]] быў аддадзены свайму старшаму сыну [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславу]], а апошні аддаў [[Літва старажытная|Літву]] свайму сыну Сьвятаславу{{Заўвага|Такога сына ў полацкага князя Ізяслава не было.}}, які ня меў патомства. Яна таксама сьцьвярджала, што [[Вялікае Княства Літоўскае|«ва ўсёй Літве»]] у XVII ст. усе справы ў судах вяліся на «[[руская мова|рускай мове]]», што гады азначаліся ад стварэньня сьвету паводле грэцкага вылічэньня і што цэрквы будаваліся алтарамі на ўсход, а [[Паўднёва-Заходні край|«паўднёва-заходнюю Русь»]] самі [[палякі]] называлі [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]]&lt;ref&gt;Сборник императорского… С. 620—621, 647.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 11; Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 77.&lt;/ref&gt;. Кацярына II лічыла, што парушаць усе прывілеі далучаных зямель адразу непрыстойна і памылкова, аднак і не сьлед называць іх чужаземнымі і абыходзіцца зь імі такім чынам: «''Іх трэба найлягчэйшым спосабам прывесьці да таго, каб яны [[русіфікацыя|абмаскаліліся]]''»&lt;ref&gt;''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 12.&lt;/ref&gt;.

У валадараньне маскоўскіх гаспадароў [[Павал I|Паўла I]], [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] і [[Мікалай I|Мікалая I]] прапаганда тэорыі аб адзінстве «трох Расеяў» (Вялікай, Белай і Малай Русі), [[Трыадзіны рускі народ|адзінстве «рускага народу» ў трох галінах]] (велікарусаў, беларусаў і маларусаў) і «рускасьці» краю стала менш актыўнай. Расейская ўлада за Паўлам I і Аляксандрам I маўкліва прызнавала этнічную, канфэсійную і культурную своеасаблівасьць сваіх [[Заходні край|заходніх ускраін]] і наяўнасьць шматлікай, апазыцыйна настроенай мясцовай «польскай шляхты» (эліта якой была адукаванай і заможнай праслойкай з сваімі інтарэсамі), а ў бюракратычнай тэрміналёгіі ўраду «заходнія губэрні» часам называліся нават як «нашыя польскія губэрні» (у супастаўленьні зь землямі Царства Польскага)&lt;ref&gt;Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 94, 131—132; ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 163; Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 37, №28372.&lt;/ref&gt;. За Паўлам I і Аляксандрам I, якія давалі абяцаньні і захоўвалі надзеі ў мясцовай шляхты на адраджэньне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з расейскім манархам, у афіцыйнай бюракратычнай тэрміналёгіі пачаў выкарыстоўвацца замест фразы «губэрні, вернутыя ад Польшчы» выраз «губэрні, далучаныя ад Польшчы», які датычыўся губэрняў, атрыманых Расейскай імпэрыяй у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 24, № 17879, 18284; Т. 28, № 21646, 21647; Т. 32, № 25183, 25289 ды інш.&lt;/ref&gt;. Часам тэрмін «губэрні, далучаныя ад Польшчы» не пашыраўся на [[Беларускае генэрал-губэрнатарства|«беларускія губэрні»]] (Віцебскую і Магілёўскую губэрні), якія былі атрыманыя ў ходзе першага падзелу (1772 год) і заўжды лічыліся расейскімі ўладамі за «рускія» землі. Гэтым падкрэсьлівалася афіцыйнае (і прапагандысцкае) стаўленьне ўлады да гэтых частак імпэрыі&lt;ref&gt;Гл.: Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 25, №18338, 18475, 18525; Т. 37, №28083, 28161, 28249 ды інш.&lt;/ref&gt;.

=== Канфэсійны падыход у легітымацыі валоданьня краем ===
За [[Мікалай I|Мікалаем I]] ужо ў ходзе [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гадоў]] тэрмін «губэрні, вернутыя ад Польшчы» пачаў зноў выкарыстоўвацца ўрадам датычна ўсіх «заходніх губэрняў»&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленьне 1, № 4535 ды інш.&lt;/ref&gt;, а потым пачалося ўзмоцненае наступленьне на каталіцызм і польскую мову ў «заходніх губэрнях». Аднак толькі [[Полацкі царкоўны сабор|ліквідацыя ўніяцтва ў 1839]] годзе актывізавала ідэалягічныя захады ўладаў па падмацаваньні легітымнасьці валоданьня «заходнімі ўскраінамі» і пацягнула за сабой ажыцьцяўленьне новых уніфікацыйных захадаў. [[Заходні край|Заходнія губэрні («Заходні край»)]] у афіцыйнай ідэалёгіі абвяшчаліся «Заходняй Русьсю» («Заходняй Расеяй»), «вернутымі ад Польшчы старажытнымі абласьцямі»&lt;ref&gt;''Устрялов, Н.'' Русская история. — Ч. 2. — С. 490—495.&lt;/ref&gt;. Калі да таго заходнія губэрні разглядаліся толькі як дынастычная (з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) спадчына маскоўскіх гаспадароў, то перавод уніятаў у Маскоўскую царкву (г. зв. «рускую веру») успрымаўся як духоўнае і этнічнае «вяртаньне» насельніцтва «спрадвечна рускіх зямель», бо ў тыя часы ў Расейскай імпэрыі галоўнай этнавызначальнай прыкметай лічылася веравызнаньне&lt;ref&gt;''Устрялов, Н.'' Русская история. — Ч. 2. — С. 493; ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 16, 163, 750.&lt;/ref&gt;. У вядомай просьбе ўніяцкага сьвятарства ад 12 лютага 1839 году да маскоўскага гаспадара Мікалая I падчас [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] адзначалася: ''«З адарваньнем ад Русі, у смутныя часы, заходніх яе абласьцей Літвою, і наступным потым далучэньнем іх да Польшчы, Рускі праваслаўны народ спазнаў ад іх цяжкае выпрабаваньне»''{{Заўвага|Гэта было зафіксаванае і ў афіцыйным за Мікалаем I падручніку з расейскай гісторыі, напісаным Мікалаем Устралавым. Гл.: Устрялов, Н. Русская история. — Ч. 2. — С. 490—495.}}. Афіцыйны расейскі гісторык [[Мікалай Устралаў]] (1805—1870), які зблізіўся зь міністрам народнай асьветы [[Сяргей Увараў|Сяргеем Уваравым]] і супольна зь ім распрацаваў «тэорыю афіцыйнай народнасьці», пачаў з падачы ўладаў прапагандаваць у навуцы, публіцыстыцы і афіцыйных падручніках з гісторыі ідэі пра «спрадвечна рускае» паходжаньне сялянскага насельніцтва заходніх губэрняў. Устралаў прыдумаў у 1839 годзе схему расейскай гісторыі, паводле якой [[Вялікае Княства Літоўскае]] («Літоўскае княства») было, у існасьці, «рускай» дзяржавай, «Заходняй Русьсю», якая была ўзьяднаная з «Усходняй Русьсю» (Маскоўскай дзяржавай) у адно цэлае — Расейскую імпэрыю, ''«і з той пары літоўская гісторыя павінная змоўкнуць»''&lt;ref&gt;''Устрялов, Н. Г.'' Исследование вопроса… С. 42; ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 187, 206—207.&lt;/ref&gt;.

Сярод самых значных уніфікацыйных захадаў было выданьне ўказу Мікалая І ад 25 чэрвеня 1840 году «Аб пашырэньні сілы і дзеяньня Расейскіх грамадзянскіх законаў, на ўсе Заходнія, вернутыя ад Польшчы, вобласьці», якім канчаткова скасоўвалася дзеяньне тых асобных артыкулаў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|трэцяга Статуту ВКЛ]], што яшчэ ўжываліся ў Расейскай імпэрыі ў Валынскай, Падольскай, Кіеўскай, Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гарадзенскай і Менскай губэрнях і Беластоцкай вобласьці, і ўводзіў дзеяньне там толькі агульнарасейскіх законаў{{Заўвага|У «беларускіх губэрнях» (Віцебскай і Магілёўскай) дзеяньне Статуту скасавалі яшчэ 18 лютага 1831 году Гл.: Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленьне 1, № 4369.}}. Ва ўказе ўтрымліваліся такія радкі: ''«…у некаторых заходніх, вернутых ад Польшчы абласьцях, мы прызналі за дабро пашырыць цалкам сілу і дзеяньне Расейскіх законаў на гэтыя спрадвеку рускія паводле паходжаньня, норавах і звычаях іх жыхароў вобласьці»''{{Заўвага|Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленьне 1, №13591. Сярод іншых уніфікацыйных захадаў, указ 18 ліпеня 1840 г. загадваў «літоўскія» і «беларускія» губэрні называць проста — толькі паводле назвы губэрнскага цэнтру — на агульнарасейскі ўзор. У 1841 і 1843 гадох была выдадзенае сэрыя царскіх указаў, паводле якіх маёнткі сьвятарства ўсіх канфэсіяў (каля 130 тысячаў рэвіскіх душаў) у заходніх губэрнях пераходзілі ў валоданьне расейскага скарбу (Міністэрства дзяржаўных маёмасьцяў). Узамен сьвятарства пачало атрымліваць жалаваньне ад скарбу, а праваслаўныя сьвятары — яшчэ і зямельны пляц з баршчынай. У 1842—1843 гады таксама былі зацьверджаныя штаты каталіцкага і праваслаўнага сьвятарства. Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край... С. 87.}}. Жадаючы паказаць «рускі», а не «літоўскі» або «польскі» характар заходніх губэрняў, расейскімі ўладамі [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства]] пачало з 1840-х гадоў паралельна называцца як «Паўночна-Заходні край» (ці «Заходні край»), а [[Кіеўскае ваеннае генэрал-губэрнатарства]] як «Паўднёва-Заходні край»&lt;ref&gt;Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 103.&lt;/ref&gt;. Магілёўская і Віцебская губэрні, якія ўваходзілі ў склад [[Беларускае генэрал-губэрнатарства|Віцебскага генэрал-губэрнатарства]], называліся «беларускімі» і іх «рускасьць» ня ставілася пад сумненьне, хоць яны таксама адносіліся да «заходніх губэрняў».

Па ліквідацыі ўніяцтва цэнтральная і мясцовая генэрал-губэрнатарская ўлада надавала пільную ўвагу [[русіфікацыя|русіфікацыі]], галоўным спосабам праз насаджэньне Маскоўскай царквы (з уласьцівай праваслаўю [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] набажэнстваў), аднак усё ж стрымана глядзела на «адзінавернасьць», «рускасьць», «аднапляменнасьць» ([[трыадзіны рускі народ|тэорыю адзінства «рускага народу» ў трох галінах]]) сялянскага насельніцтва [[Заходні край|заходніх губэрняў]]{{Заўвага|Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 163. Афіцыйныя ў сфэры адукацыі ідэі пра «рускасьць» сялянаў краю скептычна разглядаліся многімі расейскімі чыноўнікамі ў краі і сталіцах і ня мелі значных наступстваў у афіцыйнай бюракратычнай практыцы. Становішча зьменіцца толькі па паўстаньні 1863—1864 гадоў, калі многія расейскія бюракраты ([[Міхаіл Мураўёў]], [[Канстантын Каўфман]] ды інш.) прынялі на сябе ролю ідэолягаў русіфікацыі. Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край... С. 64, 187, 206—207, 532, 250, 261. У ліпені 1864 году віленскі генэрал-губэрнатар Міхаіл Мураўёў нават ухваліў праект конкурсу на напісаньне падручніка (дзе б была «ясна апісаная ўся Заходняя Русь, якая спрадвеку належала да агульнай рускай сям’і»), бо падручнік Мікалая Ўстралава ўжо ня быў дастатковым для прапагандысцкіх патрэбаў мясцовых чыноўнікаў — адміністрацыі Віленскага генэрал-губэрнатарства. Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край... С. 207.}}. Нягледзячы на тое, што ўніяты заходніх губэрняў былі пераведзеныя ў Маскоўскую царкву, у краі была значная дзель каталікоў — з асабліва высокім адсоткам у Ковенскай, Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях. Мясцовая шляхта, нават тая, якая памятала, што яе продкі былі праваслаўнымі і называлі сябе два стагодзьдзі назад «рускімі» («русінамі»){{Заўвага|Называючы сябе «рускімі» («[[русіны|русінамі]]») шляхта ВКЛ не лічыла сябе за адзін народ зь велікарусамі («маскавітамі» Маскоўскай дзяржавы ці «расейцамі» Расейскай імпэрыі).}}, упарта супраціўлялася спробам асыміляцыі і была гатовая цярпець усялякія нягоды, але захоўваць [[каталіцызм]]&lt;ref&gt;Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 34.&lt;/ref&gt;. Пашырэньне афіцыйнай ідэалёгіі і масавае насаджэньне расейскай мовы ў краі сярод мясцовых сялянаў у тыя часы было немагчымым праз брак шырокай сеткі школаў і дастатковага штату настаўнікаў, а галоўнае — прыгоннага становішча сялянаў, што захоўвала іх непісьменнасьць і стрымлівала ў маёнтках і межах царкоўных прыходаў.

=== Актуалізацыя ідэалягічнага змаганьня за валоданьне краем ===
Менавіта ў час панаваньня маскоўскага гаспадара[[Аляксандар II|Аляксандра II]] (1855—1881) прапаганда тэорыі адзінства «рускага народу» у трох галінах актывізавалася, атрымала новае разьвіцьцё, стала адной з прычынаў нараджэньня [[заходнерусізм|«заходнерусізму»]], а тэрміны «Паўночна-Заходні край» і «Паўднёва-Заходні край» пачалі стала і шырока выкарыстоўвацца&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 160—175.&lt;/ref&gt;.

Па паразе Расейскай імпэрыі ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]] (1853—1856) сярод шляхты Царства Польскага і заходніх губэрняў адрадзіліся надзеі на стварэньне нейкай асобнай аўтаноміі (якая б ахоплівала тэрыторыі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да першага падзелу ў 1772 годзе; прапановы аб стварэньні аўтаномнага ВКЛ выказваліся яшчэ ў пачатку гэтага стагодзьдзя), аднаўленьне дзейнасьці [[ўнівэрсытэт]]аў (у [[Варшава|Варшаве]] і [[Вільня|Вільні]]), асобнае заканадаўства дды інш. У час свайго візыту ў Варшаву ў траўні 1856 году новы маскоўскі гаспадар Аляксандар II адмовіў дваранам у іхных жаданьнях. Найбольш уражлівай стала фраза гаспадара па-француску «Pas de rêveries» (г.зн. «Ніякіх мрояў»). Гэта стала пачаткам радыкалізацыі настрояў шляхты і мяшчанаў Царства Польскага і [[Заходні край|«заходніх губэрняў»]], а таксама штуршком да стварэньня плянаў вызваленьня ад расейскага панаваньня шляхам узброенага паўстаньня. У адрозьненьне ад паўстаньня 1830—1831 гадоў, дзе асноўнай сілай паўстанцаў была рэгулярная армія [[Царства Польскае|Царства Польскага]] і шляхецкія канфэдэрацыі «заходніх губэрняў», новае паўстаньне за адраджэньне Рэчы Паспалітай у ейных былых межах пастанавілі ўзьняць з шырокім прыцягненьнем мяшчанскага і сялянскага насельніцтва. Разгарнулася ідэалягічнае змаганьне ў першую чаргу за прыхільнасьць шматлікага сялянскага насельніцтва «заходніх губэрняў», як з боку лідэраў будучага паўстаньня, так і царскага ўраду&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 175—192; Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 111, 127—140.&lt;/ref&gt;.

Зрабіўшы для дваранаў некаторыя другасныя саступкі (зьняцьце 29 сакавіка 1855 году ваеннага становішча, уведзенага 21 лютага 1855 году ў Царстве Польскім, [[Курляндзкая губэрня|Курляндзкай]], Ковенскай, Віленскай, Гарадзенскай, Валынскай і Падольскай губэрнях у сувязі з Крымскай вайной; [[амністыя]] для ўдзельнікаў паўстаньня 1830—1831 гадоў; дазвол выкладаньня [[польская мова|польскай мовы]] ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]] і г. д.), маскоўскі гаспадар Аляксандар II адначасна працягваў русіфікацыю «заходніх губэрняў» і ўводзіў новыя абмежаваньні{{Заўвага|Новы віленскі ваенны генэрал-губэрнатар [[Уладзімер Назімаў|Назімаў]] працягваў палітыку будаваньня новых цэркваў-[[Мураўёўкі|мураўёвак]] за кошт мясцовых дваранаў-каталікоў, загадам ад 24 студзеня 1856 году забараніў дваранам езьдзіць з сваёй губэрні ў суседнія без дазволу ўладаў ды інш. Адказным за справу ў кампаніі пабудовы цэркваў-мураўёвак у канцы 1850-х гадоў быў прызначаны віцэ-дырэктар дэпартамэнту духоўных справаў іншаземных веравызнаньняў (пазьней — папячыцель Віленскай навучальнай акругі) [[Пампей Бацюшкаў]]. Зварот дваранаў Віцебскай губэрні (якая разам з Магілёўскай уваходзіла ў склад [[Санкт-Пецярбурская навучальная акруга|Санкт-Пецярбурскай навучальнай акругі]]) 17 лютага 1856 году аб адкрыцьці ўнівэрсытэту ў [[Полацак|Полацку]] і дазволе будаваць каталіцкія касьцёлы і выкладаць у школах польскую мову быў адхілены ўрадам з прычыны, што «край» (Беларусь) ёсьць «рускім», «вернутым ад Польшчы».}}. А самае галоўнае — урад рыхтаваў [[Сялянская рэформа ў Расеі|сялянскую рэформу ў імпэрыі]] (1861 год), умовы правядзеньня якой у «заходніх губэрнях» несьлі ў сабе выразныя русіфікатарскія мэты{{Заўвага|Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край... С. 173—174. Дваране «заходніх губэрняў» у губэрнскіх камітэтах у сялянскай справе (камітэтах у падрыхтоўцы дваранамі праектаў сялянскай рэформы) выказаліся за вызваленьне сялянаў без надзяленьня іх зямлёй. Аднак царскі ўрад надумаў правесьці сялянскую рэформу ў «заходніх губэрнях» ня толькі як вызваленьне сялянаў ад прыгону, але і адначасна як удар па эканамічных пазыцыях мясцовага («польскага») дваранства. Прапановы дваранаў «заходніх губэрняў» былі адхіленыя ўрадам, а сялянаў было зацьверджана паводле «Мясцовых палажэньняў» вызваляць зь зямельным надзелам, каб адцягнуць такімі «падарункамі» ад удзелу ў верагодным паўстаньні. У ходзе паўстаньня 1863—1864 гадоў царскі ўрад 1 сакавіка 1863 году выдаў указ аб абавязковым пераводзе сялянаў Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай і Менскай губэрняў на выкуп, г.зн. у катэгорыю зямельных уласьнікаў, з памяншэньнем выкупной сумы на 20%. Да канца 1863 году гэты захад пашырылі на Віцебскую, Магілёўскую, Валынскую, Падольскую і Кіеўскую губэрні.}}. Ня толькі русіфікацыю школы і рэлігійную прапаганду Маскоўскай царквы, але і ўбіваньне кліна паміж мясцовай шляхтай і сялянамі на маёмаснай глебе ўрад палічыў за лепшы сродак «дэпалянізацыі» губэрняў&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 173—175.&lt;/ref&gt;.

Незадаволеньне мясцовай шляхты і іхная актыўная падтрымка хваляваньняў у [[Варшава|Варшаве]] вымусілі ўжо ў жніўні 1861 году ўвесьці ў [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства|Віленскім ваенным генэрал-губэрнатарстве]] [[ваеннае становішча]]. Вылучаныя лідэры дваранаў літоўска-беларускіх губэрняў граф [[Віктар Старжынскі]] і [[Аляксандар Лапа]] спрабавалі знайсьці кампраміс і прапаноўвалі ўраду ўвесьці аўтаномію ў сфэры культуры, адукацыі і самакіраваньні{{Заўвага|Прапаноўвалася аднавіць дзеяньне асноўных нормаў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|трэцяга Статуту Вялікага Княства Літоўскага]], рэфармаваць судаводзтва з увядзеньнем у яго польскай мовы, аднавіць шляхецкія соймікі, палегчыць жыхарам заходніх губэрняў зносіны з жыхарамі Царства Польскага і адкрыць [[Віленскі ўнівэрсытэт]] (як заяўлялася — для прадухіленьня пашырэньня сярод моладзі заходніх губэрняў «рэвалюцыйнай заразы», якая ахапіла адукацыйныя ўстановы карэнных рускіх губэрняў). Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край... С. 176.}}{{Заўвага|У сваім лісьце ад 7 верасьня 1861 году міністру нутраных справаў Расейскай імпэрыі Пятру Валуеву менскі губэрнскі маршалак Аляксандр Лапа адзначыў: «''Тутэйшы край, злучыўшы свой лёс зь лёсамі Польшчы ў 1386 годзе, прабыў зь ёй у цесным зьвязе больш за чатыры стагодзьдзі. Лібэральныя ўстановы так трывала замацаваліся ў літоўцах, што паданьне аб дабравольнай і ўсеагульнай уніі 1569 году пераходзіць незахмурана ад пакаленьня да пакаленьня. З моцы гэтага паданьня дваранства Менскай губэрні першым пастановай, усепаддана пададзенай у 1797 годзе, прасіла аднавіць польскае судаводзтва, дазволіць судзіцца паводле польскіх законаў і ўжываць родную мову, польскую. &lt;…&gt; Зачынены ўнівэрсытэт. Агульны плян выкладаньня прадметаў у гімназіях і вучэльнях зьменены, і навукі выкладаюцца не на польскай, даступнай большасьці, мове, а на расейскай. Абмежаванае выкладаньне старажытных моваў у сярэдніх навучальных установах, якія і ў цяперашні час лічацца падмуркам выхаваньня ў асьвечаных дзяржавах Эўропы, замест іх вучаць усяму патрошку, галоўным жа прадметам, які дае права на павышэньне і ўзнагароды, ёсьць расейская мова''». Гл.: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг. … С. 532—533.}}. Яны хадайнічалі аб дазволе разьвіцьця свайго краю ад імя «усяго народу», тым адмаўляючы афіцыйны «дагмат» аб рускасьці сваіх сялянаў. У сваіх праектах карэннай шляхта рабіла акцэнт і на разьвіцьці пачатковай адукацыі сялянаў (просячы перадаць іхную асьвету ў свае рукі) і пачалі адкрываць школы (на [[польская мова|польскай]] і [[беларуская мова|беларускай мовах]]) пры маёнтках, бо ўрад па скасаваньні [[прыгон]]у актыўна абмяркоўваў у 1861—1862 гадох і праект адукацыйнай рэформы ў імпэрыі&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 178.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 45—46.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Менавіта ў рамках гэтай ініцыятывы мясцовых дваранаў, напрыклад, адкрыліся народныя школкі ў Менску і Люцінцы (Менскі павет), дзе дочкі [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча]] Каміла і Цэзарына пачалі працаваць настаўніцамі.}}.

Сэпаратысцкія настроі і актыўнасьць шляхты ў змаганьні за прыхільнасьць сялянаў прывялі да ўжываньня ўрадам супрацьзахадаў. Традыцыйнае расейскае ўрадавае і грамадзкае стаўленьне да рускасьці грунтавалася на тым, што да рускага народу адносіліся толькі асобы праваслаўнага спавяданьня, выхаваныя ў праваслаўным асяродзьдзі (у сям’і праваслаўных бацькоў)&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 16.&lt;/ref&gt;. У Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях (ня кажучы пра Ковенскую) яшчэ быў значным працэнт сялянаў-каталікоў, а землі (апроч «Жамойці» — Ковенскай губэрні) называліся «Літвой», а самі жыхары — «літоўцамі» («ліцьвінамі»), да якіх зямяне і сьвятары адносілі і мясцовых сялянаў&lt;ref&gt;''Lachnicki, I.E.'' Statystyka gubernii Litewsko-Grodzienskiey… С. 57&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 8, 64.&lt;/ref&gt;.

=== Лінгвістычны падыход у легітымацыі валоданьня краем ===
У гэтай сытуацыі дзеля довадаў рускасьці «літоўскіх губэрняў» адміністрацыяй [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара]] [[Уладзімер Назімаў|Уладзімера Назімава]] быў выкарыстаны вельмі неардынарны для кіраваньня ўскраінамі імпэрыі лінгвістычны падыход, паводле якога галоўная роля ў вызначэньні рускасьці асобы адводзілася мове{{Заўвага|У верасьні 1862 году ў Савеце міністраў абмяркоўвалася запіска віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара Назімава аб наданьні права кожнай народнасьці атрымліваць адукацыю на сваёй мове ды іншыя сродкі свайго разьвіцьця, як гэта рабілася ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Лінгвістычны падыход быў часова падтрыманы ўладамі і яго (разам з антыпольскімі заклікамі) шырока прапагандаваў у імпэрыі рэдактар газэты «Московские ведомости» Міхаіл Каткоў. Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С.116, 175, 192—193, 195, 199, 460.}}. У пачатку 1860-х гадоў расейскі ўрад таксама стаў фінансаваць ідэолягаў «заходнерусізму» ([[Міхаіл Каяловіч]], [[Ксенафонт Гаворскі]] ды інш.), якім была пастаўленая задача акцэнтоўваць «адзінапляменнасьць» і «адзінавернасьць» славянамоўнага сялянскага насельніцтва «заходне-рускага краю» і абгрунтоўваць, што [[Беларусь]] як «Заходняя Расея» ёсьць непадзельнай часткай «адзінай Расеі», а «[[беларусы]]» — арганічнай часткай «адзінага рускага народу», якой ня трэба самастойнае культурнае і палітычнае разьвіцьцё без астатняй Расеі&lt;ref&gt;''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 7, 16.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Цікава, што першае пакаленьне заходнерусістаў (нават Міхаіл Каяловіч), якія былі мясцовымі праваслаўнымі ўраджэнцамі, звычайна чаргавала ў сваіх публікацыях вызначэньні «літоўскі» і «беларускі», называючы сябе то «беларусамі», то «літоўцамі» («ліцьвінамі»), і выказвалі, прынамсі ў прыватнай сфэры, пачуцьцё культурнай перавагі «Заходняй Расеі» над Вялікаросіяй. Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 197, 491; ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»... С.. 148.}}. Так, Міхаіл Каяловіч у 1863 годзе заявіў у часопісе [[славянафільства|славянафіла]] [[Іван Аксакаў|Івана Аксакава]] «День», што Беларусія — гэта «''ўсё тое племя, якое мовіць беларускай гаворкай''», і апісаў арэал расьсяленьня беларусаў, ахопліваючым Віцебскую губэрню, частку Магілёўскай і Менскай, большую частку Гарадзенскай і Віленскай і малую частку Ковенскай губэрняў&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 197.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 11.&lt;/ref&gt;.

У сувязі з узрослай апазыцыйнасьцю карэнных дваранаў («палякаў») адміністрацыя [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] разглядала мясцовых сялянаў (у першую чаргу — праваслаўных) у якасьці галоўнай апоры ўраду і імпэрыі на яе [[Заходні край|«заходніх» ускраінах]], а таксама ставіла задачу велікарускай земляўласьніцкай калянізацыі краю, у якой удзельнічалі б прадстаўнікі ня толькі дваранаў, але і іншых [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 181.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У канцы 1862 году віленскі ваенны генэрал-губэрнатар Назімаў схіліўся да думкі ў пажаданасьці пераводу ўсіх польскамоўных дваранаў, якія «не прызнаюць сябе рускімі», на становішча грамадзянаў Царства Польскага, што мае ўласнасьць у Расеі, ці іх масавага высяленьня ў Царства Польскае з прымушэньнем да продажу нерухомасьці; а ў сакавіку 1863 году, незадоўга да сваёй замены Мураўёвым, канчаткова прыйшоў да высновы, што «''ў Заходніх губэрнях няма зусім дваранства, бо наяўнае польскае дваранства ніколі нічога не захоча зрабіць на карысьць Расейскай дзяржавы''». Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 181.}}. Менавіта з 1863 году шэсьць літоўска-беларускіх губэрняў, упершыню аб’яднаных разам пад уладай аднаго генэрал-губэрнатара — віленскага, у афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі пачынаюць стала афіцыйна называцца як «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губэрні»), выразна набыўшы ідэалягічную афарбоўку і значэньне «Паўночна-Заходняй Расіі» («Паўночна-Заходняй Русі»)&lt;ref&gt;''Сакалова, М.'' Паўночна-Заходні край / М. Сакалова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 5. — С. 445&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 17.&lt;/ref&gt;.

З гэтай мэтай уладамі рабіліся маштабныя захады, каб пашырыць назву «беларусы» на ўсё [[славянскія мовы|славянамоўнае]] сялянскае насельніцтва краю. Яшчэ ў канцы 1850 — пачатку 1860-х гадоў з друку выйшаў шэраг (часам супярэчных адзін аднаму) афіцыйных этнаграфічных і статыстычных дасьледаваньняў (М. Лябёдкіна, А. Коравы, П. Баброўскага, Д. Афанасьева ды інш.), дзе большая частка славянамоўнага насельніцтва Гарадзенскай і Віленскай губэрняў называлася не «літоўцамі» («ліцьвінамі») ці «палякамі», а «беларусамі», «[[Чорная Русь|чарнарусамі]]» і нават [[крывічы|«крывічамі»]] (у апошнім выпадку расейскія навукоўцы спрабавалі вярнуць насельніцтву назву племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]])&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 182—186&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 64.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Яшчэ ў 1857 годзе акадэмік Пётар Кёпен надумаў правесьці грунтоўнае дасьледаваньне этнічнага складу Расейскай імпэрыі і скласьці этнаграфічную мапу. Па ўхвале міністра ўнутраных справаў Дзьмітрыя Блудава і Сыноду, Кёпен разаслаў ва ўсе царкоўныя прыходы краіны спэцыяльныя блянкі, дзе сьвятары мусілі пазначыць інфармацыю аб геаграфічным становішчы і назьве населеных пунктаў свайго прыходу, колькасьць прыхаджанаў і іх этнічную прыналежнасьць. Блянкі атрымалі назву прыходзкіх сьпісаў. Зь невядомых прычынаў скласьці паводле блянкаў этнаграфічную мапу імпэрыі Пятру Кёпену не ўдалося. (Гл.: ''Насытка, Г.'' &quot;Тыя ж беларусы&quot;… С.12.). У 1862 годзе М. Лябёдкін апрацаваў атрыманыя ў 1857 годзе Пятром Кёпенам прыходзкія сьпісы дзевяці заходніх губэрняў (Ковенскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай, Віцебскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай), склаўшы на іх падставе (без навуковай крытыкі) статыстычныя табліцы зь зьвесткамі аб этнічным складзе насельніцтва кожнага павету. Паводле табліц удзельная вага беларусаў у Віленскай губэрні складала 17,4%, Віцебскай — 62,4%, Гарадзенскай — 3,3%, Менскай — 65,1%, Магілёўскай — 84,2%, а агульная іх колькасьць у пяці губэрнях — 1 973 873 чалавекі. Побач з 25 879 (3,3%) «беларусамі» у Гарадзенскай губэрні, паводле Лябёдкіна, налічвалася 132 286 (16,7%) «велікарусаў», 201 897 (25,6%) «літоўцаў», 193 228 (24,5%) «палякаў», 30 927 (3,9%) «яцьвягаў», 5 463 (0,69%) «бужаніны», а ў Віленскай губэрні было 23 016 (2,74%) «крывічоў». На думку іншага дасьледніка-статыстыка Гарадзенскай губэрні Паўла Баброўскага, сьвятары многіх прыходаў праваслаўных «беларусаў» адносілі да «рускіх», а «беларусаў»-каталікаў ксяндзы запісвалі «літоўцамі» (ліцьвінамі) ці «палякамі». (Гл.: ''Насытка, Г.'' &quot;Тыя ж беларусы&quot;… С.12.). У Віленскай губэрні, паводле дасьледніка А. Коравы, сярод «славянаў» (44%), апроч «велікарусаў» (2,3%), налічвалася 29,4% «русінаў», якія падзяляліся на «беларусаў» (у Вялейскім, Дзісьненскім і часткова Сьвянцянскім паветах), «чарнарусаў» (галоўным парадкам, у Лідзкім павеце) і «крывічоў» (галоўным парадкам, у Ашмянскім павеце), і 12,3% «палякаў». Таксама падкрэсьлівалася, што славяне і «літоўцы» (пад якім разумелася [[балтыйскія мовы|балтамоўнае]] насельніцтва, то бок летувісы) ня вельмі адрозьніваюцца (у параўнаньні з габрэямі, татарамі і цыганамі) паміж сабой у норавах, звычаях ды інш. (Гл.: Віленская губэрня... С.290, 321.).}}{{Заўвага|Д. Афанасьеў, аўтар дасьледаваньня «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния» (1861 год), адзначыў, што на ўсходзе Ковенскай губэрні зь мяшаным канфэсійным складам няма «''ніякай непрыязьні паміж вернікамі розных рэлігіяў''»: «''…у паўднёва-усходняй частцы Новоаляксандраўскага павету мясцовыя жыхары, сумесь беларусаў, літоўцаў і крывічоў, — каталікі, што мовяць толькі беларускай гаворкай, ахвотна слухалі праваслаўнае набажэнства да закрыцьця струхлелых цяпер храмаў''». (Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 184—185). Афіцэр Генэральнага штабу П. Баброўскі, зь мясцовай шляхты, які рабіў аналягічнае дасьледаваньне ў Гарадзенскай губэрні («Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния», 1863 год), зазначыў неаднароднасьць хрысьціянскага насельніцтва і шкоднасьць гэтага для дзяржавы, але і адзначыў наяўнасьць талерантнасьці, зьвязанасьці і прыязьні паміж людзьмі ў губэрні: «''Рознасьць народанасельніцтва паводле веравызнаньня вельмі важнае для нас з прычыны рознадумства паміж праваслаўнымі і рымскімі каталікамі і паводле браку рэлігійнага адзінства краіны. Рэлігійнае рознадумства шкодна ўплывае на пасьпяховае разьвіцьцё; недахоп адзінства шкодзіць народнаму дабрабыту. Пры ўсім тым, нягледзячы на моцную нецярпімасьць каталікоў да праваслаўных, у асяродзьдзі хрысьціян існуе адна агульная сувязь у эвангельскім вучэньні — у любові да блізкага, як да самога сябе''». Баброўскі піша, што продкамі жыхароў Гарадзенскай губэрні былі не крывічы, а іншыя славянскія плямёны: «''Што краіна, якая складае цяперашнюю Гарадзенскую губэрню, была і ёсьць сапраўды Руская, г.зн. населеная пераважна народам рускім &lt;…&gt; у тым мы пераконваемся: па-першае, з гістарычных помнікаў, якія дайшлі да нас, і па-другое, з мовы галоўнай масы народнасельніцтва, якая, у выніку гістарычных падзеяў, страціла толькі часткова першапачатковую веру, але захавала сваю першабытную мову — мову дрыгавічоў, драўлянаў, бужанаў і нараўянаў''» (Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 184—185).}}{{Заўвага|І. Зяленскі, аўтар дасьледаваньня «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генэрального штаба. Минская губерния» (1864 год), падрыхтаванага яшчэ да паўстаньня, адзначыў, што неправамерна адносіць сялянаў губэрні да «літоўскага племені», а саму Менскую губэрню да «Літвы», як раней рабілася. Дасьледнік адзначаў, што карэннае насельніцтва складаецца з «славяна-русаў» — нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]: на яго думку нашчадкамі крывічоў ёсьць «беларусы», якія зараз жывуць у Бабруйскім, Барысаўскім, Ігуменскім і Менскім паветах Менскай губэрні, а нашчадкамі дрыгавічоў ёсьць «чарнарусы», якія жывуць у Наваградзкім, Слуцкім, Мазырскім і Рэчыцкім паветах. Сялянскае насельніцтва Пінскага павету, [[загародзкія гаворкі|мова]] якіх была вельмі падобнай на мову сялянаў Валынскай губэрні, Зяленскім было аднесена да «маларусаў». Гл.: Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генэрального штаба. Минская губерния… С. 407—409.}}.

У пачатку 1860-х гадоў мясцовыя расейскія ўлады, асабліва папячыцель [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] А. Шырынскі-Шыхматаў, спрабавалі выкарыстоўваць «беларускую гаворку» («белорусское наречие») з друкам толькі на кірыліцы («русскими буквами») у ідэалягічным спаборніцтве з карэннымі (каталіцкімі і польскамоўнымі) дваранамі, якія разгарнулі друк на летувіскай («жмудзінскай») і беларускай гаворках для сялянаў [[лацінка]]й&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 197—198.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье…С. 269—287.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У 1862 годзе [[Аляксандар Аскерка]] арганізаваў у Варшаве выданьне лацінкай беларускамоўнага буквара-катэхізісу («Элемэнтаж для добрых дзетак каталікоў»). Аднымі з найбольш вядомых тагачасных беларускамоўных публікацыяў лацінкай, якія зыходзілі ад мясцовай шляхты для сялянаў, былі газэта [[Мужыцкая праўда|«Мужыцкая праўда»]], агітацыйныя кніжкі зь вершамі «Гутарка старога дзеда», «Гутарка двух суседаў», «Беларуская гутарка» ды іншыя «гутаркі». (Гл.: ''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі... С. 82.). Цікава, што выдаўцамі беларускамоўнай «Гутаркі старога дзеда» ў 1861—1862 гадох (у Беластоку) былі Браніслаў Шварц (1834—1908) і Грынявіцкі, а Шварц так вызначаў мэту выданьня: «„Гутарка старога дзеда“ мусіла была пераканаць народ літоўскі, што толькі ад Рэчы Паспалітай польскай атрымае ён „зямлю і волю“». Гл.: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг. … С. 86.}}. А ў 1863 годзе з ухвалы адміністрацыі Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства ў прапагандысцкіх мэтах дзеля пашырэньня сярод сялянаў Віленскай і Гарадзенскай губэрняў назвы «беларусы» (якія абвяшчалася часткай «рускага народу») кіраўніцтвам Віленскай навучальнай акругі была выдадзеная ў Вільні ў друкарні А. Сыркіна кніга ананімнага аўтара (аўтараў) пад назвай «Рассказы на белорусском наречии» (1863 год). У якасьці чытаньня для народных школаў кнігу было загадана выкарыстоўваць з 1863 году ва ўсёй Віленскай навучальнай акрузе&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 200.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Апавяданьні ў кнізе «Рассказы на белорусском наречии» (1863 год) напісаныя на розных славянскіх дыялектах. Першым у кнізе разьмешчанае апавяданьне «Кто булы наші найдавнійші діды і якая іх була доля до уніі?», якое аўтарам напісана на імітацыі заходнепалескага дыялекту, што тагачаснымі навукоўцамі звычайна адносіўся да абшару «маларускай гаворкі» (г.зн. у сучасным разуменьні – украінскай мовы). «Маларускамоўны» тэкст з самага пачатку запэўнівае чытача, што жыхары паўднёвых паветаў Гарадзенскай губэрні ёсьць напраўду «беларусамі» (як і жыхары Віленскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай губэрняў), а продкамі іх былі славяне-крывічы: «''Сторона, дэ жывуть тэпэр Пынчукі, Мынчукі, Вытэбці, Могілевці, зовэтця Білою Русью; в гэтуй стороні з вэльмы давных часув жыв народ Словяньскій, рудный з народамы, которыі давній жылы і тэпэр жывуть в полуднёвых і всхудніх русськіх краях. Народ той впэрш звався Крывычамы альбо крывыцькымы Словянамі: так, булы колысь Крывычы Смоленьскыі, — воны жылы нэдалэко коло міста Смоленьска; а то еще булы Крывычі Полоцькыі, — от, гэты Крывычы булы нашімы прадядамы. Нэ можэмо тэпэр довідатыся, чы вэлыкый кусок зэмлі займовалы Крывычы Полоцькыі; можэмо тулько сказаты, жэ тэпэрэшныі Вытэбськая, Могылёвская губэрніі, малэнькій кавалочок Пськовськэй і Смоленьскэй, значна часть Мыньскэй губэрніі з Пыньском, Мозыром і Туровом, кавалок Выленьскэй до річкі Дзітвы і добрый квалок Гроднэнськэй з містямы Волковыськом і Бэрэстям булы тымі містямі, дэ жыв беларускі народ''» (С. 1—2). У іншым апавяданьні «Велікая помылка нашых белорусов» даводзілася, што беларусы-каталікі застаюцца тымі ж самымі беларусамі, бо  «''у іх мова простая, белорусская, звычаі простые белорусскіе; і звычаі і мова ў мужыков католіков тыя самыя, што і мужыков православных, ці русскіх''». У апавяданьні «Розмова на цментарі старосты Янка з братчыком Хвэдосем» падкрэсьлівалася: «''А і мы самі запэвнэ зовсім нэ ляхі: мы самі по собі народ особный — белоруссы!''» (С. 28).}}.

=== Вяртаньне да канфэсійнага прынцыпу вызначэньня «рускасьці» краю ===
[[Файл:Atlas of population of the West Russian region of confessions 1864.jpg|thumb|Тэндэнцыйная мапа дзевяці губэрняў [[Заходні край|«Заходне-рускага краю»]], створаная афіцыйнай расейскай імпэрскай навукай, дзе [[праваслаўе|праваслаўныя]] («рускае племя») адзначаны зялёным колерам, а [[каталіцызм|каталікі]] — цёмна-ружовым (1864 г.). Картограф [[Аляксандар Рыціх|А. Ф. Рыціх]]]]

Аднак з пачаткам паўстаньня 1863—1864 гадоў расейскія ўлады адмовіліся ад «экспэрымэнтаў» у вызначэньні рускасьці насельніцтва толькі празь лінгвістычны (і этнанімічны) падыход, які не дапамог прадухіліць сэпаратысцкія настроі і паўстанчыя дзеяньні. Па прызначэньні папячыцелем [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Карнілаў|Івана Карнілава]] яны згарнулі падтрымку друку на [[беларуская мова|беларускай мове]], палічыўшы, што без рэлігійнай прапаганды Маскоўскай царквы русіфікацыя ня ёсьць дастатковай, і працягвалі перавод католікаў у Маскоўскую царкву&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 226.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Многія сяляне Віленскай і Гарадзенскай губэрняў у канцы 1860-х гадоў не хацелі мірыцца з гвалтам у пытаньнях веры і падавалі калектыўныя звароты, просячы вярнуць іх у каталіцтва, бо іх запісалі ў Маскоўскую царкву безь іхнай згоды. Гэтыя хваляваньні падштурхнулі маскоўскага гаспадара Аляксандра II пры праезьдзе празь Вільню ў 1867 годзе зьвярнуцца да пераведзеных з каталіцтва ў Маскоўскую царкву сялянаў з словамі: «''Вельмі рады вас бачыць праваслаўнымі. Упэўнены, што вы перайшлі ў старажытную веру края зь перакананьнем і шчырасьцю; ведайце, што раз прыняўшым праваслаўе я ні на якой падставе не дазволю і не дапушчу вярнуцца ў каталіцтва. Ці чуеце?''». Гл.: ''Самбук, С.М.'' Политика царизма … С. 144—145.}}. Разам з заявамі, што [[беларусы]] — частка расейскага народу, афіцыйныя ўлады і навука дадавалі, што беларуская мова і культура ёсьць другараднымі і малазначнымі, а выкладаньне ў школах пачалося толькі на [[расейская мова|расейскай мове]]{{Заўвага|Часопіс «Вестник юго-западной и западной России» (т. III, кн. VIII, 1863 г.) пісаў: «''вучыць на беларускім жаргоне — бязглузьдзіца''» (С. 239.). А новапрызначаны папячыцель Віленскай навучальнай акругі Карнілаў, спасылаючыся на «неапрацаванасьць» і «беднасьць» мовы беларускага народу, настойваў на поўнай марнасьці «друкаваньня кніг на беларускай гаворцы» і памылковасьці думак тых настаўнікаў, якія «стаяць за захаваньне мясцовых гаворак у народных кнігах» (Гл.: ''Самбук, С.М.'' Политика царизма … С. 146.)}}{{Заўвага|Цікава, што канчатковай мэтай палітыкі афіцыйных уладаў было не выцісканьне польскай мовы беларускай ды спрыяньне разьвіцьцю беларускамоўнай культуры, але русіфікацыя насельніцтва. Калі па здушэньні паўстаньня адміністрацыя віленскага генэрал-губэрнатара падштурхоўвала мясцовае дваранства прыносіць вернападданыя адрасы маскоўскаму гаспадару, то [[Маршалак шляхты|менскі губэрнскі маршалак]] [[Яўстах Прушынскі]] прамовіў свой адрас у верасьні 1863 году ад імя дваранаў Менскай губэрні на беларускай мове. Расейскі чыноўнік адміністрацыі віленскага генэрал-губэрнатара Масолаў, сьведка падзеі, напісаў у мэмуарах, што гэты беларускамоўны адрас палічылі за чарговую хітрасьць «палякаў»: «Ковенскае дваранства прадставіла адрас за 500-мі подпісамі 26 жніўня, потым гарадзенскае — у сярэдзіне верасьня; у канцы верасьня і менскае разам з новым маршалкам Прушынскім, чалавекам выдатнай сумленнасьці, сілы волі і розуму. Надумаўшы скласьці адрас, ён напісаў агульнае пасланьне на беларускай мове з выказваньнем сваіх перакананьняў. У ім ён выказаў упэўненасьць у гістарычнай неабходнасьці зьліцьця заходніх губэрняў з Расеяй, але ў той жа час неабходнасьць гэтага зьліцьця ён даводзіў думкай аб панславізьме. Думка гэтая пусьціла карані ў Менскай губэрні, бо ў ёй крылася вядомая хітрасьць палякаў, якія на ўсё згодныя, абы толькі ня быць і не называцца рускімі». (Гл.: ''Масолов, А.Н.'' Виленские очерки 1863—1865 гг. / А.Н. Масолов // Русская старина. — 1883. — Т. 40. — С. 585). У 1850-я гады ў Менскай і Магілёўскай губэрнях значны ўплыў на праяўленьне шляхтай зацікаўленасьці да мовы мясцовых сялянаў зрабіў сваімі літаратурнымі творамі [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. Калі ў 1862 годзе ў Менску праходзілі паніхіды па загінулых у Варшаве маніфэстантах і [[месьціч]]ы (у тым ліку і Каміла Дунін-Марцінкевіч) сьпявалі ў касьцёлах патрыятычныя гімны, то шляхцянка Мазырскага павету [[Кіневічы|Кеневіч]], якую хацелі прыцягнуць да адказнасьці за сьпяваньне гімну, напісала ў палітычны суд «зьедлівую насьмешку на скажонай беларускай мове». Гл.: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг. … С. 116.}}.

Віленскі генэрал-губэрнатар [[Міхаіл Мураўёў]], угадваючы настроі цэнтральнай улады, сьцьвярджаў у сваёй запісцы [[Сьпіс імпэратараў Расеі|маскоўскаму гаспадару]] [[Аляксандар II|Аляксандру II]], што ў заходніх губэрнях ''«праваслаўе злучанае з паняцьцем аб рускай народнасьці, у той жа час, наадварот, паляк і каталік складаюць адно»''&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 291—292.&lt;/ref&gt;. Адразу па паўстаньні 1863—1864 гадоў урадам былі выдадзеныя тэндэнцыйныя этнаграфічныя атлясы [[Аляксандар Рыціх|Аляксандра Рыціха]] («Атлас населения Западно-Русского края по исповеданиям», Санкт-Пецярбург, 1864 год) і [[Родрыг Эркерт|Родрыга Эркерта]] («Взгляд на историю и этнографию западных губерний России», Санкт-Пецярбург, 1864 год), якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва [[Заходні край|«заходніх губэрняў» («заходне-рускага краю»)]] Расейскай імпэрыі, дзе для довадаў рускасьці зямель праваслаўныя жыхары (галоўным парадкам — мясцовыя славянамоўныя сяляне) у «Заходнім краі» лічыліся за «рускіх», колькасьць якіх была наўмысна павялічана, а дваране-каталікі — «палякамі»{{Заўвага|Палкоўнік Р.Ф. Эркерт пісаў у сваім атлясе: «''Нішто ў заходніх губэрнях Расеі не вызначае рысу, аддзяляючай расейскую [[народнасьць]] ад польскай, так выразна і правільна, як рознасьць веравызнаньняў. Такім парадкам, у Заходняй Расеі, з адносна нешматлікімі выняткамі, усе славянскія жыхары праваслаўнага спавяданьня мусяць лічыцца рускімі, а ўсе тыя, якія спавядаюць каталіцкую рэлігію — палякамі''» (''Эркерт, Р.Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России... С. 6.). Мове не надавалася істотнай увагі. Па выданьні атлясу П. Баброўскі ня мог пагадзіцца з высновай Р. Эркерта ў тым, што вопратка, звычаі, увесь уклад жыцьця робяць беларусаў-каталікоў трывалымі палякамі, таму што ўражаньне аб Беларусі аўтар атлясу вынес з «''палацаў і касьцёлаў, што ляжалі на ягоным шляху''». Баброўскі цьвёрда прытрымліваўся думкі, што адзінай прыкметай для падзелу насельніцтва Беларусі на «беларусаў» і «палякаў» можа быць толькі мова: «''Нічога ня значыць, што беларусы, паводле Эркерта, не называюць сябе гэтым сваім імем. Беларусы, ня ведаючы, што яны беларусы, захавалі і ў штодзённай гутарцы, і ў песьнях, і ў прыслоўях свае азначаныя нацыянальныя, лягічныя формы, свой азначаны характар, свае праявы, звычаі і г.д. Беларус-селянін, ці будзе ён праваслаўны, ці каталік, мае свае перакананьні, сваю маральную філязофію і перадае гэта разам з мовай сваім дзецям і ўнукам. Ксёндз і памешчык ніколі ня скажуць аб беларусе каталіцкага веравызнаньня, што ён беларус, а скажуць — ліцьвін. Пагутарыце з гэтым ліцьвінам, і вы пачуеце беларускую гаворку. Падчас нашай працы ў Гарадзенскай губэрні мы мелі этнаграфічныя сьпісы насельніцтва ад сьвятароў і ксяндзоў. На сьпісах тых сяляне, як праваслаўныя, так і каталікі, названыя ліцьвінамі і тут прыкладзены ўзоры іхнай мовы — вы думаеце летувіскай? Не — беларускай. Ксёндз рабіў гэта таму, што беларусы калісьці ўваходзілі ў склад народнасьцяў Літоўскай дзяржавы. Мы бачым тут не палітычную памылку, як думае Эркерт, а палітычную праўду і вельмі грубую этнаграфічную памылку''» (Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 14.). Апроч таго П. Эркерт выдаў дзьве вэрсіі (па-расейску і па-француску) этнаграфічнага атлясу «заходне-рускіх губэрняў і суседніх абласьцей» (у францускім выданьні — «''губэрняў, населеных цалкам ці часткова палякамі''»). Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 189—190.}}{{Заўвага|Атляс А. Рыціха спачатку быў зроблены ў 1863 годзе для службовага (ваеннага) выкарыстаньня, а потым у 1864 годзе перапрацаваны для прапагандысцкіх мэтаў. Найбольш выразныя адрозьненьні былі ў ліку мясцовых каталікоў. Калі ў вэрсіі 1863 году ў ліку 2 633 456 каталікоў Заходняга краю значыліся 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў» і 853 706 «літоўцаў», то публікацыя 1864 году, ні на адзінку не зьмяняючы агульную колькасьць гэтай канфэсійнай групы (2 633 456), прыводзіць сярод каталікоў 444 173 «беларусы» і «чарнарусы» і 585 530 «літоўцаў». Іншымі словамі, Рыціх, у новай вэрсіі атлясу пералічыў разам  268 176 чалавек з адной групы ў іншую: «беларусаў» і «чарнарусаў» стала больш роўна на столькі ж, на колькі стала менш «літоўцаў», што было відавочнай маніпуляцыяй і палітызацыяй этнаканфэсійнай статыстыкі.  Гл.: ''Долбилов, М.Д.'' Русский край… С. 191—192; ''Самбук, С.М.'' Политика царизма … С. 144—145.}}.

Апроч таго, у Вільні ў 1864 годзе была створаная [[Віленская археаграфічная камісія]], а ў Кіеве — цэнтры Паўднёва-Заходняга краю — працягвала працаваць (з 1843 году) [[Кіеўская археаграфічная камісія]], якім была пастаўленая задача адшукаць і прывесьці ўсе «довады» (у тым ліку — для іншаземнага чытача), што ўсё насельніцтва Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў было і ёсьць «рускім» на падставе перш за ўсё праваслаўнага веравызнаньня{{Заўвага|Падбор крыніцаў для публікацыі Віленскай і Кіеўскай археаграфічнымі камісіямі праходзіў праз прызму праваслаўнасьці Заходняга краю, крыху сапсаванага «польскім» уплывам. У прадмове да першага тому сабраных матэрыялаў Віленскай археаграфічнай камісіі адкрыта паведамлялася, што камісія вызначыла прадметам сваіх заняткаў перапісваць і надрукаваць прывілеі і акты, «''якія сьведчаць пра існаваньне ў Заходнім краі праваслаўных цэркваў''», выпісаць і надрукаваць акты, «''у якіх выражаецца палітычны быт, характар і жыцьцё заходняга краю, які называўся вялікім княствам Літоўскім, у розныя эпохі яго існаваньня''». Адной з галоўных задачаў было друкаваньне лучнасьці дакумэнтаў, якія павінныя былі праясьніць «''элемэнт праваслаўя ў Заходнім краі''» (ягоны стан і пераход ва ўніяцтва); «''паказаць зь якою хітрасьцю і гвалтам адбіраліся ўніятамі ў праваслаўных іхныя цэрквы і царкоўная маёмасьць''»; давесьці, «''што многія вядомыя фаміліі ў Літве былі праваслаўнага спавяданьня''» і г.д. Пры выбары дакумэнтаў камісія зыходзіла з мэты «''давесьці фактычна, што Заходні край ніколі ня быў шчасьлівы пад польскім кіраваньнем; што, нягледзячы на існавалае заканадаўства і мноства судовых установаў, ніхто ня мог быць упэўнены ні ў правах сваёй уласнасьці, ні ва ўласнай небясьпецы''»; што «''цывілізацыя Польшчы, а зь ёю і Заходняга краю, далёка стаяла ад тае ступені дасканаласьці, на які ставяць яе палякі''»; і «''што толькі пад расейскім кіраваньнем Заходні край забыў свае пакуты, загаіў былыя раны і пачаў сваё сапраўды палітычнае быцьцё''». (Гл.: Акты Виленской археографической комиссии. — Том I. — С. 22—24.). Таксама ў прадмове адзначалася, што ў існасьці Вялікае Княства Літоўскае было ў многім «рускай» дзяржавай: «''Літоўскае заканадаўства складае незьняпраўджаны помнік пераважаньня рускага элемэнту ў Літве. Ніхто ня можа ў тым сумнявацца, што рускія законы выдаюцца для таго, каб выконваць іх, а каб выконваць іх, неабходна разумець мову, на якой яны напісаныя. &lt;…&gt; [[Судзебнік Казімера|Судзебнік]] і Статут напісаныя былі на [[руская мова|рускай мове]], то хто адважыцца супярэчыць таму, што руская мова была агульнаўжыванай паўсюдна ў дзяржаве. А праз тое, што мова складае самую бачную прыкмету нацыянальнасьці, то і не выклікае сумненьня, што руская народнасьць была пераважным, дамінантным элемэнтам у дзяржаве''». (Гл.: Акты Виленской археографической комиссии. — Том I. — С. 18.). Дадавалася, што заваяваньні Сьвятога Ўладзімера і Яраслава Мудрага стварылі яцьвяга-рускую ўскраіну (да вусьця [[Вяльля|Вяльлі]]), куды перасяляліся жыхары рускага паходжаньня. Зносіны літоўцаў з Русьсю далі першым безьліч перавагаў: літоўцы ўзмацніліся і пераймалі ад рускіх усё, што лічылі для сябе карысным: мову, пісьмо, звычаі і законы, веру, складалі дружыны з рускіх воінаў, і г.д. (С. 2.)}}. Гэтыя і іншыя захады ўладаў мусілі былі служыць практычным пацьверджаньнем пастановы [[Заходні камітэт|Заходняга камітэту]] ў 1864 годзе аб тым, што ''«Паўночна-Заходні край ёсьць рускім, які складае старажытную спадчыну Расеі»''. Па здушэньні паўстаньня 1863—1864 гадоў расейская ўлада і афіцыйная навука ўсё часьцей сталі называць карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваранаў у краі «палякамі», а тэрмін «літоўцы» («ліцьвіны») ужываць у дачыненьні да [[балтыйскія мовы|балтамоўнага]] насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай]] і [[Віленская губэрня|Віленскай губэрняў]] (то бок, у дачыненьні да [[летувісы|летувісаў]])&lt;ref&gt;''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 13—14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов. — Т. III. — С. 62—64.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 2, 362—363, 366, 368—369.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У афіцыйнай расейскай навуцы і ідэалёгіі для апраўданьня валоданьня землямі, населенымі балтамоўным насельніцтвам краю, часта ўказвалася вялікая роля «рускага» насельніцтва ў характары і гісторыі Вялікага Княства Літоўскага (якое пачало называцца ў расейскай гістарычнай навуцы «Літоўска-Рускай дзяржавай»), а таксама сцьвярджалася і падкрэсьлівалася вялікая блізкасьць славянаў і балтаў: «''З усіх народаў эўрапейскай сям’і славяне і літоўцы знаходзіліся ў найбліжэйшым паміж сабой сваяцтве паводле мовы, веры і звычаяў''». Гл.: ''Петров, Н.И.'' Белоруссия и Литва… С. 2, 47 ды інш.}}.

=== Непасьлядоўнасьць працэсаў уніфікацыі і русіфікацыі краю ===
Расейская ўлада імкнулася да ўніфікацыі кіраваньня і гамагенізацыі насельніцтва. Памянёныя канцэпцыі (канфэсійная і моўная) адмаўлялі этнасу ў праве быць негамагенным у этнанімічных, моўных, культурных і нават канфэсійных дачыненьнях, не прымалі варыятыўнасьці. У мэтах апраўданьня валоданьня тэрыторыямі выкарыстоўваліся ўсякія выгадныя факты і акцэнтаваліся другарадныя характарыстыкі. Канфэсійны і моўны крытэрыі (прынцыпы), пакладзеныя ў складаньне расейскай этнічнай статыстыкі, мапаў і ідэалёгіі, ігнаравалі і ня ўлічвалі наяўнасьць унутраных сувязяў паміж насельніцтвам.

Апроч таго, сама непасьлядоўнасьць у вызначэньні крытэраў «рускасьці» й [[тапаніміка|тапанімічным]] найменьні губэрняў былі абумоўленыя тым, што расейская ўлада імкнулася ня толькі да «абрусеньня краю», «зьліцьця з Расеяй», але таксама думала аб адміністрацыйным кантролі і спакоі ў паўночна-заходніх (і паўднёва-заходніх) губэрнях&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 753—754.&lt;/ref&gt;. Многім высокім чыноўнікам расейскага ўраду хуткая [[русіфікацыя]] і ўсеагульнае далучэньне да [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] ў краі здаваліся цяжкімі або немагчымымі праз супраціў мясцовага насельніцтва і браку ў краі значнай колькасьці чыноўнікаў, вайскоўцаў, сьвятароў, настаўнікаў і маянткоўцаў зь ліку расейцаў (велікарусаў) — і яны думалі больш пра прадухіленьне перадумоваў новага паўстаньня. Таму практычныя захады ва ўсталяваньні кантролю над краем не заўсёды адпавядалі заяўленай ідэалёгіі «рускасьці» краю і «адзінства рускага народу» ў трох галінах, а [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыя]] па 1864 годзе была непасьлядоўнай — толькі ў галіне культуры, што мела вонкавы, павярхоўны характар: пашыраліся [[расейская мова|расейская (велікаруская) мова]] і [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская (Расейская праваслаўная) царква]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
&lt;gallery perrow=7&gt;
Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|Тэндэнцыйная этнаграфічная мапа Віленскай губэрні (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генэральнага штабу Расейскай імпэрыі А. Коравам, 1861 г.
Файл:Arheograficheskij sbornik dokumentov k istorii Severo-Zapadnoj Rusi - T 1 - Wilno 1867 AD.JPG|Кніга «Археографический сборник документов, относящийся к истории Северо-Западной Руси», Т. 1, 1867 г., Вільня
Файл:Sbornik dokumentov Ekateriny II po ustrojstvu Severo-Zapadnogo kraja.JPG|Кніга «Сборник документов, касающихся административного устройства Северо-Западного края при императрице Екатерине II (1792—1796)» (Вільня, 1903 г.)
Файл:Konstanty Woynillowicz appeal about estates in North-Western Krai in Russian empire - 1868 AD.jpg|Афіцыйны зварот («запіска») праваслаўнага двараніна Канстантына Ксаверавіча Вайніловіча{{Заўвага|Канстантын Ксаверавіч Вайніловіч быў новахрышчаным з каталіцтва ў праваслаўе дваранінам, народжаным у сям’і каталіцкіх бацькоў. Валодаў маёнткам [[Шостакі|Шостакамі]] ў Слуцкім павеце і паходзіў з [[Макраны|макранскай]] лініі шляхецкага роду Вайніловічаў з Слуцкага павету, быў родным братам [[павятовыя маршалкі Менскай губэрні|слуцкага павятовага маршалка]] Юзэфа Ксаверавіча Вайніловіча (ажэненага з Галенай Ваньковіч). Быў далёкім сваяком [[Эдвард Вайніловіч|Эдварду Вайніловічу]] (з савіцкай лініі роду) і блізкім сваяком ягонай жонкі Алімпіі Ўзлоўскай, народжанай ад Марка Ўзлоўскага і Мацільды Вайніловіч (з макранскай лініі роду). Бацька Ксаверы Ваніловіч быў вялікім аматарам беларушчыны. Гл.: ''Луцкевіч, А.'' Выбраныя творы... С. 132.}} да [[губэрнатары Менскай губэрні|менскага губэрнатара]] [[Ягор Касінаў|Касінава]] з просьбай хадайнічаць у віленскага генэрал-губэрнатара права на набыцьцё маёнткаў (''«у тутэйшым Паўночна-Заходнім краі, дарагой маёй радзіме»''), 12 лістапада 1868 г. ''(Падкрэсьлена алоўкам чыноўнікам)''
Файл:Magazine - Vestnik Yugo-Zapadnoj i Zapadnoj Rossii - nr 8 - 1864 AD - page 1.jpg|Першая старонка часопісу «Вестник Юго-Западной и Западной России» (№8, 1864 г.)
Файл:Сборник Северо-Западный край.jpg|Вокладка кнігі «Сборник памятников народного творчества Северо-Западного края» ([[Вільня]], 1866 г.)
Файл:Ратч - Сведения о польском мятеже 1863 г - 1867 AD.jpg|Вокладка кнігі В. Ратча «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западной России», Т. 1. (Вільня, 1867 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Спэцыфіка кіраваньня і рэжыму законаў ==

=== Стратэгія кіраваньня ===
Па падзелах Рэчы Паспалітай на «новадалучаных» тэрыторыях была ўсталяваная ў першую чаргу ўлада [[генэрал-губэрнатар]]аў{{Заўвага|«Генэрал-губэрнатарская» форма кіраваньня тэрыторыямі ў Расейскай імпэрыі была характэрная для сталічных рэгіёнаў імпэрыі (Санкт-Пецярбург, Масква), новадалучаных тэрыторыяў (ускраінаў, «краёў»), а таксама ўводзілася на тэрыторыях, ахопленых ваеннымі дзеяньнямі. Функцыі інстытуту генэрал-губэрнатара вагаліся ад пасярэдніцкага зьвяна паміж маскоўскім гаспадаром і некалькімі губэрнатарамі да асаблівага рэжыму кіраваньня губэрнямі. Гл.: ''Лысенко, Л.М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы... С. 166.}}. У Расейскай імпэрыі стратэгіяй утрыманьня заваяваных тэрыторыяў былі асыміляцыя (русіфікацыя) карэннага насельніцтва і ўніфікацыя кіраваньня (пашырэньня агульнаімпэрскіх законаў і ўстановаў). Адсюль галоўнай задачай генэрал-губэрнатараў на заваяваных ускраінах было спрыяньне найскарэйшай падрыхтоўцы насельніцтва ўскраіны (праз паступовую ліквідацыю ранейшых юрыдычных нормаў, парадкаў і звычаяў) да ўспрыняцьця агульных правілаў кіраваньня — поўнай інкарпарацыі ў склад імпэрыі на аснове губэрнскай сыстэмы кіраваньня (без прамежкавага — генэрал-губэрнатарскага ўзроўню), ператварэньня захопленых зямель у звычайныя расейскія губэрні&lt;ref&gt;''Лысенко, Л. М.'' Губэрнаторы и генэрал-губэрнаторы… С. 166.&lt;/ref&gt;. Адметнымі рысамі інстытуту генэрал-губэрнатарства былі яго надзвычайны і палітычны характар, які перавышаў значэньне іншых устанаўленьняў, а таксама ваенны кампанэнт ягонай дзейнасьці і статус у палітычнай герархіі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 167—169.&lt;/ref&gt;.

=== Рэжым законаў ===
Расейская ўлада разумела, што працэс уніфікацыі кіраваньня, русіфікацыі і аправаслаўленьня зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе было шмат уніятаў, каталікоў, юдэяў, дзе мясцовая эліта (шляхта) карысталася ў царкоўнай, адукацыйнай і адміністрацыйнай сфэрах [[польская мова|польскай мовай]] і дзе былі выразна адметныя [[культура]] і звычаі ўсяго мясцовага насельніцтва, зойме працяглы час. Рэжым законаў на тэрыторыі Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў на працягу XIX ст. пэўнымі крокамі зьмяняўся ад своеасаблівага ў параўнаньні з многімі іншымі губэрнямі Расейскай імпэрыі, калі спачатку былі захаваныя некаторыя старыя юрыдычныя нормы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і Рэчы Паспалітай (галоўным парадкам, судовага і эканамічнага характару), усё больш як да агульнарасейскага ўзору, так і абмежавальнага і дыскрымінацыйнага характару да мясцовых жыхароў (асабліва па здушэньні паўстаньня 1863—1864 гадоў), што зноў рабіла адметнымі ў Расейскай імпэрыі гэтыя былыя землі Рэчы Паспалітай.

Так, былі ўведзеныя вынятковыя законы, галоўным парадкам, рэпрэсіўнага характару ў дачыненьні мясцовага дваранства: абмежаваньні прыёму «палякаў» на службу ў родных губэрнях; прымусовая [[Вайсковая служба|вайсковая]] ці грамадзянская служба мясцовых дваранаў (абавязак выслугі гадоў у карэнных расейскіх губэрнях); абмежаваньні ў выкарыстаньні звыклай для мясцовых дваранаў (за стагодзьдзі ўжываньня) [[польская мова|польскай мовы]] ў мясцовым афіцыйным справаводзтве і сыстэме адукацыі; русіфікацыя грамадзкага жыцьця{{Заўвага|1 студзеня 1864 году віленскі ваенны генэрал-губэрнатар Міхаіл Мураўёў сваім цыркулярам забараніў карыстацца польскай мовай у афіцыйнай перапісцы і грамадзкіх месцах.}}&lt;ref&gt;''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 40.&lt;/ref&gt;; забароны навучаньня ў замежных [[унівэрсытэт]]ах; забарона каталікам (па 1863 годзе) працаваць у адукацыйных установах (школах і гімназіях) заходніх губэрняў; абмежаваньні ў перамяшчэньні і жыхарстве ў расейскіх губэрнях і за мяжой імпэрыі; кантрыбуцыйныя зборы{{Заўвага|Апроч канфіскацыяў і сэквэстраў маёнткаў паўстанцаў, з пачаткам паўстаньня ў 1863 годзе землеўласьнікі ўсіх веравызнаньняў заходніх губэрняў былі абкладзеныя працэнтным зборам, які зьбіраўся штогадова. Для «асобаў польскага паходжаньня» ён складаў 10% ад гадавога прыбытку маёнтку, для «асобаў нямецкага паходжаньня» (лютэранаў з астзэйскіх губэрняў) — 3%, для «асобаў рускага паходжаньня» (з карэнных расейскіх губэрняў) — 1,5%. Улада тлумачыла землеўласьнікам «нямецкага» і «рускага паходжаньня», што зборы ня маюць кантрыбуцыйнага і зьняважлівага характару, а служаць фінансавай дапамогай для захаваньня ўрадавага кантролю ў краі, бо ў выпадку перамогі паўстанцаў губэрні былі б адлучаныя ад імпэрыі і некарэнныя дваране пазбавіліся б сваіх маёнткаў увогуле. У ліпені 1863 году працэнтны збор для «рускіх» маянткоўцаў быў зьменшаны да 2,5%, а вясной 1864 году поўнасьцю зьняты; для «астзэйцаў» збор быў скасаваны ў пачатку 1865 году. У 1870 годзе, калі імавернасьць узнаўленьня паўстанцкіх выступленьняў стала малой, кантрыбуцыйны працэнтны збор для «асобаў польскага паходжаньня» быў зьменшаны да 5%, а канчаткова для іх скасаваны толькі 27 сакавіка 1897 году. Для тых «польскіх» дваранаў, якія мелі толькі дамы ў местах, кантрыбуцыйны збор складаў 1% ад іх кошту. З грошай, атрыманых паводле гэтых працэнтных збораў, мясцовым чыноўнікам плацілі па 50% надбаўкі да жалаваньня, утрымліваліся жандарскія каманды і павялічаная па паўстаньні колькасьць наяўных войск у краі, будаваліся і рамантаваліся цэрквы Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі і г.д.}}&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 178.&lt;/ref&gt;; розныя забароны датычна каталіцкага касьцёлу і пратэкцыянізм адносна Маскоўскай царквы; прымусовыя пераводы сялянаў з [[уніяцтва]] і [[каталіцызм|каталіцтва]] ў Маскоўскую царкву; увядзеньне з 1870-х гадоў расейскай мовы замест польскай у дадатковае каталіцкае набажэнства ў касьцёлах; мэтанакіраванае насаджэньне расейскага («велікарускага») землеўладаньня; службовыя перавагі і ільготы для набыцьця маёнткаў з скарбовых і канфіскаваных зямель для асобаў «рускага паходжаньня»; забароны ў выкарыстаньні «нацыянальнай» вопраткі для «палякаў» ([[кунтуш]]ы, [[канфэдэратка|канфэдэраткі]] і г. д.) і [[жыды|жыдоў]]; [[мяжа аселасьці|мяжа жыдоўскай аселасьці]] (уведзеная неўзабаве па падзелах Рэчы Паспалітай) і г. д. Адным з самых дыскрымінацыйных пастановаў быў [[указ 10 сьнежня 1865 году|закон ад 10 сьнежня 1865 году]], накіраваны на памяншэньне адсотку «польскага» землеўладаньня ў краі: паводле закону «асобам польскага паходжаньня»{{Заўвага|Важна, што [[указ 10 сьнежня 1865 году|закон ад 10 сьнежня 1865 году]] не даваў яснага і дакладнага вызначэньня, хто адносіцца да «асобаў польскага паходжаньня», хоць звычайна расейскі ўрад пад імі разумеў польскамоўных і каталіцкіх дваранаў, якія былі выхаваны ў сем’ях бацькоў-каталікоў.}} забаранялася купляць зямлю (маёнткі) у «заходніх губэрнях», якую можна было атрымаць і перадаць толькі паводле спадчыны (хоць часам рабіліся нешматлікія выянткі, асабліва для ляяльных дваранаў){{Заўвага|Апроч таго, «асобам польскага паходжаньня» паводле палажэньня ад 5 сакавіка 1864 году і інструкцыі ад 23 ліпеня 1865 году забаранялася арандаваць скарбовыя, а таксама прыватнаўласьніцкія землі, набытыя іх уладальнікамі на ільготных умовах, вызначаных урадам з мэтай павелічэньня працэнту «рускага» землеўладаньня ў заходніх губэрнях. Законам ад 27 сьнежня 1887 году «асобам польскага паходжаньня» забаранялася таксама арандаваць нерухомую маёмасьць (у тым ліку і зямельную) усіх відаў.}}&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;. Гэты закон быў скарэктаваны толькі ў 1905 годзе ў ходзе лібэральна-дэмакратычнай [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расеі]]{{Заўвага|У 1905 годзе скасоўвалася забарона набыцьця зямлі «асобамі польскага паходжаньня» у дзевяці заходніх губэрнях, але набываць зямлю ў Заходнім краі яны маглі толькі ў «асобаў польскага паходжаньня», а не ў «асобаў рускага паходжаньня».}}. Па закрыцьці ў 1832 годзе [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] і ў 1864 годзе [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-горацкага земляробчага інстытуту]] ў літоўска-беларускіх губэрнях (паводле «дэпалянізатарскай» палітыкі ўладаў) не засталося вышэйшых навучальных установаў з статусам унівэрсытэту для хрысьціянаў: толькі дзейнічалі (зь перапынкамі) дзясяткі рэлігійных вышэйшых навучальных установаў для [[юдаізм|юдэяў]] ([[ешыбот]]ы ў [[Валожын]]е, [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]], [[Пінск]]у, [[Берасьце|Берасьці]], [[Слуцак|Слуцку]], [[Горадня|Горадні]], [[Любавічы|Любавічах]], Слабодцы{{Заўвага|Цяпер гэтае мястэчка ўвайшло ў склад [[Коўна]].}}, [[Цельшы|Цельшах]] ды інш.); а ў 1911 годзе была толькі адкрытая філія Маскоўскага гістарычна-археалягічнага інстытуту ў [[Віцебск]]у, толькі ў тым жа годзе для заходніх губэрняў з выняткамі (гл. далей) было ўведзенае мясцовае самакіраваньне — [[земства|земствы]].

Працэс зьмены рэжыму законаў датычна губэрняў Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў праходзіў як з прычыны захадаў расейскай улады з русіфікацыі і ўніфікацыі гэтых зямель з цэнтральнымі губэрнямі імпэрыі, так і з прычыны вызвольных паўстаньняў пад кіраўніцтвам мясцовай эліты ([[паўстаньне 1830—1831 гадоў]] і [[паўстаньне 1863—1864 гадоў]]), што толькі падштурхоўвала імпэрскую ўладу да прыняцьця чарговых «вынятковых законаў» ды іншых захадаў.

=== Палітычны статус губэрняў ===
Мадэльлю кіраваньня і палітычным статусам паўночна-заходніх (і [[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходніх]]) губэрняў у складзе Расейскай імпэрыі да [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] была «адміністрацыйная аўтаномія» — аўтаномія зь вярхоўнай расейскай уладай (на генэрал-губэрнатарскім і губэрнатарскім узроўнях) і мяшанай адміністрацыяй (з расейскіх чыноўнікаў і прадстаўнікоў мясцовага насельніцтва) на сярэднім і ніжнім узроўнях&lt;ref&gt;''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 154.&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі мясцовага дваранства ніколі не прызначаліся на пасады мясцовых генэрал-губэрнатараў (ваенных губэрнатараў), зрэдку прызначаліся на пасады [[губэрнатар]]аў і [[віцэ-губэрнатар]]аў (галоўным парадкам, у пэрыяд ад заканчэньня [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэсу]] (1815 год) да паўстаньня 1830—1831 гадоў)&lt;ref&gt;''Киселев, А. А.'' Система ўправления и чиновничество белорусских губерний… С. 58, 65, 68—69.&lt;/ref&gt;. Карэнныя дваране толькі абсалютна пераважалі на пасадах [[губэрнскі маршалак|губэрнскіх]] і [[павятовы маршалак|павятовых маршалкаў]], бо гэтыя пасады былі выбарнымі, хоць канчатковае зацьверджаньне на пасадзе выбранага дваранамі маршалка (і іншых выбраных на пасады дваранскага самакіраваньня асобаў) таксама залежала ад расейскай улады. Па паўстаньні 1830—1831 гадоў адміністрацыйная аўтаномія была звужаная, бо пасада [[земскі спраўнік|земскага спраўніка]] (начальніка павятовай паліцыі) пачала замяшчацца не паводле выбару дваранаў, як гэта гарантавалася «Дараванай граматай дваранству» (1785 год), а паводле прызначэньня расейскай улады&lt;ref&gt;''Киселев, А. А.'' Система управления и чиновничество белорусских губерний… С. 65—72&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Луговцова, С. Л.'' Политика российского самодержавия… С. 32—38.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=5&gt;
Файл:Document of Minsk governorship office about noble election - 1 - 1814 AD.jpg|Пастанова Менскай губэрнскай управы аб скліканьні сходу дваранства губэрні для правядзеньня дваранскіх выбараў і накіраваньні пра тое абвестцы ў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Літоўска-Віленскі імпэратарскі ўнівэрсытэт]] для надрукаваньня ў газэце [[Kurier Litewski (1793)|«Kurier Litewski»]], 12 ліпеня 1814 г. ''(пачатак)''
Файл:Document of Minsk governorship office about noble election - 2 - 1814 AD.jpg|Пастанова Менскай губэрнскай управы аб скліканьні сходу дваранства губэрні для правядзеньня дваранскіх выбараў і накіраваньні пра тое абвестцы ў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Літоўска-Віленскі імпэратарскі ўнівэрсытэт]] для надрукаваньня ў газэце [[Kurier Litewski (1793)|«Kurier Litewski»]], 12 ліпеня 1814 г. ''(адваротак—заканчэньне)''  
&lt;/gallery&gt;
Мадэльлю кіраваньня і палітычным статусам паўночна-заходніх (і [[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходніх]]) губэрняў у складзе Расейскай імпэрыі па [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньні 1863—1864 гадоў]] была не палітычная або адміністрацыйная аўтаномія (альбо губэрні агульнарасейскага тыпу), а [[Калёнія (залежная тэрыторыя)|калёнія]]&lt;ref&gt;''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 141—142.&lt;/ref&gt;. Дваранскія выбары былі скасаванымі і на пасады дваранскага самакіраваньня (губэрнскі маршалак, павятовы маршалак, [[павятовы судзьдзя]], [[дэпутат дваранства]] ды інш.) пачалі прызначацца асобы паводле пастановы расейскага ўраду (з 1870-х гадоў — у абсалютнай большасьці з асобаў некарэннага дваранства), што было чарговым парушэньнем «Даравальнай граматы дваранству» (1785 год). Праз узьнятае паўстаньне і недавер да мясцовага дваранства ў заходніх губэрнях не былі ўведзеныя [[земства|земствы]] — новыя важныя ўстановы мясцовага самакіраваньня, створаныя ў 1864 годзе ў Расейскай імпэрыі ў ходзе лібэральных рэформаў 1860-х гадоў, што запавольвала эканамічнае і культурнае разьвіцьцё, а таксама разьвіцьцё сыстэмы аховы здароўя літоўска-беларускіх зямель&lt;ref&gt;Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 171—172&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Толькі ў 1911 годзе земствы (з абмежаваньнямі і стварэньнем непрапарцыянальнай «польскай» (каталіцкай) і «рускай» (праваслаўнай) курыяў) былі ўведзеныя ў Віцебскай, Магілёўскай, Менскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губэрнях, а Ковенская, Віленская і Гарадзенская засталіся бязь земстваў.}}{{Заўвага|Яскравым прыкладам эканамічнай недаразьвітасьці губэрняў краю ў пачатку XX ст. можа служыць тое, што ў першым дзесяцігодзьдзі XIX ст. Вільня была трэцім (65 тыс. у 1812 годзе) паводле колькасьці жыхароў горадам у Расейскай імпэрыі пасьля Санкт-Пецярбургу (300 тыс.) і Масквы (250 тыс.). А ў 1900 г. Вільня з 154 тыс. жыхароў ужо ўваходзіла толькі ў другі дзясятак найбуйнешых гарадоў імпэрыі — пасьля Санкт-Пецярбургу (1 млн. 440 тыс.), Масквы (1 млн. 175 тыс.), Варшавы (712 тыс.), Адэсы (404 тыс.), Кіеву (333 тыс.), Лодзі (314 тыс.), Рыгі (282 тыс.), Баку (202 тыс.), Харкаву (174 тыс.), Тыфлісу (160 тыс.) і Ташкенту (157 тыс.).}}. Прагрэсіўная судовая рэформа, якая ў імпэрыі ў 1864 годзе стварыла ўсестанавыя суды, у заходніх губэрнях пачалася толькі ў 1872 годзе з увядзеньня міравых судоў і з прынцыповымі абмежаваньнямі: міравыя судзьдзі не абіраліся (з прычыны браку земстваў), а прызначаліся міністрам юстыцыі і цалкам залежалі ад яго. Акруговыя суды былі ўведзеныя толькі ў 1883 годзе, прытым улады пакінулі за сабой права фармаваць склад прысяжных засядацеляў{{Заўвага|Судовая рэформа ў карэнных расейскіх губэрнях у 1864 годзе замяняла станавыя суды на агульныя для ўсіх станаў судовыя ўстановы — адкрытыя і незалежныя ад ураду: у паветах уводзіліся міравыя, а ў губэрнях — акруговыя суды. Крымінальныя справы ў акруговых судах разглядаліся з удзелам грамадзянаў — прысяжных засядацеляў, якія незалежна ад судзьдзяў выносілі пастанову ў справе (вінаваты падсудны ці не), і адвакатаў, якія не залежалі ад ураду.}}&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 172—173.&lt;/ref&gt;. Галоўным прынцыпам кіраваньня станавіўся брак усялякай выбарнасьці на месцах. Забарона па 1863 годзе мясцовай эліце (прадстаўнікам карэннага (галоўным чынам, польскамоўнага і каталіцкага) дваранства) займаць хоць-якія пасады ў сыстэме мясцовага кіраваньня пераўтварала паўночна-заходнія (і паўднёва-заходнія) губэрні ў калёнію — ускраіну зь дзяржаўнай (агульнаімпэрскай) адміністрацыяй на ўсіх узроўнях кіраваньня (генэрал-губэрнатар, губэрнатар, губэрнскі маршалак, павятовы маршалак, [[павятовы спраўнік]], земскі начальнік ды інш.)&lt;ref&gt;''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 141—142, 159&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 176—179.&lt;/ref&gt;. Заплянаванага расейскай уладай пераўтварэньня захопленых зямель Рэчы Паспалітай у звычайныя расейскія губэрні не адбылося&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 179.&lt;/ref&gt;.

[[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расейскай імпэрыі]] ўвяла парлямэнцкія інстытуты (Дзяржаўную думу і [[Дзяржаўны савет Расейскай імпэрыі|Дзяржаўны савет]]), куды карэннае дваранства літоўска-беларускіх губэрняў атрымала права абірацца. Аднак завяршэньне рэвалюцыі прывяло да росту ў органах кіраваньня расейскага вялікадзяржаўнага [[шавінізм]]у, звужэньня некаторых лібэральных правоў, у тым ліку — прыняцьця законаў, якія зьмяншалі палітычную ролю як Дзяржаўнай Думы, так і Дзяржаўнага савету, і звужалі ў іх прадстаўніцтва дэпутатаў ад каталіцкіх дваранаў краю, чыя роля станавілася мізэрнай&lt;ref&gt;''Jurkowski, R.'' Sukcesy i porażki… С. 548—548&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Szpoper, D.'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa… С. 134—139.&lt;/ref&gt;. Пазьней Дума была распушчаная.

== Прастора ==

=== Пашырэньне геаграфічнай прасторы тэрміну ===
Звычайна тэрмін «Паўночна-Заходні край» з 1840-х гадоў (па ліквідацыі ў Расейскай імпэрыі [[уніяцтва|ўніяцтва]]) суадносіўся з губэрнямі, што ўваходзілі ў склад [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства|Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] (1832—1864), а пазьней [[Віленскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага генэрал-губэрнатарства]] (1864—1912), якія складаліся з 3—4 губэрняў (Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай і Менскай). У залежнасьці ад сьпісу «даручаных» генэрал-губэрнатару губэрняў, Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства ў 1862—1864 гадох мела афіцыйную поўную назву «Віленскае ваеннае губэрнатарства, Ковенскае, Гарадзенскае і Менскае генэрал-губэрнатарства», а Віленскае генэрал-губэрнатарства ў 1864—1870 гадох — «Віленскае, Ковенскае, Гарадзенскае і Менскае генэрал-губэрнатарства».

Афіцыйна [[Віцебская губэрня|Віцебская]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўская губэрні]] ў склад Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства і Віленскага генэрал-губэрнатарства ніколі не ўваходзілі, а былі толькі паводле ўказу Сэнату ад 30 красавіка 1863 году&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 38, аддзяленьне 1, №39561.&lt;/ref&gt; з прычыны пачатку [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] пераведзеныя (гэтак жа як і часовыя ваенныя губэрнатары ў літоўска-беларускіх землях) пад уладу віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара (і былі пад ягоным кіраўніцтвам да 1869 году). Ва ўказе адзначалася: ''«&lt;…&gt; з прычыны бесьперапыннага павелічэньня мяцежніцкіх дзеяньняў, і з мэтай сканцэнтраваньня ў асобе Галоўнага Начальніка краю неабходных сродкаў дзеля ўчаснага прыняцьця належных захадаў да сканчэньня падобных беспарадкаў &lt;…&gt; надаць Галоўнаму Начальніку краю права часова зьнімаць з пасадаў грамадзянскіх губэрнатараў 6-ці губэрняў (Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай, Віцебскай, Магілёўскай і Менскай) і прызначаць для выкананьня іх абавязкаў іншых асобаў, на сваё меркаваньне &lt;…&gt; Незалежна ад таго, што дзьве Беларускія губэрні{{Заўвага|Віцебская і Магілёўская губэрні.}} і Менская губэрня складаюць, паводле тых элемэнтаў насельніцтва, якія ў іх знаходзяцца, у многіх дачыненьнях як бы асобную ад Літоўскіх губэрняў{{Заўвага|Віленская, Ковенская і Гарадзенская губэрні.}} групу, і патрабуюць асобных рашучых распараджэньняў, і ў асаблівасьці для наданьня спрыяньню да ўтаймаваньня мяцяжу ў Літве, дзеля чаго спакой і строгі парадак у гэтых губэрнях павінныя быць цалкам неадкладна ўстаноўленыя, &lt;…&gt; дазволіць Галоўнаму Начальніку краю прызначаць, на сваё меркаваньне, &lt;…&gt; у адзначаных губэрнях да выкананьня абавязкаў часовых ваенных губэрнатараў &lt;…&gt;»''&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. З аднаго боку расейская ўлада не хацела злучаць шэсьць губэрняў разам і не прызнавала падобнасьць Магілёўскай і Віцебскай губэрняў зь іншымі губэрнямі, створанымі зь зямель былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а з другога — з прычыны паўстаньня вымушаная была аб’яднаць іх пад адной адміністрацыяй у час паўстаньня і па ім, чым ускосна прызнавалася наяўнасьць адзінства і салідарнасьці мясцовага дваранства, якія захаваліся з часоў Вялікага Княства Літоўскага{{Заўвага|Увосень 1863 году [[Аўгустоўская губэрня]], дзе сялянства было ў асноўным балтамоўнае, у ваенна-адміністрацыйных дачыненьнях была таксама пераведзенае пад уладу віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара, якому даручалася кіраваць ваеннымі і паліцэйскімі дзеяньнямі супраць паўстанцаў. У афіцыйнай поўнай назьве віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства гэта ніяк не адлюстравалася. Перавод Аўгустоўскай губэрні пад уладу віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара быў адным зь першых крокаў праекту ўраду аб вылучэньні Аўгустоўскай губэрні з складу [[Царства Польскае|Царства Польскага]], бо, паводле думкі віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара [[Міхаіл Мураўёў|Міхаіла Мураўёва]], губэрня зь пераважным летувіскім (балтамоўным) сялянствам «''паводле ўсёй справядлівасьці належыць не да Польшчы, а да Літоўскага краю''». Да падзелаў Рэчы Паспалітай значная частка тэрыторыі Аўгустоўскай губэрні ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага (Троцкае ваяводзтва й Жамойць). Аднак па здушэньні ў 1864 годзе паўстаньня імаверны праект перадзелу межаў Царства Польскага быў пакінуты ўрадам.}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
  |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 38 otd 1 nr 39561 - p 399 - 1863 AD.jpg|180px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 38 otd 1 nr 39562 - p 400 - 1863 AD.jpg|180px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 39 otd 1 nr 40559 - p 88 - 1864 AD.jpg|180px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 39 otd 1 nr 40635 - p 173 - 1864 AD.jpg|180px]]
  |-
 |Указ 30 красавіка 1863 г. ''Аб наданьні Віленскаму генэрал-губэрнатару часова здымаць і прызначаць да выкананьня абавязкаў грамадзянскіх і часовых губэрнатараў у даручаным яго кіраваньню краі''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор 2, Т. 38, аддз. 1, №39561 (пачатак)
 |Указ 30 красавіка 1863 г. ''Аб наданьні Віленскаму генэрал-губэрнатару часова здымаць і прызначаць да выкананьня абавязкаў грамадзянскіх і часовых губэрнатараў у даручаным яго кіраваньню краі''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор 2, Т. 38, аддз. 1, №39561 (заканчэньне)
|Указ 5 лютага 1864 г. ''Аб парадку правядзеньня канчатковага аддзяленьня сялянскіх угодзьдзяў ад маянткоўскай зямлі ў губэрнях: Магілёўскай, беларускіх паветах Віцебскай, Кіеўскай, Падольскай і Валынскай''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор 2, Т. 39, аддз. 1, №40559
 |Указ 25 лютага 1864 г. ''Аб перайменаваньні генэрал-губэрнатараў, што носяць званьне ваеннага губэрнатара, і аб падпарадкаваньні ваенных губэрнатараў мясцовым генэрал-губэрнатарам''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор 2, Т. 39, аддз. 1, №40635
 |}
У гэтай сытуацыі быў прыдуманы новы бюракратычны тэрмін, які ў існасьці падкрэсьліваў нежаданьне расейскай улады мець злучанымі гэтыя шэсьць губэрняў ([[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Ковенская губэрня|Ковенскую]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]], [[Менская губэрня|Менскую]], [[Віцебская губэрня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрні]]). Афіцыйная назва новай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры атрымала з 30 красавіка 1863 году дзіўную для найменьня генэрал-губэрнатарстваў Расейскай імпэрыі форму: «Віленскае ваеннае губэрнатарства, Ковенскае, Гарадзенскае і Менскае генэрал-губэрнатарства з падпарадкаваньнем Віцебскай і Магілёўскай губэрняў». Афіцыйна віленскі ваенны генэрал-губэрнатар [[Міхаіл Мураўёў]] (1796—1866) у 1863—1864 гадох называўся «віленскі ваенны губэрнатар, ковенскі, гарадзенскі і менскі генэрал-губэрнатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губэрняў», а з 25 лютага 1864 году (з прычыны перайменаваньня генэрал-губэрнатарства) як «віленскі, ковенскі, гарадзенскі і менскі генэрал-губэрнатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губэрняў». З 1863 году віленскі ваенны генэрал-губэрнатар (віленскі генэрал-губэрнатар) у афіцыйным справаводзтве пачаў стала паралельна называцца як «галоўны начальнік Паўночна-Заходняга краю» (ці скарочана як «галоўны начальнік краю»{{Заўвага|Неафіцыйна (а часта і ў афіцыйнай перапісцы) у тыя часы генэрал-губэрнатары Расейскай імпэрыі называліся «галоўны начальнік краю» ці «начальнік краю» (паводле аналёгіі як грамадзянскі губэрнатар часам у афіцыйнай перапісцы называўся «начальнікам губэрні», а павятовы маршалак як «начальнік павету», што не выклікала эмоцыяў).}}), усе шэсьць губэрняў якога стала пачалі лучна менавацца як «паўночна-заходнія губэрні» («Паўночна-Заходні край»).

Тым ня менш, размоўна і публіцыстычна нават па выхадзе з-пад улады віленскага генэрал-губэрнатара ў 1869 годзе Магілёўская і Віцебская губэрні (а потым і Менская губэрня, якую ў 1870 годзе вылучылі з складу [[Віленскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага генэрал-губэрнатарства]]) таксама называліся «паўночна-заходнімі» да 1917 году&lt;ref&gt;''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии… С. 1.&lt;/ref&gt;, бо ўсё ж расейскай уладзе прыходзілася прызнаваць вялікае падабенства іх ва ўсіх дачыненьнях з астатняй часткай былой тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і наяўнасьць разнастайных сувязяў паміж жыхарамі шасьці губэрняў, што і адлюстроўвалася, адпаведна, у спэцыфіцы кіраваньня і рэжыме законаў у гэтых губэрнях аж да [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|падзеньня царскай улады ў лютым 1917]].

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
Губэрні Паўночна-Заходняга краю ў розны час уваходзілі ў склад розных генэрал-губэрнатарстваў Расейскай імпэрыі:
* [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] (1772—1796) — з цэнтрам у [[Магілёў|Магілёве]]
* [[Беларускае ваеннае губэрнатарства]] (1801—1823) — з цэнтрам у [[Віцебск]]у
* [[Віцебскае генэрал-губэрнатарства]]{{Заўвага|Афіцыйная назва генэрал-губэрнатарства залежала ад назвы губэрняў, якія падпарадкоўваліся ў той ці іншы час генэрал-губэрнатару.}} (1823—1856)
* [[Дынабурскае часовае ваеннае губэрнатарства]] (1830—1832)
* [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства]] (1794—1801)
* [[Літоўскае ваеннае губэрнатарства]] (1801—1830)
* [[Віленскае часовае ваеннае губэрнатарства]] (1830—1832)
* [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства]] (1832—1864)
* [[Віленскае генэрал-губэрнатарства]] (1864—1912)
* [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства]]{{Заўвага|Назва генэрал-губэрнатарства залежала ад назвы губэрняў, якія падпарадкоўваліся ў той ці іншы час генэрал-губэрнатару. 5 ліпеня 1795 г. [[Ізяслаўскае намесьніцтва]] было перайменаванае ў [[Валынская губэрня|Валынскую губэрню]], таму ў 1795—1796 гадох адміністрацыйная адзінка называлася як «Менскае, Валынскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства»; а ў 1796 годзе [[Брацлаўскае намесьніцтва]] было перайменавана ў [[Падольская губэрня|Падольскую губэрню]], таму ў 1796—1801 гадох адміністрацыйная адзінка называлася як «Менскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губэрнатарства».}} (і яго пераемнікі [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскае, Валынскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства]]; [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губэрнатарства]]) (1793—1801) — з цэнтрам у [[Нясьвіж]]ы (да 1796 году), [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] (з 1796 году)
* [[Кіеўскае ваеннае губэрнатарства]] (1801—1832)
* [[Менскае ваеннае губэрнатарства]] (1812—1815)
* [[Менскае часовае ваеннае губэрнатарства]] (1831—1832, 1861—1862, 1863—1864)
* [[Бабруйская крэпасьць|Бабруйскае ваеннае губэрнатарства]] (1812)
* [[Беластоцкае часовае генэрал-губэрнатарства]] (1905—1907)

=== Фармаваньне адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу ===
Землі, якія [[Анэксія|анэксавала]] Расейская імпэрыя ў 1772 годзе ў выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]], увайшлі згодна з указам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыны ІІ]] ад 28 траўня 1772 году ў склад [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (тэрытарыяльна правобраз пазьнейшай [[Полацкая губэрня|Полацкай губэрні]], а потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]] губэрняў&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 19, №13807, 13808.&lt;/ref&gt;. Цэнтрамі губэрняў сталі [[Апочка]] і [[Магілёў]]. Абедзьве губэрні былі падпарадкаваныя генэрал-губэрнатару [[Захар Чарнышоў|Захару Чарнышову]], які стаў называцца як «Беларускі генэрал-губэрнатар», а яго падначаленая тэрыторыя як [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] (1772—1796){{Заўвага|Беларускі генэрал-губэрнатар (1782—1796) Пётар Пасек ва ўказах Кацярыны ІІ называўся часам як «полацкі і магілёўскі генэрал-губэрнатар».}}&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 19, №17527.&lt;/ref&gt;. Сваёй рэзыдэнцыяй Чарнышоў абраў [[Магілёў]].

Выданьне «Устанаўленьня кіраваньня губэрняў Усерасейскай імпэрыі» (1775 год) прывяло да чарговых адміністрацыйных пераўтварэньняў. Паўстала таксама пытаньне аб мэтазгоднасьці далейшага аб’яднаньня ў складзе Пскоўскай губэрні далучаных зямель [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] разам зь велікарускімі землямі, на якія не пашыраліся выняткі з г.зв. «польскіх правоў». Сваім указам ад 24 жніўня 1776 году Сэнат Расейскай імпэрыі зацьвердзіў праект Чарнышова аб стварэньні дзьвюх губэрняў ягонага генэрал-губэрнатарства: была створаная [[Магілёўская губэрня]] (з былым тэрытарыяльным складам) і [[Полацкая губэрня]] (замест Пскоўскай), ад якой аднялі Пскоўскі і Велікалуцкі паветы. У 1778 годзе адбылася чарговая адміністрацыйная рэформа: 28 траўня 1778 году Полацкая губэрня была пераўтвораная ў [[Полацкае намесьніцтва]] (1778—1796), а 4 чэрвеня 1778 году Магілёўская губэрня — у [[Магілёўскае намесьніцтва]] (1778—1796).

Па [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другім падзеле Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Расейская імпэрыя атрымала значную частку цэнтральнай тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, менавіта зь якой і была створаная ўказам маскоўскай гаспадыні Кацярыны ІІ ад 23 красавіка 1793 году новая губэрня — [[Менская губэрня]] з цэнтрам у [[Менск]]у. Менская губэрня (як і частка зямель Польскага каралеўства, якую атрымала Расея ў ходзе другога падзелу Рэчы Паспалітай) увайшла ў 1793 годзе ў склад [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскага, Ізяслаўскага і Брацлаўскага генэрал-губэрнатарства]] (1793—1795), першы генэрал-губэрнатар якога [[Міхаіл Крачэтнікаў]] хутка памёр, а наступны ([[Цімафей Туталмін]]) сваёй рэзыдэнцыяй зрабіў [[Нясьвіж]].

Паводле свайго маніфэсту ад 30 кастрычніка 1794 году маскоўская гаспадыня [[Кацярына ІІ]] загадала па здушэньні [[паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] галоўнакамандуючаму расейскімі войскамі [[Мікалай Рапнін|Мікалаю Рапніну]] падзяліць акупаваныя землі Вялікага Княства Літоўскага на тры часткі (у складзе 17 паветаў) — Ковенскую, Віленскую і Гарадзенскую, і прызначыла Рапніна літоўскім генэрал-губэрнатарам (ці «генэрал-губэрнатарам Літоўскага княства») з рэзыдэнцыяй (Вярхоўнай управай) у [[Горадня|Горадні]]&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17264&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17264.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 371.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Паралельна Мікалай Рапнін быў Ліфляндзкім і Эстляндзкім генэрал-губэрнатарам, а цалкам князь афіцыйна тытуляваўся як «''Яе Імпэратарскай Вялікасьці, Самаўладцы Ўсерасейскай генэрал-аншэф, Галоўнакамандуючы войскамі, ахапіўшымі Вялікае Княства Літоўскае, сэнатар, Ліфляндзкі, Эстляндзкі і Літоўскі генэрал-губэрнатар, Яе Вялікасьці генэрал-ад’ютант, палкоў лейб-гвардыі Ізмайлаўскага падпалкоўнік, Таўрычаскага грэнадэрскага шэф, і ордэнаў расейскіх: Сьв. Апостала Андрэя Першакліканага, Аляксандра Неўскага, ваеннага Сьв. Велікапакутніка і пабеданосца Георгія і Сьв. Раўнаапостальнага князя Ўладзімера першых ступеняў, каралеўскага польскага Белага Арла і вялікакняскага Галсьцінскага Сьв. Ганны кавалер''».}}. Па [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] 14 сьнежня 1795 году захопленыя тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якія яшчэ з 30 кастрычніка 1794 году падпарадкоўваліся літоўскаму генэрал-губэрнатару Рапніну, былі падзеленыя на [[Слонімская губэрня|Слонімскую]] (тэрытарыяльна правобраз будучай Гарадзенскай губэрні) і [[Віленская губэрня|Віленскую губэрні]] і засталіся пад кіраваньнем літоўскага генэрал-губэрнатара&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17417.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У 1795—1796 гадох літоўскі генэрал-губэрнатар князь Рапнін ва ўказах Кацярыны ІІ (а потым і Паўла І) менаваўся часам як «''віленскі і слонімскі генэрал-губэрнатар''». Гл.: Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17430, 17494, 17519.}}. Цэнтрам [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|Літоўскага генэрал-губэрнатарства]] станавілася [[Вільня]].

5 ліпеня 1795 году [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства]] (у сувязі з трэцім падзелам Рэчы Паспалітай і далучэньнем да генэрал-губэрнатарства паўднёва-ўсходніх ваяводзтваў Польскага каралеўства) была рэарганізаваная і перайменаваная ў [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскае, Валынскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства]] (1795—1796), цэнтрам якога працягваў заставацца Нясьвіж. Указ Кацярыны ІІ ад 5 траўня 1795 году загадваў стварыць [[Менскае намесьніцтва]], якое была адкрытае толькі 2 кастрычніка 1795 году&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17325, 17326, 17403, 17435.&lt;/ref&gt;.

18 чэрвеня 1796 году літоўскі генэрал-губэрнатар князь Мікалай Рапнін сплянаваў рэарганізацыю падначаленай яму тэрыторыі ў Віленскае і Слонімскае намесьніцтвы&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 383.&lt;/ref&gt;. Указ Кацярыны ІІ ад 8 жніўня 1796 году Рапніну загадваў стварыць Віленскае і Слонімскае намесьніцтвы, але з прычыны сьмерці маскоўскай гаспадыні яны не былі створаныя&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 23, №17494, 17525.&lt;/ref&gt;.

Новы маскоўскі гаспадар [[Павал I]] (1796—1801) правёў новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел імпэрыі, накіраваны на ўзбуйненьне адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Паводле ўказу ад 12 сьнежня 1796 году Віленская і Слонімская губэрні аб’ядноўваліся ў адну [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрню]] (1796—1801) з цэнтрам у Вільні — заставалася ў складзе Літоўскага генэрал-губэрнатарства (з адной Літоўскай губэрняй); Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы — у [[Беларуская губэрня|Беларускую губэрню]] (1796—1801) з цэнтрам у Віцебску&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 24, №17634.&lt;/ref&gt;; скасоўвалася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]], а Беларуская губэрня перастала ўваходзіць у склад якога-небудзь генэрал-губэрнатарства; Менскае намесьніцтва пераўтворанае (перайменаванае) у Менскую губэрню; а Менскае, Валынскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства (1795—1796) было рэарганізаванае і перайменаванае ў [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губэрнатарства]] (1796—1801), цэнтрам якога стаў [[Камянец-Падольскі]].

[[Файл:Belorussian governorates 1829 Vitebsk nobility document.JPG|thumb|Зварот дваранаў [[Віцебская губэрня|Беларуска-Віцебскай губэрні]] да міністра ўнутраных справаў Расейскай імпэрыі, 1829 г. Запіс (па-польску) у журнале дваранскага сходу губэрні]]

Маскоўскі гаспадар [[Аляксандар I]] (1801—1825) сваім указам ад 9 (21) верасьня 1801 падзяліў Літоўскую губэрню на дзьве — [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Літоўска-Гарадзенскую губэрні]], якія ўвайшлі ў склад [[Літоўскае ваеннае губэрнатарства|Літоўскага ваеннага губэрнатарства]] (1801—1830) з цэнтрам у Вільні; Беларускую губэрню — на [[Віцебская губэрня|Беларуска-Віцебскую]] і [[Магілёўская губэрня|Беларуска-Магілёўскую губэрні]], якія ўвайшлі ў склад [[Беларускае ваеннае губэрнатарства|Беларускага ваеннага губэрнатарства]] (1801—1823) з цэнтрам у Віцебску{{Заўвага|Указам ад 9 (21) верасьня 1801 г. Літоўская губэрня падзялялася на дзьве «літоўскія» губэрні (Віленскую і Гарадзенскую губэрні), а Беларуская губэрня на дзьве «беларускія» губэрні (Віцебскую і Магілёўскую губэрні), якія адразу пачалі пісацца як «Літоўска-Віленская губэрня» (ці «Літоўская Віленская губэрня»), «Літоўска-Гарадзенская губэрня» (ці «Літоўская Гарадзенская губэрня»), «Беларуска-Віцебская губэрня» (ці «Беларуская Віцебская губэрня») і «Беларуска-Магілёўская губэрня» (ці «Беларуская Магілёўская губэрня»). Азначэньні «Літоўска-» («Літоўская») і «Беларуска-» («Беларуская») выкарыстоўваліся для абазначэньня тапанімічнага характару губэрні і часта не ўказваліся. Пасады губэрнатараў і губэрнскіх установаў таксама часта пісаліся з указаньнем тапанімічнага характару губэрні: «літоўска-віленскі губэрнатар», «Літоўска-Віленская губэрнская ўправа» і г.д. У афіцыйных назвах пасады генэрал-губэрнатара ці генэрал-губэрнатарства (зь пералікам губэрняў, якія ўваходзілі ў склад генэрал-губэрнатарства) азначэньні «Літоўская» ці «Беларуская» у назьве губэрняў у 1801—1840 гадох не выкарыстоўваліся: напрыклад, «віцебскі, магілёўскі, смаленскі і калускі генэрал-губэрнатар», «віленскі ваенны, гарадзенскі, беластоцкі і менскі генэрал-губэрнатар» і г.д. Па падзеле (паводле таго ж указу ад 9 (21) верасьня 1801 г.) [[Маларасійская губэрня|Маларасійскай губэрні]] на дзьве губэрні (Чарнігаўскую і Палтаўскую) яны таксама пэўны час пісаліся як Маларасейска-Палтаўская губэрня (альбо «Маларасейская Палтаўская губэрня») і Маларасейска-Чарнігаўская губэрня («Маларасейская Чарнігаўская губэрня»).}}; Менская губэрня разам з Кіеўскай увайшлі ў склад [[Кіеўскае ваеннае губэрнатарства|Кіеўскага ваеннага губэрнатарства]] (1801—1832) з цэнтрам у Кіеве&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 26, №20004.&lt;/ref&gt;. У 1808 годзе Менская губэрня была вылучаная з складу Кіеўскага ваеннага губэрнатарства і перастала ўваходзіць у склад хоць-якога генэрал-губэрнатарства (ваеннага губэрнатарства)&lt;ref&gt;''Киселев, А. А.'' Система управления и чиновничество белорусских губерний… С. 50.&lt;/ref&gt;. У 1812—1815 гадох існавала [[Менскае ваеннае губэрнатарства]], якое складалася толькі зь Менскай губэрні.

7 жніўня 1823 году Беларускае ваеннае губэрнатарства было рэарганізаванае ў генэрал-губэрнатарства з цэнтрам у Віцебску ([[Віцебскае генэрал-губэрнатарства|«Віцебскае генэрал-губэрнатарства»]]), у ягоны склад на пачатку ўлучаюцца чатыры губэрні — [[Віцебская губэрня|Беларуска-Віцебская]], [[Магілёўская губэрня|Беларуска-Магілёўская]], [[Смаленская губэрня|Смаленская]] і [[Калуская губэрня|Калуская]]. Афіцыйная назва генэрал-губэрнатарства з цэнтрам у Віцебску залежала ад сьпісу губэрняў, якія ў розныя часы ўваходзілі ў ягоны склад, а менавіта — Віцебская, Магілёўская, Менская, [[Смаленская губэрня|Смаленская]] і [[Калуская губэрня|Калуская губэрні]]. Так, у 1823—1831 гадох генэрал-губэрнатарства з цэнтрам у Віцебску называлася «Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Калускае генэрал-губэрнатарства». У сувязі з [[паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньнем 1830—1831 гадоў]], якое пачало ахопліваць і [[Менская губэрня|Менскую губэрню]], расейскай уладай было пастаноўлена (указам Сэнату ад 8 студзеня 1831 году) Калускую губэрню вылучыць з складу [[Віцебскае генэрал-губэрнатарства|Віцебскага генэрал-губэрнатарства]], а Менскую губэрню, што яшчэ з 1 сьнежня 1830 году знаходзілася на ваенным становішчы, улучыць у ягоны склад. Генэрал-губэрнатарства пачало афіцыйна называцца як «Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Менскае генэрал-губэрнатарства». Аднак ужо 13 красавіка 1831 году Менская губэрня была вылучаная з складу Віцебскага генэрал-губэрнатарства і перайшла (13 красавіка 1831 — 31 ліпеня 1831) пад уладу Галоўнакамандуючага Рэзэрвовай арміяй, а потым (31 ліпеня 1831 — 6 кастрычніка 1831) Галоўнакамандуючага Дзеючай арміяй. Паралельна было створанае таксама [[Менскае часовае ваеннае губэрнатарства]] (31 красавіка 1831 — 22 студзеня 1832) для здушэньня паўстаньня ў Менскай губэрні і далейшага арышту і прыцягненьня да сьледзтва ягоных ўдзельнікаў.

У ходзе [[паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гадоў]] [[Літоўскае ваеннае губэрнатарства]] было рэарганізаванае ў [[Віленскае часовае ваеннае губэрнатарства]] (1830—1832). Паводле царскага ўказу ад 30 кастрычніка 1831 [[Беластоцкая вобласьць, Расейская імпэрыя|Беластоцкая вобласьць]] (1808—1842) перайшла пад уладу віленскага часовага ваеннага губэрнатара. У 1832 годзе [[Віленскае часовае ваеннае губэрнатарства]] рэарганізаванае ў [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства]] (1832—1864), у складзе якога захавалася і Беластоцкая вобласьць. А ў 1834 годзе ў склад Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства ўвайшла яшчэ і [[Менская губэрня]].

[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 44 otd 1 nr 47251 - p 676 - 1869 AD.jpg|зьлева|міні|Указ 27 чэрвеня 1869 г. ''Аб вылучэньні Магілёўскай губэрні з распараджэньня Галоўнай управы Паўночна-Заходнім краем''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор 2, Т. 44, аддз. 1, №47251]]

18 ліпеня 1840 году маскоўскі гаспадар [[Мікалай I]] загадаў Сэнату перайменаваць Літоўска-Віленскую і Літоўска-Гарадзенскую губэрні ў адпаведна Віленскую і Гарадзенскую губэрні, а Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Магілёўскую губэрні — у Віцебскую і Магілёўскую губэрні&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленьне 1, №13678.&lt;/ref&gt;. 18 сьнежня 1842 году з складу [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] былі вылучаныя [[Ковенскі павет (Расейская імпэрыя)|Ковенскі]], [[Цельшаўскі павет (Расейская імпэрыя)|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет (Расейская імпэрыя)|Расіенскі]], [[Панявескі павет (Расейская імпэрыя)|Панявескі]], [[Вількамірскі павет (Расейская імпэрыя)|Вількамірскі]] і [[Новааляксандраўскі павет (Расейская імпэрыя)|Новааляксандраўскі]] паветы, зь якіх была створаная [[Ковенская губэрня]] (увайшла ў склад Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства)&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, №16347.&lt;/ref&gt;; а [[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]] (1808—1842; атрыманая ад Прусіі, якая, у сваю чаргу, атрымала рэгіён па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай) тым жа ўказам улучаная ў склад Гарадзенскай губэрні.

17 лютага 1856 году Менская губэрня выйшла з складу Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства, а таго ж дня [[Віцебскае генэрал-губэрнатарства]] было ліквідаванае. Менская, Магілёўская і Віцебская губэрні перасталі ўваходзіць у склад якога-небудзь генэрал-губэрнатарства імпэрыі, аднак ня сталі звычайнымі расейскімі губэрнямі, бо ў іх захоўваліся спэцыфіка кіраваньня і рэжым законаў, падобныя да губэрняў Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства.

16 жніўня 1862 году [[Менская губэрня]] зноў увайшла ў склад Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства, а 30 красавіка 1863 году з прычыны пачатку паўстаньня 1863—1864 гадоў пад уладу [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара]] былі таксама пераведзеныя Магілёўская і Віцебская губэрні (гэтак жа як і часовыя ваенныя губэрнатары ў краі)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства паводле ўказу Сэнату ад 25 лютага 1864 году было перайменаванае ў [[Віленскае генэрал-губэрнатарства]]&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 39, аддзяленьне 1, №40635.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Document of Vitebsk goveronate office - 1863 AD.jpg|міні|Дакумэнт канцылярыі [[губэрнатары Віцебскай губэрні|Віцебскага губэрнатара («ваеннага губэрнатара гораду Віцебску і віцебскага грамадзянскага губэрнатара»)]], 1863 г.]]

27 чэрвеня 1869 году [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]]{{Заўвага|Па вылучэньні Магілёўскай губэрні адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура пачала менавацца як «віленскае, ковенскае, гарадзенскае і менскае генэрал-губэрнатарства з падпарадкаваньнем Віцебскай губэрні», а генэрал-губэрнатар — як «віленскі, ковенскі, гарадзенскі і менскі генэрал-губэрнатар і галоўны начальнік Віцебскай губэрні».}}, а 2 лістапада 1869 году — [[Віцебская губэрня]] былі выведзеныя з-пад улады віленскага генэрал-губэрнатара («из ведения Главного Управления Северо-Западным краем»)&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 44, аддзяленьне 1, №47251; аддзяленьне 2, № 47608.&lt;/ref&gt;, а 22 сьнежня 1870 году [[Менская губэрня]] была вылучаная з складу Віленскага генэрал-губэрнатарства, якое ў 1870—1912 гадох складалася толькі з трох губэрняў — Віленскай, Ковенскай і Гарадзенскай.

1 ліпеня 1912 году Віленскае генэрал-губэрнатарства, якое з часу ліквідацыі 17 лютага 1856 году [[Віцебскае генэрал-губэрнатарства|Віцебскага генэрал-губэрнатарства]] заставалася адзіным (акрамя часовых) генэрал-губэрнатарствам у Паўночна-Заходнім краі, было скасаванае&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор трэці. Т. 32, аддзяленьне 1, №37665.&lt;/ref&gt;, а [[Ковенская губэрня|Ковенская]], [[Віленская губэрня|Віленская]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская губэрні]] перасталі ўваходзіць у склад якога-небудзь генэрал-губэрнатарства. З гэтага часу на тэрыторыі Паўночна-Заходняга краю не існавала ніякіх генэрал-губэрнатарстваў.

=== Часовыя ваенныя губэрнатарствы (генэрал-губэрнатарствы) ===
У часы паўстаньняў або імаверных ваенных дзеяньняў у літоўска-беларускіх губэрнях расейскай уладай ствараліся часовыя ваенныя губэрнатарствы ([[Менскае часовае ваеннае губэрнатарства]], [[Віленскае часовае ваеннае губэрнатарства]], [[Дынабурскае часовае ваеннае губэрнатарства]], [[Беластоцкае часовае генэрал-губэрнатарства]], [[Бабруйская крэпасьць|Бабруйскае ваеннае губэрнатарства]]){{Заўвага|У пачатку вайны з французамі ўлетку 1812 году камандзір II расейскай арміі генэрал [[Пётар Баграціён]] прызначыў [[Менскае часовае ваеннае губэрнатарства|менскага часовага ваеннага губэрнатара]] [[Гаўрыіл Ігнацьеў|Гаўрыіла Ігнацьева]] (1758—1852) на пасаду [[Бабруйская крэпасьць|бабруйскага ваеннага губэрнатара]] (1812 год), улада якога пашыралася на [[Бабруйск]] і акругу. Па вайне Ігнацьеў працягваў быць менскім часовым ваенным губэрнатарам.}}. Апроч таго, калі ў 1830—1840-я і 1860—1870-я гады ў асобных губэрнях краю абвяшчалася ваеннае становішча, грамадзянскія губэрнатары атрымлівалі статус ваенных губэрнатараў. Так, у Віленскай, Ковенскай і Гарадзенскай губэрнях (па пачатку рэвалюцыйных хваляваньняў у вольным месьце Кракаве, Вялікім Княстве Познанскім (Каралеўства Прусія) і [[Галіцыя|Галіцыі]] (Аўстрыйская імпэрыя), а таксама празь імавернасьць паўстаньня ў суседніх польскіх губэрнях) у 1846—1851 гадох дзейнічала ваеннае становішча, таму ў гэты пэрыяд ковенскі і гарадзенскі губэрнатары атрымалі статус ваеннага губэрнатара і тытуляваліся адпаведна як «ваенны губэрнатар гораду Коўна і ковенскі грамадзянскі губэрнатар» і «ваенны губэрнатар гораду Горадні і гарадзенскі грамадзянскі губэрнатар»{{Заўвага|Віленскі губэрнатар не атрымаў такога статусу, бо ў Віленскай губэрні функцыі ваеннага губэрнатара выконваў сам віленскі ваенны генэрал-губэрнатар.}}. Напярэдадні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] і падчас яго губэрнатары [[Ковенская губэрня|Ковенскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]], [[Віцебская губэрня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрняў]] атрымлівалі статус ваенных губэрнатараў{{Заўвага|Менскі і віленскі губэрнатары не атрымалі такога статусу, бо ў Менскай губэрні ўжо дзейнічаў асобны [[Менскае ваеннае губэрнатарства|менскі часовы ваенны губэрнатар]], а ў Віленскай губэрні функцыі ваеннага губэрнатара выконваў сам віленскі ваенны генэрал-губэрнатар.}} і называліся як «ваенны губэрнатар гораду Коўна і ковенскі грамадзянскі губэрнатар», «ваенны губэрнатар гораду Горадні і гарадзенскі грамадзянскі губэрнатар» і г. д.

=== Ваенны генэрал-губэрнатар Літвы (1812) ===
У ходзе [[вайна 1812 году|француска-расейскай вайны 1812 году]] на акупаванай войскамі францускага імпэратара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] тэрыторыі Расейскай імпэрыі існавала пасада [[ваенны генэрал-губэрнатар Літвы (1812)|ваеннага генэрал-губэрнатара Літвы]], падначаленага францускай уладзе. Пасаду ваеннага генэрал-губэрнатара Літвы займаў генэрал граф [[Дырк ван Гогендорп]], якому падпарадкоўваліся ваенныя губэрнатары ў дэпартамэнтах (Віленскім, Гарадзенскім, Менскім і Беластоцкім): віленскі ваенны губэрнатар генэрал [[Антуан Анры Жаміні|Жаміні]], гарадзенскі ваенны губэрнатар генэрал ле Брун, менскі ваенны губэрнатар генэрал Бранікоўскі, беластоцкі ваенны губэрнатар генэрал Фэрар.

== Унутранае тапанімічнае разьмежаваньне Паўночна-Заходняга краю ==

=== Тапанімія напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай ===
Напярэдадні першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае]] мела поўную назву «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае». Прытым традыцыйна «Жамойцю» называлася [[Жамойцкае староства]] (па паўночным-усходзе Княства), «Русьсю» — падзьвінскія і падняпроўскія ваяводзтвы і паветы (паралельна існаваў тэрмін ''прыслухаючыя землі''), а ўся астатняя тэрыторыя мела назву «Літва». Тэрмін «Літва» таксама выкарыстоўваўся для кароткага абазначэньня ўсяго «Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага». Пад уплывам [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] і праваслаўных актывістаў Рэчы Паспалітай часам для вызначэньня падзьвінскіх і падняпроўскіх ваяводзтваў і паветаў у ВКЛ разам з тэрмінам «Русь» выкарыстоўваўся і тэрмін [[Белая Русь|«Белая Русь»]]&lt;ref&gt;''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307.&lt;/ref&gt;. У Рэчы Паспалітай адносна ж [[расейцы|велікарускага]] насельніцтва Расейскай імпэрыі выкарыстоўваўся тэрмін «расіяне» (па-польску «rosjanie»), а мовы — «расейская мова» («język rosyjski»), якія працягвалі ўжывацца мясцовай польскамоўнай шляхтай і па [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]{{Заўвага|І дагэтуль у [[польская мова|польскай мове]] [[расейская мова|«расейская мова»]] («велікаруская мова») называецца як «język rosyjski», а [[расейцы|«расейцы»]] («велікарусы») — як «rosjanie», у той жа час [[беларусы|«беларусы»]] вызначаюцца тэрмінам з прынцыпова мадыфікаваным коранем як «białorusini». Ва ўкраінскай мове таксама [[расейская мова|«расейская мова»]] («велікаруская мова») называецца як «російська мова», [[расейцы|«расейцы»]] («велікарусы») — як «росіяни», а [[беларусы|«беларусы»]] вызначаюцца тэрмінам з прынцыпова мадыфікаваным коранем як «білоруси» (а іх мова — як «білоруська мова»). Падобным жа спосабам адбываецца разьмежаваньне ў [[беларускі клясычны правапіс|клясычнай норме]] беларускае мовы, дзе корань ''расейск-'' тычыць перадусім сучаснага славянскага этнасу Расеі, корань ''руск-'' — усходнеславянскай этнічнай групы часоў ВКЛ, а пазьней выкарыстоўвалася ў розных варыянтах саманазвы беларусаў (''[[русіны|рускія]]'', ''[[русіны|русіны]]'' і да т.п.).}}.

=== Захаваньне тапаніміі часоў Рэчы Паспалітай ===
Абвяшчэньне зямель былога Вялікага Княства Літоўскага «спрадвечна рускімі землямі», «узьяднанымі» («воссоединёнными») з астатнімі расейскімі землямі пад уладай [[Імпэратар усерасейскі|маскоўскага гаспадара («расейскага імпэратара»)]], ігнаравала тое, што ў складзе Вялікага Княства Літоўскага былі землі, населеныя [[балтыйскія мовы|балтамоўным]] і мяшаным насельніцтвам ([[Жамойць]], пазьней г. зв. «[[Аўкштота]]»), якія ніколі не ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], і тое, што значная частка славянамоўнага [[шляхта|шляхецкага]] насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў яго заходніх і цэнтральных рэгіёнах не выкарыстоўвала тэрміны «рускія» («русіны», «беларусы») для ўласнага самавызначэньня. І спачатку, дзейнічаючы асьцярожна і абачліва, маскоўская гаспадыня [[Кацярына II]] не падышла радыкальна да ўнутраных пераўтварэньняў датычна захопленых тэрыторыяў і захавала геаграфічную тэрміналёгію Вялікага Княства Літоўскага (Жамойць—Літва—Русь (Беларусь)), назваўшы «беларускімі» толькі землі Падняпроўя і Падзьвіньня Вялікага Княства Літоўскага. Гэта тлумачыцца тым, што, жадаючы замацаваць ліквідацыю Рэчы Паспалітай, яна імкнулася ў першую чаргу цэнтралізаваць кіраваньне на далучаных тэрыторыях паводле «Ўстанаўленьня кіраваньня губэрняў Усерасейскай імпэрыі» (1775 год) і надумала праводзіць прадваранскую ўнутраную палітыку без татальнай ломкі існага парадку, уцягваючы ў сыстэму кіраваньня ляяльную мясцовую каталіцкую [[шляхта|шляхту]] і закрываючы часова вочы нават на абарону «дысыдэнтаў» (праваслаўных, уніятаў, [[пратэстантызм|пратэстантаў]])&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 204, 372—373, 391, 414.&lt;/ref&gt;. Менавіта Кацярына II заснавала ў Расейскай імпэрыі 3 сьнежня 1773 году [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскую каталіцкую эпархію]] і захавала ордэн [[езуіты|езуітаў]], скасаваны ў 1773 годзе паводле папскай булы ў іншых краінах сьвету (акрамя [[Парагвай|Парагваю]], дзе езуіты не дазволілі абвясьціць булу).

Так, па першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе падзьвінскія і падняпроўскія ваяводзтвы і паветы ВКЛ увайшлі ў склад [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (правобраз будучай [[Полацкая губэрня|Полацкай]], а потым і [[Віцебская губэрня|Віцебскай]] губэрні) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]], якія ня толькі былі аб’яднаныя ў [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] (1772—1796), але і пачалі ў расейскай урадавай тэрміналёгіі адразу называцца як «беларускія губэрні»&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 191.&lt;/ref&gt;.

Размоўна, публіцыстычна і афіцыйна-бюракратычна назву «беларускіх» атрымлівалі і іншыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якія былі тэрытарыяльна «пераемнікамі» Полацкай і Магілёўскай губэрняў, што нават часта адлюстроўвалася ў іх афіцыйнай назьве: [[Беларуская губэрня]] (1796—1801), створаная шляхам аб’яднаньня Полацкага і Магілёўскага намесьніцтваў у адно цэлае; [[Беларускае ваеннае губэрнатарства]] (1801—1823); [[Віцебская губэрня|Беларуска-Віцебская губэрня]] (1801—1840); [[Магілёўская губэрня|Беларуска-Магілёўская губэрня]] (1801—1840); [[Віцебская губэрня]] (1840—1917) і [[Магілёўская губэрня]] (1840—1917). Расейская ўлада адразу з часоў падзелаў Рэчы Паспалітай (нават у пэрыяд [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]]) пазьбягала злучаць губэрні, створаныя з былых зямель Вялікага Княства Літоўскага, у адно генэрал-губэрнатарства — асабліва Віцебскую і Магілёўскую губэрні зь «літоўскімі», бо лічыла іх (у параўнаньні зь «літоўскімі») з прычыны наяўнасьці кораню «рус-» у назьве «беларускія» дакладна ўласна «рускімі» землямі.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
  |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 27 nr 20369 - p 220 - 1802 AD.jpg|180px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 24366 - p 370 - 1810 AD.jpg|180px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 667 - 1811 AD.jpg|180px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 668 - 1811 AD.jpg|180px]]
 |-
 |''Паведамленьне Літоўскага ваеннага губэрнатара Сэнату аб перадачы Ашмянскага павету да Гарадзенскай губэрні''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 27, №20369, 1802 год
 |''Імпэратарскі ўказ Сэнату аб базылянскім духоўным ордэне і вучэльнях, ім трыманых''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 31, №24366 (фрагмэнт), 1810 год
 |''Указ Сэнату аб заснаваньні ў Гарадзенскай губэрні асаблівых судоў для разьмежаваньня зямель''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (пачатак), 1811 год
 |''Указ Сэнату аб заснаваньні ў Гарадзенскай губэрні асаблівых судоў для разьмежаваньня зямель''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (заканчэньне), 1811 год
 |}
За цэнтральнымі і заходнімі землямі былога Вялікага Княства Літоўскага, анэксаванымі ў склад Расейскай імпэрыі па другім (1793 год) і трэцім (1795 год) падзелаў Рэчы Паспалітай і разьмеркаванымі ў некалькі наваствораных губэрняў (Менскую, Віленскую і Слонімскую губэрні), з самага пачатку захавалася назва «літоўскія», што нават адлюстроўвалася ў афіцыйных назвах адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак: [[Літоўская губэрня]] (1796—1801); [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства]] (1794—1801); [[Літоўскае ваеннае губэрнатарства]] (1801—1830); [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленская губэрня]] (1801—1840), у склад якой уваходзіла і [[Жамойць]], вылучаная ў 1842 годзе з складу Віленскай губэрні (1840—1917) у асобную [[Ковенская губэрня|Ковенскую губэрню]] (1842—1917); [[Гарадзенская губэрня|Літоўска-Гарадзенская губэрня]] (1801—1840). [[Менская губэрня]] ніякіх азначэньняў («літоўская» альбо «беларуская») у сваёй афіцыйнай назьве не атрымала, бо ў 1793—1801 гадох уваходзіла ў склад [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскага, Ізяслаўскага, Брацлаўскага генэрал-губэрнатарства]] (1793—1796) і яго тэрытарыяльных «пераемнікаў» ([[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскага, Валынскага і Брацлаўскага генэрал-губэрнатарства]]; [[Менскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генэрал-губэрнатарства|Менскага, Валынскага і Падольскага ваеннага губэрнатарства]]), а ў 1801—1808 гадох уваходзіла ў склад [[Кіеўскае ваеннае губэрнатарства|Кіеўскага ваеннага губэрнатарства]] (1801—1832), аднак разглядалася звычайна як «літоўская»&lt;ref&gt;Обозрение исторических сведений… С. 9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 179.&lt;/ref&gt;.

Па стварэньні [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам I]] [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], у шляхты «заходніх губэрняў» успыхнулі надзеі, што францускі імпэратар шляхам вайны з Расеяй зможа аднавіць Рэч Паспалітую ў ейных ранейшых межах. Жадаючы перацягнуць на свой бок сымпатыі карэннай шляхты «заходніх губэрняў» напярэдадні патэнцыяльных ваенных канфліктаў з Францыяй, маскоўскі гаспадар [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]] у 1810 годзе выступіў з намёкамі (у першую чаргу да ўплывовых у асяродзьдзі карэнных дваранаў «заходніх губэрняў» асобаў — князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама-Ежы Чартарыйскага]] і князя [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала-Клеафаса Агінскага]]) аб магчымым стварэньні самастойнай дзяржавы на чале з расейскім манархам, якая б ахоплівала ў будучым былыя землі Рэчы Паспалітай. Першым крокам да гэтага, паводле намёкаў Аляксандра I, мусіла быць стварэньне Вялікага Княства Літоўскага зь зямель, якія ў той час уваходзілі ў склад Расейскай імпэрыі, як яўная дэманстрацыя намераў маскоўскага гаспадара. У 1811 годзе князь Агінскі падаў праект стварэньня на чале з расейскім манархам дзяржавы «Вялікае Княства Літоўскае» зь Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гарадзенскай, Менскай, Беларуска-Віцебскай, Беларуска-Магілёўскай, [[Валынская губэрня|Валынскай]], [[Падольская губэрня|Падольскай]], [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай]] губэрняў і Беластоцкай вобласьці і запэўніў, што «літоўцы» (па-польску — «літвіны») гэтага несумненна жадаюць, а маскоўскі гаспадар Аляксандар I з іроніяй дыпляматычна запытаўся ў Агінскага, ці ахвотна жыхары Валыні, Падольля і Кіеўшчыны насілі б імя «літоўцы» («ліцьвіны»)&lt;ref&gt;''Ogiński, M.K.'' Pamiętniki. — T. 3. — С. 20—21.&lt;/ref&gt;. У сапраўднасьці ж Аляксандар I не зьбіраўся ствараць Вялікае Княства Літоўскае і зацягваў гэтую справу. Гэта стала прычынай таго, што многія карэнныя дваране «заходніх губэрняў» у час [[вайна 1812 году|франка-расейскай вайны 1812 году]] актыўна падтрымалі францускага імпэратара Напалеона I.

Называньне расейскімі ўладамі Віцебскай і Магілёўскай губэрняў «беларускімі», а Віленскай, Гарадзенскай і Менскай — «літоўскімі», уплывала і на эўрапейскае грамадзтва. Стварыўшы ў 1812 годзе з акупаваных сваімі войскамі зямель Расейскай імпэрыі «Вялікае Княства Літоўскае» (зь Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гарадзенскай і Менскай губэрняў і Беластоцкай вобласьці), францускі імпэратар Напалеон I у склад яго, нягледзячы на просьбы мясцовай шляхты, Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Магілёўскую губэрні не ўлучыў, а плянаваў стварыць з апошніх асобнае «Беларускае княства».

[[Файл:Belorussian governorates 1830 Marshal of nobility document.JPG|міні|Дакумэнт канцылярыі Беларуска-Віцебскага губэрнскага маршалка, дзе ўпамінаюцца «дзьве беларускія губэрні» [[Віцебскае генэрал-губэрнатарства|Віцебскага, Магілёўскага, Смаленскага і Калускага генэрал-губэрнатарства]], пад якімі разумеліся [[Віцебская губэрня|Беларуска-Віцебская]] і [[Магілёўская губэрня|Беларуска-Магілёўская губэрні]], 1830 г.]]

Падчас [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гадоў]], калі апошняе разгарнулася і ў Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гарадзенскай, Менскай губэрнях і [[Лепельскі павет (Расейская імпэрыя)|Лепельскім павеце]] Беларуска-Віцебскай губэрні, быў створаны [[Часовы паўстанцкі ўрад Літвы (1831)|Часовы паўстанцкі ўрад Літвы]], які (гэтак жа як і паўстанцкія войскі) узначаліў граф [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852). З пачаткам паўстаньня [[Літоўскае ваеннае губэрнатарства]] (1801—1830) было перайменаванае ў [[Віленскае часовае ваеннае губэрнатарства]] (1830—1832), а потым у [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства]] (1832—1864) і пазбавілася азначэньня «літоўскае» у сваёй афіцыйнай назьве, аднак губэрні захавалі свае афіцыйныя і размоўныя назвы «літоўскія».

У 1834 годзе Менская губэрня была ўлучаная ў склад [[Віленскае ваеннае генэрал-губэрнатарства|Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства]] і працягвала неафіцыйна называцца расейскай уладай як «літоўская». Да пачатку 1860-х гадоў у афіцыйным справаводзтве Жамойць часам называлася як «Самагітыя» ці «самагіцкія паветы» (па-расейску «самогитские поветы») — [[Шавельскі павет (Расейская імпэрыя)|Шавельскі]], [[Цельшаўскі павет (Расейская імпэрыя)|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет (Расейская імпэрыя)|Расіенскі]] і [[Упіцкі павет (Расейская імпэрыя)|Ўпіцкі паветы]]&lt;ref&gt;Указ от 29 ноября 1824 года «Об учреждении контрактов в городе Шавлях Виленской губернии под именем Самогитских» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 39, №30131; Указ 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного ўправления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленьне 1, №4594; Указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырех Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, №5151; Указ от 11 марта 1832 года «О порядке определения римско-католических духовных к должностям в Самогитии» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленьне 1, №5225; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырех самогитских уездах» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленьне 1, №5327; Указ от 1 июля 1832 года «О наставлениях касательно долга верноподданичества» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленьне 1, №5521; Указ от 19 декабря 1833 года «О учреждении в губерниях, от Польши возвращенных, особых комиссий для рассмотрения метрических и актовых книг» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 8, аддзяленьне 1, №6644; ды інш.&lt;/ref&gt;. Існавала каталіцкая [[Жамойцкая дыяцэзія|«Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія]], перайменаваная 11 кастрычніка 1840 году ў Цельшаўскую (з цэнтрам у [[Варні|Варнях]]), а ў 1848 годзе старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволеная расейскімі ўладамі да выкарыстаньня побач з новай&lt;ref&gt;Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 25, №18504; Указ 11 октября 1840 года «О переименовании Литовского Эвангелическо-Реформаторского Синода в Виленский, а Самогитской Римско-Католической Епархии в Тельшевскую» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленьне 1, №13854.&lt;/ref&gt;. 18 сьнежня 1842 году з складу Віленскай губэрні былі вылучаныя паветы зь пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губэрні, зь якіх была створаная Ковенская губэрня, якая атрымала неафіцыйную назву «Самагітыя» («Жамойць», «Жмудзь»)&lt;ref&gt;''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 180—181.&lt;/ref&gt;. Называньне расейскім урадам Магілёўскай і Віцебскай губэрняў «беларускімі» (а мясцовай шляхтай паралельна называньне і як «рускімі»), а ўсіх астатніх — «літоўскімі», пратрымалася да [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]], а часткова і далей&lt;ref name=&quot;Белы, А. Белая Русь... С. 307&quot;&gt;''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі… С. 73.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Обозрение исторических сведений… С. 4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 178, 179.&lt;/ref&gt;. Так, у сваіх падарожных запісках («Путевые заметки на поездке из Дерпта в Белоруссию и обратно, весной 1835 года») [[Фадзей Булгарын]] адзначыў гэтую дваістасьць назвы адной і той жа тэрыторыі: ''«Паміж Курляндыяй, Ліфляндыяй, губэрнямі Пскоўскай, Смаленскай, Арлоўскай, Чарнігаўскай і Менскай ляжыць краіна, якая называецца здаўна ў расейцаў Белай Расеяй, ці Беларусіяй, а ў палякаў Русьсю»''{{Заўвага|З усяго відаць, Булгарын акрэсьліў вонкавыя межы Беларуска-Магілёўскай і Беларускай-Віцебскай губэрняў.}}&lt;ref&gt;''Булгарын, Ф.'' Путевые заметки… С. 193.&lt;/ref&gt;.

У рамках створанага ў 1823 годзе [[Віцебскае генэрал-губэрнатарства|Віцебскага генэрал-губэрнатарства]] (1823—1856), якое ахоплівала Беларуска-Віцебскую, Беларуска-Магілёўскую, Смаленскую і Калускую губэрні, у паўсядзённай мове чыноўнікаў правінцыі і сталіцы Магілёўская і Віцебская губэрні афіцыйна-бюракратычна і неафіцыйна лучна называліся (нават па 18 ліпеня 1840 году) як «беларускія губэрні», што не пашыралася на Смаленскую і Калускую губэрні, а само Віцебскае генэрал-губэрнатарства называлася «беларускім»&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 196.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У канцы XVIII — першай палове XIX ст. шляхта Віцебскай і Магілёўскай губэрняў, разам з паралельнымі самавызначэньнямі «літоўцы» («ліцьвіны») і «палякі», часам карысталася і самавызначэньнем «беларусы» — у тапанімічным (тэрытарыяльным), рэгіянальным значэньні, але не этнічным. (Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 73.). Толькі па здушэньні паўстаньня 1863—1864 гадоў (у сытуацыі вынятковых антыпольскіх законаў у краі) частка мясцовай каталіцкай шляхты (асабліва малазаможная і безмаёнткавая), якая называла сябе адначасна і «літоўцамі», і «палякамі», пачынае пераходзіць у Маскоўскую царкву, каб мець магчымасьць служыць у мясцовых дзяржаўных установах, і карыстацца найменьнем «беларусы» у этнічным значэньні. У сваіх мэмуарах расейскі чыноўнік Іван Мікалаевіч Захар’ін засьведчыў: «''&lt;…&gt; большасьць чыноўнікаў у Магілёўскай губэрні складалася &lt;…&gt; з палякаў, паміж якімі была маса асобаў, якія былі праваслаўнымі; гэта былі мясцовыя ўраджэнцы — «беларусы», як яны сталі сябе называць па паўстаньні. У існасьці ж, гэта былі шчырыя палякі, народжаныя ад мяшаных шлюбаў, якія насілі нават польскія прозьвішчы і аддавалі перавагу для малітвы касьцёлы цэрквам, успамінаўшыя пра сваё праваслаўе толькі выпадкова, г.зн. тады, калі гэта зрабілася выгадным». Гл.: Захарьин, И.Н. Воспоминания о службе в Белоруссии 1864—1870 гг. (Из записок мирового посредника) // Исторический вестник. — 1884. — №4. — С. 66.}}.

[[Файл:Podział terytorialny Rzeczypospolitej 1863.png|thumb|Адміністрацыйны падзел зямель былой Рэчы Паспалітай на «ваяводзтвы» (на чале з паўстанцкімі камітэтамі), уведзены [[Часовы нацыянальны ўрад|Часовым нацыянальным урадам]] у 1863 г.]]

У 1827 годзе [[Пётар Кёпен]] выдаў працу «О происхождении, языке и литературе литовских народов», у якой упершыню ў расейскай навуцы паспрабаваў вызначыць межы расьсяленьня «літоўскіх народаў» (імі разумеліся балтамоўныя народы — [[летувісы]] і [[латышы]]) і мяжу, якая аддзяляе балтамоўнае і славянамоўнае насельніцтва імпэрыі. Гэтае дасьледаваньне Кёпена дало пачатак паступоваму замацаваньню ў расейскай навуковай літаратуры тэрміну «литовцы» у першую чаргу за балтамоўным насельніцтвам&lt;ref&gt;Литовское племя… С. 62.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1.&lt;/ref&gt;. Зьвесткі, сабраныя Кёпенам у 1827 годзе датычна славянамоўнага насельніцтва імпэрыі, не былі надрукаваныя і знаходзіліся ў рукапісе{{Заўвага|Зьвесткі аб славянамоўным насельніцтве імпэрыі, сабраныя Пятром Кёпенам, і дагэтуль знаходзяцца ў рукапісе ў Расейскай акадэміі навук.}}. Працай Кёпена скарыстаўся вядомы славіст [[Павал Шафарык]], які ў сваім дасьледаваньні «Славянскі народапіс» (Прага, 1842 год){{Заўвага|Праца Шафарыка перакладаецца з чэскай мовы і як «Славянская этнаграфія».}} на падставе мовы акрэсьліў тэрыторыю расьсяленьня «беларусаў» і падаў лічбы пра агульную іх колькасьць (2 726 000 чалавек — 2 376 000 праваслаўных і 350 000 каталікоў). «Беларускую мову» Шафарык назваў гаворкай «агульнарускай мовы», а абшарам яе пашырэньня азначыў цалкам Магілёўскую і Менскую губэрні, большую частку Віцебскай і Гарадзенскай губэрняў і Беластоцкай вобласьці, а таксама меншую частку Віленскай губэрні. Аднак Шафарык падышоў да праблемы павярхоўна, бо ў абшар «беларускай мовы» трапілі раёны з гарадамі [[Берасьце]], [[Кобрынь]], [[Пінск]] ды інш., якія пазьнейшыя лінгвісты адносілі да абшару «маларасейскай мовы» ([[украінская мова|украінскай мовы]]). Да таго ж Шафарык у «беларускай мове» вылучаў уласна «беларускую гаворку» («белорусское подречие») у Магілёўскай і Віцебскай губэрнях і «літоўска-рускую» («литовско-русское подречие») — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях&lt;ref&gt;''Шафарик, П. И.'' Славянское народописание… С. 29.&lt;/ref&gt;. Гэта гаворыць пра тое, што Шафарык вылучыў не рэальныя [[дыялекты беларускай мовы]] (арэалы якіх не адпавядаюць падзелу на ўсход і захад) і межы расьсяленьня [[беларусы|беларусаў]], а межы расьсяленьня ўсяго славянамоўнага насельніцтва ў пяці губэрнях краю, частка якога тапанімічна адносілася паводле тагачаснай традыцыі да «Беларусі» (Віцебская і Магілёўская губэрні), а частка — да «Літвы» (Віленская, Гарадзенская і Менская губэрні). Аднак да пачатку панаваньня маскоўскага гаспадара (1881—1894) [[Аляксандар III|Аляксандра III]], які ўзьняў чарговую хвалю ўзмоцненай [[русіфікацыя|русіфікацыі]], у [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] галоўнай этнавызначальнай прыкметай была ня [[мова]], а веравызнаньне: у прыватнасьці, да [[русіны (гістарычны этнонім)|рускіх]] адносілі ўсіх, хто быў [[праваслаўе|праваслаўным]] у імпэрыі&lt;ref&gt;''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 98—99.&lt;/ref&gt;.

Надумаўшы вызваліць сялянаў імпэрыі ад [[прыгон]]у, [[Аляксандар II]] зьвярнуўся ў 1857 годзе за падтрымкай сваёй ініцыятывы да «літоўскіх дваранаў», якія першымі ў імпэрыі падтрымалі намер цара. Напярэдадні і ў ходзе правядзеньня з 1861 году [[сялянская рэформа ў Расеі|сялянскай рэформы ў Расейскай імпэрыі]] ў афіцыйных дакумэнтах Віцебская і Магілёўская губэрні называліся «беларускімі» (на іх пашыраліся «Мясцовыя палажэньні аб пазямельным уладкаваньні сялянаў, паселеных на маянтковых землях у губэрнях: Вялікарасейскіх, [[Новарасея|Наварасейскіх]] і Беларускіх»), а астатнія — «літоўскімі» (на іх пашыраліся «Мясцовыя палажэньні аб пазямельным уладкаваньні сялянаў, паселеных на маянтковых землях у губэрнях: Віленскай, Гарадзенскай, Ковенскай, Менскай і частцы Віцебскай{{Заўвага|Імі былі [[Інфлянты|інфлянцкія]] паветы ([[Люцынскі павет|Люцынскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Дынабурскі павет|Дынабурскі]]) і [[Дрысенскі павет]] Віцебскай губэрні.}}»)&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 172.&lt;/ref&gt;.

Улетку 1862 году ў [[Вільня|Вільні]] мясцовымі таемнымі групамі прыхільнікаў незалежнасьці («[[белыя (паўстаньне 1863—1864 гадоў)|белыя]]» і «[[чырвоныя (паўстаньне 1863—1864 гадоў)|чырвоныя]]») быў створаны [[Літоўскі правінцыйны камітэт]], які пачаў рабіць захады ў стварэньні сваіх таемных камітэтаў у рэгіёнах — шасьці літоўска-беларускіх губэрнях. 20 студзеня (1 лютага) 1863 году віленскія «чырвоныя» ([[Кастусь Каліноўскі]], [[Зыгмунт Чаховіч]] ды інш.) абвясьцілі маніфэст аб далучэньні да паўстаньня і стварылі [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]{{Заўвага|З дакумэнтаў «чырвоных» не зусім ясна, якія тэрыторыі разумеліся пад «Літвою», а якія — пад «Беларусьсю».}}. Аднак ініцыятыву хутка перахапілі «белыя» ([[Якуб Гейштар]], [[Аляксандар Аскерка]] ды інш.), якія наладзілі кантакты з [[Часовы нацыянальны ўрад|Часовым нацыянальным урадам]] у Варшаве і зь ягонага ўпаўнаважаньня 27 лютага (11 сакавіка) 1863 году ўтварылі ў Вільні [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]]. Пад правінцыямі разумеліся «Жамойць», уласна «Літва» і «Беларусь»{{Заўвага|У мэмуарах кіраўніка «белых» Якуба Гейштара адзначаецца, што ў Беларусі арганізацыйная структура паўстанцкіх камітэтаў была найслабейшай. З гэтага выходзіць, што пад «Беларусьсю» разумеліся Віцебская і Магілёўская губэрні, бо ў Менскай губэрні жадаючых уступіць у паўстанцкія камітэты хапала: на тэрыторыі Менскай губэрні было створана тры «ваяводзтвы» — Менскае, Навагрудзкае і Палескае. Гл.: ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki… — T. 1. — С. 235, 252, 254.}}. Віленскія «белыя» здолелі захаваць пад сваім кантролем усе тайныя паўстанцкія камітэты ў шасьці літоўска-беларускіх губэрнях, зыходзячы з прынцыпу «цэласьці Літвы», хоць Варшава жадала атрымаць пад сваю ўладу Беласточчыну і паўднёвыя паветы [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]]&lt;ref&gt;''Gieysztor, J.'' Pamiętniki… — T. 1. — С. 252.&lt;/ref&gt;. «Чырвоныя» надумалі далучыцца да «белых» і іхнай праграмы.

=== Забарона ўжываньня тэрмінаў «Літва» і «Беларусь» ===
[[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 15 otd 1 nr 13678 - p 515 - 1840 AD.jpg|thumb|Указ ад 18 ліпеня 1840 г. ''«Об именовании губерний Белорусских и Литовских, каждою отдельно Витебскою, Могилевскою, Виленскою и Гродненскою»''. Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 15, аддз. 1, №13678]]

У гістарычнай навуцы савецкага і сучаснага пэрыяду бытуе папулярная думка, што паводле свайго вядомага [[указ 18 ліпеня 1840 году (Расейская імпэрыя)|ўказу ад 18 ліпеня 1840 году]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt; да [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату]] маскоўскі гаспадар [[Мікалай I]] забараніў ужываць у афіцыйным справаводзтве тэрміны «Литва» і «Белоруссия», нібыта адмаўляючы існаваньне такіх краінаў і народаў{{Заўвага|Стваральнікамі такога міту лічацца складальнікі 2-га тому дакумэнтаў і матэрыялаў з гісторыі Беларусі акадэмік ([[Мікалай Нікольскі]], навуковыя супрацоўнікі Інстытуту гісторыі АН БССР [[Дзяніс Дудкоў]], [[Ёсіф Лочмель]] ды іншыя), якія ў 1940 годзе, перадрукоўваючы ўказ ад 18 ліпеня 1840 году «Об именовании губерний Белорусских и Литовских, каждою отдельно Витебскою, Могилевскою, Виленскою и Гродненскою» з ідэалягічных (антыцарысцкіх) матываў, назвалі дакумэнт так «Забарона царом Мікалаем ужываць назвы Беларусь і Літва». Гэтае меркаваньне замацавалася ў гістарыяграфіі савецкага пэрыяду. Падрабязьней гл.: Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 285. Хоць, напэўна, падставамі такога міту было неразуменьне сэнсу даўно забытага ўказу яшчэ гісторыкамі і географамі расейскага імпэрскага пэрыяду. Гл.: ''Реклю, Э.'' Россия европейская и азиатская: в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124, 162.}}{{Заўвага|Было агульнавядома, што маскоўскі гаспадар Мікалай I па здушэньні паўстаньня 1830—1831 гадоў не любіў палякаў, імя якіх не забараніў.}}. Аднак напраўду ім загадвалася пісаць губэрні (Літоўска-Віленскую, Літоўска-Гарадзенскую, Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Віцебскую{{Заўвага|Менская губэрня ва ўказе ня згадвалася, бо ня мела азначэньня «Літоўская» ці «Беларуская».}}) проста — паводле назвы губэрнскага цэнтру («Віленская губэрня», «Гарадзенская губэрня», «Віцебская губэрня», «Магілёўская губэрня»), без азначэньняў «Літоўская» ці «Беларуская» і без найменьня іх лучна як адпаведна «літоўскія губэрні» і «беларускія губэрні» ва ўрадавым справаводзтве&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 286&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шыбека, З. Нарыс гісторыі Беларусі … С.51.&lt;/ref&gt;. Расейская ўлада ў 1840-я гады не плянавала забараняць тэрміны «Литва» і «Белоруссия», якія былі ў [[імпэратар усерасейскі|афіцыйным тытуле «расейскага імпэратара»]]{{Заўвага|«Беларусь» («Белая Расея») была «схаваная» ў складзе азначэньня «Усерасейскі», «Літва» фігуравала ў выразе «вялікі князь Літоўскі», а «Жамойць» — у выразе «князь Самагіцкі».}}, а з пачатку 1860-х гадоў, наадварот, імкнулася пашырыць і замацаваць тэрмін «Белоруссия», лічачы «беларусаў» (галоўным парадкам, сялянскае праваслаўнае і нядаўна ўніяцкае насельніцтва краю) за складовую частку «рускага народу», адзінага ў трох галінах («велікарусах», «беларусах» і «маларусах»)&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 182—192, 196, 804.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. Курс лекцый : у 2 ч. / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысеў, П. І. Зялінскі [і інш.]… С. 53—54.&lt;/ref&gt;. У гэтай сытуацыі звужалася толькі тэрыторыя, якую адносілі да «Літвы», а назва «Беларусь», наадварот, пашыралася на суседнія губэрні&lt;ref&gt;''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі … С.51.&lt;/ref&gt;.

Прыкметна, што ў справаводзтве Сэнату Расейскай імпэрыі назва «беларускія губэрні» у дачыненьні Віцебскай і Магілёўскай ужывалася, нягледзячы на загад Мікалая I ад 18 ліпеня 1840 году, усё XIX стагодзьдзе да 1890-х гадоў&lt;ref&gt;''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 15.&lt;/ref&gt;. Апроч таго, у Расейскай імпэрыі ў 1841—1917 гадох выйшла з друку каля 190 кніжак і брашураў з словам «Белоруссия» на тытуле&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. Ч. 1. С. 287.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі… С. 65.&lt;/ref&gt;: у 1853—1856 гадох выйшла кніга [[Павал Шпілеўскі|Паўла Шпілеўскага]] «Путешествие по Полесью и Белорусскому краю»; у 1855 годзе — [[Міхаіл Без-Карніловіч|Міхаіла Без-Карніловіча]] «Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии»; у 1857 годзе — [[Восіп Турчыновіч|Восіпа Турчыновіча]] «Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен» і г. д. Прытым тэрмін «Беларусь» («Белоруссия») у кнігах Шпілеўскага, Без-Карніловіча, Турчыновіча і многіх іншых датычыўся толькі Магілёўскай і Віцебскай губэрняў.

Разам з тым, афіцыйная забарона назваў Літва і Беларусь адзначалася ў 5-м томе фундамэнтальнай працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох) францускага географа і гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}}: «''Па падзелах Польшчы, гэтае імя Літвы засталося за губэрнямі Гарадзенскай і Віленскай, і, хоць за імпэратарам Мікалаем, у 1840 годзе, афіцыйнае ўжываньне яго было забароненае, гэтае найменьне працягваюць ужываць і ў нашыя дні, хоць і ў надта нявызначаным сэнсе, прымяркоўваючы яго звычайна да трох заходніх губэрняў: Ковенскай, Віленскай і Гарадзенскай. &lt;…&gt; Кацярына ІІ дала назву Беларусі цяперашнім губэрням Віцебскай і Магілёўскай, якія дасталіся Расіі па першым разьдзеле Польшчы, тады як імпэратар Мікалай зьнішчыў назву Беларускіх губэрняў і забараніў ужываць яе. Пазбаўленае цяпер палітычнага значэньня, гэтае найменьне мае каштоўнасьць толькі з этналягічнага пункту гледжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«После раздела Польши, это имя Литвы осталось за губерниями Гродненской и Виленской, и, хотя при императоре Николае, в 1840 году, официальное употребление его было запрещено, это наименование продолжают употреблять и в наши дни, хотя в очень неопределенном смысле, применяя его обыкновенно к трем западным губерниям: Ковенской, Виленской и Гродненской. &lt;…&gt; Екатерина ІІ дала название Белоруссии нынешним губерниям Витебской и Могилевской, которые достались России по первому разделу Польши, тогда как император Николай уничтожил название „белорусских&quot; губерний и запретил употреблять его. Лишенное ныне политического значения, это наименование имеет цену лишь с этнологической точки зрения.»|скарочана}}}}&lt;ref&gt;Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=RCs5AQAAMAAJ&amp;q=%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B8#v=snippet&amp;q=%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B8&amp;f=false С. 124, 162].&lt;/ref&gt;.

Аналягічныя зьвесткі пра забарону назваў Літва і Беларусь падаваліся ў выдадзенай у 1887 годзе «Геаграфіі Расейскай імпэрыі (курс сярэдніх навучальных установаў)» расейскага пэдагога {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікіта Зуеў|Мікіты Зуева|ru|Зуев, Никита Иванович}}&lt;ref&gt;Зуев Н. География Российской Империи: (курс средних учебних заведений). — СПб., 1887. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=cWdxAAAAIAAJ&amp;q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%22%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B8%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5+%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE+%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%87%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BE%22#v=snippet&amp;q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%22%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B8%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE%20%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%87%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BE%22&amp;f=false С. 77].&lt;/ref&gt;. Таксама ў расейскім гістарычным часопісе «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Родина||ru|Родина (журнал)}}» (1905 год) аўтар артыкулы «Літва і ліцьвіны» зазначаў: «''Слова „Літва“ цяпер, уласна, гук пусты, бо Літвы, якая згубіла сваё палітычнае значэньне, не існуе, а ёсьць толькі губэрні Паўночна-Заходняга краю: Ковенская, Віленская і Гарадзенская, ды яшчэ часткі губэрнях Віцебскай, Магілёўскай і Менскай, дзе жывуць ліцьвіны. Літвою яны цяпер называюцца толькі паводле старой памяці, насуперак афіцыйнай забароне імпэратара Мікалая I''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Слово „Литва“ теперь, собственно, звук пустой, так как Литвы, утратившей свое политическое значение, не существует, а есть лишь губернии Северо-Западного края: Ковенская, Виленская и Гродненская, да еще части губернии Витебской, Могилевской и Минской, где живут литвины. Литвою они теперь именуются иногда только по старой памяти, вопреки официальному запрещению императора Николая I»|скарочана}}}}&lt;ref&gt;Васильев Н. Литва и литвины // Родина. № 15, 1905. С. 476.&lt;/ref&gt;.

=== Пашырэньне геаграфічнай прасторы «беларускіх губэрняў» ===
[[Файл:Shein Pavel Materialy dla izuchenia.jpg|left|thumb|Этнаграфічны зборнік [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]] «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края», Т. II. 1893 г.]]

[[Паўстаньне 1863—1864 гадоў]] прымусіла перавесьці пад уладу аднаго генэрал-губэрнатара ўсе шэсьць «паўночна-заходніх» губэрняў. Як толькі пагроза новых ваенных выступленьняў у Паўночна-Заходнім краі стала лічыцца малаімавернай, у 1869 годзе Віцебская і Магілёўская губэрні выйшлі з-пад улады віленскага генэрал-губэрнатара (з ініцыятывы самога генэрал-губэрнатара [[Аляксандар Патапаў|Аляксандра Патапава]]). Гэтым расейская ўлада хацела адасобіць іх адміністрацыйна ад «літоўскіх» губэрняў і скасаваць асацыяцыю адміністрацыйных межаў генэрал-губэрнатарства зь межамі Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 611.&lt;/ref&gt;. Былы [[губэрнатары Магілёўскай губэрні|магілёўскі губэрнатар]] (1856—1868) [[Аляксандар Беклямішчаў|Аляксандр Беклямішчаў]] у 1869 годзе ў сваім мэмарандуме пісаў, што неабходна прадэманстраваць «усяму насельніцтву, што прызнаньне Беларусіі чыста рускай вобласьцю ёсьць факт беспаваротны»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. Расейская ўлада разумела, што само існаваньне вялікага ўскраіннага генэрал-губэрнатарства з асаблівымі надзвычайнымі ўмовамі кіраваньня падтрымлівае самаідэнтыфікацыю карэннага дваранства з былой тэрыторыяй Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай і можа правакаваць сэпаратысцкія настроі&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;, бо яно, паводле думкі Беклямішчава, «''прыводзіць у частыя зносіны паў-палякаў магілёўскіх з сапраўднымі палякамі віленскімі і ковенскімі''»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. У 1869 годзе таксама была скасаваная каталіцкая [[Менская дыяцэзія (гістарычная)|Менская дыяцэзія]] (1798—1869), сяляне-каталікі пачалі прымусова ў 1870-я гады пераводзіцца ў Маскоўскую царкву, хоць складалі ў тыя часы невялікую частку насельніцтва Менскай губэрні ў параўнаньні зь сялянамі-праваслаўнымі (у асноўнай масе былымі ўніятамі, ляяльнасьць і шчырасьць да праваслаўя якіх доўга ставілася пад сумненьне расейскім урадам&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 81, 705, 750&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье…С. 280.&lt;/ref&gt;). А 22 сьнежня 1870 году і сама [[Менская губэрня]] расейскімі ўладамі была вылучаная з складу самога [[Літоўскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага генэрал-губенатарства]]. У афіцыйным заканадаўстве з 1863 году «літоўскія губэрні» пачалі называцца толькі як «паўночна-заходнія губэрні».

[[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Мапа беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]]

У 1870-х гадох да «Беларусі» пачалі прылічаць ужо і [[Менская губэрня|Менскую губэрню]]&lt;ref&gt;Народы России. Белорусы и поляки… С. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Литвинов, М. М.'' Литовская область… С. 3, 9.&lt;/ref&gt;, а Ковенская, Віленская і Гарадзенская губэрні неафіцыйна і публіцыстычна называліся «літоўскімі» («Літвой»)&lt;ref&gt;''Литвинов, М. М.'' Литовская область… С. 3, 9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Реклю, Э.'' Россия европейская и азиатская: в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У 1882 годзе быў выдадзены III том «Литовское и Белоруское Полесье» шматтомнага выданьня «Живописная Россия», прысьвечаны літоўска-беларускім губэрням, гістарычная частка якога была напісаная [[Адам Кіркор|Адамам Кіркорам]], які ня быў прафэсійным гісторыкам. Кіркор напісаў: «''Спачатку Беларусьсю называлі толькі цяперашнія Магілёўскую і Віцебскую губэрні &lt;...&gt; але ў цяперашні час, з этнаграфічнага пункту гледжаньня, як у племянных, так і ў побытавых і народных дачыненьнях, Беларусьсю справядліва называюць усе тры губэрні: Магілёўскую, Віцебскую і Менскую. Вынятак складаюць толькі тры паветы Віцебскай губэрні, населеныя латышамі. Можна б зрабіць яшчэ вынятак для Пінскага, часткова і Мазырскага паветаў Менскай губэрні, дзе гаворка больш падобная да маларасейскай''» (С. 249). У томе ўвесь край фактычна называўся «Палесьсем», якое складалася зь дзьвюх частак — «Літоўскае Палесьсе» (Ковенская, Віленская і Гарадзенская губэрні) і «Беларускае Палесьсе» (Менская, Віцебская, Магілёўская і Смаленская губэрні). Аднак тэрмін «Палесьсе» не атрымаў ніякай папулярнасьці (у адрозьненьне ад кнігі) і найменьне губэрняў Паўночна-Заходняга краю «Палесьсем» ня мела ніякіх наступстваў.}}. З 1890-х гадоў назва «Беларусь» пачала стала пашырацца і на [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] (апроч паўднёвых яе паветаў){{Заўвага|На большасьці этнаграфічных мапаў XIX — пачатку XX ст., якія ў існасьці фактычна былі лінгвістычнымі, жыхары Заходняга Палесься (г.зн. паўднёвых паветаў Гарадзенскай губэрні, Пінскага і часткі Мазырскага паветаў Менскай губэрні) былі аднесеныя да маларусаў (украінцаў) — мапы А. Рыціха (1875), Г. Нобэрта (1888), Я. Карскага (1903, 1917), Л. Нідэрле (1909), Т. Фларынскага (1911) ды інш. Падабенства фанэтычных нормаў валынскага дыялекту ўкраінскай мовы да гаворак насельніцтва вышэйназваных паветаў вымушала навукоўцаў адносіць яго да маларусаў (украінцаў). (Гл.: Насытка, Г. «Тыя ж беларусы»… С. 14.). Падабенства гаворак насельніцтва Валыні і Заходняга Палесься захавалася з старажытных часоў і зьвязанае з тым, што ў эпоху славянскіх плямёнаў тэрыторыя Валыні і Заходняга Палесься была заселеная племем [[валыняне|валынянаў]] і часткова [[драўляне|драўлянаў]], большая частка далёкіх нашчадкаў якіх увайшла ў часы Высокага Сярэдневечча ў склад [[украінцы|украінцаў]], а меншая (заходнепалеская) частка — у склад [[беларусы|беларусаў]].}} і большую частку [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] (з выняткам «паўночна-заходняга яе кутка» — [[Троцкі павет (Расейская імпэрыя)|Троцкага павету]])&lt;ref name=&quot;Белы, А. Белая Русь... С. 307&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 13—14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|У пятым томе (1891) вядомага [[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|энцыкляпэдычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] ў артыкуле «Белоруссия» пад Беларусьсю яшчэ разумелі Менскую, Магілёўскую, Віцебскую губэрні і заходнюю частку Смаленскай губэрні, а ў артыкуле «Белоруссы» таго ж тома расьсяленьне беларусаў (на падставе мовы — паводле дасьледаваньняў Яўхіма Карскага) акрэсьлівалася і Гарадзенскай (акрамя паўднёвых паветаў) з большай часткай Віленскай губэрні (акрамя Троцкага павету). Гл.: Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф.А. Брокгауз... С. 231; Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф.А. Брокгауз... С. 232.}}. Гэтаму найперш спрыялі лінгвістычныя (і менш — этнаграфічныя) дасьледаваньні ([[Іван Насовіч]], [[Павал Шэйн]], [[Юльян Крачкоўскі]], [[Мікалай Нікіфароўскі]], [[Яўхім Карскі]] ды інш.), якія праводзіліся навуковымі ўстановамі Расейскай імпэрыі і прыватнымі дасьледнікамі ў папярэдні час&lt;ref&gt;Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгаўз… С. 232.&lt;/ref&gt;. Дасьледаваньні паказвалі падобнасьць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў многіх частках пяці губэрняў Паўночна-Заходняга краю (Гарадзенскай, Віленскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай), а таксама ў сумежных — [[Смаленская губэрня|Смаленскай]] і [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай]]. Канчаткова замацавала назву «Беларусь» за тэрыторыяй упершыню ў гісторыі апісаных і нанесеных на мапу гаворак мовы, якая цьвёрда атрымала назву [[беларуская мова|«беларускай мовы»]]{{Заўвага|Тэрмін «беларуская мова» «выціснуў» іншыя канкурэнтныя назвы мовы славянамоўнага насельніцтва краю, якія існавалі раней («руская мова» ці «русінская мова») альбо прапаноўваліся мясцовай інтэлігенцыяй — «славяна-крывіцкая мова» ([[Ян Чачот]]), «крывіцкая мова» ([[Зарыян Даленга-Хадакоўскі]], [[Павал Шпілеўскі]], [[Вацлаў Ластоўскі]]), «літоўска-руская мова» ([[Уладзіслаў Сыракомля]]), «літоўска-русінская мова» ([[Адам Міцкевіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]]) і г.д. Тэрмінам «літоўска-руская мова» імкнуліся абазначыць мову тых людзей, якія жывуць у «Літве» і называюцца «літоўцамі», але карыстаюцца «рускай мовай» (у сучасным разуменьні — дыялектамі беларускае мовы, у тым ліку пераходнымі беларуска-ўкраінскімі гаворкамі на поўдні Заходняга Палесься).}}, публікацыя фундамэнтальнага шматтомнага дасьледаваньня [[Яўхім Карскі|Яўхіма Карскага]] «Беларусы» (асабліва тамы «Ўводзіны да вывучэньня мовы і народнай славеснасьці» (1903) і «Мова беларускага племені» (1908)). Праўда, пазьней Карскі выказваўся, што акрэсьліў тэрыторыю не беларускага этнасу, а беларускай мовы. Характэрна, што ў гэтых і іншых дасьледаваньнях [[беларусы|«беларусы»]] разглядаліся (як таго патрабавала афіцыйная расейская імпэрская ідэалёгія і цэнзура) як частка «адзінага рускага народу», аднак выяўленыя рысы мовы і культуры (нават сялянскага насельніцтва) сьведчылі пра выразную своеасаблівасьць «Паўночна-Заходняга краю» ад іншых частак Расейскай імпэрыі.

Значная частка мясцовай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], якая атрымала адукацыю ў расейскіх навучальных установах ([[гімназія]]х і [[унівэрсытэт|ўнівэрсытэтах]]), успрыняла назву «Беларусь» («Беларусія») і пачала падтрымліваць і прапагандаваць гэтую назву для тэрыторыі, дзе большасьць насельніцтва размаўляе на мове, названай «беларускай», заяўляючы адначасна пра асобнасьць і самастойнасьць свайго народу{{Заўвага|Характэрна, што ў 1888 годзе малады гісторык [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] на старонках газэты [[Менскі лісток (1886)|«Минский листок»]] у артыкуле «Беларускае мінулае» адзначыў: «''Беларускае племя мела сваю гісторыю, адметную ад гісторыі суседніх, роднасных яму плямёнаў, свае гістарычныя традыцыйныя пачаткі, што гэтыя пачаткі яно некалі ўпарта адстойвала. Апроч таго, беларускі народ мае этнаграфічнае адрозьненьне ад суседніх народнасьцяў, адрозьніваецца ад іх складам свайго разьвіцьця, паняцьцяў, схільнасьцяў. &lt;...&gt; Народная нашая творчасьць складае нашае багацьце, якім беларусы могуць ганарыцца, якое павінныя падтрымліваць і зьберагчы. Нарэшце, ёсьць яшчэ запавет у беларусаў — свая мова''».  Амаль адначасна, у 1887 годзе [[Ян Карловіч]], які ў 1891 годзе будзе дапамагаць друкаваньню «Дудкі беларускай» Францішка Багушэвіча, выдаў запісаныя ім легенды і паданьні зь Лідзкага, Наваградзкага і Сьвянцянскага паветаў пад назвай «Народныя паданьні і казкі, сабраныя ў Літве».}}. Па скасаваньні прыгоннага становішча сялянаў, якое замацоўвала раней сялянаў у рамках панскіх маёнткаў і царкоўных прыходаў, у ходзе пашырэньня пачатковай адукацыі ў вёсцы стала магчымым пашырэньне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва. У 1891 годзе малазаможны дваранін, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў і паэт [[Францішак Багушэвіч]] у сваёй прадмове да зборніка [[Дудка беларуская|«Дудка беларуская»]] стварае паэтычны вобраз і акрэсьлівае межы беларускай айчыны, адным з галоўных сымбаляў якой выступае менавіта «мужыцкая мова»: ''«Братцы мілыя, дзеці Зямлі-маткі маёй! Вам афяруючы працу сваю, мушу з вамі пагаварыць трохі аб нашай долі-нядолі, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самі, да і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя „мужыцкай“ завуць, а завецца яна „беларускай“. Я сам калісь думаў, што мова наша — „мужыцкая“ мова, і толькі таго! Але, паздароў Божа добрых людцоў, як навучылі мяне чытаць-пісаць, з той пары я шмат гдзе быў, шмат чаго відзеў і чытаў: і праканаўся, што мова нашая ёсьць такая ж людзкая і панская, як і француская, альбо нямецкая, альбо і іншая якая. &lt;…&gt; Можа хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, Яна, гдзе наша мова жывець: Яна ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак»''.

Пашырэньню з 1890-х гадоў назваў «Беларусь» і «беларусы» значна паспрыялі і мясцовыя народніцкі, сацыялістычны і дэмакратычны рухі ([[Беларуская рэвалюцыйная грамада]] (1902 год), перайменаваная ў 1903 годзе ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]], ды інш.), якія ўжывалі гэтыя вызначэньні для ўсёй тэрыторыі славянамоўнага насельніцтва краю; матэрыялы [[Перапіс насельніцтва Расейскай імпэрыі (1897)|першага перапісу насельніцтва ў Расейскай імпэрыі ў 1897 г.]]{{Заўвага|Перапіс 1897 году праводзіўся шляхам апытаньня ўсяго насельніцтва, у тым ліку аб ужыванай мове, якая афіцыйнай урадавай статыстыкай лічылася крытэрам прыналежнасьці да пэўнага народу. Хоць, напрыклад, у Пінскім павеце 74,3% жыхароў назвалі сябе беларусамі (паводле роднай мовы), а ўкраінцамі — 0,6% (1423 чалавекі), у Рэчыцкім — адпаведна 82,5 і 1,7%, у Пружанскім — 75,5 і 6,7%. Толькі 64,3% насельніцтва Берасьцейскага і 79,6% Кобрынскага паветаў сваёй роднай мовай назвалі ўкраінскую. Аднак, ужо паводле зьвестак губэрнскага статыстычнага камітэту, у 1910 годзе ў Кобрынскім павеце беларусаў налічвалася 84,8% (а ў 1913 годзе ўжо 85,7%), а ў Пружанскім — 87,1%. Мясцовыя органы кіраваньня, прыходзкія сьвятары, дадзеныя якіх і былі крыніцай этнічнай статыстыкі, адмовіліся ад выняткова моўнага крытэру вызначэньня этнічнай прыналежнасьці і разумелі, што вакол іх жывуць не «ўкраінцы», а «беларусы». Толькі Берасьцейскі павет перад Першай сусьветнай вайной быў заселены на 65,9% (паводле дадзеных) «украінцамі», але і тут да 1918 году асноўная маса насельніцтва ўжо стала называцца «беларусамі». На гэта паўплывалі шматлікая ў той час літаратура на беларускай мове; грамадзкі рух «беларускага адраджэньня»; свабоды, якія прынесла рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі, што дазволілі легальна выдаваць літаратуру на ўсякай роднай мове і свабодна ствараць грамадзкія арганізацыі; бежанства ў ходзе Першай сусьветнай вайны, якое прывяло да цесных кантактаў (у тым ліку ў Санкт-Пецярбургу) дзеячаў грамадзкіх аб’яднаньняў з розных рэгіёнаў; абвяшчэньне [[БНР]] ды інш. А на мапах, складзеных у 1918 і 1919 гадох [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]] і [[Яўсей Канчар|Яўсеем Канчарам]] на падставе комплексу крытэраў, ужо ўся Берасьцейшчына ўлучалася ў абшар расьсяленьня [[беларусы|беларусаў]]. Гл.: ''Насытка, Г.'' &quot;Тыя ж беларусы&quot;… С. 15; Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 371, 401—409, 443—446, 453, 461—463.}}; працы гісторыкаў [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] і [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], асабліва выдадзеная ў Вільні «Кароткая гісторыя Беларусі»{{Заўвага|«Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) утрымлівала непазьбежна шмат мітаў і недарэчнасьцяў, якія тлумачацца як маладасьледаванасьцю самой гісторыі краю і царскай цэнзурай, так і ідэалягічнай накіраванасьцю кнігі. Кніга Ластоўскага ўвабрала ў сябе і шмат мітаў «заходнерусізму», а ў разьдзеле аб XIX ст. — праз цэнзуру — абыходзіла пытаньне аб трох паўстаньнях у краі.}} (1910 год); прэса, у першую чаргу газэта [[Наша ніва|«Наша ніва»]]{{Заўвага|Рэвалюцыйна-марксісцкія ідэі газэты «Наша доля» у новым пэрыядычным выданьні «грамадоўцаў» (сяброў партыі Беларуская сацыялістычная грамада) — у газэце «Наша ніва» — былі замененыя на нацыянальныя і лібэральна-дэмакратычныя. Так, у галоўным артыкуле (на перадавіцы) першага нумару газэты «Наша ніва» было напісана: «''Не думайце, што мы хочам служыць толькі панам, ці адным мужыкам. Не, ніколі не! Мы будзем служыць усяму беларускаму пакрыўджанаму народу, пастараемся быць люстрам жыцьця, каб ад нас, як ад люстра, сьвет падаў у цёмнасьць. Мы будзем старацца, каб усе беларусы, што ня ведаюць, хто яны ёсьць, зразумелі, што яны беларусы і людзі, каб пазналі свае правы і памаглі нам у нашай рабоце''».}}.

== «Краёвасьць» ==
{{Асноўны артыкул|краёўцы}}

=== Паходжаньне назвы руху і ідэалёгіі «краёвасьці» ===
Тэрмін «Край», якім карэннае каталіцкае і польскамоўнае сярэднезаможнае і заможнае дваранства шасьці літоўска-беларускіх губэрняў азначала землі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даў назву палітычнаму руху [[краёўцы|«краёўцаў»]] пачатку XX ст. у [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летуве]]. Зьнешнія межы Паўночна-Заходняга краю амаль супадалі з вонкавымі межамі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле стану да першага падзелу Рэчы Паспалітай), таму гэты «край» поўнасьцю асацыяваўся ў карэннага дваранства зь дзяржавай сваіх продкаў&lt;ref&gt;''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 51—52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасьцю… С. 125.&lt;/ref&gt;. І сама «краёвая ідэя» паходзіла з памяці карэнных [[дваране|дваранаў]] і [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] аб былым адзінстве гэтай тэрыторыі (паўночна-заходніх губэрняў Расейскай імпэрыі) у часы Вялікага Княства Літоўскага і імкненьня «краёўцаў» захаваць і ўмацаваць тое адзінства «краю» (з яго этнічна, моўна, канфэсійна і культурна стракатым насельніцтвам) і надалей&lt;ref&gt;''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 50—52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 125—135.&lt;/ref&gt;.

«Краёўцы» у сваёй ідэалёгіі, што атрымала назву «краёвасьць» (альбо «краёвая канцэпцыя», «краёвая ідэя»), сумяшчалі аўтанамісцкія, [[лібэралізм|лібэральныя]] і [[інтэрнацыяналізм|інтэрнацыянальныя]] лёзунгі і выступалі супраць падзелу насельніцтва паводле канфэсійнай, моўнай, культурнай і этнічнай прыкметаў, выказваліся за роўнасьць правоў [[народ]]аў, [[мова]]ў, [[культура]]ў і [[рэлігія]]ў, а тэрыторыя Паўночна-Заходняга краю непасрэдна разглядалася імі як месца рэалізацыі іхных ідэяў і намаганьняў па разьвіцьці роднай зямлі, супраціўленьня распальваньню міжканфэсійнай і міжэтнічнай варожасьці, супрацьстаяньня [[русіфікацыя|русіфікацыі]]&lt;ref&gt;''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 50—52.&lt;/ref&gt;.

=== Тапанімічная і этнанімічная тэрміналёгія «краёўцаў» ===
[[Файл:Bazewicz - mapa Litwa i Rus 1911 AD.jpg|thumb|Мапа «Літвы і Русі: Літва, Беларусь, Падолія, Валынь і Ўкраіна», 1911 г. Картограф Юзэф Міхал Базевіч]]

Маштабная і ўсеахопная праз сыстэму адукацыі, царквы і прэсы расейская ідэалёгія і афіцыйная навука, якія зьмянілі [[тапаніміка|тапанімічную]] і [[этнаніміка|этнанімічную]] тэрміналёгію ў краі, аказвалі свой уплыў на мясцовую [[эліта|эліту]] — карэнных каталіцкіх дваран-маянткоўцаў, хоць і з спазьненьнем у часе. Так, у сваіх мэмуарах адзін зь лідэраў «краёўцаў» [[Эдвард Вайніловіч]] зазначае, што нарадзіўся ў 1847 годзе ў [[Сядзіба Ваньковічаў (Менск)|маёнтку Сьляпянка]] пад [[Менск|Менскам Літоўскім]]; апісваючы акруговыя земскія зьезды ў 1881 годзе, стварэньне сельскагаспадарчых таварыстваў у краі (у 1880-я гады), дзейнасьць мясцовых дэпутатаў у [[Дзяржаўная дума Расейскай імпэрыі|Дзяржаўнай думе]] і [[Дзяржаўны савет (Расейская імпэрыя)|Дзяржаўным савеце Расейскай імпэрыі]] (з 1906 году), называе Менскую, Віцебскую і Магілёўскую губэрні «беларускімі», а Ковенскую, Віленскую і Гарадзенскую губэрні — «літоўскімі губэрнямі»{{Заўвага|''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 1, 41, 62—63, 168, 174. Апісваючы земскія зьезды ў студзені 1881 году, Вайніловіч напісаў пра стварэньне акруг для выбраньня дэлегатаў: «''Тыя акругі ствараліся надта хітра, каб іх межы ні ў якім разе не супадалі з пэўнымі аўтанамічнымі традыцыямі правінцыі''». На ягоны погляд, лягічней было б, зыходзячы з гістарычнага адзінства і падобнасьці гаспадарчых праблемаў, разьмеркаваць шэсьць літоўска-беларускіх губэрняў у адну акругу, але «літоўскія губэрні» аб’ядналі з прыбалтыйскімі (зь зьездам у Рызе), а Менскую і Магілёўскую — з Смаленскай і Калускай (зь зьездам у Смаленску). Гл.: ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 41.}}.

У пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расеі]] былі выдадзеныя законы, якія гарантавалі многія грамадзянскія правы і свабоды (у тым ліку ў рэлігійных, моўных і нацыянальных дачыненьнях). Узьніклая сярод мясцовых дваранаў і інтэлігенцыі «краёвая» дыскусія ў Паўночна-Заходнім краі шырока ўжывала датычна заходніх губэрняў (паўночна-заходніх і паўднёва-заходніх губэрняў) традыцыйную геаграфічную тэрміналёгію часоў Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якой мясцовая шляхта паралельна карысталася ўсё XIX стагодзьдзе: «Літва і Русь» — у дачыненьні ўсяго [[Заходні край|Заходняга краю]]; «Літва» — у дачыненьні ўсіх паўночна-заходніх губэрняў (былых зямель ВКЛ); паралельна «Літва» (у вузкім сэнсе) — у дачынеьні Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрняў; «Русь» — у дачыненьні Віцебскай, Магілёўскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губэрняў; «Беларусь» — у дачыненьні Віцебскай і Магілёўскай губэрняў (часам да Менскай); «Валынь», «Падолія» і «Ўкраіна» (альбо цалкам «Русь» (у вузкім сэнсе)) — у дачыненьні адпаведна Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губэрняў{{Заўвага|У 1905 годзе краёўцы лібэральна-кансэрватыўнага кірунку нават спрабавалі стварыць [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвую партыю Літвы і Русі]].}}. Так, у 1905 годзе ў першым нумары газэты «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]», якая стала адной з галоўных трыбунаў «краёвасьці», у артыкуле «Індустрыялізацыя Літвы» адзначалася: ''«Літва (ва ўрадавай тэрміналёгіі Паўночна-Заходні край) ахоплівае [[Віленскае генэрал-губэрнатарства]], г.зн. [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую губэрні]], а таксама [[Менская губэрня|Менскую]], [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую]] і [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрні]]. Вялікі гэта шмат зямлі: на захадзе гранічыць з Каралеўствам Польскім, [[Курляндзкая губэрня|Курляндзкай]] і [[Ліфляндзкая губэрня|Ліфляндзкай губэрнямі]]; на поўначы з [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай губэрняй]], на ўсходзе з [[Смаленская губэрня|Смаленскай]], [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай]] і [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрнямі]], на поўдні з [[Валынская губэрня|Валынскай губэрняй]]. Агульна займае прастору каля 260 490 квадратных вёрстаў, ці палову тэрыторыі [[Францыя|Францыі]], і трошкі менш за палову [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Насельніцтва краю складае каля 12 000 000. Хоць літоўскія губэрні належаць да розных адміністрацыйных адзінак, аднак гэта з эканамічнага пункту гледжаньня складае адну цэласьць. &lt;…&gt; Увогуле ўсе літоўскія губэрні ў эканамічным пляне вельмі недаразьвітыя»''&lt;ref&gt;''Ostroróg-Sadowski, J.'' [[:c:Файл:Hipolit Korwin-Milewski artykul - Kuryer Litewski 1905 nr 1 s 2.jpg|Uprzemysłowienie Litwy]] / J. Ostroróg-Sadowski // Kuryer Litewski. — 1905. — № 1. — С. 2.&lt;/ref&gt;. Аднак адразу ж газэта «Kurier Litewski» пачала паралельна ўжываць і афіцыйную ўрадавую геаграфічную і этнанімічную тэрміналёгію для паўночна-заходніх губэрняў: выдавецтва газэты друкавала ў 1905—1909 гадох кнігу-даведнік Напалеона Роўбы «Przewodnik po Litwie i Białejrusi» («Праваднік па Літве і Беларусі»), якая давала кароткія гістарычныя і геаграфічныя зьвесткі аб населеных пунктах і дзе «Літвой» называліся [[Ковенская губэрня|Ковенская]], [[Віленская губэрня|Віленская]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская губэрні]], «Беларусьсю» — [[Менская губэрня|Менская]], [[Віцебская губэрня|Віцебская]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]], і зазначалася, што Вільня ''«ёсьць несумненна асяродкам, дзе зьядноўваюцца ўсе ніці жыцьця Літвы і Беларусі»''&lt;ref&gt;''Rouba, N.'' Przewodnik po Litwe i Białejrusi… С. 3.&lt;/ref&gt;. У газэтных артыкулах «краёўцаў» тэрмін «беларусы» адносіўся да беларускамоўнага, а «літоўцы» — да летувіскамоўнага ([[балты]]йскага) насельніцтва. Пазьней, напрыклад, Эдвард Вайніловіч у сваіх мэмуарах, апісваючы падзеі ў Паўночна-Заходнім краі ў 1914—1918 гадох, ужо акрэсьлівае тэрыторыю «Беларусі», зыходзячы з моўнага крытэру, такім абшарам: частка Віленскай губэрні, большая частка Гарадзенскай і цалкам Менская, Віцебская і Магілёўская губэрні&lt;ref&gt;''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 201.&lt;/ref&gt;.

Укладваньне ў тэрмін «беларусы», якім стала пачалі называць большасьць славянамоўнага сялянскага насельніцтва краю, значэньня часткі (галіны) «адзінага рускага народу» было непрымальным для самаідэнтыфікацыі значнай часткі (асабліва матэрыяльна незалежнай) мясцовай шляхты, бо было б прызнаньнем этнічнай асыміляцыі (абрусеньня) і адрачэньня ад уласнай гісторыі і традыцыяў{{Заўвага|Беларускі нацыянальна-дэмакратычны рух канца XIX — пачатку XX ст. быў прадстаўлены прыхільнікамі з самых розных станаў (дваранаў, сьвятароў, мяшчанаў і сялянаў), дзе пераважалі прадстаўнікі той сялянскай інтэлігенцыі расейскай асьветы, якая выходзіла зь вёскі і, канчаючы настаўніцкія і духоўныя сэмінарыі, не далучалася да «заходнерусістаў», а таксама прадстаўнікі інтэлігенцыі мясцовай «польскай» (каталіцкай і польскамоўнай) культуры, якія паходзілі з дробнай засьцянковай шляхты. І менавіта апошняя катэгорыя (малазаможнае дваранства польскай культуры) была самай шматлікай і вызначальнай у той пэрыяд у сацыяльным руху, які надумаў узьняць і прапагандаваць мясцовую беларускамоўную культуру. Гл.: ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 311—312.}}. А замацаваньне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расейскай навуцы, ідэалёгіі і прэсе тэрміну «литовцы» («литвины») толькі за [[балтыйскія мовы|балтамоўным]] насельніцтвам прывяло да таго, што мясцовае дваранства, якое не згадзілася аднесьці сябе да [[балты|балтаў]], для вонкавых дачыненьняў з афіцыйнай уладай і расейскім дваранствам пачало карыстацца толькі тэрмінам «палякі», хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з «караняжамі» (г.зн. з [[палякі|палякамі]] з [[Варшаўскае генэрал-губэрнатарства|уласна польскіх губэрняў]] Расейскай імпэрыі — губэрняў былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]]) яшчэ выкарыстоўвалі паралельна і тэрмін «літоўцы» («ліцьвіны»){{Заўвага|Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]] графіня [[Марыя Чапская]] (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 г., Парыж) напісала пра палеміку паміж польскамоўным пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фларыянам Чарнышэвічам||pl|Florian Czarnyszewicz}} (1895—1964) і беларускамоўным пісьменьнікам [[Кастусь Акула|Кастусём Акулам]] (1925—2008), калі апошні, жадаючы польска-беларускага паразуменьня, усё ж папракаў Чарнышэвіча ў фальшаваньні гісторыі Беларусі і казаў, што землеўласьнікі-«палякі» і безьзямельная шляхта гэта чарвякі, якія крывавілі цела яго айчыны і сялянаў-«беларусаў». У эсэ графіня патлумачыла, якія адносіны былі ў карэннага дваранства да сялянаў і чаму «польскія» дваране не прымалі слова «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў Фларыяна Чарнышэвіча, напісаных па-беларуску да Кастуся Акулы і перасланых копіяй пазьней Марыі Чапскай: «''Сяляне станавіліся шляхтай, а шляхта выгасала, пераходзячы ў становішча сялянаў. &lt;…&gt; Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. &lt;…&gt; І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы «бела-» ці «чарнарусаў» не прымалі, бо «рускі» для іх азначаў тры чацьвертых маскаля. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне «[[ліцьвіны|літоўца]]» (у значэньні міцкевічаўскім) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі''». (Гл.: ''Czapska, M.'' Florian Czarnyszewicz … С. 166—167.). Фларыян Чарнышэвіч, хоць і не належаў да ідэолягаў «краёвасьці», выказваў тыповыя для краёўцаў думкі.}}. Непрыняцьце новага значэньня тэрміна «літоўцы» (г.зн. толькі балтамоўнае насельніцтва){{Заўвага|[[летувісы|Летувіскі]] (балтамоўны) нацыянальна-дэмакратычны рух быў прадстаўлены ў абсалютнай большасьці сялянамі або інтэлігенцыяй і сьвятарствам сялянскага паходжаньня, якія нарадзіліся ў Ковенскай губэрні (жамойцкі біскуп [[Антанас Баранаўскас]] (1835—1902), ксёндз [[Ёнас Майроніс]] (1862—1932), ксёндз [[Ёнас Басанавічус]], [[Пятрас Краўчунас]], [[Ёнас Вілейшыс]], [[Пятрас Вілейшыс]], [[Вацловас Біржышка]], [[Пэліксас Бугайлішкіс]], [[Андрус Булёта]], [[Юргіс Шайліс]], [[Казімэрас Сьцяпонас Шайліс]] ды інш.). Напярэдадні 1917 году ў ім было два кірункі — хрысьціянска-дэмакратычны, клерыкальны (імкненьне да пабудовы каталіцкай і кансэрватыўнай дзяржавы, дзе дамінуючае становішча будзе займаць клір) і нацыяналістычны (нацыяналізм і дэмакратызм ва ўсіх галінах жыцьця, найбольш папулярны сярод сялянства). Гл.: ''Смалянчук, А.Ф.'' Паміж краёвасьцю... С. 337.}} прывяло да ўзьнікненьня ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага пашырэньня ў асяродзьдзі мясцовай (каталіцкай і польскамоўнай) шляхты (асабліва ў этнакантактнай зоне — у [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]], прымежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрняй]]) тэрміну «младалітоўцы» для абазначэньня балтамоўнага насельніцтва, а для ўласнага самавызначэньня — тэрмінаў «старалітоўцы» (''starolitwini''), «гістарычныя літоўцы» (''litwini historyczni''), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасьці з тым значэньнем паняцьця «літоўцы» (''litwini''), які выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»)&lt;ref&gt;Гл.: ''Buchowski, K.'' Litwomani … С. 26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис… С. 15.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Ананімны аўтар (відавочна, маянтковец) пад крыптонімам «Старалітовец» (''Starolitwin'') у газэце «Kurier Litewski» (№ 146, 1906 г.) разьмясьціў артыкул «Мы і літоўцы», дзе спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітовец» і нават прапаноўваў стварыць «Старалітоўскую партыю», якая б адлюстроўвала інтарэсы карэнных дваранаў; а балтамоўнае сялянства, якое пачало (на думку аўтара, з падачы і падтрымкі расейскага ўраду) карыстацца назвай «літоўцы», прапаноўваў называць «младалітоўцамі». Яшчэ ў 1934 г. [[Раман Скірмунт]] у артыкуле-нэкралёгу «Панны з Муру» у газэце [[Słowo (1922)|«Słowo»]] (№127, 1934 г.) аб [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] і Юзэфе Куржанеўскай напісаў, што захапленьні Канстанцыяй Скірмунт [[літваманы|«літваманіяй»]] нz ўлічвалі тое, што «младалітоўцамі» паняцьце «Літва» было звужанае толькі да свайго этнаграфічнага, балтамоўнага арэалу (Ковеншчыны, то бок сучаснага тэрміну ''Летува'' клясычнае нормы), які сягаў межамі толькі да [[Вільня|Вільні]] (няўлучна). Гл.: ''Skirmuntt, R.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1934,_nr_127_Roman_Skirmunt_-_Panie_z_muru_-_p_3.jpg Panie z Muru (III)] / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127. — S. 3.}}. Хоць хутка і яны пачалі менаваць сябе толькі як «палякі»&lt;ref&gt;Гл. напрыклад: ''Туронак, Ю.'' Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі / Ю. Туронак. — Мінск : Медисонт, 2006. — С. 18.&lt;/ref&gt;.

=== Змаганьне «краёўцаў» за адзінства краю ===
{{Асноўны артыкул|Першая сусьветная вайна на Беларусі}}

У 1915 годзе, з прыходам у [[Вільня|Вільню]] нямецкіх войск падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], ідэя «краёўцаў» пра непадзельнасьце і цэласнасьце літоўска-беларускіх губэрняў (Паўночна-Заходняга краю — былых зямель Вялікага Княства Літоўскага) увасобілася ў стварэньні Рады [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|Канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] — блёку лідэраў мясцовых беларускіх, летувіскіх, жыдоўскіх і польскіх этнапалітычных і этнакультурных рухаў, якія адносіліся да лібэральна-дэмакратычнага кірунку [[краёўцы|«краёвасьці»]]. Ініцыятыва яе стварэньня належала беларускім краёўцам-дэмакратам. Праграмныя дакумэнты Канфэдэрацыі ВКЛ, якія пашыраліся на чатырох мовах (беларускай, летувіскай, польскай і ідыш), пастулявалі неабходнасьць вылучэньня акупаваных немцамі паўночна-заходніх губэрняў з-пад юрысдыкцыі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] і ўтварэньня на гэтай тэрыторыі «незалежнай дзяржаўнай адзінкі» з [[сойм]]ам (парлямэнтам) у Вільні, сфармаваным шляхам агульных, роўных, прамых выбараў пры тайным галасаваньні. Нямецкія ўлады не праявілі зацікаўленасьці ў адраджэньні [[ВКЛ]]{{Заўвага|Праявілася і катэгарычная нязгода дзеячаў летувіскага (балтамоўнага) руху, якія мелі ўласную думку пра аўтаномію (ці самастойнасьць) «Літвы» з сталіцай у Вільні, пра што яны надумалі яшчэ ў 1905 годзе на сваім [[Вялікі віленскі сойм (1905)|Вялікім віленскім сойме]]. Гл.: ''Смалянчук, А.Ф.'' Паміж краёвасцю... С. 336.}}.

Па тым, як у пачатку лістапада 1918 году нямецкія войскі пакінулі тэрыторыю [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]] паводле пастановаў [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]], лідэры карэннага дваранства Менскай губэрні (галоўным чынам, сябры [[Менскае таварыства сельскай гаспадаркі|Менскага таварыства сельскай гаспадаркі]] — прыхільнікі лібэральна-кансэрватыўнага кірунку [[краёўцы|«краёвасьці»]]) былі супраць падзелу Беларусі на часткі, выступілі з ініцыятывай стварэньня пад нямецкім куратарствам Вялікага Княства Літоўска-Беларускага (з паўночна-заходніх губэрняў) і папрасілі нямецкага генэрала [[Эрык фон Фалькенгайн|Эрыка фон Фалькенгайна]] (1861—1922) паведаміць пра гэтае імкненьне нямецкаму імпэратару [[Вільгельм II|Вільгельму II]]. Прыкметна, што менскія дваране прапаноўвалі даць назву новай дзяржаве не «Вялікае Княства Літоўскае» (альбо «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае»), а «Вялікае Княства Літоўска-Беларускае», што сьведчыла пра прыманьне імі новага значэньня геаграфічнай і этнанімічнай тэрміналёгіі. Генэрал фон Фалькенгайн адказаў дэлегацыі менскіх дваранаў, якіх узначаліў граф [[Ежы Чапскі]] (1861—1930), што мусіць строга выконваць пастановы Берасьцейскага міру, але перадасьць прапанову ў Галоўную імпэратарскую стаўку; падобныя ідэі пэўны час падтрымлівала інтэлігенцыя з прадстаўнікоў беларускага нацыянальнага руху. Аднак разам зь імі пазьней паўстала ў існасьці канкурэнтная ідэя Беларускае Народнае Рэспублікі (нацыянальнае дзяржавы беларусаў), а немцы ў лютым 1919 году хутка пакінулі ўсю тэрыторыю Беларусі, а на зьмену ім прышлі войскі [[бальшавікі|бальшавікоў]]&lt;ref&gt;''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 209.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=5&gt;
Файл:Czasopis - Litwa i Rus - rok 1 - grudzien 1912 - T 4 - z 3.jpg|Вокладка часопіса «Litwa i Ruś» (Вільня), 1911 г. 
Файл:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|Артыкул «Мы і літоўцы» ананімнага аўтара пад крыптонімам «Старалітовец» (''Starolitwin'') у газэце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 146, 1906 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Дадатковыя зьвесткі ==
* Пад рэдакцыяй [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] ў 1888—1889 гадох выходзіў даведнік «Северо-Западный календарь» (1888—1893), які быў штогадовым дадаткам да прыватнай лібэральнай газэты «[[Менскі лісток (1886)|Минский листок]]» і дзе частка матэрыялу друкавалася на [[беларуская мова|беларускай мове]]&lt;ref&gt;Гл.: ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 119.; Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 283.&lt;/ref&gt;. Гэты каляндар і даведнік па шасьці літоўска-беларускіх губэрнях складаў пэўную канкурэнцыю даведніку «Виленский Календарь» і іншым расейска- і польскамоўным даведнікам, а рэдактар Доўнар-Запольскі друкаваў свае ўласныя артыкулы з гісторыі, этнаграфіі, статыстыкі краю. Мітрафан Доўнар-Запольскі таксама напісаў шэраг гістарычных і этнаграфічных прац, дзе ўжываў (з цэнзурных прычынаў) тэрміны «Паўночна-Заходні край» і «заходне-рускі»: «Статистические очерки Северо-Западного края» (1888), «Чародейство в Северо-Западном крае в XVII—XVIII вв.» (1890), «Западнорусская семейная община в XV веке» (1897), «Очерки по организации западно-русского крестьянства в XVI веке» (1905).
* У [[Менск]]у штодзённа з 1 (14) лістапада 1902 да 8 (21) сьнежня 1905 году выдавалася газэта [[Северо-Западный край (газэта)|«Северо-Западный край»]] (якая ў 1886—1902 гадох мела назву [[Менскі лісток (1886)|«Минский листок»]] і дзе працавалі аматары беларускай культуры і гісторыі — Мітрафан Доўнар-Запольскі, [[Янка Лучына]] ды інш.). У 1905 годзе яна стала [[сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага]] ([[марксізм|марксісцкага]]) кірунку — надрукавала праграму [[II зьезд РСДРП|II зьезду]] [[РСДРП]], артыкул [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Леніна]], памфлет [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] ды інш. А 15 траўня 1905 году ў газэце быў надрукаваны верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Мужык» — першы [[беларуская мова|беларускамоўны]] дэбют паэта ў друку [http://feb-web.ru/feb/periodic/pp0-abc/pp2/pp2-0481.htm].
&lt;gallery perrow=5&gt;
Severo-Zapadnyj kalendar - 1893 AD.jpg|Вокладка даведніка «Северо-Западный календарь», 1893 г.
Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|вокладка кнігі [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] «Очерки по организации западно-русского крестьянства в XVI веке» (1907 г.) 
Petrov - Belorussia i Litva - Istoricheskie sudby Severo-Zapadnogo kraja - 1890.jpg|Вокладка кнігі М.І. Пятрова «Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края» ([[Санкт-Пецярбург]], 1890 г.)
Миловидов - Освобождение крестьян СЗК - 1901.jpg|Вокладка кнігі А.І. Мілавідава «Освобождение крестьян Северо-Западного края и поземельное устройство их при графе М.Н. Муравьеве» ([[Вільня]], 1901 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Глядзіце таксама ==
* [[Летувізацыя]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі|3}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Літаратура ==
* ''[[Яўген Анішчанка|Анішчанка, Я.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. Анішчанка. — {{Менск (Мінск)}}: Хурсік, 2003. — 470 с.
* {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}}
* ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} — С. 306—308.
* ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' [https://web.archive.org/web/20150926144546/http://pdf.kamunikat.org/3662-1.pdf Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы] / А. Белы. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с — {{ISBN|985-6599-12-1}}
* ''Ганчарук, І.'' Палітыка царызму ў адносінах да каталіцкай царквы (1772—1830) / І. Ганчарук // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. — 2002. — № 1. — С. 39—46.
* Гісторыя Беларусі. Курс лекцый : у 2 ч. / П. Брыгадзін, У. Ладысеў, П. Зялінскі [і інш.]. — Ч. 2 : XIX—XX стагоддзі. — {{Менск (Мінск)}}: РІВШ БДУ, 2002. — 656 с.
* Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. Марцуль]], І. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. Новіка, Г. Марцуля. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — {{Менск (Мн.)}}: Выш. шк., 2003. — 416 с.
* Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Экаперспектыва, 2005. — 519 с.
* ''Казлоў, Л.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Казлоў, А. Цітоў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларусь, 1993. — 71 с.
* Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. Навіцкі. — {{Менск (Мінск)}}: Экаперспектыва, 1998. — 340 с.
* [[Алег Латышонак|''Латышонак, А.'']] Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня — Беласток: Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с.
* [[Антон Луцкевіч|''Луцкевіч, А.'']] [http://kamunikat.org/download.php?item=10103-1.pdf&amp;pubref=10103 Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры і мастацтва]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Антон Луцкевіч; уклад., прадм. , камэнт., індэкс імёнаў, пер. з пол. і ням. А. Сідарэвіча. — {{Менск (Мінск)}}: Кнігазбор, 2006. — 460 с.
* ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15.
* Паўночна-заходні край // {{Літаратура/БелСЭ|8}} — С. 339.
* ''Сакалова, М.'' Паўночна-Заходні край / М. Сакалова // {{Літаратура/ЭГБ|5}} — С. 441.
* [[Аляксандр Смалянчук|''Смалянчук, А.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Смалянчук. — СПб.: Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* [[Сяргей Токць|''Токць, С.'']] [https://web.archive.org/web/20160305191643/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/24/04.htm Беларуская ідэнтычнасць у ХІХ ст.] // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 24, 2005. [https://web.archive.org/web/20140815030928/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2202]
* ''[[Юры Туронак|Туронак, Ю.]]'' [https://web.archive.org/web/20140815024349/http://pdf.kamunikat.org/1771-1.pdf Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі] / Ю. Туронак. — {{Менск (Мінск)}}: Медисонт, 2006. — 180 с.
* [[Аляксандар Цьвікевіч|''Цьвікевіч, А.'']] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — {{Менск (Мінск)}}: Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.
* [[Захар Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с.
* Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык [і інш]. — {{Менск (Мінск)}}: Навука і тэхніка, 1985. — 215 с.
* {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}}
* ''Buchowski, K.'' [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku] / K. Buchowski. — Białystok : Biblioteka Uniwersytecka im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku, 2006. — 430 s.
* [[Марыя Чапская|''Czapska, M.'']] Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171.
* [[Якуб Гейштар|''Gieysztor, J.'']] Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s.
* [[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913 / R. Jurkowski. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. — 550 s.
* [[Ігнат Лахніцкі|''Lachnicki, I.E.'']] [https://web.archive.org/web/20241008222207/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&amp;from=FBC Statystyka gubernii Litewsko-Grodzienskiey] / I.E. Lachnicki. — Wilno : Druk. Józefa Zawadzkiego, 1817. — 88 s.
* [[Уладзіслаў Адамавіч Міцкевіч|''Mickiewicz, W.'']] Pamiętniki : w 3 t. / W. Mickiewicz. — Warszawa—Kraków—Lublin—Łódź—Paryż—Poznań—Wilno—Zakopane : Gebethner i Wolf, 1927. — T. 2 : 1862—1870. — 441 s.
* [[Міхал Клеафас Агінскі|''Ogiński, M.K.'']] Pamiętniki Ogińskiego o Polsce i polakach od roku 1788 aż do konca roku 1815 : w 4 t. / M.K. Ogiński; z języka francuzkiego. — Poznań : Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1871. — T. 3. — 218 s.
* ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s.
* [[Напалеон Роўба|''Rouba, N.'']] [https://web.archive.org/web/20140603144045/http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html Przewodnik po Litwie i Białejrusi] / N. Rouba. — Wilno : Wydawnictwo «Kurjera Litewkiego», 1908. — 2-e wyd. — 215 s. [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=14001&amp;from=publication&amp;]
* [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|''Skirmuntt, R.'']] [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1934,_nr_127_Roman_Skirmunt_-_Panie_z_muru_-_p_3.jpg Panie z Muru (III)] / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127. — S. 3.
* [[Дарус Сталюнас|''Staliunas, D.'']] Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s.
* [[Дарыюш Шпопэр|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s.
* ''Weeks, T.R.'' Nation and State in Late Imperial Russia. Nationalism and Russification on the Western Frontier, 1863—1914 / T.R. Weeks. — DeKalb: Northern Illinois University Press, 1996.
* [[Эдвард Вайніловіч|''Woyniłłowicz, E.'']] Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s.
* [[Марыян Зьдзяхоўскі|''Zdziechowski, M.'']] Idea polska na kresach / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 1—17.
* Акты Виленской археографической комиссии (Акты издаваемые комиссиею, Высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне). — Вильна: Тип. А. Г. Киркора, 1865. — [https://web.archive.org/web/20160414010348/http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ Т. I. Акты Гродненского земского суда]. — 377 с.
* ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с.
* Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371.
* Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С.231. [https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/]
* Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С. 232—234. [https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/]
* ''Большакова, О. В.'' Российская империя: система управления. Современная зарубежная историография: аналитический обзор / О. В. Большакова ; Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. отеч. и зарубеж. истории; Отв. ред. В. М. Шевырин. — М., 2003. — 92 с.
* ''[[Пётар Брыгадзін|Бригадин, П. И.]]'' Минские губернаторы: история власти / П. И. Бригадин, А. М. Лукашевич. — Минск : БГУ, 2009. — 351 с (фрагмэнт кнігі гл. тут [https://web.archive.org/web/20131001215756/http://www.simst.bsu.by/main/guide/brigadin/7.pdf])
* ''[[Фадзей Булгарын|Булгарин, Ф.]]'' Путевые заметки на поездке из Дерпта в Белоруссию и обратно, весной 1835 года // Выбранае / Ф. Булгарын; уклад., прадм., камент. А. Фядуты. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 2003. — С. 173—223.
* [[Міхаіл Далбілаў|''Долбилов, М. Д.'']] Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.
* Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с.
* ''Зайончковский, П. А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. / П. А. Зайончковский. — М. : Мысль, 1978. — 288 с.
* Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — Москва: Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с.
* Западный край // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1894. — Т. XII. — С. 247.
* Западный край // Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания; под ред. С. Н. Южакова. — СПб : Тип. Тов-ва «Просвещение», 1902. — Т. 9. — С. 507.
* История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с.
* ''Каппелер, А.'' Россия — многонациональная империя: Возникновение. История. Распад / А. Каппелер; пер. с нем. С. Червонная. — М. : Традиция, 2000. — 344 с — {{ISBN|5-89493-009-Х}}
* [[Аляксандар Кісялёў|''Киселев, А. А.'']] Система управления и чиновничество белорусских губерний в конце XVIII — первой половине XIX в. / А. А. Киселев. — Минск : ВА РБ, 2007. — 172 с.
* ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественнно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с.
* ''[[Міхаіл Каяловіч|Коялович, М. О.]]'' Чтения по истории Западной России / М. О. Коялович. — СПб, 1884. — 341 с.
* ''Лебедкин, М.'' [http://books.google.ru/books?id=yZcZAAAAYAAJ&amp;pg=RA2-PA9&amp;dq=%22%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=hL_dUKWoGMSg4gSU6ICgBw&amp;ved=0CEMQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=%22%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%22&amp;f=false О племенном составе народонаселения Западного края Российской империи // Вестник Юго-Западной и Западной России. Историко-литературный журнал. Октябрь. Том II. Киев, 1862]
* ''Липранди, А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/01003548360?get=pdf «Отторженная возвратих»: Падение Польши и воссоединение Западно-Русского края] / А. П. Липранди (А. Волынец). — СПб : Калашниковск. тип. А. Л. Трунова, 1893. — 80 с.
* ''Литвинов, М. М.'' [https://web.archive.org/web/20160304225214/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf Литовская область, Полесье и страна к югу от Полесья : Записки офицеров старш. курса Николаев. акад. Ген. штаба, сост. по лекциям адъюнкт-проф. М. Литвинова в 1883—83 г.] / М. М. Литвинов. — СПб : Общественная польза, 1883. — 16 с.
* Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1867. — Т. III. — С. 62—64.
* ''Луговцова, С. Л.'' Политика российского самодержавия по отношению к дворянству Белоруссии в конце XVIII — первой половине XIX вв. / С. Л. Луговцова. — Минск : БГПУ, 1997. — 79 с.
* ''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII — начало XX века) / Л. М. Лысенко. — М. : МПГУ, 2001. — 2-е изд. — 358 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург: Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния / сост. И. Зеленский. — Санкт-Петербург : Воен. тип., 1864. — Ч. 1. — 672 с.
* [[Аляксей Мілер|''Миллер, А.'']] [https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста] // uchebilka.ru [Электронны рэсурс]
* Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — СПб : Общественная польза, 1878. — 68 с.
* Обозрение исторических сведений о составлении свода местных законов западных губерний. — Санкт-Петербург, 1837. — 96 с.
* ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — СПб. : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с [https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/]
* Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с.
* ''Реклю, Э.'' [https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с.
* ''[[Сусана Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / Ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с.
* Сборник императорского русского исторического общества. — Т. 23: Письма Императрицы Екатерины II к Гримму (1774—1796) / изданные с пояснительными примечаниями Я. Грота. — СПб. : Тип. Императорской Академии Наук, 1878. — 734 с.
* ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с.
* [[Дарус Сталюнас|''Сталюнас, Д.'']] Границы в пограничье: белорусы и этнолингвистическая политка Российской империи на Западных окраинах в период Великих Реформ / Д. Сталюнас // Ab Imperio. 2003 — № 1. — С. 261—292.
* ''Столпянский, Н. П.'' Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с.
* [[Мікалай Устралаў|''Устрялов, Н. Г.'']] [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003570717?get=pdf Исследование вопроса, какое место в русской истории должно занимать Великое княжество Литовское?]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Н. Г. Устрялов. — Санкт-Петербург : тип. Экспедиции заготовления гос. бумаг, 1839. — 42 с.
* [[Мікалай Устралаў|''Устрялов, Н.'']] Русская история: в 2 ч. / Н. Устрялов. — Изд. 5-е. — Санкт-Петербург : тип. Апполона Фридрихсона, 1855. — Ч. 2. Новая история. — 600 с.
* [[Павал Ёзэф Шафарык|''Шафарик, П. И.'']] [https://web.archive.org/web/20141129031330/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf Славянское народописание] / П. И. Шафарик; пер. с чешского И.Бодянского. — М. : Университетская типография, 1843. — 182 с.
* ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с.
* [[Родрыг Эркерт|''Эркерт, Р. Ф.'']] [https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье], Руниверс
* [[Дарус Сталюнас|''Сталюнас, Д.'']] [https://web.archive.org/web/20150924092948/http://www.russianresources.lt/archive/Mater/staliunas.html Этнополитическая ситуация Северо-Западного края в оценке М. Н. Муравьева (1863—1865)]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|''Киселев, А. А.'']] [http://zapadrus.su/2012-04-11-14-59-43/2013/-1863-/246-2013-01-19-133149.html Конфессиональные аспекты кадровой политики российских властей в полицейских учреждениях МВД белорусских губерний во второй половине XIX — начале XX вв.], Западнорус [Электронны рэсурс]

=== Мапы літоўска-беларускіх губэрняў Расейскай імпэрыі ===
* [http://www.vln.by/sites/default/files/map6.jpg Полацкая і Магілёўская губэрні 1778—1796], сайт гісторыка [[Вячаслаў Насевіч|Вячаслава Насевіча]]
* [http://www.vln.by/sites/default/files/map3.jpg Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі ў 1793—1796 гг.], сайт гісторыка Вячаслава Насевіча
* [http://www.vln.by/sites/default/files/map5.jpg Беларусь у другой палове XIX — пачатку XX в.], сайт гісторыка Вячаслава Насевіча
* [https://web.archive.org/web/20130928013615/http://www.runivers.ru/lib/book3295/16672/ Российский атлас, из сорока четырех карт состоящий и на сорок два наместничества Империю разделяющий, 1792 год], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20161107012254/http://www.runivers.ru/lib/book7629/406248/ Карманный почтовый атлас всей Российской Империи разделенной на Губернии с показанием главных почтовых дорог, 1808 год], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20140723002608/http://www.runivers.ru/lib/book3293/16652/ Атлас Исторический, Хронологический и Географический Российского государства, составленный на основании истории Карамзина Иваном Ахматовым, 1831 год], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20140904163649/http://www.runivers.ru/lib/book4750/58819/ Атлас Российской Империи, содержащий в себе 51 губернию, 4 области, Царство Польское и Княжество Финляндское, 1835 год], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20140214221543/http://www.runivers.ru/lib/book3296/16681 Подробный атлас Российской Империи с планами главных городов, 1876 год], Руниверс
* [http://rodmurmana.narod.ru/Karty.htm Мапы губэрняў эўрапейскай часткі Расейскай імпэрыі, 1903 год]
* [https://web.archive.org/web/20150721022727/http://www.runivers.ru/lib/book7761/450334/ Россия. Географическое описание Российское Империи по губерниям и областям с географическими картами, 1913 год], Руниверс
* [https://web.archive.org/web/20140307064333/http://starye-karty.litera-ru.ru/index.html#gub Картографическая энциклопедия: старые карты Российской империи], Литера. Ру

{{Беларусь у тэмах}}
{{Абраны артыкул}}

[[Катэгорыя:Паўночна-Заходні край| ]]</text>
      <sha1>6xbj61yxvmwzduqz9qkbou6bzs5u4z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пінскае гета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106739</id>
    <revision>
      <id>2699165</id>
      <parentid>2473668</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5758" sha1="p6ot6pylcdor4k60ey55hubkditgzb7" xml:space="preserve">'''Пінскае гета''' (1 траўня — 28 кастрычніка 1942) — месца прымусовага перасяленьня габрэяў гораду [[Пінск]]у і ваколіцаў у рамках [[Галакост на Беларусі|перасьледу і зьнішчэньня]] габрэяў у час акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі [[Трэці Райх|нацысцкай Нямеччыны]] ў пэрыяд [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]].

== Да стварэньня гета ==
Пасьля нападу Нямеччыны на СССР 22 чэрвеня 1941 году толькі нязначная колькасьць габрэяў пасьпела эвакуявацца на ўсход. У Пінску таксама апынуліся ўцекачы з заходняй часткі Беларусі. 4 ліпеня 1941 году Пінск быў заняты нямецай арміяй.

Па распараджэньні акупацыйных уладаў у другой палове ліпеня быў створаны юдэнрат — габрэйская рада, орган па выкананьні ўказаньняў акупантаў у дачыненьні да габрэяў і [[габрэйская паліцыя]]. Старшынём юдэнрату немцы прызначылі дырэктара школы Давыда Альпэра. Праз два дні ён адмовіўся ад пасады і быў расстраляны разам зь яшчэ 20 чальцамі юдэнрату. Новым старшынём быў прызначаны Біньямін Бакштанскі.

З 5 па 7 жніўня 1941 году немцы расстралялі ў Пінску да 10 тысячаў габрэяў. У асноўным былі расстраляныя мужчыны ад 16 да 60 гадоў.

Для габрэяў былі ўведзеныя шматлікія абмежаваньні, у тым ліку нашэньне на адзежы сьпераду і ззаду адмысловага адметнага знака.

== Стварэньне і жыцьцё гета ==
[[Файл:Pinsk Holokost 1a.jpg|міні|200пкс|Мэмарыял на месцы масавых забойстваў габрэяў пінскага гета ў час [[Галакост]]у]]
Усё габрэйскае насельніцтва Пінску ў колькасьці 18 644 чалавек з 1 траўня 1942 году было зьняволена ў гета. Па часе стварэньня гэта было апошняе гета на тэрыторыі Беларусі. Сюды былі таксама дэпартаваныя габрэі з эўрапейскіх краінаў і навакольных мястэчак. Гета было агароджанае калючым дротам і мела тры ахоўных выхады: на вуліцах Лістоўскага, Паўночнай і Альбэрхтаўскай. Жыльлёвая плошча ў гета разьмяркоўвалася сыходзячы з плошчы ў 1,2 квадратны мэтар на чалавека.

[[Габрэі]] працавалі на створаных у гета прамысловых прадпрыемствах і ў майстэрнях, а таксама выкарыстоўваліся акупантамі на прымусовых працах. У гета была створаная лякарня, аптэка, паліклініка. Дзейнічалі падпольныя групы, якія спрабавалі назапашваць зброю і ствараць укрыцьці і бункеры.

У чэрвені 1942 году немцы арыштавалі ў [[Пінск]]у і [[Кобрынь|Кобрыні]] 3500 габрэяў і расстралялі іх на станцыі [[Бронная Гара (станцыя)|Бронная гара]].

== Зьнішчэньне гета ==
8 кастрычніка 1942 году пачалася акцыя па зьнішчэньні пінскага гета. Яе праводзіў нямецкі матарызаваны батальён паліцыі парадку. Падпольшчыкі гета аказалі супраціў паліцыі, большасьць зь іх было забіта, частка здолела зьбегчы да партызанаў.

У справаздачы камандзіра батальёна паліцыі парадку было паказана, што ў гэтыя дні былі зьнішчаныя 26 200 чалавек. Іцхак Арад лічыць, што ў гета было забіта 17 тысячаў габрэяў.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|113Д000720}}
{{Commons}}
* {{Літаратура/ЭГЭ|13221|Пинск}}
* [https://web.archive.org/web/20250125060832/https://homoliber.org/ru/uh/uh010207.shtml Трагедыя пінскага гета]
* [https://web.archive.org/web/20150929060902/http://www.yadvashem.org/about_holocaust/studies/vol34/Hilberg%20E.pdf The Kommandostab Revisited]

{{Гета на Беларусі}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Пінску]]
[[Катэгорыя:Габрэйскія гета ў Генэральным камісарыяце Ўкраіна]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1942 годзе]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1942 годзе]]</text>
      <sha1>p6ot6pylcdor4k60ey55hubkditgzb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парцалянавая фабрыка Чэлсі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108204</id>
    <revision>
      <id>2699142</id>
      <parentid>2478453</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3800" sha1="e120oe52qi3d2fui2pgji3ktdz2d12e" xml:space="preserve">[[Файл:Softpasteporcelain.jpg|міні|Парцалянавая талерка (каля 1765) у [[Музэй Вікторыі й Альбэрта|музэі Вікторыі й Альбэрта]]]]
'''Парцалянавая мануфактура Чэлсі''' — першая істотная [[парцаляна]]вая мануфактура ў [[Ангельшчына|Ангельшчыне]]. Паўстала прыкладна ў 1743-45 роках&lt;ref&gt;У 1744 патэнт атрымала [[парцалянавая фабрыка Боў]], аднак ня знойдзена яе вырабаў, датаваных раней за выпушчаныя фабрыкай Чэлсі&lt;/ref&gt;, першыя вырабы выйшлі ў 1745.

== Мінуўшчына ==
Дакумэнтаў таго часу захавалася вельмі мала. Вядома, што яе дырэктарам быў ювэлір Нікалас Спрымант. Першыя наборы сталовага посуду, выпушчаныя да 1750 року, былі вельмі шыкоўна аздобленыя і ствараліся паводле ўзораў [[Майсэнская парцаляна|майсэнскай парцаляны]] і сярэбраных прататыпаў, такіх як салонкі ў форме рэалістычных [[ракавіна]]ў. З 1760 року за ўзор прадукцыі ўсё часьцей прымаецца [[Сэўрская парцалянавая мануфактура|сэўрская парцаляна]].

У 1769 мануфактуру набыў Ўільям Д’юзбэры, уладальнік [[Royal Crown Derby|парцалянавай фабрыкі Дэрбі]], і ў гэты пэрыяд прадукцыя абодвух фабрыкаў не адрозьнівалася. «Чэлсійска-дэрбцкі пэрыяд» цягнуўся да 1784 року, пасьля гэтага мануфактура Чэлсі была разабраная, а яе ліцейныя формы, узоры, супрацоўнікі і мастакі перавезеныя ў Дэрбі.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Chelsea porcelaine, colombaia, 1755-56 circa, 02.JPG|
Файл:Chelsea Porcelain Factory - Street Vendor - c1760.jpg|Вулічны гандляр, каля 1760
Файл:Dogs — Chelseaporcfactory.jpg|Сабакі (каля 1749) у [[Музэй Вікторыі й Альбэрта|музэі Вікторыі й Альбэрта]]
Файл:The Elements, Chelsea Porcelain Manufactory - Indianapolis Museum of Art - DSC00573.JPG|Элемэнты, паміж 1760 і 1769. Індыянапаліскі музэй мастацтва, ЗША
&lt;/gallery&gt;

== Глядзіце таксама ==
* [[Парцалянавая фабрыка Дэрбі]]

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Chelsea porcelain factory}}
* [https://web.archive.org/web/20090417200023/http://www.clevelandart.org/Explore/artist.asp?searchText=chelsea&amp;tab=1&amp;recNo=0 Кліўлэндзкі музэй мастацтва]

== Літаратура ==
* F. Severne McKenna, ''Chelsea Porcelain: The Red Anchor Wares'', 1951.
* F. Severne McKenna, ''Chelsea Porcelain: The Gold Anchor Wares'', 1952.

{{Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі}}

[[Катэгорыя:Парцаляна]]
[[Катэгорыя:Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі]]
[[Катэгорыя:Вытворцы керамікі]]
[[Катэгорыя:Ангельскае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Брытанскія кампаніі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лёндану]]</text>
      <sha1>e120oe52qi3d2fui2pgji3ktdz2d12e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Радзім Гаўдэнцый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110391</id>
    <revision>
      <id>2699171</id>
      <parentid>2465492</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="5ifbrqk043hevizbhpogi9x4ye3vkd4" xml:space="preserve">[[Файл:Socha Svateho Vojtecha a Radima.jpg|міні|Помнік [[Сьвяты Войцех|Сьв. Войцеху]] і Сьв. Радзіму ў [[Лібіцы над Цыдлінай|Лібіцах над Цыдлінай]]]]
'''Радзі́м Гаўдэ́нцый''' ({{Мова-cs|Radim}}, {{Мова-pl|Radzim Gaudenty}}, {{Мова-la|Gaudentius}}, {{Мова-de|Gaudentius}}; да [[970]] — пасьля [[1006]]) — [[Каталіцтва|каталіцкі]] сьвяты, першы [[арцыбіскуп гнезьненскі]] і першы [[мітрапаліт]] на польскіх землях.

== Жыцьцяпіс ==
[[Радзім (імя)|Радзім]] быў пазашлюбным сынам [[Слаўнік]]а, [[Лібіцы над Цыдлінай|лібіцкага]] князя з роду [[Слаўнікавічы|Слаўнікавічаў]]. Меў зводнага брата [[Сьвяты Войцех|Войцеха]].

Дата нараджэньня Сьв. Радзіма дакладна невядомая і вылічаная толькі прыкладна (у пэрыяд паміж [[960]]—[[970]] рокамі) на падставе таго факту, што для атрыманьня арцыбіскупскага тытулу мусіў быць не маладзейшы за 30 рокаў.

Пра Радзіма захавалася значна меней біяграфічных зьвестак, чым пра ягонага старэйшага брата [[Сьвяты Войцех|Сьв. Войцеха]]. Ніводны зь ягоных сучасьнікаў не стварыў ягонае жыцьцеапісаньне. Паводле некаторых зьвестак, вучыўся разам з Войцехам у [[Магдэбург|магдэбурскай]] школе, але гэта выглядае мала праўдападобным з-за іхняе розьніцы ва ўзросьце.

Па прызначэньні Войцеха [[біскуп]]ам ([[19 лютага]] [[982]]&lt;ref&gt;Kol.: Malá československá encyklopedie, Praha 1987, sv. VI., s. 601.&lt;/ref&gt;) працаваў у ягонай рэзыдэнцыі і з тае пары пастаянна дапамагаў свайму брату. У [[988]] року яны разам накіраваліся ў [[Італія|Італію]] з намерам пакрочыць далей у [[Сьвятая зямля|Сьвятую зямлю]]. Аднак дасягнуўшы толькі [[Бэнэдыктыны|бэнэдыктынскага]] [[кляштар]]а [[Монтэ-Касына]], вярнуліся ў [[Рым]]. Там з братам далучыліся да бэнэдыктынскага кляштара Сьв. Баніфацыя і Алексія на [[Авэнтын]]е, дзе Радзім і прыняў імя [[Гаўдэнцый (імя)|Гаўдэнцый]] ([[990]]). У [[992]] року вярнуліся ў [[Прага|Прагу]], адкуль неўзабаве ([[994]]) ізноў накіраваліся ў Рым.

Былі накіраваныя [[Місіянэрства|місіянэрамі]] да [[Прусы|прусаў]], ад рук якіх [[23 красавіка]] [[997]] загінуў Войцех&lt;ref&gt;Tamże, s.451; T. Sinka, Bł. Radzim Gaudenty, Kraków 2002, s.7&lt;/ref&gt;. Сам Радзім, адпушчаны прусамі, разам зь іншым удзельнікам іхняе выправы Бэнэдыктам зьвярнуўся да польскага караля [[Балеслаў I Храбры|Балеслава I Храбрага]] з просьбаю выкупіць у прусаў цела свайго брата.

У [[999]] року быў высьвечаны ў Рыме на [[біскуп]]а, і ў [[1000]] пастаўлены арцыбіскупам [[Гнезна]].

Дата сьмерці таксама называецца толькі прыблізна: два чэскія нэкралёгі падаюць [[12 кастрычніка]], у той час як нэкралёг зь [[Люнэбург]]у — [[14 кастрычніка]]&lt;ref&gt;Władysław Abraham: ''Organizacja kościoła w Polsce do połowy XII w.''  Lwów 1890, s. 80 przyp. 1.&lt;/ref&gt;. Невядомы нават рок сьмерці, выказваюцца вэрсіі: [[1006]], [[1011]], [[1016]], [[1020]] або [[1022]].

Па ягонай сьмерці цела было пахаванае ў [[Базыліка Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Гнезна)|гнезьненскай катэдры]]. У 1039 року разам з астанкамі Сьв. Войцеха і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пяць сьвятых братоў|пяці сьвятых братоў|cs|Svatých Pět bratří}} перавезены ў Чэхію і перапахаваны ў крыпце сьвв. Казьмы і Дзям’яна ў [[Катэдра сьвятога Віта|храме сьвятога Віта]].

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = Vera Schauber, Hanns Michael Schindler.
|частка         = 
|загаловак      = Rok se svatými
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 2
|месца          = Kostelní Vydří
|выдавецтва     = Karmelitánské nakladatelství
|год            = 1997
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 702
|сэрыя          = 
|isbn           = 80-7192-304-4
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Bruno z Querfurtu.
|частка         = 
|загаловак      = Život svatého Vojtěcha
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Praha
|выдавецтва     = 
|год            = 1996
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211202125506/https://www.edejiny.cz/readarticle.php?article_id=40 www.edejiny.cz]{{ref-cz}}
* [http://www.abcsvatych.com/rozdeleni/cestisvati.htm#radim www.abcsvatych.com]{{ref-cs}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гаўдэнцый, Радзім}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 960-я гады]]
[[Катэгорыя:Сьвятыя Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя]]
[[Катэгорыя:Бэнэдыктынцы]]
[[Катэгорыя:Слаўнікавічы]]
[[Катэгорыя:Місіянэры]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў XI стагодзьдзі]]
[[Катэгорыя:Польскія сьвятыя]]</text>
      <sha1>5ifbrqk043hevizbhpogi9x4ye3vkd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фэрдынанд Рушчыц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112196</id>
    <revision>
      <id>2699318</id>
      <parentid>2640240</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60885" sha1="69mm66f10yz5622xfjpcmkrfmoqha4a" xml:space="preserve">{{Мастак
|Партрэт = Ferdynand Ruszczyc.jpg
|Вучоба  = 
|Плынь   = [[сымбалізм]]
|Працы   = 
}}
{{Цёзкі}}
'''Фэрдына́нд Ру́шчыц''' (''Фэрдынанд Эдуардавіч Рушчыц''; {{мова-pl|Ferdynand Ruszczyc}}; 10 сьнежня 1870, маёнтак [[Багданаў (Менская вобласьць)|Багданава]], [[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]], цяпер [[Валожынскі раён]] — 29 кастрычніка 1936, тамсама) — [[мастак]], графік, тэатральны дэкаратар і пэдагог. Яскравы прадстаўнік культурных супярэчнасьцяў сваёй эпохі. У некаторых творах адметны ўплыў [[мадэрн]]у. Аказаў пэўны ўплыў на далейшае разьвіцьцё жанру пэйзажу ў польскім мастацтве. Матэрыялізаваў магутны нацыянальна-патрыятычны імпульс, характэрны для польскага мастацтва ў цэлым і для мастацтва мяжы ХІХ—XX стагодзьдзяў у прыватнасьці. Яго вельмі цэльная па духу творчасьць мела непасрэднае дачыненьне да фармаваньня польскага нацыянальна-рамантычнага пэйзажу канца ХІХ — пачатку XX стагодзьдзя і найбольш ярка адлюстроўвала яго мастацкую праблематыку.&lt;ref name=&quot;diss&quot;&gt;Колесникова Татьяна Анатольевна. [https://web.archive.org/web/20160307060816/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/197376.html Национально-романтический пейзаж конца XIX — начала XX века в творчестве Фердинанда Рущица] : Дис. … канд. искусствоведения : 17.00.09 СПб., 2004 308 с. РГБ ОД, 61:05-17/147&lt;/ref&gt;

У яго творчасьці знайшлі адлюстраваньне жыцьцё і побыт беларускага народу, праламіліся традыцыі беларускага рэалістычнага жывапісу. Дачка мастака Яніна Рушчыц сьцьвярджае, што яе бацька заўсёды лічыў сябе «[[тутэйшыя (выраз)|тутэйшым]]», г. зн. [[Беларусы|беларусам]].&lt;ref name=&quot;Пейзаж&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://coolreferat.com/%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D0%B6 |загаловак = Живопись Пейзаж |дата = 2011-12-23 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;

== Продкі ==
[[Файл:Ferdynand, Edvard Ruščycy. Фэрдынанд, Эдвард Рушчыцы (1881).jpg|міні|зьлева|Фэрдынанд з бацькам Эдвардам Рушчыцам (1881).]]
Род Рушчыцаў паходзіў з-над [[Буг]]у і належыў да [[Ліс (герб)|гербу «Ліс»]]. Род Рушчыцаў валодаў маёнткам [[Зьбірагі]] на Берасьцейшчыне. Дзед мастака, Фэрдынанд, быў адвакатам, абараняў інтарэсы [[Радзівілы|Радзівілаў]] і жыў пераважна ў Вільні. Пасьля шлюбу з Ганнай Чаховіч атрымаў у пасаг маёнтак Вайгяны ля Багданава. У 1836 годзе ён набыў на аўкцыёне маёнтак Багданава. Дзядуля й бабуля, Фэрдынанд і Ганна з [[Чаховічы|Чаховічаў]], мелі 9 дзяцей. Бацька, Эдвард, — капітан царскай арміі, абсальвент берасьцейскага Кадэцкага корпуса. Маці, Альвіна з дому Мюнхаў, была датчанкай. Нарадзілася ў [[Нексё]] на востраве [[Борнхальм]]. Яе бацька Маркус Мюнх быў уладальнікам гандлёвага карабля. Бацькі Фэрдынанда сустрэліся ў [[Ліепая|Лібаве]] ([[Латвія]]), дзе служыў Эдвард. У Рушчыцаў было пяцёра дзяцей: чатыры дачкі й малодшы сын Фэрдынанд. Адпаведна сямейным рэлігійным прынцыпам дачок хрысьцілі й выхоўвалі згодна зь веравызнаньнем іх маці (у эвангелісцкай веры), а сына ― веравызнаньнем бацькі (у рымска-каталіцкай)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Пракапцоў Уладзімір. Зямля і неба Фердынанда Рушчыца. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2020.&lt;/ref&gt;..

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і вучнёўства ===
Дзед і бабуля, Фэрдынанд і Ганна з [[Чаховічы|Чаховічаў]] мелі 9 дзяцей. Бацька, Эдвард, капітан царскай арміі, абсальвэнт берасьцейскага Кадзецкага корпуса. Маці, Альвіна з дому Мюнхаў, была датчанкай. Нарадзілася ў [[Нексё]] на востраве [[Борнгальм]]. Яе бацька Маркус Мюнх быў уладальнікам гандлёвага карабля. Бацькі Фэрдынанда сустрэліся ў [[Лібава|Лібаве]] ([[Латвія]]), дзе служыў Эдвард. Родавым гняздом Рушчыцаў быў маёнтак [[Багданаў (Менская вобласьць)|Багданаў]], які яны былі вымушаны пакінуць на нейкі час у выніку здушэньня [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня Кастуся Каліноўскага]], а [[шляхецкая сядзіба|сядзібу]] й зямлю здалі ў арэнду. Месцам далейшага жыхарства Рушчыцаў стала [[Ліепая|Лібава]], дзе бацька атрымаў пасаду ў будаўнічай канторы [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]]. У 1870-я гады ён пераехаў зь сям’ёй у [[Менск]], дзе стаў начальнікам рахункаводаў ва ўпраўленьні будаўніцтвам чыгункі. Вярнуліся ў свой маёнтак зь [[Менск]]у толькі ў [[1888]] годзе. У Рушчыцаў было пяцёра дзяцей: чатыры дачкі і малодшы сын Фэрдынанд.

Дзяцінства і юнацтва будучага мастака прайшло ў Менску. У 1883 годзе 13-гадовы Фэрдынанд паступіў у [[менская клясычная гімназія|менскую клясычную гімназію]], якую скончыў у 1890 годзе з залатым мэдалём. Тут жа ён атрымаў пачатковую мастацкую адукацыю ў выкладніка [[Кузьма Ермакоў|Кузьмы Якаўлевіча Ермакова]], выхаванца Пецярбурскай Акадэміі мастацтваў.&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt;

Бацька, Эдуард Рушчыц, не ўхваляў захапленьне сына, лічачы, што маляваньнем не заробіш на жыцьцё, і настойваў, каб той пайшоў па сьлядах дзеда. Увосень 1890 году Фэрдынанд паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэту, дзе на працягу двух гадоў старанна вучыўся і толькі ў 1891 годзе падаў прашэньне ў Пецярбурскую Акадэмію мастацтваў з просьбай залічыць яго вольным слухачом на аддзеле жывапісу.&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://belvirtclub.narod.ru/weekend/i_003_ruschits.htm |загаловак = Фердинанд Рущиц, художник из Воложина |аўтар = Каролина ДЯТЛИКОВИЧ |дата публікацыі = 11.04.2002 |выдавец = «Свободные новости» |дата = 2011-12-23 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Вясна-Рушчыц.jpg|міні|«Вясна»]]
У 1892—1897 гг. навучаўся жывапісу ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Імпэратарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбурскай імпэратарскай Акадэміі мастацтваў|ru|Императорская Академия художеств}} спачатку пад кіраўніцтвам [[Іван Шышкін|Івана Шышкіна]], а пасьля таго, як той пакінуў акадэмію — у [[Архіп Куінджы|Архіпа Куінджы]], вучнямі якога таксама былі [[Аркадзь Рылоў]], [[Мікалай Рэрых]], [[Вільгельм Пурвіт]], [[Канстанцін Урублеўскі]]. У сваім дзёньніку Рушчыц пісаў: {{Цытата|Я паказаў свае этуды Куінджы. Напэўна, ён ведаў, што я вучань Шышкіна, ва ўсякім разе, судзіў ён іх далёка стражэй за працы іншых вучняў.}}
У час вучобы Рушчыца як калярыста вельмі высока ацаніў [[Ільля Рэпін]]. У Акадэміі пасябраваў з [[Аракдзь Рылоў|А. Рыловым]] і іншымі вучнямі, якія вызнавалі рэалізм, узбагачаны вопытам францускіх [[Імпрэсіянізм|імпрэсіяністаў]]. У час вучобы зьдзейсніў некалькі паездак у [[Крым]] і на [[Балтыка|Балтыку]]&lt;ref name=&quot;artmuseum&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.artmuseum.by/ru/vyst/proshedshie-vyistavki/ferdinand-rushhicz-%281870-%E2%80%93-1936%29.-k-140-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-xudozhnika|загаловак = Фердинанд Рущиц (1870—1936). К 140-летию со дня рождения художника|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]|дата = 28 сьнежня 2013|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У [[1897]] годзе з посьпехам дэбютаваў на дыплёмнай выстаўцы, прадставіўшы тры вялікія карціны — «Вячэрняя зорка», «Трытоны» і «Вясна», апошнюю набыў сам [[Павал Трацякоў]].
[[Файл:Ferdynand Ruščyc. Фэрдынанд Рушчыц (1885).jpg|значак|200px|Фэрдынанд Рушчыц, 1885 год.]]

=== Творчы шлях ===
4 лістапада 1897 году Рушчыц скончыў акадэмію і атрымаў званьне мастака. У 1898 годзе, на вясновай выстаўцы ў Акадэміі маскоўскі калекцыянэр і мецэнат [[Сава Марозаў]] купіў карціну «Зімовы млын», што дазволіла маладому мастаку зьдзейсьніць доўгае падарожжа па [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]. За два месяцы ён наведаў [[Бэрлін]], [[Дрэздэн]], [[Кёльн]], [[Парыж]], [[Брусэль]], [[Мілян]], [[Вэрона|Вэрону]], [[Вэнэцыя|Вэнэцыю]], [[Вена|Вену]]. Пасьля доўгі час жыў у сядзібе Багданава, якую пасьля шматгадовага заняпаду давёў да ладу яго бацька, зрэдку падарожнічаў па [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расея|Расеі]]. У [[1899]] годзе прайшла першая выстаўка ў [[Вільня|Вільні]]. Браў удзел у грамадзкім і культурным жыцьці гораду, супрацоўнічаў з тэатрам.&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;artdic&quot;&gt;{{Спасылка|url         = http://artdic.ru/artis/134/rushchits.htm |загаловак       = РУЩИЦ, Фердинанд |выдавец   = Словарь терминов искусства |дата  = 2011-12-23 |мова        = ru}}&lt;/ref&gt;

Прымаў эпізадычны ўдзел у аб’яднаньні «[[Сьвет мастацтва (арганізацыя)|Сьвет мастацтва]]» (між іншым, удзельнічаў у выстаўцы ў [[Масква|Маскве]] ў 1902 годзе). У 1900 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ўвайшоў у кола ўдзельнікаў таварыства польскіх мастакоў мадэрнісцкай арыентацыі «Штука» ({{мова-pl|Sztuka}}; «Мастацтва»).

[[Файл:Ziemia.jpg|зьлева|міні|«[[Зямля (карціна Фэрдынанда Рушчыца)|Зямля]]», 1898, [[Нацыянальны музэй у Варшаве]]]]
[[Файл:Ля касцёла.jpg|зьлева|міні|«[[Ля касьцёла]]», 1899, [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музэй Беларусі]]]]

Тым часам Рушчыц стварыў своеасаблівую эпічную сагу пра лёс простых людзей. Першым у гэтай сэрыі лічыца палатно «[[Зямля (карціна Фэрдынанда Рушчыца)|Зямля]]» ({{мова-pl|Ziemia}}; 1898), якую праз выхад за звыклыя рамкі ня прынялі ў [[Пецярбург]]у, другім — «[[Ля касьцёла]]» ({{мова-pl|Koło kościoła}}; 1899), дзе сяляне, якія быццам вырастаюць з той самай зямлі, нясуць у храм свае нягоды і беды. Яшчэ адно палатно «Ў сьвет» ({{мова-pl|W świat}}) пра тых, хто вымушаны сыйсьці з абжытых родных месцаў, шукаць працу ў далёкім краі, было створана ў 1901 годзе. Працягам і магутным завяршэньнем тэмы нарэшце сталі «Эмігранты» ([[1902]]), дзе зьнясіленыя людзі пакідаюць радзіму ў пошуках лепшай долі. Тэма палатна, верагодна, была навеяная масавай эміграцыяй беларусаў у [[Амэрыка|Амэрыку]] напачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]]. Карціны Рушчыца экспанаваліся ў Варшаве і Пецярбургу, крытыкі адразу заўважылі яго выключны дарунак калярыста. &lt;ref name=&quot;ikleiner.&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://www.ikleiner.ru/lib/painter/painter-0082.shtml |загаловак = Рущиц Фердинанд |аўтар = Богданов П.С., Богданова Г.Б. |выдавец = Илья Клейнер |дата = 2011-12-23 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;

У 1902 годзе атрымаў узнагароду Акадэміі ведаў у Кракаве за карціну «Лясны ручай». У гэтым жа годзе яму даручылі правесьці ў залі венскага таварыства «Сецэсія» першую экспазыцыю кракаўскай суполкі «Sztuka». У 1903 годзе Фэрдынанд Рушчыц упершыню арганізаваў выстаўку таварыства «Sztuka» ў Вільні, у садзе былога [[Касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|бэрнардынскага кляштара]]. У 1903―1904 гадах жыў у невялічкім мястэчку Влохі пад Варшавай. Разам зь мясцовымі мастакамі Каралем Ціхім, Эдвардам Траяноўскім, Конрадам Крыжакоўскім і Казімерам Стаброўскім браў актыўны ўдзел у адраджэньні Школы прыгожых мастацтваў у Варшаве. Вілу Рушчыца часта наведваў [[Мікалоюс Чурлёніс|Чурлёніс]].

З 1904 прафэсар Школы прыгожых мастацтваў у [[Варшава|Варшаве]]. У 1907 годзе, пасля смерці [[Ян Станіслаўскі|Яна Станіслаўскага]], Рушчыца запрасілі на пасаду загадчыка катэдрай пэйзажнага жывапісу ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кракаўская акадэмія мастацтваў імя Яна Матэйкі|Кракаўскую акадэмію мастацтваў|pl|Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie}}, але інтрыгі ў акадэміі і разлады сярод кракаўскіх мастакоў вымусілі яго ўжо ў 1908 годзе адмовіцца ад яе. У тым жа годзе пераязджае з [[Кракаў|Кракава]] ў [[Вільня|Вільню]], каб у меру сваіх «сіл служыць справе ўздыму мастацкай культуры гэтай частцы краю».&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt;
[[Файл:Ferdynand Ruščyc. Фэрдынанд Рушчыц (1918).jpg|значак|зьлева|Партрэт Ф. Рушчыца, 1918.]]
У 1908 годзе ў мастацкай творчасьці Рушчыца адбыўся важны злом ― ён стварыў карціну «Гняздо» і да канца свайго жыцьця больш не зьвяртаўся да жывапісу. Надалей актыўна працаваў як тэатральны мастак і кніжны графік, рабіў эскізы дэкарацый і касьцюмаў, адказваў за афармленьне юбілейнай інсцэнізацыі паэта [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] (да 100-годзьдзя з дня нараджэньня) «Ліла Венеда» Польскага тэатра Нуны Младзяеўскай. Наступнай тэатральнай інсцэнізацыяй Рушчыца стаў спэктакль «Нязломны князь» Ю. Славацкага, прымеркаваны да 80-годзьдзя [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гадоў]] і пастаўлены ў зале «Лютні» Віленскага архіва.

У 1908 годзе ў знакамітага мастака зьявілася ідэя стварыць беларускі нацыянальны скансэн, але пляны перакрэсліла [[Першая сусьветная вайна]].&lt;ref name=&quot;інвестар&quot;/&gt;

У 1910 годзе Рушчыц выдаў першы нумар «Віленскага штотыднёвіка», які быў прысьвечаны мастацка-культурным падзеям краю&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пасля выхаду 15-га нумару выхад штотыднёвіка быў забаронены расейскай цэнзурай.

У 1910 годзе ў [[Вільня|Вільні]] памірае бацька мастака, Эдуард Рушчыц. Яго сьмерць усклала на мастака новыя абавязкі, зьвязаныя з апекай гаспадаркі ў Багданаве. Ён быў вымушаны дзяліць свой час паміж Вільняй і Багданавам&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt;.

У 1911 годзе арганізаваў выставу польскага мастацтва ў менскім клюбе «Вогнішча», у чым яму дапамаглі мясцовыя творцы: [[Яраслаў Тышынскі]], [[Генрых Вэйсэнгоф]], [[Багуслаў Адамовіч]], [[Атон Краснапольскі]]. Упершыню ў Менску дэманстравалі працы вядомых кракаўскіх мастакоў, сярод якіх Ян Станіслаўскі, [[Юзэф Віткевіч]], [[Ксавэры Дунікоўскі]]. Адкрыцьцё выстаўкі ператварылася ў сапраўдную культурную падзею, якая па словах менскага скульптара [[Ян Багушэўскі|Яна Багушэўскага]] прадвяшчала вялікае прабуджэньне ''«з жадданьнем тварэньня ў грудзях»''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Шунейка Яўген. Зямля і неба Фердынанда Рушчыца // Праспект Незалежнасці. — Мінск: Галіяфы, 2012. Сс. 5-21.&lt;/ref&gt;. У пачатку 1911 году мастак таксама падрыхтаваў у віленскай гарадзкой зале дабрачынны вечар-кірмаш для Дома Сэрца Езуса «У сьвеце казак і забавак», стварыў для яго эскізы касьцюмаў. аформіў вокладку й праілюстраваў шматлікімі малюнкамі часопіс «Літва й Русь» у памяць пра [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлю]], выдаў альбом «Вільня праз стагодзьдзі» з рэпрадукцыямі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] і асабістымі малюнкамі. Акрамя таго, Рушчыц зьбіраў творы народных майстроў (тканіны, паясы) і актыўна працаваў над захаваньнем помнікаў мінуўшчыны. Пад кіраўніцтвам свайго сябра [[Ян Булгак|Яна Булгака]] зьбіраў фотаздымкі помнікаў архітэктуры для «Гарадзкога архіва фатаграфій», які зацьвярджалі ў гарадзкой управе.

У 1912 годзе мастак пазнаёміўся з сваёй будучай жонкай Гінай Рэуцкай (Gina Rouck), якая была малодшай за мастака на 22 гады, і 25 лістапада 1913 году ажаніўся зь ёй. У шлюбе з Гінай нарадзілася шасьцёра дзяцей (Фэрдынанд, Яніна — 1914, Багдан — 1915, Оскар — 1917, Эва — 1922, Барбара — 1925). Ад вялікіх філязофскіх абагульненьняў, якімі былі адзначаныя яго работы раньняга пэрыяду, пераходзіць да пошукаў каляровых і кампазыцыйных эфэктаў. Піша інтэр’еры сваёй багданаўскай сядзібы, робіць замалёўкі і этуды любімых куткоў прыроды.&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt;
[[Файл:Plakatas „Lietuvos ir Baltarusijos smulkiųjų amatų ir liaudies meno paroda“.jpg|значак|Плякат Фэрдынанда Рушчыца «Выстава літоўскага і беларускага рамяства і народнага мастацтва», 1913, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй||lt|Lietuvos nacionalinis dailės muziejus}}]]
Вялікую ўвагу надаваў куратарству над разьвіцьцём народнай творчасьці Беларусі й Літвы. У 1913 годзе распрацаваў плякат Першай краёвай выстаўкі дробнага промыслу й народнай творчасьці ў Вільні, дзе разам з гістарычнай геральдыкай скампанаваныя народныя паясы, велікодныя ''«віленскія пальмы»'', [[прасьніца]]. На плякаце ўпершыню ў практыцы эўрапэйскай прыкладной графікі зьявіўся подпіс кірылічнымі літарамі на беларускай мове. Апрача ўсяго, на выставе была шырока прадстаўлена народная творчасьць Менскай губерні, што выклікала станоўчы водгук у газэце «[[Наша ніва]]»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У сувязі з гэтай выставай быў апублікаваны адмысловы нумар часопіса «Wieś Ilustrowana» (9/1913), прысвечаны народнаму мастацтву Літвы і Беларусі, падрыхтаваны пад апекай Фэрдынанда Рушчыца.

У 1914 годзе па заказу дырэктара Польскага тэатру ў Варшаве Арнольда Шыфмана, зрабіў эскізы дэкарацый і строяў да пастаноўскі «Балядыны» Ю. Славацкага. У канцы лета 1915 году зноў пераехаў у Багданава, дзе й перажыў пэрыяд Першай сусьветнай вайны.


=== Першая сусьветная вайна ===

=== Віленскі пэрыяд ===
[[Файл:Komitet Odbudowy Uniwersytetu Wileńskiego.jpg|значак|200px|Камітэт аднаўленьня Віленскага ўнівэрсытэту (Фэрдынанд Рушчыц другі справа).]]
[[Файл:Ferdynand Ruszczyc stroj akademicki.jpg|значак|200px|Фэрдынанд Рушчыц у акадэмічным адзеньні дэкана Унівэрсытэту Стэфана Баторыя.]]
19 красавіка 1919 году вярнуўся ў Вільню, прыняў актыўны ўдзел у стварэньні [[Віленскі ўнівэрсытэт|Ўнівэрсытэту Стэфана Баторыя]]. У пачатку мая 1919 году стаў сябрам камітэту Адбудовы Віленскага ўнівэрсытэта, выказаўся за наданьне ў якасьці патрона ўстановы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Заняўся стварэньнем адзьдзяленьня прыгожых мастацтваў. У жніўні 1919 году [[Юзэф Пілсудзкі]] прызначыў яго адным зь пяці першых сяброў Акадэмічнага сэнату, у верасьні атрымаў званьне звычайнага прафэсара адзьдзяленьня прыгожых мастацтваў. 12 кастрычніка браў удзел ва ўрачыстым адкрыцьці ўнівэрсытэта. Праекту дзьве табліцы з гербам Стэфана Баторыя й польскім Арлом, якія былі ўмураваныя ў галоўны фасад унівэрсытэта, стварае інтэр’ер Калённай залі й залі Сьнядэцкіх, таксама аўтар праекту рэктарскага ланцуга й унівэрсытэцкай пячаткі&lt;ref&gt;Krzysztofowіcz-Kozakowska Stefanіa. Ferdynand Ruszczyc. Krakćw: Kluszczyńskі, 2007.&lt;/ref&gt;. Для адзьдзяленьня прыгожых мастацтваў падбірае будынак былога бернардынскага кляштара, і ў лістападзе 1919 году там распачаліся заняткі, што па словах самога мастака ''«сымбалізавала ўваскрэшаньне даўнейшых традыцый мастацтва на тэрыторыі віленскай навучальнай установы»''&lt;ref&gt;Інеўска Эльжбета. Фердынанд Рушчыц. Грамадзянін Незалежнай. Мінск: Галіяфы, 2019.&lt;/ref&gt;.

У 1919—1932 — прафэсар аддзяленьня прыгожых мастацтваў [[Унівэрсытэт Стэфана Баторыя|Унівэрсытэта Стэфана Баторыя]] ў [[Вільня|Вільні]]. У гэты ж час быў абраны радным места Вільня й узначальваў камісыю па вызначэньню назваў вуліц і паркаў. Улетку 1920 году падчас бальшавіцкага наступленьня вымушаны эвакуяваццца у Варшаву, дзе працуе на адзьдзеле прапаганды генэральнага інспэктарату. 15 студзеня 1921 году аднаўляюцца заняткі адзьдзяленьня прыгожых мастацтваў. Акрамя пэдагагічнай працы Рушчыц таксама выконваў функцыі сябры ўнівэрсытэцкага сэнату, шматразова абіраўся дэканам і намесьнікам дэкана. Пад яго кіраўніцтвам ва ўнівэрсытэце разьвіваўся стыль ''«віленскага нэаклясыцызму»''. Актыўнасьць Рушчыца праявілася ў самых розных сфэрах: творчай, педагагічнай, навуковай. Разам зь педагогамі й студэнтамі ён займаўся інсцэнаваньнямі, рабіў эскізы да сьцягоў унівэрсытэта, стварыў экспазыцыі мэмарыяльных залаў выбітных дзеячоў гісторыі, навукі й культуры, афармляў кнігі, часопісы, дэкарацыі да ўрачыстасьцей і шматлікіх тэатральных інсцэнізацыяў у Віленскім

У 1921 годзе стаў арганізатарам першай афіцыйнай выстаўкі польскіх мастакоў у [[Вялікі палац (Парыж)|Гран-Пале]] ў [[Парыж]]ы. У сувязі з гэтым быў узнагароджаны [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]].

Быў адным зь ініцыятараў стварэньня ў Вільні помніка [[Станіслаў Манюшка|Манюшку]] і на яго адкрыцьці ў 1922 годзе выступіў з урачыстай прамовай. У гэтым жа годзе спраектаваў срэбраны саркафаг для рэліквій [[Сьвяты Казімер|сьвятога Казімера]]. У 1927 годзе быў сябрам камітэту па ўшанаваньню памяці Юльюша Славацкага, у 1928 годзе ўдзельнічаў у пачатку працы віленскага радыёвяшчаньня. Быў сябрам камітэту па арганізацыі каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|Маці Божай Вастрабрамскай]]. 28 красавіка 1929 году як прадстаўнік Віленскага ўнівэрсытэту прыняў удзел у адкрыцьці помніка Адама Міцкевічу ў Парыжы, дзе прачытаў прамову на францускай мове. У 1931 годзе браў удзел у рэстраўрацыі Маці Божай Вастрабрамскай, спраектаваў разьмяшчэньне там тысячаў

Рушчыц пастаянна збіраў і вывучаў беларускае народнае [[прыкладное мастацтва]]. Напрыклад, у 1925 годзе пры яго непасрэдным удзеле ў [[Варшава|Варшаве]] выйшаў часопіс «[[Wieś ilustrowana]]», прысьвечаны менавіта [[Беларусы|беларускай]] [[фальклёр]]най творчасьці&lt;ref name=&quot;Богданаўская&quot;/&gt;.

Браў удзел у камітэце па ліквідацыі наступстваў павадкі ў Вільні, а таксама у археалягічных дасьледаваньнях падзямельляў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскага катэдральнага сабору]], з натуры замаляваў парэшткі [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], якія былі знойдзены сярод каралеўскіх пахаваньняў&lt;ref&gt;Ferdynand Ruszczyc, Dziennik: W Wilnie 1919—1932 (T. 2), Warszawa 1996, s. 593.&lt;/ref&gt;. Працаваў старшынёй камісіі па ахове помнікаў старажытнасьці, наведваў руіны замкаў у [[Крэўскі замак|Крэве]], [[Мірскі замак|Міры]], [[Лідзкі замак|Лідзе]] і інш., збіраў гістарычныя зьвесткі пра іх, і рабіў замалёўкі, этуды.

Сярод яго вучняў ― беларускія мастакі [[Пётра Сергіевіч]] і [[Міхаіл Сяўрук]].

Пісьменнік [[Міхал Крышпін Паўлікоўскі]] такім чынам падсумаваў вынікі культурнай дзейнасьці Рушчыца ў Вільні: ''«Трыццацігадовая мастацкая дыктатура Рушчыца — гэта новы залаты век адроджанай Вільні»''&lt;ref&gt;Pawlikowski Michał K. Sumienie Polski i inne szkice kresowe. Łomianki: LTW, 2014. S. 45.&lt;/ref&gt;.

=== Апошнія гады жыцьця ===
[[Файл:Ruszczyc Tomb.jpg|міні|Магіла Ф. Рушчыца ў Багданаве.]]
Пасьля таго, як ў 1930-х гадах камісія была ліквідаваная, пакінуў унівэрсытэт і канчаткова пераехаў у Багданава ў 1932 годзе.

У 1932 годзе цяжка захварэў. Хвароба пазбавіла яго магчымасьці гаварыць, а таксама пісаць правай рукой. Толькі дзякуючы адданасьці й намаганьням жонкі й дачкі жыцьцё Рушчыца атрымалася падоўжыць на чатыры гады. У першы пэрыяд хваробы Рушчыц знаходзіўся ў Вільні. У 1933 годзе стан яго здароўя настолькі палепшыўся, што ён мог зьдзяйсьняць непрацяглыя шпацыры па горадзе разам з суправаджэньнем. У 1935 годзе мастак назаўжды пераехаў у Багданава. Ён навучыўся пісаць левай рукой, спрабаваў маляваць. У гэтыя гады ім былі створаны шматлікія малюнкі членаў сям’і, напісаны некалькі эцюдаў з матывамі Багданава. Аднак да канца жыцьця мастак працягваў працаваць толькі левай рукой.

У 1935 годзе прэзыдэнт Польшчы [[Ігнацы Масьціцкі]] ўдастоіў яго званьня ганаровага прафэсара [[Унівэрсытэт Стэфана Баторыя|УСБ]].

У 1930-я Рушчыц зрабіў другую спробу стварыць нацыянальны скансэн пад Вільняй, але далейшаму разьвіцьцю ягонай ідэі зноў перашкодзіла [[Другая сусьветная вайна|вайна]]&lt;ref name=&quot;інвестар&quot;&gt;
{{Спасылка|url = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=2607 |загаловак = Як прыцягнуць інвестара на 150 гектараў спадчыны? |аўтар = Антон СІДАРЭНКА |выдавец = «Культура» |дата = 2011-12-23 |мова = be}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 30 кастрычніка 1936 году ў Багданаве, пахаваны на мясцовых могілках&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190418093326/http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2015_December/Bogdanovo/IMG_2337.jpg Месца пахавання Фердынанда Рушчыца ў мястэчку Багданава Валожынскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190418093326/http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2015_December/Bogdanovo/IMG_2337.jpg |date=18 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Mlyn zima 1.jpg|міні|зьлева|«Млын узімку», 1897]]
{{Цытата|Як я мару, перш за ўсё, быць добрым сынам сваёй Радзімы, для яе працаваць, араць. І калі штосьці вырасьце, аддаць ёй у падарунак увесь плён, бо я люблю яе сэрцам і толькі ёй належу целам і душой…}}
{{Асноўны артыкул|Сьпіс карцін Фэрдынанда Рушчыца}}

У сваёй творчасьці Рушчыц аддаваў перавагу пісаць сьветлыя матывы. Мастак любіў і любаваўся сваёй роднаю зямлёй. Майстра краявідаў, ён бачыў тэмы для сваіх прац у кожным фрагмэнце беларускай прыроды, так і называў свае карціны: «Млын», «Берагі Вілейкі», «Лясны ручай».&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt; У пэйзажах, такіх як «Пустка» і «Стары млын», адчуваюцца жывыя чалавечыя перажываньні. Шматлікія пэйзажы Рушчыца адзначаны экспрэсіяй, драматызмам і манумэнтальнасьцю формаў, ім ўласьціва востра індывідуальная своеасаблівасьць; малюнак заўсёды выразны, плястыка аб’ёмаў аголена&lt;ref name=&quot;Богданаўская&quot;&gt;{{Спасылка |url = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=5019 |загаловак = Богданаўская “святыня думання” Фердынанда Рушчыца |аўтар = Барыс КРЭПАК |выдавец = Культура |дата = 2011-12-23}}&lt;/ref&gt;. Кампазыцыі палотнаў Рушчыца простыя і ляканічныя, аднак у іх заўсёды ёсьць адчуваньне рэальнай прасторы. Яны вельмі матэрыяльныя, паветраныя&lt;ref name=&quot;ikleiner.&quot;/&gt;. Стары драўляны млын недалёка ад Багданава, касьцёлы ў Багданаве і Вішнева, роднае гняздо Рушчыцаў — упадабаныя матывы, да якіх Фэрдынанд ахвотна вяртаўся і пісаў у розны час дня і года, кожны раз адкрываючы ў іх штосьці новае. Любімай парой аўтара была ранняя вясна, калі прырода абуджалася ад зімовага сну. Сярод усёй творчасьці вылучаецца г. зв. багданаўскі цыкль&lt;ref name=&quot;belvirtclub&quot;/&gt;.

У такіх палотнах, як «Мост зімою», «З берагоў Вілейкі», «Зімовая казка», «Старыя яблыні», выразна адчуваецца сьвядомае прынцыповае жаданьне мастака адысьці ад празаічнага эмпірызму пэйзажаў-этудаў.&lt;ref name=&quot;Богданаўская&quot;/&gt;

Крытыкі адзначалі істотны ўнёсак Фэрдынанда Рушчыца як калярыста, а мастацтвазнаўцы завуць мастака «майстрам чатырох стыхіяў»&lt;ref name=&quot;artmuseum&quot;/&gt;.

Працаваў над кніжнай графікай. Стварыў ілюстрацыі ці аформіў звыш пяцідзесяці кніг. Сярод іх — даведнік па Вільні ({{мова-pl|„Przewodnik po Wilnie“}}) [[Юльюш Клос|Юльюша Клоса]].

У 1910—1932 супрацоўнічаў з тэатрамі, аформіў 15 спэктакляў. Аўтар дэкарацый для пятнаццаці тэатральных пастановак, уключаючы «Баладзіна» [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] (1914), «Вясельле» (1910) і «Лістападаўская ноч» (1930) [[Станіслаў Высьпянскі|Станіслава Высьпянскага]]; інсцэнаваў шэраг драматычных твораў (апроч пералічаных — [[Сыд (Карнэль)|Сыд]] [[П’ер Карнэль|П’ера Карнэля]] ў віленскім тэатры, 1924). Пісаў артыкулы пра помнікі даўніны Вільны.

Палотны захоўваюцца ў музэях [[Польшча|Польшчы]], [[Летува|Літвы]], [[Расея|Расеі]], а таксама эўрапейскіх і амэрыканскіх збораў, у тым ліку прыватных.

=== Творы ў беларускіх калекцыях ===
У [[Беларусь|Беларусі]] доўгі час захоўвалася толькі адна карціна Фердынанда Рушчыца — «[[Ля касьцёла]]», набытая ў 1957 годзе па ініцыятыве дырэктаркі [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|Мастацкага музэя]] [[Алена Аладава|Алены Аладавай]] у маскоўскага калекцыянэра Абрама Шустэра&lt;ref&gt;Вусава Надзея. Нядзеля ля касцёла // Наша гісторыя. 2020. № 11. Сс. 48-51.&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2019 года Нацыянальны мастацкі музей набыў у сям’і мастака яшчэ тры невялікіх творы з раньняга пэрыяду творчасьці — «Менскі краявід» (1890), «Саборная плошча. Менск» (каля 1890), «Дахі Менска» (каля 1911).

У прыватнай калекцыі захоўваецца твор «Партал касьцёла» (пад якім апазнаецца партал касьцёла бэнэдыктынцаў у Тынцу, што дазваляе яго аднесьці да нешматлікіх твораў кракаўскага пэрыяду 1907/08 гадоў).

У 2015 годзе [[Белгазпрамбанк]] набыў у сваю [[карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка|карпаратыўныю калекцыю]] палотны «Пэйзаж. Вілія»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210828143119/https://artbelarus.by/ru/collection/4705.html Пейзаж. Вилия]&lt;/ref&gt; і «Пуня і азярод» (1899)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210828143115/https://artbelarus.by/ru/collection/4635.html Сарай и прясло для сена]&lt;/ref&gt;, а таксама эскіз дэкарацыі «Заля Кіркора» да пастаноўкі «Балядына» [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] (1914)&lt;ref&gt;[https://artbelarus.by/ru/collection/5097.html Зал Киркора. Эскиз декорации к спектаклю «Балладина» Ю. Словацкого]{{Недаступная спасылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе дадаткова была набыта карціна «Сядзіба ў Багданава»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210828143115/https://artbelarus.by/ru/collection/5256.html Поместье в Богданово]&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Ferdynand Ruszczyc - Świerk (1890).jpg|Елка, 1893
Mlyn zima 1.jpg|Млын узімку, 1897
Mlyn noca.jpg|Млын ноччу, 1898
Ziemia.jpg|[[Зямля (карціна Фэрдынанда Рушчыца)|Зямля]], 1898
Ля касцёла.jpg|[[Ля касьцёла]], 1899
Eskiz da balady.jpg|Эзкіс да баляды, 1899
Ferdynand Ruszczyc - Z brzegów Wilejki 1900.jpg|Берагі [[Вільня (рака)|Вільні]], 1900
Ruszczyc-Pustka.jpg|Пустэча. Восеньскі вечар, 1901
Dom w Bohdanowie.jpg|Дом у Багданаве, 1901
Krzyz w sniegu.jpg|Крыж у сьнезе, 1902
Ruszczyc Old house.jpg|Стары дом, 1903
Ruszczyc Old apple trees.jpg|Старыя яблыні, 1903
Nec Mergitur.jpg|[[Nec Mergitur]], 1904-1905
Ferdynand Ruszczyc - Wnętrze z Bohdanowa - kantorek 1906.jpg|Інтэр’ер Багданава – канторэк, 1906
Ferdynand Ruščyc. Viasna.jpg|Вясна, 1907
&lt;/gallery&gt;

== Ушанаваньне памяці ==
* Імем Фэрдынанда Рушчыца названая [[вуліца Фэрдынанда Рушчыца|вуліца]] ў [[Вялікая Сьляпянка|Вялікай Сьляпянцы]] ў [[Менск]]у, дзе 19 сьнежня 2002&lt;ref&gt;{{Спасылка |url         = http://minsk.gov.by/ru/news/other/2002/12/13/562/
 |загаловак       =Памяти художника |аўтар      = Пресс-центр Мингорисполкома |дата публікацыі        = 13 снежня 2002 
 |дата  = 2011-12-23 |мова        = ru}}&lt;/ref&gt; году адбылося адкрыццё памятнага знака ў гонар жывапісца на доме №&amp;nbsp;1&lt;ref&gt;{{Спасылка |url         = http://minsk.gov.by/ru/news/other/2003/01/03/16/ |загаловак       = Из страны забвения |дата публікацыі        = 3 студзеня 2003 |выдавец   = Агенство «Минск-Новости» |дата  = 2011-12-23 |мова        = ru }}&lt;/ref&gt;. 
* У пасёлку [[Багданаў (Менская вобласьць)|Багданаў]] каля школы, дзе знаходзіца музэй мастака, стаіць помнік Ф.&amp;nbsp;Рушчыцу&lt;ref&gt;{{Спасылка |url         = http://fruschic.narod.ru/musei.htm |загаловак       = Музей Ф. Рушчыца ў Багданаўскай школе |дата  = 2011-12-23 |мова        = be}}&lt;/ref&gt;.
* У [[Рудаміна|Рудаміне]] (Літва) імем Рушчыца названая гімназія.
&lt;gallery mode=packed heights=115&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Sample gallery&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:1994. Stamp of Belarus 0068.jpg|Паштовая марка Беларусі, 1994 год
File:Ferdynand Ruszczyc 2020 stamp of Belarus.jpg|Паштовая марка Беларусі, 2020 год
File:Ferdynand Ruszczyc in the Vilnius Academy of Arts.JPG|Мэмарыяльная шыльда ў двары [[Віленская мастацкая акадэмія|Віленскай мастацкай акадэміі]]
&lt;/gallery&gt;

== Бібліяграфія ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Wilno i ziemia wileńska: zarys monograficzny |арыгінал = |спасылка = https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/publication/22328/edition/32190 |адказны = Укладальнікі: Ruszczyc, Ferdynand; Zawadzki, Władysław; Rydzewski, Bronisław; Kościałkowski, Stanisław; Hartung, Zygmunt |выданьне = |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва = Wydawnictwo Wojewódzkiego Komitetu Regjonalnego; Polska Drukarnia Nakładowa «LUX» Ludwika Chomińskiego |год = 1930 |том = 1 |старонкі = |старонак = 338 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Wilno i ziemia wileńska: zarys monograficzny |арыгінал = |спасылка = https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/publication/22329/edition/32204 |адказны = Укладальнікі: Ruszczyc, Ferdynand; Zawadzki, Władysław; Rydzewski, Bronisław; Kościałkowski, Stanisław; Hartung, Zygmunt |выданьне = |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва = Wydawnictwo Wojewódzkiego Komitetu Regjonalnego; Polska Drukarnia Nakładowa «LUX» Ludwika Chomińskiego |год = 1937 |том = 2 |старонкі = |старонак = 195 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Ferdynand Ruszczyc: życie i dzieło. Księga zbiorowa |арыгінал = |спасылка = https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/publication/265513/edition/262885/content |адказны = komitet redakcyjny: Jan Bułhak, Jerzy Hoppen, Mieczysław Limanowski, Marjan Morelowski, Ludwik Szwykowski  |выданьне =  |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва = Skład Główny Księgarni św. Wojciecha |год = 1939 |том = |старонкі =  |старонак =  XXVIII, 481, 22, 24 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =[[Ян Булгак|Bułhak,  Jan]].|частка = |загаловак = XXVI lat z Ruszczycem; Dwadzieścia sześć lat z Ruszczycem |арыгінал = |спасылка = https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/publication/253292/edition/254880/content |адказны =  |выданьне =  |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва = nakł. i drukiem Stanisława Turskiego |год = 1939|том = |старонкі =  |старонак = 286, 28, 22  |сэрыя = |isbn = |наклад = }} 
{{слупок-2}}
* {{Кніга|аўтар = Ruszczyc, Ferdynand. |частка = |загаловак =Dziennik, cz. I: Ku Wilnu 1894–1919  |арыгінал = |спасылка = |адказны = wybór, układ, opracowanie, wstęp i posłowie: Edward Ruszczyc |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = Secesja |год =1994 |том = |старонкі = |старонак = 280|сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Фэрдынанд Рушчыц|Ruszczyc, Ferdynand. |частка = |загаловак =Dziennik, cz. II: W Wilnie 1919 – 1932|арыгінал = |спасылка = |адказны = wybór, układ, opracowanie, wstęp i posłowie: Edward Ruszczyc |выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = Secesja |год =1996 |том = |старонкі = |старонак =687 |сэрыя = |isbn =83-903-1063-5 |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Фердынанд Рушчыц = Фердинанд Рущиц = Ferdynand Ruschits |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўтар тэксту й складальнік [[Уладзімер Пракапцоў|У. І. Пракапцоў]]; пераклад на ангельскую мову А. В. Валасач |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 78 |сэрыя = Славутыя мастакі з Беларусі |isbn = 978-985-01-1145-6 |наклад = 1200}} 
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Зямля і неба Фердынанда Рушчыца  = Земля и небо Фердинанда Рущица = The land and sky of Ferdinand Ruszczyc |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўтар тэксту й складальнік [[Уладзімер Пракапцоў|У. І. Пракапцоў]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год = 2020 |том = |старонкі = |старонак = 166 |сэрыя = Мастакі зямлі беларускай|isbn = 978-985-11-1240-7|наклад = 750}}
{{слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
* {{Крыніцы/БелЭн|13|старонкі= 479—480|артыкул =Рушчыц Фердынанд|аўтар=Л. У. Салодкіна}}
* Рушчыц Фердынанд // Энцыклапедыя гісторыі мастацтва — С. 147.
* Архіў музея Ф. Рушчыца Багданаўскай сярэдняй школы (МФР). Цякучы архіў. Успаміны Я. Рушчыц
* ''Аноп Л.'' Жыў на зямлі Мастак // ЛіМ. — 1989. — № 46. — С. 14-15.
* ''Вітава Р.'' Вяртанне Ф. Рушчыца. // Культура. — 2000. — № 40. — С. 8-9.
* ''Габрусь С.'' Памяць. Валожынскі раён. — Мн., 1996. — С. 139—143.
* ''Грамыка А.'' У кожнага «свой» Рушчыц // Мастацтва. — 2001. — № 4. — С. 26-29
* ''Дробаў Л. М.'' Гісторыя беларускага мастацтва. — Мн., 1989. — Т. 3. — С. 324—329.
* ''Дробаў Л. М.'' У пошуках Рушчыца // Культура. — 1998. — № 30. — С.10-15.
* ''Дробаў Л. М.'' «Беларускія мастакі XIX стагоддзя». Мінск, 1971.
* ''Інеўска Эльжбета.'' Фердынанд Рушчыц. Грамадзянін Незалежнай. Мінск: Галіяфы, 2019.
* ''Палікарпаў В.'' «Ля касцёла» // Дыялог. — 2000. — № 6. — С. 16-17.
* ''Прускі А.'' Узнімаючыся да Рушчыца // Мастацтва. — 2004. — № 5. — С. 43-44.
* ''Рушчыц Ф.'' Дзённік. Да Вільні. — Мн., 2002. — С. 5-26.
* ''Трыгубовіч В.'' З Багданава — у вялікі свет // Мастацтва. — 2000. — № 5. — С. 37.
* ''Шаранговіч Н.'' Дзедавы сцяжынкі, або Беларускія стыхіі Фердынанда Рушчыца // Мастацтва. — 2004 — № 10. — С. 22-25.
* ''Шунейка Я.'' Непатапляльная каравела // Мастацтва. — 2001. — № 2. — С. 35-39.
{{col-2}}
* ''Aleksandrowiczowa M.'' Dzieje teatru wileńskiego // Wilno i Ziemie Wileńska. — Wilno, 1937. — Tom 2. — S. 168—175.
* ''Aleksandra Giełdoń-Paszek.'' Ferdynand Ruszczyc jako pedagog i pejzażysta Wileńszczyzny. — Dailės istorijos studijos. 1 tomas: XX amžiaus pradžios Vilnius: modernėjančios kultūros židinys = Wilno początku XX wieku: ognisko modernizującej się kultury. Straipsnių rinkinys lietuvių ir lenkų k., sudaryt. L. Laučkaite, Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas, sp. «Sapnų sala», 2004. ISBN 9986-638-48-8. S. 81—87.
* ''Anna Bernat''. Ferdynad Ruszczyc, Edipresse Polska, 2007, ISBN 978-83-7477-221-1.
* ''Bułhak J.'', Dlaczego Ruszczyc przestał malować, Wilno 1936, s. 5
* ''Hulewicz W.'' Artysta-obywatel. Z powodu jubileuszu Ferdydanda Ruszczyca // Kurier Wileński. — 1927 — № 122 — S. 2-7.
* ''Jankowski C.'' Ruszczyc // Słowo. — 1927. — № 121. — S. 2-9.
* ''Jankowski C.'' Powiat Oszmiański. — Petersburg, 1896. — Tom 1. — S. 228—248.
* ''Morelowski M.'', Ferdynand Ruszczyc. Człowiek i dzieło. Wilno 1937, s. 13
* ''Remer J.'' W służbie sztuki. U źródel twórczości Ferdynanda Ruszczyca. Alma Mater Vilnensis. -Wilno, 1927. — S. 28-31.
* ''Ruszczys F.'' Wspomnienia Dni Mickiewiczowskich w Paryżu Liść wawrzynu i płatek róży.- Wilno, 1937. — S. 114—123.
* Wileńskie środowisko artystyczne 1919—1945, Kazimierz Brakoniecki, Jan Kotłowski, Lech Lechowicz, Olsztyn 1989.
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=sI5sm_RgYeA&amp;pp=ygU30KTQtdGA0LTRi9C90LDQvdC0INCg0YPRiNGH0YvRhiDQktGD0YHRiyDQodC60LDRgNGL0L3Riw%3D%3D Праграма Вусы Скарыны: Фэрдынанд Рушчыц]
* [http://fruschic.narod.ru/index.htm Старонка пра Фэрдынанда Эдуардавіча Рушчыца]
* [https://web.archive.org/web/20160305142136/http://kimpress.by/index.phtml?id=5053&amp;page=2 Богданаўская «сьвятыня думаньня» Фэрдынанда Рушчыца] «Культура»
* [https://web.archive.org/web/20151218044048/http://www.spadczyna.com/art/b_p_ruszczyc.htm Фэрдынанд Рушчыц] Спадчына Беларусі: гісторыя і мастацтва
* [https://web.archive.org/web/20061011182915/http://belvirtclub.narod.ru/weekend/i_003_ruschits.htm Фердинанд Рущиц, художник из Воложина]
* [https://web.archive.org/web/20030713214148/http://nasz-czas1.tripod.com/012/antone.html Beata Antonienko. Ferdynand Ruszczyc (1870—1936)]{{ref-pl}}
* [http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Ruszczyc/Index.htm  Galeria Malarstwa Polskiego ]{{ref-pl}}
* Рушчыц Ф. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/016/Рушчыц_Ф._Дзённік.html Дзённік] — Мн.: Медысонт, 2002.
* [http://media.catholic.by/nv/n3/art5.htm АПОСТАЛ ДУХОЎНАСЦІ] «Наша вера» {{ref-be}}
* [https://culture.pl/pl/tworca/ferdynand-ruszczyc Ferdynand Ruszczyc: Życie i twórczość]{{ref-pl}}

{{Фэрдынанд Рушчыц}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рушчыц, Фэрдынанд}}
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі]]
[[Катэгорыя:Асобы на беларускіх паштовых марках]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Валожынскім раёне]]
[[Катэгорыя:Фэрдынанд Рушчыц| ]]</text>
      <sha1>69mm66f10yz5622xfjpcmkrfmoqha4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скаген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112956</id>
    <revision>
      <id>2699200</id>
      <parentid>2631437</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2245" sha1="iai3ug001p4887hjrzsocuhs9h6znol" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Скаген
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Скагену
|Назва на мове краіны                 = Skagen
|Код мовы назвы краіны                = da
|Краіна                               = Данія
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = Рэгіён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Паўночная Ютляндыя (вобласьць)|Паўночная Ютляндыя]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2       = Муніцыпалітэт
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2     = [[Фрэдэрыксгаўн]]
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 57
 |Шырата хвілінаў                     = 43
 |Шырата сэкундаў                     = 0
|Даўгата паўшар’е                     = усходняе
 |Даўгата градусаў                    = 10
 |Даўгата хвілінаў                    = 35
 |Даўгата сэкундаў                    = 0
}}
[[Файл:Skagen aka the skaw northmost point of denmark 6th may 2006.jpg|значак|зьлева|Скагенскія краявіды.]]
'''Скаген''' ({{мова-da|Skagen}}) — найпаўночны горад [[Данія|Даніі]] й найпаўночны пункт паўвострава [[Ютляндыя]]. Насельніцтва 8 515 чалавек (2011). Вядомы сваімі дзюнамі. Напрыканцы XIX стагодзьдзя становіцца папулярным месцам сустрэчаў скандынаўскіх мастакоў, якіх вабілі мясцовыя краявіды.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://skagen.dk/ Афіцыйная бачына].
* [https://web.archive.org/web/20121014033407/http://www.skagen-guide.dk/ Skagen Guide — a guide to the Skagen area]

[[Катэгорыя:Гарады Даніі]]</text>
      <sha1>iai3ug001p4887hjrzsocuhs9h6znol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Ясінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113622</id>
    <revision>
      <id>2699289</id>
      <parentid>2230850</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4611" sha1="eqpnc8bdb0nelkfdkxicarnkf986n2l" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Навуковец}}
'''Уладзі́мер Кіры́лавіч Ясі́нскі''' (*[[12 кастрычніка]] [[1940]], м. [[Пружана]], цяпер у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]])&amp;nbsp;— [[Украіна|украінскі]] навуковец у галіне матэматычнай [[Кібэрнэтыка|кібэрнэтыкі]]. [[Доктар навукаў|Доктар фізыка-матэматычных навук]], [[прафэсар]]. Акадэмік [[Акадэмія навук вышэйшай школы Ўкраіны|Акадэміі навук ВШ Украіны]] з [[2009]] року.

== Жыцьцяпіс ==
У 1965&amp;nbsp;року скончыў фізыка-матэматычны факультэт [[Чарнавецкі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Чарнавецкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (ЧДУ)]].

Працаваў на пасадзе матэматыка-праграмоўцы вылічальнага цэнтру ЧДУ. У 1972—1973 навучаўся ў [[Асьпірантура|асьпірантуры]] [[Латвійскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Латвійскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]].

Працаваў у ЧДУ асыстэнтам, старэйшым выкладнікам, [[дацэнт]]ам катэдры прыкладной матэматыкі і мэханікі; дацэнтам, [[прафэсар]]ам катэдры матэматычнага мадэляваньня. З [[2001]]&amp;nbsp;року працуе загаднікам катэдры матэматычнай і прыкладной статыстыкі. Па сумяшчальніцтве загадваў катэдрай інфармацыйных сыстэмаў на Чарнавецкім факультэце [[Нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт «Харкаўскі палітэхнічны інстытут»|Нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту «ХПІ»]] (1996—2001), працаваў прафэсарам катэдры вышэйшай матэматыкі факультэту інфармацыйных сыстэмаў і тэхналёгіяў Букавінскага ўнівэрсытэту (2001—2007).

== Навуковая дзейнасьць ==

У аўтарстве і суаўтарстве апублікаваў 9 [[манаграфія]]ў, 12 падручнікаў з грыфам [[Міністэрства асьветы й навукі Ўкраіны]], болей за 250 артыкулаў і больш за 150 тэзаў навуковых канфэрэнцыяў.

Падрыхтаваў 10 кандыдатаў фізычна-матэматычных навук.

Сябра спэцыялізаванай навуковай рады па абароне кандыдацкіх дысэртацыяў.

З 1966 у якасьці галоўнага выканаўцы або кіраўніка выканаў больш за 9 гасразьліковых працаў з прадпрыемствамі краіны, а таксама 4 грантавыя навукова-досьледныя работы Міністэрства асьветы й навукі Ўкраіны.

== Узнагароды ==
* [[Мэдаль «Вэтэран працы»]] (1989)
* [[Прэмія імя Юрыя Фядзьковіча]] (2003)

== Літаратура ==
* Академія наук вищої школи України. 1992—2010. Довідник

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220430133956/http://anvsu.org.ua/naukovi-viddilennya/07-viddilennya-matematyky/yasynskyi_v_k/ Жыцьцяпіс] {{ref-uk}} на бачыне Акадэміі навук вышэйшай школы Ўкраіны

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ясінскі, Уладзімер Кірылавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1940 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Чарнавецкага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Украінскія матэматыкі]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук вышэйшай школы Ўкраіны]]</text>
      <sha1>eqpnc8bdb0nelkfdkxicarnkf986n2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прасьнічка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115416</id>
    <revision>
      <id>2699153</id>
      <parentid>2369236</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="42f8rzdmtxsymdv8k6bbf3y6l9glypd" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Прасьнічка
|Жанр                = верш
|Аўтар               = [[Ян Чачот]]
|Мова арыгіналу      = польская
|Напісаны            = 1819
|Электронная вэрсія  = http://bk.knihi.com/cacot/cacot2.html#11
|Пераклад            = [[Генрых Татур]]&lt;br&gt;[[Кастусь Цьвірка|К. Цьвірка]]
|ВікіКрыніца-тэкст   = :be:s:Прадкі (Чачот/Татур)
}}
«'''Прасьнічка'''» ({{мова-pl|Prząśniczka}}) — верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]], напісаны ў 1840-х гадох і апублікаваны ў альманаху «Rubon» у 1845 годзе ў паэтычным цыкле «Песенькі». Пакладзены на музыку [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]].

У 1897 годзе менскі археоляг [[Генрых Татур]] пераклаў гэтую песьню на беларускую мову пад назвай «Прадкі».

== Апісаньне ==

=== Алюзіі ===
Верш «Прасьнічка» тэматычна блізкі зь вядомаю песьняй князя [[Антоні Генрых Радзівіл|Антонія Генрыха Радзівіла]] «За калаўроткам»&lt;ref name=bel&gt;Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура : другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 193—194&lt;/ref&gt;. У гэтай песьні дзяўчына прадзе нітку, а перажываньні хлопца поруч зьвязаныя з чаканьнем ўзаемнасьці. Тое, што ў песьні Антонія Генрыха толькі мелася на ўвазе і трымала героя ў напружанасьці, у «Прасьнічцы» Яна Чачота пераўтварылася ў сапраўднасьць.

На думку Ўладзімер Мархеля, сумненьні ў трываласьці шчасьця радзівілаўскага героя былі навярэджаныя працяглаю самотаю і безузаемным каханьнем Яна Чачота да Зосі Малеўскай, сястры філямата [[Францішак Малеўскі|Францішка Малеўскага]] і дачкі рэктара [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Сымон Малеўскі|Сымона Малеўскага]]&lt;ref name=bel/&gt;.

=== Сюжэт ===
Маладзіца-прыгажуня прадзе ніткі на вячорах поруч зь іншымі дзяўчатамі, памяць якіх пра каханага такая ж доўгая, як іх пража. Да маладзіцы, нарачоны якой паехаў у «[[Каралявец|Кралевец]] віцінай», [[Заляцаньне|заляцаецца]] іншы хлопец, і праз тры дні яе нітка рвецца і заканчаецца вернасьць далёкаму любаму, яе шчокі заліваюцца сорамам.

Песьня сканчаецца лёгкім дакорам, скіраваным на легкадумную, хоць і сарамяжную дзяўчыну.

=== Музыка ===
Неўзабаве пасьля публікацыі верша польскі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] напісаў на яго словы музыку і апублікаваў гэты твор у трэцім «Хатнім сьпеўніку». У XIX стагодзьдзі «Прасьнічка» была адной з найпапулярнейшых песень у [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = |загаловак = Наваградскі замак: Творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|выданьне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989
|том = |старонкі = 290|старонак = 327|сэрыя = |isbn = 5-340-00171-7|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://video.yandex.by/users/georgs53/view/6157?ncrnd=6149 «Прасьнічка».]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Словы Яна Чачота. Пераклад Кастуся Цьвіркі. Вык Леся Лют (вакал), Дзяржаўны акадэмічны народны аркестар імя І. Жыновіча. Дырыгент Сяргей Сакалоў
* [https://web.archive.org/web/20180117113432/http://bk.knihi.com/cacot/cacot2.html#11 «Прасьнічка»] ў перакладзе [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]]
* [http://www.youtube.com/watch?v=CTQUWjrml-U «Прасьнічка»] ў выкананьні Люцыны Шчэпанскай, 1936 — [[YouTube]]
{{Творы Яна Чачота}}

[[Катэгорыя:Вершы і песьні Яна Чачота]]</text>
      <sha1>42f8rzdmtxsymdv8k6bbf3y6l9glypd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даніель Дэфо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115573</id>
    <revision>
      <id>2699190</id>
      <parentid>2697652</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне  літаратура</comment>
      <origin>2699190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9912" sha1="fqt2lxirwsbb0goy6b68csep6is0e58" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Даніель Дэфо
|Арыгінал імя        = Daniel Defoe
|Жанчына             = 
|Партрэт             = DanielDefoe.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Daniel Foe
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = каля 1660
|Месца нараджэньня   = [[Лёндан]]
|Дата сьмерці        = 24 красавіка 1731
|Месца сьмерці       = [[Лёндан]]
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік, публіцыст
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = прыгоды
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = «[[Рабінзон Круза]]» (1719)
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Даніе́ль Дэфо́''' ({{Мова-en|Daniel Defoe}}; нарадзіўся пад імем ''Daniel Foe''; каля 1660, Крыплгейт — [[24 красавіка]]&lt;ref name=pr&gt;Дата сьмерці ў адпаведнасьці з БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.365.&lt;/ref&gt; [[1731]], Мурфілдс) — ангельскі [[пісьменьнік]] і публіцыст, вядомы галоўным чынам як аўтар «[[Рабінзон Круза|Рабінзона Круза]]». Дэфо лічыцца адным зь першых прыхільнікаў рамана як жанру. Ён дапамог папулярызаваць гэты жанр у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а некаторыя лічаць яго адным з заснавальнікаў ангельскага раману. Дэфо плённы і разнастайны пісьменьнік, ён напісаў больш за 500 кніг, памфлетаў і часопісаў на розныя тэмы (палітыка, эканоміка, крымінальнасьць, рэлігія, шлюб, псыхалёгія, звышнатуральнае і іншае). Ён быў таксама заснавальнікам эканамічнага журналізму.

Заснавальнік і кіраўнік брытанскай выведкі і контравыведкі ў 1709—1713 гадох.

== Беларускія пераклады ==
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя небывалыя прыгоды Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з расейскай мовы |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|ДВБ]] |год = 1937|том = |старонкі = |старонак = 248+13 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10185}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruzo-daniel-defo.html |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/zhytstsyo-i-dziwnyya-prygody-marakhoda-rabinzona-kruza-defo-daniel|адказны = рэдкалегія: [[Міхась Пазьнякоў]] (галоўны рэдактар) і інш. ; пераклад на беларускую мову [[Алена Васілевіч]]; мастак  [[Валянцін Макаранка]]|выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 255 |сэрыя = Бібліятэка замежнай дзіцячай літаратуры |isbn = 5-7880-0764-Х|наклад = 25000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruza-daniel-defo-padarozzy-huliviera-dzanatan-svift.html|адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі =  5—181  |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}
=== Аўдыёкнігі ===
* {{Спасылка | аўтар = Дэньел Дэфоў. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =  | url = https://knihi.com/Denjel_Defou/Zyccio_i_dziunyja_pryhody_marachoda_Rabinzona_Kruza_mp3.zip.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза| фармат = | назва праекту = «[[Беларуская палічка]]»| выдавец = «[[Кніжны воз]]» | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = чытае Андрэй Мілюхін}}
* {{Спасылка | аўтар = Дэньел Дэфоў. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =  | url = https://knizhnyvoz.com/app/book/61e33c90952fa71ffe84ca91| копія = | дата копіі = | загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза| фармат = | назва праекту = «[[Кніжны воз]]»| выдавец =  | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = чытае Андрэй Мілюхін}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|6|365|Дэфо Даніэль.|Г. Я. Адамовіч.}}
* {{Літаратура/БелСЭ|4|372, 373|Дэфо (Defoe) Даніэль| }}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Daniel Defoe}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дэфо, Даніель}}

[[Катэгорыя:Памерлі 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1731 годзе]]
[[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Брытанскія літаратары]]</text>
      <sha1>fqt2lxirwsbb0goy6b68csep6is0e58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тым Бэртан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115876</id>
    <revision>
      <id>2699258</id>
      <parentid>2631517</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4018" sha1="domrae49yv6ex7asv1fnupl1wg5q1u6" xml:space="preserve">{{Кінэматаграфіст
|Імя                 = Тым Бэртан
|Імя (арыгінал)      = {{мова-en|Timothy William Burton}}
|Фота                = Tim burton.jpg
|Шырыня              = 
|Подпіс              = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Дата нараджэньня    = 
|Месца нараджэньня   = Бэрбанк, [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
|Дата сьмерці        = 
|Месца сьмерці       = 
|Прафэсія            = [[кінарэжысэр]], прадусар, [[пісьменьнік]] ды мастак
|Грамадзянства       = [[ЗША]]
|Гады актыўнасьці    = 1982—наш час
|Напрамак            = 
|Узнагароды          = «Залаты глёбус» (2008)
|imdb_id             = 318
|Сайт                = [http://timburton.com timburton.com]
}}
'''Тымаці (Тым) Ўільям Бэртан''' ({{мова-en|Timothy William Burton}}; 25 жніўня 1958, Бэрбанк, [[Каліфорнія]], [[ЗША]]) — амэрыканскі кінарэжысэр, мультыплікатар і [[пісьменьнік]], вядомы эксцэнтрык і эстэт. Майстар сучаснага відовішчнага кіно, часьцяком заснаванага на чорным гумары і макабрычных элемэнтах. Двойчы намінаваўся на [[Оскар]]а. У 2008 годзе атрымаў Залаты глёбус за фільм «Суіні Тод — дэманічны цырульнік з Фліт-стрыт» у катэгорыі «Найлепшы фільм — [[мюзыкл]] або камэдыя». Брат мастака Дэніела Бэртана.

=== Зрэжысаваныя фільмы ===
* ''Pee-wee’s Big Adventure'' (1985)
* Бітлджус (''Beetlejuice'') (1988)
* Бэтмэн (''Batman'') (1989)
* Эдвард — рукі-нажніцы (''Edward Scissorhands'') (1990)
* Вяртаньне Бэтмена (''Batman Returns'') (1992)
* Эд Вуд (''Ed Wood'') (1994)
* Марс атакуе! (''Mars Attacks!'') (1996)
* Сонная лагчына (''Sleepy Hollow'') (1999)
* ''Planet of the Apes'' (2001)
* Буйная рыба (''Big Fish'') (2003)
* Чарлі і чакалядная фабрыка (''Charlie and the Chocolate Factory'') (2005)
* Труп нявесты (''Corpse Bride'') (2005)
* Суіні Тод — дэманічны цырульнік з Фліт-стрыт (''Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street'') (2007)
* Аліса ў краіне цудаў (Аліса ў Дзівоснай краіне, ''Alice in Wonderland'') (2010)
* Змрочныя цені (''Dark Shadows'') (2012)
* ''Frankenweenie'' (2012)
* ''Big Eyes'' (2014)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20221116213732/http://dziejaslou.by/bertan/ Паэма «Кашмар на Каляды»] ў перакладзе [[Макс Шчур|Макса Шчура]]
* [https://litrazh.org/article/garotnaya-smerc-hlopchyka-vustrycy Вершы] ў перакладзе [[Макс Шчур|Макса Шчура]] ды [[Сяргей Прылуцкі|Сяргея Прылуцкага]]
* {{imdb name|id=0000318|name=Цім Бёртан}}
* {{official|timburton.com|Ціма Бёртана|lang=en}}
* {{ref-en}} [https://web.archive.org/web/20090712054829/http://homepage.eircom.net/~sebulbac/burton/home.html Маркотная Смерць Хлопчыка-Вустрыцы]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бэртан, Тым}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каліфорніі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысэры ЗША]]
[[Катэгорыя:Літаратары ЗША]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»]]</text>
      <sha1>domrae49yv6ex7asv1fnupl1wg5q1u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандар Фядута</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116190</id>
    <revision>
      <id>2699162</id>
      <parentid>2663853</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9708" sha1="8dr7ckhp9p3ce20r247bxv3m780dh9k" xml:space="preserve">{{Асоба|лацінка=Alaksandar Fiaduta|партрэт=Аляксандар Фядута.png}}
'''Аляксандар Язэпавіч Фядута''' (нарадзіўся ў [[1964]] годзе, [[Горадня]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі [[літаратуразнаўца]], палітычны дзеяч ды [[палітоляг]], кандыдат навук, [[Доктар навук|доктар]] [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]] ([[Польшча]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=193396&amp;lang=ru|title=Александр Федута получил докторскую ступень в Ягеллонском университете|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2017-07-02|access-date=2024-04-14|archive-date=2023-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230830080709/https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=193396&amp;lang=ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Настаўнік расейскай мовы і літаратуры

== Біяграфія ==
Ягоная маці працавала на Гарадзенскай тытунёвай фабрыцы і выхоўвала сына адна. У 1986 годзе скончыў філялягічны факультэт Гарадзенскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], у 1986—1991 гадах працаваў настаўнікам расейскай мовы і літаратуры. У 1991 годзе быў абраны старшынём ЦК ЛКСМ Беларусі (з 1992 году Саюз моладзі Беларусі) ды заставаўся на гэтай пасадзе да 1994 году. У 1994 годзе чалец перадвыбарнага штабу [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандара Лукашэнкі]] і пасьля перамогі апошняга зрабіўся начальнікам кіраваньня грамадзка-палітычнай інфармацыі Адміністрацыі прэзыдэнта Беларусі. Напачатку 1995 году пераходзіць у апазыцыю да Аляксандара Лукашэнкі і працуе журналістам шэрагу недзяржаўных газэт: «Белорусская деловая газета», «Московские новости», «Имя», «Народная воля».

Кандыдат філялягічных навук (1997, дысэртацыя па тэме «Праблема чытача ў творчай сьвядомасьці [[Аляксандар Пушкін|А. С. Пушкіна]]» (рас. «Проблема читателя в творческом сознании А. С. Пушкина»)). Працаваў над доктарскай дысэртацыяй (тэма: «Праблема чытача ў літаратуры пушкінскай эпохі», рас. «Проблема читателя в литературе пушкинской эпохи»), доктар філялёгіі (PhD Phililogy)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/ru/193396|title=Аляксандр Фядута атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;. Выступае з публіцыстычнымі артыкуламі ў шматлікіх друкаваных і электронных СМІ Беларусі. Спэцыялізуецца ў жанры палітычнага партрэта. У 2010 годзе працаваў у перадвыбарным штабе кандыдата ў прэзыдэнты [[Уладзімер Някляеў|Уладзімера Някляева]]. Пасьля выбараў прэзыдэнта Беларусі 20 сьнежня 2010 году быў арыштаваны ў [[Менск]]у супрацоўнікамі КДБ Беларусі ды зьняволены ў сьледчы ізалятар КДБ. Яму пагражала 15 гадоў турэмнага зьняволеньня за арганізацыю масавых беспарадкаў. У ягоную абарону ўсталі дзясяткі дзеячаў культуры і навукі розных краін. 11 студзеня 2011 году Amnesty International прызнала яго вязьнем сумленьня. 8 красавіка 2011 году вызвалены пад падпіску аб нявыезду. 20 траўня 2011 году быў прысуджаны да двух гадоў пазбаўленьня волі ўмоўна з выпрабавальным тэрмінам у два гады.

5 верасьня 2022 году [[Суд Менскага раёну]] вырак Аляксандра Фядуту да 10 гадоў пазбаўленьня волі па [[Абвінавачаньне|абвінавачаньні]] ў змове з мэтай захопу [[Улада|ўлады]]. Разам зь ім выраклі адваката [[Юры Зянковіч|Юрыя Зянковіча]] да 11 гадоў і старшыню Партыі БНФ [[Рыгор Кастусёў|Рыгора Кастусёва]] да 10 гадоў зьняволеньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[БелТА]]|загаловак=Справа аб дзяржперавароце: Зянковіча прыгаварылі да 11 гадоў пазбаўленьня волі, Фядуту і Кастусёва — да 10|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220905/1662380714-sprava-ab-dzyarzhperavaroce-zyankovicha-prygavaryli-da-11-gadou|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=5 верасьня 2022|дата доступу=5 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. Праваабаронцы прызналі Фядуту палітычным зьняволеным&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/107452|title=Заява праваабаронцаў Беларусі аб прызнанні васьмі палітычных зняволеных|date=2022-04-20|work=[[Праваабарончы цэнтар «Вясна»]]}}&lt;/ref&gt;. 13 снежня 2025 году з групай 123 палітычных зьняволеных вызвалены ў выніку сустрэчы Аляксандра Лукашэнка з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] Джонам Коўлам, прымусова дэпартаваны на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/115835.html|title=Опубликован полный список освобожденных беларусских политзаключенных, которых вывезли в Украину|work={{артыкул у іншым разьдзеле|Zerkalo.io|Zerkalo.io|be|Zerkalo.io}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Жыў у Менску ў са сьнежня 1997 году. Жонка працуе ў выдавецтве.

== Літаратура ==
* Федута А. И., Егоров И. В. Читатель в творческом сознании А. С. Пушкина. Минск. 1999.
* Федута А. И. Лукашенко. Политическая биография. Москва. 2005. 704 с.
* Федута А. И. Письма прошедшего времени: Материалы к истории литературы и литературного быта Российской империи. Минск. 2009. 264 с.
* Булгарын Фадзей. Выбранае. /Фядута А. (укладанне, прадмова і камэнтар)/ Мінск. 2003. 592 с.
* Карпюк Аляксей. Выбраныя творы. /Укладанне, прадмова, камэнтар А. Фядуты/ Мінск. 2007. С. 89-90. 600 с.
* Вильна 1823—1824: Перекрестки памяти /Составитель Федута А. И./ Минск. 2008. 244 с 400 экз.
* Поляки в Петербурге в первой половине XIX века. /Составление, предисловие, подготовка текста воспоминаний О. А. Пржецлавского и комментарии
* А. И. Федуты; пер. воспоминаний С. Моравского, Т. Бобровского и А.-Г. Киркора с польск. Ю. В. Чайникова/ Москва. 2010. 912 с.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фядута, Аляксандар Язэпавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 лістапада]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горадні]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гарадзенскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія палітолягі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук]]
[[Катэгорыя:Беларускія паліттэхнолягі]]
[[Катэгорыя:Вязьні Валадаркі]]
[[Катэгорыя:Вязьні «Амэрыканкі»]]</text>
      <sha1>8dr7ckhp9p3ce20r247bxv3m780dh9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаляніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116872</id>
    <revision>
      <id>2699204</id>
      <parentid>2652483</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11371" sha1="l7l0ca7gevwh0c9f0szs4jv1qe09iee" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Смаляніца
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Смаляніцы
|Трансьлітараваная назва           = Smalianica
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                              = [[Пружанскі раён|Пружанскі]]
|Сельсавет                         = [[Хараўскі сельсавет|Хараўскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 313
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 225146&lt;ref name=&quot;belpost&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zip.belpost.by/street/smolyanica-brest-pruzhanskiy-horevskoy| загаловак = Алфавитный список улиц по Смоляница| фармат = | назва праекту = Пружанский район| выдавец = [[Белпошта]]| дата = 17 лістапада 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
|СААТА                             = 1256875086
|Выява                             = Царква Сьвятога Мікалая (Смаляніца). Агульны выгляд..jpg
|Апісаньне выявы                   = [[Царква сьвятога Мікалая (Смаляніца)|Царква сьвятога Мікалая]]
 |Шырата градусаў                  = 52
 |Шырата хвілінаў                  = 42
 |Шырата сэкундаў                  = 16
 |Даўгата градусаў                 = 24
 |Даўгата хвілінаў                 = 38
 |Даўгата сэкундаў                 = 15
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Смаляні́ца'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 255&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Хараўскі сельсавет|Хараўскога сельсавету]]. Знаходзіцца за 20 км на паўночны ўсход ад Пружанаў, 33 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Берасьце]].

== Мінуўшчына ==
За [[Расейская імпэрыя|расейскім]] часам — у [[Носкаўская воласьць|Носкаўскай воласьці]] [[Пружанскі павет (Расейская імпэрыя)|Пружанскага павету]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]]&lt;ref&gt;Słomianica // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|X|814}}&lt;/ref&gt;. У 1886 616 мяшканцаў, 50 дымоў, 1807 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінаў]] зямлі, царква, школа, піцейны дом&lt;ref&gt;Smolanica // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|598}}&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 року 860 жыхароў, 114 двароў, царква, народная вучэльня, хлебазапасная крама.

За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — у [[Носкі (гміна)|гміне Носкі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/smolanica.html| загаловак = Smolanica, вёска| фармат = | назва праекту = | выдавец = Radzima.net| дата = 23 сакавіка 2012| мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, а з 1926 року — у [[Руднікі (гміна)|гміне Руднікі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19260070046|загаловак = Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 5 stycznia 1926 r. o niektórych zmianach terytorjalnych w powiecie prużańskim, w województwie poleskiem (Dz.U. Nr 7, poz. 46)|фармат = [[pdf]]|назва праекту = Internetowy System Aktów Prawnych|выдавец = Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|дата = 23 сакавіка 2012|мова = pl|камэнтар = }}&lt;/ref&gt; [[Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая)|Пружанскага павету]] [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]]. У вёсцы дзейнічала падпольная ячэйка [[КПЗБ]], у 1924 на шматлюдным мітынгу выступіла з прамовай удзельніца рэвалюцыйнага руху [[Вера Харужая]].

Зь верасьня 1939 року ў складзе [[БССР]], з 15 студзеня 1940 у складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

== Насельніцтва ==
* XX стагодзьдзе: 1959 год — 818 жыхароў (перапіс); 1970 год — 615 жыхароў; 1999 год — 405 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2003 год — 344 жыхары, 147 гаспадарак; 2005 год — 345 жыхароў, 148 двароў&lt;ref&gt;Смаляніца // {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 535&lt;/ref&gt;; 2010 год — 313 жыхароў

== Культура ==
Дзейнічае фальклёрны гурт «Смаляніца»&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Ганна Пятроўская| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 кастрычніка 2011| url = http://www.samiosobie.info/articles.php?id_n=341&amp;id=8| загаловак = Сваты скачуць польку| фармат = | назва праекту = | выдавец = Sami o Sobie. Miesięcznik społeczno-kulturalny| дата = 17 лістапада 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Турыстычная інфармацыя ==
* [[Царква Сьвятога Мікалая (Смаляніца)|Царква ў імя сьвяціцеля Мікалая Цудатворцы]] (1867)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 21 лютага 2012|url = http://www.pravoslavie.by/hram/d-smoljanica-hram-vo-imja-svt-nikolaja-chudotvorca-1903|загаловак = д. Смоляница. Храм во имя Свт. Николая Чудотворца (1903)|фармат = |назва праекту = Православие.by|выдавец = |дата = 23 сакавіка 2012|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
* Абэліск (1950) на братэрскай магіле савецкіх жаўнераў і партызанаў (1941—1944)

== Асобы ==
* [[Віктар Босак]] — беларускі навукоўца-аграхімік, доктар сельскагаспадарчых навук&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.bstu.unibel.by/facultet/tov/bzhd/kollectiv.html| загаловак = Кафедра безопасности жизнедеятельности: коллектив| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]]| дата = 17 лістапада 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
* [[Мікалай Слабадзянюк]] — тэрапэўт, заслужаны лекар Расейскай Фэдэрацыі&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = И. М. Матовский.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=2933| загаловак = Слободенюк Николай Иннокентьевич| фармат = | назва праекту = | выдавец = Энциклопедия «Челябинск»| дата = 17 лістапада 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* {{Radzima|smalyanica}}
* {{Глёбус Беларусі|smolyanica}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721013930/http://globus.tut.by/smolyanica/index.htm |date=21 ліпеня 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20190819004658/https://weather-in.by/by/brestskaja/225-long Прагноз надвор’я ў Смаляніцы]

{{Хараўскі сельсавет}}
{{Пружанскі раён}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну]]
[[Катэгорыя:Хараўскі сельсавет]]</text>
      <sha1>l7l0ca7gevwh0c9f0szs4jv1qe09iee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117561</id>
    <revision>
      <id>2699317</id>
      <parentid>2619805</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25519" sha1="7a3xvzhn5udvg8iwkf9he397n1824hi" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|54|39|паўночнае|27|32|42|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Арганізацыя
|назва           = Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі
|выява           = 
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = 
|мапа            = 
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = 
|мапа 2          = 
|абрэвіятура     = ФПБ
|дэвіз           = 
|папярэднік      = [[Беларуская рэспубліканская рада прафсаюзаў]]
|дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|6|10|1990|1}}
|тып             = прафэсійнае
|юрыдычны статус = [[грамадзкае аб’яднаньне]]
|мэта            = абарона [[Зацікаўленае згуртаваньне|зацікаўленасьцяў чальцоў]] прафэсійных зьвязаў
|штабкватэра     = [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральны раён]], [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|прасп. Пераможцаў]], д. 21&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://fpb.1prof.by/kontakty/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне = [[Менск]]
|дзейнічае ў рэгіёнах = [[Беларусь]]
|сяброўства      = [[РКРКППГА]], [[Сусьветная фэдэрацыя прафсаюзаў]]
|афіцыйныя мовы  = расейская
|генэральны сакратар = 
|пасада кіраўніка = Старшыня
|імя кіраўніка   = [[Юры Сянько]]
|пасада кіраўніка 2 = Намесьнікі
|імя кіраўніка 2 = [[Алена Манкевіч]], [[Мікалай Мацюкевіч]]
|пасада кіраўніка 3 = Міжнародная сакратарка
|імя кіраўніка 3 = [[Ганна Варфаламеева]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=https://fpb.1prof.by/leadership/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;
|пасада кіраўніка 4 = 
|імя кіраўніка 4 = 
|асноўныя асобы  = 
|кіроўны орган   = Рада
|матчыная кампанія = 
|зьвязаныя кампаніі = «[[Беларустурыст]]», «[[Белпрафсаюзкурорт]]»
|бюджэт          = 
|колькасьць супрацоўнікаў = 
|колькасьць валянтэраў = 4 мільёны (2021 год)
|сайт            = [https://fpb.1prof.by/ fpb.1prof.by]
|заўвагі         = 
}}
'''Фэдэра́цыя прафсаю́заў Белару́сі''' — аб’яднаньне 15 прафэсійных зьвязаў Беларусі, заснаванае ў кастрычніку 1990 году.

З траўня 1991 году падтрымлівае агульнае пагадненьне з [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|урадам Беларусі]], з траўня 1992 году — трохбаковае пагадненьне з урадам ды аб’яднаньнямі наймальнікаў. На 2021 год ФПБ налічвала звыш 4 млн чалавек, якія складалі 96 % задзейнічанага ў гаспадарцы [[насельніцтва Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Афіцыйныя зьвесткі|спасылка=https://fpb.1prof.by/oficialnaya-informaciya/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Будова ==
На 2021 год Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі ўлучала 15 галіновых аб’яднаньняў працаўнікоў: 1) [[Сельская гаспадарка Беларусі|аграпрамысловага]] комплексу; 2) [[Асьвета ў Беларусі|адукацыі]] і навукі; 3) аховы здароўя; 4) [[банк]]аўскіх і фінансавых працаўнікоў; 5) [[будаўніцтва]] і прамысловасьці будаўнічых матэрыялаў; 6) гандлю, спажывецкай каапэрацыі і [[прадпрымальніцтва]]; 7) галінаў [[Прамысловасьць|прамысловасьці]]; 8)  дзяржаўных установаў; 9) культуры, інфармацыі, [[спорт]]у і [[турызм]]у; 10) лесу і прыродакарыстаньня; 11) мясцовай прамысловасьці і камунальна-побытавых прадпрыемстваў; 12) [[Сувязь Беларусі|сувязі]]; 13) [[Шляхі зносін Беларусі|транспарту]] і камунікацыяў; 14) хімічнай, горнай і нафтавай галінаў; 15) [[Энэргетыка|энэргетыкі]], газавай і паліўнай прамысловасьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://fpb.1prof.by/kontakty/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Уласнасьць ==
На 2021 год Фэдэрацыі прафсаюзаў Беларусі (ФПБ) належалі: унітарныя прадпрыемствы «[[Беларустурыст]]», «[[Белпрафсаюзкурорт]]» і «[[Дом прафсаюзаў]]», [[Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных адносін]], выдавецтва «[[Праф-прэс]]» (у тым ліку тыднёвік «[[Беларускі час]]» і «[[Новае радыё]]») і [[Спартовы клюб ФПБ]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Арганізацыі, створаныя на падставе ўласнасьці|спасылка=https://fpb.1prof.by/commerce/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt; (з аддзяленьнямі ў абласных цэнтрах). У вядзеньні ФПБ знаходзілася 13 [[здраўніца]]ў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Здраўніцы|спасылка=https://fpb.1prof.by/tourism-places/sanatorii/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 8 [[гасьцініца]]ў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гасьцініцы|спасылка=https://fpb.1prof.by/tourism-places/gostinicy/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt; і 9 базаў адпачынку&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Базы адпачынку|спасылка=https://fpb.1prof.by/tourism-places/bazy-otdyxa/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Пагатоў, Спартклюб ФПБ улучаў 111 [[Дзіцяча-юнацкая спартовая школа|дзіцяча-юнацкіх спартовых школ]] (ДЮСШ), зь іх 69 алімпійскага рэзэрву (ДЮСШАР): 17 у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Берасьцейская вобласьць|спасылка=http://sportfpb.by/brestskaya-oblast|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 13 у [[Віцебская вобласьць|Віцебскай]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Віцебская вобласьць|спасылка=http://sportfpb.by/vitebskaya-oblast|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 14 у [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гарадзенская вобласьць|спасылка=http://sportfpb.by/grodnenskaya-oblast|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 21 у [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гомельская вобласьць|спасылка=http://sportfpb.by/gomelskaya-oblast|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 13 у [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Магілёўская вобласьць|спасылка=http://sportfpb.by/mogilevskaya-oblast|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 16 у Менскай вобласьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Менская вобласьць|спасылка=http://sportfpb.by/minskaya-oblast|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt; і 17 у Менску&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Менск|спасылка=http://sportfpb.by/minsk|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
5—6 кастрычніка 1990 году адбыўся І зьезд Фэдэрацыі прафсаюзаў Беларусі (ФПБ), які зацьвердзіў Статут. У траўня 1991 году падтрымлівае ФПБ заключыла 1-е агульнае пагадненьне з [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|урадам Беларусі]], з траўня 1992 году — трохбаковае пагадненьне з урадам ды аб’яднаньнямі наймальнікаў. У 1997—2004 гадох Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі мела сваіх прадстаўнікоў ва ўрадзе ды калегіях [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства працы]], [[Дзяржаўны камітэт па маёмасьці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па кіраваньню дзяржаўнай маёмасьцю і прыватызацыі]], [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства эканомікі]], Міністэрства сацыяльнай абароны, [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь|Міністэрства спорту і турызму]], [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]] і Дзяржаўнага камітэта па справах моладзі&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 сьнежня 2007| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2304.html| загаловак = Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 16 сьнежня 1997 г. № 639| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына Валерыя Леванеўскага| дата = 16 сьнежня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У 2002 годзе ФПБ аднавіла стасункі з [[Сусьветная фэдэрацыя прафсаюзаў|Сусьветнай фэдэрацыяй прафсаюзаў]] (Грэцыя). У 2003 годзе ахоплівала больш за 90% працаўнікоў. Зь 2003 году ФПБ пачала ўдзельнічаць у Міжнароднай канфэрэнцыі працы, якую ладзіць [[Міжнародная арганізацыя працы|Міжнародная арганізацыя працы]] (Швайцарыя). 1 траўня 2004 году ФПБ заснавала «[[Новае радыё]]». У лістападзе 2004 году на прапанову ФПБ урад Беларусі пагадзіўся ўсталяваць мінімальны [[заробак]] на ўзроўні [[Пражытковы мінімум|пражытковага мінімуму]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

За 2002—2006 гады ахоп працаўнікоў удзелам у ФПБ вырас з 89,8 % да 94,1 %, а студэнтаў і навучэнцаў — з 89,7 % да 90,7 %. За 2002—2007 гады лік сябраў ФПБ вырас на 150 000 чалавек  і перавысіў 4 млн сябраў. Сярод іх доля працаўнікоў склала 85,8 %, [[Студэнт|студэнцтва]] і навучэнцаў вучэльняў — 8,8 % і непрацоўных — 5,4 %. На 2005 год каля 12 % кіраўнікоў першасных прафсуполак складала [[моладзь]] у веку да 30 гадоў. За 2005 год звыш 2,5 млн чалавек прынялі ўдзел у прафсаюзных сходах, на якіх сярэдняя яўка склала 81 %. У 2005 годзе прадстаўнікі ФПБ увайшлі ў калегіі 14 міністэрстваў і 3 дзяржаўных камітэтаў Беларусі. На прапанову ФПБ у сакавіку 2006 году пеню за пратэрміноўку аплаты камунальных паслуг панізілі з 0,5 % да 0,3 % за дзень. 29 лістапада 2005 году [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 1342 «Аб унясеньні дапаўненьняў у Палажэньне аб парадку арганізацыі гастрольна-[[канцэрт]]най дзейнасьці на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь», паводле якога вызваліў установы культуры ФПБ ад патрэбы атрымліваць пасьведчаньне на такую дзейнасьць і ад выплаты ПДВ. За 2005—2006 гады 614 (48 %) з 1260 першасных суполак ФПБ стварылі на прыватных прадпрыемствах, на якіх прыпала 30 954 (41 %) з 74 591 новых сябраў. 19 сакавіка 2006 году А. Лукашэнка на прапанову ФПБ падпісаў Указ № 154 «Аб вызваленьні ад абкладаньня [[Падатак на дададзеную вартасьць|падаткам на дададзеную вартасьць]] абарачэньня па рэалізацыі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь пуцёвак на санаторна-[[курорт]]нае лячэньне і аздараўленьне насельніцтва», паводле якога ад ПДВ вызвалілі здраўніцы ФПБ. 2 чэрвеня 2006 году А. Лукашэнка на прапанову ФПБ падпісаў Указ № 369, паводле якога абавязаў наймальнікаў працягваць кантракт з бацькамі дзяцей да 3 гадоў да дасягненьня імі 5 гадоў пры выхадзе такіх бацькоў з адпачынку па доглядзе за немаўлятамі. На лістапад 2006 году Рада ФПБ налічвала 235 чалавек, а яе Прэзыдыюм — 25 сябраў. На 1 студзеня 2007 году Прававая інспэкцыя працы ФПБ налічвала 111 чалавек, у тым ліку 106 праўнікаў. На 1 сакавіка 2007 году ў 28 галіновых прафсаюзаў ФПБ уваходзіла 23 046 першасных суполак&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя|спасылка=https://fpb.1prof.by/istoriya-profsoyuznogo-dvizheniya-belarusi/federaciya-profsoyuzov-belarusi/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;. 

На сакавік 2011 году ФПБ налічвала  4 мільёны чалавек&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Юлія Ваніна| дата публікацыі=15 сакавіка 2011|url=http://news.belta.by/by/print?id=617800| загаловак=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі акажа гуманітарную дапамогу грамадзянам Японіі|назва праекту =Грамадзтва| выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата =16 сьнежня 2011}}&lt;/ref&gt;. За 2020 год прававая інспэкцыя ФПБ звыш 400 разоў прадстаўляла зацікаленасьці працаўнікоў у судзе. У выніку каля 80 звольненых вярнулі на працу і працаўнікам выплацілі 4,8 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (1,95 млн даляраў ЗША) затрыманай зарплаты&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. У студзені 2021 году кіраўніцтва ФПБ зьвярнулася ў [[Рада па правах чалавека ААН|Раду па правах чалавека]] [[ААН]] (Швайцарыя) са скаргай на гаспадарчыя абмежаваньні з боку [[Эўразьвяз]]у. 29 студзеня 2021 году старшыня ФПБ [[Міхаіл Орда]] адзначыў: «26 студзеня мы апублікавалі калектыўны адкрыты ліст аб нязгодзе працоўных Беларусі з увядзеньнем эканамічных санкцыяў. Літаральна за тры дні 1 113 000 працаўнікоў прадпрыемстваў і арганізацыяў краіны падпісалі гэты ліст. Людзі з розных галінаў па ўсёй краіне, задзейнічана больш за 21 тыс. першасных прафсаюзных арганізацыяў». Сабраныя подпісы меркавалі адправіць у [[Рада Эўрапейскага Зьвязу|Раду Эўрапейскага Зьвязу]] (Бэльгія)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Орда: санкцыі супраць прадпрыемстваў - эканамічная вайна супраць простых беларусаў|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/orda-sanktsyi-suprats-pradpryemstvau-ekanamichnaja-vajna-suprats-prostyh-belarusau-96238-2021/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=29 студзеня 2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;. 5 жніўня 2021 году старшыня ФПБ Міхаіл Орда адзначыў: «мы за год больш як 2,9 тыс. арганізацыяў стварылі ў прыватным сэктары эканомікі»&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўнік ФПБ станоўча ацэньвае працэс стварэньня пярвічак у прыватным сэктары - плюс 2,9 тыс. за год|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/kiraunik-fpb-stanoucha-atsenvae-pratses-stvarennja-pjarvichak-u-pryvatnym-sektary-pljus-29-tys-za-god-102691-2021/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=5 жніўня 2021|дата доступу=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. 24 лістапада 2021 году намесьнік старшыні ўраду Беларусі [[Юры Назараў]], старшыня ФПБ Міхаіл Орда і старшыня [[Канфэдэрацыя прамыслоўцаў і прадпрымальнікаў Беларусі|Канфэдэрацыі прамыслоўцаў і прадпрымальнікаў Беларусі]] [[Анатоль Харлап]] падпісалі Генэральнае пагадненьне на 2022—2024 гады&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урад падпісаў генэральнае пагадненьне з аб’яднаньнямі прафсаюзаў і наймальнікаў|спасылка=https://blr.belta.by/photonews/view/urad-padpisau-generalnae-pagadnenne-z-abjadnannjami-prafsajuzau-i-najmalnikau-15511/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=24 лістапада 2021|дата доступу=26 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Старшыні ===
* [[Уладзімер Ганчарык]] (1990—2001)
* [[Франц Вітко]] (2001—2002)
* [[Леанід Козік]] (2002—2014)
* [[Міхаіл Орда]] (2014—2024)
* [[Юры Сянько]] (з 2024)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tochka.by/articles/policy/v_belarusi_naznachen_novyy_glava_federatsii_profsoyuzov_chto_o_nem_izvestno/|title=В Беларуси избран новый глава Федерации профсоюзов – что о нем известно|author=Павел Абрамович|date=2024-04-05|language=ru|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Точка BY||be}}}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронныя звароты грамадзянаў|спасылка=https://fpb.1prof.by/elektronnye-obrashheniya-grazhdan-i-yuridicheskix-lic/elektronnye-obrashheniya-grazhdan/|выдавец=Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}
** [https://web.archive.org/web/20210120190014/https://fpb.1prof.by/katalog-dokumentov/ Каталёг дакумэнтаў]{{ref-ru}}
** Пляны праверак: [https://web.archive.org/web/20210203141030/https://fpb.1prof.by/plany-proverok/pravovaya-inspekciya-truda/ прававая] і [https://web.archive.org/web/20210624141518/https://fpb.1prof.by/plany-proverok/texnicheskaya-inspekciya/ тэхнічная]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Форма звароту|спасылка=https://uk.1prof.by/forma-obrashheniya/|выдавец=Прававая кансультацыя ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Спорт для дзяцей|спасылка=http://sportfpb.by/katalog|выдавец=Спартовы клюб ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра нас|спасылка=https://1prof.by/page/o-nas/|выдавец=Навіны ФПБ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 студзеня 2021}}
** [http://belchas.1prof.by/ Тыднёвік «Беларускі час»]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні]]
[[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1990-я]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1990 годзе]]
[[Катэгорыя:Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі]]</text>
      <sha1>7a3xvzhn5udvg8iwkf9he397n1824hi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бар (элемэнт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118197</id>
    <revision>
      <id>2699300</id>
      <parentid>2690868</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="3nrpd6y8ijgpssmhquxdgsbxw3g1cgv" xml:space="preserve">{{Хімічны элемэнт
|Назва=Бар
|Група=2
|Пэрыяд=6
|Блёк=s
|Электронаў у абалонцы=2,8,18,18,8,2
|Ступені атляняньня=2
|Структура крышталічнай краты=body-centered cubic
|Зьверху=[[Стронц|Sr]]
|Зьнізу=[[Рад (элемэнт)|Ra]]
|Зьлева=[[Цэз|Cs]]
|Справа=[[Лянтан|La]]
|Сымбаль=Ba}}
[[Файл:Barium_unter_Argon_Schutzgas_Atmosphäre.jpg|thumb|]]
'''Бар''' (ад {{мова-el|barys|скарочана}} — «цяжкі», {{мова-la|Baryum}}), '''Ba''' — [[хімічны элемэнт]] II групы [[Пэрыядычная сыстэма элемэнтаў|пэрыядычнай сыстэмы]]; атамны нумар 56. У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца. Зь [[мінэрал]]&lt;nowiki/&gt;аў прамысловае значэнне маюць [[барыт]] BaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; і вітэрыт BaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==

* {{Спасылка|загаловак=barium|url=https://www.britannica.com/science/barium|дата публікацыі=5 сакавіка 2025|выдавец=Encyclopedia Britannica|аўтар=Hanusa, Timothy P.|мова=en}}

* {{Спасылка|загаловак=Barium - Ba|url=https://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ba.html|аўтар=Kenneth Barbalace|назва праекту=EnvironmentalChemistry.com|дата публікацыі=1995 - 2026|мова=en}}

{{Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элемэнты]]</text>
      <sha1>3nrpd6y8ijgpssmhquxdgsbxw3g1cgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэлюр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118249</id>
    <revision>
      <id>2699262</id>
      <parentid>2681896</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5445" sha1="779n04agsb69926n2bc545vham51rsz" xml:space="preserve">{{Хімічны элемэнт
|Назва = Тэлюр
|Ангельская назва = Tellurium
|Сымбаль = Te
|Атамны нумар = 52
|Зьлева = [[Антымон]]
|Справа = [[Ёд]]
|Зьнізу = [[Палён|Po]]
|Зьверху = [[Сэлен|Se]]
|Структура крышталічнай краты = &lt;!--hexagonal close-packed|body-centered cubic|face-centered cubic|diamond cubic--&gt;trigonal
|Выява ={{#property:P18}}
|Апісаньне выгляду = 
|Памер выявы = &lt;!--па-змоўчаньні 250 пкс--&gt;
|Апісаньне выявы =
|Выява2 =Tellurium2.jpg
|Памер выявы2 =  
|Апісаньне выявы2 =
|Колер катэгорыі = 
|Катэгорыя = Паўмэталы
|Колер фазы = 
|Фаза =Цьвёрдае цела
|Група = 16
|Пэрыяд = 5
|Блёк = p
|Атамная маса = 127,6
|Канфігурацыя электронаў =[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;5p&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|Электронаў у абалонцы = 2 8 18 18 6
|Колер =срэбны
|Шчыльнасьць пры пакаёвай тэмпэратуры = 6,24
|Тэмпэратура плаўленьня К =722,66
|Тэмпэратура плаўленьня Ц =449,51
|Тэмпэратура плаўленьня Ф =841,12
|Тэмпэратура кіпеньня К =1261
|Тэмпэратура кіпеньня Ц =988
|Тэмпэратура кіпеньня Ф =1810
|Удзельная цеплыня плаўленьня = 17,5
| Лік энергіяў іянізацыі =2
| 1-я энэргія іянізацыі =869,0
| 2-я энэргія іянізацыі =1790
| CAS number=Так
| Ізатопы =
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;120&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 0,09%
{{!}} colspan=&quot;4&quot; {{!}} &lt;sup&gt;120&lt;/sup&gt;Te зьяўляецца стабільным пры 68 нэўтронах
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;122&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 2,55%
{{!}} colspan=&quot;4&quot; {{!}} &lt;sup&gt;122&lt;/sup&gt;Te зьяўляецца стабільным пры 70 нэўтронах
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;123&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 0,89%
{{!}} &gt;=9,2·10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; гадоў {{!}}{{!}} [[бэта-распад|β&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]] {{!}}{{!}} ? {{!}}{{!}} &lt;sup&gt;123&lt;/sup&gt;Sb
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;124&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 4,74%
{{!}} colspan=&quot;4&quot; {{!}} &lt;sup&gt;124&lt;/sup&gt;Te зьяўляецца стабільным пры 72 нэўтронах
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;125&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 7,07%
{{!}} colspan=&quot;4&quot; {{!}} &lt;sup&gt;125&lt;/sup&gt;Te зьяўляецца стабільным пры 73 нэўтронах
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;126&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 18,84%
{{!}} colspan=&quot;4&quot; {{!}} &lt;sup&gt;126&lt;/sup&gt;Te зьяўляецца стабільным пры 74 нэўтронах
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;128&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} 31,74%
{{!}} &gt;=2,4·10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; гадоў {{!}}{{!}} 2[[бэта-распад|β&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;]] {{!}}{{!}} ? {{!}}{{!}} &lt;sup&gt;128&lt;/sup&gt;Xe
{{!}}-----
{{!}} &lt;sup&gt;130&lt;/sup&gt;Te {{!}}{{!}} '''34,08%'''
{{!}} &gt;=5·10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; гадоў {{!}}{{!}} [[бэта-распад|β&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;]] {{!}}{{!}} ? {{!}}{{!}} &lt;sup&gt;130&lt;/sup&gt;Xe
| Атамны радыюс =140
| Магнэтызм =дыямагнэтык
| Модуль Юнга =43
| Назва ў родным склоне = тэлюра
| Нумар CAS =13494-80-9
| Радыюс Ван дэр Ваальса =137
| Ступені атляняньня = +6, +4, -2
| Хуткасьць гуку =2610
| Цеплаправоднасьць = 3
| Цьвёрдасьць Моаса = 2,25
| Электраадмоўнасьць = 2,1
| Электрычны супор =10&lt;sup&gt;-4&lt;/sup&gt;
}}
'''Тэлюр''' ({{мова-la|Tellurium}}) '''Te''' — [[хімічны элемэнт]] 16 групы [[Пэрыядычная сыстэма элемэнтаў|пэрыядычнай сыстэмы]]; атамны нумар 52. [[Халькаген]]. [[Паўправаднік]]. Упершыню выдзелены ў [[1782]] годзе Францам Мюлерам фон Райхенстайнам (Franz Muller von Reichenstein) у [[Габсбурская манархія|Габсбурскай манархіі]] (цяпер Румынія). Назва паходзіць ад лацінскага «tellus», што азначае «Зямля».

Асноўныя мінэралы — калаверыт (AuTe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), алтаіт (PbTe) і інш. Зрэдку трапляецца ў самародным выглядзе. Запасы ў ЗША, Канадзе, Пэру, Японіі. Штогод здабываюць каля 220 тон тэлюру. Здабываюць галоўным чынам з адыходаў ад ачысткі [[медзь|медзі]].

Тэлюр уваходзіць у склад стопка [[AgInSbTe]], які выкарыстоўваецца для [[Аптычны дыск|аптычных дыскаў]].
== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.lenntech.com/periodic/elements/te.htm Tellurium (Te) — Chemical properties, health and environmental effects]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20170311054950/https://www.webelements.com/tellurium/ Tellurium&quot;the essentials]{{ref-en}} [WebElements Periodic Table]
* [https://www.wolframalpha.com/input/?i=Tellurium Tellurium]{{ref-en}} WolframAlpha

{{Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элемэнты]]</text>
      <sha1>779n04agsb69926n2bc545vham51rsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніжагародзкая вобласьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118884</id>
    <revision>
      <id>2699130</id>
      <parentid>2571663</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11894" sha1="gwqmajdcm4c9ij4iz2kweepb8x9djwx" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Ніжагародзкая вобласьць
|Назва ў родным склоне           = Ніжагародзкай вобласьці
|Арыгінальная назва              = Нижегородская область
|Герб                            = Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg
|Сьцяг                           = Flag of Nizhny Novgorod Region.svg
|Краіна                          = [[Расея]] 
|Гімн                            = 
|Статус                          = вобласьць
|Уваходзіць у                    = [[Прыволская фэдэральная акруга]]&lt;br /&gt;[[Волга-Вяцкі эканамічны раён]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Ніжні Ноўгарад]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 14 студзеня 1929
|Кіраўнік                        = Глеб Нікіцін
 |Назва пасады кіраўніка         = Губэрнатар
|АфіцыйныяМовы                   = 
|Насельніцтва                    = 3 060 335&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года].&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу                   = 2024
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 13
 |Шчыльнасьць                    = 39,94
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 76 624
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 40
|Максымальная вышыня             =  
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Map of Russia - Nizhny Novgorod Oblast (2008-03).svg
|Часавы пас                      = [[GMT]] +4
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 52, 152, 252
|Сайт                            = 
|Парамэтр1                       = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
|Колер фону герб-сьцяг           = #EEEEEE
}}
'''Ні́жагародзкая во́бласьць''' ({{мова-ru|Нижегородская область}}) — [[вобласьць]] у эўрапейскай частцы [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ніжні Ноўгарад]]. Вобласьць уваходзіць у [[Прыволская фэдэральная акруга|Прыволскую фэдэральную акругу]], мяжуе з [[Кастрамская вобласьць|Кастрамской]], [[Кіраўская вобласьць|Кіраўскай]], [[Разанская вобласьць|Разанскай]], [[Уладзімерская вобласьць|Уладзімерскай]] і [[Іванаўская вобласьць|Іванаўскай абласьцямі]] й рэспублікамі [[Марый Эл]], [[Чувашыя]] й [[Мардовія]]. Утворана як вобласьць [[РСФСР]] 14 студзеня 1929 году.

== Геаграфія ==
Ніжагародзкая вобласьць выцягнута ў мэрыдыяльным кірунку, ейная працягласьць з поўначы на поўдзень складае каля 400 км, а з захаду на ўсход у найбольш шырокай паўднёвай частцы — каля 300 км. Асноўныя адрозненьні ў клімаце выяўляюцца па лініі поўнач-поўдзень, паміж лясным [[Заволжа]]м і ўзьнёслым Правабярэжжам.

=== Карысныя выкапні ===
Маюцца радовішчы [[торф]]у, [[фасфарыты|фасфарытаў]], [[жалеза|жалезных руд]]. У басэйне ракі [[П’яна (рака)|П’яна]] ёсьць буйное радовішча [[тытан]]-цырконіевых руд («чорныя пяскі»): [[Ітманаўская россып]], агульныя запасы якой складаюць 67 млн м³, зь іх забалянсавыя — 4,9 млн м³, прагнозныя — 31,2 млн м³. Радовішча ўваходзіць у пяцёрку буйнейшых россыпных радовішчаў [[тытан]]а й цырконія Расеі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110924060128/http://www.expert.ru/news/2009/08/10/atom-syrie/ Титано-циркониевый заслон]. «Эксперт Online»&lt;/ref&gt;.

=== Гідраграфія ===
Рачная сетка вобласьці густая й уключае больш за 9000 рэкаў і ручаёў. Па ейнай тэрыторыі працякаюць найбуйнейшыя рэкі эўрапейскай часткі Расеі, як то [[Волга]] й ейны правы прыток [[Ака (прыток Волгі)|Ака]]. У ніжагародзкім Заволжы працякаюць левыя прытокі Волгі — [[Ветлуга (рака)|Ветлуга]], [[Кержанец]], [[Узола]], [[Лінда (рака)|Лінда]]. Яны нясуць свае воды сярод густых тайговых і зьмешаных лясоў.

== Гісторыя ==
Утворана як вобласьць [[РСФСР]] 14 студзеня 1929 году, да гэтага часу зьяўлялася [[Ніжагародзкая губэрня|Ніжагародзкай губэрняй]].

== Насельніцтва ==
Насельніцтва вобласьці паводле вынікаў Усерасейскага перапісу насельніцтва 2010 году складала 3 310 562 чалавекі. Шчыльнасьць насельніцтва — 43,2 чал/км². Найбуйнейшай нацыянальнай групай ёсьць [[расейцы]] (93,9%), другой паводле велічыні ёсьць [[татары]] (1,3%).

== Падзел вобласьці ==
*Арзамаскі раён	м. Арзамас	
*Балахніскі раён	м.Балахна	
*Багароцкі раён 	м. Багароцак
*Вялікаболдзінскі раён  в. Вялікае Болдзіна  
*Вяліка мурашкінскі раён м-ка Вялікае Мурашкіна 
*Бутурлінскі раён	в. Бутурліна	
*Вадзкі раён	в.  Вад	
*Варнавінскі район	в. Варнавіна	
*Вацкі раён	в. Вача	
*Вятлускі раён	в. Вятлуга	
*Вазьнясенскі раён	в. Вазьнясенскае	
*Валадарскі раён	м. Валадарск	
*Варатынскі раён	в. Варатынец	
*Васкрасенскі раён	в. Васкрасенскае	
*Выксунска раён	м. Выкса	
*Гагінскі раён	в. Гагіна	
*Гарадзецкі раён	м. Гарадзец	
*Дальнеканстанцінаўскі раён	в. Дальняе Канстанцінава	
*Дзівееўскі раён	в. Дзівеева	
*Княгінінскі раён	м. Княгініна	
*Кавернінскі раён	в. Каверніна	
*Краснабакаўскі раён	в. Красныя Бакі	
*Краснаакцябрскі раён	в. Уразаўка	
*Кстоўскі раён	м. Кстова	
*Кулябацкі раён	м. [[Кулябакі]]	
*Лукаянаўскі раён	м. Лукаянаў	
*Лыскаўскі раён	м. Лыскава	
*Навашынскі раён	г. Навашына	
*Паўлаўскі раён	 м. Паўлава	
*Першатравенскі раён	м. Першатравеньск
*Перавоскі раён	м. Перавоз	
*Пільнінскі раён	в. Пільна	
*Пачынкаўскі раён	в. Пачынкі	
*Сымонаўскі раён	м. Сымонаў	
*Сяргацкі раён	м. Сяргач	
*Сячэнаўскі раён	в. Сячэнава	
*Сакольскі раён 	в. Сакольскае	
*Сасноўскі раён	 в. Сасноўскае	
*Спаскі раён	в. Спаскае	
*Тонкінскі раён	в. Тонкіна	
*Таншаеўскі раён	в. Таншаева	
*Урэнскі раён	м. Урэнь	
*Чкалаўскі  раён	м. Чкалаўск	
*Шарангійскі раён	в. Шаранга	
*Шаткоўскі раён	в. Шаткі	
*Шахунскі раён	м. Шахуня
Маецца некалькі паселішчаў, якія падпарадкаваныя вобласьці. Напрыклад [[месцкая акруга Бор]].

== Эканоміка ==
=== Прамысловасьць ===
Асноўныя галіны прамысловасьці ёсьць [[машынабудаваньне]], пераробная [[мэталюргія|чорная мэталюргія]], [[лясная прамысловасьць|лясная]], [[цэлюлозна-папяровая прамысловасьць|цэлюлозна-папяровая]], [[лёгкая прамысловасьць|лёгкая]], [[харчовая прамысловасьць|харчовая]] й [[хімічная прамысловасьць]].

=== Сельская гаспадарка ===
У вобласьці вырошчваюцца [[жыта]], [[авёс]], [[ячмень]], [[пшаніца]], [[грэчка]], [[цукровы бурак|цукровыя буракі]], [[лён|лён-даўгунец]]. Апрацоўваюць [[цыбуля рэпчатая|цыбулю]] й [[бульба|бульбу]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20151113180450/http://government-nnov.ru/ Сайт адміністрацыі Ніжагародзкай вобласьці]
* [https://web.archive.org/web/20081014150031/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=52 Ніжагародзкая вобласьць у даведніку-каталёгу «Ўся Расея»]
* [http://rosmaps.ru/russia/nizhegorodskaya-oblast/ Мапы вобласьці]
* [https://web.archive.org/web/20121020155951/http://www.meteo.nnov.ru/clauses/clauses.html?r=1&amp;id=34 Клімат вобласьці]

{{Прывалжанская фэдэральная акруга}}
{{Суб’екты Расеі}}

[[Катэгорыя:Ніжагародзкая вобласьць| ]]</text>
      <sha1>gwqmajdcm4c9ij4iz2kweepb8x9djwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фэрнанда Торэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119871</id>
    <revision>
      <id>2699319</id>
      <parentid>2624622</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14241" sha1="2rc379iz42sxlan0r3e8dkm2i5wqetm" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Фэрна́нда Хасэ́ То́рэс Санс''' ({{мова-es|Fernando José Torres Sanz}}; {{Н}} 20 сакавіка 1984 году, [[Фуэнлябрада]], [[Гішпанія]]) — былы [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст, нападнік. Гулец [[Зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальнай зборнай Гішпаніі]]. Торэс пачаў сваю кар’еру ў клюбе «[[Атлетыка Мадрыд]]», дзе гуляў спачатку ў моладзевых камандах клюбу, а потым і за першы склад каманды. Дэбют у камандзе адбыўся ў 2001 годзе. У 2007 годзе Фэрнанда быў падпісаны клюбам ангельскай [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-Лігі]] «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпулам]]». Сума пераходу была рэкорднай для «Лівэрпулу». У першы сэзон на «[[Энфілд Роўд|Энфілдзе]]» Торэс забіў больш за 20 галоў, пабіўшы клюбны рэкорд, які належыў на той час [[Робі Фаўлер|Робі Фаўлеру]]. Са студзеня 2011 году зьяўляўся гульцом «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]», сума ягонага пераходу ў £50 мільёнаў стала рэкордам для ангельскага футболу.

== Жыцьцяпіс ==
=== «Атлетыка» Мадрыд ===
У 1999 годзе Торэс падпісаў свой першы кантракт з «Атлетыка»&lt;ref&gt;[http://www.liverbird.ru/articles/283/2010/4/fernando-torres-moja-avtobiografija-atletiko «Фернандо Торрес. Моя автобиография. Атлетико»]. Liverbird.ru&lt;/ref&gt;. Выступленьні юнака ў складзе зборнай Гішпаніі ўва ўзроставай катэгорыі да 16 гадоў таксама прынесьлі посьпех. У 2001 годзе гішпанцы выйгралі турнір у Альгарвэ й чэмпіянат Эўропы да 16 гадоў, на якім Фэрнанда забіў 7 мячоў у 6 матчах і быў прызнаны найлепшым гульцом. Дэбютны матч галеадора за дарослую каманду «Атлетыка» адбыўся ў канцоўцы [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе 2000—2001 гадоў|сэзону 2000—2001 гадоў]], а ўжо праз тыдзень ён здолеў забіць свой ​​першы гол у матчы з камандай «[[Альбасэтэ (футбольны клюб)|Альбасэтэ]]». Праз сэзон клюб вярнуўся ў [[Ля Ліга|найвышэйшую гішпанскую лігу]], а Торэс у свой ​​першы сэзон у найвышэйшым дывізіёне Торэс здолеў забіць 13 галоў у браму супернікаў. «Атлетыка» скончыў той сэзон чэмпіянату на 12 радку. Пазьней Фэрнанда дэбютаваў за моладзевую зборную Гішпаніі&lt;ref&gt;[http://www.liverbird.ru/articles/283/2010/3/fernando-torres-klyuchevye-momenty-moej-futbolnoj-zhizni «Фернандо Торрес: Ключевые моменты моей футбольной жизни»]. Liverbird.ru&lt;/ref&gt;.

Цікавасьць вядучых клюбаў Эўропы да Торэса ўзрастала, але кожны раз ён заставаўся верным «Атлетыка» й працягваў выступаць за зборную Гішпаніі, у складзе якой паехаў на [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|чэмпіянат Эўропы]] ў 2004 годзе.

=== «Лівэрпул» ===
4 ліпеня 2007 году футбаліст далучыўся да «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпулу]]», дзе адразу атрымаў майку з нумарам «дзевяць», пад гэтым нумарам раней выступалі такія футбалісты як [[Ян Раш]] і [[Робі Фаўлер]]. У свой першы сэзон у «Лівэрпулі» Торэс здолеў упершыню з часоў Робі Фаўлера забіць больш за 20 галоў у Прэм’ер-Лізе, пабіўшы рэкорд па колькасьці мячоў, забітых замежнікам у дэбютным сэзоне, да таго які належаў [[Руўд ван Ністэльрой|Руўду ван Ністэльрою]] (Фэрнанда здолеў забіць 24 галы ў лізе), а таксама паўтарыў рэкорд [[Роджэр Гант|Роджэра Ганта]], у васьмі хатніх гульнях запар паразіўшы браму суперніка.

У сярэдзіне [[Прэм’ер-Ліга 2010—2011 гадоў|сэзону 2010—2011 гадоў]] у трансфэры Торэсу быў зацікаўлены «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]», які прапанаваў за трансфэр форварда 35 млн фунтаў, аднак «мэрсісайдцы» адмовіліся прадаваць гішпанца&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110131174450/http://www.championat.ru/football/news-717652.html «Ливерпуль» отклонил предложение «Челси» по Торресу]. championat.ru&lt;/ref&gt;, тады Фэрнанда зьвярнуўся зь пісьмовым запытам да кіраўніцтва клюбу з просьбай выставіць яго на продаж, у чым яму было адмоўлена&lt;ref&gt;[http://www.liverbird.ru/news/2011/1/oficialno-liverpul-otklonil-zapros-torresa-o-transfere «Официально: „Ливерпуль“ отклонил запрос Торреса о трансфере»]. LiverBird.ru&lt;/ref&gt;.

=== «Чэлсі» ===
31 студзеня 2011 году кіраўніцтва «Лівэрпулу» прыняло прапанову лёнданскага «Чэлсі» аб куплі Фэрнанда&lt;ref&gt;[http://www.liverbird.ru/news/2011/1/oficialno-liverpul-razreshil-torresu-vesti-peregovory-s-chelsi «Официально: „Ливерпуль“ разрешил Торресу вести переговоры с „Челси“»]. Liverbird.ru&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Торэс падпісаў кантракт са сваім новым клюбам тэрмінам на пяць з паловай гадоў&lt;ref&gt;[http://www.liverbird.ru/news/2011/1/oficialno-torres-pereshjol-v-chelsi Официально: Торрес перешёл в «Челси»]. Liverbird.ru&lt;/ref&gt; з заробнай платай у 175 тысяч фунтаў у тыдзень. Сума трансфэру склала 50 млн фунтаў, што стала самай вялікай сумай трансфэру ў ангельскім футболе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110203012711/http://www.championat.ru/football/news-721138.html Трансфер Торреса стал самым дорогостоящим в истории АПЛ]. championat.ru&lt;/ref&gt;. Загуляўшы ў «Чэлсі», Торэс ня мог забіць 14 матчаў запар. Толькі ў матчы супроць «[[Ўэст Гэм Юнайтэд|Ўэст Гэма]]» 23 красавіка 2011 году ён забіў свой першы мяч за клюб&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/13176279 BBC Sport — Fernando Torres hails first goal for Chelsea]&lt;/ref&gt;. 5 траўня «Чэлсі» стаў уладальнікам [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубку Ангельшчыны]], у фінале перамогшы «Лівэрпул» зь лікам 2:1, Торэс у фінале не гуляў&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/17878435 BBC Sport — Chelsea 2-1 Liverpool]&lt;/ref&gt;. 24 красавіка 2012 году Торэс забіў важны мяч у браму «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]» ў паўфінале Лігі чэмпіёнаў&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/17817584 BBC Sport — Barcelona 2-2 Chelsea]&lt;/ref&gt;. «Чэлсі» выйшаў у фінал турніру і перамог «Баварыю» ў сэрыі пэнальці 4:3 (1:1 у асноўны час)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18044385 BBC Sport — Chelsea 1-1 Bayern Munich (aet, 4-3 pens)]&lt;/ref&gt;. У [[Прэм’ер-Ліга 2012—2013 гадоў|сэзоне 2012—2013 гадоў]] Торэс стаў найлепшым бамбардзірам «Чэлсі» ў [[Ліга Эўропы УЭФА|Лізе Эўропы]] (6 мячоў). Клюб дамогся перамогі ў гэтым [[Ліга Эўропы УЭФА 2012—2013 гадоў|турніры]]. У фінале была атрыманая перамога над партугальскай «[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфікай]]» зь лікам 2:1. Лік у матчы адкрыў Фэрнанда Торэс.

=== «Мілян» ===
31 жніўня 2014 году Торэс далучыўся да італьянскага «[[Мілян (футбольны клюб)|Міляну]]» на ўмовах двухгадовай арэнды&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28991464 BBC Sport — Fernando Torres: AC Milan seal loan deal for Chelsea striker]&lt;/ref&gt;. 23 верасьня забіў першы мяч у матчы супраць «Эмпалі». Гульня завяршылася зь лікам 2:2&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2767230/Fernando-Torres-mark-AC-Milan-fightback-2-0-claim-Empoli-draw.html Fernando Torres off the mark as AC Milan fight back to claim Empoli draw]— DailyMail&lt;/ref&gt;. 27 сьнежня 2014 году Торэс стаў гульцом «Міляну» на пастаяннай аснове&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141228005942/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30612861 BBC Sport — Fernando Torres: AC Milan sign Chelsea striker on permanent deal] {{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Вяртаньне ў «Атлетыка» ===
29 сьнежня 2014 году было аб’яўлена, што Фэрнанда Торэс будзе выступаць за «Атлетыка» ў сэзоне 2015—2016 на арэнднай аснове&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/30612861 BBC Sport — Fernando Torres: Atletico Madrid loan deal for AC Milan striker] {{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. 4 студзеня 2015 году на стадыёне «Вісэнтэ Кальдэрон» адбылося ўрачыстае вітаньне Торэса. На ім прысутнічала каля 45 000 заўзятараў&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/30672923 BBC Sport — Fernando Torres: Atletico Madrid fans welcome striker on return]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Зборная ==
Торэс ёсьць гульцом зборнай Гішпаніі амаль усіх узростаў. За нацыянальную зборную правёў амаль 100 матчаў, зь якой станавіўся [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіёнам сьвету]] (2010) й [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпёнам Эўропы]] (двойчы: ў 2008 і 2012).

== Асабістае жыцьцё ==
Торэс жанаты на Алалье Дамінгес&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/gente/casa/Fernando/Torres/elpepugen/20090528elpepuage_3/Tes «Se casa Fernando Torres»]. El Pais&lt;/ref&gt;. 8 ліпеня 2009 году ў пары нарадзілася дачка — Нора, а 6 сьнежня 2010 году нарадзіўся сын — Лео.

== Дасягненьні ==
=== Клюбныя ===
'''«Чэлсі»''':
* Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2012
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2012
* Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2013

'''«Атлетыка»''':
* Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2018

=== Міжнародныя ===
'''Гішпанія''':
* [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: 2010
* [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]] (2): 2008, 2012

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|1=2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.fernando9torres.com/ Афіцыйны сайт футбаліста]
* [http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2438063,00.html Профіль на афіцыйным сайце Чэлсі]
* [https://web.archive.org/web/20120307093333/http://liverpool-live.com/?p=372 Біяграфія на liverpool-live.com]

{{Навігацыйная група
|назоў = Торэс у складзе [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Гішпанія}};
|Гішпанія на ЧЭ-2004
|Гішпанія на ЧС-2006
|Гішпанія на ЧЭ-2008
|Гішпанія на ЧС-2010
|Гішпанія на ЧЭ-2012
|Гішпанія на ЧС-2014
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Торэс, Фэрнанда}}
[[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]]</text>
      <sha1>2rc379iz42sxlan0r3e8dkm2i5wqetm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павал Пласконны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121028</id>
    <revision>
      <id>2699137</id>
      <parentid>2582837</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10854" sha1="c1bdc1t4by07p9kpz5xw79p2tnpynf0" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Павал Сяргеевіч Пласконны''' (нарадзіўся 29 студзеня 1985 году, [[Бялынічы]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — колішні беларускі футбаліст, абаронца. У 2006—2012 гадах — гулец нацыянальнай [[Зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі]]. Таксама мае грамадзянства [[Казахстан]]у&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/56468.html Павел Пласконный стал казахстанцем]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
Пласконны пачынаў у моладзевым складзе маскоўскага «[[Лякаматыў Масква|Лякаматыва]]», затым быў пераведзены ў дублюючы склад. На поле ён зьявіўся толькі адзін раз: у матчы [[Кубак Расеі па футболе|Кубка Прэм’ер-лігі]] з «[[Масква (футбольны клюб)|Тарпэда-Мэталюргам]]». Сваю кар’еру ён працягнуў у салігорскім «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёры]]». У пачатку 2007 году ён быў на праглядзе ў рымскім «[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]». Зімой 2008 году Пласконны падпісаў папярэдні трохгадовы кантракт з падмаскоўнымі «[[Хімкі (футбольны клюб)|Хімкі]]», але ў выніку апынуўся ў грэцкім «[[Паніёніяс Нэа-Сьмірні|Паніёніясе]]», зь якім падпісаў кантракт на 2,5 году. З 2009 па 2010 гады быў гульцом «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёру]]». Зь ліпеня 2010 году па сьнежань 2011 году гуляў за «[[Нёман Горадня|Нёман]]». У пачатку сьнежня таго ж году падпісаў трохгадовы кантракт зь менскім «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]»&lt;ref&gt;[http://www.dinamo-minsk.by/rus/press/news/~page__m21=1~news__m21=2506 «Динамо» подписало контракт с Пласконным]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. dinamo-minsk.by&lt;/ref&gt;. У студзені 2014 году падпісаў кантракт з казаскім клюбам «[[Атыраў (футбольны клюб)|Атыраў]]»&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/53246.html Михаил Афанасьев, Дмитрий Пархачев и Павел Пласконный заключили контракты с «Атырау»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2015 году перайшоў у клюб «[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]»&lt;ref&gt;[http://football.by/news/66621.html Павел Пласконный заключил контракт с «Витебском»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але ўжо ў траўні пакінуў клюб&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/70016.html Павел Пласконный расторг контракт с «Витебском»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2015 году падпісаў кантракт з бабруйскай «[[Белшына Бабруйск|Белшынай]]»&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/72472.html Павел Пласконный договорился с «Белшиной»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У студзені 2016 году перайшоў у «[[Гарадзея (футбольны клюб)|Гарадзею]]»&lt;ref&gt;[http://football.by/news/79975.html «Городея» подписала Пласконного и продлила контракт с Антоном Сарокой]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У складзе «Гарадзеі» быў асноўным цэнтральным абаронцам. У сьнежні 2016 году падоўжыў кантракт з «цукровымі»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2016-12-05|url = https://football.by/news/93678 |title = Тупчий и Пласконный продлили контракты с &quot;Городеей&quot; |website = football.by|access-date = 2024-01-22|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У сэзоне 2017 году заставаўся гульцом пачатковага складу. Сэзон 2018 году таксама пачынаў у асноўным складзе, аднак са жніўня страціў месца ў складзе і пачаў выступаць за дубль. У студзені 2019 году, пакінуўшы «Гарадзею», выправіўся на прагляд у ерэванскі «[[Арарат Ерэван|Арарат]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2019-01-14|url = https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103696 |title = Александр Глеб продлил контракт с БАТЭ на год |website = pressball.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312182533/https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103696 |archive-date=2022-03-12 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, які скончыўся беспасьпяхова. У лютым 2019 году падпісаў кантракт з [[НФК Менск|НФК]]&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/123506.html Пласконный будет играть за НФК]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, які пакінуў у траўні 2019 году&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/127182.html Пласконный покинул НФК]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У верасьні 2019 году стала вядома, што Пласконны пастанавіў сабе завяршыць футбольную кар’еру&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2019-09-05|url = http://football.by/news/131150.html |title = Источник: Пласконный завершил карьеру |website = football.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905195526/http://football.by/news/131150.html |archive-date=2019-09-05 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== У якасьці трэнэра ==
Пасьля завяршэньня кар’еры пачаў працаваць трэнэрам зь юнацкімі камандамі салігорскага «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёра]]». У лютым 2022 году ўвайшоў у трэнэрскі штаб дубля гарнякоў&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-02-03|url = https://www.fcshakhter.by/article.asp?id=2727 |title = Игорь Горелов: о подготовке дубля к сезону, тренерском штабе и разнице поколений |work = Афіцыйны сайт салігорскага «Шахцёра» |access-date = 2024-01-22|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2023 году стаў трэнэрам у асноўнай камандзе «[[Менск (футбольны клюб)|Менску]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-02-13|url = https://football.by/news/171997 |title = Пласконный вошел в тренерский штаб &quot;Минска&quot; |website = football.by|access-date = 2024-01-22|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У сьнежні 2023 году па заканчэньні кантракта пакінуў клюб&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-29|url = https://football.by/news/182231 |title = Яромко с тренерским штабом покинули &quot;Минск&quot; |website = football.by|access-date = 2024-01-22|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У пачатку 2024 году ўвайшоў у трэнэрскі штаб [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-03-22|url = https://bel.football/news/stal_izvesten_trenerskiy_shtab_molodezhnoy_sbornoy_belarusi |title = Стал известен тренерский штаб молодежной сборной Беларуси |website = bel.football|access-date = 2024-03-25|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: 2005
* Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2012 году|2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2013 году|2013]]

== Статыстыка ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Клюб !!rowspan=&quot;2&quot;| Сэзон !!colspan=&quot;3&quot;| Чэмпіянат
|-
! Дывізіён !! Матчы !! Галы
|-
| [[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015 году|Найвышэйшая ліга]] || 6 || 0
|-
| [[Белшына Бабруйск|Белшына]] || 10 || 0
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[Гарадзея (футбольны клюб)|Гарадзея]] || [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016 году|Найвышэйшая ліга]] || 27 || 1
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|2017]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году|Найвышэйшая ліга]] || 25 || 0
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2018 году|2018]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018 году|Найвышэйшая ліга]] || 14 || 0
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190915175648/http://dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/plaskonny Профіль на сайце «Дынама» (Менск)]
* [http://www.transfermarkt.de/en/pavel-plaskonnyi/profil/spieler_51599.html Профіль на сайце transfermarkt.de]{{Ref-en}}
* [http://www.pressball.by/footballstat/pavel_plaskonny/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пласконны, Павал}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялынічах]]
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]
[[Катэгорыя:Футбалісты зборнай Беларусі]]</text>
      <sha1>c1bdc1t4by07p9kpz5xw79p2tnpynf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121590</id>
    <revision>
      <id>2699308</id>
      <parentid>2662893</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>521</id>
      </contributor>
      <comment>Са старонкі прыбраны файл Centre-Pompidou-metz-esplanade.png, бо ён быў выдалены з Commons удзельнікам [[c:User:Krd|Krd]]. Прычына: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Centre Pompidou-Metz|]].</comment>
      <origin>2699308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10215" sha1="azf9lslpbg9i5e028q7wtk0vop66kfx" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Мэц
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Мэцу
|Назва на мове краіны                 = Metz
|Код мовы назвы краіны                = fr
|Краіна                               = Францыя
|Герб                                 = Blason Metz 57.svg
|Сьцяг                                = Metz flag.svg{{!}}border
|Гімн                                 = 
|Дата заснаваньня                     = 
|Першыя згадкі                        = 
|Статус з                             = 
|Былая назва                          = 
|Мясцовая назва                       = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = Рэгіён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Гранд-Эст]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2       = Дэпартамэнт
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2     = [[Мазэль (дэпартамэнт)|Мазэль]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3     = 
|Пасада кіраўніка                     = 
|Кіраўнік                             = 
|Плошча                               = 41.94
|Крыніца плошчы                       = 
|Вышыня                               = 
|Унутраны падзел                      = 
|Колькасьць насельніцтва              = 117890
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва    = 
|Год падліку колькасьці               = 2016
|Крыніца колькасьці насельніцтва      = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі  = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі   = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі       = 
|Нацыянальны склад насельніцтва       = 
|Год падліку нацыянальнага складу     = 
|Часавы пас                           = +1
|Летні час                            = +2
|Сьпіс тэлефонных кодаў               = 
|Тэлефонны код                        = 
|Паштовы індэкс                       = 57000
|Назва лічбавага клясыфікатару        = 
|Лічбавы клясыфікатар                 = 
|Аўтамабільны нумарны знак            = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Выява                                = Temple-neuf-metz.jpg
|Апісаньне выявы                      = 
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 49
 |Шырата хвілінаў                     = 7
 |Шырата сэкундаў                     = 13
|Даўгата паўшар’е                     = усходняе
 |Даўгата градусаў                    = 6
 |Даўгата хвілінаў                    = 10
 |Даўгата сэкундаў                    = 40
|Назва мапы2                          = 
|Пазыцыя подпісу на мапе              = 
|Водступ подпісу на мапе              = 
|Сайт                                 = http://www.mairie-metz.fr/
}}
'''Мэц''' ({{мова-fr|Metz}}, {{мова-de|Metz}}) — [[горад]] на паўночным усходзе [[Францыя|Францыі]], адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту [[Мазэль (дэпартамэнт)|Мазэль]] у рэгіёне [[Гранд-Эст]] (да 1 студзеня 2016 ён зьяўляўся адміністрацыйным цэнтрам рэгіёну [[Лятарынгія]]). Насельніцтва на 2016 год складала 117 890 чалавек.

== Гісторыя ==
Селішчы старажытных людзей на тэрыторыі Мэцу існавалі, па наяўных зьвестках, ужо за тысячы гадоў да н. э. Незадоўга да рымскага нашэсьця тут знаходзілася галоўнае паселішча кельцкага племені [[мэдыёматрыкі|мэдыёматрыкаў]], якія і далі назву гораду. Пасьля ўзяцьця рэгіёну рымлянамі на гэтым месцы стаяў горад ''Дыводур'' ({{мова-la|Divodurum|скарочана}}). У 451 годзе горад быў узяты [[Атыла]]м. У 511—751 гадах — сталіца каралеўства [[Аўстразія]]. Пры распадзе [[дзяржава франкаў|Франскай імпэрыі]] стаў сталіцай уладаньняў [[Лётар I|Лётара]].

Між 1180 і 1210 гадамі Мэц квітнеў ў якасьці [[вольны горад|вольнага імпэрскага гораду]], затым зрабіўся адным з трох біскупстваў, які падзялялі Францыю й Нямеччыну. Гарадзкі летапісец XV стагодзьдзя [[Абрыён]] асабіста ўдзельнічаў у многіх апісаных ім падзеях. Хаця большасьць жыхароў гораду падтрымалі [[Рэфармацыя|Рэфармацыю]], францускі кароль [[Генрых II Валюа]] падахвоціўся быць іхным заступнікам і пасьпяхова абараняў горад ад [[Габсбургі|Габсбургаў]] у 1552 годзе. Па выніках [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] ўсе тры эпіскапіі былі афіцыйна замацаваны за Францыяй. Падчас [[франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] чарговая [[аблога Мэца]] немцамі доўжылася 52 дні.

З 1871 па 1918 і 1940—1944 гады Мэц уваходзіў у склад [[Нямеччына|Нямеччыны]]. Горад традыцыйна быў добра ўмацаваны; [[Сэбастыян лё Прэтр дэ Вабан|Сэбастыян Вабан]] у свой час пісаў каралю, што «крэпасьці абараняюць правінцыі каралеўства, а Мэц — дзяржаву ўвогуле. Нямецкая адміністрацыя пажадала зьнесьці ўмацаваньні й пракласьці на іхнім месцы [[бульвар]]ы й набярэжныя. З старажытных умацаваньняў ацалела толькі грандыёзная [[Брама немцаў]]. Сваё цяперашняе аблічча стары горад і ягоныя спальныя раёны набылі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. І сёньня па архітэктуры можна адрозьніць «францускі» й «нямецкі» Мэц.

== Славутасьці ==
З архітэктурных помнікаў Мэцу найбольшай вядомасьцю карыстаюцца два сярэднявечныя масты Нябожчыкаў, [[опэрны тэатар]] сярэдзіны XVIII стагодзьдзя, адна з найстарэйшых цэркваў Францыі — [[Базыліка Сэн-П’ер-о-Нонэн (Мэц)|базыліка Сэн-П’ер-о-Нонэн]], пабудаваная ў канцы III — пачатку IV стагодзьдзя і [[Сабор Сьвятога Стэфана (Мэц)|сабор Сьвятога Стэфана]], адзін з самых высокіх у Францыі. У ім можна сузіраць ня толькі [[вітраж]] XIII—XIV стагодзьдзяў, але й працы авангардыстаў XX стагодзьдзя [[Марк Шагал|Марка Шагала]] й [[Жак Віён|Жака Віёна]]. Пэрыяд нямецкага валадарства наклаў свой ​​адбітак на аблічча гораду. На адным з астраўкоў высіцца вялікая лютэранская царква — [[Новы храм (Мэц)|Новы храм]], асьвячоны ў 1904 годзе ў прысутнасьці кайзэра [[Вільгельм II|Вільгельма II]]. З 12 траўня 2010 году ў Мэцы зьявілася яшчэ адна славутасьць: першая ў Францыі філія [[Цэнтар Пампіду (Парыж)|парыскага]] [[Цэнтар Пампіду (Мэц)|Цэнтру культуры і мастацтва Пампіду]].

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Metz st pierre nonnains.jpg|Базыліка Сэн-П’ер-о-Нонэн 
Cathedrale metz 2003.jpg|Сабор Сьвятога Стэфана
Metz Porte des Allemands R06.jpg|Брама немцаў
Place St Louis Metz 1.png|Пляц Сэн-Люі, які ў XIII стагодзьдзі быў месцам правядзеньня кірмашоў
&lt;/gallery&gt;

== Дадатковыя зьвесткі ==
У 2009 годзе ў ваколіцах Мэцу здымалася перадача [[АНТ (тэлеканал)|АНТ]] «[[Вялікія гонкі (перадача)|Вялікія гонкі]]»

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100911055248/http://www.mairie-metz.fr/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]
[[Катэгорыя:Мэц| ]]</text>
      <sha1>azf9lslpbg9i5e028q7wtk0vop66kfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павал Баброўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121845</id>
    <revision>
      <id>2699135</id>
      <parentid>2654695</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23512" sha1="c0y9zdsrtqzkzjcb7rey9q6zngxt5om" xml:space="preserve">{{Вайсковы дзяяч
|поўнае імя        = Павал Восіпавіч Баброўскі
|арыгінальнае імя  = 
|пэрыяд жыцьця     = {{Нарадзіўся|2|4|1832}} — {{Памёр|16|2|1905}}
|месца нараджэньня = Вака ля [[Вільня|Вільні]]
|месца сьмерці     = [[Пецярбург]]
|партрэт           = [[Файл:bobrovskiypo.jpg|200пкс]]
|подпіс            = 
|мянушка           = 
|прыналежнасьць    = {{RUS}}
|гады службы       = 1851—1905
|званьне           = [[генэрал ад інфантэрыі]]
|род войскаў       = Генэральны штаб
|камандаваў        = 
|частка            = 
|бітвы             = [[Крымская вайна]]
|узнагароды        = {{Блёк узнагародаў|{{Ордэн сьвятога Станіслава}}|{{Ордэн Сьвятой Ганны}}|{{Ордэн Сьвятога Ўладзімера}}|{{Ордэн Белага Арла}}|{{Ордэн Сьвятога Аляксандра Неўскага}}}}
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
{{Цёзкі|Баброўскі}}
'''Па́вал Во́сіпавіч Бабро́ўскі''' ({{Дата ў старым стылі|2 красавіка|1832|21 сакавіка}}, маёнтак Вака ля [[Вільня|Вільні]] — {{Дата ў старым стылі|16 лютага|1905|3 лютага}}, [[Пецярбург]]) — расейскі генэрал, юрыст, гісторык, этнограф. Пляменьнік [[Міхаіл Баброўскі|Міхаіла Баброўскага]].

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў 1832 року ва ўніяцкай&lt;ref name=&quot;rbudni9475_5&quot;&gt;{{Артыкул
|аўтар          = Наталля Пракаповіч.
|загаловак      = Генерал-навуковец з Абруба
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|мова           = 
|адказны        = 
|аўтар выданьня = 
|выданьне       = [[Раённыя будні]]
|тып            = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = 11 красавіка 2012
|выпуск         = 
|том            = 
|нумар          = 29 (9475)
|старонкі       = 5
|isbn           = 
|issn           = 
}}&lt;/ref&gt; сям’і прафэсара [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэта]], доктара філязофіі і магістра права Восіпа Кірылавіча Баброўскага, і Марыі Паўлаўны (у дзявоцтве Кунаховіч) з-пад [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічын]]у. Бацька неўзабаве памёр, і маці вымушаная была закласьці маёнтак і з двума сынамі пераехала ў вёску [[Абруб (Пружанскі раён)|Абруб]] каля Стараволі. Пачатковую адукацыю Павал атрымаў пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі [[Міхаіл Баброўскі|Міхаіла Баброўскага]], які на той час быў сьвятаром у парафіі шарашоўскай [[Прачысьценская царква (Шарашоў)|Прачысьценскай царквы]].

У 1842 року малады Павал паступіў у [[Пружанская дваранская вучэльня|Пружанскую дваранскую вучэльню]], аднак ня здолеў скончыць яе празь фінансавыя цяжкасьці і працягнуў навучаньне ў [[Полацкі кадэцкі корпус|Полацкім кадэцкім корпусе]] (1844—1849), атрымаўшы на гэтыя мэты фінансавую дапамогу ад дваранскага апякунскага камітэту Гарадзенскай губэрні. Яшчэ праз два рокі Баброўскі скончыў [[Канстантынаўская артылерыйская вучэльня|Дваранскі корпус]], атрымаўшы чын паручыка, і 7 жніўня 1851 ў чыне [[прапаршчык]]а прызначаны на службу ў [[Літоўскі лейб-гвардыі полк|ляйб-гвардыі Літоўскі полк]].

Удзельнічаў у [[Крымская вайна|кампаніі 1853—1854]] на Дунайскім тэатры, быў адзначаны некалькімі ўзнагародамі. У 1857 скончыў курс у [[Акадэмія Генэральнага штабу (Расейская імпэрыя)|Мікалаеўскай акадэміі Генэральнага штабу]] ў Пецярбургу, узначальваў юнкерскія вайсковыя вучэльні. У 1859—1875 служыў на пасадах у Генэральным штабе, зь ягоным удзелам у гэты пэрыяд былі адчыненыя 24 вайсковыя вучэльні. У 1864 атрымаў званьне палкоўніка, 17 красавіка 1870 — генэрал-маёра. У 1871 року ўзнагароджаны [[Ордэн Сьвятога Станіслава|ордэнам сьв. Станіслава]] 1-й ступені.

У 1875 быў прызначаны начальнікам [[Аляксандраўская вайскова-юрыдычная акадэмія|Вайскова-юрыдычнай акадэміі]] і ўзнагароджаны [[Ордэн Сьвятой Ганны|ордэнам сьв. Ганны]] 1-й ступені. У 1878 правёў рэформу акадэміі з мэтай пераўтварэньня яе ў сучасную навукова-адукацыйную ўстанову; узнагароджаны [[Ордэн Сьвятога Ўладзімера|ордэнам сьв. Уладзімера]] 2-й ступені. 30 жніўня 1881 атрымаў чын генэрал-лейтэнанта; у 1885 ўганараваны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]]. У 1897 ў чыне [[Генэрал ад інфантэрыі|генэрала ад інфантэрыі]] быў прызначаны сэнатарам і прысутнічаў у судовым дэпартамэнце [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату]] да самай сьмерці.

Чалец-супрацоўнік [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], ганаровы чалец Вайскова-юрыдычнай акадэміі.

У апошнія рокі жыцьця моцна хварэў. Памёр 16 лютага 1905 року ў Пецярбургу. Пахаваны ў маёнтку Макулі [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]].

== Навуковая дзейнасьць ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 5em; font-size: 85%; background:#99CCFF; color:black; width:23em; max-width: 45%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
Каб пераканацца, да якога племені належаць жыхары пэўнай краіны, самым дакладным і практычным спосабам зьяўляецца найперш мова, а за ёй і іншыя жыцьцёвыя зьявы, таму што мова — гэта як родавы герб, пакінуты чалавеку яго продкамі, яго карэнным племенем, гэта люстэрка, у якім найвыразьней адбіваецца маральны характар і нават уся гісторыя народу, мова жыве разам з народам, разам зь ім разьвіваецца і памірае….
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Павал Баброўскі'''&lt;ref name=&quot;rbudni9475_5&quot; /&gt;.
|}
З 1859 року рэдактар грунтоўнага дасьледаваньня па гісторыі Гарадзеншчыны і Беласточчыны «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расеі, сабраныя афіцэрамі Генэральнага штабу. Гарадзенская губэрня» (ч. 1—2 і дадаткі ў 2-м т., СПб., 1863). У працы пададзены зьвесткі па гаспадарцы, этнаграфіі, асьвеце, пра гарады і мястэчкі губэрні. Адразу па яе выхадзе Баброўскі быў прызнаны навуковымі коламі як сур’ёзны дасьледнік і прыняты ў склад сябраў-карэспандэнтаў [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]]. Аляксандар II узнагародзіў за гэтую працу Паўла Баброўскага [[Ордэн Сьвятога Ўладзімера|ордэнам Сьвятога Ўладзімера]] 4-й ступені.

Аўтар дасьледаваньняў «Ваеннае права ў Расеі пры Пятры Вялікім» (СПб., 1882—1898) і гісторыі палкоў ляйб-Эрыванскага (Бутырскага) і Праабражэнскага (у 11 т.), шэрагу іншых працаў па ваенным праве, ваеннай статыстыцы і гісторыі. Браў актыўны ўдзел у пэрыядычнай вайсковай і гістарычнай літаратуры і зьмясьціў шэраг артыкулаў у «Военном сборнике», «Русском инвалиде» і «Русской старине».

Аўтар гісторыка-краязнаўчых нарысаў пра Гародню, Слонім, Зэльву і інш. Адным зь першых узьняў пытаньне пра моўную і этнічную прыналежнасьць беларусаў, падкрэсьліваў глыбокую старажытнасьць беларускай мовы, але вызначаў шляхі яе разьвіцьця згодна з [[Русіфікацыя Беларусі#У Расейскай імпэрыі|царскай русіфікатарскай палітыкай]]. Насельніцтва Гарадзенскай губэрні падзяляў на «рускіх» (чорнарусаў, па мове — беларусаў і маларусаў, альбо палешукоў ці пінчукоў, і бужан), а таксама этнічныя групы яцьвягаў, «падлясянаў» і «палякаў-мазураў»&lt;ref name=&quot;rbudni9475_5&quot; /&gt;.

Добра ведаў беларускую мову, захапляўся гісторыяй роднага краю і ўніяцкай царквы (у 1839 сям’я перайшла ў [[праваслаўе]]).

Агулам напісаў больш за 100 прац па гісторыі, правазнаўстве, археаграфіі, геаграфіі, біялёгіі, пэдагогіцы, этнаграфіі, статыстыцы, эканоміцы, краязнаўстве. Архіў Паўла Баброўскага захоўваецца ў Дзяржаўнай публічнай бібліятэцы імя Салтыкова-Шчадрына ў Санкт-Пецярбургу.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Сьвятога Станіслава]] I ступені (1871)
* [[Ордэн Сьвятой Ганны]] I ступені (1875)
* [[Ордэн Сьвятога Ўладзімера]] II ступені (1878)
* [[Ордэн Белага Арла]] (1885)
* [[Ордэн Сьвятога Аляксандра Неўскага]] (1896)
* Залаты мэдаль імя графа Талстоя [[Пецярбурская акадэмія навук|Пецярбурскай акадэміі навук]]

== Бібліяграфія ==
* Историкостатистический очерк го­рода Гродны // Памятная книжка Грод­ненской губернии на 1860 год. Гродно, 1860
* Законы движения народонаселения Гродненской губернии в 15летний период // Памятная книжка Грод­ненской губернии на 1860 год. Гродно, 1860
* Несколько слов о Зельвенской ярмарке // Виленский вестн. 1860. №85, 86
* Гродненская губерния. Ч. 1—2 (в 4-х книгах). СПб., 1863 (сокращённое издание в одном томе: СПб., 1864)
* Историческая монография города Грод­ны // Вестн. Западной России. 1866. Т. 3., №7
* Г. Слоним и примечательные места Слонимского уезда // Вестн. Западной России. 1866. Т. 3., №12
* Юнкерские училища. Т. 1—3 (в 5-ти книгах). СПб., 1872—1876
* Развитие способов и средств для образования юристов военного и морского ведомств в России. Т. 1—2 (в 5-ти вып.). СПб., 1879—1898
* Происхождение артикула воинского и изображение процессов Петра Великого по уставу воинскому 1716 г. СПб., 1881
* Старошведское военное право. М., 1881
* Зачатки реформ в военно-уголовном законодательстве в России. СПб., 1882
* Постоянные войска и состояние военного права в России в XVII столетии. М., 1882
* Пятьдесят лет специальной школы для образования военных законоведов России. СПб., 1883
* Переход России к регулярной армии. СПб., 1885
* Уклонение от военной службы. По законам древнеримским, французским, германским, шведским а также и русским с XVII века. СПб., 1886
* Вейде Адам Адамович, один из главных сотрудников Петра Великого и его устав 1698 года. (Историко-юридическое исследование). Казань, 1887
* Военное право в России при Петре Великом. СПб., 1887
* Военные законы в рукописях и первопечатных изданиях. СПб., 1887
* Воспоминания офицера о военных действиях на Дунае 1853 и 1854 гг. СПб., 1887
* К истории военно-учебной реформы Императора Александра II // «Русская старина», 1887 г.
* Судьба Супрасльской рукописи… — Спб., 1887
* Еще заметка о Супрасльской рукописи. — СПб., 1888
* Михаил Кириллович Бобровский (1785—1848), учёный-ориенталист. Историко-биографический очерк. СПб., 1889
* Преступления против чести по русским законам до начала XVIII века. СПб., 1889
* Русская греко-униатская церковь в царствование императора Александра I. Историческое исследование по архивным документам. СПб., 1890
* Упразднение Супрасльской грекоуниат­ской епархии и восстановление Виленской митрополичьей епархии. Вильна, 1890
* Завоевание Ингрии Петром Великим. СПб., 1891
* К биографии Антония Юрьевича Сосновского. Переписка в 1826, 1827 и 1828 гг. Вильна, 1891
* [https://web.archive.org/web/20120311062129/http://runivers.ru/lib/book4723/ История 13-го Лейб-гренадёрского Эриванского Его Величества полка за 250 лет. М. Ф. — А III. 1642—1892. Ч. 1—5 (в 7 книгах). СПб., 1892—1898]
* Кубанский егерский корпус, 1786—1796 гг. СПб., 1893
* Значение Кавказской резервной гренадёрской бригады 1816—1856 гг. (О совокупных действиях на поле сражения и в бою). СПб., 1895
* [http://runivers.ru/lib/book6024/ Потешные и начало Преображенского полка]{{Недаступная спасылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. СПб., 1889
* [http://runivers.ru/lib/book6799/ К двухсотлетию учреждения регулярных войск в России (1699-1700 по 1899-1900)]{{Недаступная спасылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20131112170053/http://runivers.ru/lib/book4639/ История Лейб-гвардии Преображенского полка. Т. 1—2 (в 4-х книгах)]. СПб., 1900—1904
* [https://web.archive.org/web/20140714175752/http://www.runivers.ru/lib/book4706/ История Лейб-гвардии Уланского Её Величества полка. Т. 1—2 (в 4-х книгах)]. СПб., 1903

== Сям’я ==
Жонка — Марыя Васільеўна (у дзявоцтве Панцялеева). Мелі шасьцёра дзяцей, у тым ліку трох сыноў (Сяргея, Міхаіла і Васіля), якія таксама сталі вайскоўцамі. Аднак з дачок, Яўгенія, стала мастачкай.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = Бандарчык В. К.
|частка         = 
|загаловак      = Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = 
|год            = 1964
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Военная энциклопедия
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = СПб.
|выдавецтва     = Товарищество И. Д. Сытина
|год            = 1911—1914
|том            = 4
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Глиноецкий Н. П.
|частка         = 
|загаловак      = Исторический очерк Николаевской академии Генерального штаба
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = СПб.
|выдавецтва     = 
|год            = 1882
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Літаратура/Рупліўцы Пружаншчыны
|частка         = Баброўскі Павел
|год            = 2003
|старонкі       = 16
}}
* {{Артыкул
|аўтар          = Наталля Пракаповіч.
|загаловак      = Генерал-навуковец з Абруба
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|мова           = 
|адказны        = 
|аўтар выданьня = 
|выданьне       = [[Раённыя будні]]
|тып            = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = 11 красавіка 2012
|выпуск         = 
|том            = 
|нумар          = 29 (9475)
|старонкі       = 
|isbn           = 
|issn           = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Шалькевіч В. Ф.
|частка         = Баброўскі Павел Восіпавіч (02.04.1832 — 16.02.1905), гісторык, этнограф
|загаловак      = Асветнікі зямлі беларускай
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = В. Ф. Шалькевіч
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = 
|год            = 2006
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = [[:s:ru:ЭСБЕ/Бобровский Павел Осипович|Бобровский Павел Осипович]]
|загаловак      = [[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]: В 86 томах (82 т. и 4 доп.)
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = СПб.
|выдавецтва     = 
|год            = 1890—1907
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Баброўскі, Павал Восіпавіч}}
[[Катэгорыя:Генэралы Расейскай Імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Юрысты Расейскай імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Расейскія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны (расейскі бок)]]
[[Катэгорыя:Сэнатары Расейскай імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Пружанскай дваранскай вучэльні]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага кадэцкага корпусу]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай вайсковай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Баброўскія|Павал]]</text>
      <sha1>c0y9zdsrtqzkzjcb7rey9q6zngxt5om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тракія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122086</id>
    <revision>
      <id>2699256</id>
      <parentid>2609603</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8759" sha1="bfw2btkn2rocxg185qjepyluyh1tfge" xml:space="preserve">[[Файл:Thrace and present-day state borderlines rev-ru.png|міні|280пкс|Частка Тракіі паміж Баўгарыяй, Грэцыяй і Турэччынай пасьля 1923 году]]
[[Файл:Post_Roman_Balkans.jpg|міні|320пкс|Гістарычная Тракія й суседнія тэрыторыі — [[Старажытная Македонія|Македонія]], [[Ілірыя]], [[Мэзія]] і [[Дакія]] — мапа з атлясу Аляксандра Дж. Фіндлэя ''Classical Atlas to Illustrate Ancient Geography,'' Нью-Ёрк, 1849]]
[[Файл:Ethnographic-map-Thrace-1912.jpg|міні|400пкс|Этнаграфічная мапа Ўсходняе й Заходняе Тракіі пачатку XX стагодзьдзя (1912) паказвае наколькі пярэстым быў этнічны склад насельніцтва рэгіёну, дзе пражывалі [[баўгары]], [[туркі]] й [[грэкі]]]]
'''Тра́кія''' ({{мова-el|Θράκη}}, {{мова-bg|Тракия}}, {{мова-tr|Trakya}}, {{мова-la|Thracia}}) — гістарычная й геаграфічная вобласьць на ўсходзе [[Балканская паўвыспа|Балканаў]]. Цяпер, у адпаведнасьці зь [[Лязанская мірная дамова (1923)|Лязанскаю мірнаю дамоваю 1923 году]], падзеленая паміж трыма дзяржавамі: [[Баўгарыя]]й (Паўночная Тракія, таксама вядомая як [[Верхнетракінская нізіна]]), [[Грэцыя]]й (уласна сучасная грэцкая правінцыя Тракія, таксама гістарычна вядомая як [[Заходняя Тракія]]) і [[Турэччына]]й, якой адышла [[Усходняя Тракія|Ўсходняя Тракія]] разам з найбуйнейшым [[мэгаполіс]]ам рэгіёну — [[Канстантынопаль|Канстантынопалем]].

У геаграфічным цэнтры Тракіі знаходзіцца важны транспартны вузел — турэцкі горад [[Эдырнэ]] (гістарычны Адрыянапаль). У сучасным рэгіёне пражываюць каля 13 млн чалавек, у тым ліку каля 10 мільёнаў туркаў, каля 1 мільёна баўгараў і 0,2 млн грэкаў.

== Геаграфія ==
Галоўная водная артэрыя рэгіёну — рака [[Марыца (рака)|Марыца]] ці Эўрас, па якой праходзіць дзяржаўная граніца паміж Грэцыяй й Турэччынай. На ўсходзе вобласьці знаходзяцца горы [[Странджа]]. Клімат прыбярэжнага рэгіёну — субтрапічны міжземнаморскі, ва ўнутраных раёнах умераны.

== Гісторыя Тракіі ==
=== Старажытная Тракія ===
{{Асноўны артыкул|Старажытная Тракія}}

Найстаражытная Тракія — рэгіён традыцыйнага пражываньня жывёлагадоўчых плямёнаў [[Тракійцы|тракійскага]] паходжаньня, якія пазьней зазналі моцную элінізацыю. Тэрыторыя гістарычнае Тракіі (самага паўночнага рэгіёну старажытнай [[Эляда|Эляды]], якая распасьціралася ажно да [[Скіфія|Скіфіі]]), ахоплівала басэйны [[Мармуровае мора|Мармуровага]], [[Эгейскае мора|Эгейскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў. У старажытнасьці была заселеная галоўным чынам [[тракійцы|тракійцамі]], паводле якіх і атрымала сваю назву; уздоўж марскога ўзьбярэжжа ў антычныя часы засноўваліся [[Старажытная Грэцыя|грэцкія]] селішчы, найбуйнейшае зь якіх разьмяшчалася на беразе праліва [[Басфор]] і атрымала назва [[Бізантый]] — стратэгічна важны гандлёвы пункт на шляху з Чорнага мора ў Міжземнае і з Эўропы ў Азію. Багацьці Бізантыя прыцягваюць сюды рымлянаў. Тэрыторыя Тракіі пераходзіць пад кантроль Старажытнага Рыма ўжо ў I стагодзьдзі да н. э. Затым, у 330 годзе н. э., у Бізантыі на беразе Басфору пераносіцца й сталіца Рымскае імпэрыі, пераназваная ў гонар імпэратара Канстантына — [[Канстантынопаль]]. Тракія становіцца стратэгічна важным рэгіёнам новаўтворанае Ўсходняе Рымскае імпэрыі (гл.: [[Бізантыя]]).

=== Сярэднявечча ===

=== Новы час ===
У канцы ХIХ — пачатку ХХ стагодзьдзяў Тракія стала арэнаю разьлютаваных бітваў, калі рэвалюцыйныя сілы дагасаючай Асманскай імпэрыі спрабавалі абараніць [[Канстантынопаль]] ад нападаў грэцкіх і баўгарскіх войскаў. Так разгарнулася крывавая [[барацьба за Тракію]]. Паралельна зь ёй адбывалася і [[барацьба за Македонію]]. У абодвух выпадках моцна пацярпела мясцовае баўгарскае насельніцтва, якое складала адносную большасьць да 1913 г. [[Любамір Мілеціч]] апісаў падзеі тых гадоў у сваёй кнізе «[[Разгром тракійскіх баўгараў 1913 году]]».

== Насельніцтва ==
Насельніцтва Ўсходняе Тракіі, як і Тракіі наагул, у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] было пераважна грэка-славянскім, хоць з канца VII стагодзьдзя грэцкі ўплыў у рэгіёне паступова слабеў і [[славяне]] колькасна пераважалі практычна ўва ўсіх унутраных рэгіёнах вобласьці, складаючы і значную долю насельніцтва гарадоў, асабліва [[Одрын]]а ([[Эдырнэ]]). Пасьля захопу Канстантынопалю ў [[1204 год]]зе, славяне становяцца асноўнаю этнічнаю групаю рэгіёну. Пасьля турэцкіх нашэсьцяў XIV—XV стагодзьдзяў да іх дадаўся і магутны цюрскі элемэнт, які паступова нарошчваў сваю прысутнасьць у рэгіёне ў першую чаргу за кошт асыміляцыі пакінутых грэкаў і, збольшага, баўгараў. У наш час насельніцтва Ўсходняе Тракіі прадстаўлена амаль вылучна туркамі, маецца значная, але ўжо ісламізаваная цыганская абшчына. Пры гэтым значная колькасьць цюрска-мусульманскіх меншасьцяў захоўваецца ў суседніх рэгіёнах Грэцыі й Баўгарыі.

== Глядзіце таксама ==
* [[Румэлія]]
* [[Тракійскі вершнік]]
* [[Тракія (рымская правінцыя)]]
* [[Чарнаморскія пралівы]]
* [[Прычарнамор'е]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120809082926/http://thrace.kom.gr/ Каталёг сайтаў грэцкае Тракіі] {{ref-el}}
* [http://www.kom.gr Komotini On-Line — партал горада Каматыні] {{ref-el}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Балкан]]
[[Катэгорыя:Тракія| ]]</text>
      <sha1>bfw2btkn2rocxg185qjepyluyh1tfge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэрхіё Бускетс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128188</id>
    <revision>
      <id>2699239</id>
      <parentid>2646404</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8368" sha1="6fdz6f4d23njucuugi1fsqletmfw5aq" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Сэ́рхіё Буске́тс Бу́ргас''' ({{мова-ca|Sergi Busquets i Burgos}}; {{Н}} 16 ліпеня 1988 году, [[Сабадэль]], [[Гішпанія]]) — колішні [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст, паўабаронца. Мае на сваім рахунку выступы ў складзе [[зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальнай зборнай Гішпаніі]]. Чэмпіён сьвету па футболе 2010 году й сын [[Карлес Бускетс|Карлеса Бускетса]], які абараняў браму «Барсэлёны» ў 1990-я гады&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/deportes/tranquilo/pondre/nervioso/elpepidep/20090526elpepidep_2/Tes «Tú, tranquilo; ya me pondré nervioso yo»]. El País&lt;/ref&gt;. Сэрхіё быў параўнальна малавядомым гульцом, калі ён далучыўся да першага складу «Барсэлёны» ў ліпені 2008 году, але ў канчатковым рахунку праз адносна кароткі пэрыяд часу, здолей стаць ня толькі выключным гульцом клюбу, але й важным гульцом нацыянальнай зборнай менш за год пасьля прафэсійнага дэбюта ў клюбе.

== Кар’ера ==
Дэбютаваў за галоўную каманду «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]» 13 верасьня 2008 году ў матчы супраць [[Сантандэр (горад)|сантандэрскага]] «[[Расінг Сантандэр|Расінгу]]». А ў матчы 22 кастрычніка 2008 году ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]] «Барсэлёна» гуляла супраць [[Швайцарыя|швайцарскага]] «[[Базэль (футбольны клюб)|Базэлю]]», дзе Сэрхіё забіў свой ​​першы мяч за «Барсэлёну», той матч «Барсэлёна» выйграла зь лікам 5:0. Таксама ў Лізе чэмпіёнаў у апошнім групавым матчы каталонская каманда выйшла рэзэрвовым складам супраць [[данецк]]ага «[[Шахтар Данецк|Шахтару]]», Сэрхіё тады забіў свой ​​другі мяч за цяперашні клюб, і таксама ў Лізе чэмпіёнаў. 7 сакавіка 2008 году Бускетс забіў першы гол у [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе|чэмпіянаце Гішпаніі]] ў браму «[[Атлетык Більбао|Атлетыка]]» зь [[Більбао]].

Сэрхіё ўдала канкураваў за месца ў асноўным складзе з [[Сэйду Кейта]] й [[Яя Турэ]]. 27 траўня 2009 году ён выйшаў у стартавым складзе «Барсэлёны» на фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]], дзе гішпанская каманда была мацней за «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» зь лікам 2:0. З гэтай перамогай, Карлес й Сэрхіё Бускетс сталі толькі трэцімі бацькам і сынам, якія атрымлівалі перамогу ў найлепшым клюбным турніры Эўропы, якія гулялі ў адным клюбе. Да таго гэта зрабілі [[Мануэль Санчыс Мартынэс]] і [[Мануэль Санчыс Антыюэлё]] з мадрыдзкага «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]», а таксама [[Чэзарэ Мальдыні|Чэзарэ]] й [[Паолё Мальдыні]] з італьянскага «[[Мілян (футбольны клюб)|Міляну]]».

На наступны сэзон Гуардыёля падоўжыў выкарыстоўваць пераважна Бускетса замест Турэ. Сэрхіё наладзіў прадуктыўшную гульні ў зьвязку з [[Чаві]] й [[Андрэс Іньеста|Іньестам]]. Выдатная гульня Бускетса падоўжылася й на [[Ля Ліга 2010—2011 гадоў|сэзоне 2010—2011 гадоў]]. Футбаліст нават выступаў на пазыцыі цэнтральнага абаронцы. 27 студзеня 2011 году Сэрхіё падоўжыў кантракт з каталянскім клюбам да 2015 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110130061537/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/871569/busquets-signs-new-barca-deal?cc=4716 Busquets signs new Barca deal]. ESPN Soccernet&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная кар’ера ==
2 красавіка правёў дэбютную гульню за [[Зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальную зборную Гішпаніі]], замяніўшы ў другім тайме [[Давід Сыльва|Давіда Сыльву]] ў матчы супраць [[Зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]], які скончыўся перамогай гішпанцаў зь лікам 2:1.

== Дасягненьні ==
'''«Барсэлёна»''':
* [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе|Чэмпіён Гішпаніі]]: 2009, 2010, 2011, 2013, 2015, 2016, 2018, 2019, 2023
* Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]: 2009, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021
* Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]: 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2009, 2011, 2015
* Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2009, 2011, 2015
* Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2009, 2011, 2015

'''«Інтэр»''':
* Уладальнік [[Кубак МЛС|Кубка МЛС]]: 2025
* Пераможца [[Сапортэрз Шылдс]]: 2024
* Уладальнік [[Кубак ліг па футболе|Кубка ліг]]: 2023

'''Гішпанія''':
* [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: 2010
* [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2012

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/busquets.html Профіль на афіцыйным сайце «Барсэлёны»]
* [https://web.archive.org/web/20150927054757/http://www.barca.ru/players/53 Профіль] на сайце barca.ru
* [https://web.archive.org/web/20100107135207/http://www.barcamania.com/squad/13.html Сэрхіё Бускетс. «Толькі пачатак»]

{{Навігацыйная група
|назоў = Бускетс у складзе [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Гішпанія}};
|Гішпанія на ЧС-2010
|Гішпанія на ЧЭ-2012
|Гішпанія на ЧС-2014
|Гішпанія на ЧЭ-2016
|Гішпанія на ЧС-2018
|Гішпанія на ЧЭ-2020
|Гішпанія на ЧС-2022
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бускетс, Сэрхіё}}
[[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Эўропы па футболе]]</text>
      <sha1>6fdz6f4d23njucuugi1fsqletmfw5aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Відзы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129899</id>
    <revision>
      <id>2699177</id>
      <parentid>2550115</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tess Mattew</username>
        <id>91546</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] жнівень 2026 год</comment>
      <origin>2699177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8801" sha1="4k31j69rqfdbjekk0gsive05kqrsn86" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Славутасьць 
|Тып                      = Помнік сакральнай архітэктуры
|Назва                    = Касьцёл Найсьсьвяцейшай Тройцы
|Выява                    = 2025.08.25 Church of the Holy Trinity in Vidzy Braslaw District Vitebsk Region Belarus 02.jpg
|Подпіс выявы             = Касьцёл Найсьсьвяцейшай Тройцы
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжаньня  = [[Мястэчка]]
|Месцазнаходжаньне        = [[Відзы]]
|Заснаваньне              = 1914
|Шырата паўшар’е          = паўночнае
 |Шырата градусаў         = 55
 |Шырата хвілінаў         = 23
 |Шырата сэкундаў         = 39
|Даўгата паўшар’е         = усходняе
 |Даўгата градусаў        = 26
 |Даўгата хвілінаў        = 37
 |Даўгата сэкундаў        = 37
|Назва мапы               =
|Пазыцыя подпісу на мапе  =
|Водступ подпісу на мапе  =
|Commons                  =
}}
'''Касьцёл Найсьсьвяцейшай Тройцы''' — помнік архітэктуры пачатку XX стагодзьдзя ў [[Відзы|Відзах]]. Знаходзіцца ў цэнтры [[мястэчка]], на гістарычным Рынку. [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Дзее]]. Твор архітэктуры [[Нэаготыка|нэаготыкі]]. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]].

Відзаўскі Траецкі касьцёл — адзін з найбольш выразных помнікаў архітэктуры [[нэаготыка|нэаготыкі]] ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Гісторыя ==
Будаваўся ў 1909—1914 гадох з чырвонай цэглы паводле праекту архітэктара [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі|Л. Вітан-Дубейкаўскага]] (магчыма, з [[Вацлаў Міхневіч|Вацлавам Міхневічам]]). Фундатаркай сьвятыні была шляхцянка з Наўлянаў Мітаслаўская.

У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] касьцёл атрымаў пашкоджаньні ад прыцэльнага агню расейскай артылерыі. Ягоныя вежы выкарыстоўваліся ў якасьці назіральнага пункту, дзеля ўсталяваньня [[кулямёт]]аў, разьмяшчэньня [[снайпэр]]аў. У 1920-я гады будынак касьцёла аднавілі.

У 1948 годзе касьцёл зачынілі савецкія ўлады. З 1950 годзе ў яго будынку зрабілі склад ільну, потым — збожжа, а пазьней у ім была спартовая заля. У 1989 годзе касьцёл вярнулі каталікам.

== Архітэктура ==
Помнік архітэктуры [[нэаготыка|нэаготыкі]]. Гэта 3-[[нэф]]авая 2-вежавая [[базыліка]] з 5-граннай [[апсыда]]й, 2-павярховымі [[закрысьція]]мі і [[трансэпт]]ам&lt;ref&gt;{{Літаратура/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)|к}}&lt;/ref&gt;. Прыступкавыя вежы завяршаюцца вострымі 8-граннымі шатрамі. Паміж вежамі знаходзіцца трыкутны [[франтон]], завершаны высокімі [[Зубец|зубцамі]]. На галоўным [[фасад]]зе вылучаецца пэрспэктыўны [[партал]] з [[вімпэрг]]ам. Над ім — велізарнае [[акно-ружа]], пераплёт якога выкладаецца зь фігурнай цэглы. На тарцы цэнтральнага нэфа ёсьць вежа-[[сыгнатурка]] з звонам. 

У [[інтэр'ер]]ы нэфы падзяляюцца шэрагамі калёнаў складанага профілю. Скляпеньні бакавых нэфаў крыжовыя. Цэнтральны нэф мае драўляную роўную столь. Аўтэнтычная аздоба і арган не захаваліся.

Побач з касьцёлам знаходзіцца 2-павярховы будынак плябаніі, дзе ў наш час разьмяшчаецца лякарня.

== Галерэя ==
=== Гістарычныя здымкі ===
&lt;gallery caption=&quot;Старыя здымкі&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Vidzy, Tatarskaja-Rynak. Відзы, Татарская-Рынак (1915).jpg|З боку вуліцы Татарскай, 1915 г.
Vidzy, Tatarskaja-Rynak. Відзы, Татарская-Рынак (1917).jpg|З боку вуліцы Татарскай, 1917 г.
Vidzy, Rynak. Відзы, Рынак (1916) (4).jpg|З боку Рынку, 1916 г.
Vidzy, Rynak, Trajecki. Відзы, Рынак, Траецкі (1916).jpg|З боку Рынку, 1916 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Vidzy, Vilenskaja, Trajecki. Відзы, Віленская, Траецкі (1917).jpg|З боку Рынку, 1917 г.
Vidzy, Rynak. Відзы, Рынак (1917) (3).jpg|З боку Рынку, 1917 г.
Vidzy, Kazianskaja, Trajecki. Відзы, Казянская, Траецкі (1916).jpg|З боку апсыды, 1916 г.
Vidzy, Rynak, Trajecki. Відзы, Рынак, Траецкі (1919).jpg|Галоўны фасад, 1919 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Vidzy, Kazianskaja, Trajecki. Відзы, Казянская, Траецкі (1917).jpg|Бакавы фасад, 1917 г.
Vidzy, Kazianskaja, Trajecki. Відзы, Казянская, Траецкі (1918).jpg|Бакавы фасад, 1918 г.
Vidzy, Trajecki. Відзы, Траецкі (1917).jpg|Інтэр'ер, 1917 г.
Vidzy, Rynak-Vilenskaja, Trajecki. Відзы, Рынак-Віленская, Траецкі (1915).jpg|З боку вуліцы Віленскай, 1915 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Vidzy, Vilenskaja. Відзы, Віленская (1916).jpg|З боку вуліцы Віленскай, 1916 г.
Vidzy, Vilenski. Відзы, Віленскі (02.1918).jpg|З боку Віленскага гасьцінца, люты 1918 г.
Vidzy, Vilenski, Kaplica. Відзы, Віленскі, Капліца (1918).jpg|З боку Віленскага гасьцінца, 1918 г.
Vidzy, Tatarskaja-Rynak. Відзы, Татарская-Рынак (1917) (1).jpg|Агульны выгляд, {{nowrap|1917 г.}}
&lt;/gallery&gt;

=== Сучасныя здымкі ===
&lt;gallery caption=&quot;Сучасны стан&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
2Відзы Троіцкі касцёл.JPG|Агульны выгляд
Kaścioł - Vidzy - 7.jpg|Галоўны фасад
Г. п.Відзы Троіцкі касцёл 3.jpg|Інтэр'ер
Звон Відзаўскага касцёла.jpg|Звон
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|213Г000180}}
* {{Радзіма майго духу|4625|аб’ект|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў Відзах}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://catholic.by/3/kasciol/parishes/20-vicebsk/3684-vidzy-parafiya-naradzhennya-najsvyatsejshaj-panny-maryi | загаловак = Відзы — парафія Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Catholic.by]]| дата доступу = 26 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}

[[Катэгорыя:Касьцёлы Віцебскай дыяцэзіі]]
[[Катэгорыя:Відзы]]</text>
      <sha1>4k31j69rqfdbjekk0gsive05kqrsn86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130106</id>
    <revision>
      <id>2699301</id>
      <parentid>2659821</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8022" sha1="57odq0ti21veirzp9jnh9avvi48rth1" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Расея
|Назва                               = Ухта
|Назва ў родным склоне               = Ухты
|Назва расейскай мовай               = Ухта
|Былая назва                         = 
|Мясцовая назва                      = [[Комі-зыранская мова|комі-зыр.]] Уква
|Суб’ект фэдэрацыі                   = [[Рэспубліка Комі]]
|Від раёну                           = Меская акруга
|Раён                                = [[Ухта (гарадзкая акруга)|Ухцінская]]
|Шырата паўшар’е = паўночнае
 |Шырата градусаў = 63
 |Шырата хвілінаў = 34
 |Шырата сэкундаў = 
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 53
 |Даўгата хвілінаў = 42
 |Даўгата сэкундаў = 
}}
'''Ухта́''' ([[Расейская мова|рас.]] ''Ухта'', [[Комі-зыранская мова|комі-зыр.]] ''Уква'') — горад у мескай акрузе Ўхта рэспублікі Комі, Расея. Зьяўляецца адміністратыўным цэнтрам акругі. Разьмешчаны ў даліне рэк Ухта й Чыб'ю. 

Аўтамаґістралямі зьвязаны з [[Саснагорск]]ам, [[Емва]]й, [[Сыктыўкар]]ам і [[Траецка-Пячорск]]ам. Праз горад праходзяць лініі Паўночнае чыгункі Расеі, дзякуючы якой горад зьвязаны з Саснагорскам, [[Мікунь]]ню і [[Варкута|Варкутой]].

== Гісторыя ==
Гісторыя гораду пачынаецца ў [[1929]]&lt;ref name=EPO&gt;[https://web.archive.org/web/20090201173455/http://www.uhta.net/node/5812 Ухта: История и география | ухтинский городской сайт - жизнь города онлайн]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; годзе, калі на месцы Ўхты быў заснаваны ляґерны пункт Чыб'ю, названы па рацэ, якая працякае недалёка. З [[1939]] гораду населены пункт набывае статус працоўнага пасёлку і назву Ўхта, а з [[1943]] году Ўхта атрымлівае гарадзкі статус.

Раней навакольная мясцовасьць была вядомай у Расеі як адзін з найгалоўнейшых цэнтраў здабычы [[нафта|нафты]]. Саматужная нафтаздабыча вядомая ў гэтых мясьцінах ужо зь [[15 стагодзьдзе|15 стагодзьдзя]], а ў часы [[Расейская Імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] нафтаздабыча дасягнула прамысловага ўзроўню. У [[1930]] годзе ў пасёлку Ўхта пабудавана першая буравая вышка.

Пазьней у пасёлку знаходзіўся адна з найважнейшых частак сыстэмы [[ГУЛАГ]] — Ухтпечляг.

У 1930-ых гадох у пасёлку пабудаваны [[электрычная станцыя]] і школа, заснавалі працоўны гарадок і саўгас, а таксама вучэбны корпус, інтэрнат, клюб-тэатар, парк зь летнім тэатрам, сталовую, гатэль, [[стадыён]] і ўнівэрмаг. Дзейнічалі радыёсетка, каналізацыя й вадаправод.

У [[1939]]-[[1940]] гадох у савецкім кіраўніцтве існавала думка аб пераносе сталіцы Комі АССР з Сыктыўкару ўва Ўхту. На думку кіраўніцтва гэта паспрыяла б хутчэйшаму засваеньню прыпалярных раёнаў Комі, што было вельмі патрэбным для савецкае дзяржавы, якая ў той час мела вялікую патрэбу ў вугалі, запасы якога былі вялікімі ў паўночных раёнах рэспублікі. Будаўніцтва сталічнае інфраструктуры плянавалася весьці рукамі палітзьняволеных. Але гэтым плянам перашкодзіла [[Другая сусьветная вайна]].

Пачынаючы з [[1989]] году насельніцтва Ўхты няўхільна скарачаецца.

== Агульныя зьвесткі ==
Горад знаходзіцца на тэрыторыі басэйну ракі [[Іжма (рака)|Іжма]], побач зь ейнымі прытокамі [[Ухта (рака)|Ўхта]] і Чыб'ю. Адлегласьць да сталіцы рэспублікі — Сыктыўкару — 320 км&lt;ref name=EPO/&gt;. Горад падпарадкоўваецца маскоўскаму часу ([[GMT]] +4). Таксама горад зьяўляецца другім паводле колькасьці насельніцтва ў рэспубліцы Комі.

Клімат ва Ўхце кантынэнтальны, блізкі да субарктычнага. Сярэдняя тэмпэратура студзеня дасягае −16,5 [[Градус Цэльсія|°C]], сярэдняя тэмпэратура ў ліпені — 16,5&amp;nbsp;°C. Зьяўленьне сьнегу прыпадае на пачатак кастрычніка, зьнікненьне — на пачатак траўня.

Эканоміка гораду засноўваецца перш за ўсё на нафтаздабычы й нафтаперапрацоўцы, машынабудаўніцтве і будаўнічай прамысловасьці. У горадзе існуюць навукова-дасьледчыя інстытуты ў галінах геоляґавыведкі, абслугоўваньня аб'ектаў нафтаздабычы й г.д.

У горадзе існуюць 43 дашкольных адукацыйных установаў, 2 ліцэі, адна гімназія, 20 сярэдніх агульнаадукацыйных школ, 5 тэхнічных каледжаў, 2 тэхнікумы і цэнтар навучаньня кадраў. Таксама адукацыю можна атрымаць ва Ўхцінскім дзяржаўным тэхнічным унівэрсытэце, філіі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту шляхоў паведамленьня, інстытуце ўпраўленьня, інфармацыі й бізнэсу, а таксама ў некаторых іншых філіях маскоўскіх ВНУ.

Ва Ўхце існуюць два музэі, тры тэатры, адзін плавальны басэйн, тры спартовых комплексы і лядовы палац спорту.

У горадзе налічваецца прыкладна 200 вуліцаў, плошчаў і шашаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150506234757/http://mouhta.ru/ Главная страніца - Портал Администрации МОГО «Ухта»]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120716030015/http://uhta.net/ Ухта: Главные новости | ухтинский городской сайт - жизнь города онлайн]{{ref-ru}} 

{{Рэспубліка Комі}}

[[Катэгорыя:Гарады Расеі]]
[[Катэгорыя:Комі]]</text>
      <sha1>57odq0ti21veirzp9jnh9avvi48rth1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухта (гарадзкая акруга)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130343</id>
    <revision>
      <id>2699302</id>
      <parentid>2520298</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7132" sha1="medjtwytlpvumtywcxd7jmbm7vn3wgb" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Ухцінская гарадзкая акруга
|Назва ў родным склоне           = Ухцінскай гарадзкой акругі
|Арыгінальная назва              = {{мова-ru||скарочана}} Городской округ Ухта, [[Комі-зыранская мова|комі-зыр.]] Уква каркытш
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Краіна                          = [[Расея]]
|Гімн                            = 
|Статус                          = гарадзкая акруга
|Уваходзіць у                    = [[рэспубліка Комі|рэспубліку Комі]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Ухта]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = [[2006]]
|Кіраўнік                        = Алег Казарцаў
 |Назва пасады кіраўніка         = Кіраўнік адміністрацыі
|Кіраўнік2                       = 
 |Назва пасады кіраўніка2        =
|АфіцыйныяМовы                   = расейская, комі-зыранская
|Насельніцтва                    = 127 100 чал.&lt;ref&gt;[http://gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctabl-23-10.xls Колькасьць пастаяннага насельніцтва Расейскае Фэдэрацыі па гарадох, пасёлках мескага тыпу і раёнах на 1.01.2010]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу                   = 
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 
 |Шчыльнасьць                    = 
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = [[расейцы]], [[комі-зыране]]
 |Канфэсійны склад               = праваслаўныя
|Плошча                          = 30 100
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Location Uhta District Komi Republic.svg
 |Памер мапы                     = 240
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   =
 |Памер мапы аа                  =  
|Часавы пас                      = +4
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = +7 8216
|Паштовыя індэксы                = 169300
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 11, 111
|Катэгорыя ў Commons             = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Сайт                            = http://mouhta.ru/
|Дадаткі                         =
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
|Колер фону герб-сьцяг =
}}
'''Меская акруга Ўхта́''' ({{мова-ru|Городской округ Ухта}}, [[Комі-зыранская мова|комі-зыр.]] ''Ухта каркытш'') — муніцыпальнае ўтварэньне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расея]].

== Геаґрафія ==
Акруга знаходзіцца ў цэнтральнай частцы рэспублікі Комі. Мяжуе зь [[Іжэмскі раён|Іжэмскім]], [[Саснагорск (муніцыпальны раён)|Саснагорскім]], [[Вусьць-Куломскі раён|Вусьць-Куломскім]], [[Корткераскі раён|Корткераскім]] і [[Княжпагосцкі раён|Княжпагосцкім]] раёнамі рэспублікі. Плошча акругі складае 30 100 км². На тэрыторыі акругі працякаюць рэкі Іжма, Сед’ю, Ухта, Аюва, Тобысь.

У склад акругі ўваходзяць горад Ухта, пгт Баравой, Водны, Шудаяг, Ярага, Дальні, сёлы Вясёлы Кут, Гэрд’ёль, Ізьюр, Кедвавом, Кэмдзін, Ніжні Даманік, Первамайскі, Сед’ю, Тобысь, вёскі Гажаяг, Ізваіль, Лайкава, Парамес. Існуе тры сельскія паселішчы: Ізваільскае, Кедвавомскае, Сед’юскае.

== Гісторыя ==
У часы [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] тэрыторыя акругі ўваходзіла ў Архангельскую губэрню. З 1921 году — у Іжма-Пячорскі і Вусьць-Куломскі паветы Аўтаномнае вобласьці Комі (Зыранаў). У 1929 годзе тэрыторыя акругі апынулася ў Іжэмскім раёне, а праз 10 гадоў з раёну быў выдзелены асобны Ўхцінскі раён.

Акруга ўтворана ў 2006 годзе ў выніку ўсерасейскае адміністрацыйнае рэформы.

== Дэмаґрафія ==
Насельніцтва акругі складае 127 100 чалавек, большасьць зь якіх складаюць расейцы (75%) і комі (9%), доля беларусаў у акрузе складае 2%. Большасьць вернікаў — праваслаўныя.

== Транспарт ==
Праз акругу праходзяць лініі Паўночнае чыгункі, якая злучае Ўхту з навакольнымі пасёлкамі і некаторымі раённымі цэнтрамі Комі. Існуюць аўтадарогі мясцовага ўзроўню, якія зьвязваюць Ухту з навакольнымі паселішчамі. Маецца аэрапорт мясцовага значэньня.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150506234757/http://mouhta.ru/ Главная страница - Портал Администрации МОГО «Ухта»]{{ref-ru}}

{{Рэспубліка Комі}}

[[Катэгорыя:Раёны Комі]]</text>
      <sha1>medjtwytlpvumtywcxd7jmbm7vn3wgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сон на кургане</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131818</id>
    <revision>
      <id>2699207</id>
      <parentid>2631439</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18529" sha1="icqrubn46vg9r73wgrvr2p30y4zi5dc" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = «Сон на кургане»
|Выява               = Ул. Сакалоў - Сон на кургане.jpg
|Памер               = 250пкс
|Подпіс выявы        = Ілюстрацыя Ул.Сакалова&lt;br /&gt;да паэмы Янкі Купалы «Сон на кургане» (1952)
|Жанр                = драматычная [[паэма]]
|Аўтар               = [[Янка Купала]]
|Мова арыгіналу      = 
|Напісаны            = 1910
|Публікацыя          = 1912
|Электронная вэрсія  = http://by-kupala.livejournal.com/1747.html
}}
'''«Сон на кургане»''' — драматычная паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]], завершаная 8 жніўня 1910 году ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Упершыню надрукаваная ў літаратурным альманаху «[[Маладая Беларусь (альманах)|Маладая Беларусь]]» (сэрыя 1, сшытак 1) у 1912 годзе. Мае аўтарскае прысьвячэньне: «Памяці свайго [[Дамінік Луцэвіч|бацькі]] і брата». Чарнавы аўтограф паэмы захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Літаратурным музэі Янкі Купалы]]. Паэма стала новым па жанры творам у [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], якая дагэтуль разьвівалася пераважна ў рэчышчы канкрэтнага, рэальна-прадметнага адлюстраваньня жыцьця. Паэма адметная сваім маштабным рамантычным мысьленьнем, умоўна—фантастычнымі вобразамі.&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Сон на кургане (драматычная паэма)». — C. 569—570.&lt;/ref&gt;

== Апісаньне ==
[[Гісторыя|Гісторыка]]-[[Філязофія|філязофская]] [[Рамантызм|рамантычная]] паэма. Своеасаблівы працяг паэмы «[[Адвечная песьня]]», але шырэй за яе зьместам і са значна больш складанымі сымбалічна-алегарычнымі карцінамі, сюжэтна-кампазыцыйнай структурай.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; Разам з драматычнай паэмай «Адвечная песня» паэма «Сон на кургане» распачала самабытную [[Мадэрнізм|мадэрнісцкую]] плынь у беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;kon&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Конан| імя = Уладзімер| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2007| url = http://media.catholic.by/nv/n40/art14.htm| загаловак = Ул. Конан. Страчаны і знойдзены рай: матывы паэзіі Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = Часопіс «Наша вера»| выдавец = | дата = 8 верасьня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;

Зьмест твора складаецца зь некалькіх асноўных тэматычных лініяў: роздум паэта пра лёс беларускага вызваленчага руху, пра шляхі народнай барацьбы; узаемаадносіны рэвалюцыйнага правадыра і народнай масы; імкненьне рэакцыйных сілаў настроіць народ супраць яго лепшых сыноў, рэвалюцыйных кіраўнікоў.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; На ўзроўні хрысьціянскіх архэтыпаў паэма — твор аб трагедыі страчанага і нязнойдзенага [[Рай|Раю]]. На ўзроўні нацыянальным яна сымбалізуе пошук беларусамі страчанай Бацькаўшчыны, трагічны разлад паміж духоўна абуджанай элітай і большасьцю народа, які страчвае нацыянальныя ідэалы ў імпэрскім [[Рабства|рабстве]]. Паэма мае цікавыя сюжэтныя і кампазыцыйныя паралелі з «[[Боская камэдыя|Боскай камэдыяй]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]].&lt;ref name=&quot;kon&quot;/&gt;

У паэме аўтар выкарыстоўвае некаторыя мастацкія прыёмы і формы, выпрацаваныя паэтамі-[[Сымбалізм|сымбалістамі]]. Паэма шчодра насычаная дэманічнымі, [[міт]]ычнымі героямі ([[русалка]]мі, відмамі, зданямі), запазычанымі аўтарам з [[казка|казак]], народных алегорыяў, багатых ня толькі канкрэтна-адчувальнымі, але й умоўна-[[Фантастыка|фантастычнымі]] вобразамі, якія нясуць шматзначную абагульняльную думку. Праз [[Фантастыка|фантастыку]] і ўмоўнасьць аўтар дае тыпова рамантычную, пазбаўленую гістарычнай канкрэтнасьці інтэрпрэтацыю існага грамадзкага ладу як чагосьці неверагоднага, злавесна падманнага.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;

Цэнтральны герой паэмы — Сам — рамантычна настроены праўдашукальнік, заступнік народу. На працягу паэмы адбываецца яго пераўтварэньне зь летуценьніка, надламанай і расчараванай асобы, якая змагаецца толькі ў сьне, у лірніка-вяшчуна, які прагне зьяднаць раскіданае, запаліць сэрцы слухачоў імкненьнем да самаахвярнасьці ў барацьбе за народную праўду, за высокія ідэалы сацыяльнага і нацыянальнага вызваленьня. Антыпод Сама — Чорны — нібы Мэфістофэль новага часу, увасабляе сілы закляцьця, ахоўвае векавечны скарб, пад якім разумеецца [[свабода]], не дапускаючы нават думкі, што чалавек можа стаць яго ўладальнікам.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; [[Апакаліптыка|Апакаліптычныя]] матывы ў паэме пачынаюцца сутычкамі героя з антаганістам Чорным — увасабленьнем Д’ябла, сусьветнага зла ў вобразе сатаны, а ў маналёгах — у характэрным для Купалы вобразе чырвонай расы.&lt;ref name=&quot;kon&quot;/&gt;

Структурна твор складаецца з чатырох абразоў. У першых двух абразах — «У пушчы» і «На замчышчы» — паэт, нібы стаўшы «па той бок жыцьця», назірае за намаганьнямі чалавека знайсьці шчасьце на зямлі. Праз выкарыстаньне фантастычных вобразаў аўтар наводзіць на думку, што чалавеку няма шчасьця ні ў асабістым, ні ў грамадзкім жыцьці, ні ў [[Любоў|каханьні]] і ні ў працы.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; У матывах аб богапакінутасьці, сьмерці прадчуваецца апакаліптычная катастрофа краіны. У сымбалічным сьне герой шукае скарб — ключы да райскай гармоніі: ён у сьне пабываў у пекле, дзе золата пераліваецца агнём і кроўю, душы нябожчыкаў пакутуюць ад успамінаў пра зямныя нягоды, а відмы-касьцятрупы паўтараюць толькі адзін матыў: «Цемра тут закон і права!». Пошукі Самам (алюзія на лёс самога паэта) скарбаў на зруйнаваным замчышчы — гэта сымбалічны матыў агульналюдзкі (пошукі страчанага [[Рай|Раю]]) і нацыянальны (шуканьне страчаных скарбаў Бацькаўшчыны, яе былога «залатога веку»).&lt;ref name=&quot;kon&quot;/&gt;

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 0em; margin-right: 3em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:18em; max-width: 45%;&quot; cellspacing=&quot;4&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«А калі ж к нам рыцар важны''&lt;br /&gt;
''Прыплыве Дунаем з княжнай?''&lt;br /&gt;
''Нас падыме, заахвоціць,''&lt;br /&gt;
''К лепшай славе і рабоце?»''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: right;&quot; | '''''Я. Купала''''' 
'''''З паэмы «Сон на кургане»'''''
|}

Трэці абраз «Пажарышча» мае скразную сюжэтную лінію: гарыць ня проста вёска, а вёска, якая справіла заручыны і чакае вясельля; на пажарышча прыходзіць уся вясельная дружына. Сам бяжыць ратаваць ахопленую пажарам вёску, але яго абвінаввчваюць у падпале і арыштоўваюць як злачынца. Аўтар выступае супраць патрыярхальна—сялянскай маралі, якая трымаецца на несупраціву прымусу і пасіўнасьці. [[Трагедыя|Трагедыйнае]] гучаньне паэмы вызначаецца несупадзеньнем рамантычнага памкненьня героя да еднасьці з народам і відавочнымі прыкметамі адсутнасьці такой еднасьці, супярэчлівым разладам мары з жыцьцём.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; Карціна пажару — гэта разгорнутая мэтафара канца сьвету. Ва ўсялякім выпадку — Апакаліпсіс на лякальным узроўні.&lt;ref name=&quot;kon&quot;/&gt;

У чацьвёртым абразе «У шынкоўні» вобраз лютай зімы, што заганяе людзей у [[Карчма|шынок]] пагрэцца, перарастае ў канкрэтны вобраз пярэдадня новага выбуху народнай нянавісьці.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; Апакаліптычныя відмы і карціны ў новых варыянтах паўтараюцца і ў заключным акце драмы, але тут дамінуе заклік да сацыяльнага і духоўнага абнаўленьня ў песьнях Сама, які прыняў на сябе вобраз [[Дабравесьце|эвангельскага]] Лазара Беднага і адначасова беларускага вандроўнага лірніка. Іранічныя песьні Сама даводзяць, што выратаваньне Бацькаўшчыны не прыйдзе само па сабе, бяз нашых намаганьняў.&lt;ref name=&quot;kon&quot;/&gt;

== Пераклады і мастацкія ўвасабленьні ==
На [[Расейская мова|расейскую]] мову паэму пераклаў М.Браўн. Ілюстраваў паэму беларускі мастак Ул.Сакалоў.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; Драматычныя пастаноўкі паводле паэмы ажыцьцявілі менскі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Максіма Горкага]] (2002 г., рэжысэр — [[Барыс Луцэнка|Б.Луцэнка]]) і віцебскі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа]] (рэжысэр — [[Віталь Баркоўскі|В.Баркоўскі]]).&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://czasopis.pl/villa-sokrates/annus-albaruthenicus-2011/art-11| загаловак = Рэцэпцыя творчасці Янкі Купалы і Якуба Коласа ў сучасным беларускім тэатры| фармат = | назва праекту = Czasopis| выдавец = | дата = 8 верасьня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; У мастацтве лялек паэма знайшла сваё ўвасабленьне ў спэктаклі [[Гарадзенскі абласны тэатар лялек|Гарадзенскага абласнога тэатру лялек]] «Паэма бяз словаў» (2002 г., рэжысэр — А.Жугжда)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Ала Петрушкевіч]]|частка=[http://lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/151466-309640.pdf Янка Купала і Гародня]|загаловак=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Уладзімер Каяла]]|выданьне=|месца=[[Горадня]]|выдавецтва=[[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы]]|год=2010|том=|старонкі=124-132|старонак=415|сэрыя=|isbn=978-985-515-362-8|наклад=100}}&lt;/ref&gt;. Урыўкі з паэмы выкарыстаны ў пастаноўцы [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы]] «Сны аб Беларусі» (2007 г., рэжысэр — Ул.Савіцкі).&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.belarus-theatre.net/teatry/details/17-sny_ab_belarusi.html| загаловак = «Сны аб Беларусі»| фармат = | назва праекту = Тэатральная Беларусь| выдавец = | дата = 8 верасьня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
*Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Сон на кургане (драматычная паэма)» / Аўтар — [[Іван Навуменка|І.Навуменка]] — C. 569—570.
*Лазарук М. Беларуская паэма ў другой палавіне ХІХ—пачатку ХХ стагоддзя. — Мн., 1970. — С.106—107, 167—173.
*[[Алег Лойка|Лойка А.]] Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. — Мн., 1980. — С.150—160.
*[[Іван Навуменка|Навуменка І.]] Янка Купала. — Мн., 1980. — С.55—66.
*Ярош М. Янка Купала і беларуская паэзія. — Мн., 1971. — С.76—79.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://yankakupala.ru/paemy-yanki-kupaly Паэмы Янкі Купалы] на сайце [http://yankakupala.ru Янка Купала]
* [http://archives.gov.by/index.php?id=761295 Паэма «Сон на кургане»] на сайце [https://web.archive.org/web/20130125232956/http://archives.gov.by/ Архівы Беларусі]
* [http://www.bsu.by/Cache/pdf/213273.pdf Вобразы духаў прыроды ў паэзіі Янкі Купалы нашаніўскага перыяду / Ганна Мятліцкая] 
* [https://web.archive.org/web/20150324082551/http://slovo.ws/comp/bel/Yanka_Kupala/24.html Матывы трагізму ў драматычных паэмах Янкі Купалы «Адвечная песня» і «Сон на кургане»] 
* [https://web.archive.org/web/20120530174538/http://www.3force.info/ Путеводитель по литературным снам] на сайце [https://web.archive.org/web/20120530174538/http://www.3force.info/ Белоруссккий журнал]
* [https://web.archive.org/web/20201008230634/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=7633 «Сон...» у сістэме каардынат] на сайце [https://web.archive.org/web/20201006033315/http://www.kimpress.by/ Газэта «Культура»]
* [http://www.baravik.org/post/3072/ «Сон на кургане» (Тэатар імя Горкага) / запіс тэлетрансьляцыі] 
* [http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/151466-309640.pdf Янка Купала і Гародня / Рэспубліканскія Купалаўскія чытаньні, Гародня, 2010 г.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Творы 1910 году]]
[[Катэгорыя:Жнівень 1910 году]]</text>
      <sha1>icqrubn46vg9r73wgrvr2p30y4zi5dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тальсынкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133034</id>
    <revision>
      <id>2699245</id>
      <parentid>2189357</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="7crrcjrndfk0j6ui87aog3gviuk1i1h" xml:space="preserve">[[Файл:Viking XPRS 170508.jpg|значак|Цеплаход «[[Viking XPRS]]» па дарозе з Хэльсынкаў у Талін]]
'''Тальсынкі''' (часам таксама '''Хэльліна/Хэльлін''') — размоўнае азначэньне вандровак між [[Хэльсынкі|Хэльсынкамі]] ([[Фінляндыя]]) і [[Талін]]ам ([[Эстонія]]) з мэтай танных закупак. Тэрмін упершыню выкарыстаў у 1992 року эстонскі пісьменьнік [[Яан Каплінскі]], відавочна [[Кантамінацыя|скампанаваўшы]] яго з назваў абодвух местаў. Аддзялае абедзьве сталіцы адлегласьць усяго 80 км.

Штолета тысячы [[турыст]]аў з Хэльсынкаў накіроўваюцца ў Талін на адзін дзень, праводзячы ўвесь гэты час у разнастайных [[унівэрсам]]ах і на [[Рынак|рынках]], дзе кошты на тавары ніжэйшыя, чым на іхняй радзіме. Падобныя вандроўкі ладзяць і талінцы, хоць і ў значна меншых маштабах. Іх вабяць ня столькі «танны» [[шопінг]], але магчымасьць прыдбаць нейкія асаблівыя тавары, што адсутнічаюць у Эстоніі. Да таго ж кошты на некаторыя харчовыя прадукты і вопратку ў Хэльсынках нават ніжэйшыя за талінскія.

Пашырэньню падобнага зьяўленьня спрыялі далучэньне Эстоніі да [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскае прасторы]] ў 2004 року, скасаваньне памежнага кантролю ў 2007 і, урэшце, [[Эўразона|пераход Эстоніі на эўра]] ў 2011.

У пэрспэктыве эстонскія адмыслоўцы прапануюць [[Тунэль Хэльсынкі — Талін|злучыць Талін і Хэльсынкі чыгункай]] па дне [[Фінская затока|Фінскае затокі]] замест цяперашняе паромнае пераправы. У якасьці падобнага праекту прыводзіцца прыклад [[Мэтрапольны абшар|мэтрапольнага абшару]] [[Капэнгаген]]у і [[Мальмё]] ([[Эрэсундзкі рэгіён]]). У дадатак на паўдарозе між Талінам і Хэльсынкі прапанавана збудаваць штучную [[Выспа|выспу]] з назвай Тальсынкі, матэрыял на якую можа быць узяты з рэштак гранітнага камяню ад будаўніцтва падводнага тунэлю&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 6 красавіка 2009|url = http://rus.delfi.ee/daily/business/mezhdu-estoniej-i-finlyandiej-planiruetsya-iskusstvennyj-ostrov.d?id=31724933|загаловак = Между Эстонией и Финляндией планируется искусственный остров|фармат = |назва праекту = Эканоміка|выдавец = Delfi|дата = 22 кастрычніка 2012|мова = ru|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Аднак гэтая ідэя пакуль не атрымала шырокае падтрымкі.

== Дадатковыя зьвесткі ==
* [[Эстонцы]] здаўна жартуюць: «Навошта ехаць у [[Хэльсынкі]], калі ўсе фіны і так у [[Талін]]е».
* [[Фіны]] ж жартоўна называюць Талін «Паўднёвым Хэльсынкі».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240325205821/http://www.talsinki.net/ Тальсынкі.net]{{ref-en}}
* [http://www.baltictimes.com/news/articles/11129/ «Тальсынкі» — мэтраполь XXI стагодзьдзя]{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Талін]]
[[Катэгорыя:Хэльсынкі]]
[[Катэгорыя:Турызм у Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Турызм у Эстоніі]]</text>
      <sha1>7crrcjrndfk0j6ui87aog3gviuk1i1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прымакі (п’еса)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133413</id>
    <revision>
      <id>2699156</id>
      <parentid>2302521</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10007" sha1="otlshlcquj0eh0reb2rms6mrq4mhptd" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Прымакі (неадназначнасьць)}}
{{Літаратурны твор 
|Назва               = «Прымакі»
|Выява               = Прымакі.jpg
|Памер               = 200пкс
|Подпіс выявы        = Сцэна са спэктаклю «Прымакі»&lt;br /&gt;[[Бярэзань|Бярэзінскага]] народнага тэатру
|Жанр                = [[п'еса]]&lt;br /&gt;[[камэдыя]]&lt;br /&gt;сцэнічны жарт
|Аўтар               = [[Янка Купала]]
|Мова арыгіналу      = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Напісаны            = 31 ліпеня 1913
|Публікацыя          = 1920
|Электронная вэрсія  = http://www.rv-blr.com/demo/all_glava/4943
}}
'''«Прымакі́»''' — п’еса [[Янка Купала|Янкі Купалы]] («сцэнічны жарт у адной дзеі»), завершаная 31 ліпеня 1913 году. Упершыню надрукаваная ў газэце «[[Рунь (1920)|Рунь]]» ў 1920 годзе (№ 5—8). Белавы аўтограф і машынапісны тэкст з праўкамі аўтара захоўваюцца ў [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Літаратурным музэі Янкі Купалы]].&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Прымакі». — C. 506—507.&lt;/ref&gt;

==Сюжэт==
Падзеі твору адбываюцца на вёсцы. Максім Кутас прачынаецца ў чужой хаце і ня можа зразумець, дзе ён і чаму сюды трапіў. Даведаўшыся, што начаваў у кумы Даміцэлі, ён, як і яна, вельмі перажывае. Але добра пасьнедаўшы, абое павесялелі і выправіліся шукаць: Даміцэля — мужа Трахіма Сініцу, Максім — жонку Паланею. Тыя (яны таксама начавалі разам) у сваю чаргу шукаюць іх. Урэшце ўсе зьбіраюцца ў хаце Трахіма і пачынаецца агульная валтузьня і сварка. Зьяўляюцца ўраднік з соцкім і высьвятляюцца ўсе непаразуменьні: на першы дзень [[Тройца (сьвята)|Сёмухі]] Трахім і Максім у манапольцы, перапіўшы, заспрачаліся, чыя жонка горшая, ды, каб разьвязаць спрэчку, вырашылі імі памяняцца. Мацейка Кутас і Кацярына Сініца, якія кахаюць адзін аднаго, пасьмейваюцца са сваіх бацькоў. Калі ж тыя нарэшце мірацца паміж сабою, яны дамагаюцца іх блаславеньня.&lt;ref name=enc/&gt;

==Апісаньне==
Твор напісаны ў жанры народнага анэкдоту і  камэдыі становішчаў з выкарыстаньнем фарсавых сытуацыяў. Для п’есы ўласьцівыя дасьціпнасьць і сакавітасьць мовы, кідкасьць фарбаў у абмалёўцы характараў герояў. Хаця п’еса па сваім сацыяльным гучаньні і мастацкім абанульненьні не ўздымаецца да ўзроўню сваёй папярэдніцы — камэдыі [[Паўлінка (п’еса)|«Паўлінка»]], — набыты Купалам ў часе працы над «Паўлінкай» вопыт і майстэрства камэдыёграфа ў ёй вельмі адчуваюцца. Аўтар выкарыстаў у п’есе традыцыі і прыёмы народных камэдый і інтэрмэдый, народныя песьні, прыпеўкі. Адчуваецца ўплыў [[Пінская шляхта (п’еса)|«Пінскае шляхты»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]], асабліва ў абмалёўцы характараў галоўных герояў&lt;ref name=&quot;enc&quot; /&gt;.

==Пераклады і мастацкія ўвасабленьні==
На [[Расейская мова|расейскую]] мову п’есу пераклаў А.Пракоф’еў, на [[Польская мова|польскую]]  — С.Артоўскі.&lt;ref name=enc/&gt;

Камэдыя заняла прыкметнае месца на беларускай прафэсійнай і аматарскай тэатральнай сцэне. У 1936 годзе пастаноўку п’есы ажыцьцявіў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Беларускі дзяржаўны тэатар (БДТ—2)]] і прадставіў разам з камэдыяй «Паўлінка» на гастролях у [[Бабруйск]]у.&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://library.mogilev.by/kray/Culture/r2-11p17.html| загаловак = Аб знаходжаньні Я.Купалы ў Бабруйску| фармат = | назва праекту = Край Магілёўскі| выдавец = | дата = 1 лістапада 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Беларускі дзяржаўны тэатар (БДТ—1)]] паставіў «Вечар беларускіх [[Вадэвіль|вадэвіляў]]», у які побач з «Паўлінкай» увайшлі «Прымакі» (прэм’ера адбылася 25 траўня 1944 году ў [[Томск]]у). У 1972 годзе п’есу ставілі [[Гарадзенскі абласны драматычны тэатар]] і [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача|Беларускі тэатар юнага гледача]]. П’еса ставілася як дыплёмныя спэктаклі ў [[Беларуская акадэмія мастацтваў|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]] ў 1958 і 1979 гадох. П’есу таксама ставілі шматлікія народныя тэатры і самадзейныя калектывы Беларусі. У 1959 годзе п’еса ставілася на Беларускім радыё. Удзельнікамі радыёпастаноўкі сталі [[Павал Малчанаў|П.Малчанаў]], [[Вера Пола|В.Пола]], [[Глеб Глебаў|Г.Глебаў]], [[Галіна Макарава|Г.Макарава]]. У 1967 годзе купалаўскі твор знайшоў сваё ўвасабленьне ў [[Прымакі (тэлеспэктакаль)|тэлевізійным спэктаклі]] [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага тэлебачаньня]].&lt;ref name=enc/&gt; У 2007 годзе адбылася [[Прымакі (спэктакаль)|новая пастаноўка]] «Прымакоў» у [[Гарадзенскі абласны драматычны тэатар|Гарадзенскім абласным драматычным тэатры]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
*Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Прымакі» / Аўтар — [[Анатоль Сабалеўскі|А.Сабалеўскі]] — C. 506—507.
*Гаробчанка, Т. Купалаўскія вобразы на беларускай сцэне. — Мн., 1976. — С.21—22, 57—60, 114—115.
*Есакоў, А. Янка Купала і беларускі тэатр. — Мн., 1972. — С.145—149. 
*Пятровіч, С. Тэатральная самадзейнасць Савецкай Беларусі. — Мн., 1972. — С.99, 137, 2334—234.
*Семяновіч, А. Беларуская драматургія.- Мн., 1961. — С.72—76.
*Ярош, М. Драматургія Янкі Купалы. — Мн., 1959. — С.72—76.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160305011923/http://archives.gov.by/index.php?id=106619 П'еса «Прымакі»] на сайце [http://archives.gov.by Архівы Беларусі]
* [http://www.bielarus.org/open.php?n=539&amp;a=5 «Прымакі» ў Тароньце] на сайце [http://www.bielarus.org газэты «Беларус»]
* [https://web.archive.org/web/20141217033555/http://belsmi.by/ Стылізаваныя беларускія танцы, якія нагадваюць харэаграфію брадвейскіх мюзіклаў] на сайце [https://web.archive.org/web/20141217033555/http://belsmi.by/ Партал СМІ Беларусі]
* [http://region4.by/node/9444 «Прымакі» прыедуць у Ваўкавыск] на сайце [http://region4.by Рэгіён-4]

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:П’есы Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Ліпень 1913 году]]
[[Катэгорыя:Творы 1913 году]]</text>
      <sha1>otlshlcquj0eh0reb2rms6mrq4mhptd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табарынскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134812</id>
    <revision>
      <id>2699242</id>
      <parentid>2290088</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12032" sha1="jml2w6bns3uo0h2cqe4i4gpzn26nl8v" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Табарынскі раён
|Назва ў родным склоне           = Табарынскага раёну
|Арыгінальная назва              = {{мова-ru|Таборинский район|скарочана}}
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Краіна                          = [[Расея]]
|Гімн                            = 
|Статус                          = 
|Уваходзіць у                    = [[Сьвярдлоўская вобласьць]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Табары (Сьвярдлоўская вобласьць)|Табары́]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|Кіраўнік                        = 
|Назва пасады кіраўніка          = 
|Кіраўнік2                       = 
|Назва пасады кіраўніка2         = 
|АфіцыйныяМовы                   = 
|Насельніцтва                    = 3574 чалавекі
|Год перапісу                    = 2010
|Адсотак ад насельніцтва         = 
|Месца паводле насельніцтва      = 
|Шчыльнасьць                     = 
|Месца паводле шчыльнасьці       = 
|Нацыянальны склад               = 
|Канфэсійны склад                = 
|Плошча                          = 11&amp;nbsp;367
|Адсотак ад плошчы               = 
|Месца паводле плошчы            = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = 
|Памер мапы                      = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Часавы пас                      = 
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Катэгорыя ў Commons             = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Сайт                            = http://tabory.gossaas.ru/
|Дадаткі                         = 
|Колер фону парамэтраў           = 
|Колер фону герб-сьцяг =
}}
'''Табары́нскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і [[муніцыпальнае ўтварэньне]] ў [[Сьвярдлоўская вобласьць|Сьвярдлоўскай вобласьці]] Расеі. Адносіцца да [[Усходняя ўпраўленчая акруга|Ўсходняй упраўленчай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтар — сяло [[Табары (Сьвярдлоўская вобласьць)|Табары́]].

== Геаграфія ==
Раён размешчаны ва ўсходняй частцы Сьвярдлоўскай вобласці. Мяжуе на паўднёвым усходзе з Таўдзінскім, на паўднёва-захадзе з Турынскім, на паўночным захадзе з Гарынскім, на захадзе з Алапаеўскім муніцыпальным ўтварэньнем, на паўночным усходзе з Ханты-Мансійскай акругай [[Цюменская вобласьць|Цюменскай вобласьці]].

Рэльеф раёну ўяўляе сабой амаль плоскую раўніну, так як разьмешчаны на ўсход ад Ўральскага хрыбта ў паўднёва-заходняй частцы [[Заходне-Сыбірская нізіна|Заходне-Сыбірскай нізіны]].

У раёне працякае суднаходная рака [[Таўда (рака)|Таўда]] са шматлікімі прытокамі. Карысныя выкапні: [[торф]], вапняк, нафту і іншыя, дзьве крыніцы цёплай вады, якія валодаюць добрымі лячэбнымі якасьцямі. У Табарынскім раёне маецца два заказнікі — Чарнарэчынскі і Табарынскі.

== Гісторыя ==
Першую сялянскую слабаду ў Таўдзінскім краі — Табарынскую слабаду — заснавалі пелымскія першааратыя ў 1583 годзе. У канцы 18 стагодзьдзя для дзяржаўных сялян усталявалася валасное кіраваньне. Цэнтар рускай воласьці стаў называцца сялом Табарынскім. Паводле зьвестак Пелымскага ваяводзтва на 1751 год у Табарынской слабадзе было 17 вёсак.

Асноўны прыток насельніцтва на тэрыторыю сучаснага Табарынскага раёну прыпадае на 1910—1924 гады. З гэтага часу нацыянальны склад насельніцтва раёну ўскладняецца. Да мансі і рускіх (іх называюць чалдоны), якія пасяліліся ў гэтых месцах задоўга да XX стагодзьдзя, ададаюцца перасяленцы новай хвалі: марыйцы, чувашы, рускія з паволскіх губэрняў. А найбольшую колькасьць прыежджых складаюць [[беларусы]].

Беларусы называюць сябе самаходы, з указанага часу і дасёньня яны складаюць большую частку насельніцтва раёну. Вёскі і вёскі беларусаў-самаход размяшчаюцца ў баку ад самай вялікай ракі раёну Таўды, у глухіх лясах на малых рэчках і азёрах. Асноўны від гаспадарчай дзейнасьці — земляробства. Вядома, што імі былі заснаваныя паселішчы з назвамі Антонаўскі, Гарадзішчанская, Азёрскі, Шышынскі і шэраг іншых, якія пазьней былі перайменаваны ў вёскі. Перасяленьне сялян — у асноўным зь Менскай і Магілёўскай губэрняў — працягвалася да 1920 году.

[[12 лістапада]] [[1923]] г. Пастановай УЦВК быў утвораны Табарынскі раён у складзе Ірбіцкай акругі зноў утворанай [[Уральская вобласьць|Уральскай вобласьці]].

У 1920—1930-я гады, калі савецкія ўлады праводзілі палітыку падтрымкі нацыянальных меншасьцяў шырока прымянялася практыка стварэньня нацыянальных раёнаў і сельсаветаў. У гэты час Табарынскаму раёну быў нададзены статус беларускага нацыянальнага раёну. У 1930-я гады беларусы складалі каля 70 % насельніцтва Табарынскага раёну. Таму [[справаводзтва]] ў раёне вялося на [[Беларуская мова|беларускай мове]] цягам 7 гадоў да зьмяненьня дзяржаўнай палітыкі і скасаваньня нацыянальнага статусу раёна&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Надзея Юшкевіч.|загаловак=Далёка ад радзiмы: нашыя суайчыньнікі ў Сыбі­ры|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140211/1392069573-dalyoka-ad-radzimy-nashy-suaychynniki-u-sibiry|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=11 лютага 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/25-27635 25 (27635)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/11lut-4.indd_.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
Дынаміка колькасьці насельніцтва раёну:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2002 !! 2010
|-
| Насельніцтва, чал. || 20&amp;nbsp;979 || 12&amp;nbsp;248 || 8466 || 7121 || 5089 || 3574
|}

У 1912 годзе на тэрыторыі раёну налічвалася 58 паселішчаў. На [[1 студзеня]] [[1950]] году паводле дакумэнтаў дзяржаўнай статыстыкі значылася 97 населеных пунктаў. Пачынаючы з 1950-х гадоў пасьля ўзбуйненьня калгасаў многія вёскі па прычыне адсутнасьці насельніцтва былі ліквідаваныя. На момант ўсесаюзнага перапісу насельніцтва [[1989]] году налічвалася 46 населеных пунктаў, на [[1 студзеня]] [[2008]] — 34 (зь іх у цяперашні час няма жыхароў па зьвестках аддзела дзяржаўнай статыстыкі ў сямі населеных пунктах: в. Чунь-Чэшь, в. Аляксандраўская, в. Яфімаўская, в. Носава, п. Пасолка, в. Чыркі, в. Антонаўка).

== Адміністрацыйны падзел ==
У ''Табарынскае сельскае пасяленьне'' ўваходзіць 8 населеных пунктаў:
* сяло Табары
* в. Антонаўка
* в. Добрына
* в. Емельяшаўка
* в. Какшарова
* в. Мачалка
* в. Таромка
* в. Фірулі

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211209081430/https://tabory.gossaas.ru/ Афіцыйны сайт раёну]
* [http://www.midural.ru/100034/100089/mu_leaders/document2411/ На сайце ўраду Сьвярдлоўскай вобласьці]
* [http://culturemap.ru/?region=102&amp;topic=13&amp;subtopic=41&amp;id=2763/ Фольклор «самоходов» — белорусских переселенцев]{{Недаступная спасылка|date=June 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20190213170748/http://siberianway.ru/belarus/article2.html Богордаева А.А., Федоров Р.Ю. Самоходы и вогулы Северного Урала (по материалам полевых исследований в Таборинском районе Свердловской области в 2002—2003 гг.) // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 2010, 2(13). — с. 210—218.]
* [http://www.nakanune.ru/photo/goroda/tabory_sverdlovskaja_oblast_/27258/ Фотагалерэя, Табарынскі раён]

[[Катэгорыя:Сьвярдлоўская вобласьць]]</text>
      <sha1>jml2w6bns3uo0h2cqe4i4gpzn26nl8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раскіданае гняздо (п’еса)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135249</id>
    <revision>
      <id>2699175</id>
      <parentid>2694972</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31494" sha1="hx745g80vthzlrjl4vly53lwsfdr5do" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Раскіданае гняздо (неадназначнасьць)}}
{{Літаратурны твор 
|Назва               = «Раскіданае гняздо»
|Выява               = Раскіданае гняздо - вокладка.jpg
|Памер               = 200пкс
|Подпіс выявы        = Тытульны ліст першага выданьня&lt;br /&gt;драмы «Раскіданае гняздо»
|Жанр                = [[п’еса]]&lt;br /&gt;[[драма]]
|Аўтар               = [[Янка Купала]]
|Мова арыгіналу      = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Напісаны            = 4 верасьня 1913
|Публікацыя          = 1919
|Электронная вэрсія  = http://knihi.com/Janka_Kupala/Raskidanaje_hniazdo.html
}}
'''«Раскіданае гняздо»''' — п’еса [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (драма ў 5 актах), завершаная 4 верасьня 1913 году ў [[Акопы|Акопах]]. Упершыню выдадзеная асобным выданьнем у [[Вільня|Вільні]] ў 1919 годзе (выдавецтва [[Менск]]ага камісарыяту асьветы, друкарня «Прамень»). Аўтограф п’есы захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Літаратурным музэі Янкі Купалы]].&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;{{Артыкул
| аўтар          = [[Анатоль Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]]
| загаловак      = Раскіданае гняздо (драматычны твор)
| мова           = беларуская
| выданьне       = Янка Купала 
| тып            = Энцыклапедычны даведнік
| месца          = Менск
| выдавецтва     = БелСЭ
| год            = 1986
| старонкі       = 525—527
}}&lt;/ref&gt;

== Вытокі ==
Па сьведчаньні Я. Купалы, драма напісаная на аснове жыцьцёвых фактаў.&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = Я. Купала
|частка         = 
|загаловак      = Збор твораў у 7 т.
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1972—1976.
|том            = 7
|старонкі       = 435
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt; Князі [[Вітгенштэйны]] выгналі зь зямлі продкаў паэта. Дзед Я. Купалы доўга судзіўся і, ня здолеўшы даказаць сваё права на валоданьне зямлёй, быў вымушаны зь сям’ёй пакінуць сядзібу і выправіцца ў сьвет у пошуках заработку. Дарэчы і сам Купала добра зазнаў, як цяжка зарабляць кавалак хлеба на чужым загоне. Падзеі ў драме, аднак, адбываюцца не ў [[19 стагодзьдзе|19 ст.]], а напярэдадні [[Рэвалюцыя ў Расеі 1905 году|першае расейскае рэвалюцыі 1905 году]]. Праз тое аўтар надае твору вострае сацыяльнае гучаньне й выразную палітычную афарбоўку.&lt;ref name=enc/&gt;

{{Цытата|Я памру, але «Раскіданае гняздо» займе яшчэ на сцэне сваё пачэснае месца і загаворыць на поўны голас.&lt;br /&gt;Я ўклаў у гэтую п’есу лепшае, што было ў маёй паэзіі і прозе| Я. Купала}}

== Сюжэт і мастацкія асаблівасьці ==
Падзеі драмы пачынаюцца ўлетку, перад касьбою, у хаце Лявона Зябліка, пасьля працягваюцца на яе руінах, на «раскіданым гнязьдзе» і завяршаюцца позьняй восеньню. У цэнтры твору — сям’я Зяблікаў. Гаспадар сям’і Лявон — самы трагічны пэрсанаж у п’есе. Ён нібы ўвабраў у сябе ўвесь горкі лёс безьзямельнага селяніна. Ня здолеўшы даказаць свайго права на ўладаньне зямлёй, зьнясілены царскім судом, Лявон накладвае на сябе рукі.&lt;ref name=enc/&gt;

Цэнтральным у творы зьяўляецца вобраз сына Лявона — Сымона. Дух бунтарства, непакоры ўласьцівы Сымону ад нараджэньня. Але спачатку яго бунтарства мае стыхійны характар. Чалавек горды, нескароны духам, Сымон, як і бацька, спачатку трымаецца ўласнага, хоць і ўжо разбуранага гнязда, імкнецца давесьці судовую справу да канца, даказаць праўду. Нічога не дамогшыся, Сымон пакідае руіны й ідзе ў шырокі сьвет, на вялікі сход, па Бацькаўшчыну.&lt;ref name=enc/&gt;

Вельмі драматычны лёс сястры Сымона Зоські, вобраз якой таксама пададзены ў псыхалягічна складаным і дыялектычным разьвіцьці. Натура надзвычай уражлівая, у нечым нават экзальтаваная, Зоська як бы ў палоне сваіх чароўных, дзівосных мрояў і мараў. Але сьветлыя, чыстыя памкненьні дзяўчыны ўступаюць у вялікі разлад з суровай, жорсткай рэчаіснасьцю, сутыкнуўшыся зь якой, Зоська губляе розум. Аднак у фінале твору, калі надышоў час узьнімацца на помсту, на Зоську находзіць як бы прасьвятленьне, і яна ідзе адзінай дарогай з Сымонам.&lt;ref name=enc/&gt;

Непаўторны характар 14-гадовага Данілкі — хлапчука не па гадах разумнага й разважлівага. Яго, як і Зоську, вабіць чароўны сьвет прыгожага й ягоны любімы занятак — змайстраваць [[Скрыпка|скрыпку]] й сваёю музыкай суцешыць і разьвесяліць людзей, несьці сьветлы прамень у іх змрочнае, бязрадаснае жыцьцё. Калі Данілка выправіцца ў сьвет разам з маці, ён будзе ёй добрым памочнікам, будзе аберагаць сваіх малодшых — сястру Аленку й брата Юрку.&lt;ref name=enc/&gt;

Своеасаблівы шлях разьвіцьця праходзіць у п’есе жонка Лявона Марыля. Яна цяжка хворая, прыкаваная да ложку. Але калі памірае Лявон, Марыля ўстае з пасьцелі. Гэта сымбалічна: калі гінуць у змаганьні бацькі, на іх месца становяцца маці. Калі ў фінале п’есы Марыля разам з малодшымі дзецьмі пакідае родную хату, яе ўчынак не ўспрымаецца як капітуляцыя перад жыцьцёвымі нягодамі. Ходзячы ад хаты да хаты, Марыля будзе расказваць людзям пра самавольства паноў, пра несправядлівасьць на зямлі.&lt;ref name=enc/&gt;

Паказальна, што Марыля выпраўляецца ў вандроўку разам са Старцам, чалавекам блізкага да яе лёсу. Ён таксама раней меў свой кавалак зямлі, але яго адтуль сагналі. Дасьведчаны чалавек, Старац нясе людзям векавую народную мудрасьць. Ён умее выслухаць чалавека, паспагадаць яго бядзе, даць разумную параду. Старац сее сярод людзей дух непакоры, нязломнасьці перад выпрабаваньнямі лёсу.&lt;ref name=enc/&gt;

Пасьля Старца да Зяблікаў заходзіць Незнаёмы і таксама ў найбольш драматычныя, паваротныя моманты іх жыцьця. Як і Старац, Незнаёмы ня мае свайго ўласнага імя, прозьвішча, ня мае сваёй біяграфіі. Яго вобраз абагульнены, рамантызаваны. Гэта як бы сам покліч вякоў да людзей абудзіцца ад здранцьвеньня, узьняцца на змаганьне. І Сымон, і Зоська ўрэшце адгукваюцца на кліч Незнаёмага й ідуць за ім.&lt;ref name=enc/&gt;

Станоўчым вобразам п’есы проціпастаўлены Паніч, разбэшчаны нікчэмны малады чалавек, які сагнаў Зяблікаў зь зямлі, загадаў разбурыць іх хату, зьняславіў Зоську. Але Зяблікі ў канфлікце ня толькі з Панічом, вобраз якога ў творы эпізадычны. Яны ў канфлікце й з падкупленымі й споенымі сьведкамі на судзе, якія далі хлусьлівыя паказаньні, і з самім судом, што абараняе інтарэсы тых, хто мае ўладу.&lt;ref name=enc/&gt;

П’еса мае моцную драматычную спружыну, яна востраканфліктная. Вобразы твору раскрытыя зь вялікай мастацкай сілай. Пэрсанажаў нельга адарваць ад побыту, ад тых рэчаў, што іх атачаюць. Разам з тым твор глыбока паэтычны, мае высокае рамантычнае гучаньне. У ім ідэальна дасягнуты сынтэз побыту, паўсядзённасьці й вялікай паэзіі, канкрэтнага й агульнага. Звычайныя рэчы (кветкі, вянок, торбы, [[скрыпка]], [[сякера]]) набываюць у п’есе сымбалічнае значэньне.&lt;ref name=enc/&gt;

== Сцэнічная гісторыя ==
Разумеючы сацыяльную й палітычную вастрыню п’есы, Я. Купала нават не зьвяртаўся ў царскую [[Цэнзура|цэнзуру]] па дазвол на яе публікацыю й пастаноўку. П’еса ўбачыла сьвет толькі пасьля падзеньня царызму. П’еса адыграла значную ролю ў станаўленьні й разьвіцьці беларускага прафэсійнага тэатру. Упершыню п’еса была пастаўленая [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановічам]] 10 ліпеня 1917 году ў [[Менск]]у [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|Першым беларускім таварыствам драмы і камэдыі]] ў памяшканьні [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|гарадзкога тэатру]].&lt;ref name=enc/&gt;

У [[Менск]]у ў 1921 годзе 14 красавіка адбылася прэм’ера «Раскіданага гнязда» ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Беларускім дзяржаўным тэатры]]. [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|Спэктакль]] быў перанесены [[Фларыян Ждановіч|Ф. Ждановічам]] зь [[Першае беларускае таварыства драмы і камэдыі|Першага беларускага таварыства драмы і камэдыі]] ў сваёй пераважна побытавай трактоўцы.&lt;ref name=enc/&gt;

«Раскіданае гняздо» шмат ставілі аматарскія тэатральныя калектывы: сярод іх — гурток Менскага рабочага клюбу, аматарскі гурток у [[Глуск]]у. Нягледзячы на забарону польскіх уладаў, п’еса ставілася і ў [[Заходняя Беларусь|Заходняе Беларусі]]: у [[Запольле (Карэліцкі раён)|в. Запольле]] [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёну]] і ў в. [[Чапялёва]] [[Слонімскі раён|Слонімскага раёну]]. У [[1920-я]] гады п’есу іграў у [[Латвія|Латвіі]] [[Дзьвінскі беларускі народны тэатар]].&lt;ref name=enc/&gt;

Новае сцэнічнае жыцьцё «Раскіданаму гнязду» даў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Беларускі тэатар імя Я. Коласа]]. Прэм’ера [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Якуба Коласа)|спэктаклю]] адбылася ў [[Віцебск]]у 13 сьнежня 1951 году.&lt;ref name=enc/&gt;

Пасьля пастаноўкі п’есы ў [[Віцебск]]у да яе зьвярнуліся шматлікія аматарскія тэатральныя калектывы: [[Магілёў]]скі народны тэатар Дома культуры чыгуначнікаў, драматычныя гурткі Віцебскага дыванова-плюшавага камбінату, в. [[Бокшыцы]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёну]]. Значнай падзеяй стала пастаноўка п’есы [[Мазыр]]скім народным тэатрам (рэжысэр М. Колас). Яна атрымала высокую ацэнку ў [[Масква|Маскве]] ў 1967 годзе на Ўсесаюзным аглядзе народнага тэатру.&lt;ref name=enc/&gt;

У 1972 годзе [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Янкі Купалы)|новае прачытаньне]] п’есы прапанаваў [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальны тэатар імя Я. Купалы]]. У 1982 годзе да 100-годзьдзя з дня нараджэньня Я. Купалы спэктакль быў пастаўлены [[Львоў]]скім украінскім тэатрам імя М. Занькавецкай.&lt;ref name=enc/&gt;

Свой унёсак ва ўвасабленьне творчай задумы Я. Купалы ў сваіх спэктаклях таксама зрабілі [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Нацыянальны тэатар імя Максіма Горкага)|Нацыянальны тэатар імя Максіма Горкага]], [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Берасьцейскі акадэмічны тэатар драмы)|Берасьцейскі акадэмічны тэатар драмы]], [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Гарадзенскі абласны драматычны тэатар)|Гарадзенскі абласны драматычны тэатар]], [[Раскіданае гняздо (спэктакль, Мазырскі драматычны тэатар)|Мазырскі драматычны тэатар]] і інш.
 
У 1981 годзе на студыі «[[Беларусьфільм]]» паводле п’есы быў пастаўлены [[Раскіданае гняздо (фільм)|фільм]]. У 1959 годзе клявір [[Опэра|опэры]] «Раскіданае гняздо» (лібрэта [[Анатоль Астрэйка|А. Астрэйкі]] і А. Скібнеўскага) напісаў [[Мікалай Чуркін|М. Чуркін]].&lt;ref name=enc/&gt;

== Водгукі й крытыка ==
Першы вядомы водгук у друку на «Раскіданае гняздо» зьявіўся ў 1919 годзе ў часопісе «Беларускае жыцьцё». У тым жа годзе ў [[Беларусь (1919, Менск)|газэце «Беларусь»]] з ацэнкай твору выступіў [[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]. Ён адзначыў яго паэтычную вобразнасьць, зьвязаную з вуснай народнай творчасьцю, гарманічнае спалучэньне лірычнага й сымбалічнага пачаткаў, а ў адлюстраваньні рэчаіснасьці бачыў эмблему жыцьця ўсяго беларускага народу.
{{Цытата|Што тычыцца «Раскіданага гнязда» Я. Купалы, дык … гэта скарэй усяго паэма, чымся драма. Лірыка і сымболіка гэтага, бясспрэчна, мастацкага твору вытрымана болей гарманічна, як ва ўсіх другіх творах нашага паэта. Чытаючы «Раскіданае гняздо», атрымліваеш такое ўражаньне, як бы пад акампанемэнт чуластрунных гусьляў сівы дзед-баечнік, у стылі Баяна, пяе дзіўную песьню і чаруе грамаду людзей, каторыя слухаюць яго, седзячы на прызьбе ў летні вечарок пры захадзе сонца. … Уся драма Я. Купалы напоўнена гэткай паэзіяй у прозе. У большасьці месцаў чуецца нават і рытміка. Аўтар захопліваўся народнай паэзіяй і пад яе чарамі кідаў з сваёй душы па палаючы трыножнік творчасьці цудна-лірычныя косы-праменьні і гэтым затуляў празаічную характарыстыку сваіх багатыроў…| Зьм. Бядуля&lt;ref&gt;{{Артыкул
| аўтар          = Зьм. Бядуля
| загаловак      = Водгук на п’есу «Раскіданае гняздо»
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://biadulia.ru/stories/127.htm
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Беларусь
| тып            = газэта
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = 28 лістапада 1919
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 
| isbn           = 
| issn           = 
}}
&lt;/ref&gt;}} [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкі]] новае ў драме перш-наперш зьвязаў з вобразам Незнаёмага.&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = М. Гарэцкі
|частка         = 
|загаловак      = Гісторыя беларускае літаратуры
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 4-е выданьне
|месца          = Менск
|выдавецтва     = 
|год            = 1926
|том            = 
|старонкі       = 191
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt; Высокія ідэйныя і мастацкія вартасьці п’есы адзначаў [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. Разам з тым ён пісаў аб праліках у кампазыцыйнай пабудове, аб маладзейнасьці «Раскіданага гнязда», лічыў драму «не зусім сцэнічнай»:
{{Цытата|Усе асобы п'есы заняты сваімі клопатамі і горасьцямі і жывуць не столькі ў дзеяньні, колькі ў размовах.| І. Замоцін&lt;ref&gt;{{Артыкул
| аўтар          = І. Замоцін
| загаловак      = Беларуская драматургія. Драматычныя творы Я. Купалы
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Узвышша
| тып            = часопіс
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 1927
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 1
| старонкі       = 76
| isbn           = 
| issn           = 
}}&lt;/ref&gt;}}
Гэтую думку аб несцэнічнасьці п’есы пазьней падхапілі і іншыя дасьледчыкі і крытыкі «Раскіданага гнязда». Шэраг водгукаў зьявіўся ў сувязі з пастаноўкай п’есы ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Беларускім тэатры імя Я. Коласа]]. Іх аўтары ([[Пятро Глебка|П. Глебка]], Я. Рамановіч і інш.) зноў рэабілітуюць купалаўскі твор. Дасьледвалі п’есу М. Ярош, А. Лянсу, А. Семяновіч, [[Іван Навуменка|І. Навуменка]], [[Алег Лойка|А. Лойка]], [[Уладзімер Няфёд|У. Няфёд]], [[Анатоль Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]], Т. Гаробчанка.&lt;ref name=enc/&gt;

{{Цытата|Апрача таго, што «Раскіданае гняздо» — першая ў гісторыі беларускае драматургіі спроба выйсьці па-за межы абрыдлага ўжо жанру камэдыі-вадэвілю і самы значны, як прызнаваўся сам Купала, ягоны твор, гэтая п’еса, якая паказвае беларусу «раскіданасьць» яго ўласнае душы і тлумачыць прычыны гэтага. «Раскіданае гняздо» — п’еса пра Апакаліпсіс, пра зруйнаваны дом і сьвет, дзе чалавеку няма месца, пра страчаны рай, да якога чалавек нібы прыкуты ланцугамі. Гэта трагедыя беларускай душы, над якой бязьмежную ўладу мела зямля — беларуская мара.[…] «Раскіданае гняздо» — п’еса пра народ, укрыжаваны на сваёй зямлі, якая зьдзекуецца і паглынае ўласных дзяцей, бо яны любілі яе. І адначасова п’еса пра неабходнасьць зыходу, руху, шляху ў пошуках новага дому, новай бацькаўшчыны, новага Эдэму.| Марына Казлоўская&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = 
 | прозьвішча      = Казлоўская
 | імя             = Марына
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 7 красавіка 2013
 | url             = http://nn.by/?c=ar&amp;i=107756#!nn
 | копія           = 
 | загаловак       = «Раскіданае гняздо»: не дараслі мы?
 | фармат          = газэта
 | назва праекту   = Наша Ніва
 | выдавец         = 
 | дата            = 8 красавіка 2013
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt;}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Паўлінка (драматычны твор)» / Аўтар — [[Анатоль Сабалеўскі|А.Сабалеўскі]] — С. 525—527.
* Васючэнка, П. Драматургічная спадчына Янкі Купалы. Вопыт сучаснага прачытання. — Мн., 1994.
* Гаробчанка, Т. Купалаўскія вобразы на беларускай сцэне. — Мн., 1976.
* [[Уладзімер Няфёд|Няфёд, Ул.]] Беларускі акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы. — Мн., 1970.
* [[Уладзімер Няфёд|Няфёд, Ул.]] Беларускі тэатар імя Якуба Коласа. — Мн., 1976.
* [[Уладзімер Няфёд|Няфёд, Ул.]] Гісторыя беларускага тэатра. — Мн., 1982.
* Пятровіч, С. Тэатральная самадзейнасьць Савецкай Беларусі. — Мн., 1972.
* Семяновіч, А. Беларуская драматургія. — Мн., 1961.
* Ярош, М. Драматургія Янкі Купалы. — Мн., 1959.
* {{Артыкул
| аўтар          = Ганчарова-Цынкевіч, Тацьцяна 
| загаловак      = Сучаснае прачытанне п’есы Янкі Купалы «Раскіданае гняздо»
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/151466-308628.pdf
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні
| тып            = зборнік навуковых артыкулаў
| месца          = Горадня
| выдавецтва     = ГрДУ імя Я. Купалы
| год            = 2010
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 112—115
| isbn           = 9789855153628
| issn           = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Смаль, Валянцін
| загаловак      = Праблема жаночага шчасця ў драме «Раскіданае гняздо» Я. Купалы і аповесці «Німфа» У. Дамашэвіча
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/151466-308628.pdf
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні
| тып            = зборнік навуковых артыкулаў
| месца          = Горадня
| выдавецтва     = ГрДУ імя Я. Купалы
| год            = 2010
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 162—168
| isbn           = 9789855153628
| issn           = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Чукічова, Надзея
| загаловак      = Камедыя ў «Раскіданым гняздзе»: да пытання канвертацыі сюжэтных схем
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/151466-308628.pdf
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні
| тып            = зборнік навуковых артыкулаў
| месца          = Горадня
| выдавецтва     = ГрДУ імя Я. Купалы
| год            = 2010
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 93—99
| isbn           = 9789855153628
| issn           = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160304132058/http://referat.np.by/reports/view-6801 «Раскіданае гняздо» (кароткі зьмест)] на сайце [https://web.archive.org/web/20121211021820/http://referat.np.by/ referat.np.by]
* [https://web.archive.org/web/20160304140728/http://biadulia.ru/stories/127.htm «Раскіданае гняздо» (водгук) / газэта «Беларусь», 28 лістапада 1919 г.] на сайце [https://web.archive.org/web/20120814140538/http://biadulia.ru/ Зьмітрака Бядулі]
* [https://web.archive.org/web/20150407010220/http://old.moladz.org/node/1296 Пошукі героямі шляхоў да шчасьлівага жыцьця ў драме Янкі Купалы «Раскіданае гняздо». Сэнс назвы твору] на сайце [https://web.archive.org/web/20121113092712/http://old.moladz.org/ moladz.org]
* [https://web.archive.org/web/20130402210114/http://kamunikat.org/ А. Петрушкевіч. Вобраз старца ў п’есе Янкі Купалы «Раскіданае гняздо»] на сайце [https://web.archive.org/web/20130402210114/http://kamunikat.org/ kamunikat.org]
* [http://vodguki.ru/autary/yanka-kupala Водгукі на драму Я. Купалы «Раскіданае гняздо»] на сайце [http://vodguki.ru vodguki.ru]

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:П’есы Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Верасень 1913 году]]
[[Катэгорыя:Творы 1913 году]]</text>
      <sha1>hx745g80vthzlrjl4vly53lwsfdr5do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сны аб Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135749</id>
    <revision>
      <id>2699206</id>
      <parentid>2284561</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16736" sha1="p8km3bw4earnxzgrmmbzlveo25ph1mq" xml:space="preserve">{{Спэктакль
|назва          = «Сны аб Беларусі»
|выява          = Сны аб Беларусі.jpg
|памер = 50 пкс
|апісаньне выявы = Сцэна са спэктаклю
|жанр           = драма
|паводле        = п’есы [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]]&lt;br /&gt;«[[Калыска чатырох чараўніц]]»&lt;br /&gt;і твораў [[Янка Купала|Янкі Купалы]]
|рэжысэр        = [[Уладзімер Савіцкі]]
|пастаноўнік    = 
|кампазытар     = [[Ларыса Сімаковіч]]
|харэограф      = [[Ларыса Сімаковіч]]
|акторы         = 
|кампанія       = 
|краіна         = [[Беларусь]]
|мова           = [[беларуская мова|беларуская]]
|працягласьць   = 140 хв.
|год            = 27 чэрвеня 2007
|пастаноўкі     = [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]]
|узнагароды     = 
}}
«'''Сны аб Беларусі'''» — спэктакль, пастаўлены рэжысэрам [[Уладзімер Савіцкі|Уладзімерам Савіцкім]] у [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]] па п’есе [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]] «[[Калыска чатырох чараўніц]]» і па творах [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (урыўкі зь вершаў, паэмаў «[[Яна і я]]», «[[На куцьцю]]», «[[Сон на кургане]]», «[[Адвечная песьня]]», «[[На папасе]]», драмы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»&lt;ref name=&quot;mast&quot;&gt;{{Артыкул
| аўтар          = Тацьцяна Команава
| загаловак      = Сны наяве
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=147
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Мастацтва
| тып            = часопіс
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = кастрычнік 2007
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 10
| старонкі       = 
| isbn           = 
| issn           = 0208-2551
}}&lt;/ref&gt;). Пастаноўка спэктаклю прымеркаваная да 125-годзьдзя з дня нараджэньня [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Прэм’ера адбылася 27 чэрвеня 2007 году.&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = 
 | прозьвішча      = 
 | імя             = 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://afisha.tut.by/theatre.php?tid=75
 | копія           = 
 | загаловак       = Сны аб Беларусі
 | фармат          = анонс спэктаклю
 | назва праекту   = afisha.tut.by
 | выдавец         = 
 | дата            = 1 студзеня 2013
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt;

== Творчая задума ==
У аснове сюжэтнай лініі спэктаклю — працэс творчага станаўленьня паэта, нараджэньня сапраўднага генія. Перад гледачом паўстаюць усе найбольш значныя падзеі і персанажы жыцьця Янкі Купалы зь дзяцінства і да сталасьці, якіх ён бачыць у сне ў сваю апошнюю ноч. У форме сноў галоўнага герою падаюцца разважаньні аб адносінах творцы з народам, часам і ўладай.&lt;ref name=afisha/&gt;

У спэктаклі сьплятаюцца разважаньні [[Уладзімер Караткевіч|Караткевіча]]-драматурга над тым, што за асобай быў Купала, з тым, якім чынам адбывалася яго творчае станаўленьне, як мянялася светаадчуваньне Песьняра ў творах, напісаных у розныя часы. Што склала аснову паэтычнага і мастацкага светапогляду Янкі Купалы?&lt;ref name=mast/&gt; 

{{Цытата|Задума спэктаклю ўзнікла задоўга да юбілею. Хацелася, каб Купалава слова на купалаўскіх падмостках гучала яшчэ часьцей. Адчуваў неабходнасьць размаўляць з гледачамі на мове паэта, на мове, якой пясьняр надаў такую жывую сілу. Уладзімер Караткевіч у п’есе «Калыска чатырох чараўніц» прапанаваў выдатны драматургічны ход: асэнсаваць дар паэта як нейкую рэтрансляцыю з космасу, давесьці, што прызначэньне паэта — гэта ня толькі ўменне рыфмаваць, а яшчэ й вялікая адказнасьць, пакута, боль. [...] Надзвычай цікава было даследаваць, як малады паэт фарміруецца, калі пачынае «чуць галасы», што з ім адбываецца, як сталее свядомасьць і як нараджаюцца вершы. [...] Выбудаваць трайное паралельнае дзеяньне было вельмі складана, але неабходна, каб перадаць не сюжэт, а плынь сьвядомасці паэта, праз якую праходзяць усе персанажы. Сутыкненьні, канфлікты, перыпетыі... Душэўнае напружаньне героя, якое то ўзмацняецца, то зьнікае... Нараджаюцца вершы. Даўно няма паэта, а цяпер і гатэлю, дзе адбыліся трагічныя падзеі, не існуе. Засталіся толькі сны. Наш спектакль — нібы апошні сон Купалы, ноч, цягам якой прамільгнула ўсё ягонае жыцьцё. [...] Мы спрабуем зірнуць на Купалу крыху інакш, трошкі іншымі вачыма, бо за ягонай асобай, за вобразам замацавалася пэўнае псеўданароднае клішэ. Часам здаецца, нібыта ягоная творчасьць пачыналася і скончылася «Паўлінкай». А міма вялікага пласта лірыкі, філязофскіх вершаў многія праходзяць, не заўважаючы. Данесьці хоць частку іх да гледачоў, згадаць пра жыцьцё паэта, пра яго маці, пра бацьку, пра дзіцячыя гады было надзвычай цікава. [...] Мы зьвяртаемся да гледачоў, спрабуючы аднавіць сувязь часінаў, выразна ўсведамляючы, што любоў і дараваньне — галоўныя каштоўнасьці, якія прысутнічаюць у ягонай творчасьці.| Рэжысэр Уладзімер Савіцкі&lt;ref&gt;{{Артыкул
| аўтар          = Людміла Грамыка
| загаловак      = У снах і наяве
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=84
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Мастацтва
| тып            = часопіс
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = ліпень 2007
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 7
| старонкі       = 
| isbn           = 
| issn           = 0208-2551
}}&lt;/ref&gt;}}

{{Цытата|Мы звычайна разглядаем […] творчасьць [Купалы] выключна ў рамках беларускае культуры. Але Купалу, думаю, трэба разглядаць у эўрапейскім кантэксьце. Празь яго постаць таксама прасьвечвае і [[Срэбраны век]] расейскае паэзіі, і сымбалізм. А распрацоўкі беларускае літаратурнае мовы, складзеныя на аснове народнай гаворкі, — ці ж не адпавядаў гэты працэс больш шырокай зьяве, якая закранула многія краіны? Пра ўсё гэта і многае іншае думалася ў час працы над спэктаклям «Сны аб Беларусі». Можа, такія разважаньні ўзнікалі яшчэ й таму, што мы не намагаліся абмежавацца адно вобразам Купалы. Хацелася выйсці на тое, што хвалюе кожнага.| Міхаіл Зуй, выканаўца ролі Я. Купалы ў маладосьці&lt;ref&gt;{{Артыкул
| аўтар          = Надзея Бунцэвіч
| загаловак      = Свой голас
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=7632
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Культура
| тып            = газэта
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = 7 ліпеня 2012
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 27
| старонкі       = 8
| isbn           = 
| issn           = 
}}&lt;/ref&gt;}}

== Акторы ==
* [[Аляксандар Падабед]] — ''Янка Купала ў сталасьці''
* [[Міхаіл Зуй]] — ''Янка Купала ў маладосьці''

У спэктаклі занятая большая частка трупы [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|тэатру]]. Сярод іх — [[Генадзь Аўсяньнікаў|Г. Аўсяньнікаў]], [[Зоя Белахвосьцік|З. Белахвосьцік]], [[Генадзь Гарбук|Г. Гарбук]], [[Мікалай Кірычэнка|М. Кірычэнка]], [[Раман Падаляка|Р. Падаляка]], [[Арнольд Памазан|А. Памазан]], [[Аляксандар Міхайлавіч Паўлаў|А. Паўлаў]], [[Ганна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Чуб|С. Чуб]], [[Юлія Шпілеўская|Ю. Шпілеўская]] і інш.&lt;ref name=afisha/&gt; 

== Водгукі ==
{{Цытата|Адметнасьць пастаноўкі […] у тым, што яна перагукаецца са спэктаклем «Сымон-музыка» паводле Якуба Коласа, пастаўленым у Купалаўскім тэатры сезонам раней. Як і работа Мікалая Пінігіна, «Сны аб Беларусі» працягваюць разважаньні пра лёс творцы, пра складанасьць суаднясеньня мастацкага сьвету і сьвету рэальнага. Але калі ў «Сымоне-музыку» герой не знаходзіць для сябе і свайго таленту месца ў жыцьці, «Сны аб Беларусі» сьцвярджаюць, што ў клясычным філязофскім саперніцтве паміж быцьцём і сьвядомасьцю апошняя, калі яна спараджаецца сапраўдным творцам, можа не проста паспаборнічаць з рэальнасьцю, але й паўплываць на яе. Хоць бы і праз сны -- такія жаданыя і пранізьлівыя па сваёй унутранай праўдзівасьці...| Тацьцяна Команава&lt;ref name=mast/&gt;}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул
| аўтар          = Людміла Грамыка
| загаловак      = У снах і наяве
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=84
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Мастацтва
| тып            = часопіс
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = ліпень 2007
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 7
| старонкі       = 
| isbn           = 
| issn           = 0208-2551
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = 
| загаловак      = Прароцтва над калыскай
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=60470&amp;lang=be&amp;rubricId=731
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Літаратура і мастацтва
| тып            = газэта
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = 13 ліпеня 2007
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 
| isbn           = 
| issn           = 0024-4686
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Тацьцяна Команава
| загаловак      = Сны наяве
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=147
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Мастацтва
| тып            = часопіс
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = кастрычнік 2007
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 10
| старонкі       = 
| isbn           = 
| issn           = 0208-2551
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Надзея Бунцэвіч
| загаловак      = Свой голас
| арыгінал       = 
| спасылка       = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=7632
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Культура
| тып            = газэта
| месца          = Менск
| выдавецтва     = 
| год            = 7 ліпеня 2012
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 27
| старонкі       = 8
| isbn           = 
| issn           = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=8501 Т. Дарашчонак. У Купалаўскім тэатры паставяць спэктакль «Сны аб Беларусі» паводле Купалы і Караткевіча]{{Недаступная спасылка|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайце газэты «[[Наша Ніва]]»
* [https://web.archive.org/web/20130407003159/http://afisha.tut.by/ Анонс спэктаклю] на сайце [https://web.archive.org/web/20130407003159/http://afisha.tut.by/ afisha.tut.by]

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:Беларускія спэктаклі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2007 годзе]]
[[Катэгорыя:Спэктаклі на беларускай мове]]</text>
      <sha1>p8km3bw4earnxzgrmmbzlveo25ph1mq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павіласта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139180</id>
    <revision>
      <id>2699138</id>
      <parentid>2423503</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3696" sha1="o5gi91snb4w53kz0duikbvw00bqfn23" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Латвія
|Назва                            = Павіласта
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Павіласты
|Арыгінальная назва               = Pāvilosta
|Герб                             = Coat of Arms of Pāvilosta.svg
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Рэгіён                           = [[Курляндыя]]
|Край                             = [[Павіласцкі край|Павіласцкі]]
|Воласьць                         = 
|Мэр                              = 
|Плошча                           = 6.4
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 1035
|Год падліку колькасьці           = 2016
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/IRD2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf «Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās pagastu dalījumā»]&lt;/ref&gt;
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Паштовы індэкс                   = LV-3466
|Паштовыя індэксы                 = 
|ATVK                             = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 56
 |Шырата хвілінаў                 = 53
 |Шырата сэкундаў                 = 21
 |Даўгата градусаў                = 21
 |Даўгата хвілінаў                = 10
 |Даўгата сэкундаў                = 37
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = Category:Pāvilosta
|Сайт                             = http://www.pavilosta.lv/
}}
'''Павіласта''' ({{мова-lv|Pāvilosta}}) — [[горад|места]] ў [[Латвія|Латвіі]]. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Павіласцкі край|Павіласцкага краю]]. Плошча 6,4 км². Насельніцтва 1035 чал. (2016).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20201204164106/http://www.pavilosta.lv/ Сайт Павіласты]
* [https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf  Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{ref-lv}}

{{Гарады Латвіі}}

[[Катэгорыя:Гарады Латвіі]]</text>
      <sha1>o5gi91snb4w53kz0duikbvw00bqfn23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раман Бегуноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139647</id>
    <revision>
      <id>2699174</id>
      <parentid>2645686</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12737" sha1="4hg5b47yqrh8tmnb0qzqlb0pbbgqxhh" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Рама́н Бегуно́ў''' ({{н}} 22 сакавіка 1993 году, [[Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі футбаліст, абаронца менскага клюбу «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]». З 2016 году прыцягваецца да матчаў [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]].

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Выхаванец школы футбольнага клюбу «[[Менск (футбольны клюб)|Менск]]», з 2010 году гуляў за ягоны дубль. У [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012 году|сэзоне 2012 годзе]] стаў гульцом асноўнага складу, звычайна займаў пазыцыю правага абаронцы. У 2013 годзе канчаткова замацаваўся ў аснове, на пазыцыі правага абаронцы чаргаваўся з [[Аляксандар Сьвярчынскі|Аляксандрам Сьвярчынскім]]. Часам стаў выкарыстоўвацца ў якасьці правага паўабаронцы. 3 лістапада 2013 году аформіў дубль у матчы супраць «[[Белшына Бабруйск|Белшыны]]», што, аднак, ня выратавала каманду ад паразы зь лікам 2:3.

У сьнежні 2013 году падоўжыў кантракт зь «Менскам»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140219090634/http://goals.by/football/news/223641 Дечко, Бегунов и Остроух продлили контракты с «Минском»]. Goals.by{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 году|Сэзон 2014 году]] распачынаў правым абаронцам, але хутка быў пераведзены ў цэнтар абароны і замацаваўся там. У [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015 году|сэзоне 2015 году]] стаў таксама выкарыстоўвацца і на пазыцыі апорнага паўабаронцы.

У ліпені 2015 году цікавасьць да Рамана стала праяўляць менскае «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]»&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1031192865.html Минское «Динамо» интересуется Бегуновым]. By.Tribuna.com{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 14 ліпеня 2015 году падпісаў кантракт з гэтым клюбам&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/72454.html Роман Бегунов подписал контракт с минским «Динамо»]. Football.by{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У складзе дынамаўцаў хутка замацаваўся ў асноўным складзе, звычайна гуляючы на пазыцыі правага абаронцы. З траўня па ліпень 2016 году не гуляў праз пашкоджаньне, пазьней вярнуўся ў асноўны склад. У сакавіку 2017 году быў абраны капітанам «Дынама»&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97042.html Капитаном минского &quot;Динамо&quot; избран Роман Бегунов]&lt;/ref&gt;, аднак улетку саступіў капітанства [[Аляксандар Наёк|Аляксандру Наёку]]. Пасля пераходу «Дынама» ў сэзоне 2017 году на схему зь пяцьцю абаронцамі пачаў выконваць ролю правага ўскрайняга абаронцы. У сэзоне 2018 году таксама трывала гуляў у стартавым складзе, у кастрычніку і лістападзе не выступаў праз траўмы.

У студзені 2019 году перайшоў у «[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]»&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/122278.html Бегунов стал игроком «Торпедо-БелАЗ»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Першую палову сэзону 2019 году прапусьціў праз траўмы. Зь ліпеня пачаў зьяўляцца на полі, а пазьней зноў атрымаў пашкоджаньне. Даць рады з траўмамі здолеў толькі з кастрычніка, замацаваўшыся ў пачатковым складзе каманды. У сьнежні 2019 году склаў двухгадовую працоўную дамову з салігорскім «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]»&lt;ref&gt;[http://football.by/news/134822.html Бегунов стал игроком &quot;Шахтера&quot;]&lt;/ref&gt;. Пачатак сэзону 2020 году прапусьціў праз траўмы, а потым пачаў зьяўляцца ў стартавым складзе каманды. У студзені 2021 году падоўжыў кантракт з клюбам да канца 2022 году&lt;ref&gt;[https://football.by/news/147718.html &quot;Шахтер&quot; продлил контракты с Бегуновым и Беловым]&lt;/ref&gt;. У пачатку 2021 году зьяўляўся на полі нерэгулярна, пасьля стаў часьцей выходзіць у першай адзінаццатцы. У студзені 2022 году паводле пагадненьня бакоў скасаваў кантракт з салігорскім клюбам&lt;ref&gt;[https://football.by/news/160430.html Роман Бегунов покинул &quot;Шахтер&quot;]&lt;/ref&gt;.

Неўзабаве пасьля зыходу з «Шахцёра» далучыўся да менскага «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]» і хутка падпісаў кантракт з клюбам&lt;ref&gt;[https://football.by/news/160511.html Роман Бегунов вернулся в минское &quot;Динамо&quot;. А Бакич?]&lt;/ref&gt;. Пачынаў сэзон 2022 году ў стартавым складзе, з лета стаў радзей зьяўляцца на полі. У сьнежні 2022 году падоўжыў пагадненьне з сталічным клюбам&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-12-06|url = https://football.by/news/170255 |title = Бегунов и Вакулич продлили контракты с минским &quot;Динамо&quot; |publisher = football.by|accessdate = 2022-12-12|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе рэгулярна гуляў у аснове, дапамог камандзе стаць чэмпіёнам Беларусі. У сьнежні 2023 году падоўжыў кантракт з «Дынама»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-29|url = https://football.by/news/182245 |title = Столичное &quot;Динамо&quot; пролонгировало соглашения с тремя футболистами |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Перад пачаткам сэзону 2025 году зноў быў абраны капітанам каманды&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2025-03-01 |url = https://sport5.by/news/football/belarus/Begunov-rasskazal-o-novoy-roli-v-kachestve-kapitana-Povyazka-ne-davit/ |загаловак = Бегунов рассказал о новой роли в качестве капитана: &quot;Повязка не давит&quot; |выдавец = Sport5 |дата доступу = 2025-03-02 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
Згуляў у трох матчах за [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]]. 29 сакавіка 2016 году дэбютаваў у складзе [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]] ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]]&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/83543.html Роман Бегунов дебютировал за сборную Беларуси]&lt;/ref&gt;. Пасьля доўгага перапынку зноў стаў выклікацца ў зборную з 2020 году.

== Дасягненьні ==
'''«Менск»''':
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 2012—2013 гадоў|2013]]

'''«Шахцёр»''':
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: 2020, 2021
* Уладальнік [[Супэркубак Беларусі па футболе|Супэркубка Беларусі]]: 2021

'''«Дынама» Менск''':
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: 2023, 2024
* Срэбраны прызэр [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году|2017]], [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 году|2025]]
* Бронзавы прызэр [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016 году|2016]], [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018 году|2018]]
* Уладальнік [[Супэркубак Беларусі па футболе|Супэркубка Беларусі]]: 2025
* У сьпісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2023 году|2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2025 году|2025]]

== Статыстыка ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Клюб !!rowspan=&quot;2&quot;| Сэзон !!colspan=&quot;3&quot;| Чэмпіянат
|-
! Дывізіён !! Матчы !! Галы
|-
| [[Менск (футбольны клюб)|Менск]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2015 году|2015]] ||rowspan=&quot;2&quot;| [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015 году|Найвышэйшая ліга]] || 14 || 1
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] || 8 || 0
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2016 году|2016]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016 году|Найвышэйшая ліга]] || 17 || 1
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|2017]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году|Найвышэйшая ліга]] || 24 || 1
|-
| [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2018 году|2018]] || [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018 году|Найвышэйшая ліга]] || 16 || 0
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211205235020/http://www.fcminsk.by/osnovnyie-komandyi/fk-minsk-vyisshaya-liga-2014-god/zashhitniki/begunov-roman.html Профіль на сайце «Менску»]{{Ref-ru}}
* [http://www.pressball.by/footballstat/roman_begunov/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бегуноў, Раман}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]
[[Катэгорыя:Футбалісты зборнай Беларусі]]</text>
      <sha1>4hg5b47yqrh8tmnb0qzqlb0pbbgqxhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьмілтэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140852</id>
    <revision>
      <id>2699230</id>
      <parentid>2399598</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3772" sha1="8lkpnnixa9mmstiw0kos624mnjusp3b" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Латвія
|Назва                            = Сьмілтэнэ
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Сьмілтэнэ
|Арыгінальная назва               = Smiltene
|Герб                             = Coat of Arms of Smiltene.svg
|Сьцяг                            = Flag of Smiltene.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Рэгіён                           = [[Відзэмэ]]
|Край                             = [[Сьмілтэнскі край|Сьмілтэнскі]]
|Воласьць                         = 
|Мэр                              = 
|Плошча                           = 7.8
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 5488
|Год падліку колькасьці           = 2016
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/IRD2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf «Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās pagastu dalījumā»]&lt;/ref&gt;
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Паштовы індэкс                   = LV-4729
|Паштовыя індэксы                 = 
|ATVK                             = 
|Выява                            = Smiltenes muižas kungu māja 2002-06-01.jpg
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 57
 |Шырата хвілінаў                 = 25
 |Шырата сэкундаў                 = 27
 |Даўгата градусаў                = 25
 |Даўгата хвілінаў                = 54
 |Даўгата сэкундаў                = 24
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = Category:Smiltene
|Сайт                             = 
}}
'''Сьмілтэнэ''' ({{мова-lv|Smiltene}}) — [[горад|места]] ў [[Латвія|Латвіі]]. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Сьмілтэнскі край|Сьмілтэнскага краю]]. Плошча 7,8 км². Насельніцтва 5488 чал. (2016).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200909143728/http://www.smiltene.lv/ Сайт Сьмілтэнэ]
* [https://web.archive.org/web/20120302124623/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.07.2010]{{ref-lv}}

{{Гарады Латвіі}}

[[Катэгорыя:Гарады Латвіі]]</text>
      <sha1>8lkpnnixa9mmstiw0kos624mnjusp3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спадчына (верш)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141240</id>
    <revision>
      <id>2699209</id>
      <parentid>2481415</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11753" sha1="7m9z6r4i5ejx9ykh0puv29u9xfrta41" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Спадчына (неадназначнасьць)}}
{{Літаратурны твор
| Назва              = Спадчына
| Назва-арыгінал     = 
| Выява              = Міхась Басалыга - Спадчына (1981).jpg
| Памер              = 200 пкс
| Подпіс выявы       = Ілюстрацыя [[Міхась Басалыга|М. Басалыгі]] да вершу (1981)
| Жанр               = верш
| Аўтар              = [[Янка Купала]]
| Мова арыгіналу     = [[Беларуская мова|беларуская]]
| Напісаны           = 19 лістапада 1918
| Публікацыя         = 1922
| Асобнае выданьне   = зборнік [[Спадчына (зборнік)|«Спадчына»]]
| Выдавецтва         = «Адраджэньне»
| Пераклад           = 
| Электронная вэрсія = http://yankakupala.ru/spadchyna
| ВікіКрыніца-тэкст  = 
}}
'''«Спа́дчына»''' — верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]], напісаны 19 лістапада 1918 году ў [[Ворша|Воршы]]. Філязофска—патрыятычны твор. Тэматычна прымыкае да праграмных купалаўскіх твораў 1918 году: вершы «Для Бацькаўшчыны», «Свайму народу», «Паязджане». Верш даў назву першаму [[Спадчына (зборнік)|зборніку вершаў]] Я. Купалы савецкага часу, у якім ён і быў упершыню надрукаваны. Аўтограф верша захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Літаратурным музэі Янкі Купалы]].&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;{{Артыкул
| аўтар          = [[Уладзімер Калесьнік|Ул. Калесьнік]]
| загаловак      = Спадчына (верш)
| мова           = 
| выданьне       = Янка Купала
| тып            = Энцыклапедычны даведнік
| месца          = Менск
| выдавецтва     = БелСЭ
| год            = 1986
| старонкі       = 571—572
}}&lt;/ref&gt;

== Гістарычны кантэкст ==
Створаны ў пэрыяд складанае гістарычнае сытуацыі, калі [[Беларусь]] стала арэнай вайсковых дзеяньняў і амаль уся яе тэрыторыя была акупаваная. Верш напісаны ў час адыходу нямецкіх войскаў, калі пасьля ануляваньня савецкім урадам [[Берасьцейскае замірэньне|Берасьцейскага замірэньня]] яны перадавалі беларускія землі [[Польшча|польскаму]] войску. Паэт балюча адчуваў трагедыю Бацькаўшчыны, прыгадваў ліхалецьце [[Першая сусьветная вайна|першае сусьветнае вайны]], выгнаньне з родных мясьцінаў мільёнаў людзей, сваё нядаўняе зьняменьне перад жорсткасьцю і крывавай драмай сусьветнае бойні. З гэтых настрояў і роздумаў нарадзіўся верш аб ролі нацыянальнае гісторыі і культуры ў жыцьці чалавека&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

== Апісаньне ==
Пачатак верша загадкавы. Бачная вострая духоўная калізія лірычнага героя з навакольнымі абставінамі: «сярод сваіх і чужакоў» ён адчувае сябе беспрытульным. Ратуе яго ад загубы спадчына, скарбы мінулых пакаленьняў. Далей паэт апрадмечвае загадкавы [[талісман]]-спадчыну. Увасабленьне яе, жыцьцёвыя дэталі выглядаюць нечакана простымі. Узьнікае рамантычны [[дысананс]] паміж чарадзейна-гаючай функцыяй і побытавай звычайнасьцю прадметаў і зьяваў, якія паэт уключае ў паняцьце спадчыны. Прадметы-скарбы аўтар прыўзьнімае арыгінальным эпітэтам ці падводзіць пад канон рамантычнай злавеснасьці або ахутвае флёрам даўніны. У перадапошняй страфе верша спадчына выглядае ўжо сымбалічным скарбам, чыста духоўнай каштоўнасьцю, чарадзейнай [[паходня]]й. Апошняя страфа верша набліжаецца да чарадзейнага закліканьня&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

У вершы сутыкаюцца традыцыйна-[[фальклёр]]ны спосаб выяўленьня зь літаратурна-[[Рамантызм|рамантычнай]] сымболікай. Глыбокая псыхалягічная паўза падрыхтоўвае нечаканую, нават парадаксальную канцоўку-адказ: «Завецца ж спадчына мая // Ўсяго С т а р о н к а й Р о д н а ю». Спалучэньне [[займеньнік]]а «ўсяго» з напісанымі разрадкай, зь вялікай літары словамі «Старонкай Роднаю» ня проста рамантычны [[парадокс]], іранічная [[антынома]]. У падтэксьце адчуваюцца жорсткія спрэчкі, якія Я. Купала, [[Якуб Колас|Я. Колас]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]] вялі з касмапалітычна настроенымі абывацелямі, для якіх старонка родная — усяго толькі кавалак беднае зямлі. Для паэта ж яна — цудоўная [[паходня]]. Азначэньнем «мая» паэт падкрэсьлівае права на сваё, суб’ектыўнае разуменьне каштоўнасьцяў, на ўласную, незвычайную сыстэму ацэнкаў. Але такая выключнасьць павінная стаць нормай — для гэтага і творыць свае вершы-думы нацыянальны паэт&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

Чатырохстопны ямб надае строгасьць рытмічнай арганізацыі верша, якая кантрастуе з дынамічнай кампазыцыяй, выдатна завершанай рамантычным парадоксам&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

== Значэньне ==
Высокароднасьць патрыятычнае ідэі, глыбокая філязофская напоўненасьць, выразная фальклёрна-рамантычная вобразнасьць зрабілі верш адным з найвыдатнейшых твораў Я. Купалы&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

== Пераклады і мастацкія ўвасабленьні ==
На [[Ангельская мова|ангельскую]] мову верш пераклалі [[Вера Рыч|В. Рыч]] і [[Ўолтэр Мэй|У. Мэй]], на [[Армянская мова|армянскую]] — Г. Камуні, на [[Асэтынская мова|асэтынскую]] — Х.-М. Дзуццаці, А. Пухаеў, на [[Баўгарская мова|баўгарскую]] — Н. Вылчаў, на [[Башкірская мова|башкірскую]] — Х. Бікулаў, на [[Гішпанская мова|гішпанскую]] — [[Карлас Шэрман|К. Шэрман]], на [[Грузінская мова|грузінскую]] — Т. Джангулашвілі, Ш. Нішніянідзэ, на [[Кыргыская мова|кыргыскую]] — Ц. Уметаліеў, на [[Летувіская мова|летувіскую]] — З. Праткеленас, В. Рэймэрыс, на [[Малдаўская мова|малдаўскую]] — П. Дарые, А. Чыбатару, на [[Нямецкая мова|нямецкую]] — З. Эстэррайхер, на [[Польская мова|польскую]] — А. Баршчэўскі, А. Тум, на [[Расейская мова|расейскую]] — С. Абрадовіч, А. Андрэеў, І. Васілеўскі, Н. Кісьлік, С. Спаскі, на [[Сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкую]] — С. Раічкавіч, на [[Таджыцкая мова|таджыцкую]] — М. Фархат, на [[Туркмэнская мова|туркмэнскую]] — А. Агабаеў, на [[Украінская мова|ўкраінскую]] — М. Львовіч, Дз. Паламарчук, на [[Француская мова|францускую]] — Ж. Гаш, на [[Чуваская мова|чуваскую]] — А. Алга, на [[Эрзянская мова|эрзянскую]] — А. Мартынаў&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

Ілюстраваў верш [[Міхась Басалыга|М. Басалыга]]. На музыку верш паклаў [[Ігар Лучанок|І. Лучанок]]. У выкананьні ансамблю «[[Песьняры]]» гэтая песьня стала ці не найбольш вядомым музычным творам на словы Я. Купалы&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Спадчына (верш)» / Аўтар — [[Уладзімер Калесьнік|Ул. Калесьнік]]. — С. 571—572.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Спадчына}}
* [http://vmusice.net/mp3/%DF%ED%EA%E0%2B%CA%F3%EF%E0%EB%E0%2B%F7%FB%F2%E0%E5%2B%C2.%2B%CC%E0%ED%E0%E5%A2%2B-%2B%D1%EF%E0%E4%F7%FB%ED%E0 Верш у выкананьні [[Віктар Манаеў|В. Манаева]]] на сайце [http://vmusice.net vmusice.net]
* [http://www.youtube.com/watch?v=k3HX2y-gTak Відэазапіс выкананьня песьні «Спадчына» ансамблям «[[Песьняры]]» (2001 г., саліст — [[Уладзімер Мулявін|Ул. Мулявін]])] на сайце [http://www.youtube.com YouTube]
* [https://web.archive.org/web/20130513211802/http://rv-blr.com/ Верш [[Рыгор Крушына|Р. Крушыны]], прысьвечаны вершу Я. Купалы «Спадчына»] на сайце [https://web.archive.org/web/20130513211802/http://rv-blr.com/ Родныя вобразы]

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:Вершы Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 19 лістапада]]
[[Катэгорыя:Творы 1918 году]]</text>
      <sha1>7m9z6r4i5ejx9ykh0puv29u9xfrta41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінская лацінка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141712</id>
    <revision>
      <id>2699268</id>
      <parentid>2406622</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8981" sha1="m77u7vs7u42n4a3nj7kvu3iaaop1ghn" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|зьмест = {{Іншы артыкул|выяўленьне=тэкст|лацінскі альфабэт увогуле|Лацінскі альфабэт|ўкраінскі лацінскі альфабэт}} {{Іншы артыкул|выяўленьне=тэкст|беларускі лацінскі альфабэт|Беларуская лацінка}}}}
[[Файл:Ruskoje wesile Lozińskoho (1835).jpg|значак|Тытульная старонка кнігі «Ruskoje wesile» (1835) Ёсіпа Лазінскага; гэтая кніга была прэзэнтацыяй ягонага праекту лацінкі для ўкраінскае мовы.]]
'''Украі́нская лаці́нка''' ({{Мова-uk|українська латинка}} альбо проста '''''Łatynka''''') — агульная назва розных варыянтаў лацінскага альфабэта для ўкраінскае мовы. Нейкія зь іх засталіся праектамі, а нейкія былі ў адносна актыўным ужытку на працягу пэўнага часу. Фактычна можна выдзяліць тры тыпы ўкраінскае лацінкі: на аснове польскага альфабэта, на аснове чэскага/харвацкага альфабэта ды на аснове ангельскага правапісу.

Афіцыйны правапіс украінскае мовы прадугледжвае ўжываньне толькі кірылічнага альфабэта, а дыскусіі наконт статусу ды формы лацінкі фактычна трываюць дацяпер.

== Варыянты ==
Першыя спробы перавесьці ўкраінскую мову на лацінку адбываліся на мяжы XVIII і XIX стагодзьдзяў, а ў аснове таго лацінскага альфабэту была польская лацінка. Так, першы стандартызаваны альфабэт — «абэцадла» — уклаў Ёсіп Лазінскі ў 1835 г. Аднак большасьць украінскіх культурных дзеячоў Галіччыны выступіла супраць зьменаў правапісу і перамена не адбылася. Зрэшты гэты варыянт здабыў адносную папулярнасьць і яго выкарыстоўвалі ажно да 1940-ых гадоў: друкавалі кнігі ды пэрыёдыку, а ў другой палове 19. стагодзьдзя аўстрыйскія ўлады выкарыстоўвалі абэцадла для канцылярскіх запісаў па-ўкраінску.

У 1859 годзе чэскі славіст Ёсіф Ірэчэк зьдзейсьніў яшчэ адну спробу перавесьці ўкраінскую мову на лацінку, гэтым разам узяўшы за аснову чэскі правапіс. Зрэшты, гэты праект таксама не прайшоў з тых жа прычынаў, што й праект Лазінскага — кансэрватызм украінскае эліты Галіччыны. Ён не здабыў такой папулярнасьці, як абэцадла, але стаў асновай для новых праектаў лацінкі ў 20 ды 21 стагодзьдзях.

У цяперашні час найболей папулярнымі ёсьць правапіс Івана Лучука (крыху падпраўлены праект Ірэчэка) ды г. зв. «гаевіцкі» правапіс (гэты назоў умоўны, фактычна праект ня мае назвы). Акрамя таго існуе дзяржаўны стандарт раманізацыі на ангельскай аснове зь нейкімі элемэнтамі традыцыйнае лацінкі (ятацыя пасьля зычных), які выкарыстоўваюць, напрыклад, для перадачы імёнаў у замежных пашпартах ці трансьлітарацыі назоваў вуліцаў.

{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;border:1px solid #ccc;&quot; summary=&quot;Розныя варыянты ўкраінскае лацінкі&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold;&quot; | Розныя варыянты ўкраінскае лацінкі
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#ccc;&quot;
! width=&quot;11%&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; scope=&quot;col&quot; | Кірыліца
! width=&quot;11%&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; scope=&quot;col&quot; | Лазінскі (абэцадла)
! width=&quot;11%&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; scope=&quot;col&quot; | Ірэчэк
! width=&quot;11%&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; scope=&quot;col&quot; | «Гаевіцкі»
! width=&quot;11%&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; score=&quot;col&quot; | Новая традыцыйная
! width=&quot;11%&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; scope=&quot;col&quot; | Дзяржаўная раманізацыя
|- valign=&quot;top&quot;
| А а || a || a || a
|a|| a
|- valign=&quot;top&quot;
| Б б || b || b || b
|b|| b
|- valign=&quot;top&quot;
| В в || w || v || v
|v|| v
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Г г || h || h || h
|g|| h
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Ґ ґ || g || g || g
|ġ|| g
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Д д || d || d || d
|d|| d
|- valign=&quot;top&quot;
| Е е || e || e || e
|e|| e
|- valign=&quot;top&quot;
| Є є || je, ie || je, ě || je
|je, ie|| ye, ie
|- valign=&quot;top&quot;
| Ж ж || ż || ž || ž
|ž|| zh
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| З з || z || z || z
|z|| z
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| И и || y || y || y
|y|| y
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| І і || i || i, ü || i
|i|| i
|- valign=&quot;top&quot;
| Ї ї || ji || ji || ji
|ji|| yi, i
|- valign=&quot;top&quot;
| Й й || j || j || j
|j|| y
|- valign=&quot;top&quot;
| К к || k || k || k
|k|| k
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Л л || ł || l, ł || l
|l|| l
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| М м || m || m || m
|m|| m
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Н н || n || n || n
|n|| n
|- valign=&quot;top&quot;
| О о || o || o || o
|o|| o
|- valign=&quot;top&quot;
| П п || p || p || p
|p|| p
|- valign=&quot;top&quot;
| Р р || r || r || r
|r|| r
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| С с || s || s || s
|s|| s
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Т т || t || t || t
|t|| t
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| У у || u || u || u
|u|| u
|- valign=&quot;top&quot;
| Ф ф || f || f || f
|f|| f
|- valign=&quot;top&quot;
| Х х || ch || ch || x
|h|| kh
|- valign=&quot;top&quot;
| Ц ц || c || c || c
|c|| ts
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Ч ч || cz || č || č
|č|| ch
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Ш ш || sz || š || š
|š|| sh
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
| Щ щ || szcz || šč || šč
|šč|| shch
|- valign=&quot;top&quot;
| Ь ь ||  (*) || (**) || j
|(*)&lt;ref&gt;Мяккі зычны перадаюць як ť, ś, ď, ĺ, ź, ć, ń, ŕ&lt;/ref&gt;|| —
|- valign=&quot;top&quot;
| Ю ю || ju, iu || ju || ju
|ju, iu|| yu, iu
|- valign=&quot;top&quot;
| Я я || ja, ia || ja || ja
|ja, ia|| ya, ia
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#eee;&quot;
|  ’ || — || — || ’
|—||  —
|}

# (*) — мяккі знак перадаюць у форме мяккіх зычных, а перад галоснымі ён перадаецца як ''i'' + галосны.
# (**) — мяккі знак заўсюды перадаюць у форме мяккіх зычных (''ć, ď, ľ, ń, ŕ, ś, ť, ź, ľ''), таксама перад галоснымі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Ігор Чорновол. [http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva] — 2001. — артыкул пра гісторыю ўкраінскае лацінкі.
* [https://web.archive.org/web/20111215183424/http://www.vntl.com/im/pdf/pravopys.pdf Korotkyj pravopys] — правапіс Івана Лучука.
* [http://www.ji-magazine.lviv.ua/luch/myxajlyshyn.htm Ярослав Михайлишин Транслітерація чи латинська абетка для української мови] — спрошчаны «гаевіцкі» правапіс.
* [https://web.archive.org/web/20170326043330/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/55-2010-%D0%BF  Постанова від 27 січня 2010 р. N 55. Про впорядкування транслітерації українського алфавіту латиницею] — дзяржаўны стандарт.

{{Парады артыкулу|няма спасылак}}

[[Катэгорыя:Лацінскі альфабэт]]
[[Катэгорыя:Украінская мова]]</text>
      <sha1>m77u7vs7u42n4a3nj7kvu3iaaop1ghn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хакан Чалганоглу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142776</id>
    <revision>
      <id>2699328</id>
      <parentid>2672823</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8723" sha1="0pryma2vf7t5dfzr48wguztdvoerh2p" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Хакан Чалганоглу''' ({{мова-tr|Hakan Çalhanoğlu}}; {{Н}} 8 лютага 1994 году, [[Мангайм]], [[Нямеччына]]) — нямецка-турэцкі футбаліст, які выступае за клюб «[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]» і [[Зборная Турэччыны па футболе|зборную Турэччыны]] на пазыцыі паўабаронцы.

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Першымі клюбамі ўраджэнца [[Мангайм]]у сталі мясцовыя «Тураншпор», «Паліцай» і «Вальдхаф», у якім ён прыцягнуў да сябе ўвагу з боку юнацкага складу клюбу «[[Карльсруэ (футбольны клюб)|Карльсруэ]]», улетку 2009 году Чалганоглу перабраўся ў «[[Карльсруэ (футбольны клюб)|Карльсруэ]]». У зімовай паўзе [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе 2011—2012 гадоў|сэзону 2011—2012 гадоў]] гульца юнацкага складу Чалганоглу вызваў у галоўную каманду трэнэр сіне-белых [[Ёрн Андэрсэн]]. 5 лютага 2012 году Чалганоглу дэбютаваў за «[[Карльсруэ (футбольны клюб)|Карльсруэ]]» ў матчы з клюбам «[[Эрцгэбіргэ Аўэ]]», прычым выйшаў у стартавым складзе й аддаў дзьве галявыя перадачы, дзякуючы якім «Карльсруэ» перамог зь лікам 2:1. 11 сакавіка 2012 году падоўжыў кантракт да 30 чэрвеня 2016 году. Нягледзячы на няўдалы сэзон для «[[Карльсруэ (футбольны клюб)|Карльсруэ]]», які выляцеў у [[Бундэсьліга 3|трэцую Бундэсьлігу]], Чалганоглу правёў у [[Бундэсьліга 2|другой Бундэсьлізе]] 14 матчаў і аддаў 3 галявыя перадачы, чым выклікаў да сябе прадметны інтарэс «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбургу]]».

14 жніўня 2012 году Чалганоглу падпісвае кантракт з «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбургам]]» да 30 чэрвеня 2016 году, але адразу быў адданы ў арэнду ў папярэдні клюб Чалганоглу «[[Карльсруэ (футбольны клюб)|Карльсруэ]]»&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/142707185.html «Гамбург» приобрел хавбека юношеской сборной Турции]. sports.ru.&lt;/ref&gt;. «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]» заплаціў за яго 2,5 мільёну [[эўра]], перабіўшы прапановы «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыі]]» й «[[Вэрдэр Брэмэн|Вэрдэру]]». Сэзон 2012—2013 гадоў Чалганоглу праводзіць проста выдатна: 36 матчаў, 17 галоў, 12 галявых перадач, чацьвертае месца ў сьпісе лепшых бамбардзіраў [[Бундэсьліга 3|трэцяй Бундэсьлігі]], акрамя таго 3 матчы ў [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубку Нямеччыны]] й дзьве галявыя перадачы ў іх. Чалганоглу зрабіў вялікі ўнёсак у справу вяртаньня «[[Карльсруэ (футбольны клюб)|Карльсруэ]]» ў [[Бундэсьліга 2|другую Бундэсьлігу]]. Па выніках [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе 2012—2013 гадоў|сэзону 2012—2013 гадоў]] Чалганоглу быў названы лепшым гульцом [[Бундэсьліга 3|трэцяй Бундэсьлігі]], а ў Нямеччыне й Турэччыне яго сталі называць новым [[Мэсут Эзіль|Мэсутам Эзілям]].

[[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2013—2014 гадоў|Сэзон 2013—2014 гадоў]] Чалганоглу правёў у «[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбургу]]». 4 ліпеня 2014 году перайшоў у склад «[[Баер Левэркузэн|Баеру]]», падпісаўшы кантракт з трансфэрным коштам у 14,5 мільёну эўра тэрмінам на пяць год&lt;ref&gt;[http://www.bayer04.de/b04-eng/en/_site_index.aspx Calhanoglu signs for Bayer 04]. Bayer 04 Leverkusen.&lt;/ref&gt;.

=== Міжнарожная ===
Хакан Чалганоглу гуляў за [[Зборная Турэччыны па футболе|зборныя Турэччыны]] розных узростаў. На моладзёвым [[Чэмпіянат сьвету па футболе (да 21)|чэмпіянаце сьвету-2013]] у Турэччыне Чалганоглу лічыўся адным зь лідараў [[Моладзевая зборная Турэччыны па футболе)|моладзевай зборнай Турэччыны]]. Калі ў клюбе Чалганоглу часьцей выкарыстоўваюць як правага ўінгера, то ў зборнай ён гуляе цэнтральнага атакавалага паўабаронцу, атрымліваючы максымум абшару для тварэньня&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/youth/473610.html За кем следить на молодежном чемпионате мира: Турция]. sports.ru.&lt;/ref&gt;.

Чалганоглу нарадзіўся й гадаваўся ў Нямеччыне, мае нямецкае грамадзянства, таму меў магчымасьць выступаць за [[зборная Нямеччыны па футболе|зборную Нямеччыны]], аднак прыняў рашэньне гуляць за [[Зборная Турэччыны па футболе|нацыянальную зборную Турэччыны]].

== Дасягненьні ==
'''«Інтэрнацыянале»''':
* [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2024, 2026
* Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2022, 2023, 2026
* Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]]: 2021, 2022, 2023

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150704005118/http://www.hakancalhanoglu.com/site/default.aspx Афіцыйны сайт Хакана Чалганоглу]
* [https://web.archive.org/web/20130518014622/http://www.ksc.de/profis/team/player.html?pid=902 Профіль на афіцыйным сайце «Карльсруэ»]
* [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/hakan-calhanoglu Профіль] на сайце Weltfussball.de
* [http://www.transfermarkt.de/de/hakan-calhanoglu/profil/spieler_126414.html Профіль] на сайце Transfermarkt.de
* [http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/1-bundesliga/2012-13/hamburger-sv-12/64038/spieler_calhanoglu-hakan.html Профіль] на сайце Kicker.de
* [http://www.tff.org/Default.aspx?pageId=526&amp;kisiId=1343596 Профіль] на сайце Турэцкай Футбольнай Фэдэрацыі

{{Склад ФК Інтэрнацыянале}}
{{Навігацыйная група
|назоў = Чалганоглу ў складзе [[Зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Турэччына}};
|Турэччына на ЧЭ-2016
|Турэччына на ЧЭ-2020
|Турэччына на ЧЭ-2024
|Турэччына на ЧС-2026
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чалганоглу, Хакан}}
[[Катэгорыя:Турэцкія футбалісты]]</text>
      <sha1>0pryma2vf7t5dfzr48wguztdvoerh2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пятрас Вайчунас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143441</id>
    <revision>
      <id>2699159</id>
      <parentid>2187737</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3971" sha1="5nb9v7fkgj3djt22ivr4wfrmv2mhmpj" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Пятрас Вайчунас
|Арыгінал імя        = {{мова-lt|Petras Vaičiūnas}}
|Партрэт             = Vaičiūnas_Petras.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|11|7|1890}}
|Месца нараджэньня   = Пілякальняй, Расейская імпэрыя
|Дата сьмерці        = {{Памёр|7|6|1959}}
|Месца сьмерці       = Вільня
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = паэт, пісьменьнік, драматург, перакладчык
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = драма, камэдыя, верш
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Пя́трас Вайчу́нас''' ({{мова-lt|Petras Vaičiūnas|скарочана}}, 11 ліпеня 1890, в. Пілякальняй, цяпер [[Янаўскі раён (Ковенскі павет)|Янаўскі раён]] Летувы — 7 чэрвеня 1959, Вільня) — летувіскі паэт і драматург, перакладчык, дзядзька паэткі Юдзіты Вайчунайтэ.

Навучаўся ў Укмярге, Коўна, Петраградзе. У Петраградзе зблізіўся з тэатральнай студыяй Юозаса Вайчкуса, для якой напісаў першыя п’есы «Pražydo nuvytusios gėlės» (1916) ды «Aukos» (1917).

У 1920 годзе, калі Пятрас вярнуўся ў Летуву, ён стаў адміністратарам ды скарбнікам тэатра ў [[Коўна|Каўнасе]]. Перакладаў зь нямецкай, польскай, расейскай, францускай моваў.

== Бібліяграфія ==
* Mano taure, Коўна, 1920;
* Rasoti spinduliai, Коўна, 1923;
* Tekanti saule, Коўна, 1925;
* Tuščios pastangos, Коўна, 1926;
* Patriotai, Коўна, 1927.

== Літаратура ==
* Kirša F., Petras Vaičiunas, журнал &quot;Baras&quot; № 6, 1925.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Petras Vaičiūnas}}
{{Вікіцытатнік-мова|lt|Petras Vaičiūnas}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/126549/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%87%D1%8E%D0%BD%D0%B0%D1%81 Вайчюнас, Петрас] Большая биографическая энциклопедия. 2009.{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20241207221737/https://jonbiblioteka.lt/lt/krastotyra/krastieciai/297-vaiciunas-petras Vaičiūnas Petras] [біяграфія] — Jonavos rajono savivaldybės viešoji biblioteka{{ref-lt}}
* [http://www.tekstai.lt/antologijos/4789-naujosios-poezijos-antologija-antrieji-vainikai-1936-petras-vaiciunas-poezija-1?catid=524%3Anaujosios-poezijos-antologija-antrieji-vainikai-1936 Паэзія Пятраса Вайчунаса] — tekstai.lt{{ref-lt}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вайчунас, Пятрас}}
[[Катэгорыя:Летувіскія паэты]]
[[Катэгорыя:Летувіскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Летувіскія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Росы]]</text>
      <sha1>5nb9v7fkgj3djt22ivr4wfrmv2mhmpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пасланьне Якава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143946</id>
    <revision>
      <id>2699144</id>
      <parentid>2201550</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8194" sha1="hencllc6jlg26x53g7t9ns80k4qkttx" xml:space="preserve">{{Кнігі Новага Запавету}}
'''Пасланьне Якава''' — адзін зь лістоў [[апостал]]а [[Якаў Справядлівы|Якава]], які ўваходзіць у сьпіс кнігаў [[Новы Запавет|Новага Запавета]]. Звычайна паводле [[Бізантыя|бізантыйскай]] [[Праваслаўе|традыцыі]] зьмяшчаецца пасьля кнігі [[Дзеі Сьвятых Апосталаў|Дзеяў Сьвятых Апосталаў]] і перад [[Першае пасланьне Пятра|Першым пасланьнем Пятра]], аднак паводле [[Каталіцтва|заходняй традыцыі]] можа разьмяшчацца пасьля [[Пасланьне да габрэяў|Пасланьня да габрэяў]].

==Адрасат==
Пасланьне Якава ня мае канкрэтнага адрасату, яно не накіравана нейкай асобе ці асобнай царкве, ці цэрквам нейкай мясцовасьці. У першым вершы аўтар вызначае адрасат: «дванаццаць [[Ізраільскія плямёны|каленаў Ізраіля]] ў расьсеяньні». Такім чынам, ліст накіраваны вернікам-[[габрэі|габрэям]] у [[дыяспара|дыяспары]]. Аднак, ліст мог аднасіцца ня толькі да хрысьціянаў-габрэяў, але й да ўсіх вернікаў з кожнага народу.

==Аўтар==
У вершым лісьце вызначаецца аўтар — Якаў, які вызначае сябе служкай [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. Імя Якаў было досыць распаўсюджанае, і ў старажытнай царкве былі вядомыя некалькі асобаў з гэткім імём. Аднак хутчэй за ўсё аўтарам зьяўляецца [[Якаў Справядлівы|Якаў]], брат [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. З [[Эвангельле|Эвангельляў]] вядома, што родныя браты Ісуса не падтрымалі Ягонага вучэньня падчас Ягонага жыцьця. Але пасьля сьмерці Хрыста Якаў прыняў вучэньне Хрыста й праз хуткі час заняў пануючае становішча ў царкве ў [[Ерусалім]]е. Якаў карыстаўся вялікай пашанай сярод вернікаў. Памёр Якаў пакутніцкай сьмерцю ў 62 годзе.

== Асаблівасьці й кананічнасьць==
[[Файл:Minuscule 319 (GA) f85r.jpg|міні|170пкс|зьлева|Пачатак пасланьня Якава ў манускрыпце [[12 стагодзьдзе|XII ст.]]]]
У пасланьні ёсьць пачатак, але няма заканчэньня. Ліст вылучаецца добрай, але ў той жа час простай [[Грэцкая мова|грэцкай мовай]], вытанчаным стылем. Відавочна, што аўтар па-майстэрску валодае літаратурнымі прыёмамі.

Пасланьне даволі доўгі час не было вядомым большасьці цэркваў. Калі ж пра яго стала шырока вядома, тады да ліста аднесьліся даволі насьцярожана, таму што ў гэты час хадзіла вялікая колькасьць [[Апокрыф|апакрыфічных твораў]] ці проста падробак. Гэтым можа тлумачыцца той факт, што ліст адсутнічае ў сьпісах старадаўніх канонаў. Ва [[Праваслаўе|Ўсходняй царкве]] ліст быў прыняты раней, чым [[Каталіцтва|на Захадзе]], але й не аднагалосна. У Заходняй царкве ў апостальскім паходжаньні ліста сумняваліся даўжэй, ліст увайшоў у канон толькі ў канцы IV стагодзьдзя.

== Час і месца напісаньня ==
Нават прыкладна цяжка вызначыць час і месца напісаньня, ліст мог быць напісаны ў Ерусаліме недзе паміж 51 і 62 гадамі.

== Зьмест ==
Пасланьне ўяўляе сабой твор з даволі прадуманай кампазыцыяй. Аўтар падымае тры асноўныя тэмы: выпрабаваньні, розум і багацьце-жабрацтва. Гэтыя тэмы падымаюцца не пасьлядоўна, а ствараюць складаную структуру й разглядаюцца з розных бакоў. Выпрабаваньні павінны прыносіць радасьць, аднак могуць пры няверных адносінах пераўтварыцца ў спакусу. Гэта здараецца пры няверным разуменьні мудрасьці й імкненьні да зямнога розуму, які ў лісьце называецца «бясоўскім». Розум праяўляецца таксама ў слушных адносінах да мовы. Пакланеньне багацьцю таксама вынік адсутнасьці духоўнага розуму. Пасьля тэмы беднасьці апостал пераходзіць да асуджэньня заможных людзей і рабалепных адносінаў жабракоў да заможных братоў у царкве. На практычным прыкладзе апостал паказвае, што такія адносіны супярэчаць [[Дзесяць запаведзяў|Закону Божаму]]. Асаблівую ўвагу аўтар зьвяртае на сувязь веры й дзеяньняў, нагадваючы, што вера без практычных дзеяньняў ёсьць мёртвая. Сканчваецца ліст словамі пра дапамогу адзін аднаму й неабходнасьць прабачэньня бліжняга.

=== Кароткі плян ===
* Прывітаньне (1:1)
* Выпрабаваньні, розум і багацьце (1:2—11)
* Выпрабаваньні, мова й дзеяньні (1:12—27)
* Пакланеньне перад заможнымі (2:1—13)
* Вера й дзеяньні (2:14—26)
* Неабходнасьць кантролю мовы (3:1—18)
* Небясьпека кампрамісу зь сьветам (4:1—12)
* Выпрабаваньні багацьцем (4:13—5:6)
* Розныя настаўленьні (5:7—20)

==Літаратура==
* Герхард Майер. Послание Иакова: Историко-богословский комментарий к Новому Завету, 288 c., ISBN 978-5-89647-263-6
* Джон Мак-Артур. Толкование книг Нового Завета: Послание Иакова, изд. Библия для всех, 237с., 2005, ISBN 5-7454-0924-х
* Дж. А. Мотиер. Послание Иакова, Санкт-Петербург, Мирт, 2000, ISBN 5-88869-088-0
* Мэтью Генри. Толкование на книги Нового Завета. Том 5 Послания от Иакова — Коринфянам, МКПНП, 1999,406 стр.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220405061523/http://b.isuspan.com/Biblia_bel/Semuha45.htm Пасланьне Якава ў перакладзе В. Сёмухі]

[[Катэгорыя:Кнігі Новага Запавету]]</text>
      <sha1>hencllc6jlg26x53g7t9ns80k4qkttx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарыг-югурская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146783</id>
    <revision>
      <id>2699193</id>
      <parentid>2608674</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13725" sha1="dwts2sco1jrdd8qdkebmgbof8z36tdm" xml:space="preserve">{{Інфармацыя пра мову       
|Назва мовы                = Сарыг-югурская мова
|Назва мовы ў арыгінале    = yoğïr lar, yoğïr śoz
|Краіны ўжываньня          = [[Кітай|Кітаі]]
|Рэгіён                    = Сунань-Югурскі аўтаномны павет (правінцыя [[Ганьсу]], Кітай), [[СУАР]] (Кітай)
|Колькасьць карыстальнікаў = ад 4 600&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/language/ybe Yugur, West | Ethnologue]&lt;/ref&gt; да 10 569 чал.
|Клясыфікацыя              = [[Алтайскія мовы]]
* [[Цюрскія мовы]]
** Хакаскія мовы
*** '''Сарыг-югурская мова'''
|Афіцыйная мова ў          = 
|Дапаможная мова ў         = 
|Рэгулюецца                = 
|Код па ISO 639-1          = 
|Код па ISO 639-2(B)       = tut
|Код па ISO 639-2(T)       = tut
|Код па SIL                = 
|Выява                     = 
|Подпіс да выявы           = 
|Шырыня выявы              = 
}}
'''Сары́г-югу́рская мова''' (саманазва: ''yoğïr lar'', ''yoğïr śoz'') — [[цюрскія мовы|цюрская]] мова, на якой размаўляе [[цюрскія народы|цюрскі]] народ [[жоўтыя ўйгуры]]. Жоўтыя ўйгуры традыцыйна падзяляюцца на дзьве супольнасьці, адна зь якіх выкарыстоўвае сарыг-югурскую мову, тады як іншая — [[шыра-югурская мова|шыра-югурскую мову]]; пры гэтым апошняя, у адрозьненьне ад сарыг-югурскай, належыць да [[мангольскія мовы|мангольскае моўнае сям'і]].

Носьбіты сарыг-югурскай мовы жывуць галоўным чынам у Сарыг-Югурскім аўтаномным павеце правінцыі [[Ганьсу]] і [[Сіньцьзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцьзян-Уйгурскім аўтаномным раёне]] [[КНР]].

== Клясыфікацыя ==
Сарыг-югурская мова належыць да [[хакаскія мовы|хакаскае групы]] цюрскае моўнае сям’і, паводле некаторых характарыстык набліжаецца да [[уйгурская мова|ўйгурскай]] мовы, [[мова рунічных надпісаў|мовы рунічных надпісаў]] і [[саянскія мовы|саянскіх моваў]]. Вызначаныя рысы (галоўным чынам, наяўнасьць архаізмаў) збліжаюць мову з [[сыбірска-цюрскія мовы|сыбірскімі (паўночна-ўсходнімі)]] мовамі. Між тым, нягледзячы на гэтыя акалічнасьці, сарыг-югурская мова збольшага мае хакаскую аснову.

== Агульная характарыстыка ==
=== Фанэтыка ===
Серад асаблівасьцяў сарыг-югурскай мовы вылучаецца наяўнасьць зьявы прэасьпірацыі (зьяўленьне прыдыханьня перад гукам), якая адпавядае фарынгалізацыі або нізкім галосным у [[тувінская мова|тувінскай]] і [[тафаларская мова|тафаларскай]] мовах, а таксама кароткім галосным у [[якуцкая мова|якуцкай]] ды [[туркмэнская мова|туркмэнскай]]. Прыкладам: {{IPA|/oʰtɯs/}} ({{мова-be|«трыццаць»}}), {{IPA|/jaʰʂ/}} ({{мова-be|«добры»}}), {{IPA|/iʰt/}} ({{мова-be|«мяса»}}).

У сарыг-югурскай мове практычна зьнікла ўласьцівая для іншых цюрскіх моваў сыстэма гармоніі галосных. На ўзор [[кітайская мова|кітайскае мовы]] ў сарыг-югурскай адбыўся працэс замены звонкасьці ў выбухных і афрыкатах прыдыханьнем.

* '''Зычныя''':
У сарыг-югурскай прысутнічае 28 зычных гукаў і два дадатковых, якія сустракаюцца толькі ў запазычаньнях.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+'''Зычныя'''
|-
!| &amp;nbsp;
! colspan=&quot;2&quot; | Лябіяльныя
! colspan=&quot;2&quot; | Альвэалярныя
! colspan=&quot;2&quot; | Рэтрафлексныя
! colspan=&quot;2&quot; | Палятальныя
! colspan=&quot;2&quot; | Вэлярныя
! colspan=&quot;2&quot; | Увулярныя
! colspan=&quot;2&quot; | Глётальныя
|-
!| Насавыя 
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|m}}
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|n}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|ŋ}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|-
!| Выбухныя
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|pʰ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|p}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|tʰ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|t}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|kʰ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|k}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|qʰ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|q}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|-
!| Афрыкаты
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|(tsʰ)}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|ts}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|ʈʂʰ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|ʈʂ}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|tɕʰ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|tɕ}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|-
!| Фрыкатыўныя 
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|(f)}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|s}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|z}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|ʂ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|ʐ}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|ɕ}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|x}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | {{IPA|ɣ}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|h}} || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|-
!| Ратычныя
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|r}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|-
!| Апраксыманты
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|l}}
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|j}}
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | {{IPA|w}}
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-right-width: 0;&quot; | &amp;nbsp; || style=&quot;border-left-width: 0;&quot; | &amp;nbsp;
|}

Паводле прыкметы рэалізацыі протацюрскага -d- мова належыць да хакаскай групы (аб’ядноўвае мовы, у якіх цюрскае -d- перайшло ў -z-). З хакаскіх моваў сарыг-югурская мова зьяўляецца найбольш архаічнай, што тлумачыцца верагодным аддзяленьнем мовы ад агульнахакаскай асновы яшчэ ў XII—XIII стагодзьдзях. Так, напрыклад, у мове на гукі -s-, -š- не распаўсюдзілася азванчэньне інтэрвакальных зычных, у сарыг-югурскай адсутнічае назалізацыя на ўзор j-/ʒ- &gt; -n-, таксама серад хакаскіх моваў мову вылучаюць [[марфалёгія (лінгвістыка)|марфалягічныя]] асаблівасьці.

=== Лексыка ===
Сарыг-югурская мова зьяўляецца адзінай цюрскай мовай, у якой захавалася асаблівая сыстэма ліку, як і ў [[архона-енісейская мова|архона-енісейскай]] мове — мове старажытных цюрак, якая зьяўляецца нашчадкам [[цюрская протамова|цюрскае протамовы]].

Разам з гэтым, з прычыны геаграфічнага палажэньня носьбітаў мовы, сарыг-югурская мова ўвабрала ў сябе заўважную колькасьць запазычаньняў з [[тыбэцкая мова|тыбэцкай]], [[кітайская мова|кітайскай]], [[мангольскія мовы|мангольскіх]] моваў, прычым гэты працэс адбіўся нават на [[граматыка|граматычным]] узроўні мовы. Таксама сарыг-югурская мова зазнала ўплыў з боку геаграфічна блізкіх дыялектаў кітайскае мовы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Raymond Hickey|частка = |загаловак = The Handbook of Language Contact|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=xGZedef70zAC&amp;pg=PA664&amp;dq=yellow+uyghurs&amp;hl=en&amp;ei=XyDPTK34N8b_lgeZxt3nCA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEEQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = John Wiley and Sons|год = 2010|том = |старонкі = 664|старонак = |сэрыя = |isbn = 1-4051-7580-X|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

=== Граматыка ===
У сарыг-югурскай мове ў значнай ступені страціліся асабовыя паказчыкі ў [[назоўнік]]ах і [[дзеяслоў|дзеясловах]]. Эвідэнцыяльнасьць (набор значэньняў, што выражаюць указаньне на крыніцу зьвестак пра апісаную сытуацыю) выпрабавала на сабе істотную граматыкалізацыю (пераўтварэньне лексычных адзінак у граматычныя паказчыкі), што, меркавана, магло адбыцца пад уплывам тыбэцкае мовы.

== Літаратура ==
* ''Тенишев Э. Р., Тодаева Б. Х.'' Язык жёлтых уйгуров. — М.: Наука (ГРВЛ), 1966. — 84 с. — (Языки народов Азии и Африки).
* Chén Zōngzhèn &amp; Léi Xuǎnchūn. 1985. Xībù Yùgùyǔ Jiānzhì [Concise grammar of Western Yugur]. Peking.
* Léi Xuǎnchūn (proofread by Chén Zōngzhèn). 1992. Xībù Yùgù Hàn Cídiǎn [Western Yugur — Chinese Dictionary]. Chéngdu.
* Малов, С. Е. 1957. Язык жёлтых уйгуров. Словарь и грамматика. Алма-Ата.
* Малов, С. Е. 1967. Язык жёлтых уйгуров. Тексты и переводы. Москва.
* Roos, Martina Erica. 2000. The Western Yugur (Yellow Yugur) Language: Grammar, Texts, Vocabulary. Diss. University of Leiden. Leiden.
* Тенишев Э. Р. 1976. Строй сарыг-югурского языка. Москва.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Інкубатар|ybe|сарыг-югурскай||}}
* [https://web.archive.org/web/20100806130710/http://horsethatleaps.com/chapter-11/ CHAPTER 11 — Horse That Leaps Through Clouds | Retracing Mannerheim's Journey Across Asia]
* [http://www.ethnologue.com/language/ybe Yugur, West | Ethnologue]
* [https://web.archive.org/web/20120919143754/http://members.home.nl/marcmarti/yugur/index.htm The Western Yugur Steppe]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Цюрскія мовы}}

[[Катэгорыя:Цюрскія мовы]]
[[Катэгорыя:Мовы Кітаю]]</text>
      <sha1>dwts2sco1jrdd8qdkebmgbof8z36tdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партызан Бялград (гандбольны клюб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148686</id>
    <revision>
      <id>2699141</id>
      <parentid>2688351</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10180" sha1="fstdqveyx4odsivqlqv11q0h7ma1hua" xml:space="preserve">{{Гандбольны клюб
| назва             = Партызан
| поўная_назва      = Гандбольны клюб «Партызан Бялград»
| кароткая_назва    = 
| мянушкі           = 
| выява             = RK Partizan crest.png
| заснаваны         = 1948
| зачынены          = 
| пляцоўка          = {{Не перакладзена|Баніца (спартовы цэнтар)|Спартовы цэнтар «Баніца»|sr|СЦ Бањица}}, [[Бялград]]
| зьмяшчальнасьць   = 3000
| кіраўнік          = 
| трэнэр            = 
| чэмпіянат         = [[Супэрліга чэмпіянату Сэрбіі па гандболе|Супэрліга]]
| сэзон             = 2025—2026
| становішча        = 1 месца
| колер1            = black
| колер2            = white
| колер3            = 
| узор_левай_рукі1  = _samp1011t
| узор_вопраткі1    = 
| узор_правай_рукі1 = _samp1011t
| узор_шортаў1      = 
| левая_рука1       = 000000
| вопратка1         = 000000
| правая_рука1      = 000000
| шорты1            = 000000
| узор_левай_рукі2  = _thinblackborder
| узор_вопраткі2    = 
| узор_правай_рукі2 = _thinblackborder
| узор_шортаў2      = 
| левая_рука2       = 
| вопратка2         = 
| правая_рука2      = 
| шорты2            = 
| сайт              = http://www.rkpartizan.rs/
| commons           = 
| абнаўленьне       = 
}}
'''«Партыза́н»''' ({{Мова-sr|Рукометни клуб Партизан / Rukometni klub Partizan}}) — [[Сэрбія|сэрбскі]] [[гандбольны клюб]] зь [[Бялград]]у. Выступае ў [[Супэрліга чэмпіянату Сэрбіі па гандболе|Сэрбскай гандбольнай супэрлізе]]. Хатнія матчы праводзіць на арэне «[[Баніца (спартовы цэнтар)|Баніца]]» зьмяшчальнасьцю ў 3000 чалавек.

Уваходзіць у склад спартовага клюбу [[Партызан (спартовае таварыства)|«Партызан»]].

== Мінуўшчына ==
Клюб быў заснаваны ў красавіку 1948 року. Першая каманда была сфармаваная з навучэнцаў першай і другой мужчынскіх гімназіяў. Спачатку выступаў у {{Не перакладзена|Гандбол на траве|вялікім гандболе|hr|Veliki rukomet}}. Першы матч быў згуляны супраць крагуевацкіх «Раднічкаў», а выніковы лік 22:2 у дэбютнай гульні быў на карысьць «Партызану». Першым капітанам каманды быў Богдан Янчыч.

Першую гульню ў [[Гандбол|малы гандбол]] клюб згуляў 7 студзеня 1957. 29 лістапада 1959 року клюб заваяваў свой першы трафэй — {{Не перакладзена|Кубак Югаславіі па гандболе|Кубак Югаславіі|sr|Куп Југославије у рукомету}}, прычым на той час «Партызан» выступаў у другой лізе. У фінале бялградцы перамаглі заграбскую «[[Младаст Заграб|Младаст]]». Фінальны лік сустрэчы быў 10:8, пры гэтым бялградзец Драган Мікі Стэванавіч адзначыўся шасьцю закінутымі мячамі. У сэзоне 1965—1966 рокаў «Партызан» паўтарыў гэты посьпех, ізноў выступаючы ў другой лізе. На гэты раз у фінале каманда перамаглі «Босну» з Сараева. Першая сустрэча скончылася зь лікам 14:9, а матч у адказ адбыўся 25 траўня у [[Кумравэц|Цітава-Кумраўцы]], скончыўшыся зь нічыйным лікам 11:11. Неўзабаве пасьля перамогі ў Кубку краіны Стэванавіч быў прызначаны сакратаром клюбу. Таксама ў той час за «Партызан» гуляў і футбольны брамнік [[Мілуцін Шошкіч]].

[[Файл:RK Radnički Kragujevac - RK Partizan (4).jpg|значак|зьлева|Матч «Партызану» супраць «Раднічкаў» у 2023 годзе.]]
У сэзоне 1970—1971 рокаў клюб вярнуўся ў першую лігу і трэцім разам стаў уладальнікам кубку краіны, то бок ізноў фактычна падчас свайго выступу ў другой лізе. Аднак пасьля бялградцы ня здолелі прыставацца да зьменаў у югаслаўскім гандболе і 17 рокаў правялі ў ніжэйшым дывізіёне. Аднойчы дайшлі да фіналу Кубку Югаславіі, дзе саступілі ў дадатковы час «[[Црвена Зьвезда Бялград (гандбольны клюб)|Црвене Зьвезьдзе]]» зь лікам 22:24. У 1991 року «Партызан» вярнуўся ў найвышэйшы дывізіён. У гэтае дзесяцігодзьдзе клюб сабраў калекцыю ўсіх трафэяў Югаславіі і Сэрбіі й Чарнагорыі. У 1993 упершыню заваяваў чэмпіёнскі тытул, перамогшы ў фінале плэй-офу «Црвену Зьвезду». Цягам 1990-х і пачатку 2000-х гадоў клюб быў сталым удзельнікам эўрапейскіх турніраў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://litteramagazin.com/jezicke-greske/|загаловак=Da li pravite ove greške u srpskom jeziku?|выдавецтва=Littera Magazin|дата публікацыі=16.05.2019}}&lt;/ref&gt;.

Пасьля 2004 року клюб перажыў час арганізацыйных і фінансавых цяжкасьцей. Не зважаючы на тое, што «Партызан» заставаўся канкурэнтаздольным у гэты пэрыяд і нават браў нацыянальныя кубкі, бесьперапыннасьці ў заваёве тытулаў чэмпіёна краіны не было. У 2007 року «Партызан» выйграў першы [[Кубак Сэрбіі па гандболе|Кубак Сэрбіі]]. Фінал тады быў зарганізаваны ў [[Крагуевац|Крагуеўцы]], а супернікам сталічнай каманды быў клюб «[[Югавіч Кач|Югавіч]]». Гэты ж посьпех паўтарыўся праз год. У гэты час адбываліся частыя зьмены ў складзе каманды і кіраўніцтве клюбу, што таксама адбілася на выніках. «Партызан» агулам фінішаваў у верхняй палове турнірнай табліцы, але бракам значных эўрапейскіх посьпехаў. Зрэшты, клюб працягваў адыгрываць важную ролю ў разьвіцьці маладых гульцоў.

== Дасягненьні ==

=== Нацыянальныя спаборніцтвы ===
* [[Супэрліга Сэрбіі па гандболе|Чэмпіянат Сэрбіі]]:
** '''Чэмпіёны (11)''': 1993, 1994, 1995, 1999, 2002, 2003, 2009, 2011, 2012, 2025, 2026
** '''Віцэ-чэмпіёны (8)''': 1992, 1996, 2004, 2007, 2013, 2021, 2022, 2023
* Кубак Сэрбіі:
** '''Уладальнікі (13)''': 1959, 1966, 1971, 1993, 1994, 1998, 2001, 2007, 2008, 2012, 2013, 2024, 2026
** '''Фіналісты (5)''': 2003, 2004, 2006, 2009, 2025
* Супэркубак Сэрбіі:
** '''Уладальнікі (5)''': 2009, 2011, 2012, 2025, 2026
** '''Фіналісты (2)''': 2013, 2024

=== Міжнародныя спаборніцтвы ===
* [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЭГФ]]:
** '''Паўфіналіст (2)''': 1998/99, 2001/02
* [[Кубак выкліку ЭГФ]]:
** '''Паўфіналіст (1)''': 2010/11

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.rkpartizan.rs/ Афіцыйная бачына] {{ref-sr}}
* [https://web.archive.org/web/20121108073636/http://www.srbijasport.net/klub/404/rez Статыстыка ў чэмпіянаце Сэрбіі]
* [https://web.archive.org/web/20121205230914/http://www.srls.rs/srls/tim.php?idt=3 Профіль у гандбольнай лізе Сэрбіі]
* [https://web.archive.org/web/20140331043701/http://www.ehfcl.com/men/2012-13/clubs/1864/RK+Partizan Профіль] у [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ|Лізе чэмпіёнаў ЭГФ]]
* [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2012-13/clubs/001864/RK+Partizan Профіль] на бачыне [[Эўрапейская гандбольная фэдэрацыя|Эўрапейскай гандбольнай фэдэрацыі]]
* [https://www.facebook.com/pages/Rukometni-klub-Partizan-zvanicna-strana/164648987043405 Партызан Бялград] у [[Facebook]]

{{Чэмпіянат Сэрбіі па гандболе}}
{{Ліга чэмпіёнаў ЭГФ}}

[[Катэгорыя:Сэрбскія гандбольныя клюбы]]
[[Катэгорыя:Спорт у Бялградзе]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1948 годзе]]</text>
      <sha1>fstdqveyx4odsivqlqv11q0h7ma1hua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніжненямецкая мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150679</id>
    <revision>
      <id>2699131</id>
      <parentid>2630334</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57356" sha1="43ea5ogxxb5b1mtl3fhdgdm7hra0zq3" xml:space="preserve">{{Інфармацыя пра мову       
|Назва мовы                = Ніжненямецкая мова
|Назва мовы ў арыгінале    = Plattdüütsch, Nedderdüütsch
|Краіны ўжываньня          = [[Нямеччына|Нямеччыне]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Данія|Даніі]], [[Бразылія|Бразыліі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]
|Рэгіён                    = [[Паўночная Эўропа]], у меншай ступені — [[Амэрыка]]
|Клясыфікацыя              = [[індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская сям'я]]
* [[германскія мовы|Германская галіна]]
** [[заходнегерманскія мовы|Заходнегерманская група]]
*** [[інгвэонскія мовы|Інгвэонская падгрупа]]
**** '''Ніжненямецкая'''
|Афіцыйная мова ў          = —
|Дапаможная мова ў         = [[Мэксыка|Мэксыцы]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 8 кастрычніка 2012| url = http://www.abc.es/20121007/sociedad/abci-menonitas-mexico-201210071635.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Los menonitas dejan México| фармат = | назва праекту = ABC.es| выдавец = | дата = 1 студзеня 2014 | мова = es| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, [[Балівія|Балівіі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 чэрвеня 2012| url = http://mexico.cnn.com/videos/2012/06/07/los-menonitas-en-bolivia| копія = | дата копіі = | загаловак = Los menonitas en Bolivia| фармат = | назва праекту = CNNMeéxico.com| выдавец = | дата = 1 студзеня 2014 | мова = es| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, [[Парагвай|Парагваі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.elcomercio.com/sociedad/menoitas-paraguay-aniversario-asuncion_0_815318535.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Menonitas cumplen 85 años en Paraguay con prosperidad sin precedentes| фармат = | назва праекту = Elcomercio.com| выдавец = | дата = 1 студзеня 2014 | мова = es| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
|Рэгулюецца                = 
|Код па ISO 639-1          = 
|Код па ISO 639-2(B)       = nds
|Код па ISO 639-2(T)       = nds
|Код па SIL                = 
|Выява                     = Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg
|Подпіс да выявы           = &lt;center&gt;Ніжненямецкія дыялекты на мапе Эўропы (лічбы 1 — 10)&lt;/center&gt;
|Шырыня выявы              = 
}}
'''Ні́жненяме́цкая мова''' (саманазва: ''Plattdüütsch'', ''Nedderdüütsch'') — мова [[інгвэонскія мовы|інгвэонскае]] падгрупы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Friedrich Maurer.|частка = |загаловак = Nordgermanen und Alemannen: Studien zur germanischen und frühdeutschen Sprachgeschichte, Stammes- und Volkskunde|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Strasbourg|выдавецтва = Hünenburg|год = 1942|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt; [[заходнегерманскія мовы|заходнегерманскае]] групы [[германскія мовы|германскае]] галіны [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] моўнае сям’і, распаўсюджаная пераважна на поўначы [[Нямеччына|Нямеччыны]] і ўсходзе [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]]. Паходзіць ад раньняе формы [[старажытнасаксонская мова|старажытнасаксонскае]] мовы. Колькасьць носьбітаў — прыкладна 5 млн чал.

Гістарычна тэрыторыя распаўсюджваньня ніжненямецкае мовы ўключала ў сябе сучасныя поўнач [[Польшча|Польшчы]], [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкую вобласьць]] [[Расея|Расеі]] і частку паўднёвае [[Летува|Летувы]], аднак носьбіты мовы з гэтых рэгіёнаў выселеныя па заканчэньні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Ніжненямецкая мова была таксама мовай нямецкіх супольнасьцяў краінаў [[Балтыя|Балтыі]].

Ніжненямецкая мова зьяўлялася [[лінгва-франка]] [[Ганза|Ганзейскага зьвязу]], праз што яна аказала значны ўплыў на мовы [[скандынаўскія мовы|скандынаўскае]] групы германскае галіны ([[нарвэская мова|нарвэская]], [[швэдзкая мова|швэдзкая]], [[дацкая мова|дацкая]], [[фарэрская мова|фарэрская]], [[ісьляндзкая мова|ісьляндзкая]] мовы).

== Геаграфія ==

=== Эўропа ===
Ніжненямецкая мова ў Эўропе распаўсюджаная галоўным чынам у паўночна-ўсходніх рэгіёнах Нідэрляндаў і поўначы Нямеччыны.

Дыялекты ніжненямецкае мовы былі шырока распаўсюджаныя ў шэрагу рэгіёнаў паўночнае Нямеччыны, такіх як [[Ніжняя Саксонія]], [[Паўночны Райн — Вэстфалія]], [[Шлезьвіг-Гальштайн]], [[Мэкленбург — Пярэдняя Памяранія]], [[Саксонія-Ангальт]], [[Брандэнбург]], у якіх распаўсюджаная і зараз, аднак у значна меншай ступені. Разам з гэтым, у арэал распаўсюджваньня ніжненямецкае мовы традыцыйна ўваходзяць паўночныя часткі [[Гэсэн]]у ды [[Турынгія|Турынгіі]]. Гістарычна мова мела носьбітаў у [[Польшча|Польшчы]] і [[Балтыя|Балтыі]], а таксама ў [[Бэрлін]]е, аднак у Польшчы і Балтыі носьбіты зьніклі праз вынікі паваенных дэпартацыяў, у Бэрліне — з прычыны ўрбанізацыі і ўніфікацыі нацыянальнае палітыкі ў дзяржаве.

Апрача гэтага, вызначаная частка носьбітаў назіраецца серад невялікае колькасьці недэпартаваных немцаў паўночнага ўсходу Польшчы і ваколіцаў мястэчка [[Бранева]] (поўнач Польшчы, ля мяжы з Расеяй), носьбіты ніжненямецкае мовы таксама пражываюць на поўдні [[Ютляндыя|Ютляндыі]], што ў [[Данія|Даніі]].

=== Па-за Эўропай ===
Існуюць імігранцкія ніжненямецкія супольнасьці, якія на цяперашні момант пражываюць у краінах заходняга паўшар’я: у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Мэксыка|Мэксыцы]], [[Бэліз]]е, [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэле]], [[Балівія|Балівіі]], [[Аргентына|Аргентыне]], [[Бразылія|Бразыліі]], [[Парагвай|Парагваі]] й [[Уругвай|Уругваі]]. У некаторых з гэтых краінаў ніжненямецкая мова зьяўляецца адной з частак рэлігіі ды культуры [[мэнаніты|мэнанітаў]] — адной з [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] дэнамінацыяў, чальцы якой у значнай колькасьці пражываюць таксама і ў краінах Амэрыкі. Гэтыя перасяленцы паходзяць у асноўным ад нідэрляндзкіх пасяленцаў, якія сьпярша пасяліліся ў рэгіёне [[Вісла|Віслы]] ў [[16 стагодзьдзе|XVI]]—[[17 стагодзьдзе|XVII]] стагодзьдзях, напрыканцы [[18 стагодзьдзе|XVIII]]—[[19 стагодзьдзе|ХІХ]] стагодзьдзяў перасяліліся на тэрыторыі тагачаснай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], а ў [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] — пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] заснавалі паселішчы ў Амэрыцы.

Выжываньне мовы ў гэтых рэгіёнах знаходзіцца пад пагрозай. Тым ня менш, мову выкарыстоўваюць у сваёй дзейнасьці мэнаніты Канады, мэнаніты захаду штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] (ЗША) практыкуюць памятныя сустрэчы, а нашчадкі нямецкіх перасяленцаў у Бразыліі нават захоўваюць своеасаблівы гонар датычна сваёй рэлігійнай спадчыны ды культуры.

== Назва ==
Носьбіты ніжненямецкае мовы ў Нямеччыне звычайна называюць сваю мову словамі ''Plattdüütsch'' або ''Nedderdüütsch''. Нідэрляндзкія носьбіты мовы звычайна пазначаюць сваю мову ''plat'' альбо словам, адпаведным сваёй вёсцы, мястэчку ці рэгіёну.

Афіцыйна ў Нямеччыне мова пазначаецца тэрмінам ''Niederdeutsch'' (літаральна {{мова-be|«ніжненямецкая»}}), у Нідэрляндах — ''Nedersaksisch'' (літаральна {{мова-be|«ніжнесаксонская»}}). Лінгвістычныя школы Нямеччыны выкарыстоўваюць тэрміны ''Plattdeutsch'' і ''Niederdeutsch'', у той час як лінгвісты Нідэрляндаў ужываюць тэрміны ''Platduits'' і ''Nedersaksisch''. У дацкай мове для пазначэньня мовы выкарыстоўваюцца прыметнікі ''Plattysk'', ''Nedertysk'' альбо, радзей, ''Lavtysk''.

Ніжненямецкая мова мэнанітаў звычайна ўказваецца тэрмінам ''Plautdietsch'' (ангельская, нямецкая, нідэрляндзкая літаратура, уласна саманазва).

Беларускі тэрмін ''ніжненямецкая'' зьяўляецца складовым прыметнікам і зьмяшчае корань ''ніжне-'', які ўказвае на лінгвістычнае ды геаграфічнае супрацьпастаўленьне ніжненямецкае мовы [[верхненямецкія мовы|верхненямецкім]], што распаўсюджаныя значна паўднёвей — у паўднёвай Нямеччыне, [[Аўстрыя|Аўстрыі]] й [[Швайцарыя|Швайцарыі]]&lt;ref&gt;Напрыклад, паводле азначэньня Оксфардзкага слоўніка ангельскае мовы.&lt;/ref&gt;.

Існуе гутарковы тэрмін ''Platt'', якім пазначаюцца абедзьве групы ніжненямецкіх дыялектаў і наогул любыя не-[[нямецкая мова|нямецкія]] ідыёмы. Гэтае слова ў асноўным выкарыстоўваецца ў паўночнай і заходняй Нямеччыне, аднак лічыцца некарэктным зь лінгвістычнага пункту гледжаньня&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 8 студзеня 2011| url = http://www.philhist.uni-augsburg.de/lehrstuehle/germanistik/sprachwissenschaft/ada/runde_1/f20/| копія = | дата копіі = | загаловак = Mundart/Platt| фармат = | назва праекту = Universität Augsburg| выдавец = | дата = 1 студзеня 2014 | мова = de| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Моўны код для мовы паводле [[ISO 639]]-2 утвораны ад тэрміну ''nedersaksisch'' і мае выгляд &lt;tt&gt;nds&lt;/tt&gt; (нададзены ў траўні 2000 году).

Пад тэрмінам ''ніжненямецкая мова'' ў заходняй лінгвістычнай літаратуры могуць мець на ўвазе любыя заходнегерманскія дыялекты, у якіх не адбылося верхненямецкае перасоўваньне [[зычны]]х, і якія пры гэтым ня могуць быць клясыфікаваныя як [[ніжнефранконскія мовы|ніжнефранконскія]] або [[англа-фрыскія мовы|англа-фрыскія]] — гэтыя дыялекты апісваюцца ў існым артыкуле. Тым ня менш, тэрмін ''ніжненямецкая мова'' можа мець шырэйшы сэнс — пад гэтым тэрмінам могуць разумець значную частку заходнегерманскіх моваў і дыялектаў, у якіх няма верхненямецкага перасоўваньня зычных і якія пры гэтым ня могуць быць клясыфікаваныя як англа-фрыскія, праз што тэрмін уключае яшчэ й ніжнефранконскія дыялекты Нямеччыны (але бязь ніжнефранконскіх дыялектаў Нідэрляндаў, такіх як [[галяндзкая мова|галяндзкая]] ([[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкая]]) мова).

== Статус ==

=== Лінгвістычны ===
Пытаньне пра самастойнасьць ніжненямецкае мовы або пра яе сутнасьць як дыялекту нямецкае альбо нідэрляндзкае мовы заставалася ў лінгвістыцы прадметам дыскусіяў.

У лінгвістыцы вылучаліся, у прыватнасьці, аргумэнты на карысьць статусу ніжненямецкіх дыялектаў як дыялектаў нямецкае мовы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Sanders, W.|частка = |загаловак = Sachsensprache — Hansesprache — Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Göttingen|выдавецтва = |год = 1982|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = J. Goossens.|частка = |загаловак = Niederdeutsche Sprache. Versuch einer Definition|арыгінал = |спасылка = |адказны = J. Goossens.|выданьне = Niederdeutsch. Sprache und Literatur|месца = Neumünster|выдавецтва = |год = 1973|том = I|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Гэтыя тэзісы засноўваліся не на лінгвістычных, а грамадзка-палітычных аргумэнтах, праз што мова лічылася псэўдадыялектызаванай Abstandsprache{{Заўвага|Неперакладаны тэрмін, якім пазначаюць ідыём, што структурна даволі дастаткова адрозьніваецца ад мовы, каб лічыцца асобнай мовай.}}.

У адрозьненьне ад гэтых тэзісаў, старажытнасаксонская і сярэдненіжненямецкая (мова-продак ніжненямецкай) мовы звычайна лічацца асобнымі мовамі. З [[18 стагодзьдзе|XVIII]] ст. ніжненямецкая мова зазнала значны заняпад шляхам успрыманьня рысаў верхненямецкае й нідэрляндзкае мовы, праз што будучыя носьбіты страцілі здольнасьць размаўляць на ранейшай, уласна ніжненямецкай форме мовы.

=== Афіцыйны ===
На просьбу ўраду нямецкае фэдэральнае зямлі Шлезьвіг-Гальштайн урад Нямеччыны надаў ніжненямецкай мове статус рэгіянальнай. Афіцыйныя ўстановы ў Шлезьвіг-Гальштайне абавязаныя прымаць заявы на ніжненямецкай мове нароўні са стандартнай нямецкай&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf&lt;/ref&gt;; пры гэтым, вярхоўны фэдэральны суд Нямеччыны абавязаў у асобным выпадку забесьпячэньне абслугоўваньня на ніжненямецкай нават у [[Мюнхэн]]е — горадзе, які не знаходзіцца ўнутры ніжненямецкага моўнага арэалу.

З 1999 году ніжненямецкая мова прызнаная як рэгіянальная мова ўрадамі Нямеччыны й Нідэрляндаў паводле Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў. Тым ня менш, артыкул 1а Хартыі не прадугледжвае падобны статус для дыялектаў афіцыйных моваў (у выпадку, калі лічыць ніжненямецкую дыялектам нямецкай). Прыхільнікі разьвіцьця ніжненямецкае мовы лічаць, што падобнае рашэньне стане штуршком для прызнаньня ніжненямецкай мовы як асобнай мовы і дапаможа пашырыць галіны ўжываньня мовы&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ins-bremen.de/Geschichte/charta.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Institut für niederdeutsche Sprache| фармат = | назва праекту = INS| выдавец = | дата = 2 студзеня 2014 | мова = de| камэнтар = }}
&lt;/ref&gt;.

== Клясыфікацыя і роднасныя мовы ==
[[Файл:Benrather und Speyerer Linie.png|thumb|right|250пкс|Лінія Бэнрата.]]
Зь лінгвістычнага пункту гледжаньня ніжненямецкая мова належыць да [[заходнегерманскія мовы|заходнегерманскага]] дыялектнага кантынуўму.

На захадзе ніжненямецкая мова паступова пераходзіць у ніжнефранконскія дыялекты, у якіх маюцца два канчаткі множнага ліку ў адрозьненьне ад аднаго канчатку множнага ліку ў ніжненямецкай. На поўдні арэал ніжненямецкае мовы мяжуе зь сярэдненямецкай дыялектнай групай верхненямецкіх дыялектаў (моваў/ідыёмаў), у якіх, у адрозьненьне ад ніжненямецкай, адбыўся працэс перасоўваньня зычных. Гэты падзел грунтуецца на г.зв. лініі Бэнрата, якая зьяўляецца [[ізаглёса]]й ''maken'' — ''machen'' і аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад верхненямецкіх. На ўсходзе ніжненямецкая мова мела мяжу з [[кашубская мова|кашубскай мовай]], а па сканчэньні Другой сусьветнай вайны і засяленьні захаду сучаснае Польшчы [[палякі|палякамі]] — цяпер і з [[польская мова|польскай]]. Поўначчу й паўночным захадам арэал ніжненямецкае мовы мяжуе з [[фрыскія мовы|фрыскімі]] й [[дацкая мова|дацкай]] мовамі, пры гэтым, гістарычна ніжненямецкая мова аказала моцны ўплыў на фрыскія мовы, значна скараціўшы арэал іх распаўсюджваньня (у прыватнасьці, ніжненямецкая мова геаграфічна поўнасьцю атачае [[затэрляндзкая фрыская мова|затэрляндзкую фрыскую мову]]). Дыялекты ніжненямецкае мовы гэтых рэгіёнаў маюць значны фрыскі [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]].

Некаторыя дасьледчыкі клясыфікуюць ніжненямецкую мову як мову ў складзе інгвэонскае падгрупы поруч з ангельскай, фрыскімі мовамі і мовай [[скотс]], аднак большая частка лінгвістаў не ўключае ніжненямецкую мову ў склад гэтых моваў (якія часта называюцца англа-фрыскімі) з прычыны наяўнасьці ў ніжненямецкай толькі невялікае часткі адметных інгвэонскіх рысаў: напрыклад, у ніжненямецкай мове толькі ў частцы дыялектаў рэалізавалася правіла насавых сьпірантаў (згодна зь якім, у шэрагу словаў англа-фрыскіх моваў выпаў гук /n/) і поўнасьцю адсутнічае паляталізацыя гуку /k/ на ўзор англа-фрыскіх (параўн. ніжненямецкае ''Kees''/''Kaise'', нямецкае ''Käse'', нідэрляндзкае ''kaas'' з фрыскім ''tsiis'' і ангельскім ''cheese'').

== Дыялекталёгія ==
Ніжненямецкая мова характарызуецца выразнай дыялектнай раздробненасьцю. Група дыялектаў ніжненямецкае мовы Нідэрляндаў звычайна вылучаецца асаблівым чынам і мае назву ''ніжнесаксонскія дыялекты Нідэрляндаў''.

=== Дыялекты Нямеччыны ===
* Заходненіжненямецкая (ніжнесаксонская) група дыялектаў:
** Усходнефрыскі дыялект (ня блытаць з [[усходнефрыская мова|усходнефрыскай мовай]]);
** Паўночнаніжнесаксонскі дыялект;
** Вэстфальская мова (дыялект/ідыём);
** Остфальскі дыялект.
* Усходненіжненямецкая група дыялектаў:
** Марска-брандэнбурскі дыялект;
** Мэкленбурска-пярэднепамяранскі дыялект;
** Сярэднепамяранскі дыялект;
** Усходнепамяранскі дыялект;
** Ніжнепрускі дыялект (ня блытаць з [[пруская мова|прускай мовай]], якая ўвогуле не належыць да германскіх моваў);
** Пляўтдытч (нямецка-пляцкі дыялект) — ніжненямецкае маўленьне мэнанітаў, часта выкарыстоўваецца дыяспарай.

=== Дыялекты Нідэрляндаў ===
Ніжнесаксонскія дыялекты Нідэрляндаў, якія таксама могуць вызначацца як галяндзкія, уключаюць:

* Вэстэрквартырская група дыялектаў:
** Калюмэрпомстэрскі дыялект;
** Калюмэрляндзкі дыялект;
** Мідагляндзкі дыялект;
** Сярэдневэстэрквартэрскі дыялект;
** Паўднёвавэстэрквартэрскі дыялект;
* Гронінгенская група дыялектаў:
** Гагеляндстэрскі дыялект;
** Стадсгронінгенскі дыялект;
** Вэстэрвольдзкі дыялект;
** Вээкаляніяльскі дыялект;
** Альдамбтстэрскі дыялект;
* Стэлінгварфскі дыялект;
* Сярэднедрэнцкі дыялект;
* Паўднёвадрэнцкі дыялект;
* Твэнцкі дыялект;
* Твэнцка-граафшапскі дыялект;
* Гелдэрс-авэрэйсэльская група дыялектаў:
** Ахтэрхооцкі дыялект;
** Саляндзкі дыялект;
** Уркерскі дыялект;
* Вэлюўскі дыялект;
** Усходняя, заходняя гаворкі.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасаксонскі пэрыяд ===
Гісторыя разьвіцьця ніжненямецкае мовы пачынаецца з пэрыяду існаваньня старажытнасаксонскае мовы, таксама вядомай як старажытнаніжненямецкай. Задакумэнтаваны пэрыяд існаваньня мовы цягнецца з [[9 стагодзьдзе|ІХ]] да [[12 стагодзьдзе|ХІІ стагодзьдзя]], калі пачынаецца пэрыяд існаваньня сярэдненіжненямецкае мовы. Носьбіты гэтае мовы былі вядомыя як [[саксы]], якія жылі на паўночна-заходнім узьбярэжжы Нямеччыны і ў Даніі. Гэтая мова была цесна зьвязанай са старажытнафрыскай і [[стараангельская мова|стараангельскай]] мовамі, яе часткова закрануў працэс узьнікненьня правіла насавых зычных інгвэонскіх моваў. На гэтай мове захавалася параўнальна невялікая частка пісьмовых тэкстаў.

=== Сярэдненіжненямецкі пэрыяд ===
Сярэдненіжненямецкая мова зьяўляецца непасрэдным продкам сучаснай ніжненямецкай мовы. Пэрыяд яе існаваньня адзначаецца прыкладна [[12 стагодзьдзе|ХІІ]]—[[16 стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзямі. Гэтая мова ўтварала дыялектны кантынуўм зь іншымі заходнегерманскімі мовамі — сярэднегаляндзкай на захадзе і сярэдневерхненямецкай на поўдні, якая пазьней разьвілася ў раньненоваверхненямецкую мову. Сярэдненіжненямецкая мова зьяўлялася лінгва-франка Ганзейскага зьвязу, з прычыны чаго яна была распаўсюджаная па ўсім узьбярэжжы Паўночнага й Балтыйскага мораў. Разьвілася літаратурная мова на аснове гаворкі [[Любэк]]у, якая, аднак, так і не была кадыфікаваная.

=== Сучасны пэрыяд ===
Па сканчэньні існаваньня Ганзейскага зьвязу пачаўся заняпад ніжненямецкае мовы, які паскорыла распаўсюджваньне адукацыі ў Нямеччыне ў [[19 стагодзьдзе|ХІХ]]—[[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзях]].

У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ ст.]] нідэрляндзкія дасьледчыкі спрабавалі аргумэнтаваць, што выкарыстаньне дыялектаў перашкаджае вывучэньню літаратурнае дзяржаўнае мовы, з-за чаго зносіны на ніжненямецкай не рэкамэндаваліся. Тым ня менш, многія бацькі працягвалі размаўляць са сваімі дзецьмі па-ніжненямецку, бо яны звычайна не валодалі нідэрляндзкай, а рэгіёны іх пражываньня (усход Нідэрляндаў) эканамічна былі слаба зьвязаныя з цэнтральнай часткай краіны, на дыялектах якой заснаваная літаратурная нідэрляндзкая мова. Да сярэдзіны [[18 стагодзьдзе|XVIII]] ст. сярэдненіжненямецкая таксама зьяўлялася афіцыйнай мовай спачатку [[Кальмарская унія|Кальмарскай уніі]], а па яе распадзе — [[Швэцыя|Швэцыі]] й [[Данія-Нарвэгія|Даніі-Нарвэгіі]].

З падвышэньнем адукацыі і паглыбленьнем глябалізацыі ніжненямецкія (ніжнесаксонскія) дыялекты Нідэрляндаў скарацілі сфэру свайго ўжываньня, што асабліва яскрава адзначылася ў местах ніжнесаксонамоўных частак Нідэрляндаў. Для жыхароў гэтых рэгіёнаў, якія нарадзіліся да 1980-х гадоў, адзін зь ніжнесаксонскіх дыялектаў часта зьяўляўся [[родная мова|родным]]. Зь сярэдізны 1970-х гадоў і надалей пачалі атрымоўваць папулярнасьць музычныя гурты й выканаўцы, якія складалі свае песьні на ніжнесаксонскіх дыялектах.

У сучасных Нямеччыне ды Нідэрляндах прыкладаюцца намаганьні па абароне ніжненямецкае мовы ў якасьці рэгіянальнай. Паводле некаторых падлікаў, ніжненямецкія дыялекты ў стане разумець прыкладна 10 млн чал., 3 млн чал. на поўначы Нямеччыны лічаць мову роднай. Большасьць з гэтых носьбітаў звычайна жывуць у сельскай мясцовасьці і зьяўляюцца людзьмі пажылога ўзросту. У Нідэрляндах распаўсюджваньне ніжненямецкае мовы шырэйшае: так, напрыклад, паводле дасьледаваньняў 2005 году, у гістарычным рэгіёне Твэнтэ, што на ўсходзе Нідэрляндаў, 62% насельніцтва выкарыстоўвае ніжнесаксонскія дыялекты штодня, амаль 75% — на рэгулярнай аснове.

== Лінгвістычная характарыстыка ==

=== Фанэтычныя зьмены ===
Як і англа-фрыскія і скандынаўскія мовы, ніжненямецкая мова не зазнала перамяшчэньня зычных на ўзор верхненямецкіх дыялектаў, апрача старажытнага пераходу /ð/ у /d/, з гэтае прычыны вялікая частка ніжненямецкае мовы мае [[фанэтыка|фанэтычныя]] падабенствы з [[ангельская мова|ангельскай]] мовай. Тым ня менш, існуюць адрозьненьні, такія як аглушэньне шумных [[зычны]]х у канцы словаў, што адлюстравана ніжэй на прыкладзе словаў «добры» і «вецер». Падобная асаблівасьць уласьцівая таксама галяндзкай ды нямецкай мовам, у якіх дадаткова адлюстроўваецца пазыцыйная нэўтралізацыя супрацьпастаўленьня звонкіх і глухіх шумных у складзе (то бок, адбываецца пераход t = d у канцы складу). Гэтая зьява не адсочваецца ў ангельскай, акрамя графства [[Ёркшыр]], дзе гэты пераход вядомы як ''Ёркшырская асыміляцыя''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = John Wells.|частка = |загаловак = Accents of English|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = 1981|том = |старонкі = 366-367|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

У табліцы ніжэй прыведзенае адлюстраваньне перасоўваньня зычных у ніжненямецкай на прыкладзе параўнаньня некаторых словаў зь іхнымі аналягамі ў некаторых іншых германскіх мовах, дзе падобныя зрухі адбыліся, і з тых германскіх моваў, у якіх не адбылося падобных працэсаў.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#FFDEAD
! '''Прагерманская&lt;br /&gt;мова'''
! '''Верхненямецкая&lt;br /&gt;мова'''
! '''Ніжненямецкая&lt;br /&gt;мова'''
! '''Галяндзкая&lt;br /&gt;мова'''
! '''Ангельская&lt;br /&gt;мова'''
! '''Нямецкая&lt;br /&gt;мова'''
! '''Заходнефрыская&lt;br /&gt;мова'''
! '''Швэдзкая&lt;br /&gt;мова'''
|-
| k || ch ||  maken, moaken, maaken || maken || make|| machen || meitsje || maka (архаізм)
|-
| k || k ||  Kerl («хлопец») || kerel || churl || Kerl{{Заўвага|Запазычаньне зь ніжненямецкай.}} || tsjirl (архаізм) || karl
|-
| d || t || Dag, Dach || dag || day || Tag || dei || dag
|-
| t || ss || eten, äten || eten || eat || essen || ite || äta
|-
| t || z (/t͡s/) || teihn, tian || tien || ten || zehn || tsien || tio
|-
| t || tz, z (/t͡s/) || sitten || zitten || sit || sitzen || sitte || sitta
|-
| p || f, ff || Schipp, Schepp || schip || ship || Schiff || skip || skepp{{Заўвага|З XVII ст. вымаўляецца праз /ʃ/.}}
|-
| p || pf || Peper, Päpa || peper || pepper || Pfeffer || piper || peppar
|-
| β || b || Wief, Wiewer || wijf, wijven{{Заўвага|Чаргаваньне ''Wief-wijf'' не зьяўляецца сэмантычным, гэтыя словы зьяўляюцца кагнатамі — словамі розных моваў, якія маюць адзін корань, паходжаньне і гучаньне як мінімум у дзьвюх самастойных мовах. Значэньні гэтых словаў у некаторых мовах зьмяніліся зь цягам часу: словы ''wijf'', ''Weib'', ''viv'' маюць архаічнае значэньне ў нямецкай і швэдзкай адпаведна і прыніжальнае — у галяндзкай. На цяперашні час правільнымі адпаведнікамі для панятку «жонка» ў галяндзкай, нямецкай, швэдзкай зьяўляюцца ''vrouw'', ''Frau'', ''fru'' адпаведна. У ангельскай мове не існуе адпаведнага слова-кагнату з вышэйузгаданымі словамі, аднак ёсьць у старажытнаангельскай — ''frōwe''.}} || wife, wives || Weib, Weiber{{Заўвага|Гл. папярэднюю зноску.}} || wiif, wiven || viv{{Заўвага|Гл. папярэднюю зноску.}}
|}

=== Граматыка ===
З агульнага пункту гледжаньня ніжненямецкая мова мае шмат падабенстваў з граматыкамі нідэрляндзкай, заходнефрыскай, ангельскай моваў і мовы скотс, аднак дыялекты паўночнае Нямеччыны падзяляюць некаторыя рысы і зь нямецкай мовай, асабліва ў галіне [[сынтаксіс]]у ды [[лексыка|лексыкі]].

* '''Назоўнік''':

У назоўніку ніжненямецкае мовы адзначаюцца толькі два [[марфалёгія (лінгвістыка)|марфалягічна]] маркіраваныя склоны. Пры гэтым, [[давальны склон|давальны]] й [[вінавальны склон]]ы разам утвараюць ускосны склон, [[родны склон]] страчаны наогул. Ніжэй прыведзеныя прыклады маркіраваньня склонаў на ўзоры словаў ''Boom'' («дрэва»), ''Bloom'' («кветка»), ''Land'' («зямля [рэгіён]»):

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp; !! colspan=&quot;2&quot; | Мужчынскі !! colspan=&quot;2&quot; | Жаночы !! colspan=&quot;2&quot; | Ніякі
|-
! Адзіночны !! Множны !! Адзіночны !! Множны !! Адзіночны !! Множны
|-
!Назоўны
| een Boom, '''de''' Boom || Bööm, de Bööm || een Bloom, de Bloom || Blomen, de Blomen || een Land, dat Land || Lannen, de Lannen
|-
!Ускосны
| een Boom, '''den''' Boom || Bööm, de Bööm || een Bloom, de Bloom || Blomen, de Blomen || een Land, dat Land || Lannen, de Lannen
|}

У большасьці сучасных дыялектаў ніжненямецкае мовы назоўны і ўскосны склоны адрозьніваюцца пераважна ў назоўніках мужчынскага роду адзіночнага ліку. У некаторых дыялектах (напрыклад, мэнаніцкім) таксама адрозьніваецца й родны склон: мужчынскі пэўны паказчык ''de'' мяняецца на ''dän''. У адрозьненьне ад ніжненямецкай, нямецкая мова адрозьнівае чатыры склоны: назоўны, родны, давальны й вінавальны. Пэўны артыкль назоўніку мужчынскага роду адзіночнага ліку можа мець формы адпаведна ''der'', ''des'', ''dem'' і ''den'', што, такім чынам, паказвае больш разнастайную сыстэму склонаў у нямецкай у адрозьненьне ад ніжненямецкай.

* '''Дзеяслоў''':

Ніжненямецкі дзеяслоў можа адрозьнівацца паводле асобы, ліку і часу. Паводле асобы можа адрозьнівацца толькі дзеяслоў у адзіночным ліку. З часоў, паводле якіх можа зьмяняцца дзеяслоў у ніжненямецкай, вылучаюцца цяперашні, прэтэрыт, пэрфэкт і плюсквампэрфэкт, а ў мэнаніцкай ніжненямецкай — яшчэ цяперашні пэрфэкт (напр., фраза ''Ekj sie jekomen'' азначае прыход апавядальніка і яго заставаньне на месцы прыходу. Праз адсутнасьць у беларускай мове падобнага часу можа быць перакладзена толькі прыблізна — «я прыйшоў»).

Прыклад зьмяненьня дзеясловаў у ніжненямецкай мове на ўзоры дзеяслову ''slapen'' («спаць»).

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp; !! colspan=&quot;2&quot; | Цяперашні&lt;br /&gt;час !! colspan=&quot;2&quot; | Прэтэрыт !! colspan=&quot;2&quot; | Пэрфэкт
|-
! Адзіночны !! Множны !! Адзіночны !! Множны !! Адзіночны !! Множны
|-
!1-я асоба
| ik slaap || wi slaapt/slapen || ik sleep || wi slepen || ik hebb slapen || wi hebbt/hebben slapen
|-
!2-я асоба
| du slöppst || ji slaapt/slapen || du sleepst || ji slepen || du hest slapen || ji hebbt/hebben slapen
|-
!3-я асоба
| he, se, dat slöppt || se slaapt/slapen || he, se, dat sleep || se slepen ||he, se, dat hett slapen || se hebbt/hebben slapen
|}

У адрозьненьне ад галяндзкай, нямецкай і паўднёвых дыялектаў ніжненямецкае мовы, у паўночных ніжненямецкіх дыялектах дзеепрыметнік утвараецца без прыстаўкі ''ge-'' як у скандынаўскіх, заходнефрыскай і ангельскай мовах. У некаторых выпадках ''ge-'' можа не выкарыстоўвацца ў дыялектах паўднёвей Гронінгену, што значна паўднёвей.

Апрача гэтага, дзеяслоў мае 26 афіксаў.

Як і ў галяндзкай мове, ніжненямецкая мова мае прагрэсіўную форму дзеясловаў у цяперашнім часе. Яна фармуецца з дапамогаю дзеяслову ''ween'' («быць»), прыназоўнікаў ''an'' і ''dat'':

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! &amp;nbsp; !! colspan=&quot;1&quot; | Ніжненямецкая !! colspan=&quot;1&quot; | Галяндзкая !! colspan=&quot;1&quot; | Ангельская
|-
!Галоўная&lt;br /&gt;форма
| Ik bün an’t Maken. || Ik ben aan het maken. || I am making.
|-
!Галоўная&lt;br /&gt;форма 2
| Ik ''do'' maken.{{Заўвага|Замест формаў ''to wesen'', ''wean'' («быць») для маркіраваньня цяперашняга працягнутага часу ў ніжнесаксонскіх дыялектах выкарыстоўваецца форма ''doon'' («рабіць»).}} || — || -
|-
!Альтэрнатыўная&lt;br /&gt;форма
| Ik bün an’n Maken.{{Заўвага|''’n'' — гутарковая форма.}} || Ik ben aan het maken. || -
|-
!Альтэрнатыўная&lt;br /&gt;форма 2
| Ik bün maken.{{Заўвага|Лічыцца архаізмам.}} || Ik ben makende. || I am making.
|}

=== Фаналёгія ===

* '''Галосныя''':

Ніжэй прыведзенае кароткае апісаньне гукавага ладу ніжненямецкае мовы на прыкладзе пляцкага дыялекту.

{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! Пазначэньне&lt;br /&gt;(паводле [[міжнародны фанэтычны альфабэт|IPA]]) !! Апісаньне !! Прыклад&lt;br /&gt;у слове
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left; background:#dedede&quot;| Монафтонгі
|-
| {{IPA|i~iː}} || Неагублены галосны&lt;br /&gt;пярэдняга шэрагу верхняга ўздыму || h'''i'''a
|-
| {{IPA|ɪ}} || Ненапружаны неагублены&lt;br /&gt;галосны&lt;br /&gt;пярэдняга шэрагу верхняга ўздыму || Kj'''i'''nt
|-
| {{IPA|ɛ}} || Неагублены галосны&lt;br /&gt;пярэдняга шэрагу сярэдне-ніжняга ўздыму || m'''e'''t
|-
| {{IPA|æ}} || Ненапружаны галосны&lt;br /&gt;пярэдняга шэрагу ніжняга ўздыму || Kjo'''a'''kj
|-
| {{IPA|ɒ}} || Агублены галосны&lt;br /&gt;задняга шэрагу ніжняга ўздыму || G'''o'''tt
|-
|-
| {{IPA|ʊ}} || Ненапружаны агублены&lt;br /&gt;галосны&lt;br /&gt;задняга шэрагу верхняга ўздыму || B'''o'''ck
|-
| {{IPA|y}} || Агублены галосны&lt;br /&gt;пярэдняга шэрагу верхняга ўздыму || H'''ü'''s
|-
| {{IPA|ʌ~ɐ}} || Неагублены галосны&lt;br /&gt;задняга шэрагу сярэдне-ніжняга ўздыму;&lt;br /&gt;ненапружаны галосны&lt;br /&gt;сярэдняга шэрагу ніжняга ўздыму || L'''o'''st
|-
| {{IPA|ɜ~ɜː}} || Неагублены галосны&lt;br /&gt;сярэдняга шэрагу сярэдне-ніжняга ўздыму || f'''er'''häa
|-
| {{IPA|ə}} || Шва&lt;br /&gt;(сярэдняга шэрагу ніжняга ўздыму) || schmäar'''e'''
|-
| {{IPA|e}} || Неагубленая галосная&lt;br /&gt;пярэдняга шэрагу верхняга ўздыму || T'''ä'''n
|}

У адрозьненьне ад нямецкае мовы, у ніжненямецкай адсутнічаюць галосныя /ɛː, yː, œ, øː/, у шматлікіх дыялектах таксама /ʏ/. Маюцца [[дыфтонг]]і /ɔɪ, ɔʊ, yə/ і дыфтангічныя спалучэньні з вакалізаваным ''r'': /iɐ, eɐ, oɐ, uɐ/ і г. д. Захоўваюцца старажытныя германскія ē, ō. Монафтангізуюцца ai, au (ням. ''Baum'' «дрэва», але ніжн.-ням. ''Bom''), захоўваюцца вузкія доўгія галосныя.

* '''Зычныя''':

Ніжненямецкая мова ня мае адзінага інвэнтару зычных гукаў. Ніжэй прыведзены склад зычных гукаў паўночна-заходніх гаворак ніжнесаксонскіх дыялектаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = R.E. Keller.|частка = |загаловак = German Dialects. Phonology and Morphology|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Manchester|выдавецтва = |год = 1960|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;:

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; border-collapse: collapse; text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid;&quot;
| &amp;nbsp;
!Лябіяльныя
!Альвэалярныя
!Постальвэалярныя
!Палятальныя
!Глётальныя
|-
!Выбухныя
| {{IPA|p}}&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|b}}
| {{IPA|t}}&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|d}}
| &amp;nbsp;
| {{IPA|k}}&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|ɡ}}
| &amp;nbsp;
|-
!Фрыкатывы
| {{IPA|f}}&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|v}}
| {{IPA|s}}&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|z}}
| {{IPA|ʃ}}
| {{IPA|x}}&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{IPA|ɣ}}
| {{IPA|h}}
|-
!Насавыя
| {{IPA|m}}
| {{IPA|n}}
| &amp;nbsp;
| {{IPA|ŋ}}
| &amp;nbsp;
|-
!Апраксыманты
| &amp;nbsp;
| {{IPA|r}}
| {{IPA|l}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|}

Адсутнічаюць [[афрыкаты]], увулярнае ''r'', у большасьці дыялектаў — палятальнае /ç/, маецца аналягічнае [[беларуская фанэтыка|беларускаму]] /ɣ/. У мэнаніцкім дыялекце адзначаецца поўны палятальны шэраг /c, ɟ, ç j, ɲ/. Выпадзеньне ў шэрагу словах насавых сьпірантаў (гл. вышэй) з наступным падаўжэньнем галоснай.

== Пісьмовасьць ==
Ніжненямецкая мова выкарыстоўвае пісьмовасьць на [[лацінскі альфабэт|лацінскай аснове]]. Ніжненямецкая пісьмовасьць адрозьніваецца адсутнасьцю агульнапрынятых [[артаграфія|артаграфічных]] нормаў: носьбіты мовы ў Нідэрляндах выкарыстоўваюць пісьмовасьць на аснове галяндзкай артаграфіі, у Нямеччыне — на аснове нямецкай.

Існуе варыянт адзінай артаграфіі, распрацаваны арганізацыяй Sass. Гэты варыянт выкарыстоўваецца ў сучасных афіцыйных выданьнях і інтэрнэт-сайтах, у прыватнасьці ў ніжненямецкім разьдзеле [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]].

Разнастайнасьць у артаграфічных сыстэмах выкліканая шматвяковай адсутнасьцю афіцыйнага ўжытку і геаграфічнай адасобленасьцю, з прычыны чаго розная артаграфія стала ў сваім родзе адным з фактараў падзелу носьбітаў мовы. Большасьць гэтых артаграфічных сыстэмаў, што параўнальна зь беларускай артаграфіяй, засноўваюцца на фанэматычным, а не [[этымалёгія|этымалягічным]] прынцыпе; апрача таго, некаторыя пісьменьнікі дазваляюць сабе адхіленьні ад гэтых артаграфіяў.

У 2011 некаторыя ўдзельнікі разьдзелу Вікіпэдыі на ніжнесаксонскіх дыялектах Нідэрляндаў распрацавалі свой асаблівы правапіс, які зьяўляўся кампрамісным варыянтам для ўсіх ніжнесаксонскіх дыялектаў, аднак мясцовыя ўстановы палічылі гэтую сыстэму непатрэбнай празь перасьцярогі заблытаньня пісьменьнікаў на асобных ніжнесаксонскіх дыялектах. Тым ня менш, новая артаграфія ўстаноўленая ў разьдзеле Вікіпэдыі па-ніжнесаксонску.

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = Домашнев А. И., Найдич Л. Э.|частка = |загаловак = Немецкие диалекты // Языки Российской Федерации и соседних государств|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = Энциклопедия|год = 2001|том = 2|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Пирогов Н. А.|частка = 2 (36)|загаловак = Статус нижненемецких диалектов и их функции в обществе // Политическая лингвистика|арыгінал = |спасылка = http://www.philology.ru/linguistics3/pirogov-11.htm|адказны = |выданьне = |месца = Екатеринбург|выдавецтва = |год = 2011|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Goossens J. (рэд.).|частка = Band 1: Sprache|загаловак = Niederdeutsch|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Neumünster|выдавецтва = |год = 1983|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Lindow W. u.a.|частка = |загаловак = Niederdeutsche Grammatik|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Leer|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Stellmacher D.|частка = |загаловак = Niederdeutsche Sprache|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Berlin|выдавецтва = |год = 2000|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Thies H.|частка = |загаловак = Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A-Z|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Neumünster|выдавецтва = |год = 2011|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Interwiki|nds|ніжненямецкай|}}
{{Interwiki|nds-nl|ніжненямецкай|(ніжнесаксонскія дыялекты)}}
{{Інкубатар|pdt|ніжненямецкай|(пляцкі дыялект)|}}
* [https://web.archive.org/web/20060213073134/http://taal.phileon.nl/nds/ Некаторая інфармацыя пра ніжненямецкія дыялекты]
* [https://web.archive.org/web/20141219193823/http://woorden.huusvandetaol.nl/ Слоўнік дрэнцкага дыялекту]
* [https://web.archive.org/web/20000815221503/http://www.mennolink.org/doc/lg/index.html Мэнаніцка-ангельскі слоўнік]
* [[:nds:Wikipedia:Wöörböker|Сьпіс іншых слоўнікаў ніжненямецкае мовы зь разьдзелу Вікіпэдыі на ніжненямецкай]]
* [http://plautcast.com/?reqp=1&amp;reqr= Аўдыё і відэа на пляцкім дыялекце]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20100412144225/http://www.plattcast.de/ Аўдыё і відэа на ооляндзкім дыялекце]
* [https://web.archive.org/web/20180808165850/http://wiedbuek.de/ Расейска-пляцкі слоўнік]
* [https://web.archive.org/web/20090113163225/http://www.lowlands-l.net/index.php?page=links_nds Некаторая інфармацыя пра рэсурсы на тэматыку ніжненямецкае мовы]
* [http://lowlands-l.net/grammar/index-engl.htm Інфармацыя пра ніжненямецкую граматыку]

{{Германскія мовы}}

[[Катэгорыя:Ніжненямецкая мова| ]]
[[Катэгорыя:Мовы Нідэрляндаў]]
[[Катэгорыя:Мовы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мовы Бразыліі]]
[[Катэгорыя:Мовы Парагваю]]</text>
      <sha1>43ea5ogxxb5b1mtl3fhdgdm7hra0zq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінская дзяржава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151647</id>
    <revision>
      <id>2699160</id>
      <parentid>2699063</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39143" sha1="hy916a3vsnch9nhxue95w8iwkztsli4" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікай}}
{{Глядзіце таксама|Украінская дзяржава (1941)}}
{{Краіна
|Назва                           = Украінская дзяржава
|НазваЎРоднымСклоне              = Украінскай дзяржавы
|НазваНаДзяржаўнайМове           = {{мова-uk||скарочана}} Українська Держава
|ПэрыядІснаваньня                = 1918
|ПапярэдняяДзяржава1             = Украінская Народная Рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1        = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|НаступнаяДзяржава1              = Украінская Дырэкторыя
|СьцягНаступнайДзяржавы1         = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Сьцяг                           = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
|Герб                            = Alex K Ukrainska Derzhava.svg
|ДзяржаўныГімн                   = Гімн Украіны
[[File:Ukrainian anthem (1917).ogg]]
|Месцазнаходжаньне               = Location of the Ukrainian State.png
|АфіцыйнаяМова                   = [[украінская мова|украінская]]
|Сталіца                         = [[Кіеў]]
|НайбуйнейшыГорад                =
|ТыпУраду                        = [[Канстытуцыйная манархія|манархія]] пры [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]]
|ПасадыКіраўнікоў                = &lt;br&gt;&lt;center&gt;[[File:Personal Standard of the Hetman.svg|34px|link=Корона Звонимира]]&lt;br&gt;[[Гетман|Гетман]] усёй Украіны&lt;br&gt;&lt;br&gt;
&lt;center&gt;[[Прэм’ер-міністар|Атаман-міністар]]
|ІмёныКіраўнікоў                 = &lt;br&gt;[[Павал Скарападзкі]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[Хведар Андрэевіч Лізагуб|Хведар Лізагуб]]
|Плошча                          = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы       = 
|АдсотакВады                     = 
|ГодАцэнкіНасельніцтва           = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 
|Насельніцтва                    = 
|ШчыльнасьцьНасельніцтва         = 
|ЭтнічныСклад                    = 
|КанфэсійныСклад                 = 
|Пісьменнасьць                   = 
|ГодАцэнкіСУП                    = 
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП          = 
|СУП                             = 
|СУПНаДушуНасельніцтва           = 
|Валюта                          = [[Карбованец]]
|КодВалюты                       = 
|ЧасавыПас                       = 
|ЧасРозьніцаUTC                  = 
|ЧасавыПасУлетку                 = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку            = 
|НезалежнасьцьПадзеі             = — зацьверджаная&lt;br/&gt;— скасаваная
|НезалежнасьцьДаты               = &lt;br /&gt;29 красавіка 1918&lt;br /&gt;14 сьнежня 1918
|АўтамабільныЗнак                = 
|ДамэнВерхнягаЎзроўню            = 
|ТэлефонныКод                    = 
|Дадаткі                         = 
|Катэгорыя                       = Колішнія дзяржавы Эўропы
|НацыянальныДэвіз=Слава Україні! Гетьманові слава!|Лацінка=Ukrainskaja dziaržava|НаступнаяДзяржава2=Махноўшчына|СьцягНаступнайДзяржавы2=Dnipro Division flag.svg}}
'''Украі́нская дзяржа́ва''' ({{мова-uk|Українська Держава}}), часам таксама '''Другая''' '''[[Гетманшчына]]'''&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ru/20200429/1570671531.html Украинская держава имени гетьмана Скоропадского - Радио Sputnik, 26.05.2021]&lt;/ref&gt; ({{мова-uk|Друга Гетьманщина)}} — пэрыяд у новай гісторыі сучаснае [[Украіна|Ўкраіны]] ў часы пасьлярэвалюцыйнай эпохі былой [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], падчас якога на тэрыторыі большай часткі Ўкраіны быў зацьверджаны антысацыялістычны ўрад, што існаваў з 29 красавіка&lt;ref name=subcielny&gt;{{Кніга|аўтар = Orest Subtelny.|частка = |загаловак = Ukraine: A History|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=l5uiWHgRphQC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=nl#v=onepage&amp;q&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = Toronto|выдавецтва = University of Toronto Press|год = 1988|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 0-8020-5808-6|наклад = }}&lt;/ref&gt; да сьнежня 1918 году&lt;ref name=tfg&gt;{{Кніга|аўтар = Taylor &amp; Francis Group.|частка = |загаловак = Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=qmN95fFocsMC&amp;pg=PA849&amp;dq=Ukrainian+State+Hetman+Pavlo&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=b5iaUbfCBefA0QWUloGYDQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ukrainian%20State%20Hetman%20Pavlo&amp;f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Routledge|год = 1999|том = |старонкі = 849|старонак = 1004|сэрыя = |isbn = 1857430581|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Рэжым Гетманату замяніў сабою прасацыялістычны ўрад Цэнтральнай Рады [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]], які быў разагнаны 28 красавіка 1918 году. На чале новага ўраду стаў [[гетман]] [[Павал Скарападзкі]], пры якім украінскі ўрад пераўтварыўся ў часовую [[дыктатура|дыктатуру]], якая, у прыватнасьці, забараніла ўсе прасацыялістычныя палітычныя рухі з мэтаю стварэньня антыбальшавіцкага фронту.

У сьнежні 1918 году ўрад Скарападзкага быў зрынуты, у выніку чаго ў выглядзе г. зв. Дырэкторыі ва Ўкраіне аднавіўся ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=tfg/&gt;&lt;ref name=jakielchyk&gt;{{Кніга|аўтар = Serhy Yekelchyk.|частка = |загаловак = Ukraine: birth of a modern nation|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=yZLtAAAAMAAJ&amp;q=Ukraine:+Birth+of+a+Modern+Nation&amp;dq=Ukraine:+Birth+of+a+Modern+Nation&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=45ebUcHUNKr20gX2s4HQAw&amp;redir_esc=y|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-19-530546-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Стварэньне рэжыму Ўкраінскай дзяржавы прывяло да аб’яднаньня большай часткі Ўкраіны пад эгідай адной формы дзяржаўнасьці з роспускам прасавецкіх квазідзяржаўных утварэньняў, такіх як [[Адэская Савецкая Рэспубліка]], [[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]] і г. д. Больш жорсткая зьнешняя палітыка і ваенная падтрымка з боку [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаваў]] прывялі да вызначанай стабілізацыі жыцьця ўнутры краіны&lt;ref name=subcielny/&gt;&lt;ref name=jakielchyk/&gt;.

== Геаграфія ==
Дзяржава знаходзілася ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], уключаючы ў сваю тэрыторыю большую частку тэрыторыі сучаснай Украіны, за выняткам Заходняй Украіны ды [[Крым]]у, пры гэтым шэраг тэрытарыяльных прэтэнзіяў або падкантрольных тэрыторыяў распаўсюджваўся на сучасныя рэгіёны [[Беларусь|Беларусі]], [[Расея|Расеі]], [[Малдова|Малдовы]] й [[Польшча|Польшчы]]. На паўночным усходзе, у раёнах сучаснай украінска-расейскай мяжы, існавала часовая дэмаркацыйная лінія з [[РСФСР|Расеяй]], на ўсход ад краіны праходзіла мяжа зь дзяржавай [[Усевялікае Войска Донскае|Усевялікага Войска Донскага]], на паўднёвым усходзе й паўднёвым захадзе праходзіла ўзьбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на поўдні праходзіла мяжа з Крымам, падкантрольным ураду Сулькевіча. На паўднёвым захадзе ў раёне ракі Днестар праходзіла мяжа з [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]], на захадзе — з [[Аўстра-Вугоршчына]]й і зонамі [[Нямецкая імпэрыя|нямецкай]] акупацыі. На поўначы Ўкраіна фармальна мела межы зь [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларусьсю]], аднак амаль увесь поўдзень сучаснай Беларусі, на які прэтэндаваў урад БНР, кантраляваўся Ўкраінай, а на поўнач знаходзіліся тэрыторыі пад кантролем [[Обэр-Ост|нямецкіх акупацыйных уладаў]].

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[Файл:Ukrainian State 1918 divisions.png|міні|290пкс|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украінскай дзяржавы. Тэрытарыяльныя прэтэнзіі пазначаныя зялёнай лініяй.]]
Пры існаваньні УНР усе губэрні Расеі, якія існавалі на тэрыторыі новаўтворанай УНР, былі скасаваныя, наўзамен ім былі створаныя ''землі'', колькасьць якіх была большай за колькасьць губэрняў, якія ахоплівалі тэрыторыю УНР. Па прыходзе да ўлады Скарападзкага губэрнскі адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел зь невялікімі папраўкамі{{Заўвага|Напрыклад, [[Гомель]] трапіў у склад Чарнігаўскай губэрні, у склад якой пры Расеі ніколі не ўваходзіў.}} быў вернуты, а таксама былі створаныя 2 акругі, у выніку чаго Ўкраіна пачала дзяліцца на 9 губэрняў і 2 акругі, кіраўнікамі якіх сталі ''[[староста|старосты]]''. Зь мясцовымі ўрадамі Крыму й Кубані вяліся перамовы па мажлівым аб’яднаньні або стварэньні [[фэдэрацыя|фэдэрацыі]].

{|class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;60%&quot;
! Адзінка !! Адміністрацыйны цэнтар !! ''Староста''
|-
| {{легенда|#A9F45E|Валынская губэрня}}
| [[Жытомір]] || Дзьмітры Андра
|-
| {{легенда|#79F780|Кацярынаслаўская губэрня}}
| [[Дняпро (горад)|Кацярынаслаў]] || Іван Чэрнікаў
|-
| {{легенда|#F4F05E|Кіеўская губэрня}}
| [[Кіеў]] || Іван Чартарыскі
|-
| {{легенда|#C2AAFB|Падольская губэрня}}
| [[Камянец-Падольскі|Камянец]] || Сяргей Кіселаў
|-
| {{легенда|#E98969|Палтаўская губэрня}}
| [[Палтава]] || Сяргей Іваненка
|-
| {{легенда|#F1D587|Харкаўская губэрня}}
| [[Харкаў]] || Пётар Залескі
|-
| {{легенда|#A0E4D6|Хэрсонская губэрня}}
| [[Хэрсон]] || Сямён Пышчэвіч
|-
| {{легенда|#BBBFE6|[[Холмская губэрня]]}}
| [[Берасьце]] || Аляксандар Скорапіс-Ялтухоўскі
|-
| {{легенда|#A8D7F9|Чарнігаўская губэрня}}
| [[Чарнігаў]] || Мікола Савіцкі
|-
| {{легенда|#ACD9B6|[[Палеская акруга (Украінская дзяржава)|Палеская акруга]]}}
| [[Мазыр]] ||
|-
| {{легенда|#FBB05E|Таўрычная акруга}}
| [[Бярдзянск]] ||
|-
| {{легенда|#FFCCCC|[[Крымскі краёвы ўрад]]}}
| [[Сімфэропаль]] ||
|-
| {{легенда|#FC98C8|[[Кубанская Народная Рэспубліка]]}}
| [[Краснадар|Кацярынадар]] ||
|}

=== Тэрытарыяльныя спрэчкі зь Беларусьсю ===
Ужо да існаваньня Ўкраінскай дзяржавы, у часы існаваньня Ўкраінскай Народнай Рэспублікі, паміж кіраўніцтвамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларусі]] і Ўкраіны ўзьнікла пытаньне пра будучы статус памежных земляў — поўдня былых [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]], [[Менская губэрня|Менскай]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]] губэрняў ([[Палесьсе]]).

Асноўнымі прычынамі дыскусіяў стаў розны набор этнаграфічных зьвестак пра рэгіён, згодна зь якім рэгіён мог лічыцца як [[беларусы|беларускім]], так і [[украінцы|ўкраінскім]]; адначасовыя прэтэнзіі беларускіх і ўкраінскіх нацыянальных дзеячоў на рэгіён, а таксама палітыка [[Нямеччына|нямецкіх]] уладаў, якія сваімі рашэньнямі замацавалі сучаснае беларускае Палесьсе спачатку за Ўкраінскай Народнай Рэспублікай, а потым за Ўкраінскай дзяржавай.

Першапачаткова тэрыторыі сучаснага беларускага Палесься, якія складаюць поўдзень сучасных Берасьцейскай і Гомельскай вобласьцяў, былі падзеленыя паміж паветамі Валынскай і Холмскай губэрняў Украінскай дзяржавы. У чэрвені ў Кіеў прыбыў надзвычайны пасол БНР [[Раман Скірмунт]], які паспрабаваў правесьці з украінскім міністрам замежных справаў Дзьмітрыем Дарашэнкам перамовы наконт прыналежнасьці рэгіёну. Гэтыя перамовы не атрымалі посьпеху з прычыны таго, што ўкраінскія ўлады дазналіся пра адсутнасьць рэальнае ўлады ў Беларусі з боку ўраду БНР. У выніку гэтага нямецкае камандаваньне дала згоду на распаўсюджаньне на гэтыя тэрыторыі ўкраінскай улады.

Паводле пастановы Рады міністраў ад 14 жніўня на гэтых тэрыторыях стварылі [[Палеская акруга (Украінская дзяржава)|Палескую акругу]], адміністрацыйным цэнтрам якой стаў [[Мазыр]]. Праз стратэгічныя мэты ў склад Украіны таксама патрапіў [[Гомель]]скі павет Магілёўскай губэрні, які быў далучаны да Чарнігаўскай губэрні&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Бойко, Олена.|частка = |загаловак = Територія, кордони і адміністративно-територіальній поділ Української Держави гетьмана П. Скоропадського (1918)|арыгінал = |спасылка = http://www.history.org.ua/JournALL/regions/3/11.pdf|адказны = |выданьне = Регіональна історія України|месца = |выдавецтва = Збірник наукових статей|год = 2009|том = Випуск 3|старонкі = 222-223|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Па скасаваньні Ўкраінскай дзяржавы ўсе гэтыя тэрыторыі апынуліся ў складзе УНР. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі працягваў захоўваць прэтэнзіі датычна іх, але ніколі ня меў над імі фактычнага кантролю. З 1919 году тэрытарыяльныя прэтэнзіі на рэгіён беларускага Палесься выказаў і ўрад [[ССРБ]].

== Утварэньне ==
[[Файл:Статут українських козаків 1918.pdf|значак|228x228пкс|Статут казакоў]]
У выніку бальшавіцкай агрэсіі, пасьля якой 9 студзеня 1918 году Кіеў быў узяты Саветамі, урад УНР, які першапачаткова перасьледаваў антываенную палітыку, быў вымушаны шукаць ваенную палітыку з боку іншых дзяржаваў.

9 лютага гэтага ж году Ўкраіна ў [[Берасьце|Берасьці]] падпісала сэпаратны мір з Цэнтральнымі дзяржавамі, і ў сакавіку 1918 году расейскія савецкія сілы пакінулі тэрыторыю Ўкраіны. На чале зь нямецкім фэльдмаршалам фон Айхгарнам была створаная група арміяў «Кіеў», функцыяй якой стала абарона Ўкраіны ад мажлівай бальшавіцкай агрэсіі.

25 красавіка 1918 году адбыўся інцыдэнт між нямецкай арміяй і ўрадам Украіны, у ходзе якога адміністрацыя групы арміяў «Кіеў» стала падазраваць тагачасны ўрад Украіны на чале з Усеваладам Галубовічам у выкраданьні старшыні Банку зьнешняга гандлю Абрама Добрага. Праз гэты банк нямецкае вайсковае камандаваньне зьдзяйсьняла ўсе фінансавыя апэрацыі з цэнтральнымі ўладамі Нямеччыны. Фон Айнгарн аддаў загад, згодна зь якім крымінальныя справы на тэрыторыі Ўкраіны змаглі выбарачна трапляць пад юрысдыкцыю нямецкага ваенна-палявога суду разам з судовай сыстэмай уласна Ўкраіны. У адказ на гэта 29 красавіка Ўсевалад Галубовіч заявіў, што падобныя меры занадта вялікія і неапраўданыя ў маштабах расьсьледаваньня справы Добрага.

У той жа дзень у будынку [[кіеў]]скага цырку адбыўся зьезд украінскіх хлебаробаў, на якім сабралося каля 6000 чалавек з усіх васьмі губэрняў, што кантраляваліся Ўкраінай&lt;ref name=subcielny/&gt;. Пасьля атрыманьня Скарападзкім інфармацыі пра зьезд, Скарападзкі асабіста прыбыў у цырк, дзе ён быў абраны гетманам Украіны, пасьля чаго ўдзельнікі зьезду сабраліся на Сафіеўскай плошчы, дзе Павал Скарападзкі быў блаславёны на новую пасаду біскупам Кіеўскім і Галіцкім Нікадымам. У ноч з 29 на 30 красавіка 1918 году прыхільнікі гетмана ўзялі пад кантроль будынкі міністэрства ўнутраных справаў, вайсковага міністэрства і Дзяржаўнага банку. 30 красавіка эліта і найбольш ляяльная частка прыхільнікаў Цэнтральнай Рады, Сечавыя стральцы, былі раззброеныя.

Неўзабаве Скарападзкім была выдадзеная Грамата да ўсяго ўкраінскага народу і закон пра часовае дзяржаўнае ўладкаваньне&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Павло Скоропадський, М. Устимович.|загаловак=Закони про тимчасовий державний устрій України|арыгінал=|спасылка=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/n0004300-18|аўтар выданьня=Державний Вістник, Конституційні акти України, Невідомі конституції України, Київ: Філософська і соціологічна думка|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=Афіцыйны партал Вярхоўнае Рады Ўкраіны|год=1918|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Жадаючы стабільнасьці ва Ўкраіне, да перавароту схільна паставіліся камандаваньні войскаў Аўстра-Вугоршчыны й Нямеччыны. Тым ня менш, супрацоўніцтва Скарападзкага зь дзьвюма краінамі, якое пачалося ў хуткім часе, зрабіла яго непапулярным сярод заўважнай часткі ўкраінскіх сялянаў.

Новая ўлада захавала агульную стылістыку гербу (быў захаваны трызуб, але была дададзеная выява казака), аднак зьмяніла пазыцыю палосаў на сьцягу, у выніку чаго ён набыў аналягічны з сучасным выгляд.

Супраць перавароту выступілі Сечавыя стральцы і падразьдзяленьні г.зв. сінежупаньнікаў (апошнія былі сфармаваныя з ваеннапалонных Нямеччыны і Аўстра-Вугоршчыны і атрымалі сваю назву праз колер мундзіраў).

Унутраная апазыцыя ў грамадзтве была ўзмоцненая рэквізыцыяй харчовых запасаў у насельніцтва і аднаўленьня ўладаньняў багатых землеўладальнікаў. Праціўнікі ўраду Скарападзкага сталі ажыцьцяўляць акты сабатажу і падпалу, у ліпені 1918 году быў забіты фон Айнгальм. У жніўні гэтага ж году антыўрадавая кааліцыя прымусіла Скарападзкага аднавіць інстытут Сечавых стральцоў. На гэты момант стала відавочным паражэньне Цэнтральных дзяржаваў у [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]], таму Скарападзкі, разумеючы беспасьпяховасьць разьліку на падтрымку Цэнтральных дзяржаваў, стаў шукаць падтрымкі ў расейскага [[Белы рух|Белага руху]]. Гэта яшчэ больш павялічыла незадавальненьне Скарападзкім, бо Белы рух вельмі скептычна ставіўся як да [[украінцы|ўкраінскай]] нацыянальнай ідэі, так і да ідэі ўкраінскае дзяржаўнасьці.

У сьнежні 1918 году ўрад Скарападзкага быў зрынуты, і на ягоным месцы была зацьверджаная Дырэкторыя, якая аднавіла ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі&lt;ref name=tfg/&gt;&lt;ref name=jakielchyk/&gt;.

== Падзеі Грамадзянскай вайны ==
[[Файл:Ukrainian State 1918.11-12.png|міні|290пкс|Паўстаньні ва Ўкраіне ў лістападзе — сьнежні 1918 году. Салятавым — ужо існая на той момант [[ЗУНР]], блакітным уверсе — [[Обэр-Ост]], зьлева ад яго ружовым — тэрыторыі пад кантролем мясцовых атрадаў польскае самаабароны.]]
[[Файл:Hetman of Ukraine Pavlo Skoropadsky with foreign ambassadors. Kyiv, Ukrainian State. 1918..jpg|значак|[[Гетман]] [[Павал Скарападзкі]] з замежнымі пасламі. Каля 1918 году.]]
Амаль увесь камандны склад узброеных сілаў Украінскае дзяржавы складаўся з афіцэраў былой імпэратарскай арміі Расеі&lt;ref name=tydzienj&gt;{{артыкул|аўтар=Andriy Rukkas.|загаловак=The Army and Independence. Why the Baltic States succeeded in defending their states in 1917-20 while Ukraine failed|арыгінал=|спасылка=http://ukrainianweek.com/History/77266|аўтар выданьня=|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=Тиждень.ua|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;, таму большасьць зь іх не падтрымала ўкраінскі нацыянальны рух, разглядаючы яго толькі як сродак дасягненьня ўласных мэтаў&lt;ref name=tydzienj/&gt;. У той жа час шырокія масы ўкраінскага насельніцтва ня мелі разьвітага адчуваньня нацыянальнае самасьвядомасьці, праз што заўважная іх частка трапіла пад уплыў сацыялістычнай і камуністычнай прапаганды&lt;ref name=tydzienj/&gt;.

Пасьля перамір’я, якім было азнаменаванае заканчэньне Першай сусьветнай вайны, украінскія сацыялісты (галоўным чынам прадстаўнікі несавецкіх сацыялістаў, якія, у адрозьненьне ад украінскіх прарасейскіх сацыялістаў, ставілі на мэце здабыцьцё ўкраінскае дзяржаўнасьці) сфармавалі ўрад, вядомы ў гістарыяграфіі як Дырэкторыя. Гэты ўрад абапіраўся на атрады Сечавых стральцоў і шэражупаньнікаў. Нягледзячы на тое, што аўстра-вугорскія ды нямецкія войскі яшчэ не былі выведзеныя на той момант з Украіны, яны ўжо былі ў дэмаралізаваным стане адносна баявых дзеяньняў. Тым ня менш, падтрымку Дырэкторыі аказала большая частка былых сілаў Скарападзкага&lt;ref name=tydzienj/&gt;.

16 лістапада 1918 годзе ў горадзе [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белая Царква]] пачаліся баявыя дзеяньні супраць Гетманату. Скарападзкі быў вымушаны зьвярнуцца да белагвардзейцаў, якія ў сваю чаргу ўспрымалі Ўкраіну як пляцдарм на выхад і далучэньне да сілаў Добраахвотніцкай арміі Дзянікіна, што месьцілася ля ракі [[Дон]]. Іхныя войскі былі сабраныя ў г.зв. Асаблівы корпус, які, аднак, ня здолеў супрацьстаяць сілам Дырэкторыі на чале з [[Сымон Пятлюра|Сымонам Пятлюрам]], у выніку чаго 14 сьнежня Скарападзкі зрокся пасады гетмана, калі Ўкраінская Народная Армія авалодала Кіевам. Урад гетмана быў скасаваны і на зьмену яму прыйшоў урад Дырэкторыі.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* II Міжнародна наукова конференція: «Гетьман Павло Скоропадський та Українська Держава 1918 року» : наук. зб., присвячений 125-річчю від народження Гетьмана Скоропадського, та 80-річчю проголошення Української Держави 1918 року / Гетьман Павло Скоропадський та Українська Держава 1918 року; Кульчицький С. [та ін.]. — Київ, 1998. — 242 с.
* ''Білодід О.'' Павло Скоропадський і Україна / О. Білодід, В. Панченко. – Київ : Бібліотека українця, 1997. – 88 с.
* ''Булгаков Ю.В.'' Відносини Гетьманату з центральними державами: новітні підходи та інтерпретації // Вісник Державної академії керівних кадрів культури і мистецтв : науковий журнал / Державна академія керівних кадрів культури і мистецтв. – Київ, 2009. – № 4. – С. 118-122
* ''Гавриленко О. А., Логвиненко І. А.'' [http://ukrhist.at.ua/publ/22-1-0-315 Гетьманський переворот 29 квітня 1918 р.: причини та наслідки] // Актуальні проблеми юридичної науки у дослідженнях вчених: науково-практичний збірник. — К., 2000. — № 3. — С. 2-10.
* ''Гай-Нижник П. П.'' Міністерство праці Української Держави і робітниче законодавство Гетьманату 1918 р. у світлі невідомих документів // Збірник наукових праць Науково-дослідного інституту українознавства. — Т. XVIII. — К.: Поліграфічний центр «Фоліант», 2007. — C. 325–350.
* ''Гай-Нижник П.'' Торгівельно-промислова політика уряду Української Держави Гетьмана Павла Скоропадського 1918 р. // Наукові записки. Збірник праць молодих вчених та аспірантів. — Т. 2. — К.: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 1997. — С. 353–396.
* ''Гай-Нижник П. П.'' Фінансова політика уряду Української Держави Гетьмана П. Скоропадського (29 квітня — 14 грудня 1918 р.). — К., 2004. — 430 с.
* Гетьманат Павла Скоропадського: історія, постаті, контроверсії: Всеукраїнська наукова конференція, 19-20 травня 2008 р. / Український інститут національної пам’яті; Інститут історії України НАНУ; [ відп. ред. В.Ф. Верстюк ]. — Київ: Видавництво ім. Олени Теліги, 2008. — 320 с.
* ''Дацків І.Б''. Здобутки дипломатії гетьманату Павла Скоропадського // Збірник наукових праць Науково-дослідного інституту українознавства / Науково-дослідний інститут українознавства. – Київ, 2009. — Т. 23. — С. 349-367.
* ''Капелюшний В.П.'' Новітня історіографія Гетьманату Павла Скоропадського // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка / Київський національний університет імені Тараса Шевченка. — Київ, 2001. — С. 23-25. — (Історія; Вип. 54)
* ''Ковальчук М.'' Гетьман Павло Скоропадський та українське державотворення доби визвольних змагань // Пам’ять століть. Україна : Історичний науковий та літературний журнал. / Мін. освіти і науки Укр., Нац. пед. ун. ім. Михайла Драгоманова та інш. — Київ, 2002. — № 1. — С.38-53.
* ''Корольов Г.'' Гетьманат Павла Скоропадського 1918 р.: уявлення та образи сучасної історіографії // Історія України. — Київ, 2012. — червень (№ 21/22).
* ''Пиріг Р.Я.'' Гетьманат Павла Скоропадського з погляду німецько-австрійських союзників // Український історичний журнал : науковий журнал / НАНУ, Ін-т історії України, Ін-т політич. і етнонаціон. досліджень. — Київ, 2008. — № 4. — С. 38-47.
* ''Пиріг Р.Я.'' Гетьманат Павла Скоропадського: між Німеччиною і Росією / НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2008. — 209 с.
* ''Пиріг Р.'' Українська гетьманська держава 1918 року. Історичні нариси / НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2011. — 336 с.
* ''Чернега А.П.'' Гетьманат Павла Скоропадського — консервативні спроби національно-державного відродження // Часопис Київського університету права : український науково-теоретичний часопис / Київський ун-т права НАН України, Ін-т держави і права ім. В.М. Корецького НАН України. — Київ, 2012. — № 1. — С. 43-48.
* ''Яневський Д.Б.'' Маловідомі конституційні акти України. — К., 1991.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Артыкул|аўтар=Дмитрий Кисель, Станислав Коршунов.|загаловак=Кому принадлежал Брест в 1918 году?|арыгінал=|спасылка=http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/|аўтар выданьня=|выданьне=[[Брестская газета]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}
* {{Артыкул|аўтар=|загаловак=The Ukrainian National Republic and the Struggle for Independence, 1917-1920|арыгінал=|спасылка=http://www.encyclopediaofukraine.com/History.asp#Topic_18|аўтар выданьня=|выданьне=Internet Encyclopedia of Ukraine/Енціклопедія України в інтернеті|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}

{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Украінская дзяржава| ]]
[[Катэгорыя:Распад Расейскай імпэрыі]]</text>
      <sha1>hy916a3vsnch9nhxue95w8iwkztsli4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхайла Грушэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151678</id>
    <revision>
      <id>2699255</id>
      <parentid>2518276</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2699255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7245" sha1="hqh6f9483qnh20n5810xijwgmkcph26" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Міхайла Грушэўскі
|выява              = Hrushevskyi Mykhailo XX.jpg
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = Миха́йло Сергі́йович Груше́вський

|пасада             = [[Файл:Coat of Arms of UNR.svg|25пкс]] Старшыня [[Украінская Цэнтральная Рада|Рады]] [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|25пкс]]
|пачатак_тэрміну    = {{Дата ў старым стылі|[[20 сакавіка]]|[[1917]]|7 сакавіка}}
|канец_тэрміну      = [[29 красавіка]] [[1918]]
|прэзыдэнт          = 
|прэм'ер-міністар   = 
|папярэднік         = пасада заснаваная
|наступнік          = пасада скасаваная

|пасада2            = 
|пачатак_тэрміну2   = 
|канец_тэрміну2     = 
|папярэднік2        = 
|наступнік2         = 
|прэм'ер-міністар2  = 
|прэзыдэнт2         =

|пасада3            = 
|пачатак_тэрміну3   = 
|канец_тэрміну3     = 
|папярэднік3        = 
|наступнік3         = 
|прэм'ер-міністар3  = 
|прэзыдэнт3         =

|пасада4            = 
|пачатак_тэрміну4   = 
|канец_тэрміну4     = 
|папярэднік4        = 
|наступнік4         = 
|прэм'ер-міністар4  = 
|прэзыдэнт4         =

|пасада5            = 
|пачатак_тэрміну5   = 
|канец_тэрміну5     = 
|папярэднік5        = 
|наступнік5         = 
|прэм'ер-міністар5  = 
|прэзыдэнт5         =

|пасада6            = 
|пачатак_тэрміну6   = 
|канец_тэрміну6     = 
|папярэднік6        = 
|наступнік6         = 
|прэм'ер-міністар6  = 
|прэзыдэнт6         =

|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|29|9|1866}}
|месца_нараджэньня  = [[Холм (Польшча)|Холм]], [[Люблінская губэрня]], [[Царства Польскае]]
|дата_сьмерці       = {{Памёр|25|11|1934}}
|месца_сьмерці      = [[Кіславодзк]], [[Паўночна-Каўкаскі край]], [[РСФСР]], [[СССР]]
|нацыянальнасьць    = 
|назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --&gt;
|партыя             = [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў|УПСР]]
|муж                = 
|сужэнец              = [[Марыя-Івана Грушэўская]]
|дзеці              = [[Кацярына Грушэўская]]
|бацька             = [[Сяргей Грушэўскі]]
|маці               = 
|род                = 
|адукацыя           = 
|рэлігія            = [[праваслаўе]]
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
|Commons            = 
}}
'''Міхайла Сяргеевіч Грушэўскі''' ({{Мова-uk|Михайло Сергійович Грушевський}}) ([[29 верасьня]] [[1866]], [[Холм (Польшча)|Холм]], [[Люблінская губэрня]], [[Царства Польскае]] — [[25 лістапада]] [[1934]], [[Кіславодзк]], [[Паўночна-Каўкаскі край]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — прафэсар гісторыі, арганізатар украінскай навукі, [[палітычны дзяяч]] і [[публіцыст]]. Кіраўнік [[Цэнтральная Рада Ўкраіны|Цэнтральнай Рады]] [[УНР]] ([[1917]]—[[1918]]). Дзейны сябар Чэскай (1914), [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Усеўкраінскай]] (1923) і [[Акадэмія навук СССР|савецкай акадэміяў навук]], прафэсар [[Львоўскі ўнівэрсытэт|Львоўскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|НТШ]], аўтар каля 2000 навуковых працаў.

== Памяць ==
У [[Львоў|Львове]] на тэрыторыі сядзібы, дзе ён жыў да 1914 року, цяпер дзейнічае музэй Грушэўскага. У Львове і ў [[Кіеў|Кіеве]] яму пастаўлены помнікі.

Міхаіл Грушэўскі выяўлены на купюры ў 50 [[грыўна|грыўняў]].

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.m-hrushevsky.name/ Энцыкляпэдыя жыцьця і творчасьці Міхайлы Грушэўскага]
* [https://web.archive.org/web/20131109154939/http://history.org.ua/?termin=Grushevsky_M_S Энцыкляпэдыя гісторыі Ўкраіны]
* [https://web.archive.org/web/20120412012349/http://www.greatest.com.ua/g/grushevskij_mihailo Міхайла Грушэўскі] на бачыне «Гордость України»
* [https://web.archive.org/web/20130717060424/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/19193/%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE-%D0%93%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Біяграфія і творы] на бачыне «Український центр»
* [http://www.archive.org/search.php?query=creator%3A%22Hrushevsky%2C+Mykhalo%2C+1866-1934%22 Кнігі Міхайлы Грушэўскага] ў [[Інтэрнэт-архіў|Інтэрнэт-архіве]]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Накід}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Грушэўскі, Міхайла Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Дзеячы Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Украінскія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі права]]
[[Катэгорыя:Украінскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Украінскія рэдактары]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі НАН Украіны]]
[[Катэгорыя:Правадзейныя сябры АН СССР]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Сябры Ўсерасейскага Ўстаноўчага сходу]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Холме]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Кіславодзку]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Байкавых могілках]]
[[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]]</text>
      <sha1>hqh6f9483qnh20n5810xijwgmkcph26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пасынкі (Бельскі павет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152686</id>
    <revision>
      <id>2699146</id>
      <parentid>2671070</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4327" sha1="1wu8rziv8qt2y1fg2zc0kwouwjqqyjp" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Польшча
|Назва                               = Пасынкі
|Назва ў родным склоне               = Пасынкаў (Бельскі павет)
|Назва польскай мовай                = Pasynki
|Ваяводзтва                          = [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]]
|Павет                               = [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]]
|Гміна                               = [[Гміна Бельск-Падляскі|Бельск-Падляскі]]
|Пазыцыя подпісу на мапе             = зьлева
|Шырата паўшар’е = паўночнае
 |Шырата градусаў = 52
 |Шырата хвілінаў = 48
 |Шырата сэкундаў = 
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 23
 |Даўгата хвілінаў = 18
 |Даўгата сэкундаў = 
}}
'''Пасынкі''' ({{мова-pl|Pasynki}}, [[Падляскія дыялекты|па-падляску]]: ''Pásynki'') — вёска ў [[Польшча|Польшчы]]. Да 1934 году і ў 1952—1954 гадах цэнтар самастойнае [[гміна Пасынкі|гміны Пасынкі]]. У [[1975]]—[[1998]] вёска належала да [[Беластоцкае ваяводзтва (1975—1998)|Беластоцкага ваяводзтва]].

== Гісторыя ==
Упершыню Пасынкі згадваюцца ў ''Рэестры валочнае памеры'' для гораду [[Бельск-Падляскі|Бельску]] ў 1561 годзе — у вёсцы існавала ўжо праваслаўная царква і мінімум адна карчма. Як каралеўская вёска, Пасынкі належалі фальварку з цэнтрам у суседніх [[Ужыкі|Ужыках]]. Фальварак і Пасынкі значна пацярпелі ў час вайны са Швэцыяй і Масковіяй у 50-х гадах 17 ст. У 1826 парахам уніяцкага пасынкаўскага прыходу стаў а. Адам Кастыцэвіч (родам з-пад Ліды), які стаў благачынным бельскага дэканату. Запачаткаваў ён род пасынкаўскіх сьвятароў — да 1906 г. пасынкаўская парафія знаходзілася ў руках яго сям’і.

У 1848 годзе ў Пасынках заснаваная была першая школа (''Сельское Училище'', {{мова-be|сельская вучэльня}}). Амаль усе жыхары Пасынкаў былі эвакуяваныя царскім урадам у 1915 г. на ўсход, што давяло да руйнаваньня вёскі. У міжваенны пэрыяд польскія ўлады забаранілі адраджэньне праваслаўнае парафіі. Пасьля 1945 г. Пасынкі былі ўключаныя ў склад Польшчы.

== Гістарычныя каштоўнасьці ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Cerkiew Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Pasynkach 4.JPG|Царква Нараджэньня сьв. Яна Хрысьціцеля (1891 г.)
Файл:Kaplica św. Anny w Pasynkach 3.JPG|Капліца сьв. Ганны (1852 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Ураджэнцы ==
[[Яраслаў Кастыцэвіч]] (1896-1971) — беларускі пэдагог, грамадзкі і царкоўны дзеяч.

== Крынціы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20171221170151/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9285 Sosna Grzegorz, Fionik Doroteusz: ''Pasynki i okolice'', Bielsk Podlaski — Ryboły — Białystok, 2001] {{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20140104103222/http://pasynki.pl/ Сайт праваслаўнае парафіі ў Пасынках] {{ref-pl}}

{{Гміна Бельск-Падляскі}}

[[Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва]]</text>
      <sha1>1wu8rziv8qt2y1fg2zc0kwouwjqqyjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэфэрэндум пра статус Крыму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153869</id>
    <revision>
      <id>2699186</id>
      <parentid>2344207</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6817" sha1="1zos9m818wynibdxnbw4cim5iiqacq8" xml:space="preserve">[[Файл:2014 Crimean referendum ballot.png|значак|справа|200px|Узор бюлетэня.]]
'''Рэфэрэндум пра статус Крыму''' ({{мова-uk|Референдум про статус Криму}}) — незаконны [[рэфэрэндум]], які 16 сакавіка 2014 году з махінацыямі і распальваньнем нянавісьці правялі ўсталяваныя акупацыйнымі расейскімі дэсантнымі войскамі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Контрвыведка Ўкраіны: Расея даручыла сэпаратыстам забіць 100-200 чалавек, каб увесьці войскі|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/126829.html|выдавец=[[Наша Ніва]]|дата публікацыі=16 красавіка 2014|дата доступу=17 красавіка 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Эдуард Півавар]]|загаловак=У.Пуцін прызнаў, што за сьпінай самаабароны Крыму стаялі расейскія войскі|спасылка=http://blr.belta.by/all_news/world/UPutsn-pryzna-shto-za-spnaj-samaabarony-Kryma-stajal-rasjskja-vojsk_i_66712.html|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=17 красавіка 2014|дата доступу=17 красавіка 2014}}&lt;/ref&gt; ўлады [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] (АРК) і гораду [[Севастопаль]]. Напярэдадні, 14 сакавіка, [[Канстытуцыйны суд Украіны]] прызнаў неканстытуцыйнай пастанову Рады АРК аб правядзеньні рэфэрэндуму&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Рэфэрэндум» у Бахчысараі сарваны|спасылка=http://www.svaboda.mobi/a/25298522.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=16 сакавіка 2014|дата доступу=17 красавіка 2014}}&lt;/ref&gt;.

На абмеркаваньне было вынесенае пытаньне пра будучы статус Крыму, якое прадугледжвала выбар аднаго з двух варыянтаў адказу: '''«Вы за ўзьяднаньне Крыму з [[Расея]]й на правах суб’екту Расейскай Фэдэрацыі?»''' альбо '''«Вы за аднаўленьне дзеяньня Канстытуцыі Рэспублікі Крым 1992 году і за статус Крыму як часткі [[Украіна|Ўкраіны]]?»'''.

Бюлетэні для правядзеньня рэфэрэндуму 16 сакавіка ўтрымлівалі варыянты адказу на трох мовах: [[расейская мова|расейскай]], [[украінская мова|украінскай]] і [[крымскататарская мова|крымскататарскай]].

27 сакавіка [[Генэральная Асамблея ААН]] пастанавіла адмовіць рэфэрэндуму ў праўнай сіле&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генасамблея ААН не прызнала вынікі рэфэрэндуму ў Крыму|спасылка=http://blr.belta.by/by/all_news/world/Genasambleja-AAN-ne-pryznala-vynk-referendumu--Kryme_i_66020.html|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=27 сакавіка 2014|дата доступу=28 сакавіка 2014}}&lt;/ref&gt;. 15 красавіка міжнародныя назіральнікі [[ААН]], якія працавалі ва Ўкраіне да 2 красавіка ўключна, адзначылі ў сваёй справаздачы [[Махінацыя|махінацыі]] з рэфэрэндумам у Крыме і пасьлядоўнае распальваньне [[Нянавісьць|нянавісьці]] з боку расейскай [[Прапаганда|прапаганды]] пры адначаснай адсутнасьці пагрозы для расейцаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Марцін Ярскі]]|загаловак=Эўразвяз пачаў пастаўкі газу ва Ўкраіну|спасылка=http://m.belsat.eu/be/wiadomosci/a,19215|выдавец=[[Белсат]]|дата публікацыі=15 красавіка 2014|дата доступу=16 красавіка 2014}}&lt;/ref&gt;. 5 траўня Рада пры прэзыдэнце Расеі ў справе разьвіцьця грамадзянскай супольнасьці і правоў чалавека згадала ў сваёй справаздачы аб удзеле ў рэфэдэндуме толькі 30% выбарцаў, зь якіх толькі палова (15% ад агульнага ліку выбарцаў) галасавала за адарваньне Крыму ад Украіны&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рада пры Пуціне: толькі 15 % жыхароў Крыму галасавалі за далучэньне да Расеі|спасылка=http://m.belsat.eu/be/wiadomosci/a,19557|выдавец=Белсат|дата публікацыі=5 траўня 2014|дата доступу=5 траўня 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Расейская вайсковая інтэрвэнцыя ва Ўкраіну]]
* [[Рэспубліка Крым]]
* [[Крымскі крызіс (2014)|Крымская крыза]]
* [[Блякада ўкраінскага флёту на возеры Данузлаў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140502203256/http://referendum2014.ru/ua/ Сайт «Агульнакрымскі рэфэрэндум»]{{ref-uk}}
* [http://www.rada.crimea.ua/ua/news/06_03_2014_111 Старонка рэфэрэндуму на сайце Вярхоўнай Рады Аўтаномнай Рэспублікі Крым]{{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20140318224612/http://sevnews.info/rus/view-news/Adresa-izbiratelnyh-uchastkov-v-Sevastopole/13782 Адрасы выбарчых участкаў у Севастопалі]{{ref-ru}}

{{Накід:Украіна}}

[[Катэгорыя:Рэфэрэндумы]]
[[Катэгорыя:Украінская палітыка]]
[[Катэгорыя:2014 год ва Ўкраіне]]</text>
      <sha1>1zos9m818wynibdxnbw4cim5iiqacq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франсэск Фэрэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155046</id>
    <revision>
      <id>2699313</id>
      <parentid>2420355</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4550" sha1="qn273esvm8sp00d8rynjsttoc5g3ozl" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Франсэск Фэрэр і Гардыя''' (14 студзеня 1859 — 13 кастрычніка 1909)&lt;ref&gt;{{Спасылка|загаловак=Biografía de Francesc Ferrer i Guardia|url=http://www.uhu.es/cine.educacion/figuraspedagogia/0_ferrerguardia.htm#Biografía_de_Francesc_Ferrer_i_Guardia_|work=Universidad de Huelva|publisher=Universidad de Huelva|accessdate=28 August 2013}}&lt;/ref&gt; — гішпанскі вальнадумец і [[анархізм|анархіст]].

== Жыцьцё ==
Ён нарадзіўся ў Алельі (маленькі гарадок недалёка ад Барсэлёны) у сям’і рымскіх каталікоў. Ён быў накіраваны на працу на фірме ў Барсэлёне ва ўзросьце 15 гадоў. Уладальнік фірмы быў антыклерыкалам і, як кажуць, аказалі вялікі ўплыў на Фэрэра. Як пасьлядоўнік Гішпанскага рэспубліканскага лідэра Мануэля Руіса Зарылы, Фэрэр быў сасланы ў Парыж з жонкай і дзецьмі ў 1885 годзе. Разьвёўся ў 1899 годзе і ажаніўся ў другі раз з багатай парыскай настаўніцай неўзабаве пасьля гэтага.

У 1901 годзе ён вярнуўся ў Гішпанію і адкрыў ''Escuela Moderna'' (Сучасную школу), каб навучыць дзяцей сярэдняга клясу сацыяльным каштоўнасьцям. У 1906 годзе ён быў арыштаваны па падазрэньні ў дачыненьні да атакі ''Mateu Morral'' пра караля Альфонса XIII, але адпушчаны без прад’яўленьня абвінавачваньняў праз больш за год. Яго школа была зачынена ў той час, як ён быў заключаны ў турму.

На пачатку лета 1908 году, пасьля вызваленьня з турмы, ён напісаў гісторыю пра сучасную школу пад назвай ''Паходжаньне і ідэалы сучаснай школы''.

Пасьля абвяшчэньня ваеннага становішча ў 1909 годзе падчас трагічнага тыдня, ён быў арыштаваны і, быўшы прызнаны вінаватым пасьля працяглага судовага разбору, расстраляны ў крэпасьці Манжуік у Барсэлёне 13 кастрычніка.

Неўзабаве пасьля яго пакараньня сьмерцю, шматлікія прыхільнікі ідэяў Фэрэра ў ЗША фармуюць так званыя сучасныя школы, або школы Фэрэра, на ўзор ''Escuela Moderna''. Першая і найбольш прыкметная Сучасная школа была сфармавана ў [[Нью-Ёрк]]у ў 1911 годзе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110604041113/http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/testing/html/mss0248a.html Francisco Ferrer Collection]
* [https://web.archive.org/web/20051027181304/http://recollectionbooks.com/bleed/Encyclopedia/FerrerFrancisco.htm Francisco Ferrer Page] at the Daily Bleed’s Anarchist Encyclopedia
* [http://www.laic.org/index.htm Fundació Ferrer i Guàrdia]
* [http://www.katesharpleylibrary.net/k6dk48 Francisco Ferrer articles] at the Kate Sharpley Library
* [https://web.archive.org/web/20140413125218/http://jungle-world.com/artikel/2009/43/39605.html Die Erfindung des Globalen Protests]
* {{Кніга|last=Archer|first=William|title=The Life, Trial, and Death of Francisco Ferrer|location=New York|publisher=Moffat, Yard &amp; Co.|url=http://books.google.com/books?id=Gr2_QXDTcMcC}}

{{Парады артыкулу|артаграфія}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фэрэр, Франсэск}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1859 годзе]]
[[Катэгорыя:Каталёнцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1909 годзе]]
[[Катэгорыя:Анарха-сіндыкалісты]]
[[Катэгорыя:Каталёнскія анархісты]]
[[Катэгорыя:Пакараныя сьмерцю анархісты]]</text>
      <sha1>qn273esvm8sp00d8rynjsttoc5g3ozl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Северскі Данец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155185</id>
    <revision>
      <id>2699196</id>
      <parentid>2609481</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8317" sha1="trly114nghcclextl99xf727o7n9l4l" xml:space="preserve">{{Рака
|назва                   = Северскі Данец
|арыгінальная_назва      = {{Мова-uk|Сіверський Донець|скарочана}}
|выява                   = Donec near shepilovo.JPG
|памер_выявы             = 300пкс
|подпіс                  = Северскі Данец пад Шапілавым
|выток                   = [[Сярэднерускае ўзвышша]]
|вышыня_вытоку           = 200 м
|вусьце                  = [[Дон]]
|вышыня_вусьця           = 5,5 м
|шырата вусьця паўшар'е  = паўночнае
|шырата вусьця градусаў  = 47
|шырата вусьця хвілінаў  = 36
|шырата вусьця сэкундаў  = 2
|даўгата вусьця паўшар'е = усходняе
|даўгата вусьця градусаў = 40
|даўгата вусьця хвілінаў = 53
|даўгата вусьця сэкундаў = 50
|краіны_басэйну          = [[Расея]], [[Украіна]]
|даўжыня                 = 1053 км
|сьцёк                   = 4,5 км³
|плошча_басэйну          = 98900 км²
|нахіл                   = 
|назва_парамэтру1        = 
|парамэтар1              = 
|мапа                    = Seversky_Donets.png
|памер_мапы              = 
|подпіс_мапы             = Басэйн Северскага Данцу
|левыя_прытокі           = {{Просты сьпіс|
* [[Аскол]]
* [[Воўча (прытока Северскага Данцу)|Воўча]]
* [[Вялікі Бурлук (рака)|Вялікі Бурлук]]
* [[Нэтрыўс]]
* [[Жарабец (рака)|Жарабец]]
* [[Баравая (прытока Северскага Данцу)|Баравая]]
* [[Айдар]]
* [[Еўсуг (рака)|Еўсуг]]
* [[Дзяркул (прытока Северскага Данцу)|Дзяркул]]
}}
|правыя_прытокі          = {{Просты сьпіс|
* [[Бабка (рака)|Вялікая Бабка]]
* [[Уды (прытока Северскага Данцу)|Уды]]
* [[Мжа]]
* [[Берэка]]
* [[Казённы Тарэц]]
* [[Бахмутка]]
* [[Лугань]]
* [[Луганчык]]
* [[Вялікая Каменка (прытока Северскага Данцу)|Вялікая Каменка]]
}}
}}
'''Се́верскі Дане́ц''', '''Паўночны Дане́ц'''&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=134444 Баевікі ЛНР заявілі пра знішчэнне ўкраінскага плацдарму перад Луганскам] / [[Наша Ніва]], 01.09.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190715110653/http://vlib.by/PRIDVINIE-11/HEROUS/Batalay_RM.htm Віцебская абластная бібліятэка]&lt;/ref&gt; ({{Мова-uk|Сіверський Донець}}, {{Мова-ru|Северский Донец}}) — рака поўдня [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскай раўніны]], працякае празь [[Белгародзкая вобласьць|Белгародзкую]] і [[Растоўская вобласьць|Растоўскую вобласьці]] [[Расея|Расеі]], а таксама [[Харкаўская вобласьць|Харкаўскую]], [[Данецкая вобласьць|Данецкую]] і [[Луганская вобласьць|Луганскую вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]], правы (найбольшы) прыток [[Дон]]у. Сёмая па велічыні рака Ўкраіны і найважнейшая крыніца прэснай вады на ўсходзе гэтай краіны.

== Назва і этымалёгія ==
[[Файл:SeverskyDonets3 Greek.png|значак|зьлева|Назвы басэйну ў працах старажытнагрэцкіх дасьледнікаў: [[Дон|Танаіс]] упадаў у [[Азоўскае мора|Меатыс]]]]
Вядомыя назвы ракі:
* Танаіс
* Данец&lt;ref name=don&gt;Н.&amp;nbsp;Є.&amp;nbsp;Михайличенко. Взаємодія гідронімії та ойконімії (на матеріалі Центрального та Східного регіонів України // '''Λογος όνομαστική''' {{nobr|№ 1 (3), 2009, с. 36-41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mur/&gt;
* Северскі Данец&lt;ref name=mur/&gt;&lt;ref name=sar/&gt;&lt;ref name=gwan/&gt;
* у XVII—XVIII стагодзьдзях — Севярны Данец
* памылковая назва Северны Данец — праз скарачэньне Сев. Данец

Назву рака атрымала дзякуючы таму, што цякла зь [[Северскае княства|Северскага княства]], у адрозьненьне ад вытокаў Дону&lt;ref name=mur&gt;Муромцев І. Словотворчі типи гідронімів (басейн Сіверського Дінця).&amp;nbsp;— К.: Наукова думка, 1966.&amp;nbsp;— 104 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sar&gt;І.&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Саратов. [http://colovrat.at.ua/publ/13-1-0-243 Слово про Сіверський Донець] // Вечірній Харків, 1975, 15 травня (Природа і ми)&lt;/ref&gt;, пра што і піша вандроўнік XVI стагодзьдзя [[Аляксандар Гваньіні|Алясандра Гваньіні]]:
{{Цытата|Ёсьць таксама іншы Дон, меншая рака, якая бярэ свой пачатак у Северскім княстве, а называецца Северскі Данец. Гэтая рака вышэй за Азоў упадае ў вялікі Дон&lt;ref name=gwan&gt;Олександр Гваньїні. [http://book-ye.com.ua/shop/product_1433.html Хроніка Європейської Сарматії]. 2-ге видання, доопрацьоване. Упорядкування та переклад з польської о. Юрія Мицика. (Переклад здійснено за виданням: Aleksander Gwagnin. Kronika Sarmacyey Europskiej, przetłumaczona przez Paszkowskiego. Kraków, 1611). Київ: Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2009.&amp;nbsp;— 1008 с. // Книга VII. Хроніка Великого князівства Московського і держав, які до нього належать. стор. 584&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Олександр Гваньїні. [http://gazeta.dt.ua/CULTURE/oleksandr_gvanyini_hronika_evropeyskoyi_sarmatiyi__vidavnichiy_dim_kievo-mogilyanska_akademiya.html «Хроніка європейської Сарматії»].&amp;nbsp;— Видавничий дім «Києво-Могилянська академія» // «Дзеркало тижня. Україна», 14 грудня 2007&lt;/ref&gt;.}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|14}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20111103121124/http://www.sdbuvr.slav.dn.ua/RU/sevdonec.htm Сайт Северска-Данецкага басэйнавага кіраваньня водных рэсурсаў]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140323232004/http://sever.lg.ua/reka-severskii-donets Рака Северскі Данец]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140627090648/http://goldfishnet.km.ua/reki-ukrainy/severskij-donec Северскі Данец]{{ref-uk}}

{{Рэкі Ўкраіны}}
{{Дон}}

[[Катэгорыя:Памежныя рэкі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Расеі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Белгародзкай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Харкаўскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Данецкай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Луганскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Растоўскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Прытокі Дону]]</text>
      <sha1>trly114nghcclextl99xf727o7n9l4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыгор Кійко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157130</id>
    <revision>
      <id>2699179</id>
      <parentid>2622419</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7696" sha1="50akdf981714t7ydonsemzz9kujuxx1" xml:space="preserve">{{Мастак
|Імя                 = Рыгор Кійко
|Партрэт             = 
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Григорій Кійко
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|27|6|1951}}
|Месца нараджэньня   = [[Цалуйкава]], [[Луганская вобласьць]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|2|10|2014|гадоў = 63}}
|Месца сьмерці       = 
|Нацыянальнасьць     = 
|Грамадзянства       = [[Беларусь]]
|Заняткі             = мастак
|Вучоба              = [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]
|Плынь               = 
|Працы               = 
|Узнагароды          = 
|Commons             = 
}}
'''Рыго́р Іва́навіч Кійко́''' (27 чэрвеня 1951, вёска [[Цалуйкава]] [[Луганская вобласьць|Луганскай вобласьці]], [[Украінская ССР]] — 2 кастрычніка 2014, [[Менск]], [[Беларусь]]) — беларускі мастак-кераміст, грамадзкі дзяяч.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ва Ўкраіне ў настаўніцкай сям’і. Неўзабаве сям’я пераехала на радзіму маці ў [[Бабруйск]].

Скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] па спэцыяльнасьці мастак-кераміст (1980).

Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]], уваходзіў у суполку «[[Пагоня (мастацкая суполка)|Пагоня]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://belartunion.by/supolki/pagonya/8-2-4.html|загаловак = Пагоня: мастакі|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Беларускі саюз мастакоў]]|дата = 20 чэрвеня 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

[[Каталік]]. Пэўны час працаваў бібліятэкарам у [[Касьцёл сьвятых Сымона і Алены (Менск)|касьцёле сьвятых Сымона і Алены]] ў Менску&lt;ref name=&quot;krynica&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Maksim.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 19 чэрвеня 2014|url = http://krynitsa.info/?p=1406|загаловак = Беларускаму мастаку і верніку Рыгору Кійко патрэбная дапамога|фармат = |назва праекту = Крыніца.INFO|выдавец = |дата = 20 чэрвеня 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Сябра [[БНФ]] ад ягонага стварэньня. З 1999 — у [[КХП БНФ]].

Удзельнік шматлікіх акцыяў пратэсту, неаднойчы затрымліваўся міліцыяй. У 1996 року асуджаны на восем сутак за ўдзел у пікеце ў падтрымку ўкраінцаў, затрыманых падчас [[Чарнобыльскі шлях#1996|Чарнобыльскага шляху]]&lt;ref name=&quot;svaboda868397&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Вячаслаў Ракіцкі.|прозьвішча = Вячаслаў|імя = Ракіцкі|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 20 сьнежня 2007|url = http://www.svaboda.org/content/transcript/868397.html|загаловак = Адзін дзень палітвязьня Рыгора Кійка|фармат = |назва праекту = Адзін дзень палітвязьня|выдавец = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 30 чэрвеня 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. 1 красавіка 1997 арыштаваны па абвінавачаньні ў хуліганскіх дзеяньнях падчас сьвяткаваньня [[Дзень Волі|Дня Волі]], праз тры месяцы адпушчаны зь СІЗА пад падпіску аб нявыезьдзе. Асуджаны на два гады абмежаваньня волі з прымусовымі працамі, быў прызнаны «[[Amnesty International]]» [[Вязень сумленьня|вязьнем сумленьня]]&lt;ref name=&quot;krynica&quot; /&gt;; вызвалены 26 студзеня 1999. У 2000 падчас сьвяткаваньня Дню Волі ізноў быў затрыманы. У 2001 быў адным з абаронцаў Курапатаў падчас пабудовы [[МКАД]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://palitviazni.info/viazen/yhor-ijko|загаловак = Рыгор Кійко|фармат = |назва праекту = Свабоду палітвязьням!|выдавец = |дата = 20 чэрвеня 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, 8 лістапада быў жорстка зьбіты&lt;ref name=&quot;krynica&quot; /&gt;.

Жанаты. Мае двох дачок&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Ігар Карней.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 20 сакавіка 2008|url = http://www.svaboda.org/content/article/1048446.html|загаловак = Р.Кійко: «З гонарам зноў усталюем нацыянальны сьцяг»|фармат = |назва праекту = Грамадзтва|выдавец = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 20 чэрвеня 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Памёр у 10-й клінічнай больніцы Менску ад анкалягічнага захворваньня&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Алесь Дашчынскі.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 3 кастрычніка 2014|url = http://www.svaboda.org/content/article/26619324.html|загаловак = Памёр адзін зь першых палітвязьняў, мастак Рыгор Кійко|фармат = |назва праекту = Культура|выдавец = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 6 кастрычніка 2014|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20141228184653/http://palitviazni.info/viazen/yhor-ijko Жыцьцяпіс палітвязьня]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кійко, Рыгор Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Белакуракінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу мастакоў]]
[[Катэгорыя:Сябры Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ]]
[[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія дзеячы]]
[[Катэгорыя:Вязьні сумленьня]]</text>
      <sha1>50akdf981714t7ydonsemzz9kujuxx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парк цёмнага неба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161395</id>
    <revision>
      <id>2699139</id>
      <parentid>2506617</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19850" sha1="qdiy9nse3bazzk0ez81dchh1k064m6s" xml:space="preserve">'''Парк цё́мнага не́ба''' — тэрыторыя, звычайна вакол [[Абсэрваторыя|абсэрваторыі]], на якой адсутнічаюць штучныя засьмечвальнікі сьвятла. Прызначэньне паркаў цёмнага неба — у прапагандзе [[Астраномія|астраноміі]]. Паколькі розныя краіны распрацоўвалі свае праграмы незалежна, такія тэрыторыі называюцца па-рознаму: ''заказьнікамі'', ''запаведнікамі'' або ''паркамі''. [[Міжнародная асацыяцыя цёмнага неба]] (МАЦН) пераважна карыстаецца тэрмінам ''заказьнік''.

Першы стала дзеючы парк быў заснаваны ў 1999 року ў Торанс Барэнс ([[Антарыё]], [[Канада]]), хоць ахоўныя зоны вакол абсэрваторыяў існавалі і задоўга да ягонага зьяўленьня.

== Паркі, заказьнікі і запаведнікі цёмнага неба ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Краіна
! Назва
! Разьмяшчэньне
! Плошча, га
! [[Шкала Бортла]]
! Статус
! class=&quot;unsortable&quot; | Заўвагі
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Ўуд Бафала]]&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | прозьвішча = 
  | загаловак = Wood Buffalo National Park
  | выдавец = Parks Canada
  | work = 
  | дата публікацыі = 30 кастрычніка 2015
  | url = http://www.pc.gc.ca/eng/pn-np/nt/woodbuffalo/index.aspx
  | doi = 
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Албэрта]]/[[Паўночна-Заходнія тэрыторыі]]
| {{лік|4480700}}
| 1-2
| [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО]]
| Занесены 28 чэрвеня 2013&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | прозьвішча = Thompson
  | імя = Deborah
  | authorlink = 
  | coauthors =
  | загаловак = RASC Designates Wood Buffalo National Park as a New Dark Sky Preserve
  | work = RASC Announcements
  | выдавец = Royal Astronomical Society of Canada
  | дата публікацыі = 2 жніўня 2013
  | url = http://www.rasc.ca/news/rasc-designates-wood-buffalo-national-park-new-dark-sky-preserve
  | doi = 
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Канада]]
| Мястэчка Норт Франтэнак
| [[Антарыё]]
| {{лік|116000}}
| 1-2
|
| Занесены 28 чэрвеня 2013
|-----
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Джаспэр]]
| [[Албэрта]]
| {{лік|1122800}}
| 1-2
|
| Занесены 11 сакавіка 2011&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | прозьвішча =
  | імя =
  | authorlink =
  | coauthors =
  | загаловак = Jasper National Park named world’s largest dark sky preserve
  | work =
  | выдавец = Parks Canada
  | дата публікацыі = 11 сакавіка 2011
  | url = http://www.marketwire.com/press-release/Jasper-National-Park-Becomes-Worlds-Largest-Dark-Sky-Preserve-1410194.htm
  | doi =
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Канада]]
| [[Сайпрэс Гілз (Канада)|Сайпрэс Гілз]]
| [[Саскачэван]]/[[Албэрта]]
| {{лік|39600}}
| 2
|
| Занесены 28 верасьня 2004&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = Cypress Hills Interprovincial Park Designated as a Dark-Sky Preserve
  | выдавец = Government of Saskatchewan
  | дата публікацыі = 8 кастрычніка 2004
  | url = http://www.publications.gov.sk.ca/details.cfm?p=55346
  | фармат =
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Канада]]
| [[Бівэр Гілз]]
| [[Албэрта]]
| {{лік|29300}}
| 4,5
|
| Занесены 3 верасьня 2006
|-----
|-
| [[Вугоршчына]]
| Ахоўная зона Жэліц
|
| 9042
| 3-4
|
| Занесены 16 лістапада 2009
|-----
| [[Канада]]
| [[Мон Мэгантык (абсэрваторыя)|Мон Мэгантык]]
| [[Квэбэк]]
| {{лік|527500}}
| 2-3
| Запаведнік
| Прызнаны ў верасьні 2007; першы міжнародны запаведнік МАЦН&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = the Mt. Megantic IDSR
  | выдавец = AstroLab du park national du Mt. Megantic
  | url = http://www.astrolab-parc-national-mont-megantic.org/en/mt-megantic-international-dark-sky-reserve-idsr.mt-megantic-idsr.htm
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Канада]]
| Ля Вэрандры&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | выдавец = SEPAQ
|загаловак=Information - Réserve faunique La Vérendrye - Réserves fauniques
  | url = http://www.sepaq.com/rf/lvy/information.dot
  | мова =fr
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Квэбэк]]
| {{лік|1361500}}
| 1
|
| 
|-----
| [[Канада]]
| [[МакДональд Крык (правінцыйны парк)|МакДональд Крык]]
| [[Брытанская Калумбія]]
| 2225
| 2-3
|
| Прызнаны ў 2003
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Парк Гордана]]
| [[Антарыё]]
| 43.7
| 2-3
|
| Занесены 15 жніўня 2009&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = Gordon's Park Dark Sky Preserve
  | выдавец = Royal Astronomical Society of Canada
  | дата публікацыі = 3 мая 2011
  | url = http://www.rasc.ca/gordons-park-dark-sky-preserve
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны марскі парк Фатам Файв]]
| [[Антарыё]]
| {{лік|16700}}
| 2-3
|
| Занесены 29 сакавіка 2009
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Пойнт Пілі]]
| [[Антарыё]]
| 2000
| 3-4
|
| Прызнаны ў 2006
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Торанз Барэнз]]
| [[Антарыё]]
| 1906
| 3
|
| Прызнаны ў 1999; першы канадзкі парк цёмнага неба
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Граслэндс]]
| [[Саскачэван]]
| {{лік|92100}}
| 1-2
|
| Занесены 2 кастрычніка 2009&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | прозьвішча =
  | імя =
  | authorlink =
  | coauthors =
  | загаловак = Dark Sky Preserve designation for Grasslands National Park
  | work =
  | выдавец = Parks Canada
  | дата публікацыі = 4 студзеня 2016
  | url = http://www.pc.gc.ca/eng/pn-np/sk/grasslands/natcul/natcul6.aspx
  | фармат =
  | doi =
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Кучыбугвак]]
| [[Нью-Брансўік]]
| {{лік|23920}}
| 2
|
| Занесены 6 чэрвеня 2009&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | прозьвішча =
  | імя =
  | authorlink =
  | coauthors =
  | загаловак = Kouchibouguac National Park a Dark Sky Preserve
  | work =
  | выдавец = Parks Canada
  | дата публікацыі = 6 чэрвеня 2009
  | url = http://www.pc.gc.ca/apps/cp-nr/release_e.asp?bgid=1096&amp;andor1=bg
  | фармат =
  | doi =
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Правінцыйны парк Маўнт Карлтан]]
| [[Нью-Брансўік]]
| {{лік|17427}}
| 2
|
| Занесены 18 ліпеня 2009&lt;ref&gt;{{Артыкул
  | загаловак = Designation requires limited artificial light to protect night skies from light pollution
  | выдавец = CanadaEast.com
  | дата публікацыі = 18 ліпеня 2009
  | дата доступу = 3 сьнежня 2010}}&lt;/ref&gt;
|-----
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Кеджымкумджык]]
| [[Новая Шатляндыя]]
| {{лік|40400}}
| 2
|
| Занесены 7 жніўня 2010
|-----
| [[ЗША]]
| Дзяржаўная зона адпачынку на возеры Гадсан
| [[Мічыган]]
| 890
| 3
|
| Прызнаны ў 1993&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = The Dark Sky Preserve Brochure
  | выдавец = City of Hudson, Michigan
  | дата публікацыі = студзень 2001
  | url =http://media.wix.com/ugd/d28b74_bc4781161e0122360804a32040c06315.pdf
  | фармат =PDF
  | дата доступу = 26 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-----
|-
| [[ЗША]]
| [[Прыродныя масты (ЗША)|Прыродныя масты]]
| [[Юта]]
| 251
| 2
|
| Прызнаны ў 2007; першы міжнародны парк цёмнага неба
|-----
| [[ЗША]]
| Паркі дзікай прыроды Патаватомі
| [[Індыяна]]
| 116
| 4,5
|
| Прызнаны ў 2003
|-
| [[ЗША]]
| Дзяржаўны парк Чэры Спрынгс
| [[Пэнсыльванія]]
| 20
| 2&lt;ref name = &quot;bortle&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://www.dcnr.state.pa.us/info/wind/documents/cherry-springs-state-park-light-pollution-analysis-05-29-08.pdf| загаловак = Cherry Springs State Park: Light Pollution Analysis and Recommendations| выдавец = Pennsylvania Department of Conservation and Natural Resources| дата публікацыі = 27 мая 2008| author = Clanton &amp; Associates| дата доступу = 21 сакавіка 2009}}&lt;/ref&gt;
|
| Прызнаны дзяржаўным паркам цёмнага неба у 2000; як другі міжнародны ПЦН МАЦН — 11 чэрвеня 2007.
|-----
|-
| [[ЗША]]
| Паркавы раён Джоджа
| [[Агаё]]
| {{лік|418.5}}
| 
|
| Занесены 20 жніўня 2011&lt;ref&gt;{{Спасылка| url = http://docs.darksky.org/PR/ObservatoryParkPR.pdf| загаловак = New Ohio Park Commended for Protecting the Nighttime Environment by International Dark-Sky Association (press release)| выдавец = International Dark-Sky Association| дата публікацыі = 22 жніўня 2011| дата доступу = 18 ліпеня 2012}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Вялікабрытанія]]
| Лясны парк Галаўэй
| [[Дамфрыс і Галаўэй]], [[Шатляндыя]]
| {{лік|75000}}
| 3
|
| Занесены 16 лістапада 2009&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар= Severin Carrell|загаловак= Astronomers name Scottish park one of world's best stargazing sites|спасылка= http://www.guardian.co.uk/science/2009/nov/16/galloway-forest-dark-skies-stargazing|выдавец= The Guardian|дата публікацыі= 16 лістапада 2009|дата доступу= |мова =en }}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Польшча]], [[Чэхія]]
| Парк цёмнага неба Ізэра
| [[Ніжнесылескае ваяводзтва|Ніжняя Сылезія]], [[Польшча]]&lt;br /&gt;[[Лібэрацкі край]], [[Чэхія]]
| 7500
| 3-4
|
| Занесены 4 лістапада 2009; першы эўрапейскі і першы двухбаковы парк цёмнага неба&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = Izera Dark-Sky Park
  | выдавец = 
  | дата публікацыі = 2009
  | url = http://www.izera-darksky.eu
  | дата доступу = }}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Славаччына]]
| [[Поланіны (парк цёмнага неба)|Поланіны]]
| [[Поланіны (нацыянальны парк, Славаччына)|Поланіны]]
| {{лік|48519}}
| 2-3
|
|Занесены 3 сьнежня 2010&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = Poloniny Dark-Sky Park
  | work =
  | выдавец = 
  | дата публікацыі = 2010
  | url = http://poloniny.svetelneznecistenie.sk
  | дата доступу = }}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Вугоршчына]]
| Парк зорнага неба Хортабадзі
|
| {{лік|10000}}
| 
|
| Занесены 31 студзеня 2011; трэці міжнародны парк цёмнага неба МАЦН&lt;ref name=&quot;docs.darksky.org&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20120317142350/http://docs.darksky.org/PR/2011/PRSarkHortobagyFINAL.pdf&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Вялікабрытанія]]
| [[Сарк]]
| [[Гернсі]]
| 545
| 3
|
| Занесены 31 студзеня 2011; першы міжнародны востраў цёмнага неба МАЦН&lt;ref name=&quot;docs.darksky.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;http://www.npr.org/2011/02/01/133401367/lights-out-tiny-sark-named-first-dark-sky-island&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Канада]]
| Мескі зорны парк [[Прыродны парк Ірвінг|Ірвінгу]]
| [[Сэнт Джон (Нью-Брансўік)]]
| 243
| 
|
| Занесены 1 ліпеня 2011; першы мескі зорны парк {{Падказка|КАТК|Каралеўскае астранамічнае таварыства Канады}}
|-----
|-
| [[Вялікабрытанія]]
| [[Нацыянальны парк Эксмур]]
| [[Дэван]] &amp; [[Сомэрсэт]], [[Ангельшчына]]
|
|
| Запаведнік
| Прызнаны 10 кастрычніка 2011
|-
| [[Канада]]
| [[Нацыянальны парк Фандзі]]
| [[Нью-Брансўік]]
| {{лік|20700}}
| 2
|
| Занесены 31 кастрычніка 2011&lt;ref&gt;{{Спасылка  | прозьвішча =  | імя =  | authorlink =  | coauthors =  | загаловак = Fundy National Park a Dark Sky Preserve
  | work =  | выдавец = Parks Canada  | дата публікацыі = 6 чэрвеня 2009 | url = http://www.pc.gc.ca/pn-np/nb/fundy/natcul/ciel-sky.aspx  | фармат =  | doi =
  | дата доступу = 24 студзеня 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Новая Зэляндыя]]
| [[Нацыянальны парк Ааракі/Гара Кука]]
| [[Лэйк Тэкапа]]
| {{лік|430000}}
| 2&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=An Application to the International Dark-Sky Association for a Starlight Reserve in the Aoraki/Mt Cook National Park and the Mackenzie Basin of the central South Island of New Zealand|спасылка=http://docs.darksky.org/IDSPlaces/New_Zealand_IDSP_app.pdf|год = 2012|выдавецтва=Mackenzie District Council, University of Canterbury, Royal Astronomical Society of New Zealand, Department of Conservation|старонкі=25}}&lt;/ref&gt;
| Запаведнік
| Занесены 9 чэрвеня 2012&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар= |загаловак= New Zealand’s Aoraki Mackenzie Named World’s Largest International Dark Sky Reserve|спасылка= http://docs.darksky.org/PR/IDA_Aoraki_Mackenzie_PR.pdf|выдавец= International Dark Sky Association|дата публікацыі= 9 чэрвеня 2012|дата доступу= 13 чэрвеня 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна |прозьвішча = McCrone |імя=John |загаловак=Stars in their eyes |спасылка = http://www.stuff.co.nz/the-press/news/7071118/Stars-in-their-eyes |дата доступу = 3 сакавіка 2013 |выдавец=The Press |дата публікацыі = 9 чэрвеня 2012 |старонкі=C1–C3}}&lt;/ref&gt;
|-----
|-
| [[Канада]]
| Адукацыйны цэнтар «Блуўотэр»
| [[Антарыё]]
| 129
| 2
|
| Занесены 3 лістапада 2012 Каралеўскім астранамічным таварыствам Канады
|-----
|-
| [[Намібія]]
| Запаведнік НамібРанд
|
|
|
| Запаведнік
| 
|-
| [[Вялікабрытанія]]
| [[Брэкан Біканз]]
| [[Ўэйлз]]
|
|
| Запаведнік
| Прызнаны 19 лютага 2013
|-
|-----
| [[Чэхія]], [[Славаччына]]
| [[Бяскіды (парк цёмнага неба)|Бяскіды]]
| [[Мараўска-сылескі край]], [[Чэхія]]&lt;br /&gt;[[Чадца (раён)|Чадца]], [[Славаччына]]
| {{лік|30800}}
| 3-4
|
| Занесены 4 сакавіка 2013; другі ў сьвеце двухбаковы парк цёмнага неба&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = Beskydy Dark-Sky Park
  | дата публікацыі = 2013
  | url = http://www.boto.cz
  }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Польшча]]
| [[Бешчады (парк зорнага неба)|Бешчады]]
| [[Падкарпацкае ваяводзтва|Прыкарпацьце]]
| {{лік|113846.5}}
| 2-3
|
| Занесены 8 сакавіка 2013&lt;ref&gt;{{Спасылка
  | загаловак = Bieszczady Starry-Sky Park
  | дата публікацыі = 2013
  | url = http://www.gwiezdnebieszczady.pl
  }}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Вялікабрытанія]]
| [[Нацыянальны парк Нортумбэрлэнд]]
| [[Нортумбэрлэнд]], [[Ангельшчына]]
| {{лік|103000}}
|
|
| Занесены 9 сьнежня 2013&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-25260186|загаловак=Dark sky status awarded to Northumberland Park area|дата доступу=2 сьнежня 2013|выдавец=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Вялікабрытанія]]
| Востраў [[Кол (востраў)|Кол]]
| [[Унутраныя Гебрыды]], [[Шатляндыя]]
|
|
|
| Занесены 9 сьнежня 2013&lt;ref name=&quot;Coll&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-25300740|загаловак=Isle of Coll secures 'dark isle' status|дата доступу=9 сьнежня 2013|выдавец=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Ірляндыя]]
| Паўвостраў [[Айвэраг]]
| [[Кэры (графства)|Кэры]]
|
|
|
| Прызнаны міжнародным запаведнікам цёмнага неба МАЦН 27 студзеня 2014&lt;ref name=&quot;Kerry&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.irishtimes.com/news/environment/southwest-kerry-area-receives-dark-skies-designation-1.1669828|загаловак=Southwest Kerry area receives dark skies designation|дата доступу=3 сакавіка 2014|выдавец=irishtimes.com}}&lt;/ref&gt;
|-----
| [[Нямеччына]]
| [[Прыродны парк Вэстгафэльлянд]]
| [[Брандэнбург]]
|
|
|
| Прызнаны міжнародным запаведнікам цёмнага неба МАЦН 12 лютага 2014&lt;ref name=&quot;Westhavelland&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.berliner-zeitung.de/brandenburg/sterne-sehen-ohne-lichtverschmutzung-deutschlands-dunkelkammer,10809312,26150668.html|загаловак=Sterne Sehen Ohne Lichtverschmutzung: Deutschlands Dunkelkammer|дата доступу=2014-03-03|выдавец=berliner-zeitung.de}}&lt;/ref&gt;
|}

== Глядзіце таксама ==
* [[Скотабіялёгія]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240911053847/http://www.izera-darksky.eu/ Парк цёмнага неба Ізэра]
* [https://web.archive.org/web/20210525232206/http://poloniny.svetelneznecistenie.sk/ Парк цёмнага неба Поланіны]
* [https://web.archive.org/web/20101222040430/http://rasc.ca/lpa/torrancebarrens.shtml Парк цёмнага неба Торанс Барэнс]

[[Катэгорыя:Паркі цёмнага неба| ]]
[[Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі]]
[[Катэгорыя:Ахова прыроды]]</text>
      <sha1>qdiy9nse3bazzk0ez81dchh1k064m6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Шабунеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161840</id>
    <revision>
      <id>2699220</id>
      <parentid>2632717</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26736" sha1="feew3z7efymqj9q8brkwtf2piexbjr3" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Станіслаў Шабунеўскі
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = Станіслаў Шабунеўскі.jpg
|памер               = 
|апісаньне           = Станіслаў Шабунеўскі (1937)
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = архітэктар
|дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|2|12|1866}}
|месца нараджэньня   = в. [[Скароднае (Ельскі раён)|Скароднае]], цяпер [[Ельскі раён]], [[Гомельская вобласьць]]
|грамадзянства       = 
|падданства          = 
|дата сьмерці        = пасьля {{Памёр|||1937}}
|месца сьмерці       = [[Беламорканал]], [[ГУЛАГ]]
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды          = 
|сайт                = 
|дадаткова           = 
}}
[[Файл:Аўтограф Станіслава Шабунеўскага.png|міні|Аўтограф Станіслава Шабунеўскага]]
'''Станісла́ў Дані́лавіч Шабуне́ўскі''' ({{Нарадзіўся|2|12|1866}}/[[1868]], с. [[Скароднае (Ельскі раён)|Скароднае]], цяпер [[Ельскі раён]] [[Гомельская вобласьць]], [[Беларусь]] — пасьля {{Памёр|||1937}}, [[Беламорканал]], [[ГУЛАГ]]) — беларускі архітэктар, аўтар значнай часткі забудовы [[Гомель|Гомелю]] пачатку XX ст.

== Біяграфія ==
Бацька — Апалінары-Даніла Іванавіч Шабунеўскі, служыў паштальёнам, пазьней стаў памочнікам паштмайстара павятовай паштовай канторы г. [[Бабруйск]]у, куды перавёз сваю сям’ю. Маці паходзіла са зьбяднелых [[дваране|дваранаў]]. У Бабруйску С. Шабунеўскі вучыўся ў чатырохкляснай прагімназіі, потым скончыў [[Слуцкая гімназія|Слуцкую гімназію]] і паступіў у [[Пецярбурскі інстытут грамадзянскіх інжынэраў]], на курс архітэктуры ў акадэміка З. Шрэтара. З 1897 году С. Шабунеўскі служыў у [[Гомель|Гомелі]] на пасадзе гарадзкога архітэктара.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;&gt;''Літвінава Т. Ф.'' Лёс мастака…&lt;/ref&gt;
[[Файл:Shabunevskij-portret.jpg|злева|міні|С. Шабунеўскі на ганку свайго дому па вул. Шпітальнай]]
У Гомелі [[калескі асэсар]] С. Д. Шабунеўскі ўваходзіў у склад гарадзкой управы, выбіраўся ў земства па польскай курыі. С. Шабунеўскі быў уладальнікам нерухомасьці ў розных частках Гомелю — завод пустацелых бэтонных камянёў («Бэтаніт») па [[Вуліца Быхаўская (Гомель)|вул. Быхаўскай]]; трохпавярховы мураваны дом на рагу Румянцаўскай і Аляксандраўскай вуліцаў (пабудаваны архітэктарам у 1909 г., на 1-м паверсе разьмяшчаліся лаўкі, аптэка і цырульня, на 2-м — прыватная мужчынская гімназія Ратнэра, на 3-м — кватэры); драўляны дом у гэтым жа двары (цяпер на гэтым месцы жылы дом з магазынам «Сонечны» на рагу Савецкай і Камсамольскай вуліцаў); мураваны [[флігель]], які здаваўся ў наём, і 1-павярховы драўляны дом на выхадзе [[Вуліца Шпітальная (Гомель)|Шпітальнай вуліцы]] на Румянцаўскую (цяпер на гэтым месцы будынкі [[Гомельскі цырк|Гомельскага цырку]]), куплены С. Шабунеўскім у 1911 годзе, дзе ён пражываў зь сям’ёй.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

У першым шлюбе з Марыяй Гур’еўнай (1881 г.н.) ён меў сына Льва (1900 г.н.) і дачку Людмілу (1902 г.н.). У другім шлюбе, з Ксеніяй Аляксандраўнай Мельнікавай (1885—1939), меў дачку Алену (1913—1942, [[Масква]]).&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

У першыя гады савецкай улады С. Д. Шабунеўскі працаваў у Гомельскім камунальным аддзеле на пасадзе інжынэра. Пасьля антысавецкага Стракапытаўскага паўстаньня ў Гомелі, у красавіку 1919 году прыцягнуты да адказнасьці за «сношения с мятежниками» і прыгавораны рэвалюцыйным трыбуналам да грамадзкага ганьбаваньня і пазбаўленьня права быць абраным у кіроўныя савецкія органы. У верасьні 1919 г. Шабунеўскі мабілізаваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]], служыў у ваенна-палявым будаўніцтве, начальнікам упраўленьня якога стаў у 1921 годзе. Пасьля дэмабілізацыі працаваў у Кадзіеўскім рудаўпраўленьні, а ў верасьні 1922 г. звольніўся і вярнуўся ў Гомель.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

С. Д. Шабунеўскі працаваў інжынэрам у Гомельскай будаўнічай арганізацыі «Палесбуд». У студзені 1923 г. быў прызначаны інспэктарам па будаўніцтве Гомельскага губэрнскага Савету народнай гаспадаркі. 1 траўня 1924 г. прызначаны губэрнскім, а ў 1927 г., пасьля адміністрацыйнага пераўтварэньня — акружным інжынэрам. З кастрычніка 1929 г. С. Шабунеўскі працаваў начальнікам упраўленьня будаўнічага кантролю, а з 1 студзеня па 21 лютага 1931 г. — пры Гомельскім гарсавеце.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

21 лютага 1931 г. С. Д. Шабанеўскі першы раз арыштаваны, але праз пэўны час вызвалены. Другі раз арыштаваны ў 1937 г., Пастановай пазасудовага органу С. Д. Шабунеўскі асуджаны і зьняволены ў папраўча-працоўны лягер на 10 гадоў ([[Мядзьведжая Гара]], [[Беламорканал]]), адкуль не вярнуўся. С. Д. Шабунеўскі рэабілітаваны 20 кастрычніка 1989 г. Пракуратурай БССР, паводле Ўказу Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР ад 16 студзеня 1989 г. «Аб дадатковых мерах па ўстанаўленьні справядлівасьці ў адносінах да ахвяраў рэпрэсіяў, якія мелі месца ў пэрыяд 1930-40 і пачатку 50-х гадоў».&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

== Творчая спадчына ==
Творчую спадчыну С. Д. Шабунеўскага складаюць розныя архітэктурныя праекты, кіраўніцтва аднаўленчымі работамі, інспэктаваньне будаўніцтва многіх аб’ектаў у Гомелі і навакольных населеных пунктах.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;
[[Файл:BelSUT Gomel-3.jpg|міні|злева|Будынак колішняй гомельскай Аляксандраўскай мужчынскай гімназіі]]
Першы будынак, выкананы паводле ягонага праекту ў 1898 г. — [[Гомельская мужчынская гімназія]]. Гэта двухпавярховы мураваны будынак у [[нэаклясыцызм|нэаклясычным стылі]], які займаў амаль цэлы квартал на рагу Магілёўскай ([[Вуліца Кірава (Гомель)|Кірава]]) і Гімназічнай (цяпер частка [[Вуліца Чырвонаармейская (Гомель)|Чырвонаармейскай]]) вуліцаў. Бронзавая закладная дошка на пачатак работ па ўзьвядзеньні гімназіі захоўваецца ў [[Гомельскі абласны краязнаўчы музэй|Гомельскім абласным краязнаўчым музэі]]. Будынак адной са старэйшых навучальных установаў гораду захаваўся да нашага часу ў зьмененым выглядзе (прыбраны купал над гімназічнай Аляксандраўскай царквой, пасьля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] надбудаваны 3-ці паверх). Цяпер там — адзін з карпусоў [[Гомельскі ўнівэрсытэт транспарту|Гомельскага ўнівэрсытэту транспарту]].&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

[[Файл:1 Советская 28.jpg|міні|Будынак колішняга Арлоўскага камэрцыйнага банку]]
Матывы [[клясыцызм]]у выкарыстаныя С. Д. Шабунеўскім у будаўніцтве банкаўскіх установаў, што вылучаліся сваёй значнасьцю і манумэнтальнасьцю. Да ліку такіх можна аднесьці Арлоўскі камэрцыйны банк на рагу [[Вуліца Румянцаўская (Гомель)|Румянцаўскай]] і [[Вуліца Ірынінская (Гомель)|Ірынінскай вуліцаў]], які быў узьведзены ў 1901 годзе. Пасьля Вялікай Айчыннай вайны да яго надбудавалі 3-ці паверх і цяпер гэта адміністрацыйны будынак на рагу [[Вуліца Савецкая (Гомель)|Савецкай]] і [[Вуліца Першамайская (Гомель)|Першамайскай вуліцаў]].&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;
[[Файл:Гомель. Крестьянская 14. Отделение Виленского коммерческого банка. Фото 02.JPG|зьлева|міні|Будынак колішняга Віленскага камэрцыйнага банку]]

Аддзяленьне Віленскага камэрцыйнага банку разьмясьцілася на 2-м і 3-м паверхах дому, што быў пабудаваны паводле праекту архітэктара ў 1910—1912 гг. на рагу Румянцаўскай і Траецкай вуліцаў. Ён належаў гомельскаму купцу І. В. Дамброўскаму, які ў свой час выбіраўся гарадзкім галавою. На першым паверсе дома знаходзіліся крамы і аптэка. У цяперашні час у будынку на рагу Савецкай і [[Вуліца Сялянская (Гомель)|Сялянскай вуліцаў]] — адміністрацыйныя службы Гомелю і [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Вонкава розныя, гэтыя банкі мелі шмат агульных рысаў. Зрэзаныя вуглавыя часткі абодвух будынкаў, якія выходзілі на перакрыжаваньне вуліцаў, флянкаваліся [[портык]]амі з [[калёна]]мі, завяршаліся [[купал]]амі. Тут былі парадныя ўваходы. Руставаныя фасады багата дэкараваліся з выкарыстаньнем элемэнтаў клясыцызму і мадэрну. Гэта тыповыя ўзоры так званага «мадэрн-клясыцызму».&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;
[[Файл:Гомель. Ирининская 11. Фото 06.JPG|міні|Колішні дом гомельскага доктара Н. І. Аляксандрава]]
[[Файл:Гомель. Баумана 2- Билецкого 5. Фото 03.JPG|міні|Колішні даходны дом купца К. П. Грошыкава]]
Матывы мадэрну асабліва ярка выявіліся ў жылых дамох, якія былі выкананыя паводле праектаў С. Д. Шабунеўскага ў пачатку XX ст. У жанры маёнтка з дэкорам [[мадэрн]]у ў 1903 г. быў пабудаваны дом для гомельскага доктара Навума Ільіча Аляксандрава на вуліцы Ірынінскай (цяпер [[Дом грамадзянскіх абрадаў (Гомель)|Дом грамадзянскіх абрадаў]] на вул. Ірынінскай). У гэтым жа стылі выкананы двухпавярховы жылы дом на рагу [[вуліца Баярская (Гомель)|вуліцаў Баярскай]] і [[Вуліца Мільённая (Гомель)|Мільённай]], ён будаваўся як [[даходны дом]] купца К. П. Грошыкава ў 1909 годзе. У цяперашні час тут, на рагу [[вуліца Баўмана (Гомель)|вуліцаў Баўмана]] і [[Вуліца Білецкага (Гомель)|Білецкага]], па-ранейшаму жылыя кватэры. Прыблізна ў гэты ж пэрыяд на ўласным участку (вугал Румянцаўскай і Аляксандраўскай вуліцаў) С. Шабунеўскі пабудаваў трохпавярховы мураваны дом (не захаваўся) з аблегчаным апошнім паверхам і атыкам. Мудрагелістае спалучэньне простых і акруглых лініяў, арачнае афармленьне дзьвярных і аконных праёмаў, малюнак ляпных дэталяў, пазычаныя ў ампіру дэкаратыўныя элемэнты — усё гэта дазваляе аднесьці будынак да [[архітэктура мадэрну|архітэктуры мадэрну]].&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

[[Файл:Комиссарова 27.JPG|thumb|злева|Адзін з карпусоў земскай бальніцы]]
У пэрыяд [[Беларусь у Першай сусьветнай вайне|Першай сусьветнай вайны]] С. Шабунеўскім, пры фінансавым удзеле княгіні [[Ірына Паскевіч|Ірыны Іванаўны Паскевіч]], былі пабудаваныя [[Гомельская гарадзкая клінічная бальніца|земская бальніца і гінэкалягічная бальніца з радзільным домам]] на [[вуліца Князя Паскевіча (Гомель)|вул. Князя Паскевіча]]. Выкананыя ў стылі мадэрн з клясычнымі матывамі, бальнічныя карпусы ўдала ўпісаліся ў прыбярэжны ляндшафт і цудоўна гармануюць з панарамай палацава-паркавага ансамблю з боку [[Сож|Сажа]]. Прасторныя памяшканьні для хворых дэкараваліся стрымана і ўтульна. Гэтыя будынкі і сёньня выкарыстоўваюцца як лячэбныя ўстановы (корпус бальніцы хуткай дапамогі і вайсковы шпіталь на [[вуліца Камісарава (Гомель)|вул. Камісарава]]).&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

Па заказе купца Шановіча на рагу [[Вуліца Румянцаўская (Гомель)|Румянцаўскай]] і [[Вуліца Мясьніцкая (Гомель)|Мясьніцкай]] вуліцаў С. Д. Шабунеўскі ў 1912 годзе спраектаваў камфартабэльны гатэль «Савой». Пры ім была цырульня, [[сынэматограф]], мноства крамаў на 1-м паверсе. Збудаваньне дэкараванае ў стылі мадэрн, але ў сымэтрычнай прапарцыянальнасьці канструкцыяў, геамэтрычнасьці лініяў відавочны кірунак ад архітэктуры мадэрну да [[канструктывізм]]у. У парэвалюцыйны час тут месьціўся Выканаўчы камітэт Гомельскага Савету, а ў пэрыяд [[Стракапытаўскае паўстаньне|Стракапытаўскага паўстаньня]] ў 1919 г. — штаб абароны Гомельскага рэвалюцыйнага камітэту. Будынак быў разбураны ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], на яго месцы цяпер — «[[Дом гандлю (Гомель)|Дом гандлю]]» (рог [[Вуліца Савецкая (Гомель)|вуліцаў Савецкай]] і [[Вуліца Камунараў (Гомель)|Камунараў]]).&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

Канструяваньне формы будынка адпаведна яго функцыянальнаму прызначэньню ўласьцівае цэхаваму корпусу хлебазаводу, які захаваўся на [[Праспэкт Леніна (Гомель)|пр. Леніна]], ён быў пабудаваны С. Д. Шабунеўскім у 1929 годзе.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

[[Файл:Гомель._Пушкина_26._Фото_07.JPG|thumb|зьлева|Круглы шэры дом]]
У гэты ж пэрыяд паводле праектаў С. Шабунеўскага будаваліся і жылыя дамы ў стылі канструктывізму. Адным зь першых шматпавярховых будынкаў у Гомелі быў дом па [[вуліца Пушкіна (Гомель)|вул. Пушкіна]], 26, які меў кватэры сэкцыйнага тыпу (1927). Гэты будынак са зрэзанымі вугламі фасадаў атрымаў у гамельчукоў назву «круглы шэры дом». У тынк вонкавых сьцен тут было дададзенае бітае шкло. Іскрыстыя адценьні, якія яно ўтварае, па задуме праектантаў, мусілі неяк аблягчыць выгляд гэтага шэрага маналіту.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

Самай высокай пабудовай даваеннага гораду стаў шасьціпавярховы жылы дом для рабочых паравоза-вагонарамонтнага заводу з кватэрамі камунальнага тыпу — [[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна]] (1929—1931 гг., [[Праспэкт Леніна (Гомель)|пр. Леніна]], 51). Доўгія калідоры зь вялікай колькасьцю кватэраў і агульнымі кухнямі адпавядалі тагачасным уяўленьням, што ў камуністычным грамадзтве ўсе павінныя жыць разам, камунай. Апроч гэтага, такія дамы ўмяшчалі значную колькасьць людзей, якія мелі патрэбу ў жытле.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

[[Файл:Проспект Ленина 31 2.JPG|міні|Дом на пр. Леніна, 31]]
З рысамі канструктывізму, але ўжо з асобнымі кватэрамі, пабудаваў С. Шабунеўскі ў пачатку 1930-х гадоў дом на пр. Леніна, 31, які складаецца з цэнтральнага аб’ёму і двух бакавых крылаў, утвараючы ўтульны ўнутраны двор.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

У творчасьці С. Шабунеўскага быў і вопыт будаўніцтва ў [[псэўдарасейскі стыль|псэўдарасейскім стылі]]. Сюды адносяцца пажарнае дэпо па [[вуліца Замкавая (Гомель)|вул. Замкавай]] (1913), якое было зьнесенае пры ўзьвядзеньні [[Галоўпаштамт (Гомель)|Галоўпаштамту]], і клюб запалкавай фабрыкі «Вэзуві» (1921—1922), які зараз належыць аб’яднаньню «[[Гомельдрэў]]» ([[Вуліца Севастопальская (Гомель)|вул. Севастопальская]], 61).&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

У 1923—1924 гадах С. Д. Шабунеўскага кіраваў аднаўленчымі работамі ў гомельскім [[Палац Румянцавых-Паскевічаў|палацы Румянцавых-Паскевічаў]], які пацярпеў ад пажару ў 1919 годзе. У 1925 годзе архітэктар праектаваў забудову гэтак званага «гарэлага балота», пад яго наглядам ствараўся гарадзкі водаправод.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

С. Шабунеўскі кіраваў будаўніцтвам розных аб’ектаў ня толькі ў Гомелі, але і іншых гарадох — [[Клінцы|Клінцах]], [[Добруш]]ы, [[Злынка|Злынцы]]. Цяпер дакладна не вядомыя ўсе аўтарскія працы С. Шабунеўскага.&lt;ref name=&quot;ЛітвінаваЛёс&quot;/&gt;

== Ушанаваньне памяці ==
У 2018 годзе С. Шабунеўскаму было пасьмяротна нададзена званьне ганаровага грамадзяніна Гомеля&lt;ref&gt;[http://www.gomel.today/rus/news/gomel-11412 Архитектору Станиславу Шабуневскому посмертно присвоено звание почётного гражданина Гомеля.]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 17. — Мн., 2003;
* ''Літвінава Т. Ф.'' Лёс мастака. Гомельскі архітэктар Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі (1868—1937) // Зборнік матэрыялаў навукова-практычнай канферэнцыі «Гомельшчына — старонкі мінулага» (15-16 лютага 1996). — Гомель: ГДУ, 1996.
* ''Чернатов В. М.'' Станислав Шабуневский. — Мн.: Беларусь, 2005. — 95 с. — ISBN 985-01-0566-6

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* ''Морозов И.'' [http://ais.by/story/548 Талантливо о ярком таланте] // Архитектура и строительство, №9, 2005
* ''Пригодич Н.'' [https://web.archive.org/web/20140327224713/http://gp.by/news/64817.html Возвращение честного имени] // Гомельская праўда, 29 августа 2013
* [https://web.archive.org/web/20220526011726/http://www.respublika.info/5805/interesting/article63536/textmodestart/ Увековечить зодчего] // Рэспубліка, №144, 2013
* [https://web.archive.org/web/20180110120318/http://modernism.su/2011/12/15/%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B3%D0%BE/ Советская архитектура довоенного Гомеля] // Modernism.su
* «Горад Станіслава Шабунеўскага» ([http://www.youtube.com/watch?v=kClPeSV5D80 Ч.1], [http://www.youtube.com/watch?v=UNDe8v6k2KA Ч.2], [http://www.youtube.com/watch?v=pTUUYS9FNYs Ч.3], [http://www.youtube.com/watch?v=wZprMbgaI-A Ч.4]) на YouTube

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шабунеўскі, Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Беларускія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Асобы Гомля]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі]]</text>
      <sha1>feew3z7efymqj9q8brkwtf2piexbjr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьнежка (гара)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165912</id>
    <revision>
      <id>2699231</id>
      <parentid>1992718</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4313" sha1="i24dp24d0xpxnm5bzgaasu90ca8iipr" xml:space="preserve">{{Гара
|Назва                   = Сьнежка
|Назва ў родным склоне   = Сьнежкі
|Выява                   = Śnieżka z zachodu.jpg
|Камэнтар                = Сьнежка з польскага боку
|Вышыня                  = 1603 м
|Краіна                  = Чэхія
|Краіна2                 = Польшча
|Месцазнаходжаньне       = 
|Горная сыстэма          = [[Судэты]]
|Кантынэнт               = Эўропа
|Найвышэйшы пункт        = 
|Даўжыня                 = 
|ВікіМапія               = 
|Першае ўзыходжаньне     = 
|Клясычны маршрут        = 
|Шырата паўшар'е         = паўночнае
 |Шырата градусаў        = 50
 |Шырата хвілінаў        = 44
 |Шырата сэкундаў        = 10
|Даўгата паўшар'е        = усходняе
 |Даўгата градусаў       = 15
 |Даўгата хвілінаў       = 44
 |Даўгата сэкундаў       = 25
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
}}
'''Сьнежка''' ({{мова-cs|Sněžka}}, {{мова-pl|Śnieżka}}) — горная вяршыня ў Крконошах, на мяжы [[Польшча|Польшчы]] й [[Чэхія|Чэхіі]]. Самы высокі пункт Чэхіі (1603 мэтры) й [[Ніжнесылескае ваяводзтва|Ніжнесылескага ваяводзтва]] Польшчы. Адна зь вяршынь так званай [[Карона польскіх гор|Кароны польскіх гор]] (пераліку самых высокіх вяршынь польскіх горных сыстэм). На схілах гары лясы, горныя лугі, камяністыя россыпы. Большую частку року пакрыта сьнегам. На вяршыні канатная дарога, a з польскага боку знаходзіцца мэтэастанцыя, рэстарацыя й невялікі касьцёл. Гара ўваходзіць у Нацыянальныя паркі Польшчы й Чэхіі. Зьяўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. Выкарыстоўваецца для зімовых відаў спорту.

[[Файл:Poland, Sniezka mountain - hostel.jpg|значак|зьлева|Польская рэстарацыя й мэтэастанцыя з польскага боку]]

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2002|том=15|старонак=552|isbn=985-11-0251-2 (Т. 15)|тыраж=10&amp;nbsp;000}}
* ''[[Słownik geografii turystycznej Sudetów]]'', t. 3 Karkonosze, red. [[Marek Staffa]], Wydawnictwo PTTK «Kraj», Warszawa — Kraków, 1993. — ISBN 83-7005-168-5.
* ''[[Яцак Кальбушэўскі|Kolbuszewski Jacek]].'' Z dziejów Śnieżki w Karkonoszach. — Wydawnictwo PTTK Kraj, 1990.
* ''Mapa turystyczna Karkonosze polskie i czeskie'' 1:25&amp;nbsp;000, Wydawnictwo «Plan», Jelenia Góra, ISBN 83-88049-26-7.
* ''Krkonoše-východ. turistická a lyžařská mapa'' 1:25&amp;nbsp;000, Nakladelství ROSY, 1995, 80-85510-29-4

[[Файл:Panorama-Sniezka-1.jpg|650 px|значак|цэнтар|Сьнежка на паўночным захадзе]]

== Вонкавя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120131004905/http://www.ergis.cz/krkonose/index.php?lang=de&amp;detail=6&amp;path=vrgallery 360° панарама зь вяршыні Сьнежкі (QuickTime)]
* [http://www.virtualczech.cz/kraj-kralovehradecky/1119-chodnik-na-snezku Virtual show]
* [http://www.karpacz.net/#kamera Śnieżka — Webcam]

[[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 мэтраў]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Ніжнесылескага ваяводзтва]]
[[Катэгорыя:Горы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Горы Чэхіі]]</text>
      <sha1>i24dp24d0xpxnm5bzgaasu90ca8iipr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Ішора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165967</id>
    <revision>
      <id>2699217</id>
      <parentid>2188707</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5908" sha1="jciycz6rx4iio9vevp90rjrt557t3i8" xml:space="preserve">'''Станіслаў Ішора''' ([[12 красавіка]] [[1838]] — рэпрэсаваны [[3 чэрвеня]] (''ст. 22 траўня'') [[1863]] у [[Вільня|Вільні]]) — [[Каталіцтва|каталіцкі]] [[ксёндз]], удзельнік [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|Нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] [[1863]]—[[1864]] рокаў.

== Жыцьцяпіс ==
Станіслаў Ішора нарадзіўся [[12 красавіка]] [[1838]] року ў вёсцы Цэсарка [[Вількамірскі раён|Вількамірскага раёну]] Віленскага павету. Сын Станіслава Ішоры й Марыі Шантыр. Скончыў гімназію ў [[Вільня|Вільні]] й паступіў у [[Імпэратарская Рыма-каталіцкая духоўная акадэмія ў Санкт-Пецярбурзе|Пецярбурскую духоўную акадэмію]]. Гэта была адзіная ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ўстанова для навучаньня каталіцкіх ксяндзоў. Пасьля высьвячэньня ў [[1861]] року быў вікарыем у парафіі [[Жалудок]] [[Лідзкі павет|Лідзкага павету]].

Браў удзел у Нацыянальна-вызвольным паўстаньні 1863—1864 рокаў. [[8 лютага]] [[1863]] году ксёндз з Жалудка Станіслаў Ішора зачытаў у касьцёле [[Маніфэст 22 студзеня|маніфэст паўстанцаў]]. Сам сьвятар пайшоў у паўстанцкі аддзел [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]]. Але потым ён добраахвотна здаўся, каб вызваліць пробашча жалудоцкага касьцёлу. Пробашча арыштавалі якраз з нагоды зачытанага вернікам маніфэста, да чаго ён ня меў дачыненьня. Станіслава Ішору напачатку пакаралі пяцьцю гадамі катаргі. Але асабіста [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёў-вешальнік]] замяніў пакараньне на расстрэл. Ксяндза пакаралі сьмерцю ў [[Лукіская турма|Лукіскай турме]] ў Вільні [[3 чэрвеня]] [[1863]] року&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&amp;view=publications&amp;layout=entry&amp;id=24034 У ЛІДЗЕ АДКРЫТАЯ МЭМАРЫЯЛЬНАЯ ШЫЛЬДА, ПРЫСЬВЕЧАНАЯ РАССТРАЛЯНЫМ У 1863 ГОДЗЕ КСЯНДЗАМ радыё «Свабода» 14 ліпеня 2003 Сяргей Астраўцоў, Горадня]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Сьведкі пакараньня сьмерцю ўспаміналі, што сьвятар зьвярнуўся да натоўпу з такімі словамі: «Трымацца й ня падаць духам. Мы паміраем, а вам перадаём далейшыя лёсы Айчыны». Ксёндз Станіслаў Ішора стаў першай ахвярай Мураўёва-вешальніка&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/ksjandzy1863/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%81%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B_%D1%9E_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_1863_%D0%B3..html Лідскія ксяндзы ў студзеньскім паўстанні 1863 г.]&lt;/ref&gt;.

== Ушанаваньне ==
[[14 ліпеня]] [[2003]] року ў [[Ліда|Лідзе]] адкрылася мэмарыяльная шыльда, прысьвечаная расстраляным у 1863 року ксяндзам. Асьвячэньне шыльды адбылося з нагоды 140-х угодкаў паўстаньня пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Зрабіў шыльду мясцовы самадзейны скульптар Рычард Груша. На ёй — выява паўстанцкага герба — [[Герб Польшчы|Арол]], [[Пагоня (герб)|Пагоня]] й анёл зь мячом.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&amp;view=publications&amp;layout=entry&amp;id=24034 У ЛІДЗЕ АДКРЫТАЯ МЭМАРЫЯЛЬНАЯ ШЫЛЬДА, ПРЫСЬВЕЧАНАЯ РАССТРАЛЯНЫМ У 1863 ГОДЗЕ КСЯНДЗАМ радыё «Свабода» 14 ліпеня 2003 Сяргей Астраўцоў, Горадня] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Глядзіце таксама ==
* [[Раймунд Зямацкі]]
* [[Адам Фалькоўскі]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ішора, Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары]]
[[Катэгорыя:Перасьледы каталіцтва ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Вязьні Лукіскай турмы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]</text>
      <sha1>jciycz6rx4iio9vevp90rjrt557t3i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Статут аўтаноміі Галісіі (1936)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166781</id>
    <revision>
      <id>2699222</id>
      <parentid>2282130</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4296" sha1="nt3w87zbhjc067wn43cuytyb8mptiuz" xml:space="preserve">'''Стату́т аўтано́міі Галі́сіі 1936 ро́ку''' — статут аўтаноміі, які цалкам абапіраўся на рэфэрэндум 28 чэрвеня, але не атрымаў зацьвярджэньня ў парлямэнце праз [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі|грамадзянскую вайну ў Гішпаніі]], а таксама з-за таго, што [[Галісія]] кантралявалася паўстанцамі з пачатку баявых дзеяньняў.

Працэс галісійскай аўтаноміі быў праведзены першапачаткова рэспубліканцамі з Аўтаномнай Галісійскай рэспубліканскай арганізацыі (ORGA), у тым ліку нацыяналістамі Вільярам Понтэ і Лоіса Пенья Нова&lt;ref&gt;Quen, en 1921, publicara o libro ''La Mancomunidad Gallega'', obra de referencia dos galeguistas á hora de concretar o autogoberno.&lt;/ref&gt;. ORGA заўсёды меў большасьць у камісіях, сходах і г. д. да 1932 року. Тым ня менш, паколькі праект ня быў зацьверджаны законам у Асамблеі муніцыпалітэтаў, якая праводзілася ў [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] ў канцы 1932 року, Галісійская партыя стала падбухторшчыкам і рухаючай сілай працэсу, асабліва ў падрыхтоўцы і распрацоўцы плебісцыту 1936.

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Alfonso Bozzo, Alfonso. «Estatuto de Autonomía», na ''Gran Enciclopedia Galega'', s. v. «Estatuto», Lugo, 2003.
* Beramendi, Justo. ''A Autonomía de Galicia''. Cadernos do Museo do Pobo Galego 13, Santiago 2005.
* Castelao. ''Diario 1921'', Editorial Galaxia, Vigo, 1977.
* Monteagudo, Henrique (coord.). ''Obras [Castelao]'', Galaxia, Vigo, 2000.
* Cores Trasmonte, Baldomero. «O Estatuto de Autonomía de Galicia (1932—1936) Os Documentos Oficiais», FOESCA, Santiago, 1998, ISBN 978-84-605-7632-7.
* Salgado, Fernando. [http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/23321/1/THII~N22~P18-29.pdf ''El Estatuto gallego del 36''], Tiempo de historia. Año II, n.22, 1976.
* Villares, Ramón (coord.). «Vota o Estatuto», en ''Galicia siglo XX'', ''La Voz de Galicia'', 2004.
* [https://web.archive.org/web/20111005143636/http://www.parlamentodegalicia.es/sites/ParlamentoGalicia/BibliotecaHoxeNoParlamento/Estatutos%20de%20Galicia.pdf ''Galicia. Estatutos de Autonomía 1936 e 1981'']. Parlamento de Galicia, 2011. ISBN 978-84-7836-095-6

== Вонкавыя спасылкі ==
[[Файл:W.gl.Estatuto de Autonomía de Galicia de 1936.png]]
* [http://entrada.egu.es/egu_xunta/html/index.php?op=ver&amp;id=56930&amp;buscado=&amp;opcion=# ''Estatuto de Autonomía de Galicia'']{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Enciclopedia Galega Universal, en liña.
* [http://www.elpais.com/articulo/espana/GALICIA/Galicia/conmemora/hoy/aniversario/primer/estatuto/autonomia/elpepiesp/19860628elpepinac_16/Tes ''Galicia conmemora hoy el 50º aniversario…''], El País, 28/06/1986 {{ref-es}}.
* [https://web.archive.org/web/20110831193725/http://www.xornal.com/artigo/2011/06/26/politica/referendo-da-autonomia-galicia-frustrada-pola-ditadura-fai-anos/2011062522543900875.html ''O referendo da autonomía de Galicia frustrada pola ditadura…''], Xornal.com, 01/07/2011.
* [http://www.atlantico.net/opinion/3926/ ''De como un fraude electoral salvó la vida a Castelao'']{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 28/06/2011, Atlántico Diario. {{ref-es}}
* [https://web.archive.org/web/20200529020724/http://www.triunfodigital.com/mostradorn.php?a%EF%BF%BDo=XXXI&amp;num=720&amp;imagen=41&amp;fecha=1976-11-13 Alfonso Bozzo: «El Estatuto de 1936 y la oposición gallega», en ''Triunfo digital'' 720, 13.11.1976, 41-42]

[[Катэгорыя:Падзеі 1936 году]]
[[Катэгорыя:Гішпанская палітыка]]</text>
      <sha1>nt3w87zbhjc067wn43cuytyb8mptiuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тацяна Караткевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169032</id>
    <revision>
      <id>2699250</id>
      <parentid>2581845</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13879" sha1="azhnrxyt9pz697ft6jkma48zt1cqzgq" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Тацяна Караткевіч
|жанчына            = так
|выява              = Татьяна Короткевич.jpg
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = Фота Тацяны Караткевіч 2015 году
|пасада             = 
|пачатак_тэрміну    = 
|канец_тэрміну      = 
|прэзыдэнт          = 
|прэм’ер-міністар   = 
|папярэднік         = 
|наступнік          = 
|пасада2            = 
|пачатак_тэрміну2   = 
|канец_тэрміну2     = 
|папярэднік2        = 
|наступнік2         = 
|прэм’ер-міністар2  = 
|прэзыдэнт2         = 
|дата_нараджэньня   = {{Нарадзілася|8|3|1977|1}}
|месца_нараджэньня  = [[Менск]]
|нацыянальнасьць    = [[беларусы|беларуска]]
|назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --&gt;
|партыя             = [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|БСДП (Г)]], «[[Гавары праўду!]]»
|сужэнец            = 
|дзеці              = сын Елісей
|бацька             = Мікалай
|маці               = 
|род                = 
|адукацыя           = факультэт псыхалёгіі [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|БДПУ]], магістратура [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]]
|рэлігія            = 
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
|Commons            = Tacciana Karatkievič
|камэнтар           =
}}
'''Таця́на Мікала́еўна Каратке́віч''' ({{Н}} 8 сакавіка 1977 году, [[Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] палітычны дзяяч, сябра [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада)]] і грамадзкага аб’яднаньня «[[Гавары праўду!]]». Кандыдат на пасаду прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь на [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2015 году|выбарах 2015 году]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася 8 сакавіка 1977 году ў [[Менск]]у. Бацька Тацяны Караткевіч родам зь вёскі [[Вугалеўшчына]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]], памёр&lt;ref name=&quot;Свободные новости&quot;&gt;{{спасылка|аўтар=Владимир Журавок|загаловак=Татьяна Короткевич: «Я против игры в русскую рулетку»|url=http://www.sn-plus.com/ru/page/politics/5878/|выдавец=Свободные новости. Снплюс|дата публікацыі=8 ліпеня 2015}}&lt;/ref&gt;, маці Наталя Мікітаўна Халецкая&lt;ref name=rec&gt;{{Спасылка|url=http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-Soob2.pdf|загаловак=Сведения о доходах за 2014 год и об имуществе кандидата в Президенты Республики Беларусь Короткевич Т. Н., ее супруга и матери|выдавец=Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов|мова=ru|копія=http://web.archive.org/web/20150915092226/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-Soob2.pdf|дата копіі=15 верасьня 2015}}&lt;/ref&gt; працуе на заводзе [[Амкадар]]. Тацяна Караткевіч скончыла 62-ю сярэднюю школу. Вышэйшую адукацыю атрымала ў [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|БДПУ]]. У часе навучаньня ўступіла ў моладзевае крыло [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі]]. Пасьля заканчэньня БДПУ працавала там выкладчыцай псыхалёгіі. У часе выбараў Прэзыдэнта Беларусі ў 2001 годзе была сябрам ініцыятыўнае групы Сямёна Домаша. У часе выбараў Прэзыдэнта Беларусі ў 2006 годзе ўваходзіла ў ініцыятыўныя групы [[Аляксандар Казулін|Аляксандра Казуліна]]. У 2012 годзе скончыла магістратуру [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]]. Займалася роварным спортам, уваходзіла ў моладзевую зборную СССР па гэтым відзе спорту&lt;ref name=zapraudu&gt;{{спасылка|url=http://zapraudu.info/author/korotkevich/|загаловак=Біяграфія Тацяны Караткевіч|выдавец=сайт арганізацыі «Гавары Праўду»|мова=ru}}&lt;/ref&gt;. На прэзыдэнцкіх выбарах у 2010 годзе была даверанай асобай Уладзімера Някляева&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://bdg.by/content/tatyana-korotkevich|загаловак=Татьяна Короткевич|выдавец=[[Белорусская деловая газета]]|мова=ru}}&lt;/ref&gt;. На выбарах дэпутатаў Палаты Прадстаўнікоў Рэспублікі Беларусь у 2012 годзе балятавалася па Кальварыйскай выбарчай акрузе г. Менску. Дырэктар сацыяльнай установы «Сямейная пляцоўка». Былы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=126488 |title=Татьяна Короткевич: я развелась, чтобы всем моим близким было лучше |publisher=[[Салідарнасьць (газэта)|Салідарнасьць]] |access-date=2018-10-09 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010011034/https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=126488 |url-status=live |language=ru}}&lt;/ref&gt; муж Віталь Мікалевіч Караткевіч&lt;ref name=rec/&gt; родам з Магілёва, тры гады вучыўся ў машынабудаўнічым у Магілёве, працуе будаўніком у прыватнай кампаніі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://realty.tut.by/news/offtop-realty/464928.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305112923/http://realty.tut.by/news/offtop-realty/464928.html|archivedate=2016-03-05|url-status=dead|title=Кандидат в президенты Татьяна Короткевич показала квартиру, в которой живет с мамой, мужем и сыном|work=[[TUT.BY|REALTY.TUT.BY]]|date=18 верасьня 2015|language=ru}}&lt;/ref&gt;, раней працаваў сьлесарам мэханазборачных работ&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://m.kp.by/daily/26440/3311169/|загаловак=Татьяна Короткевич: Поначалу то, что я женщина, воспринимали как слабость. К счастью, это закончилось|аўтар=Шестакова, О.|дата публікацыі=2 кастрычніка 2015|выдавец=Комсомольская правда}}&lt;/ref&gt;. Ёсьць сын Елісей (2002-2003 г. нараджэньня)&lt;ref name=zapraudu/&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Елена Васильева.|url=http://www.belgazeta.by/ru/online/news/24702|загаловак=Наш округ. Татьяна Короткевич.|выдавец=[[БелГазета]]|дата публікацыі=31 жніўня 2012}}&lt;/ref&gt;.

== [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2015 году|Прэзыдэнцкія выбары 2015 году]] ==
Тацяна Караткевіч была вылучана арганізацыяй «[[Гавары праўду!]]» і падтрымана [[Партыя БНФ|партыяй БНФ]], таксама яе падтрымалі арганізацыі, якія ўваходзяць у кааліцыю «Народнага рэфэрэндуму», сярод якіх рух «[[За Свабоду]]». 16 ліпеня ЦВК зарэгістравала ініцыятыўную групу Тацяны Караткевіч, у якую ўвайшлі 1993 чалавекі. 10 верасьня зарэгістраваная кандыдаткай у Прэзыдэнты Беларусі, у лік давераных асобаў увайшлі 28 чалавек&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-dover2.pdf|копія= http://web.archive.org/web/20150913214920/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-dover2.pdf | загаловак = Давераныя асобы кандыдата ў Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь Караткевіч Таццяны Мікалаеўны}}&lt;/ref&gt;.

Перадвыбарная праграма Тацяны Караткевіч прадугледжвае 
# разьвіцьцё страхавой і прыватнай мэдыцыны пры захаваньні магчымасьці атрымаць бясплатнае мэдычнае абслугоўваньне;
# адмену аплаты за навучаньне ў дзяржаўных вышэйшых навучальных установах
# разьвіцьцё прыватных пэнсійных фондаў&lt;ref&gt;[http://www.zviazda.by/be/news/20150924/1443042712-za-mirnyya-perameny За мірныя перамены] (Перадвыбарная праграма кандыдата ў прэзідэнты Рэспублікі Беларусь Таццяны Караткевіч) zviazda.by 24 верасьня 2015&lt;/ref&gt;

Паводле афіцыйных вынікаў, на выбарах атрымала паразу. За яе аддалі галасы 4,44% выбаршчыкаў (другое месца).

== Пасьля 2015 году ==
У 2020 годзе Тацьцяна Караткевіч узначаліла ініцыятыўную групу па вылучэньні сустаршыні «[[Гавары праўду!]]» [[Андрэй Дзьмітрыеў|Андрэя Дзьмітрыева]] ў кандыдаты на [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбарах 2020 году]]. У 2024 годзе Караткевіч атрымала 15 сутак адміністрацыйнага арышту па палітычным артыкуле за «забароненую» фатаграфію ў яе сацыяльных сетках&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/jeks-kandidatku-v-prezidenty-tatjanu-korotkevich-arestovali-na-15-sutok-nasha-niva|title=Экс-кандидатку в президенты Татьяну Короткевич арестовали на 15 суток — «Наша Нiва»|work={{артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20151006101525/http://zapraudu.info/author/korotkevich/ Біяграфія на сайце арганізацыі «Гавары Праўду»]
* {{facebook|tania.karatkevich|Асабісты профіль Тацяны Караткевіч}}
* {{facebook|karatkevich|Публічны профіль Тацяны Караткевіч}}
* {{Twitter|tkaratkevich}}
* [https://instagram.com/karatkevich/ Тацяна Караткевіч] на [[Instagram]]
* [http://vk.com/tkorotkevich Татьяна Короткевич] [[У Кантакце]]
* {{артыкул|спасылка=http://www.bsdp.org/sites/bsdp/files/publications/_5_q222.pdf|загаловак=&quot;Гендер&quot; не является определяющим успех критерием на выборах|выданьне=Отражение|год=2014|нумар=5|старонкі=10-11}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Караткевіч, Тацьцяна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]]
[[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай сацыял-дэмакратычнай Грамады]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Беларускія жанчыны]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту]]</text>
      <sha1>azhnrxyt9pz697ft6jkma48zt1cqzgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ралян Гарос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169624</id>
    <revision>
      <id>2699173</id>
      <parentid>2634506</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2446" sha1="ibgw0qbkm9w3x2l8co6t3zxvlsxmwwo" xml:space="preserve">'''Ралян Ґарос''' ({{мова-fr|Roland Adrien Georges Garros}}; 6 кастрычніка 1888, [[Сэн-Дэні]], [[Рэюньён]] — 5 кастрычніка 1918, ''Сэн-Марэль'' ля [[Вузье]], [[Ардэны]]) — [[Францыя|францускі]] піянэр авіяцыі і герой [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]].

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Interrupter gear diagram.png|Перарывальнік рухавіка (сынхранізатар) Сольнье
Файл:Roland Garros 28 septembre 1913.jpg|Ралян Гарос на міжнародным авіяцыйным салёне (1913 р.)
Файл:Roland Garros 1910.jpg|Ралян Гарос каля самалёту «[[Santos-Dumont Demoiselle]]» (1910 р.)
Файл:Roland Garros - Tombe.JPG|Магіла Раляна Гароса
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Глядзіце таксама ==
* [[Адкрыты чэмпіянат Францыі|Чэмпіянат Ралян Гарос]] — [[тэніс]]ны турнір, названы ў гонар Раляна Гароса.

== Літаратура ==
* Jacques Mortane, ''Roland Garros virtuose de l’aviation'', l'Édition française illustrée, 1919 {{ref-fr}}
* Jean-Pierre Lefèvre-Garros, ''Roland Garros, pionnier de l’aviation'', Ananke/Lefrancq Bruxelles, 2001
* Georges Fleury, ''Roland Garros: un inconnu si célèbre'', Bourin, 2009
* Roland Garros, ''Mémoires, présentés par Jacques Quellenec'', Hachette, 1966

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20160418183351/http://www.vieillestiges.com/Historique/html/Garros-R.html Жыцьцяпіс]
* [http://gw.geneanet.org/samlap?lang=fr;p=roland;n=garros Генэалёгія сям’і Гарос на сайце geneanet]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарос, Ралян}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]]
[[Катэгорыя:Францускія лётчыкі]]
[[Катэгорыя:Францускія вынаходнікі]]
[[Катэгорыя:Памерлі 5 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў баях Першай сусьветнай вайны]]</text>
      <sha1>ibgw0qbkm9w3x2l8co6t3zxvlsxmwwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спадчына Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175648</id>
    <revision>
      <id>2699210</id>
      <parentid>2521153</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5194" sha1="sewnah8tm8lajbh0bbfmaypqihlvyjy" xml:space="preserve">'''Спадчына Беларусі''' — мастацкі праект, аўтарская канцэпцыя па міжнародным прадстаўленьні гістарычнае і культурнае спадчыны Беларусі. Аўтары праекту [[Аляксанар Аляксееў (фатограф)|Аляксанар Аляксееў]] і [[Алег Лукашэвіч]] з дапамогаю трох складнікаў: мастацкіх альбомаў, фільмаў і фотавыставаў ствараюць прывабны выгляд Беларусі ў сьвеце. Аляксандар Аляксееў і Алег Лукашэвіч першымі з фотамастакоў&lt;ref&gt;[http://www.sb.by/by-belarus-magazine/kultura_bel/article/spadchyna-belarus-pratsyag-budze.html Аляксандр Аляксееў і Алег Лукашэвіч стварылі ўласную мастацкую канцэпцыю. Журнал «Беларусь», 14.03.2016]&lt;/ref&gt; у гісторыі незалежнай Беларусі пачалі разбураць стэрэатып «сярмяжнай» краіны. У аснове праекту палягае навуковая-дасьледчая праца па вывучэньні нацыянальнай гісторыі і культуры. Праект «Спадчына Беларусі» набыў вядомасьць ня толькі ў Беларусі, але й за ейнымі межамі. Кнігі і фільмы прадстаўленыя ў фондах найбуйнейшых бібліятэкаў сьвету, ва ўнівэрсытэтах, культурных і дыпляматычных установах, у прыватных зборах знакамітых асобаў — ад каралевы Вялікабрытаніі да Папы рымскага. Гэта дае мажлівасьць знаёміць зь беларускай мінуўшчынай, культурай, спадчынай шырокае кола сусьветнай грамадзкасьці.

== Мэта праекту ==
Мэтаю праекту аўтары дэкляруюць разьвіцьцё інтарэсу да Беларусі, да ейнае гісторыка-культурнае спадчыны, падняцьце нацыянальнай самасьвядомасьці, адраджэньне страчаных вытокаў і традыцыяў, сьцьвярджэньне самабытнасьці беларускае нацыі ў сусьветнай супольнасьці. Дадзены праект дазваляе наноў пабачыць Беларусь, раскрыць унікальнасьць беларускай гісторыі і культуры. Ён накіраваны на аднаўленьне гістарычнае асобнасьці, мастацкіх і дакумэнтальных вартасьцяў гісторыка-культурных славутасьцяў, прапагандуе самабытнасьць і ўнікальнасьць беларускае нацыі, заклікае да беражлівага стаўленьня да мінуўшчыны і культуры Беларусі, нясе адукацыйную й ідэалягічную функцыі, стварае годнае ўяўленьне пра Беларусь за мяжой.

== Характарыстыка ==
Аснову праекту складаюць навукова-дасьледчыя матэрыялы. Пачынаючы зь верасьня 2002 року было арганізавана болей за сотню камандзіровак экспэдыцыйнага характару.

== Мінуўшчына ==

== Фільмаграфія ==

== Бібліяграфія ==

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160617035707/http://www.aif.by/timefree/culture-news/item/28588-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%8E%D1%87%D1%8B-%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF%D1%8B-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D1%9E-%D1%96-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%8E%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B1%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-%D1%9E-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%B5.html Разбураючы стэрэатыпы. «Аргументы і факты»]
* [https://web.archive.org/web/20160420213546/http://minsknews.by/blog/2016/03/09/strana-zamkov-dlya-sootechestvennikov-i-inostrantsev-otkryitiya-avtorov-proekta-spadchyina-belarusi/ Краіна замкаў у аб’ектыве аўтараў праекту «Спадчына Беларусі»]
* [https://web.archive.org/web/20160605051358/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=bmvnuhquxh&amp;id=1031 Рарытэты на далонях. Газэта «Культура»]

[[Катэгорыя:Выставы Беларусі]]</text>
      <sha1>sewnah8tm8lajbh0bbfmaypqihlvyjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роднае слова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178309</id>
    <revision>
      <id>2699176</id>
      <parentid>2690091</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14387" sha1="lcx8o7950uk4ciyh1249qcfeqritm6c" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Роднае слова (неадназначнасьць)|Роднае слова}}
{{Часопіс
| назва                 = Роднае слова
| выява                 = 
| подпіс                = 
| тэматыка              = навуковае і мэтадычнае выданьне для настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры
| пэрыядычнасьць        = штомесяц
| мова                  = [[беларуская мова|беларуская]]
| адрас                 = 220035, г. Менск, пр-т Пераможцаў, 47/1, пад’езд 2, кв. 43
| рэдактар              = {{Сьцяг|Беларусь}} Зоя Падліпская
| заснавальнік          = [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі РБ]]
| выдавец               = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]]
| краіна                = {{Сьцягафікацыя|Беларусь}}
| дата заснаваньня      = 1987
| аб'ём                 = 96 стар.
| камплектацыя          = 
| наклад                = 3141 экз. (2011)
| ISSN                  = 0234-1360
| сайт                  = http://rod-slova.by/
}}
'''«Ро́днае сло́ва»''' — навукова-мэтадычны ілюстраваны часопіс [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]].

Часопіс уключаны [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі|Найвышэйшай атэстацыйнай камісіяй Беларусі]] ў Пералік навуковых выданьняў Рэспублікі Беларусь для апублікаваньня вынікаў дысэртацыйных дасьледаваньняў па філялягічных навуках, мастацтвазнаўстве, культуралёгіі, пэдагагічных навуках (тэорыя і мэтодыка навучаньня беларускай мове і літаратуры)&lt;ref name=&quot;РС&quot;&gt;{{Спасылка|загаловак=Інфармацыя пра часопіс|url=https://rod-slova.by/chasopis/infarmatsyja-pra-chasopis/infarmatsyja-pra-chasopis/|аўтар=|дата публікацыі=|выдавец=Роднае слова|дата доступу=15 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Тэматыка ==
Часопіс асьвятляе пытаньні, зьвязаныя з мовазнаўчай, літаратуразнаўчай і культуралягічнай адукацыі ў сярэдніх і вышэйшых навучальных установах&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Лугоўскі А.І. |частка =Роднае слова |загаловак =Слоўнік студэнта-філолага па методыцы выкладання беларускай літаратуры |спасылка = http://elib.bspu.by/bitstream/doc/999/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf|адказны = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|БДПУ]] |год =2008 |старонкі =81 |старонак =106 }}&lt;/ref&gt;. Асьвятляе пытаньні літаратурнай, мовазнаўчай і культуралягічнай адукацыі ў сярэдняй школе і ВНУ. Зьмяшчае матэрыялы па гісторыі нацыянальнай культуры, пра сучасны літаратурны працэс, лінгвістычныя праблемы, міжмоўныя сувязі, адметнасьць беларускай мовы.

Асноўныя разьдзелы: «Школа і нацыянальнае Адраджэньне», «Філялёгія», «Мэтодыка і вопыт», «Калі закончыўся ўрок», «Міжпрадметныя сувязі», «Культура Беларусі», «На ростанях».На сваіх старонках адлюстроўвае шляхі разьвіцьця нацыянальнай школы, пэдагагічнага майстэрства, дасягненьні філялягічнай навукі.

== Гісторыя ==
Часопіс быў заснаваны ў 1987 г. як штомесячнае навуковае і мэтадычнае выданьне для настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры. Пачаў выходзіць у студзені 1988 г. у [[Менск]]у на беларускай мове штомесячна, як «Беларуская мова і літаратура ў школе». У 1992 г. быў перарэгістраваны пад новай назовай — «Роднае слова».

За 25 гадоў дзейнасьці было выдадзена больш за 3 млн экзэмпляраў. У сярэдзіне 1990‑х гг. часопіс меў найбольшы тыраж — каля 10 тысячаў экзэмпляраў&lt;ref name=&quot;РС&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* 2008 г. — Дыплём ляўрэята IV Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «[[Залатая Літара]]» ў намінацыі «Лепшы навуковы, навукова-папулярны часопіс»;
* 2008 г. — Дыплём удзельніка ХІІ Міжнароднай спэцыялізаванай выставы «СМІ ў Беларусі»;
* 2008 г. — Дыплём [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|Саюза пісьменьнікаў Беларусі]];
* 2010 г. — Дыплём удзельніка ХІV Міжнароднай спэцыялізаванай выставы «СМІ ў Беларусі»;
* 2010 г. — Дыплём ляўрэята VI Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Літара» ў намінацыі «Лепшыя матэрыялы навуковай і навукова-папулярнай тэматыкі»;
* 2012 г. — Дыплём ляўрэята VIІІ Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Літара» ў намінацыі «Лепшыя матэрыялы навуковай і навукова-папулярнай тэматыкі»;
* 2013 г. — Грамата Інстытуту журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсітэта;
* 2013 г. — Грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь;
{{слупок-2}}
* 2013 г. — Дыплём Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь за ўдзел у ХV Рэспубліканскай выставе навукова-мэтадычнай літаратуры, пэдагагічнага вопыту і творчасьці навучэнскай моладзі «Я — грамадзянін Беларусі»;
* Дыплём Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь за ўдзел у ХVІ Рэспубліканскай выставе навукова-мэтадычнай літаратуры, пэдагагічнага досьведу і творчасьці навучэнскай моладзі (2015);
* Падзяка філялягічнага факультэту БДУ (2016);
* Падзяка выдавецтва «Адукацыя і выхаваньне», часопісу «Беларуская мова і літаратура» (2016);
* Падзяка Міністра інфармацыі Рэспублікі Беларусь (2018);
* Падзяка Нацыянальнага мастацкага музэю Рэспублікі Беларусі (2022);
* Падзяка Дзяржаўнага літаратурнага музэю Янкі Купалы (2022);
* Падзяка Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музэю Якуба Коласа (2022);
* Падзяка філялягічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (2023);
* Грамата Нацыянальнага інстытуту адукацыі (2023);
* Грамата ГА «Саюз пісьменьнікаў Беларусі» (2023)&lt;ref name=&quot;РС&quot; /&gt;.
{{слупок-канец}}
== Галоўныя рэдактары ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* [[Міхась Шавыркін]] (1988—2006)
* [[Ларыса Сагановіч]] (2006—2007)
* [[Уладзімер Куліковіч]] (2007—2009)
{{слупок-2}} 
* [[Зоя Падліпская]] (2009—2019)
* [[Натальля Шапран]] (з 2019)
{{слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* {{кніга|аўтар = Лугоўскі А.І. |частка =Роднае слова |загаловак =Слоўнік студэнта-філолага па методыцы выкладання беларускай літаратуры |спасылка = http://elib.bspu.by/bitstream/doc/999/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf|адказны = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|БДПУ]] |год =2008 |старонкі =81 |старонак =106  |isbn =978-985-501-667-1 |ref =Лугоўскі }}
{{слупок-2}}
* [https://web.archive.org/web/20161020155155/http://www.nastaunik.info/files/f/492_bprs.pdf Беларускія пісьменнікі на старонках часопіса «Роднае слова»] : бібліягр. паказ. / Бел. ассац. «Конкурс»; склад. : А. В. Высоцкая [і інш.]. — Мінск : Бел. асац. «Конкурс», 2008. — 256 с — ISBN 978-985-6821-22-9.
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* {{Спасылка | аўтар = Госьць радыё «Культура» – вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры|Інстытуту літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]] [[Цэнтар дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы й літаратуры НАН Беларусі]] паэт [[Алесь Бараноўскі]] і галоўны рэдактар часопіса «''Роднае слова''» [[Натальля Шапран]]. Вядучы [[Навум Гальпяровіч]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары =  | дата публікацыі = 2 верасьня   2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=Mr_fYK7KZLA | копія = | дата копіі = | загаловак = Карані і будучыня беларускага слова. Да Дня беларускага пісьменства. | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
{{слупок-2}} 
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =  | url = https://www.facebook.com/rodnae.slova | копія = | дата копіі = | загаловак = Часопіс «Роднае слова» | фармат = | назва праекту = у [[Facebook]] | выдавец = | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
* [https://web.archive.org/web/20200627015543/http://rod-slova.by/ Сайт часопіса «Роднае слова»]
* [https://web.archive.org/web/20200710173754/https://kamunikat.org/rodnaje_slova.html Архіў часопіса «Роднае слова»] ў Беларускай Інтэрнэт-Бібліятэцы [[Kamunikat.org|Камунікат]]
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =  | url = https://knihi.com/none/Rodnaje_slova_pdf.zip.html | копія = | дата копіі = | загаловак = Архіў часопіса «Роднае слова»| фармат = | назва праекту = у беларускай электроннай бібліятэцы [[Беларуская палічка]] | выдавец =  | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
{{слупок-канец}}

[[Катэгорыя:Беларускія часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1987 годзе]]
[[Катэгорыя:Выданьні, заснаваныя ў 1987 годзе]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя часопісы]]
[[Катэгорыя:Штомесячныя часопісы]]</text>
      <sha1>lcx8o7950uk4ciyh1249qcfeqritm6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сполах «Ірыдыюму»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179929</id>
    <revision>
      <id>2699213</id>
      <parentid>2610728</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4379" sha1="591s11p2pymnbnwfn0ncpz4wb7ohqd9" xml:space="preserve">[[Файл:Iridium animation.gif|міні|Схема ўзьнікненьня сполахаў «Ірыдыюму»]]
[[Файл:Iridium 84 flare 20061120.png|150пкс|міні|Фатаздымак сполаху «Ірыдыюму», зьняты з вытрымкай 30 сэк.]]
[[Файл:Flare Simulation.gif|міні|зьлева|Сымуляцыя сполаху «Ірыдыюму»]]
'''Сполах «Ірыдыюму»''', '''успышка «Ірыдыюму»''' — зьява, выкліканая адлюстраваньнем сонечнага сьвятла гладкімі паверхнямі антэн [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнікаў]] сыстэмы спадарожнікавай сувязі «[[Ірыдыюм (касьмічны апарат)|Ірыдыюм]]». Касьмічны сэгмэнт сеткі «Ірыдыюм» складаецца з 66 касьмічных апаратаў (масай прыкладна 700 кг кожны), раўнамерна разьмешчаных на 6 прыпалярных кругавых арбітах з нахілам 86,4° і вышынёй каля 780 км.

Час жыцьця аднаго касьмічнага апарату сыстэмы складае ня менш за 5 гадоў. Кожны апарат фармуе сваю зону абслугоўваньня плошчай каля 19 млн квадратных кілямэтраў. Зоны абслугоўваньня ўсіх 66 касьмічных апаратаў цалкам пакрываюць [[Зямля|Зямлю]].

Сувязь з абанэнтамі падтрымліваецца з дапамогай 3 галоўных антэн (MMA — Main Mission Antenna) памерам 86×186 см.

Час ад часу адна з антэн MMA адлюстроўвае сонечныя прамяні на паверхню Зямлі, ствараючы блік дыямэтрам каля 10 км, які рухаецца па паверхні плянэты. Для зямнога назіральніка гэта выглядае як плаўнае зьяўленьне і наступнае плаўнае зьнікненьне звышяскравай [[Зорка|зоркі]]. Зьява працягваецца менш за 10 сэкунд.

Так як становішча кожнага касьмічнага апарату вядома, можна з высокай дакладнасьцю вылічыць час зьяўленьня такіх блікаў для любога пункту плянэты. Аматары астраноміі часта фатаграфуюць гэтыя прыгожыя зьявы.

Некаторыя сполахі вельмі яркія — некаторыя дасягаюць [[Зорная велічыня|зорнай велічыні]] -8, а некаторыя -9,5. Сполахі такой яркасьці могуць назірацца нават днём, але найбольшае ўражаньне ствараюць уночы. На сёньняшні дзень спадарожнікі сыстэмы «Ірыдыюм» падчас адлюстраваньня сонечнага сьвятла на Зямлю — самыя яркія зоркападобныя аб’екты на небасхіле.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.heavens-above.com Heavens Above]{{ref-en}} — сайт, які прагназуе ўспышкі «Ірыдыюму» ў любым месцы на Зямлі
* [https://web.archive.org/web/20070806103526/http://hea.iki.rssi.ru/~denis/iridfaqr.html Iridium FAQ]{{ref-ru}} — FAQ, прысьвечаны ўспышкам «Ірыдыюму»
* [http://satobs.org/iridium.html Iridium page at Visual Satellite Observer’s Home Page]{{ref-en}} — падрабязнае апісаньне паходжаньня выбліскаў «Ірыдыуму»
* [https://web.archive.org/web/20140219071013/http://img-fotki.yandex.ru/get/5603/rai220.5c/0_6b60d_1bd8bffa_orig Успышка «Ірыдыюму», зьнятая ў сярэдняй паласе Расеі]

[[Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі]]
[[Катэгорыя:Астранамічныя зьявы]]</text>
      <sha1>591s11p2pymnbnwfn0ncpz4wb7ohqd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тапалёва (Берасьце)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180585</id>
    <revision>
      <id>2699246</id>
      <parentid>2609592</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4542" sha1="pfgp6l9haptv821y96jllhtr6h5pqh1" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Тапалёва (неадназначнасьць)}}

'''Тапалёва''' — гістарычная мясцовасьць [[Берасьце|Берасьця]], разьмешчаная ў цэнтральнай частцы новапабудаванага гораду на месцы колішняй вёскі ў [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскім павеце]] [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага ваяводзтва]] часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], былое прадмесьце сярэднявечнага Берасьця.

[[Файл:Bieraście,_Tapalovaja._Берасьце,_Тапалёвая_ (XX).jpg|значак|400пкс|Берасьце, вуліца Тапалёвая ў пач. XX ст.]]
== Гісторыя ==
Вёска Тапалёва вядома як прадмесьце Берасьця як мінімум з XVIII ст. Згадка пра гэтую вёску ёсьць у кнізе С. Л. Паеўскага «О церквах Брестской капитулы в начале 2-й половины XVIII в. (1887) пры апісаньні ўніяцкай царквы Сьвятой Тройцы ў Берасьці на вул. Войтавай: «Приходъ свято-Троицкой церкви составляли: Войтовая улица, Завринче, за великимъ мостомъ до мостка малаго жидовскаго, деревни – Ложки, Тришинъ (епископскій фольварокъ), Шпановичи и Тополевъ».&lt;ref&gt;С. Л. Паевскій. «О церквах Брестской капитулы в начале 2-й половины XVIII в. — Вильна, Виленская Губернская Типографія, 1887. — С. 43.&lt;/ref&gt;

Тапалёва — першая вёска, якая ўвайшла ў склад новага Берасьця, што будаваўся з 1830-х гг. за Кобрыньскім прадмесьцем, за 1,5 км на ўсход ад старога гораду. Вёска Тапалёва трапіла на тэрыторыю, адведзеную пад [[Кобрыньскі фарштат]] крэпасьці Берасьце Літоўскае.

Адна з вуліцаў у цэнтры новага Берасьця на месцы вёскі Тапалёва атрымала назву вуліца Тапалёвая. З аднаго боку гэтая вуліца выходзіла на Думскую плошчу, а з другога — на вул. Шашэйная. У міжваенны час вуліца Тапалёвая атрымала новую назву — у гонар габрэйскага пісьменьніка Іцхака Пераца. Пасьля 1939 году і да сёньня вуліца на месцы старажытнага паселішча Тапалёва носіць назву 17 верасьня. У пэрыяд нямецкай акупацыі 1941—1944 яна зноў была перайменаваная ў Тапалёвую&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170223045102/http://polesie.org/4951/topolowo/ Iwan Czajczyc. Topolowo // Echa Polesia], 15 сакавіка 2016&lt;/ref&gt;.

На вуліцы 17 верасьня, у гістарычным цэнтры новага Берасьця, захаваўся ансамбль жылых адна- і двухпавярховых дамоў канца XIX — пачатку XX стагодзьдзяў
[[Файл:Bieraście, Šašejnaja-Tapalovaja. Берасьце, Шашэйная-Тапалёвая (1911).jpg|thumb|400px|Берасьце, скрыжаваньне вуліц Шашэйнай і Тапалёвай (1914).]]
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170223045102/http://polesie.org/4951/topolowo/ Iwan Czajczyc. Topolowo // Echa Polesia], 15 сакавіка 2016.{{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20170922131859/http://virtualbrest.by/news35009.php Тополево - современный центр Бреста, бывший населённый пункт // Виртуальный Брест], 19 верасьня 2015. {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Берасьця]]</text>
      <sha1>pfgp6l9haptv821y96jllhtr6h5pqh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пастаянныя прадстаўнікі Ўкраіны пры Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187144</id>
    <revision>
      <id>2699145</id>
      <parentid>2597472</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4904" sha1="c0v4a7830t74jdlfxg1iwqbuay0sjnq" xml:space="preserve">'''Пастаянныя прадстаўнікі Ўкраіны пры Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў''' забясьпечваюць дыпляматычнае прадстаўніцтва [[Украіна|Ўкраіны]] (раней [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]) у [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] у [[Нью-Ёрк]]у.

== Пастаянныя прадстаўнікі Ўкраіны пры Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў ==
=== УССР ===
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Мануільскі||uk|Мануїльський Дмитро Захарович}} (1945—1952)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Бараноўскі||uk|Барановський Анатолій Максимович}} (1952—1954)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лука Паламарчук||uk|Паламарчук Лука Хомич}} (1954—1958)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пятро Ўдавічэнка||uk|Удовиченко Петро Платонович}} (1958—1961)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лука Кізя||uk|Кизя Лука Єгорович}} (1961—1964)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Шаўчэнка||uk|Шевченко Сергій Тимофійович}} (1964—1968)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палянічка||uk|Поляничко Михайло Деонисович}} (1968—1973)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Мартыненка||uk|Мартиненко Володимир Никифорович}} (1973—1979)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Кравец||uk|Кравець Володимир Олексійович}} (1979—1984)
* [[Генадзь Удавенка]] (1985—1991)

=== Украіна ===
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віктар Бацюк||uk|Батюк Віктор Гаврилович}} (1992—1993)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Хандогі||uk|Хандогій Володимир Дмитрович}} (1993—1994)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Барыс Гудыма||uk|Гудима Борис Миколайович}} (1994)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Зьленка||uk|Зленко Анатолій Максимович}} (1994—1997)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Ельчанка||uk|Єльченко Володимир Юрійович}} (1997—2001)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Валеры Кучынскі||uk|Кучинський Валерій Павлович}} (2001—2006)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віктар Крыжаноўскі||uk|Крижанівський Віктор Володимирович (дипломат)}} (2006—2007)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юры Сяргееў||uk|Сергеєв Юрій Анатолійович}} (2007&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=317%2F2007 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ N 317/2007 Про призначення Ю. Сергеєва Постійним Представником України при Організації Об'єднаних Націй] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;—2015)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Ельчанка||uk|Єльченко Володимир Юрійович}} (2015-2019&lt;ref name=&quot;Ständiger Vertreter&quot; &gt;[http://www.president.gov.ua/documents/6902015-19618 Dekret des ukrainischen Präsidenten Nr. № 690/2015 vom 9. Dezember 2015 auf der offiziellen Seite des Präsidenten], abgerufen am 7. Januar 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304054457/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1998/149813.shtml Permanent Representatives of Ukraine to the United Nations] auf ukrweekly.com; abgerufen am 7. Januar 2015&lt;/ref&gt;)
* {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Кісліца||uk|Кислиця Сергій Олегович}} (2019-)

== Глядзіце таксама ==
* [[Пастаянныя прадстаўнікі Беларусі пры ААН]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Ўкраіны пры ААН]]
[[Катэгорыя:Украінскія дыпляматы]]</text>
      <sha1>c0v4a7830t74jdlfxg1iwqbuay0sjnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>САГ-25</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191306</id>
    <revision>
      <id>2699188</id>
      <parentid>2663249</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8084" sha1="gc5f909vmewqoedf98gp42e9fn73mg4" xml:space="preserve">[[Файл:27th Independent Sevastopol Guards Motor Rifle Brigade (183-27).jpg|міні|300пкс|Стрэлы САГ-25]]
'''Стрэл аскепкавы ґранатамётны САҐ-25''' ([[Азначнік ГРАК]] — '''7П17''', {{мова-ru|ВОГ-25 (выстрел осколочный гранатомётный)}} — [[Аскепкавы снарад|аскепкавы боепрыпас]] калібру 40 мм для [[гранатамёт]]аў [[ГП-25]], [[ГП-30]], [[ГП-34]], [[РГ-6]] і які аб’ядноўвае ў сабе [[граната|ґранату]] і кідальны набой у набойніцы.

== Агульнае апісаньне ==
Ґраната дульна-набойная, то бок падаецца ў [[Ствол (зброя)|рулю]] ґранатамёта праз дульны зрэз. Звонку корпуса ёсьць гатовыя нарэзы, якія надаюць ґранаце вярчальны рух (ґраната стабілізуецца ў палёце за кошт кручэньня) падчас яе руху па канале рулі. Стрэл выкананы па «безнабойніцавай» схеме, кідальны набой зь піраксілінавага пораху П-200 разам са сродкам узгараньня разьмяшчаецца ў доннай частцы корпуса ґранаты. Такая схема дазволіла спрасьціць канструкцыю ґранатамёта, павысіць надзейнасьць і баявую [[хуткастрэльнасьць]]. Унутры корпуса (меж набоем [[Выбуховае рэчыва|ВР]] і корпусам) знаходзіцца сетка з кардона. Яна служыць для рацыянальнага драбненьня корпуса на аскепкі, што прыводзіць да павялічваньня аскепкавага дзеяньня.

[[Запал]] ґранаты ''ВМГ-К'' зьяўляецца галоўным, ударным, імгненнай і інэрцыйнага дзеяньня, полузасьцерагальнага тыпу зь піратэхнічным далёкім ўзьвядзеньнем і самаліквідатарам. Не дазваляе выкарыстоўваць ґранату на малых адлегласьцях і ў памяшканьнях, бо ўнапяцаецца пасьля стрэлу на адлегласьці 10—20 м ад стралка. Мэханічныя запалы для САҐ-25 і мадыфікацыяў былі распрацаваныя [[Навукова-дасьледчы тэхналягічны інстытут імя П. І. Сьнегірова|Навукова-дасьледчым тэхналяґічным інстытутам]] у Балашыхі&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар         = Тихонов С. Г.
|частка        = 
|загаловак     = Абаронныя прадпрыемствы СССР і Расеі
|арыгінал      = Оборонные предприятия СССР и России
|спасылка      = 
|выданьне      = 2-е выд
|месца         = 
|выдавецтва    = 
|год           = 2010
|том           = 2
|старонкі      = 174
|старонак      = 600
|isbn          = 978-5-903603-02-2
}}&lt;/ref&gt;.

== ТТХ ==
* Калібр: 40 мм
* Тып зброі: ҐП-25, ҐП-30, РҐ-6
* Пачатковая хуткасьць ґранаты: 76 м/с
* Вага гранаты: 250 г
* Вага ВР: 48 г
* Даўжыня набою: 103 мм
* Час самаліквідацыі ґранаты ня мешн чым 14 с

== Мадыфікацыі ==

=== САҐ-25ІН ===
[[Азначнік ГРАК]] — '''7П17І'''. Практычны стрэл з ґранатаю ў інэртным рыштунку, ужываецца для трэніровак і навучаньня стральбе, а таксама прывядзеньня ҐП-25 да нармалёвага бою і праверцы бою.

=== СВС-25 ===
Азначнік '''7П44У''' — вучэбная ґраната, ужываецца для трэніровак і навучаньня.

=== САҐ-25П ===
[[Азначнік ГРАК]] — '''7П24''', шыфр «Падкідыш». Стрэл з «падскокваючай» аскепкавай ґранатай, абсталяваны выбухоўнікам '''ВГМ-П''' з [[Вышпурвальны набой|вышпурвальным набоем]] і піратэхнічным запавольнікам. Прыняты на ўзбраеньне ў 1979 годзе.

Пры трапленьні ў перашкоду стрэл падскоквае і выбухае ў паветры на вышыні каля 1,5 мэтру. У параўнаньні з САҐ-25, «падскокваючы» боепрыпас дазваляе больш эфэктыўна паражаць ворагаў у хованках.

Апісаньне:
* Калібр: 40 мм
* Пачатковая хуткасьць: 76 м/с
* Вага: 275 г
* Вага: ВВ 42 г
* Даўжыня: 125 мм
* Адлегласьць напяцьця: 10 — 40 м
* Час самаліквідацыі ґранаты ня мешн чым 14 с
* Сярэдняя высата выбуху: 75 см

=== «Цьвік» ===
40-мм стрэл '''«Цьвік»''' з ґазаваю ґранатаю — прызначаны для стварэньня ґазавага воблака зь непераносна-дапушчальнай канцэнтрацыяй [[ірытант]]у (раздражняльнага рэчывы) CS. Стаіць на ўзбраеньні [[Міністэрства ўнутранных справаў Расейскай Фэдэрацыі|МУС РФ]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;Постановление Правительства РФ № 731 от 15.10.2001 г. «Об утверждении перечня специальных средств, состоящих на вооружении ОВД РФ и Правил применения сотрудниками ОВД РФ специальных средств»&lt;/ref&gt;.

=== СДҐ-40 ===
40-мм стрэл з дымавою ґранатаю '''СДҐ-40 «Нагар»''' — ужываецца для пастаноўкі [[Дымавы заслон|дымавога заслону]].

=== САҐ-25М ===
Мадэрнізаваны варыянт стрэлу САҐ-25 з аскепкаваю ґранатаю, часткова ўніфікаваны з САҐ-25ПМ. Распрацаваны ў пачатку 2000-х гадоў.

=== САҐ-25ПМ ===
Мадэрнізаваны варыянт стрэлу САҐ-25П з «падскокваючай» аскепкавай ґранатай, часткова ўніфікаваны з САҐ-25М. Распрацаваны ў пачатку 2000-х гадоў.

=== АСГ-40 ===
40-мм стрэл акустычнага дзеяньня '''АСГ-40 «Жалейка»'''. [[Сьветлагукавая граната|Сьветлагукавая ґраната]] несьмяротнага дзеяньня прызначаны для часовага падаўленьня псыхічнае ўстойлівасьці [[Жывая сіла (вайсковы тэрмін)|жывое сілы]] супраціўніка. Стаіць на ўзбраеньні МУС РФ&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[ГП-25]]
* [[ГП-30]]
* [[ГП-34]]
* [[САГ-17]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* https://web.archive.org/web/20070701163228/http://worldweapon.ru/strelok/vog25.php

[[Катэгорыя:Гранаты]]
[[Катэгорыя:Гранаты СССР]]
[[Катэгорыя:Гранаты Расеі]]</text>
      <sha1>gc5f909vmewqoedf98gp42e9fn73mg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпіс аэрапортаў Вугоршчыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191528</id>
    <revision>
      <id>2699232</id>
      <parentid>2275794</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4936" sha1="1mjpedi5tr47okhpiuibcbm9nmx0sgi" xml:space="preserve">'''Сьпіс [[аэрапорт]]аў [[Вугоршчына|Вугоршчыны]]:'''

У краіне маюцца 5 міжнародных аэрапортаў, 4 цывільныя нацыянальныя, 4 вайсковыя і 31 іншых (спартовых і г. д.)

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- valign=baseline
! style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap;&quot; | Месцазнаходжаньне
! style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Адміністрацыйны падзел Вугоршчыны|Мэд’е]]
! style=&quot;text-align:left; width:5em;&quot; | [[Код аэрапорту ІКАА|IKAA]]
! style=&quot;text-align:left; width:4em;&quot; | [[Код аэрапорту IATA|IATA]]
! style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap;&quot; | Назва аэрапорту
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight:bold; background:#CCCCCC;&quot;
!colspan=&quot;5&quot;| Міжнародныя аэрапорты
|- valign=top
| [[Будапэшт]]
| [[Будапэшт]]
| LHBP
| BUD
| '''[[Міжнародны аэрапорт імя Фэрэнца Ліста|Міжнародны аэрапорт імя Фэрэнца Ліста (Фэрыхэедзь)]]'''

|- valign=top
| [[Дэбрэцэн]]
| [[Хайду-Біхар (мэд’е)|Хайду-Біхар]]
| LHDC
| DEB
| '''[[Дэбрэцэн (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт Дэбрэцэну]]'''

|- valign=top
| [[Шармэлек]]
| [[Зала (мэд’е)|Зала]]
| LHSM
| SOB
| '''[[Шармэлек (аэрапорт)|Аэрапорт Шармэлек (Балатон)]]'''

|- valign=top
| [[Д’ёр]]
| [[Д’ёр-Мошан-Шопран (мэд’е)|Д’ёр-Мошан-Шопран]]
| LHPR
| QGY
| '''[[Д’ёр (аэрапорт)|аэрапорт Д’ёр-Пэр]]'''

|- valign=top
| [[Пэч]]
| [[Баранья (мэд’е)|Баранья]]
| LHPP
| QPJ
| '''[[Пэч (аэрапорт)|аэрапорт Пэч-Погань]]'''

|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight:bold; background:#CCCCCC;&quot;
!colspan=&quot;5&quot;| Нацыянальныя аэрапорты
|- valign=top
| [[Фэртэсэнтміклаш]]
| [[Д’ёр-Мошан-Шопран (мэд’е)|Д’ёр-Мошан-Шопран]]
| LHFM
|
| '''[[Фэртёсэнтміклош (аэрапорт)|аэрапорт Фэртёсэнтміклошу]]'''

|- valign=top
| [[Ньірэдзхаза]]
| [[Собалч-Сатмар-Бэрэг (мэд’е)|Собалч-Сатмар-Бэрэг]]
| LHNY
|
| '''[[Ньірэдзхаза (аэрапорт)|аэрапорт Ньірэдзхазы]]'''

|- valign=top
| [[Шыёфак]]
| [[Шомадзь (мэд’е)|Шомадзь]]
| LHSK
|
| '''[[Шыёфак (аэрапорт)|аэрапорт Шыёфаку]]'''

|- valign=top
| [[Сэгед]]
| [[Чонград (мэд’е)|Чонград]]
| LHUD
|
| '''[[Сэгед (аэрапорт)|аэрапорт Сэгед]]'''

|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight:bold; background:#CCCCCC;&quot;
!colspan=&quot;5&quot;| Вайсковыя аэрадромы
|- valign=top
| [[Кечкемэт]]
| [[Бач-Кішкун (мэд’е)|Бач-Кішкун]]
| LHKE
|
| '''[[Кечкемэт (авіябаза)|авіябаза Кечкемэт]]'''
|- valign=top
| [[Папа (горад)|Папа]]
| [[Вэспрэм (мэд’е)|Вэспрэм]]
| LHPA
|
| '''[[Папа (авіябаза)|авіябаза Папа]]'''
|- valign=top
| [[Сольнак]]
| [[Яс-Надзькун-Сольнак (мэд’е)|Яс-Надзькун-Сольнак]]
| LHTA
|
| '''[[Сольнак (авіябаза)|авіябаза Сольнак]]'''
|- valign=top
| [[Тасар]]
| [[Шомадзь (мэд’е)|Шомадзь]]
| LHSN
|
| '''[[Тасар (авіябаза)|авіябаза Тасар]]'''
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180406230051/http://www.hungaryairport.hu/ HungaryAirport.hu] (airport info in English and Hungarian)
* {{Спасылка| url = http://www.icao.int/safety/ism/Accident%20Incident%20Reporting%20Guidance/LocationIndicatorsByState.pdf | title = ICAO Location Indicators by State | format = [[PDF]] | publisher = [[International Civil Aviation Organization]] | date = 17 September 2010}}
* {{Спасылка| url = http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | title = IATA Airline and Airport Code Search | publisher = [[International Air Transport Association]]}}
* {{Спасылка| url = http://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/hu.htm | title = UN Location Codes: Hungary | work = [[UN/LOCODE]] 2012-1 | publisher = United Nations Economic Commission for Europe | date = 14 September 2012}} — includes IATA codes

{{Эўропа па тэмах|Сьпіс аэрапортаў|Сьпісы аэрапортаў|колер=Вугоршчына}}

[[Катэгорыя:Аэрапорты Вугоршчыны| ]]
[[Катэгорыя:Сьпісы:Вугоршчына|Аэрапорты]]</text>
      <sha1>1mjpedi5tr47okhpiuibcbm9nmx0sgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узі Вайль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195710</id>
    <revision>
      <id>2699267</id>
      <parentid>2386839</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3350" sha1="k5egg6vwhzevk30untwafr5l4orrf2n" xml:space="preserve">{{пісьменьнік}}
'''Узі Вайль''' ({{Мова-he|עוזי וייל}}, {{Нарадзіўся|29|5|1964}}, [[Газіт]], [[Ізраіль]]) — жыдоўскі празаік, кінасцэнарыст і перакладчык.

Нарадзіўся ў кібуцы Газіце, але гадаваўся ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], дзе жыве і цяпер. Разам з [[Этгар Керэт|Этгарам Керэтам]] пісаў сцэнары для тэлекамэдыі «Камэрны квінтэт». Вёў зьедлівую гумарыстычную калёнку ў гарадзкой газэце “Га-ір”, дзе не шкадаваў нікога: ні [[цар Салямон|цара Салямона]], ні прэм’ера [[Бэньямін Нэтаньягу|Нэтаньягу]]. Зрабіў першы ў гісторыі Ізраіля [[краўдфандынг]] для свайго раману — збор сродкаў быў завершаны пасьпяхова, але ініцыятар быў абвінавачаны ў жабраваньні.

Добра вядомы беларускаму чытачу па публікацыях у газэтах «[[Наша Ніва]]» і «[[Мы яшчэ тут!]]», у часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]], а таксама па «Начной чытанцы» [[Радыё Свабода]]. Апавяданьне Вайля «Чалавек, які скраў Сьцяну Плачу» дало назву першаму зборніку ізраільскай прозы па-беларуску.

== Пераклады па-беларуску ==
* Чалавек, які скраў Сьцяну Плачу — пер. [[Павал Касьцюкевіч]]
* Буржуазія задаволена не да канца, Галіяфы, 2018 год, пер. [[Павал Касьцюкевіч]]
* [https://web.archive.org/web/20180903092810/http://prajdzisvet.org/texts/prose/dzetki.html Дзеткі] — [[ПрайдзіСвет]], пер. [[Павал Касьцюкевіч]]
* [https://web.archive.org/web/20180903112603/http://prajdzisvet.org/texts/prose/perapixonyi-u-zixrone-i-raznya-u-xeurone.html Перапіхоны ў Зіхроне і разьня ў Хеўроне] — [[ПрайдзіСвет]], пер. [[Павал Касьцюкевіч]]
* [https://nn.by/?c=ar&amp;i=214 Гэта не «Хамас», гэта Сьмерць, каб яна здохла] — Наша Ніва, пер. [[Павал Касьцюкевіч]]
* [https://web.archive.org/web/20180903090339/http://prajdzisvet.org/texts/prose/gadzi-blyumental.html Гадзі Блюменталь] — [[ПрайдзіСвет]], пер. [[Павал Касьцюкевіч]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://belisrael.info/?tag=uzi-vayl Узі Вайль – «тарашкевіцаю»!] Belisrael. Народны ізраільска-беларускі сайт

{{Бібліяінфармацыя}}
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вайль, Узі}}
[[Катэгорыя:Ізраільскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Ізраільскія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменьнікі]]</text>
      <sha1>k5egg6vwhzevk30untwafr5l4orrf2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урад Карпацкай Украіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197402</id>
    <revision>
      <id>2699296</id>
      <parentid>2203826</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50266" sha1="hq8uugkhjb8oryo7zdjde97gh636cjr" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва           = Урад Карпацкай Украіны
|выява           = Ivan Franko utca, balra a Szolgabírósági palota, háttérben a vár. Fortepan 93963.jpg
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 300пкс
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = Акруговы будынак карпата-ўкраінскага ўраду, пабудаваны ў 1937 годзе
|мапа            = Subcarpathia Carpatho-Ukraine be.svg
|памер мапы      = 330пкс
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = 
|мапа 2          = 
|абрэвіятура     = 
|дэвіз           = 
|папярэднік      = 
|наступнік       = 
|дата ўтварэньня = 11 кастрычніка 1938
|дата спыненьня існаваньня = 15 сакавіка 1939
|тып             = парлямэнт
|юрыдычны статус = 
|мэта            = 
|штабкватэра     = [[Ужгарад]], [[Хуст]]
|месцазнаходжаньне = [[Карпацкая Ўкраіна]]
|каардынаты      = 
|дзейнічае ў рэгіёнах = 
|сяброўства      = 
|афіцыйныя мовы  = 
|генэральны сакратар = 
|пасада кіраўніка = 1-ы Прэм’ер-міністар Карпацкае Ўкраіны
|імя кіраўніка   = [[Андрэй Бродзі]]
|пасада кіраўніка 2 = 2-і Прэм’ер-міністар Карпацкае Ўкраіны
|імя кіраўніка 2 = [[Аўгустын Валошын|Аўґустын Валошын]]
|асноўныя асобы  = 
|кіроўны орган   = 
|матчыная кампанія = 
|зьвязаныя кампаніі = 
|бюджэт          = 
|колькасьць супрацоўнікаў = 
|колькасьць валянтэраў = 
|сайт            = 
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = 
}}
'''Рада міністраў Карпацкае Ўкраіны''' (да 25 лістапада 1938 року&amp;nbsp;— ''Рада міністраў Падкарпацкае Русі'')&amp;nbsp;— найвышэйшы выканаўчы і распарадчы орґан [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкае Русі]] ды [[Карпацкая Ўкраіна|Карпацкае Ўкраіны]]. Урад меў быць створаны адразу пасьля далучэньня Закарпацьця да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], згодна з [[Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)|Сэн-Жэрмэнскаю дамоваю (1919)]], ґенэральным статутам Падкарпацкае Русі 1919 року ды канстытуцыяю Чэхаславаччыны 1920 року. Аднак толькі пасьля паслабленьня цэнтральнае выканаўчае ўлады Чэхаславаччыны ды абвяшчэньня аўтаноміі закарпацкімі ўкраінцамі Прага змушаная была зацьвердзіць урад Карпацкае Ўкраіны.

== Першы ўрад (Рада міністраў Падкарпацкае Русі) ==
[[Файл:Czechoslovakia I uk.svg|значак|334пкс|Адміністратыўны падзел [[Чэхаславаччынна|Чэхаславаччыны]] ў 1928—1938 роках]]
21 верасьня 1938 року прадстаўнікі [[Масквафільства|масквафільскае]] (Цэнтральная руская народная рада, Аўтаномны-земляробчы зьвяз, Руская нацыянальна-аўтаномная партыя) ды ўкраінскае (Першая Ўкраінская народная рада, Сацыял-дэмакратычная партыя) арыентацыі падпісалі супольную дэклярацыю аб стварэньні аўтаномнае адміністрацыі ў Закарпацьці, якая была ўручаная ўраду [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] ды дыпляматычным прадстаўніцтвам заходніх дзяржаваў у Празе.
[[Файл:Brodij A.jpg|значак|зьлева|[[Андрэй Бродзі]]]]
[[Файл:Бачинський Едмунд Степанович.jpg|значак|[[Эдмунд Бачынскі]]]]
8 кастрычніка 1938 ва [[Ужгарад|Ўжгарадзе]] ў памяшканьні Краявога ўраду адбылася нарада прадстаўнікоў украінскае і масквафільскае арыентацыяў, на якой прысутнічалі&amp;nbsp;— [[Аўгустын Валошын|Аўґустын Валошын]], [[Сьцяпан Клачурак]], [[Дзьмітро Німчук]] ад [[Цэнтральная Руская Народная Рада|Цэнтральнае Рускае Народнае Рады]], а таксама Ёсіп Камінскі, Уладзімер Гамічко, Міхайла Дэмко ад Цэнтральнае Рускае Народнае Рады ды міністар па справах Падкарпацкае Русі [[Іван Паркані]].

На нарадзе было вырашана: «Дамагацца для Падкарпацкае Русі тых самых правоў, якія атрымала й атрымае Славаччына». Была дасягнутая дамоўленасьць аб пэрсанальным складзе аўтаномнага ўраду, створаная Нацыянальная Рада Падкарпацкае Русі. У яе склад увайшлі прадстаўнікі практычна ўсіх асноўных палітычных сілаў краю: [[Цэнтральная Руская Народная Рада]], Першая Ўкраінская Народная Рада, Рэспубліканская земляробчая партыя, Рэспубліканская земляробчая партыя Прашаўшчыны, [[Аўтаномна-земляробчы зьвяз]], [[Руская нацыянальна-аўтаномная партыя]], [[Чэская сацыял-дэмакратычная партыя|Сацыял-дэмакратычная партыя]]. Тым жа днём Нацыянальная Рада абвясьціла сябе «адзіным праўным прадстаўніком усіх рускіх вобласьцяў Карпат і ўсяго яго насельніцтва, для якога забясьпечваецца самавызначэньне й самакіраваньне». Патрабавалася неадкладная замена значнае часткі чэскіх урадоўцаў у краі мясцовымі кадрамі ды прыняцьце закону пра Падкарпацкую Русь&lt;ref name=&quot;Стерчо&quot;&gt;[[Пятро Стэрчо]]. Карпата-Ўкраінская дзяржава: Да гісторыі вызваленчае барацьбы карпацкіх украінцаў у 1919—1939 роках.&amp;nbsp;— Львоў: За вольную Ўкраіну, 1994.&amp;nbsp;— 288 с. ISBN 5-7707-5102-9&lt;/ref&gt;. Была ўхваленая пастанова пра тое, што чальцамі будучага ўраду мусяць быць толькі дэпутаты празкага парлямэнту ды сэнату.

8 кастрычніка 1938 року старшыня новага ўраду [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] ґенэрал Ян Сыравы ў адказ на ўсе гэтыя патрабаваньні й прэтэнзіі вызваліў ад пасады ґубэрнатара краю [[Канстантын Грабар|Канстантына Грабара]] ды прызначыў 9 кастрычніка ґубэрнатарам [[Іван Паркані|Івана Парканія]]&lt;ref name=&quot;ЗПР&quot;/&gt;.

11 кастрычніка 1938 року ў [[Прага|Празе]] урадам [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] быў зацьверджаны першы аўтаномны ўрад Закарпацьця&amp;nbsp;— Рада міністраў Падкарпацкае Русі, пасьля гэтага Рада міністраў ЧСР зацьвердзіла асабісты склад аўтаномнага ўраду з шасьці асобаў. Да першага аўтаномнага ўраду ўвайшло чацьвера прадстаўнікоў масквафільскага ды двое ўкраінскага кірунку.
* Прэм’ер-міністар&amp;nbsp;— [[Андрэй Бродзі]], [[мадзярон]], лідэр [[масквафільства|масквафілаў]], старшыня [[Аўтаномна-земляробчы зьвяз|Аўтаномна-земляробчага зьвязу]]. Таксама ён атрымаў партфэлі міністра школьніцтва ды міністра фэдэральнага ўраду ў справах Падкарпацкае Русі.
* Міністар унутраных справаў&amp;nbsp;— [[Эдмунд Бачынскі]] (масквафіл), прадстаўнік {{Не перакладзена|Рэспубліканская партыя земляробчага ды дробнасялянскага насельніцтва|Рэспубліканскае партыі земляробчага ды дробнасялянскага насельніцтва|cs|Republikánská strana zemědělského a malorolnického lidu}} на Закарпацьці.
* Міністар камунікацыяў (міністар транспарту ды грамадзкіх працаў)&amp;nbsp;— [[Юліян Рэвай]], чалец [[Чэская сацыял-дэмакратычная партыя|Чэхаславацкае сацыял-дэмакратычнае партыі]]&lt;ref&gt;[http://1939.in.ua/deputati-sojmu-karpatskoyi-ukrayini.. Карпацкая Ўкраіна. Рэвай Юліян Іванавіч]&lt;/ref&gt;.
* Міністар без партфэлю (адпавядаў за ўсталяваньне славацка-закарпацкае мяжы)&amp;nbsp;— [[Сьцяпан Фэнцык]], мадзярон, лідэр [[Руская нацыянальна-аўтаномная партыя|Рускае нацыянальна-аўтаномнае партыі]].
* Дзяржаўны сакратар па пытаньнях юстыцыі&amp;nbsp;— [[Іван П’ешчак]], прадстаўнік Аўтаномна-земляробчага зьвязу на [[Прашаўшчына|Прашаўшчыне]]&lt;ref name=&quot;ЗПР&quot;&gt;[http://history.org.ua/JournALL/xxx/15/1/13.pdf Закарпаття&amp;nbsp;— Підкарпатська Русь: від здобуття автономії до проголошення незалежної держави. Степан Віднянський]&lt;/ref&gt;.
* Дзяржаўны сакратар па пытаньнях аховы здароўя ды сацыяльнага забесьпячэньня&amp;nbsp;— [[Аўгустын Валошын|Аўґустын Валошын]], старшыня [[Хрысьціянска-народная партыя|Хрысьціянска-народнае партыі]].

Першы ўрад пастаў як кампраміс між [[украінафільства|украінафільскаю]] [[Цэнтральная Руская Народная Рада|Першаю Ўкраінскаю Народнаю Радаю]] ды [[масквафільства|масквафільскаю]] [[Цэнтральная Руская Народная Рада|Рускаю Народнаю Радаю]].

== Дзейнасьць першага ўраду ==
Аўтаномны ўрад Андрэя Бродзія дзеяў з 11 да 26 кастрычніка 1938 року, усяго 15 дзён. Першачарговым заданьнем для яго было ўрэґуляваньне тэрытарыяльных праблемаў, у прыватнасьці вызначэньне пытаньня мяжы між Падкарпацкую Русьсю і Славаччынаю. Урад пачаў кампанію за далучэньне да краю ўсходнеславацкіх раёнаў ([[Прашаўшчына|Прашаўшчыны]]), заселеных пераважна русінамі-ўкраінцамі. Сьцяпан Фэнцык адправіўся да Прашава для абмеркаваньня гэтага пытаньня й прапаґандысцкае працы сярод мясцовага насельніцтва.

Урад Андрэя Бродзія правёў усяго тры паседжаньні.

=== Першае паседжаньне ўраду ===
Першае паседжаньне Рады Міністраў Падкарпацкае Русі адбылося ва [[Ужгарад|Ўжгарадзе]] 15 кастрычніка 1938 року, дзе былі разгледжаныя ды зацьверджаныя асноўныя орґаны самакіраваньня, якія складаліся з 9 міністэрстваў, разьмеркаваныя функцыянальныя абавязкі між міністрамі. На паседжаньні дзяржаўныя сакратары Аўґустын Валошын ды Іван П’ешчак склалі Андрэю Бродзію прысягу. Быў заснаваны «[[Урядовий Вісник Правительства Карпатської України|Ўрадавы Весьнік]]» для публікацыі распараджэньняў аўтаномнага ўраду, які да вырашэньня [[Сойм Карпацкай Украіны|сойму]] пра афіцыйную мову вырашана было друкаваць рускаю й украінскаю мовамі, рэдактарам быў [[Васіль Грэнджа-Донскі|Васіль Ґрэнджа-Донскі]]. Былі заснаваныя Падкарпацкія дырэкцыі чыгункі й пошты, выдадзенае распараджэньне пра некаторыя зьмены ў пазямельных кнігах і пра ўрэґуляваньне продажу дроваў зь дзяржаўных лясоў. На гэтым ж паседжаньні абгароўваліся й гаспадарскія праблемы краю, у прыватнасьці прадавольчая сытуацыя і імпрэзы ўраду для яе паляпшэньня&lt;ref name=&quot;Стерчо&quot;/&gt;.

=== Другое паседжаньне ўраду ===
На другім паседжаньні аўтаномнага ўраду 18 кастрычніка 1938 року абмяркоўваліся перш за ўсё пытаньні міжнароднага становішча Падкарпацкае Русі. Быў заслуханы даклад Сьцяпана Фэнцыка пра палітычную сытуацыю на Прашаўшчыне ды перамовы наконт мяжы з урадам Славаччыны. Вырашана працягнуць гэтыя перамовы, для чаго зацьверджаная адмысловая камісія. Да камісіі ўвайшлі М. Фарыныч&amp;nbsp;— экспэрт па філялёґіі, [[Пятро Сава|П. Сова]]&amp;nbsp;— па этнаґрафіі, С. Гойдыч&amp;nbsp;— па статыстыцы ды Т. Райковіч&amp;nbsp;— па пытаньнях рэліґіі&lt;ref name=&quot;Стерчо&quot;/&gt;. Разам з тым Рада  міністраў Падкарпацкае Русі выказала пратэст славацкаму прэм’ер-міністру [[Ёзэф Ціса|Ёзэфу Цісу]] з нагоды прынятых ім рэпрэсіўных захадаў да арґанізатараў руху за далучэньне Прашаўшчыны да Закарпацьця. Юліян Рэвай далажыў ураду пра праведзеныя перамовы зь міністрам замежных справаў Чэхаславаччыны [[Францішак Хвалкаўскі|Францікашак Хвалкаўскім]], на якіх гаварылася, у прыватнасьці, пра неабходнасьць забароны вывазу дзяржаўнага і прыватнага майна з тэрыторыі рэспублікі і краю. Абмяркоўваліся таксама пытаньні даваньня амністыі, супрацы зь Нямеччынаю, ліквідацыі чэскіх школ у населеных пунктах краю зь нязначнаю колькасьцю чэскіх сем’яў і г.д. Аўґустын Валошын інфармаваў урад пра арґанізацыю Падкарпацкага цэнтру сацыяльнага забесьпячэньня.

=== Трэцяе паседжаньне ўраду ===
Трэцяе паседжаньне адбылося 22 ды 23 кастрычніка 1948 року. На ім былі разгледжаныя ўнутранапалітычная сытуацыя ды падзеі вакол Закарпацьця. Міністар Эдмунд Бачынскі праінфармаваў урад пра вынікі складанага перамоўнага працэсу між Чэхаславаччынаю ды Вугоршчынаю наконт усталяваньня новае мяжы між імі ды пазыцыі Нямеччыны ў гэтым пытаньні. У сувязі з гэтым чальцы аўтаномнага ўраду жвава абмяркоўвалі змогі й варыянты аптымальнага рэаґаваньня на ўльтыматыўныя патрабаваньні Вугоршчыны наконт заселеных пераважна вугорцамі паўднёвых тэрыторыяў краю зь местамі [[Ужгарад]], [[Мукачава]] ды іншымі важнымі з кропкі зору функцыянаваньня транспартных сеткаў населенымі пунктамі Закарпацьця. Была створаная камісія ў складзе вядомых закарпацкіх навукоўцаў [[Пятро Сава]], [[Георгі Гяроўскі]], М. Кандратавіч, [[Мікола Бэскід]] ды [[Іван Панкевіч]], перад якою ставілася заданьне давесьці, што Закарпацьце&amp;nbsp;— украінская зямля. Урад зьвярнуўся да Нямеччыны ды Італіі з просьбаю пакінуць Ужгарад ды Мукачава прыналежнымі да Чэхаславаччыны, паколькі менавіта гэтыя месты складаюць аснову эканамічнага і культурнага патэнцыялу рэґіёну. Аднак Бродзі вырашыў самастойна правесьці перамовы з Вугоршчынаю, хоць гэта выходзіла за рамкі паўнамоцтваў ураду. У Будапэшт для перамоваў дасланыя Эдмунд Бачынскі ды Сьцяпан Фэнцык&amp;nbsp;— адкрытыя масквафілы ды прыхільнікі ідэі далучэньня да Вугоршчыны.

23 кастрычніка 1938 року Ўрад Падкарпацкае Русі прыняў рашэньне:
«Вобласьць рускіх на поўдні Карпат, што вызначаная мірнымі дамовамі як аўтаномная адзінка, складае адно неаддзельнае цэлае, часткі якога цесна зьвязаныя як тысячарочнаю гісторыяю, так і тысячарочнымі эканамічнымі ўмовамі і братэрскім сужыцьцём яе карэннага аўтахтоннага насельніцтва… Цэласнасьць і неаддзельнасьць гэтае вобласьці прызналі таксама і вялікія хаўрусныя садружныя дзяржавы ў міжнародных і мірных дамовах, зьмяніць палітычнае становішча і прыналежнасьць якое лічыма магчымым толькі ў яе цэласнасьці без адрыньвання яе паўднёвай часткі ад паўночнай і наадварот, можна выключна толькі на аснове права самавызначэньня ўсяго карэннага аўтахтоннага насельніцтва па дэмакратычных прынцыпах: усенародным галасаваньнем».
[[Файл:Czechoslovakia 1930 linguistic map - en.svg|міні|зьлева|300пкс|Нацыянальны склад Чэхаславаччыны ў 1930 годзе. Жоўтым колерам&amp;nbsp;— украінцы]]
Гэтае рашэньне аўтаномнае ўлады было дадзенае ўрадам Чэхаславаччыны ды іншых суседніх і ўсіх вялікіх заходніх дзяржаваў. Былі распрацаваныя нават практычныя меры па падрыхтоўцы да правядзеньня плебісцыту ў Закарпацьці. Варта адзначыць, што і зварот да ўрадаў замежных дзяржаваў і правядзеньне плебісцыту па пытаньні, што тычылася тэрытарыяльнае цэласнасьці рэспубліцы, выходзіла за рамкі паўнамоцтваў аўтаномнага ўраду Падкарпацкае Русі і супярэчыла канстытуцыйным нормам Чэхаславаччыны. Ідэя правядзеньня плебісцыту неадназначна ўспрымалася таксама рознымі палітычнымі сіламі ў Закарпацьці. Калі партыі й грамадзкія арґанізацыі масквафільскага напрамку гэтую ідэю падтрымлівалі, і менавіта яны на скліканых Андрэем Бродзіем зачыненых зборах Цэнтральнае рускае народнае рады сталі ініцыятарамі плебісцыту, то прадстаўнікі ўкраінскага напрамку выступілі супраць.
[[Файл:Subcarpathia Carpatho-Ukraine be.svg|значак|300пкс|Мапа Карпацкае Ўкраіны з тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі Вугоршчыны (вылучана чырвонаю лініяю)]]
Крызісная сытуацыя абвастрылася пасьля таго, як 25 кастрычніка 1938 року Вугоршчына паставіла пытаньне, каб яе прэтэнзіі да часткі тэрыторыяў Славаччыны ды Падкарпацкае Русі, дзе пражывала вугорскае насельніцтва, вырашалася або ўсенародным плебісцытам, або арбітражам эўрапейскіх дзяржаваў. У гэты жа дзень праскі ўрад прыняў рашэньне пра роспуск палітычных партыяў, хоць на Закарпацьці распараджэньнем віцэ-ґубэрнатара [[Антоні Бэскід|Антонія Бэскіда]] была забароненая дзейнасьць толькі камуністычнае партыі, якая выступіла супраць аўтаноміі, іншыя партыі ды аб’яднаньні працягвалі дзеяць.

Баючыся неспрыяльных для сябе вынікаў рэфэрэндуму, чэхаславацкія ўлады на пашыраным паседжаньні з удзелам кабінэтаў міністраў аўтаномных Славаччыны і Падкарпацкае Русі 26 кастрычніка пагадзіліся на арбітажнае рашэньне з нагоды патрабаваньняў Вугоршчыны. У той жа дзень I Украінская Народная Рада пад кіраўніцтвам Аўґустына Валошына правяла нараду ва Ўжгарадзе, на якой прыняла рашэньне:
# Не працівіцца адданьню мадзярскае этнаґрафічнае тэрыторыі Вугоршчыны, але рашуча пратаставаць супраць плебісцыту;
# УНР стаіць на прынцыпе фэдэрацыі народаў у цяперашняй дзяржаве.
Прэм’ер-міністар Падкарпацкае Русі Андрэй Бродзі не пагадзіўся з рашэньнем цэнтральнага ўраду ды стаў патрабаваць правядзеньня на Закарпацьці ўсенароднага [[плебісцыт]]у. Яго падтрымліваў міністар Сьцяпан Фэнцык, які спрабаваў сумясьціць пытаньне пра чэхаславацка-вугорскую мяжу з праблемаю ўрэґуляваньня закарпацка-славацкае мяжы. Як высьветлілася неўзабаве, абодва палітыкі вялі падвойную гульню, арыентуючыся на адрыў Закарпацьця ад Чэхаславаччыны і атрымліваючы ў гэтай анты-чэхаславацкай дзейнасьці падтрымку, у тым ліку фінансавую, з Вугоршчыны й Польшчы.

Розныя палітычныя сілы ў краі ідэю плебісцыту ўспрынялі неадназначна. [[Цэнтральная Руская Народная Рада]] гэтую ідэю падтрымала, што было характэрна для масквафільскае палітычнае плыні. Падтрымалі ідэю плебісцыту [[Аўтаномна-Земляробчы Зьвяз]], [[Руская нацыянальна-аўтаномная партыя]], «Нацыянальны Зьвяз Рускае моладзі» ды іншыя масквафільскія арґанізацыі, а таксама [[Мукачаўская грэка-каталіцкая япархія|Мукачаўская Грэка-Каталіцкая]] ды Праваслаўная япархіі.

Супраць ідэі плебісцыту ў Падкарпацкай Русі выступілі ўкраінскія палітычныя сілы. У знак пратэсту супраць адкрытае правугорскае дзейнасьці Андрэя Бродзія ды Сьцяпана Фэнцыка 26 кастрычніка 1938 року падалі ў адстаўку міністры аўтаномнага ўраду Падкарпацкае Русі [[Эдмунд Бачынскі]] ды [[Юліян Рэвай]]. Фэдэральны ўрад Чэхаславаччыны іх адстаўку ня прыняў, а пасьля рашэньня адпаведных юрыдычных інстанцыяў звольніў з пасады прэм’ера Андрэя Бродзія. Апошні быў арыштаваны ў Празе за дзяржаўную здраду ды сувязі з варожымі Чэхаславаччыне замежнымі элемэнтамі й прафашыстоўскую дзейнасьць на карысьць Вугоршчыны, аґентам якое ён доўгі час выступаў пад мянушкаю «Бэрталон». Падчас вобшуку прыватнага памешканьня Андрэя Бродзія ў Празе знойдзена паўмільёна [[Пэнге|вугорскіх пэнґе]], апроч таго ліст ад рэґента Вугоршчыны Мілаша Горты, у якім было абяцаньне даць Бродзію шляхецкі тытул, калі ён з посьпехам правядзе справу далучэньня Падкарпацкае Русі да складу Вугоршчыны. Яго паплечніку Сьцяпану Фэнцыку атрымалася ўцячы ў польскую амбасаду ў Празе, а потым пераехаць да Вугоршчыны, дзе быў прызначаны чальцом вугорскага парлямэнту.

== Другі ўрад ==
26 кастрычніка 1938 року новым прэм’ер-міністрам Падкарпацкае Русі ўрад [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] прызначыў Аўґустына Валошына, а міністрамі&amp;nbsp;– чальцоў першага аўтаномнага ўраду Юліяна Рэвая ды Эдмунда Бачынскага&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170922100834/http://www.zakarpatia.com/?p=889#more-889 Дзейнасьць Першага Краёвага ўраду Мікола Вэгеш, Марыян Токар]&lt;/ref&gt;. Адразу пасьля складаньня прысягі на вернасьць Чэхаславаччыне [[Аўгустын Валошын]] выступіў з прамоваю, у якой заклікаў да супрацы масквафілаў. Ня маючы сваіх людзей у складзе ўраду, [[масквафілы]] на запрапанаваную супрацу не пагадзіліся й перайшлі ў адкрытую апазыцыю да новага ўраду. Антыўкраінскія мітынґі, дэманстрацыі й звароты, што праводзіліся імі ў шматлікіх местах Закарпацьця, значна ўскладнялі дзейнасьць ураду.
[[Файл:Avgustyn Voloshyn.jpg|міні|значак|300пкс|[[Аўґустын Валошын]]]]
Стварэньне ўкраінскага ўраду на чале з Аўґустынам Валошыным выклікала па ўсім Закарпацьці небывалы ўздым. Усюды адбываліся маніфэстацыі ў падтрымку ўлады. 27 кастрычніка 1938 року ва Ўжгарадзе прайшла шматтысячная маніфэстацыя ў падтрымку ўраду. 30 кастрычніка 1938 року па ўсяму Закарпацьцю пракацілася хваля дэманстрацыяў, на якіх закарпатцы выказвалі пратэст супраць далучэньня часткі тэрыторыі да Вугоршчыны.

Пра чоткі ўкраінскі кірунак ураду Аўґустына Валошына пераканаўча сьведчыў і апублікаваны 27 кастрычніка 1938&amp;nbsp;р. у ґазэце «Нова свобода» зварот Украінскае народнае рады «Да ўсіх украінцаў у цэлым сьвеце! Да ўсіх украінскіх партыяў, арґанізацыяў, ґрупаў, таварыстваў у Галічыне, Букавіне, Бэсарабіі, Наддніпранскай Ўкраіне, Канадзе, Злучаных Дзяржаваў Амэрыкі і агулам да ўкраінцаў, дзе б яны ні пражывалі.

Мы верыма, што вялікі 50-мільённы ўкраінскі народ падыме і ў далейшым сваё вялікае слова і не дапусьціць, каб нашыя адвечныя ворагі накладвалі на нас путы, зноў саджалі нас у турмы»&lt;ref&gt;[https://zbruc.eu/node/14030 Першы ўрад Карпацкае Ўкраіны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Вэгеш М. Пазапраўныя пераходы польска-чэскае мяжы. Галічвне ў абароне Карпацкае Ўкраіны (1938—1939&amp;nbsp;рр.) // Гісторыя й палітыка. Т.2.&amp;nbsp;— Ужгарад, 2005.&amp;nbsp;— С.223.&lt;/ref&gt;.

Гэты зварот быў расцэнены ўкраінцамі, апроч у Галічыне, як заклік да дапамогі братам-украінцам па той бок Карпат. Пачаліся масавыя дэманстрацыі на падтрымку ўраду Аўґустына Валошына ў Львове, Станіслававе, Каламыі, Золачаве, Чарткове, Галічы, Беражанах, Падгайцах, Рагаціне, Драгобічы, Стрыі, Пшэмысьле, Буску ды іншых местах ды вёсках&lt;ref&gt;Кук В. АУН і Карпацкая Ўкраіна // Аўґустын Валошын як дзяржаўнік, пэдаґоґ і рэліґійны дзяяч. Матэрыялы Ўсеўкраінскае навуковае канфэрэнцыі. Упор. В.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Сяргейчук.&amp;nbsp;— К., 2004.&amp;nbsp;— С. 75.&lt;/ref&gt;.

Былі зафіксаваныя першыя нелеґальныя пераходы польска-чэскае мяжы галіцкімі ўкраінцамі з мэтаю дапамогі ў пабудове маладое ўкраінскае дзяржавы&lt;ref&gt;Хымінец Ю. Цярністы шлях да Ўкраіны. Ужгарад: Гражда, 1996.&amp;nbsp;— С. 90.&lt;/ref&gt;. Напрыканцы 1938 року яны мелі масавую зьяву. Так [[Алег Ольжыч]] стаў афіцыйным упаўнаважаным Проваду [[АУН]] пры ўрадзе Аўґустына Валошына. Ён займаў пасаду кіраўніка культурнае рэфэрэнтуры [[ПУН]]у, пасьля стаў чальцом вайсковага штабу [[Карпацкая Сеч|Карпацкае Сечы]], 17 студзеня 1939 року яму было дадзенае грамадзянства [[Карпацкая Ўкраіна|Карпацкае Ўкраіны]]&lt;ref&gt;Вэгеш М. Алег Ольжыч у Карпацкай Украіне // Гісторыя й палітыка. Т. 2. Ужгарад, 2005. С. 475–477.&lt;/ref&gt;.

== Абвяшчэньне незалежнасьці Карпацкае Ўкраіны ==
[[Файл:Клочурак.jpg|міні|зьлева|218пкс|[[Сьцяпан Клачурак]]]]
Не зважаючы на пэўнае збліжэньне дзеячоў Карпацкае Ўкраіны і заляцаньні ўраду Нямеччыны з украінскімі палітычнымі сіламі, Вугоршчына не адмаўлялася ад сваіх прэтэнзіяў на ўсю тэрыторыю Закарпацьця. Зрэшты, апошняе слова ў вырашэньні праблемы Закарпацьця належала менавіта Нямеччыне, якая пэўны час хавала свае сапраўдныя намеры і стрымлівала Вугоршчыну ад аґрэсіі.

Напрыканцы 1938&amp;nbsp;— пачатку 1939 пакуль у дыпляматычных колах і грамадзкасьці эўрапейскіх дзяржаваў нават склалася ўражаньне, што [[Трэці Райх]] «падтрымлівае» Карпацкую Ўкраіну. Рашэньне [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ад сакавіка 1939 року пра канчатковае ліквідаваньне Чэхаславаччыны зьняла хоць якія пакровы з палітыкі Нямеччыны. 12 сакавіка 1939 року Гітлер даў згоду рэґенту Міклашу Гарты на акупацыю Карпацкае Ўкраіны.

14 сакавіка 1939 року, толькі даведаўшыся аб абвяшчэньні самастойнасьці Славаччыны, што сьведчыла пра канчатковы дзяржаўны распад Чэхаславаччыны ды вялікае колькасьці вугорскіх войскаў на мяжы, Аўґустын Валошын афіцыйна абвясьціў [[Карпацкая Ўкраіна|Карпацкую Ўкраіну]] незалежнаю дзяржаваю&lt;ref name=&quot;НС&quot;&gt;[https://drive.google.com/file/d/0ByEPC8MjcH3odVNKQjh4Ylpldnc/view Газета «Нова свобода»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181218054408/http://www.zakarpatia.com/?p=875 Абвяшчэньне незалежнасьці Мікола Вэгеш, Марыян Токар]&lt;/ref&gt;.

Тым ж днём быў сфармаваны трэці ўрад:

* Прэм’ер-міністар&amp;nbsp;— [[Аўгустын Валошын|Аўґустын Валошын]]
* Міністар замежных справаў&amp;nbsp;— [[Юліян Рэвай]]
* Міністар унутраных справаў&amp;nbsp;— [[Юры Перавузьнік]],
* Міністар гаспадарства&amp;nbsp;— [[Сьцяпан Клачурак]]
* Міністар фінансаў ды камунікацыяў&amp;nbsp;— [[Юлі Брашчайка]]
* Міністар здароўя ды сацыяльнае апекі&amp;nbsp;— [[Мікола Далінай]].

Пасьля гэтага ў Бэрлін была накіраваная тэлеґрама: «Ад імя ўраду Карпацкае Ўкраіны прашу Вас прыняць да ведама абвяшчэньне нашае самастойнасьці пад аховаю Нямецкага Райху. Прэм’ер-міністар доктар Валошын. Хуст».

Асобныя падразьдзелы вугорскіх войскаў тым часам ужо перайшлі мяжу Карпацкае Ўкраіны, а адказу з Бэрліну не было. Ранкам 15 сакавіка ўрад Аўґустына Валошына яшчэ раз зьвярнуўся да Бэрліна з канкрэтным пытаньнем, ці аддала Нямеччына Карпацкую Ўкраіну Вугоршчыне. Толькі пасьля гэтага ведамства [[Рыбэнтроп]]а праз свайго консула ў Хусьце параіла Аўґустыну Валошыну «не чыніць супраціў вугорскаму ўварваньню, бо нямецкі ўрад у гэтай сытуацыі, на жаль, ня можа ўзяць Карпацкую Ўкраіну пад пратэктарат».
[[Файл:Khust high school.jpg|міні|300пкс|[[Хусцкая школа № 1 імя Аўгустына Валошына|Хусцкая школа №1 імя Аўґустына Валошына]], у памяшканьні якое адбылася сэсія Сойму Карпацкае Ўкраіны ў 1939 годзе]]
У такой бязвыхаднай сытуацыі тым жа днём у [[Хуст|Хусьце]] а 15:30 пачала сваю працу першая і апошняя сэсія [[Сойм Карпацкай Украіны|Сойму Карпацкае Ўкраіны]]. Старшынёю сойму абраны [[Аўгустын Штэфан|Аўґустын Штэфан]], намесьнікамі [[Сьцяпан Расоха]] ды [[Фэдар Рэвай]]. Цягам трох гадзінаў адбылося шэсьць асобных паседжаньняў. Таемным галасаваньнем сойм абраў прэзыдэнта навастворанае ўкраінскае дзяржавы айца Аўґустына Валошына ды прыняў два законы, што мелі статус канстытуцыйных і вызначалі форму новага дзяржаўнага ўтварэньня.

Імі падцьверджалася, што [[Карпацкая Ўкраіна]] ё незалежнаю дзяржаваю&amp;nbsp;— рэспублікаю з прэзыдэнтам на чале, абраным соймам. Дзяржаўнаю моваю Карпацкае Ўкраіны абвяшчалася [[украінская мова|ўкраінская]]. Дзяржаўным сьцягам зацьвярджаўся нацыянальны [[Сьцяг Украіны|сіне-жоўты сьцяг]], а дзяржаўным гербам&amp;nbsp;— спалучэньне [[Герб Закарпацкай вобласьці|краёвага герба]] (мядзьведзь у левым чырвоным коле й чатыры сінія і тры жоўтыя палосы ў правым паўколе) з нацыянальным ([[трызуб]] сьв. Уладзімера Вялікага з крыжом на сярэднем зубе). Дзяржаўным гімнам Карпацкае Ўкраіны абвяшчаўся нацыянальны гімн «[[Ще не вмерла Україна]]».

[[Сойм Карпацкай Украіны]] абраў Аўґустына Валошына прэзыдэнтам [[Карпацкая Ўкраіна|Карпацкае Ўкраіны]], які пасьля складаньня прысягі прызначыў новы (чацьверты) ўрад:

* Прэм’ер-міністар ды міністар замежных справаў&amp;nbsp;— [[Юліян Рэвай]];
* Міністар унутраных справаў&amp;nbsp;— [[Юры Перавузьнік]];
* Міністар гаспадарства&amp;nbsp;— [[Сьцяпан Клачурак]];
* Міністар фінансаў ды камунікацыяў&amp;nbsp;— [[Юлі Брашчайка]];
* Міністар здароўя ды сацыяльнае апекі&amp;nbsp;— [[Мікола Далінай]].

Сойм паўнаважыў ўрад, зы згоды прэзыдэнта Карпацкае Ўкраіны, выдаваць да свайго выкліканьня распараджэньні, што мацьмуць сілу закону.

14 сакавіка 1939 року праз [[Украінская прэсавая служба|Украінскую прэсавую службу]] ў Бэрліне быў разасланы прэсавы Камунікат пра абвяшчэньне незалежнасьці Карпацкай Украіны. Прэм’ер-міністар Юліян Рэвай афіцыйна прызначыў [[Уладзімер Стахаў|Уладзімера Стахава]] прадстаўніком Карпацкае Ўкраіны ў Бэрліне, які неадкладна паведаміў пра сваё прызначэньне МЗС Нямеччыны ды папрасіў далучыцца да працэсу спыненьня акупацыі вугорскімі войскамі&lt;ref&gt;Стахаў У. П. Пачалося ва Ўжгарадзе, а скончылася ў Мармароскім Сыґіце… // Весьці. Мюнхэн, 1955. Ч. 9-10 (59-60). С. 9–10&lt;/ref&gt;.

Ураду незалежнае Карпацкае Ўкраіны так і не наканавана было прыступіць да выкананьня сваіх абавязкаў. 15 сакавіка 1939 року вугорскія войскі пачалі [[Вугорска-ўкраінская вайна (1939)|агульны наступ]] па ўсёй тэрыторыі Закарпацьця. Ня маючы вонкавае падтрымкі, [[Карпацкая Ўкраіна]] да 18 сакавіка 1939 року была амаль цалкам была захопленая вугорскімі войскамі, 7 ліпеня 1939 року тэрыторыя Карпацкае Ўкраіны была [[Анэксія|анэксаваная]] [[Каралеўства Вугоршчына (1920—1946)|Вугорскім каралеўствам]]&lt;ref&gt;Карпацкая Ўкраіна: Дакумэнты і матэрыялы. Хроніка падзеяў. Пэрсаналіі. – Т. 2: Карпацкая Ўкраіна. Хроніка падзеяў. Пэрсаналіі / упоряд. С. Д. Федака. Ужгарад: Закарпацьця, 2010. 774 с.&lt;/ref&gt;.

У канцы сакавіка 1939&amp;nbsp;року прэзыдэнт рэспублікі Аўґустын Валошын ды частка ўраду на чале з прэм’ерам [[Юліян Рэвай|Юліянам Рэваем]] выехала праз [[Каралеўства Румынія|Румынію]] ў эміґрацыю. Паўнамоцныя карпатаўкраінскія прадстаўнікі пакінулі край праз паўтара месяца пасьля пачатку прамое [[Агрэсія (палітыка)|аґрэсіі]] [[Каралеўства Вугоршчына (1920—1946)|Каралеўства Вугоршчына]]. Да 30 красавіка 1939 року ў [[Хуст|Хусьце]] афіцыйна дзеяла Ўкраінская эвакуцыйная камісія на чале з [[Уладзімер Бірчак|Уладзімерам Бірчаком]]&lt;ref&gt;[http://www.istpravda.com.ua/articles/2013/03/15/117613/ Раман Афіцынскі: «З Карпацкае Ўкраіны для нас пачалася Другая сусьветная»]&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Падкарпацкая Русь]]
* [[Карпацкая Ўкраіна]]
* [[Сойм Карпацкай Украіны]]
* [[Карпацкая Сеч]]
* [[Бой на Красным полі]]
* [[Урядовий Вісник Правительства Карпатської України]]
* [[Канстытуцыйныя акты незалежнай Карпацкай Украіны]]
* [[Украіна-Вугорская вайна 1939 году]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* ''[[Уладзімер Бірчак]].'' Карпацкая Ўкраіна: Спогади й переживання / Упорядкування текстів та післямова Р. Офіцинського.&amp;nbsp;— Ужгарад: Ґражда, 2007.&amp;nbsp;— 198 с.
* ''[[Міхайла Болдыжар]].'' Закарпацьце між дзьвюма сьветавымі войнамі: Матэрыялы да гісторыі супольна-палітычных адносінаў.&amp;nbsp;– Ужгарад, 1993.&amp;nbsp;– С.15-20; Нарысы гісторыі Закарпацьця.&amp;nbsp;— С.65-66.
* ''[[Іван Ванат]].'' Нарысы найноўшае гісторыі ўкраінцаў Усходняе Славаччыны.&amp;nbsp;– Прэшаў, 1979.&amp;nbsp;– Т.І (1918—1938).&amp;nbsp;– С.61.
* ''[[Мікола Вэгеш]].''&amp;nbsp;Карпацкая Ўкраіна 1938—1939 рокаў у агульнаэўрапейскім гістарычным кантэксьце. У 2-х тамах.&amp;nbsp;– Том І.&amp;nbsp;— Ужгарад, 1997
* ''[[Мікола Вэгеш]], [[Сьцяпан Віднянскі]]''.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Краіны Цэнтральна-Ўсходняе Эўропы ды ўкраінскае пытаньне (1918—1939).&amp;nbsp;— Кіеў-Ужгарад, 1998.&amp;nbsp;— С. 63-64.
* ''Росоха Степан.'' Нараджэньне дзяржавы // Запавет Срэбнае зямлі. Карпацкая Ўкраіна ў барацьбе за незалежнасьць.&amp;nbsp;— Львоў: Сьвет, 2001.&amp;nbsp;— С. 20.
* ''[[Пятро Мірчук]].'' Карпацкая Ўкраіна (выманьне з «Нарысу гісторыі АУН 1920–1939 рокі»).&amp;nbsp;— Кіеў.: УВС, 2009.&amp;nbsp;— 86 с.
* [https://zbruc.eu/node/14030 Першы ўрад Карпацкае Ўкраіны]
* [https://web.archive.org/web/20180418001028/http://history.org.ua/LiberUA/978-966-521-521-9/12.pdf Ад атрыманьня аўтаноміі Падкарпацкае Русі да абвяшчэньня незалежнае Карпацкае Ўкраіны]

[[Катэгорыя:Карпацкая Ўкраіна]]
[[Катэгорыя:Украінскі ўрад]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1938 годзе]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1939 годзе]]</text>
      <sha1>hq8uugkhjb8oryo7zdjde97gh636cjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Семілуцкі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199950</id>
    <revision>
      <id>2699198</id>
      <parentid>2347959</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="m54b1uv2d05ye732d4zh6iglp3zrkzw" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Семілуцкі раён
|Назва ў родным склоне           = Семілуцкага раёну
|Арыгінальная назва              = Семилукский район
|Краіна                          = [[Расея]]
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Уваходзіць у                    = [[Варонеская вобласьць|Варонескую вобласьць]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Семілукі]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|Кіраўнік                        = 
 |Назва пасады кіраўніка         = 
|Кіраўнік2                       = 
 |Назва пасады кіраўніка2        =
|АфіцыйныяМовы                   =
|Насельніцтва                    = 
 |Год перапісу                   = 
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 
 |Шчыльнасьць                    = 
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   =
 |Памер мапы аа                  =  
|Часавы пас                      = 
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Сайт                            = 
|Дадаткі                         =
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
}}
'''Семілу́цкі раён''' ({{мова-ru|Семилукский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе [[Варонеская вобласьць|Варонескай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйны цэнтар — горад [[Семілукі]].

== Геаграфія ==
Семілуцкі раён мяжуе з [[Рамонскі раён|Рамонскім]], [[Ніжнедзявіцкі раён|Ніжнедзявіцкім]] і [[Хахольскі раён|Хахольскім]] раёнамі, а таксама зь [[Курская вобласьць|Курскай]] і [[Ліпецкая вобласьць|Ліпецкай]] абласьцямі і [[Варонеж]]ам. Плошча раёну складае 1582 км².

== Гісторыя ==
Раён быў створаны 30 ліпеня 1928 году пад назвай Ендавішчанскі раён у складзе [[Цэнтральна-Чарназёмная вобласьць|Цэнтральна-Чарназёмнай вобласьці]] [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. У 1932 годзе цэнтар раёну быў перанесены ў мястэчка Семілукі, які на сёньня зьяўляецца горадам. Пасьля падзелу Цэнтральна-Чарназёмнай вобласьці ў 1934 годзе, раён застаўся ў складзе Варонескай вобласьці.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://semiluki-rayon.ru/ Сайт раённай адміністрацыі]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20200605101403/https://vrnguide.ru/t-admin/semilukskij-district.html Семілуцкі раён]{{ref-ru}} / Варонескі гід.

{{Варонеская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Семілуцкі раён| ]]</text>
      <sha1>m54b1uv2d05ye732d4zh6iglp3zrkzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдар Кардаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202552</id>
    <revision>
      <id>2699322</id>
      <parentid>2664920</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8079" sha1="7do269cmrlt414z8g0d69isvhepqorr" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Фёдар Кардаш''' ({{Нарадзіўся|5|1|1932}}, в. [[Харашкі (Гарадзенская вобласьць)|Харашкі]], [[Зьдзецельскі раён]], [[Гарадзенская вобласьць]] — {{Памёр|21|9|2008}}, [[Менск]]) — беларускі журналіст, крытык калгаснага ладу ў СССР.

== Жыцьцяпіс ==
Бацька Фёдара быў партызанскім сувязным, загінуў у красавіку 1944 г. падчас няўдалай спробы дывэрсіі на чыгунцы (група трапіла ў засаду). У пасьляваенныя гады Фёдар навучаўся ў Маўчадзкай сярэдняй школе (тады Гарадзішчанскі, цяпер Баранавіцкі раён), разьмешчанай у суседнім мястэчку, якую скончыў у 1950 годзе.

У 1955 скончыў факультэт журналістыкі [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў у раённай газэце адказным сакратаром. Паводле ўспамінаў колішніх студэнтаў БДУ, быў маўклівым, задумлівым і спакойным чалавекам. Больш слухаў іншых, чым гаварыў сам. За год працы ў газэце непасрэдна сутыкнуўся з савецкай рэчаіснасьцю і зразумеў яе заганнасьць.

Вынікам назіраньняў і крытычных роздумаў стаў рукапісны ліст аб’ёмам у агульны сшытак з крытыкай калгаснай сыстэмы, ананімна пасланы тагачаснаму першаму сакратару ЦК КПСС [[Мікіта Хрушчоў|Мікіце Хрушчову]]. Канкрэтныя факты ў лісьце (прозьвішчы, назвы калгасаў, лічбы й інш.), а таксама почырк дазволілі органам хутка выявіць аўтара. У пачатку восені 1956 быў арыштаваны ў студэнцкім інтэрнаце ўнівэрсытэту на вул. Бабруйскай у Менску, куды зазірнуў да знаёмых. Нейкі час вяліся допыты, у тым ліку аднакурсьнікаў, а 16 кастрычніка 1956 малады журналіст быў асуджаны «за антысавецкую агітацыю і прапаганду» на два гады зьняволеньня.

Пакараньне адбываў у лягерах Мардовіі. Разам зь ім у зьняволеньні знаходзіліся два беларускія дэсантнікі БНР, закінутыя ў 1955 на тэрыторыю краю (адзін зь іх меў прозьвішча Касьцюк), а таксама ваеннаслужачы зь Менску [[Аляксандар Ходар]] (пасьля вызваленьня выехаў у Польшчу). Бачыўся і размаўляў з [[Цімох Вострыкаў|Цімохам Вострыкавым]], якога як прадстаўніка Рады БНР дэсантавалі ў БССР у 1952 годзе амэрыканцы.

Па заліках за звышплянавае выкананьне заданьняў знаходжаньне ў лягеры скарацілася амаль на год, і 23 кастрычніка 1957 году ён быў вызвалены.

Першыя месяцы пасьля вяртаньня ў Беларусь прайшлі ў пошуках працы, затым удалося ўладкавацца на працу школьным настаўнікам, а прыкладна праз 3 гады з дапамогай вядомага журналіста і літаратара [[Яраслаў Пархута|Яраслава Пархуты]], які выкарыстаў часовую адсутнасьць галоўнага рэдактара ружанскай раённай газэты, ён займеў працу па спэцыяльнасьці журналіста. Пазьней, ажно да пэнсіі, працаваў у лідзкай газэце. Ажаніўся, меў дзьве дачкі. Жыў у [[Ліда|Лідзе]].

Зьняволеньне і пасьлялягерныя цяжкасьці не зьмянілі яго сьветапогляду, актыўна ўдзельнічаў ў дэмакратычным руху; сябра [[БНФ]]. У пачатку 1990-х гадоў публікаваўся ў незалежнай прэсе, быў адным са стваральнікаў і рэдактарам лідзкіх незалежных газэт «[[Народная трыбуна (Ліда)|Народная трыбуна]]» (1992) і «[[Голас зь Ліды]]» (1993—1995).

Пасьля выхаду на пэнсію пераехаў у Менск. Часопіс «[[Лідскі летапісец]]» апублікаваў успаміны Ф. Кардаша «У цянётах акупацыі».

Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суду БССР 31 студзеня 1989 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ База данных «Жертвы политического террора в СССР».]&lt;/ref&gt;. Асабовая справа Кардаша № 21033-с з фатаздымкам захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

== Творы ==
У цянётах акупацыі // [https://web.archive.org/web/20190716172104/http://kamunikat.org/lidski_letapisiec.html%26pubid%3D20469 Лідскі летапісец. Краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс. 2005, № 1—2 (29—30)]. С. 53—78.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Маракоў, Леанід. [https://web.archive.org/web/20251211145231/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19531.html Кардаш Фёдар] // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том I. Мінск, 2003. С. 420—421.
* Маракоў, Леанід. [https://web.archive.org/web/20251211150903/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27871.html Кардаш Фёдар Іванавіч] // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том III. Кніга II. Мінск, 2005. С. 594.
* Чарняўскі, Міхась. [http://slounik.org/153683.html Кардаш Фёдар] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. Менск, 1999.
* Чарняўскі, Міхась. Кардаш Фёдар // Нонканфармізм у Беларусі: 1953—1985. Даведнік. Том 1 / Укладальнік Алег Дзярновіч. Мінск, 2004. С. 94-95.

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кардаш, Фёдар}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зьдзецельскім раёне]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]</text>
      <sha1>7do269cmrlt414z8g0d69isvhepqorr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпэдыя:Запыты на перанос</title>
    <ns>4</ns>
    <id>204148</id>
    <revision>
      <id>2699298</id>
      <parentid>2691403</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бар (элемэнт) → Барый (элемэнт) */ Адказ</comment>
      <origin>2699298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116248" sha1="oe94cba076dzihr9z3u3jongfxr5phi" xml:space="preserve">{{/Шапка}}&lt;!-- НЕ ВЫДАЛЯЙЦЕ ГЭТЫ РАДОК, ПІШЫЦЕ ПАД ІМ. І не забывайцеся на загаловак == Старая назва → Новая назва == plz don’t remove this comment and don’t forget to make a headline --&gt;
== [[Бар (элемэнт)]] → [[Барый (элемэнт)]] ==
Паводле {{Кніга|частка=Спецыфічныя асаблівасці тэрмінаў|загаловак=Беларуская мова. Прафесійная лексіка для педагогаў: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па педагагічных спецыяльнасцях|аўтар=[[Зьміцер Дзятко|Дзятко Д. В.]], Забаштанская А. І., Лобань Н. П., Радзіваноўская Н. А.|адказны=Пад рэдакцыяй Д. В. Дзятко|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларусь»|год=2012|старонкі=41|isbn=978-985-01-0990-3}}, тэрмін бар (барый), зафіксаваны некаторымі выданнямі, утвораны з парушэннем нормаў літаратурнай мовы. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 01:14, 19 верасьня 2026 (+03)

:{{Супраць}}. Гэты разьдзел [[ВП:Правапіс|кіруецца Беларускім клясычным правапісе]] ў кадыфікацыі 2005 году, дзе ўяўна згадана пра бар. БКП 4:17 ''Шэраг уласнабеларускіх і пазычаных назоўнікаў мужчынскага роду афармляецца бяз малахарактэрнае для беларускае мовы фіналі -ій/-ый: хімічныя тэрміны: алюмін, амон, '''бар''', ванад, галь, гафн, гель, герма́н, дэўтэр, інд, ірыд, і́тар, кадм, каліфорн, каль, кальц, магн, на́тар, осм, рад, самар'' [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 08:32, 19 верасьня 2026 (+03)
::Нiчога ня маю супраць, але ў Расійска-беларуска-яўрэйскім слоўніку хімічнай тэрміналёгіі 1927 году перадаецца як «рады». [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 17:11, 20 верасьня 2026 (+03)
::Яшчэ ў падручніку па хіміі Ш. Брохеса 1932 году спакойна ўжываюцца і кальцый, і магній, і алюміній, і радый. [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 17:35, 20 верасьня 2026 (+03)
:::Вітаю. Разумею, што існуюць шмат розных варыянтаў у розных дапаможніках, слоўніках і падручніках, але ж БКП мае перавагу над усімі крыніцамі, калі ягоныя правілы даюць адназначны адказ, што і замацавана [[ВП:Правапіс|тут]]. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 19:01, 20 верасьня 2026 (+03)
::::З улікам правілаў кадыфікаваных БКП прапаную ўжо зьняць запыт. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 12:46, 7 лістапада 2026 (+03)

== [[Беларускі экзархат]] → [[Беларуская праваслаўная царква]] ==
* {{Прапаную і падтрымліваю}} перанос, бо «16 згадак назвы Беларуская праваслаўная царква пры 14 для Беларускага экзархату» нават на вэб-бачыне Расейскай праваслаўнай царквы ({{Навіна|аўтар=|загаловак=Зарэгістраваная новая рэдакцыя Статуту Беларускай праваслаўнай царквы|спасылка=https://www.patriarchia.ru/db/text/5950176.html|выдавец=[[Расейская праваслаўная царква]]|мова=ru|дата публікацыі=12 жніўня 2022}}). Таксама ў самой Беларусі гэта адзіная назва, якую падае [[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў]].—[[Удзельнік:W]] 11:43, 26 ліпеня 2025 (СКЧ+3)

== [[Гронінген (горад)]] → [[Гронінген]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Прапаную адразу чатыры артыкулы на перанос, як то [[Гронінген (горад)]], [[Утрэхт (горад)]] у [[Утрэхт]], [[Залятурн (горад)]] у [[Залятурн]]. У кожным выпадку горад першасны, а адпаведныя правінцыі/кантоны ўжо другасныя, то бок іхныя назвы паходзяць ад згаданых гарадоў. Таксама прапаную перанесьці [[Портсмут (горад)]] у [[Портсмут]], бо гэты горад значна большы і важны за ўсе астатнія існыя, мяркую, што яны былі названыя ў гонар менавіта ангельскага места. --[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 23:24, 27 лістапада 2025 (+03)
: Пагаджуся, бо меркаваньне адпавядае правілу [[Вікіпэдыя:Неадназначнасьць]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:31, 28 лістапада 2025 (+03)
::З улікам, што самі артыкулы прызначэньня ўжо існуюць, я маю памылку пры спробе пераносу. Прашу зрабіць перанос. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 23:01, 28 лістапада 2025 (+03)
::Дзякуй! [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:42, 7 сьнежня 2025 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Пераносы выкананыя. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:57, 8 сьнежня 2025 (+03)

== [[Ухань]] → [[Ухань|Вухань]] ==
''Удзельнік [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] навошта-то стварыў плашку пераносу на старонцы «Ухань». Я ня ведаю, навошта. Ніхто ня ведае.''

*Как бы там ні было, я {{супраць}} пераносу — няма ніякіх прычын яго рабіць.

:'''1.''' ''Wǔ'' не вымаўляецца як ''ву'' — гэта /u/, хоць і можна пачуць нешта падобнае на /wu/.
:'''2.''' У саміх жа правілах правапісу ([https://knihi.com/storage/pravapis2005.html Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў]) сказана наступнае:

&lt;blockquote&gt;
49.Прыстаўное в ня пішацца:

― перад пачатковым о ў пазычаньнях і ўласных імёнах іншамоўнага паходжаньня: ода, опэра, орган, оргія, ордэн; Оксфард, Ом, Омск, Осака;

― перад пачатковым у ў бальшыні пазычаньняў і ўласных імёнаў іншамоўнага паходжаньня, як націскным: у́зус, у́к, у́льтра, у́льчы, у́мбра, у́мбры, у́нікум, у́нія (побач з ву́нія), у́нты, у́нтэр, у́рка, у́рна; У́жгарад, У́йпэшт, У́льбрыхт, У́піт, У́рбан; гэтак і ненаціскным: увэрту́ра, унівэрсытэ́т, уніка́льны, урага́н, утылі́та, Узда́, узьдзе́нскі, Уга́нда/Уґа́нда; унія́т, унія́цкі, унія́цтва (побач з вунія́т, вунія́цкі, вунія́цтва), уні́йны, уніта́рны;

― перад прыстаўкавым у: удвух, умова, урад, участак; узьнёслы, узрушыць;

― перад у паходжаньнем з в: удава, улада, уласнасьць, унук, учора, уюн.
&lt;/blockquote&gt;

:'''3.''' Слова ўжо зафіксавана ў слоўніках, хоць і ў наркамаўскіх.
--[[Удзельнік:Alexey Krotov|Alexey Krotov]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Alexey Krotov|гутаркі]]) 02:09, 8 ліпеня 2025 (+03)

:Дзякуй за разгорнуты і абгрунтаваны адказ. Зьняў запыт на перанос. — [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 09:30, 8 ліпеня 2025 (+03)

== [[Цёця]] → [[Цётка]] ==
Прапаную перанесці артыкул паводле крыніцаў: [https://verbum.by/abs/aunt], [https://www.skarnik.by/rusbel/94222]. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 12:57, 16 лютага 2025 (+03)
: Падтрымліваю. «Цёця» — гэта не асноўная, а памяншальная форма ([https://verbum.by/abs/auntie auntie, aunty — цётачка, цёця]). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:19, 16 лютага 2025 (+03)

== [[Канстантын Васіль Астроскі]] → [[Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Вітаю, каханенькія-родненькія! Як маецеся? Прапаную перанесьці артыкул у [[Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі]], бо паводле беларускіх крыніцаў, да таго ж энцыкляпэдычных, імя Канстанцін, а [[Віленскі прывілей 1563 году]] падае зь [[Імя па бацьку|імем па бацьку]]. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:35, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
: [[ВП:Правапіс]] (наркамаўскія крыніцы тут ня ўлічваюцца) + асноўнае абмеркаваньне мусіць датычыцца [[Канстантын Астроскі]], бо сын атрымаў імя бацькі і яны ня могуць розьніцца. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:42, 27 лістапада 2024 (+03)
::Дадаў крыніцу беларускім клясычным правапісам: «21 — 400 гадоў таму памёр Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі» ({{Артыкул|аўтар=|загаловак=Каляндар: сакавік|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Андрэй Скурко]]|выданьне=[[Наша ніва]]|тып=газэта|выдавецтва=«[[Суродзічы]]»|год=6 сакавіка 2006|нумар=[https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=11929-1.pdf 9 (559)]|старонкі=14|issn=1819-1614}}).—[[Удзельнік:W]] 14:09, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
::Таксама дадаў крыніцу беларускім клясычным правапісам пра Канстанціна Іванавіча Астроскага праз запыт аднастайнасьці: «11 верасьня 1530 году у Вільні памёр князь Канстанцін Астроскі» ({{Навіна|аўтар=АП|загаловак=Ужо сёньня: дзень памяці Канстанціна Астроскага|спасылка=https://www.svaboda.org/a/28727456.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=11 верасьня 2017|дата доступу=27 лістапада 2024}}).—[[Удзельнік:W]] 14:36, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
:::Дадаў спэцыялізаваныя крыніцы ў кожны з артыкулаў. Уласна пытаньне стаіць наступных спосабам: як перадаваць імёны літоўскіх (беларускіх) гістарычных постацяў — «Канстантын» (старасьвецкая традыцыя клясычнага правапісу, у тым ліку Беларускай эміграцыі) зь цьвёрдым «т» як іншыя пазычаньні з грэцкай мовый, або па-наркамаўску як «Канстанцін», нібы гэтая форма ёсьць засвоенай беларускай (а ня той жа Кастусь). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:05, 27 лістапада 2024 (+03)
::::Дзякуй за крыніцы. Праўда, толькі ў адной з 3-х падаецца поўнае імя. Мяркую, што лепей «Канстанцін», бо «адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры» [[Канстанцін Вераніцын]]. Дый больш аднастайна выглядае з «Валянцін», дзе нават [[Валянцін (папа рымскі)]], хоць і іншамоўная традыцыя. Прапаную ўжываць «Канстанцін» для датычных Беларусі імёнаў, як у выпадку з Канстанцінамі Астроскімі. Уласна грэцкіх постацяў і іншых замежнікаў з такімі імёнамі называў бы праз «-ты-», хоць для манархаў і папаў, відаць, мае быць вынятак, як з Якавам-Джэймзам ды Карлам-Чарльзам.—[[Удзельнік:W]] 19:00, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
:::::У БКП-2005 няма такога падзелу. Наколькі я бачу, у беларускай клясычная традыцыі таго ж Вераніцына пісалі Канстантынам: «''апрацаваных праф. М. Піятуховічам рукапісах А. Рыпінскага твор перапісаны пад прозьвішчам “Канстантын Вераніцын” з зазначэньнем, што гэта псэўдонім''»  [А. Адамовіч, На нівах і ўзвышшах беларускага слова: І. На падыходах да нашаніўства: 1) Ананімная спадчына сярэдзіны ХІХ в. ТАРАС НА ПАРНАСЕ, &quot;Бацькаўшчына&quot; 1956, № 21 (20 трав.), с. 2; № 22 (27 трав.), с. 2−3]. Канстантын — гэта не славянскае, а грэцкае імя, прытым ягонае беларускае засваеньне гэта ніяк не «Канстанцін», а Кастусь, таму мяккі «т» тут выглядае цалкам нелягічна і пасуе хіба датычна «Канстанцінаў» паводле савецкіх пасьведчаньняў аб нараджэньні і тых, хто сам сябе так пазыцыянуе. Пагатоў яшчэ ў выпадку імя Канстантын маем вытворны [[Канстантынопаль]], дзе напісаньне адзназначна праз цьвёрдае «т». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 19:19, 27 лістапада 2024 (+03)

: Я нічога ня маю супраць імён па бацьку, але гэтая норма не павінна быць абавязковай. Што тычыцца Канстантына, то мне больш даспадобы менавіта такая форма, але любую форму трэба аргумэнтаваць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:41, 28 лістапада 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
[[Вікіпэдыя:Правапіс|БКП-2005]] дазваляе абодва варыянты. Як выглядае, у спэцыялізаваных крыніцах клясычным моўным стандартам датычна гістарычных асобаў пераважае традыцыйная з данаркамаўскіх часоў старасьвецкая (і больш лягічная — з аглядам на назву даволі важнага для нашай гісторыі места [[Канстантынопаль]]) форма Канстантын, што ўласна і будзе ўжывацца датычна іншых артыкулаў пра гістарычных постацяў на падставве [[ВП:КВД]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 11:25, 13 сьнежня 2024 (+03)

== [[Іўеўскі раён]] → [[Івейскі раён]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле заўвагі да п. 33 БКП-2005. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:13, 26 жніўня 2024 (+03)
: Падтрымліваю. [[Зьміцер Саўка]] адмыслова падкрэсьліваў: «івейскі (не іўеўскі)» [https://books.google.by/books?id=c6mxDwAAQBAJ&amp;pg=PA50&amp;dq=%D1%96%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj3-tzDuZKIAxWGgv0HHXFNN-oQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:30, 26 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос артыкулаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:33, 3 верасьня 2024 (+03)

== «-ае» → «-ай» ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Вітаю! Прашу перанесьці катэгорыі паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Сынанімічныя словы|Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў §&amp;nbsp;Сынанімічныя словы]]:
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Гомельскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Гомельскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Гомельскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Магілеўскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Магілёўскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Магілеўскае вобласьці]]» й «[[:Катэгорыя:Суды Магілёўскае вобласьці]]»  → «'''[[:Катэгорыя:Суды Магілёўскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Віцебскай вобласьці]]'''».
З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 19:13, 25 жніўня 2024 (+03)
: Запыт мае сэнс, калі яго хтосьці выканае з дапамогай бота. На жаль, сьцяг адміністратара тут не дае ніякіх пераваг: такія пераносы можна зрабіць толькі цалкам уручную — як і звычайнаму ўдзельніку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:16, 26 жніўня 2024 (+03)
:: Дзякую за адказ і тлумачэньне! [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 12:24, 26 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Катэгорыі былі перанесеныя. Дзякую за дапамогу. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 18:08, 1 верасьня 2024 (+03)

== [[Марк Цукербэрґ]] → [[Марк Цукербэрг]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Трэба перанесьці старонку «[[Марк Цукербэрґ]]» у «'''[[Марк Цукербэрг]]'''» паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Агульныя|ВП:ПНА §&amp;nbsp;Агульныя]]. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 21:40, 21 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос згодна з [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Агульныя|ВП:ПНА §&amp;nbsp;Агульныя]]: «''Літара „Ґ ґ“ у назвах артыкулаў не выкарыстоўваецца, замест яе ўжываецца літара „Г г“''». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:54, 21 жніўня 2024 (+03)
: Дзякую! [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 22:22, 21 жніўня 2024 (+03)

== [[Бягомель]] → [[Бегамля]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
# [https://knihi.com/storage/pravapis2005.html БКП-2005]: '''Бегамля''' й Бягомель.
# {{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Віцебская вобласьць}} С. 65: Бяго́мль (Бяго́мля, '''Бе́гамля''').
# {{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}} С. 242: Бяго́мль, Бяго́мля, '''Бе́гамля'''.
З трох прывыдзеных спэцыялізаваных крыніц ва ўсіх трох сустракаецца назва ''Бегамля''. З улікам прыведзеных крыніц, а таксама адназначнасьці ўтварэньня прыметніку ''бегамскі'' (адзін з двух магчымых варыянтаў паводле БКП), варта зрабіць назву ''Бегамля'' асноўнай, а ўсе вытворныя назвы зьмяніць на ''бегамскі''. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 19:29, 20 жніўня 2024 (+03)
* Падам дзьве крыніцы на Бягомель як асноўную або адзіную форму: [[Вінцук Вячорка]], [https://www.svaboda.org/a/27108434.html Чаму па-беларуску немагчыма сказаць «нерв» і «Лукомль»], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2015 г.; [[Алесь Разанаў|Разанаў А.]] Этымалагічныя эцюды // Лiтаратура і мастацтва. № 18, 6 траўня 2022. С. 11. Калі правяраць ужываньне, то ў крыніцах клясычным правапісам, як выглядае, трохі часьцей ужываецца варыянт Бягомель (паводле гугл-кніг, Запісы БІНіМ, 1966. С. 71; Найдзюк Я. Беларусь учора і сяньня: папулярны нарыс з гісторыі Беларусі. 1993. С. 320; Спадчына, 1993. С. 3). Зрэшты, з улікам прыкладнага парытэту ва ўжываньні, у свой час абраў Бягомель праз большую звыкласьць-пазнавальнасьць і адпаведнасьць назьве ў гістарычных крыніцах. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:40, 20 жніўня 2024 (+03)
:: Зрэшты, у першай крыніцы: «Бягомель (Бегамля і Бегам’е)», а таксама «Прыметнікі ад іх таксама бязь зьбегаў: лукамскі, рослаўскі, бегамскі, Супраскі манастыр». --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 00:19, 21 жніўня 2024 (+03)
::: Так, пытаньне няпростае. Падам яшчэ прыклады ўжываньня прыметніка бягомельскі (дакладней — «Бягомельскі раён)»: Беларускі зборнік. Т. 10, 1959. С. 187; Анамастычны слоўнік твораў Якуба Коласа. 1990. С. 108; Віцьбіч Ю. Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі. 1996. С. 210. «Бегамскі раён» знайшоў толькі ў Нашай Ніве (№ 1, 9 студзеня 2003). Усё ж мяркую, што лепей спыніцца на больш пазнавальных формах, бо наўрад ці можа сьцьвярджаць, што пара Бегамля-бегамскі чымсьці аб'ектыўна лепшая за пару Бягомель-бягомельскі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:20, 21 жніўня 2024 (+03)
:::: Я ня бачу праблемы, калі пара будзе Бягомель-бегамскі, бо толькі для [[Сьпіс раёнаў Беларусі паводле альфабэту|раёнаў]] мы бачым шмат выпадкаў і зьмены націскаў, і ўжываньня розных суфіксаў у варыянтах з падобнымі між сабой формамі. За пару Бягомель-бегамскі будзе і тое, што абодва варыянты ёсьць у БКП, акрамя гэтага ''бегамскі'' (і толькі) згадваецца ў прадмове да нарматыўнага даведніку (глядзіце абмеркаваньне ніжэй), а таксама ў прыведзеным вамі артыкуле РС. Пры гэтым ''Бегамля'' маецца ў найбольш аўтарытэтных тапанімічных крыніцах, а таксама ў БКП. Што да ''бягомельскага'', то хоць і маем меркаваньне Вячоркі, але яно не забараняе ўжываць іншыя формы. Калі ж выходзіць за межы БКП (''бягомельскі''), то тут без варыянтаў самым папулярным варыянтам будзе Бягомль-бягомльскі нават у крыніцах клясычным правапісам. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:49, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Хтосьці выявіў непасьлядоўнасьць? Дык давайце тады будзем усюды непасьлядоўнымі. Цудоўны падыход. Мінус аўтарытэты. Мінус лягічнасьць. Навошта нейкія правілы, пасьлядоўнасьць, лягічнасьць, вядома лепш кіравацца прынцыпам «я так бачу». --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:44, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Сьпярша падам крыніцу, што форма Бягомель таксама лічыцца ўжыванай мясцовымі жыхарамі (як і Бегамля) — Язык: изменчивость и постоянство: к 70-летию Леонида Леонидовича Касаткина. — М., 1998. [https://books.google.by/books?id=0zxiAAAAMAAJ&amp;q=%22%D0%B1%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%22&amp;dq=%22%D0%B1%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjSuJyv3oqIAxUE-AIHHSyPJnoQ6AF6BAgIEAI С. 84]. Яна ж, разам зь Бегамля, фіксуецца ў [[Ідыш-беларускі слоўнік|Ідыш-беларускім слоўніку]] (с. 204). Тое, што яе няма ў афіцыйным даведніку, выглядае як недагляд яго аўтараў. Асабіста мне гэтая форма выглядае лепшай, бо ва ўмовах браку нейкага рэгулятара, які б сваёй аўтарытэтнай пастановай абраў правільную назву, гэтая форма менш аддаляецца ад пісьмовых фіксацыяў назвы ў гістарычных крыніцах і, так, яна больш паходзіць на цяперашнюю афіцыйную назву, што робіць яе больш пазнавальнай для чытачоў. Што да вытворнага прыметніка, то пагаджуся з напісаным калегам: калі маем падставы захоўваць сыстэмнасьць, то навошта не рабіць гэтага? Няма нейкай аўтарытэтнай крыніцы, якая б ''абгрунтавана'' сьцьвярджала нейкую перавагу формы бегамскі над бягомельскі. Статыстыка ўжываньня адпаведных прыметнікаў у вартых даверу крыніцах таксама ня сьведчыць пра такую перавагу. Апроч таго, зноў можна зьвярнуцца да фактару пазнавальнасьці: бягомельскі больш паходзіць на цяперашнюю афіцыйную назву (хоць гэта, вядома, ня мусіць быць вызначальным крытэрым, але як дадатковы цалкам можа выкарыстоўвацца). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:08, 23 жніўня 2024 (+03) 
:::::: Цікава, што ў прыведзеных вамі крыніцах ёсьць і назва Бегамля. Вы пішаце, што няма крыніцы, што б абгрунтавана сьцьвярджала перавагу формы ''бегамскі'', але няма і крыніцы пра перавагу формы ''бягомельскі'', а тут нагадаю, што формы ''бягомельскі'' ў БКП няма, затое БКП нам дае адразу два альтэрнатыўныя варыянты, якімі мы вольныя скарыстацца, і калі зь нейкіх прычынаў не задавальняе форма ''бягомскі'', то ёсьць форма ''бегамскі'' і для сыстэмнасьці ізноў жа ў БКП ёсьць форма ''Бегамля'', пры гэтым яна ж ёсьць ва ўсіх асноўных крыніцах, прыведзеных у гэтым абмеркаваньні. Бегамля-бегамскі — захоўвае і сыстэмнасьць, і не адыходзіць ад БКП, інакш варта ўдакладніць правіла [[ВП:Правапіс]] і пералічыць у ім выпадкі, калі дазваляецца адыходзіць ад яго. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:03, 23 жніўня 2024 (+03)
::::::: Магу хіба працытаваць Вінцука Вячорку, які напісаў, што гэта складанае пытаньне. Гэта можна лічыць сьведчаньнем таго, што пераканаўчага мовазнаўчага абгрунтаваньня на карысьць нейкай пэўнай формы тут не існуе. Адпаведна, даводзіцца пераходзіць да іншых важных для Беларускай Вікіпэдыі прынцыпаў — пазнавальнасьці і сыстэмнасьці, якім больш адпавядае пара Бягомель — бягомельскі. Усё ж, БКП-2005 не ставіў на мэту падаць усе магчымыя варыянты прыметнікаў, вытворных ад уласных назваў (асабліва, калі тыя варыянты не выклікаюць нейкіх цяжкасьцяў у пляне словаўтварэньня), наяўнасьць бягомельскі ў пачатковым праекце нармалізацыі і яго выкарыстаньне ў выданьнях клясычным моўным стандартам, на маю думку, сьведчыць, што гэты прыметнік наўрад ці можна лічыць не адпаведным [[ВП:Правапіс]], хоць ён і не ўпамінаецца ў БКП-2005 (але — што напраўду мае значэньне — не супярэчыць пададзеным там правілам). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:30, 23 жніўня 2024 (+03)
:::::::: Мяне вельмі зацікавіў апошні аргумэнт, спадзяюся, гэта ня проста словы, каб апраўдаць абыход правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. Я нават занатую яго для ўжываньня ў наступных абмеркаваньнях. Хіба толькі хацеў бы ўдакладніць, што значыць, што нейкі тэрмін ці слова супярэчаць пададзеным у БКП правілам? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:38, 25 жніўня 2024 (+03)
::::::::: Чаму вы лічыце, што варыянт «Хатомель – хатомельскі» абыходзіць правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]] і супярэчаць пададзеным у БКП правілам? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:48, 25 жніўня 2024 (+03)
::::::::: Правіла мае наступную фармулёўку: «''Старадаўнія тапонімы на “зычны + ль” і вытворныя ад іх прыметнікі ў сучаснай беларускай мове аформіліся з устаўнымі галоснымі або іншымі фанэтычнымі зьменамі''», т.б. форма бягомльскі відавочна супярэчыць гэтаму правілу, бо мае спалучэньне “зычны + ль” без устаўной галоснай. Адпаведна, форма бягомельскі гэтаму правілу не супярэчыць, што дадаткова пацьвердзіў адзін з укладальнікаў БКП-2005 Вінцук Вячорка. Апроч таго гэтая форма ўжываецца ў вартых даверу крыніцах клясычным правапісам. Апошняе адрозьнівае гэты выпадак аб несыстэмнай пары Бярэзань — бярэзінскі, дзе сыстэмная форма бярэзанскі ня мае ніводнага прыкладу ўжываньня ў вартых даверу крыніцах. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:23, 26 жніўня 2024 (+03) 
:::::::::: Тым ня менш, сп. Вячорка ўжывае «Бярэзанскі» [https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/вітаю-падкажыце-калі-горад-называецца-бярэзань-то-чаму-раён-бярэзінскі-а-не-бярэ/3036459039961757/ тут] і [https://www.svaboda.org/a/30530056.html тут]. Вось і аўтарытэтная крыніца. Пераносім у Бярэзанскі раён для сыстэмнасьці? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:54, 26 жніўня 2024 (+03)
::::::::::: Дзякую за пададзены прыклад. Знайшоў на РС яшчэ тры вынікі ўжываньня («Бярэзанскага»). Уласна я ня супраць пераносу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:06, 26 жніўня 2024 (+03)
::::::::::: Дзякуй, што ўзьнялі гэтае пытаньне. Атрымліваецца, што «Бярэзанскі раён». Я падтрымліваю перанос. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:09, 26 жніўня 2024 (+03)

: Дзіўна прыводзіць гэтыя крыніцы і прапанаваць перайменаваць артыкул у ''Бегамля''. Паўтор гісторыі пра [[Новахросты]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:28, 21 жніўня 2024 (+03)
:: Дзіўна бачыць, што адміністратар гэтага разьдзелу ігнаруе правілы, спачатку [[Вікіпэдыя:Правапіс]], цяпер [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]. Хаця, магчыма, у гэтым няма нічога дзіўнага, а гэта праява сыстэмнага падыходу. P.S. Цікавая фіксацыя на падзеі, што адбылася больш за 10 гадоў таму, а [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Адміністрацыя&amp;diff=prev&amp;oldid=2086389 гэта] нібыта і ня вы пісалі. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:55, 21 жніўня 2024 (+03)
::: Прыклады будуць, дзе я «ігнарую правілы, спачатку [[Вікіпэдыя:Правапіс]], цяпер [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]»? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:34, 21 жніўня 2024 (+03)
:::: Дык мы ж сярод гэтых прыкладаў і знаходзімся. Давайце пачнем з простага, адкажыце на пытаньне: колькі аўтарытэтных крыніц вы прывялі за два апошнія абмеркаваньні? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:53, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Ня буду адцэньваць вашае пытаньне, а лепш задам сустрэчнае пытаньне: калі неабходныя аўтарытэтныя крыніцы ўжо прыведзеныя ў абмеркаваньнях і ў артыкулах, то дзе напісана, што ў кожным абмеркаваньні хтосьці павінен іх зноў прыводзіць і пры гэтым забаронена рабіць спасылкі на аўтарытэтныя крыніцы і на абмеркаваньні, дзе гэтыя аўтарытэтныя крыніцы прыведзеныя? Я вас не разумею, вы лічыце, што калі зноў і зноў у кожным паведамленьні прыводзіць аўтарытэтныя крыніцы, то толькі тады штосьці можна вырашыць? У вас вельмі дзіўны падыход. А можа вы ўсё ж што-небудзь па тэме скажыце? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:34, 22 жніўня 2024 (+03)
:::::: Гэта Вікіпэдыя — тут наогул ніхто нікому і нічога не павінен, але я дапамагу вам з адказам на маё пытаньне: возьмем абмеркаваньне пераносу [[Бягомскі раён]] і вашую фразу «''неабходныя аўтарытэтныя крыніцы ўжо прыведзеныя ў абмеркаваньнях і ў артыкулах''», артыкул мае роўна 0 крыніцаў на назву, у [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён|абмеркаваньні]] вы падалі роўна 0 крыніцаў, артыкул да пераносу вы выставілі са спасылкай на абмеркаваньне, у якім, нагадаю, роўна 0 крыніцаў. Чамусьці сп. {{У|Kazimier Lachnovič}} шукае крыніцы і абмяркоўвае іх, фактычна рабіць вашую працу за вас. Вось уласна і адказ, хто ігнаруе правілы, а хто не. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:36, 23 жніўня 2024 (+03)
::::::: Дрэнная спроба пасварыць кагосьці. Я прачытаў артыкул [[Бягомель]] і БКП-2005 і мне гэтага дастаткова для таго, как зразумець, што слушнай формай у гэтай сытуацыі як раз зьяўляецца варыянт «Бягомель — бягомельскі». Таксама раю вам пачытаць абмеркаваньне — [[Вікіпэдыя:Форум/Архіў 15#Гомель у родным склоне]], якое вы пачалі і дзе я аргумэнтавана даказаў, што беларускімі назвамі зьяўляюцца Альгомель, Альпень, Будымель, Рамель, Рубель, Хотамель, Ястрабель, а не Альгомля, Альпеня, Будымля, Рамля, Рубля, Хотамля, Ястрабля. Заўважылі пасьлядоўнасьць? Пры гэтым ня гледзячы на гэтае, вы ўсё ж вырашылі прапанаваць перайменаваць «Бягомель» у «Бегамля». Такім чынам вы прапануецца адмовіцца ад карэктных беларускіх гістарычных назваў населеных пунктаў на карысьць скажоных. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:34, 23 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Адмова ад пераносу. [[Бягомель]] — асноўная назва. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:56, 5 красавіка 2025 (+03)

== [[Бягомскі раён]] → [[Бягомельскі раён]] і г.д. ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Лічу, што назву трэба перайменаваць. Аргумэнтацыя тутака — [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён#Назва]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:54, 19 жніўня 2024 (+03)
: Адміністратар сьвядома прапануе парушыць правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. Прашу зьвярнуць на гэта ўвагу. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:16, 19 жніўня 2024 (+03)
:: Вы відавочна не чыталі [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён#Назва]], бо я як раз прапануе зрабіць згодна з правілам [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:05, 19 жніўня 2024 (+03)
* Заклік да абмеркаваньня наўрад ці варта азначаць парушэньнем, усё ж маем [[Вікіпэдыя:Кіруйцеся сумленнасьцю ўдзельнікаў]]. Асабіста я яшчэ ў абмеркаваньні ніжэй ([[Вікіпэдыя:Запыты_на_перанос#Катэгорыя:Краіны-сяброўкі_АПАД_→_Катэгорыя:Краіны-сяброўкі_НАТО]]) азначыў уласную пазыцыю, што варта максымальна трымацца менавіта за пададзеныя ў БКП-2005 формы, што да непасьлядоўнасьці, то ў лінгвістыцы наяўнасьць выняткаў з правілаў — звычайная рэч. Але зазначу, што ўзьнятае пытаньне, усё ж, не выглядае надта простым: форма «бягомельскі» даецца ў [https://knihi.com/storage/pravapis.html пачатковым праекце нармалізацыі клясычнага правапісу], таксама ў заўвагах да БКП-2005 (зьмешчаных на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] [https://files.knihi.com/Knihi/Sauka/Pravapis2005mat.zip/PravRecenz/paulaviec.doc]) ад выкладніка Гомельскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту Зьмітра Паўлаўца ёсьць наступная: «''Падаецца, што прыметнікі ад тапонімаў на зычны + ль (заўвага В на с. 23) лепш за ўсё падпарадкаваць аднаму правілу, захоўваючы зычны ль: Бягомель — бягомельскі, Відамля — відомельскі, Лукамля — лукомельскі, як Хатомель — хатомельскі, Гомель — гомельскі, Лепель — лепельскі, Рубель — рубельскі. У прыметніках бегамскі й бягомскі, відамскі, лукомскі губляецца празрыстасць вытворнай асновы, можна падумаць, што словы ўтвораны ад назоўнікаў бегама ці бягома, відама, лукама, якіх у нашай мове, канечне ж, не існуе''». Магу хіба зрабіць здагадку, што аўтары БКП-2005 маглі ўлічыць традыцыю ўтварэньня адпаведнага прыметніка, замацаваную ў тэкстах да 1933 году. Варта яшчэ ўлічваць наяўнасьць раўнапраўнай формы «Бегамля» (якая ў БКП-2005 нават даецца першай). З улікам гэтага, магчыма, як кампраміс можна было б спыніцца на форме «Бегамскі». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:48, 19 жніўня 2024 (+03)
*: Каб рабіць такі кампраміс, трэба прызнаць, што форма «Бегамля» зьўляецца асноўнай. Але ж я раней ужо даказаў, што, як і ў іншых выпадках, як раз назва [[Бягомель]] зьяўляецца асноўнай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:05, 19 жніўня 2024 (+03)
*: {{У|Kazimier Lachnovič}}, цытата з прадмовы да даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]»: «У даведніку свядома абыйдзены адтапонімныя прыметнікі. Гэтая катэгорыя назваў фармуецца і функцыянуе пераважна ў вуснамоўным асяроддзі і, у адрозненне ад агульных слоў, мае вузкарэгіянальную прывязку. Працэс іх утварэння далёка не заўсёды падпарадкоўваецца законам граматыкі (''камунарскі'' ад ''Камуна'', ''дражанскі'' ад ''Дражня'', ''драгоцкі'' ад ''Драхча'', ''вугольскі'' ад ''Вуглы'', ''бегамскі'' ад ''Бегамля'', ''бярвіскі'' ад ''Бярвішча''). Ад адной і той жа назвы ў сістэмах розных дыялектных зон прыметнікі могуць быць утвораны па розных мадэлях (''будзянскі'', ''будняцкі'', ''будніцкі'', ''будлянскі'' ад ''Буда'', ''рудзінскі'' і ''руднянскі'' ад ''Рудня'', ''рошчаўскі'' і ''рошчынскі'' ад ''Рошча'')». --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 19:19, 20 жніўня 2024 (+03)
*:: Калі браць за асноўную назву форму Бегамля, то так, прыметнік ад гэтай формы ўтвараецца як бегамскі. Калі ж бярэм Бягомель, то як удакладніў адзін з укладальнікаў БКП-2005 Вінцук Вячорка вось [https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/3737377663203221/ тут], то лепей усё ж утвараць прыметнік бягомельскі, а не бягомскі. На гэтай падставе і з улікам наяўнасьці прыкладаў ужываньня (прытым у большай колькасьці за бягомскі і бегамскі), у тым ліку ў выданьнях клясычным правапісам, схіляюся да патрэбы пераносу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:50, 20 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:54, 5 красавіка 2025 (+03)

== [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] → [[Маладэчна (футбольны клюб)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калі ласка, прашу перанесьці старонку [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] у [[Маладэчна (футбольны клюб)]], выдаліўшы адтуль перанакіраваньне. Ня мае правоў каб зрабіць гэта самастойна. Пасьля пераносу яшчэ адная старонка [[Маладэчна-ДЮСШ-4 (футбольны клюб)]] будзе выдаленая і будзе перанакіроўваць на [[Маладэчна (футбольны клюб)]], бо фактычна гэта ўсё адзін і той жа клюб. —&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 22:59, 6 сакавіка 2023 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] → [[Маладэчна (футбольны клюб)]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:25, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Дзякуй. &lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 23:58, 6 сакавіка 2023 (+03)

== Кумаркі Каталёніі → Раёны Каталёніі ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
У катэгорыі [[:Катэгорыя:Раёны Гішпаніі|Раёны Гішпаніі]] цяпер маем [[:Катэгорыя:Кумаркі Каталёніі|кумаркі Каталёніі]] (відаць, праз каталянскую мову), а па-гішпанску яшчэ мусяць быць [[:Катэгорыя:Кумаркі Валенсіі|камаркі Валенсіі]], якія я паводле аналёгіі пасьпяшаўся назваць памылкова. Прапаную ўсе падкатэгорыі перайменаваць у раёны, каб пазьбегнуць блытаніны і розначытаньняў. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 08:19, 23 ліпеня 2022 (+03)
: &lt;s&gt;{{Падтрымліваю}} --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:56, 23 ліпеня 2022 (+03)&lt;/s&gt;
: {{Падтрымліваю}} —&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 17:14, 23 ліпеня 2022 (+03)

А чаму раёны Гішпаніі нельга называць кумаркамі? Напрыклад па-гішпанску яны называюцца якраз кумаркамі — [[:es:Comarcas de España]]. Раёнамі яны называюцца толькі ў расейскай мове. Пры гэтым калі перакладаць гішпанскае слова «Comarcas» на беларускую мову праз Гугл-перакладчык, то атрымаем больш лягічнае для беларускай мовы слова «Паветаў». Я думаю мне ня трэба нікому тлумачыць адкуль у беларускай мове зьявілася слова «[[Раён]]». Таму адпаведная адмністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Гішпаніі павінна называцца менавіта як [[кумарка]], а артыкул [[Паветы Гішпаніі]] павінен перанакіроўвацца на артыкул [[Кумаркі Гішпаніі]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:11, 24 ліпеня 2022 (+03)
: Сапраўды. Паглядзеў адпаведную катэгорыю ва ўкраінскім і польскім разьдзелах — там кумаркі (Кумарки, Comarki). Адпаведна, падтрымліваю гэты варыянт і дзякую за пільнасьць! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 11:19, 24 ліпеня 2022 (+03)
:: Спэцыяльна праверыў: ні ў водным разьдзеле з названых вышэй няма кумарак, ёсьць толькі камаркі ([[:pl:Kategoria:Comarki w Hiszpanii]], [[:uk:Категорія:Комарки Іспанії]] і [[:uk:Комарки Іспанії]]). Адпаведна трэба пераймяноўваць усе катэгорыі ці ў „камаркі“, ці ў „раёны“.
:: Чарговы раз зьвяртаюся да правапарушальніка: чужыя камэнтары рэдагаваць забаронена правіламі Вікіпэдыі. Я напісаў менавіта так, як напісаў: „камаркі“ ў Валенсіі, „кумаркі“ ў Каталёніі. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:29, 28 ліпеня 2022 (+03)
::: Сапраўды, «камаркі» — не заўважыў адрозьненьня ў адну літару. Менавіта гэта варыянт і падтрымліваю, бо «раён» як назва адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі — гэта нэалягізм, перанесены ў беларускую мову з расейскай савецкімі ўладамі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:26, 28 ліпеня 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Усё перанёс пад камаркі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Artsiom91|гутаркі]]) 14:18, 2 жніўня 2024 (+03)

== Corrections of file extensions ==
* [[:Файл:BelarusTV logo.gif]] → [[:Файл:BelarusTV logo.jpg]]
* [[:Файл:Lapis Trubiacki - Kultpraśviet.gif]] → [[:Файл:Lapis Trubiacki - Kultpraśviet.jpg]]

Hello! Sorry for writing in English. Please rename these two files that actually are JPEG files, not GIF.[[Удзельнік:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jonteemil|гутаркі]]) 23:56, 7 ліпеня 2022 (+03)
: Done. Thanks for noticing. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:13, 8 ліпеня 2022 (+03)

== [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі АПАД]] → [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі НАТО]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
{{Вікіпэдыст|W}} прыдумаў для НАТО абрэвіятуру АПАД і перайменаваў усе падкатэгорыі [[:Катэгорыя:Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|асноўнай катэгорыі]]. Варта вярнуць пад агульнапрынятую назву. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 10:48, 1 ліпеня 2022 (+03)
: {{Супраць}}. Абрэвіятуру не прыдумляюць, бо тая ўтвараецца паводле правілаў [[Словаўтварэньне|словаўтварэньня]]. Гэты скарот АПАД існуе ў беларускамоўнай навуковай літаратуры, якую сустракаў у артыкулах беларускамоўнага кандыдата гістарычных навук [[Андрэй Валодзькін|Андрэя Валодзькіна]], які выкладае на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|Факультэце міжнародных адносін БДУ]]. НАТО ёсьць калькай, а не абрэвіятурай, і парушае [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]]: «Замежныя імёны, назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні. Асноўны артыкул зьмяшчаецца на старонцы з разгорнутай назвай, а на старонцы з адпаведнай абрэвіятурай робіцца перанакіраваньне на асноўную. Прыклад: БНР і Беларуская Народная Рэспубліка». Інакш давядзецца пераймяноўваць створаны апанэнтам артыкул [[Аб’яднаны пашыральны інтэрфэйс ушытага ПЗ]], бо назва зь ягонай жа высновы апынецца «прыдуманай», як і ў шматлікіх іншых выпадках.--[[Удзельнік:W]] 16:26, 1 ліпеня 2022 (UTC+3)
: Так, сапраўды, абрэвіятура АПАД зусім не зьўляецца распаўсюджанай, але ж асабіста мне больш да спадобы менавіта гэтая абрэвіятура, бо яна дакладна адпавядае поўнай назьве на беларускай мове. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:11, 1 ліпеня 2022 (+03)
:: Вітаю! Як маецеся? Вялікі дзякуй за падтрымку. Дадаў крыніцу ў навуковым часопісе, зацьверджаным [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі|Найвышэйшай атэстацыйнай камісіяй Беларусі]] для вычарпальнасьці. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:48, 1 ліпеня 2022 (UTC+3)
Выкарыстаньне ўніфікаваных і агульнаўжываных у іншых мовах (ня толькі ангельскай) скаротаў датычна міжнародных (не беларускіх) арганізацыяў — гэта нармальная практыка ўсяго цывілізаванага сьвету. Пагатоў ніхто не забараняе падаваць у асноўным артыкуле беларускі скарот, які хоць часам і сустракаецца ў вартых даверу крыніцаў, але паводле статыстыкі ўжываньня ёсьць абсалютна не пазнавальным для чытачоў Вікіпэдыі ([[Радыё Свабода]]: [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsb8Fcs_45OO2AOL5mKcu69SOSTf5Q%3A1656779917369&amp;ei=jXTAYrqDFrCX9u8PyOytyA0&amp;ved=0ahUKEwj6_ceT0tr4AhWwi_0HHUh2C9kQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQ3BJYiBxg8hxoAXAAeACAAUCIAYABkgEBMpgBAKABAcABAQ&amp;sclient=gws-wiz «апад»] — 1 вынік, [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsYvW33YUH4UjJ0eCx7NtG1U7Ti8fw%3A1656779923637&amp;ei=k3TAYoPhJYj87_UPprKbkAs&amp;ved=0ahUKEwjD9sWW0tr4AhUI_rsIHSbZBrIQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQmQJY-ARgwQZoAnAAeACAAVCIAZkCkgEBNJgBAKABAcABAQ&amp;sclient=gws-wiz «НАТО»] — каля 2290 вынікаў, [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsaDe__JCHg7PovBcCz8V4Bri2Mwwg%3A1656780021681&amp;ei=9XTAYt_wKOu39u8PssahmAs&amp;ved=0ahUKEwifv6bF0tr4AhXrm_0HHTJjCLMQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGABKBAhGGABQAFhMYMYBaABwAHgAgAFPiAHhAZIBATOYAQCgAQHAAQE&amp;sclient=gws-wiz «ната»] — 1220 вынікаў). Пэўны, што ў назвах катэгорыяў дакладна мае быць НАТО — з улікам практыкі ''абсалютна ўсіх'' балтыйскіх і славянскіх моўных разьдзелаў: pl Kategoria:Państwa należące do NATO, uk Категорія:Країни НАТО, lt Kategorija:NATO narės, ru Категория:Государства НАТО, bg Категория:Членове на НАТО, bs Kategorija:Države članice NATO-a, cs Kategorie:Státy NATO, hr Kategorija:Države članice NATO-a, hsb Kategorija:Čłonski stat NATO, rue Катеґорія:Державы НАТО, sk Kategória:Členovia NATO, sl Kategorija:Države pakta NATO, sr Категорија:Државе чланице НАТО-а. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 19:53, 2 ліпеня 2022 (+03)
: Вітаю! Як маецеся? Паводле [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя_даверу#Тыпы крыніцаў]]: «Шматлікія артыкулы Вікіпэдыі грунтуюцца на навуковых матэрыялах. Такія крыніцы — акадэмічныя і рэцэнзаваныя публікацыі, манаграфіі, падручнікі — звычайна найбольш надзейныя. … Старайцеся, калі магчыма, кіравацца агульнапрынятым навуковым кансэнсусам. Калі існуюць разыходжаньні, варта зьмяшчаць спасылкі на крыніцы кожнага меркаваньня. … Навуковы матэрыял, артыкул, прыняты навуковай суполкай, лічыцца вартым даверу. Калі матэрыял апублікавалі ў атэставаных экспэртамі крыніцах або ў прафэсійнай акадэмічнай прэсе, хутчэй за ўсё яго ўжо папярэдне пряглядзеў прынамсі адзін навуковец-рэцэнзэнт. …навуковыя часопісы больш пажаданыя, каб атрымаць больш надзейны пункт гледжаньня.». Пры гэтым, апанэнт працягвае выдаляць надзейную акадэмічную крыніцу з артыкула [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]], таму прашу абараніць гэтую старонку ад [[Вікіпэдыя:Вайна рэдагаваньняў]] і вандалізму з боку апанэнта дзеля захаваньня прыведзенай крыніцы ў навуковым часопісе ({{Артыкул|аўтар=Уладзімер Русаковіч.|загаловак=Беларуска-летувіскія дачыненьні (1997—1998 гг.)|спасылка=https://1drv.ms/b/s!Apku9dNcNG94hUyFAezS6vnm8cuF|выданьне=[[Белая вежа (часопіс)|Белая вежа]]|тып=часопіс|год=Кастрычнік 2017|нумар=7 (46)|старонкі=125-129|issn=2311-245x}}). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:15, 4 ліпеня 2022 (UTC+3)
* Пачатковая кансэнсусная форма для ўсіх катэгорыяў — НАТО, таму тут мусіць абгрунтоўвацца менавіта перанос пад новую назву АПАД, і адной крыніцы (пагатоў не мовазнаўчай) дзеля гэтага не дастаткова. Як мінімум варта падаць меркаваньні беларускіх мовазнаўцаў, дзе б сьцьвярджалася і абгрунтоўвалася, што падобныя інтэрнацыянальныя назвы-скароты ня варта выкарыстоўваць у беларускай мове. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:08, 5 ліпеня 2022 (+03)
:: Тым часам катэгорыі дагэтуль вандалізаваныя. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 18:29, 5 ліпеня 2022 (+03)
::: Вярнуў іншыя катэгорыі да пачатковага (кансэнсуснага) стану. Скарот АПАД зрэдку ўжываецца ў публікацыях розных аўтараў, што можна спраўдзіць праз пошук (filetype:pdf), але спарадычнае ўжываньне, вядома ж, не падстава татальна «беларусізаваць» назвы міжнародных арганізацыяў, вядомых у вартых даверу крыніцах (г.зн. масаваму чытачу) пераважна пад інтэрнацыянальнымі скаротамі. Пагатоў асабіста я не сустракаў меркаваньняў мовазнаўцаў, дзе б рэкамэндавалася беларусізаваць назвы міжнародных арганізацыяў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:46, 5 ліпеня 2022 (+03)
* Пачатковы кансэнсусны варыянт у артыкуле — гэта скарот НАТО. Пагатоў у крыніцах ён мае значна большае пашырэньне і, адпаведна, вядомасьць сярод чытачоў. Калі ня будзе спасылак на меркаваньні мовазнаўцаў, што трэба беларусізаваць падобныя назвы, то менавіта такая абрэвіятура мусіць быць прыярытэтнай у нашым моўным разьдзеле. І адмыслова дзеля ўдзельніка W, «''разьнёс уводзіны для лепшага мабільнага выгляду, каб 1-ы сказ быў асобна, тады шаблён:арганізацыя стаіць вышэй па-над асноўным тэкстам, дзе шаблёну і месца, анг. скарот у шаблёне''» паўтараю (бо раней ужо казаў пра гэта): ня трэба псаваць выгляд артыкулаў дзеля іх падладжваньня пад мабільную (дадатковую) вэрсію прагляду, калі вам не падабаецца разьмяшчэньне ў мабільнай вэрсіі шаблёну-карті, то, калі ласка, шукайце тэхнічны разьязак (спраўдзіце, ці ўсе карткі пераносяцца, магчыма, нейкія нармальна адлюстроўваюцца і, адпаведна, іншыя карта варта перарабіць адпаведныя чынам. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:52, 8 ліпеня 2022 (+03)
:::Вітаю, [[Удзельнік:Taravyvan Adijene]], калі ўжо ідзём на раскрыцьцё! Як маецеся? Калі ласка, будзьце ўважлівымі надалей да прыведзенага вышэй аўтарства скароту АПАД, якое належыць беларускамоўнаму кандыдату навук Валодзькіну. Далейшае паўторнае прыпісваньне мне дадзенага аўтарства ёсьць парушэньнем правілаў [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду#Не хадзіце па крузе ў дыскусіі]] і [[Вікіпэдыя:Унікайце асабістых выпадаў]], асабліва з улікам таго, што падобнае абмеркаваньне з Вашым удзелам мела месца ўжо недзе дзесяцігодзьдзе таму. Вашае прыватнае меркаваньне ня ёсьць кансэнсусным, бо супярэчыць меркаваньню, якое выказаў адміністратар [[Удзельнік:Ліцьвін]], які разглядае дадзены запыт паводле правілаў Вікіпэдыі, бо першым выказаўся ў гэтым абмеркаваньні. Урэшце, Вы дагэтуль не прывялі ніводнай акадэмічнай надзейнай крыніцы на беларускай мове ў гэтым абмеркаваньні насуперак неаднакратным запытам, як у даўнім абмеркаваньні, гэтак і цяпер. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:22, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
:::Таксама некалькі гадоў таму Вы самі зьвярталі маю ўвагу на тое, што мне варта спачатку перанесьці адпаведную старонку або катэгорыю паводле правілаў Вікіпэдыі, перш чым распачынаць абмеркаваньне, а цяпер хлусьліва называеце такі перанос вандалізмам. Якая ж ганьба кіруе Вамі цяпер? За такое сапраўды варта вынесьці папярэджаньне.--[[Удзельнік:W]] 12:23, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
:Вітаю, [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]]! Як маецеся? Хацеў бы заўважыць, што 30 кастрычніка 2012 году мы будзем сьвяткаваць 10-годзьдзе [[Вікізьвесткі|Вікізьвестак]]. Пасьля стварэньня дадзенага вікіпраекту пошукавыя машыны, у тым ліку амэрыканскага «Гугла», на які Вы спасылаліся, перайшлі да выкарыстаньня Вікізьвестак у сваіх адказах на пошукавыя запыты датычна ўсіх праектаў Вікімэдыі, у тым ліку ўсіх моўных разьдзелаў Вікіпэдыі, у тым ліку нашага. Таму турботы наконт непазнавальнасьці здаўна вырашаюцца найперш у Вікізьвестках праз падачу некалькіх найменьняў прадмета. Больш няма патрэбы ў выдаленьні ў Беларускай Вікіпэдыі беларускамоўнай навуковай тэрміналёгіі, у дадзеным выпадку ў выглядзе скароту АПАД, якому дарэчы ўжо больш за 10 гадоў, на карысьць расейскай [[Трансьлітарацыя|трансьлітарацыі]], расейскамоўнае паходжаньне якой пацьвярджае першасная крыніца ў самім артыкуле [[АПАД]]. Адпаведна зьвяртаю ўвагу на вандальнае выдаленьне апанэнтам скароту АПАД датычна катэгорыі ў Вікізьвестках, які вярнуў. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:34, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Як выглядае, утварыўся кансэнсус з назвай [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:35, 23 жніўня 2024 (+03)

== Уступленьне Ўкраіны ў Эўрапейскi Зьвяз → Уступленьне Ўкраіны ў Эўрапейскі Зьвяз ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Пасьля пераносу выдаліць пачатковую старонку — лацінскія сымбалі ў беларускім тэксьце непатрэбныя. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 11:29, 14 красавіка 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Перанёс. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:33, 14 красавіка 2022 (+03)
: Старонка зь мяшанкай кірыліцы і лацінкі ня выдаленая. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:43, 14 красавіка 2022 (+03)
:: Перапрошваю. Здаецца, пазначыў не пакідаць перанакіраваньне. Выдаліў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:36, 14 красавіка 2022 (+03)

== Сардэчная недастатковасьць → Сэрцавая няздатнасьць ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
# [[Кароткі расейска-беларускі фізыялягічны слоўнік]] — [http://www.slounik.org/search?dict=fizyjarb&amp;search=%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C&amp;x=22&amp;y=10 сэрцавая няздатнасьць];
# [[Беларуская навуковая тэрміналёгія]]. Nomina Anatomica Alboruthenica — сэрцава-судзінная [сыстэма];
# Было абмеркаваньне ў фэйсбучнай суполцы «[https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/2486676601606673 Толькі пра мову]». --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 20:23, 3 верасьня 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Артыкул пад новай назвай. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:35, 14 красавіка 2022 (+03)

== Загрэб → Заграб ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле запыту [[Удзельнік:Gleb Leo]] ў [https://t.me/joinchat/BrMxyQ665g8yuRwCH3KL3Q тэлеграм-суполцы] ад 9 траўня, «ёсьць артыкул „[[Заграбская біржа]]“, але пры гэтым існуе „Загрэб“. На яго ж перанакіроўвае „Заграб“. Ці ня лепш зрабіць асноўнай назвай артыкула „Заграб“, таксама стварыўшы перанакіраваньне „Загрэб“? У беларускай мове ж у выпадку славянскіх моваў, наколькі я ведаю, адбываецца аканьне». {{Падтрымліваю}}.--[[Удзельнік:W]] 16:46, 13 траўня 2021 (UTC+3)
* Ня маю пэўнага меркаваньня на гэты конт, але ў нядаўнім падобным абмеркаваньні [[Вікіпэдыя:Запыты на перанос#Нэрынга Дангвідзе → Нярынга Дангвідзе]] была спасылка на [[Добрапіс]]. У нашым выпадку ён падае толькі ЗАґрэб [http://dobrapis.belsat.eu/names.html (варта ўвесьці ў пошуку Загрэб)], пры гэтым пры пошуку на сайце [[Радыё Свабода]] Заграб мае [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALeKk03XzSAtpqt9MLmGXBWQO11yAu93Jg%3A1620913785966&amp;ei=eS6dYID6OYPJgwefu7qADA&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANQnwdYghdg8hhoAXAAeACAAcwBiAHtBZIBBTcuMC4xmAEAoAEBqgEHZ3dzLXdpesABAQ&amp;sclient=gws-wiz&amp;ved=0ahUKEwjAmrGz5sbwAhWD5OAKHZ-dDsAQ4dUDCA0&amp;uact=5 141 вынік], Загрэб — [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D0%B1&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALeKk00pR_x0a6yvwy2BbUuHITAKaDOwhQ%3A1620913789824&amp;ei=fS6dYI3nMamJjLsPq6imkA0&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D0%B1&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANQs9ECWLDTAmDN1QJoAXAAeACAAUyIAdYBkgEBM5gBAKABAaoBB2d3cy13aXrAAQE&amp;sclient=gws-wiz&amp;ved=0ahUKEwjNmZ215sbwAhWpBGMBHSuUCdIQ4dUDCA0&amp;uact=5 38 вынікаў]. Адзначу, што пераход арыгінальнага ненаціскнога «э» ў «а» пасьля «р» у іншых славянскіх мовах сустракаецца ў практыцы нашага разьдьзелу — [[Крамянчук]] (можа, хто яшчэ якія прыклады прывядзе). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:01, 13 траўня 2021 (+03)
:: Трэба нейкая ўжо стандартызацыя, каб разьвязаць праблемы з рознымі формамі напісаньня. У БКП у разьдзеле 3 пункце 12 знайшоў, што ''ў словах іншамоўнага паходжаньня э не пад націскам перадаецца праз а: у асвоеных уласных назовах, найперш – з славянскай лексычнай асноваю: Гаш'''а'''к, Пр'''а'''абражэнскі, Ч'''а'''люскін, Ч'''а'''лябінск, Ч'''а'''рапавец, Ч'''а'''ркасы, Ч'''а'''чэнія, Ш'''а'''ліхін, Ш'''а'''рамецьеў''. Мо мае сэнс усё ж такі выкарыстоўваць варыянт Загр'''а'''б? --&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 21:24, 20 жніўня 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос на падставе агучаных аргумэнтаў і практыкі ўжываньня. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:17, 23 жніўня 2024 (+03)

== Габрыэль Руа → Габрыель Руа ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калегі, і яшчэ адна заўвага. Створаны мною тэкст пра Габрыэль Руа таксама выправілі без дыскусіі: імя Габры''э''ль зьмянілі на Габры''е''ль. Але ў францускай мове -е- адкрытая і ў тарашкевіцы мы перадаем гэта літарай — э. Напрыклад, часопіс ELLE — гэта -Эль-, а не -Ель-. Тое самае і з імем Габрыэль. Наш слынны дыяспарнік і знаўца францускай мовы Аляксандар Надсан таксама заўсёды схіляўся да формы -эль (Сантаэль, Мікаэль, Габрыэль і пад.). Прапаную вярнуць форму Габрыэль. Дзякуй. {{няма подпісу|Гарбацкі|18:20, 17 сакавіка 2021 (+03)}}
* Наколькі я разумею, Мікаэль (якую, сапраўды, маем у [https://knihi.com/storage/pravapis2005.html БКП-2005] у п. 55.1, заўвага А) і Габрыель — гэта розныя выпадкі. Узьнікненьне ўстаноўнага [й] пасьля і (ы) разглядаецца ў пункце 51 БКП-2005: ''Пры асваеньні пазычаньняў паміж галоснымі ўзьнікае ўстаўны [й] (на пісьме рэалізуецца ў літарах е, ё, ю, я, і): а) пасьля і (ы): ― у сярэдзіне слова: абітурыент, віетнамец, дыез, дыета, карыес, мэдыевіст, пацыент, сіеста, спаніель, фіеста; Андора-ля-Віеха, '''Арыель''', Віетнам, Вэрвіе, '''Габрыель''', Гэнрыета, '''Даніель''', Жэнэвіева, Марыета, Рывіера, Трыест, Хавіер''. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:20, 17 сакавіка 2021 (+03)
: Проста паглядзіце, як у тарашкевіцы перадаем імя [[Спэцыяльныя:Пошук/Габрыель|Габрыель]]. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 23:20, 17 сакавіка 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Напісаньне Габрыель адпавядае сучаснай нармалізацыі [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнга правапісу]], прынятай да ўжытку ў Беларускай Вікіпэдыі ў якасьці правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:33, 25 красавіка 2021 (+03)

== Нэрынга Дангвідзе → Нярынга Дангвідзе ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калегі, я стварыў старонку, прысьвечаную паэтцы і казачніцы Нэрынзе Дангвідзе. Атрымаў прапанову зьмяніць імя пісьменьніцы на Нярынга. Як літуаніст я ня бачу тут літары -я-. І пры жыцьці зь пісьменьніцай якраз высьвятлялі, як лепей аформіць беларускую прапіску ейнага імя. Сярод усіх варыянтаў: Нерынга, Нярынга і Нэрынга — апошні найбліжэй перадае ейнае імя. Дарэчы, у наркамаўцы ня проста так яе падаюць, як Нерынга. Тут пытаньне хутчэй — э ці -е, але ніяк не -я. Між іншым, у вікіпэдыі на тарашкевіцы ўжо ё артыкул — Нерынга (праз -е-), места ў Летуве. Варыянт ''Нярынга'' прыўносіць блытаніну.
Прапаную вярнуць назву ''Нэрынга''. {{няма подпісу|Гарбацкі|18:36, 17 сакавіка 2021 (+03)}}
* Тут пакуль толькі прапанова да пераносу. І асабіста я падтрымліваю наяўны варыянт (Нэрынга) — раз яго абрала сама пісьменьніца і ён больш адпавядае арыгінальнай летувіскай фанэтыцы ([[:Файл:Neringa.ogg]]). Дарэчы, артыкул пра адпаведнае места [[Нерынга]], выглядае, варта таксама перанесьці ў [[Нэрынга]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:36, 17 сакавіка 2021 (+03)
: Дзякую за стварэньне старонкі абмеркаваньня, да ўсяго рукі не даходзяць.
: Зьвярнуў увагу на напісаньне імені, бо ў летувіскім варыянце паэткі стаіць літара e, а не [[ė]]. Спраўдзіў вымаўленьне ў [[белсат]]аўскім сэрвісе [http://dobrapis.belsat.eu/names.html Добрапіс], запачаткаваным [[Зьміцер Саўка|Зьмітром Саўкам]]: канкрэтна ''Neringa Dangvydė'' там няма, аднак ёсьць ''Neringa Češkevičiutė'', якую сэрвіс прапануе вымаўляць НЯрынґа ЧашкявічУце.
: У дадзеным абмеркаваньні не падымаю пытаньне, што рабіць з горадам [[Нерынга]]й, толькі зь пісьменьніцай. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 23:17, 17 сакавіка 2021 (+03)
:: А хіба назва места і асабовае імя ня маюць аднолькавае напісаньне і, адпаведна, вымаўленьне? Бо вышэй я прывёў гукавы файл з назвай места [[Нерынга]] (Neringa) па-летувіску і там даволі выразна прамаўляецца менавіта НЭ́рынга. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:55, 18 сакавіка 2021 (+03)
::: Добра, тады дадаём да пераносу і назву места Нерынга → Нярынга. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 13:44, 18 сакавіка 2021 (+03)
* Відаць, нашую спрэчку з Нэрынга/Нярынга можа разьвязаць хіба толькі [https://www.facebook.com/groups/pramovu зварот па тлумачэньне да спадара Вінцука Вячоркі], бо асабіста я не магу зразумець, чаму [[Добрапіс]] прапаноўвае перадаваць відавочнае Нэ́рынга як Ня́рынга і, на маю думку, тут нельга адкідаць магчымасьць недагляду або памылкі з боку стваральнікаў сэрвісу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:55, 18 сакавіка 2021 (+03)
:: «Добрапіс» падае пасьлядоўна. Тое самае і ў выпадку зь [[Нярыс]]ам. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 16:13, 18 сакавіка 2021 (+03)
::: А гэта добры аргумэнт. Відаць, тут мы ўжо маем пэўную традыцыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:39, 18 сакавіка 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканаў перанос на падставе зьвестак [[Добрапіс]]у і выяўленай у абмеркаваньні аналёгіі з шырока ўжываным [[Нярыс]]ам пры адсутнасьці пярэчаньняў на гэтую аргумэнтацыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:41, 25 красавіка 2021 (+03)

== [[Ulmus]] → [[Вяз]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Ёсьць беларуская назва гэтага роду дрэваў, пашыранага ў Беларусі, якая прыводзіцца ў беларускай навуковай тэрміналёгіі па батаніцы ([http://slounik.org/bnt06b/l21 4. Ulmus L — вяз — вяз] // Батаніка. Агульная і спэцыяльная = Ботаніка. Агульная і спэцыяльная. — Менск: Інбелкульт, 1924.). Таксама «назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні», паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]], і ёсьць «агульнапрыняты беларускі адпаведнік», пашыраны ў тым ліку ў назвах відаў дрэваў гэтага роду.--[[Удзельнік:W]] 12:50, 27 лютага 2021 (UTC+3)
* Сапраўды, у геаграфічна блізкіх моўных разьдзелах адпаведныя артыкулы маюць мясцовую, а не лацінскую назву + паводле [[Беларуская энцыкляпэдыя|БЭ]] (т. 4, с. 339), вяз — гэта асноўная назва. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:32, 27 лютага 2021 (+03)
* Флора БССР падае назву роду Ільм, Вяз, Бераст. У новым выданьні Флора Беларусі надрукована толькі тры тома й там няма роду Ulmus. Можно перенесьці назву ў Вяз і захаваць пошук па ўсем сынонімам. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] 20:47, 27 лютага 2021 (UTC+2)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканаў перанос. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:51, 27 лютага 2021 (+03)

== [[Быкава (станцыя)]] → [[Быкова (станцыя)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
{{Мова-ru|Быко́во}}. [[Спэцыяльныя:Унёсак/217.117.125.88|217.117.125.88]] 19:17, 23 студзеня 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[:Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ]] → [[:Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Каб пазьбегнуць блытаніны з КДБ Беларусі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Гутаркі ўдзельніка:DobryBrat|гутаркі]]) 14:55, 9 сьнежня 2020 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[:Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бясьпекі]] → [[:Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бясьпекі СССР]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Каб пазьбегнуць блытаніны з КДБ Беларусі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Гутаркі ўдзельніка:DobryBrat|гутаркі]]) 14:55, 9 сьнежня 2020 (+03)
: Так, згодзен. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:34, 9 сьнежня 2020 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[Нізкіз]] → [[Nizkiz]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Не гледзячы на абгрунтаваныя заўвагі на конт напісання назвы гурта, якія былі неаднаразова выказаныя [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%9D%D1%96%D0%B7%D0%BA%D1%96%D0%B7 падчас рэцэнзавання артыкула], [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B/%D0%9D%D1%96%D0%B7%D0%BA%D1%96%D0%B7 абмеркавання артыкула падчас намінацыі], вынік быў падведзены з поўным ігнараваннем заўваг. У мяне пытанне: гэта свядомая палітыка Вікіпедыі на тарашкевіцы? Я маю на ўвазе бяссэнсоўнасць працэсу рэцэнзавання і абмяркоўвання падчас намінацыі, калі ўсё роўна аўтар «за вушы» працягвае артыкул у тым стане, які задавольвае толькі яго, то бок пагаджаецца толькі з касметычнымі зменамі. Пытаюся выключна з пункту гледжання маёй прысутнасці тут, бо шкада часу на вычытку і рады, калі яны нікому не патрэбны. &lt;span style=&quot;font-family: Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Гутаркі ўдзельніка:Vit Koz|гутаркі]]&lt;/span&gt; 00:55, 27 красавіка 2020 (+03)
: Асабіста я ня бачу нейкай прынцыповасьці тут у лацінкавым напісаньні і, адпаведна, вялікай праблемы. Фармальна ў нас працуе [[ВП:ПНА]], згодна зь якім ''Замежныя імёны, назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні (Уладзімер Жырыноўскі, а не Владимир Жириновский). Калі няма агульнапрынятага беларускага адпаведніка, можна пісаць арыгінальную форму, але на пачатку артыкулу (у дужках) пажадана даць прыклад вымаўленьня: Linux (лінакс).'' Вядома, пра беларускую лацінку нічога не гаворыцца, але разам з тым у нас ёсьць артыкулы [[Мужыцкая праўда]], [[Беларус (1913)]], [[Беларускае жыцьцё (1919)]] і г. д. (у арыгінале ўсе гэтыя выданьні мелі толькі лацінкавыя назвы). Што датычыцца ўжываньня кірылічнай назвы менавіта гэтага гурту, то ў крыніцах яна ўсё ж сустракаецца: [http://archiwum.radyjo.net/4/93/Artykul/176647], [https://belsat.eu/in-focus/aglyad-spartovyh-navinau-157/], [https://www.youtube.com/watch?v=7qfueM38dvU]. Ня трэба забывацца, што згодна з [[ВП:БКП]] гэты разьдзел ствараецца кірыліцай і пытаньне аўтаматычнай трансьлітарацыі на лацінку дагэтуль, на жаль, ніхто не разьвязаў. Пагатоў большасьць чытачоў карыстаецца кірыліцай і можна выказаць здагадку, што пры пошуку назвы менавіта гэтага гурту яны наўрад ці будуць пераймацца пераключэньнем раскладкі. Адпаведна, наш разьдзел толькі выйграе ў праглядах. Я сам падтрымліваю лацінку і лацінкавыя назвы (абавязкова выкарыстоўваю пры даданьні файлаў у Вікісховішча), але я б не сказаў, што ўзьнятае тут пытаньне мае відавочны адказ. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:13, 27 красавіка 2020 (+03)
:: Як я ўжо заўважыў раней, тут мы маем не імя, а брэнд, і мы проста ня маем права нешта выдумляць ад сябе, гэта неэнцыкляпэдычна. А якраз для тых, хто раптам будзе шукаць кірыліцай, проста робіцца перанакіраваньне.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 17:13, 27 красавіка 2020 (+03)
::: Падтрымліваю! Катэгарычна ня згодны, што назву гурта — іхні брэнд — напісалі кірыліцай. Тое, што нехта там напісаў кірыліцай назву гурта — гэта іх праблемы. Калі з гэтым пагадзіцца, то тады прыйдзецца дзеля пасьлядоўнасьці вельмі многа чаго пераводзіць на кірыліцу. Лічу, гэта недарэчна.--[[Удзельнік:Ihar Baranouski|Ihar Baranouski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ihar Baranouski|гутаркі]]) 22:09, 27 красавіка 2020 (+03)
Пішуць Nizkiz? Хай будзе Nizkiz. Перанакіраваньня хопіць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 02:07, 28 красавіка 2020 (+03)
: {{Супраць}} пераносу. Даў абгунтаваны адказ на заўвагу наконт напісаньня назвы гурта ў [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Нізкіз#Камэнтары]] на падставе [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]. Запыт выглядае на парушэньне [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду#Не хадзіце па крузе ў дыскусіі]]. Падтрымліваю меркаваньне абодвух адмінаў наконт 2 прыведзеных правілаў [[Вікіпэдыя:Правапіс]] і [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]], а таксама дастатковасьці ўжо створанага перанакіраваньня. Удзячны кожнаму ўдзельніку за рэцэнзіі, камэнтары, заўвагі, прапановы, крытыку, падтрымку і дапаўненьне, што спрыяе паляпшэньню артыкулаў.--[[Удзельнік:W]] 11:36, 28 красавіка 2020 (UTC+3)
:: Адзначу, што парушэнне правіла [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду]] мела месца менавіта пры напісанні артыкула Нізкіз. А дакладней: назва ТБ-праграмы Belsat Music Live па незразумелых дагэтуль прычынах азначана ў артыкуле як «Музыка ужывую». Не было прыведзена ніводнай АК на такое напісаньне, адзіным аргумэнтам стаў беларуска-ангельскі слоўнік… Відавочнае парушэньне [[Вікіпедыя:Не ўласным дасьледваньням]]. Нагадваю, для тых хто мабыць яшчэ не ўцяміў, Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя (пакуль што яшчэ), то бок не ўласны блог, не інстаграм, не інтэрнэт-форум. Нельга прыдумваць факты, а толькі іх адлюстроўваць. Кожнае слова ў артыкуле, у ідэале, павінна падмацоўвацца АК. &lt;span style=&quot;font-family: Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Гутаркі ўдзельніка:Vit Koz|гутаркі]]&lt;/span&gt; 12:46, 29 красавіка 2020 (+03)
: {{За}} перанос (гл.вышэй).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 17:09, 29 красавіка 2020 (+03)
* Вока зачапілася: [https://nn.by/?c=ar&amp;i=267168 Nizkiz у інтэрв’ю Жыццё-маліна: Мы адназначна вырашылі — навошта маўчаць пра тое, што ў цябе ўнутры] + прыведзеная ў прэамбуле артыкула спасылка больш не зьмяшчае кірылічнай трансьлітарацыі назвы. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:38, 24 студзеня 2021 (+03)
** Дадаў 3 крыніцы ў 3-х іншых СМІ з кірылічнай назвай гурта. Спадзяюся, пакінем існую зручную назву. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:50, 27 лютага 2021 (UTC+3)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Засталася фактычна адна крыніца (загаловак у ютубе наўрад ці варта ўлічваць). Калі гурт гэтак прынцыпова пазыцыянуе сябе менавіта з лацінкавай назвай Nizkiz, што выяўляецца ў абсалютнай большасьці вартых даверу крыніцах, то ня варта гэтую назву «кірылізаваць». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:08, 21 жніўня 2024 (+03)

== [[Martin S.]] → [[Martin S]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Змяніце, каліласка, адрас — https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Martin_S. (з кропкай напрыканцы) на адрас https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Martin_S (без кропкі)
Пры наяўнасці кропкі напрыканцы немагчыма падзяліцца спасылкай на артыкул. Аўтапераходы не ўспрымаюць кропку, адрасуюць на адрас без кропкі, а такаой старонкі не існуе. Нават туткалі націснеце паераход, то не адрасуе.
Дзякуй. {{Няма подпісу|Volnylitvin}}
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Стварыў перанакірваньне з [[Martin S]] на [[Martin S.]] Таксама вы можаце карыстацца пунтам мэню зьлева «Сталая спасылка», звычайна ў падбоных выпадках гэта дапамагае. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:28, 2 траўня 2019 (MSK)

{{Новыя зьверху}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Запыты|Перанос]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Старонкі да пераносу| ]]</text>
      <sha1>oe94cba076dzihr9z3u3jongfxr5phi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпіс судзінкавых расьлін Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204377</id>
    <revision>
      <id>2699235</id>
      <parentid>2671582</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204817" sha1="fq772nfgvy7960oazv5o3b8d02ccmom" xml:space="preserve">'''Сьпіс судзінкавых расьлін [[Беларусь|Беларусі]]''' зьмяшчае пералік з 1358 відаў (у тым ліку 89&amp;nbsp;— натуралізаваных), зарэгістраваных на тэрыторыі Беларусі. Табліцы не зьмяшчаюць культурныя і выпадковыя іншародныя віды расьлін. Сьпіс налічвае 43 віды [[Судзінкавыя споравыя|судзінкавых споравых]], 4 віды [[Голанасенныя|голанасенных]] і 1311 відаў [[Кветкавыя расьліны|кветкавых]] расьлін. Від ''[[Alisma praecox]]'', адкрыты ў 2013 годзе, можа быць адзіным эндэмікам для Беларусі, аднак неабходны пошук расьліны ў Украіне&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Парфенов, В. И. (общ. ред.)|загаловак=Флора Беларуси: сосудистые растения |месца=М.|том=2|выдавецтва=Беларуская навука|год=2013|старонкі=88|isbn=978-985-08-1597-2}} {{ref-ru}}{{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Сьпіс ==

=== Судзінкавыя споравыя расьліны ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Від
! Сямейства
! Выява
|-
| ''[[Asplenium adiantum-nigrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Касьцянцовыя]] (Aspleniaceae) || [[Файл:Asplenium adiantum-nigrum 141007.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Asplenium ruta-muraria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Asplenium ruta muraria2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Asplenium trichomanes]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Asplenium trichomanes subsp quadrivalens.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Athyrium filix-femina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Illustration Athyrium filix-femina0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cystopteris fragilis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Cystopteris fragilis-Woodsia ilvensis nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cystopteris sudetica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Aspleniaceae || [[Файл:Cystopteris sudetica inat1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gymnocarpium dryopteris]]'' &lt;small&gt;(L.) Newman&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Gymnocarpium dryopteris 0318.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Onoclea struthiopteris]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Matteuccia struthiopteris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Phegopteris connectilis]]'' &lt;small&gt;(Michx.) Watt&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Illustration Phegopteris connectilis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thelypteris palustris]]'' &lt;small&gt;Schott&lt;/small&gt; || Aspleniaceae || [[Файл:Thelypteris palustris 02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pteridium aquilinum]]'' &lt;small&gt;(L.) Kuhn&lt;/small&gt; || [[Dennstaedtiaceae]] || [[Файл:Adelaarsvaren planten Pteridium aquilinum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum arvense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Хвошч|Хвашчовыя]] (Equisetaceae) || [[Файл:Equisetum arvense 2005 spring 002.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum fluviatile]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Equisetaceae || [[Файл:EquisetumFluviatile.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum hyemale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Equisetaceae || [[Файл:Equisetum hyemale3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum palustre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Equisetaceae || [[Файл:Equisetum palustre nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum pratense]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; || Equisetaceae || [[Файл:Equisetum pratense.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum sylvaticum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Equisetaceae || [[Файл:Equisetum sylvaticum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum telmateia]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Equisetaceae || [[Файл:Equisetum telmateia-01-Kaernten-2008-Thomas Huntke.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Equisetum variegatum]]'' &lt;small&gt;Schleich. ex F.Weber &amp; D.M.H.Mohr&lt;/small&gt; || Equisetaceae || [[Файл:Equisetum variegatum 02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Isoetes lacustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Палушнік]]авыя (Isoëtaceae) || [[Файл:Illustration Isoetes lacustris0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Diphasiastrum complanatum]]'' &lt;small&gt;(L.) Holub&lt;/small&gt; || [[Дзеразовыя]] (Lycopodiaceae) || [[Файл:Lycopodium complanatum nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Diphasiastrum tristachyum]]'' &lt;small&gt;(Pursh) Holub&lt;/small&gt; || Lycopodiaceae || [[Файл:Diphasiastrum tristachyum 240813.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Huperzia selago]]'' &lt;small&gt;(L.) Bernh. ex Schrank &amp; Mart.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lycopodiaceae || [[Файл:Huperzia selago.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lycopodiella inundata]]'' &lt;small&gt;(L.) Holub&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lycopodiaceae || [[Файл:Lycopodiella inundata 002.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lycopodium annotinum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lycopodiaceae || [[Файл:Lycopodium annotinum 161102a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lycopodium clavatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lycopodiaceae || [[Файл:Lycopodium clavatum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Botrychium lanceolatum]]'' &lt;small&gt;(S.G.Gmel.) Ångström&lt;/small&gt; || [[Вужоўнікавыя]] (Ophioglossaceae) || [[Файл:Botrychium lanceolatum USFS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Botrychium lunaria]]'' &lt;small&gt;(L.) Sw.&lt;/small&gt; || Ophioglossaceae || [[Файл:Botrychium lunaria (Vanoise).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Botrychium matricariifolium]]'' &lt;small&gt;(Döll) A.Braun ex W.D.J.Koch&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ophioglossaceae || [[Файл:Vraticka.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Botrychium multifidum]]'' &lt;small&gt;(S.G.Gmel.) Rupr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ophioglossaceae || [[Файл:Botrychium multifidum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Botrychium simplex]]'' &lt;small&gt;E.Hitchc.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ophioglossaceae || [[Файл:Botrychium simplex 1 (5098031078).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Botrychium virginianum]]'' &lt;small&gt;(L.) Sw.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (як ''Botrychium anthemoides'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ophioglossaceae || [[Файл:Botrychium virginianum spore-producing frond.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ophioglossum vulgatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ophioglossaceae || [[Файл:Ophioglossum vulgatum Saarland 01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Osmunda regalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Osmundaceae]] || [[Файл:OsmundaRegalis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dryopteris carthusiana]]'' &lt;small&gt;(Vill.) H.P.Fuchs&lt;/small&gt; || [[Мнаганожкавыя]] (Polypodiaceae) || [[Файл:Dryopteris carthusiana.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dryopteris cristata]]'' &lt;small&gt;(L.) A.Gray&lt;/small&gt; || Polypodiaceae || [[Файл:Farnwedel niedermoor.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dryopteris dilatata]]'' &lt;small&gt;(Hoffm.) A.Gray&lt;/small&gt; || Polypodiaceae || [[Файл:Dryopteris dilatata im weissen moor2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dryopteris expansa]]'' &lt;small&gt;(C.Presl) Fraser-Jenk. &amp; Jermy&lt;/small&gt; || Polypodiaceae || [[Файл:Dryopteris expansa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dryopteris filix-mas]]'' &lt;small&gt;(L.) Schott&lt;/small&gt; || Polypodiaceae || [[Файл:Dryopteris filix mas nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polystichum aculeatum]]'' &lt;small&gt;(L.) Roth ex Mert.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Polypodiaceae || [[Файл:Polystichum aculeatum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polystichum braunii]]'' &lt;small&gt;(Spenn.) Fée&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Polypodiaceae || [[Файл:Polystichum braunii 1-OB8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polypodium vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Polypodiaceae || [[Файл:Polypodium vulgare - close-up (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salvinia natans]]'' &lt;small&gt;(L.) All.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Сальвініевыя]] (Salviniaceae) || [[Файл:Salvinia natans (habitus) 1.jpg|150пкс]]
|-
|}

=== Голанасенныя расьліны ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Від
! Сямейства
! Выява
|-
| ''[[Juniperus communis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Кіпарысавыя]] (Cupressaceae) || [[Файл:Illustration Juniperus communis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Abies alba]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Хваёвыя]] (Pinaceae) || [[Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Picea abies]]'' &lt;small&gt;(L.) H.Karst.&lt;/small&gt; || Pinaceae || [[Файл:Picea abies.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pinus sylvestris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Pinaceae || [[Файл:Pinus sylvestris Glenmuick.jpg|150пкс]]
|-
|}

=== Кветкавыя расьліны ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Від
! Сямейства
! Выява
|-
| ''[[Acorus calamus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Аер]]авыя (Acoraceae) || [[Файл:AcorusCalamus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Adoxa moschatellina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Адоксавыя]] (Adoxaceae) || [[Файл:Adoxa moschatellina01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sambucus nigra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Adoxaceae || [[Файл:Hyczka RB1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Sambucus racemosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Adoxaceae || [[Файл:Sambucus racemosa a1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viburnum opulus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Adoxaceae || [[Файл:Viburnum opulus olvon.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alisma gramineum]]'' &lt;small&gt;Lej.&lt;/small&gt; || [[Шальнікавыя]] (Alismataceae) || [[Файл:Alisma gramineum plant.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alisma lanceolatum]]'' &lt;small&gt;With.&lt;/small&gt; || Alismataceae || [[Файл:Alismalanceolatum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alisma plantago-aquatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Alismataceae || [[Файл:AlismaPlant1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alisma praecox]]'' &lt;small&gt;Skuratovicz&lt;/small&gt; || Alismataceae ||
|-
| ''[[Caldesia parnassifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) Parl.&lt;/small&gt; || Alismataceae || [[Файл:Caldesia parnassiifolia3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sagittaria sagittifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Alismataceae || [[Файл:Sagittaria sagittifolia L. (7567563442).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Amaranthus blitoides]]'' &lt;small&gt;S.Watson&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Аксамітнікавыя]] (Amaranthaceae) || [[Файл:Amaranth blit kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Amaranthus blitum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Amaranthus lividus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Amaranthus viridis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Amaranthus viridis 25042014 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Atriplex patula]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:UitstaandeMeldeSorinnesDSCN4516.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Atriplex prostrata]]'' &lt;small&gt;Boucher ex DC.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Atriplex hastata — Flora Batava — Volume v18.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Atriplex rosea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Atriplex rosea Sturm30.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Atriplex sagittata]]'' &lt;small&gt;Borkh.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Atriplex nitens3pl.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Atriplex tatarica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Atriplex tatarica (cut).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Axyris amaranthoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Axyris amaranthoides BB-1913.png|150пкс]]
|-
| ''[[Bassia laniflora]]'' &lt;small&gt;(S.G.Gmel.) A.J.Scott&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Bassia laniflora Eberstadt 2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Bassia scoparia]]'' &lt;small&gt;(L.) A.J.Scott&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Bassia scoparia subsp. densiflora sl41.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium acerifolium]]'' &lt;small&gt;Andrz.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium acerifolium-MW0201116-live.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium album]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Melganzenvoet bloeiwijze Chenopodium album.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium bonus-henricus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium bonus-henricus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium foliosum]]'' &lt;small&gt;Asch.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium foliosum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium glaucum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium glaucum — Flora Batava — Volume v5.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium hybridum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium hybridum L ag1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium murale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Starr 040125-0029 Chenopodium murale.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium polyspermum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium polyspermum 2005.08.21 15.18.04-p8210049.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium rubrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium rubrum eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium suecicum]]'' &lt;small&gt;Murr&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium suecicum 4.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium urbicum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium urbicum Sturm26.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chenopodium vulvaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Chenopodium vulvaria - Woodville.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dysphania schraderiana]]'' &lt;small&gt;(Schult.) Mosyakin &amp; Clemants&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Amaranthaceae || [[Файл:Dysphania schraderiana 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polycnemum arvense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaranthaceae || [[Файл:Polycnemum arvense Sturm.png|150пкс]]
|-
| ''[[Polycnemum majus]]'' &lt;small&gt;A.Braun&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Amaranthaceae || [[Файл:Grand polycnémum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Allium angulosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Амарылісавыя]] (Amaryllidaceae) || [[Файл:Allium angulosum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Allium oleraceum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaryllidaceae || [[Файл:Allium oleraceum 010807.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Allium schoenoprasum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Amaryllidaceae || [[Файл:Allium schoenoprasum L..JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Allium scorodoprasum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaryllidaceae || [[Файл:Allium scorodoprasum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Allium ursinum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Amaryllidaceae || [[Файл:Ramsons 700.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Allium vineale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Amaryllidaceae || [[Файл:Allium vineale1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aegopodium podagraria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Парасонавыя]] (Apiaceae) || [[Файл:Aegopodium podagraria 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aethusa cynapium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Aethusa cynapium02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Angelica archangelica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Angelica archangelica - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-158.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Angelica palustris]]'' &lt;small&gt;(Besser) Hoffm.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Angelica palustris Sturm24.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Angelica sylvestris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Illustration Angelica silvestris0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anthriscus caucalis]]'' &lt;small&gt;M.Bieb.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Anthriscus caucalis 2004-04-07.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anthriscus sylvestris]]'' &lt;small&gt;(L.) Hoffm.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Anthriscus sylvestris - Mets-harakputk.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Astrantia major]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Closeup of Astrantia Major flower.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Berula erecta]]'' &lt;small&gt;(Huds.) Coville&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Berula erecta Sturm12.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bupleurum rotundifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Bupleurum rotundifolium sl6.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carum carvi]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Carum carvi - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-172.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cenolophium denudatum]]'' &lt;small&gt;(Hornem.) Tutin&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Cenolophium denudatum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chaerophyllum aromaticum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Chaerophyllum aromaticum kz4.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chaerophyllum aureum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Apiaceae || [[Файл:Chaerophyllum aureum1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chaerophyllum bulbosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Chaerophyllum bulbosum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-177.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chaerophyllum hirsutum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Chaerophyllum hirsutum01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chaerophyllum temulum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Chaerophyllum temulum Sturm37.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cicuta virosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Cicuta virosa - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-038 cropped.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Conioselinum vaginatum]]'' &lt;small&gt;(Spreng.) Thell.&lt;/small&gt; || Apiaceae ||
|-
| ''[[Conium maculatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Conium.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Daucus carota]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Daucus carota.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eryngium campestre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Eryngium campestre 310705b.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eryngium planum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Eryngium planum 002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Falcaria vulgaris]]'' &lt;small&gt;Bernh.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Falcaria vulgaris W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Heracleum pubescens]]'' &lt;small&gt;(Hoffm.) M.Bieb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Apiaceae ||
|-
| ''[[Heracleum sphondylium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Illustration Heracleum sphondylium0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Kadenia dubia]]'' &lt;small&gt;(Schkuhr) Lavrova &amp; V.N.Tikhom.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Cnidium dubium 001.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Laserpitium latifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Apiaceae - Laserpitium latifolium-1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Oenanthe aquatica]]'' &lt;small&gt;(L.) Poir.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Oenanthe aquatica - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-228.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Oenanthe fistulosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Apiaceae || [[Файл:Illustration Oenanthe fistulosa0 clean.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pastinaca sativa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Illustration Pastinaca sativa0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Peucedanum cervaria]]'' &lt;small&gt;(L.) Lapeyr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Apiaceae - Peucedanum cervaria-3.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Peucedanum oreoselinum]]'' &lt;small&gt;(L.)Moench&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Peucedanum oreoselinum.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Peucedanum ostruthium]]'' &lt;small&gt;(L.) W.D.J.Koch&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Peucedanum ostruthium kz04.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Peucedanum palustre]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Peucedanum palustre2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pimpinella major]]'' &lt;small&gt;(L.) Huds.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Apiaceae - Pimpinella major-1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Pimpinella saxifraga]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Pimpinella saxifraga - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-241.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pleurospermum austriacum]]'' &lt;small&gt;(L.) Hoffm.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Apiaceae || [[Файл:Pleurospermum austriacum003.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sanicula europaea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Sanicula europaea 050606.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Selinum carvifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Selinum carvifolia eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Seseli annuum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Seseli annuum Sturm17.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Seseli libanotis]]'' &lt;small&gt;(L.) W.D.J.Koch&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Seseli libanotis Sturm18.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silphiodaucus prutenicus]]'' &lt;small&gt;(L.) Spalik, Wojew., Banasiak, Piwczynski &amp; Reduron&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Laserpitium prutenicum.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Sium latifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Sium latifolium.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Torilis japonica]]'' &lt;small&gt;(Houtt.) DC.&lt;/small&gt; || Apiaceae || [[Файл:Torilis japonica.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vincetoxicum hirundinaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Кутравыя]] (Apocynaceae) || [[Файл:Vincetoxicum hirundinaria sl3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Calla palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Ароньнікавыя]] (Araceae) || [[Файл:Illustration Calla palustris clean.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lemna gibba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Araceae || [[Файл:LemnaGibbaProfil.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lemna minor]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Araceae || [[Файл:Eendekroos dicht bijeen.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lemna trisulca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Araceae || [[Файл:Lemna trisulca1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Spirodela polyrhiza]]'' &lt;small&gt;(L.) Schleid.&lt;/small&gt; || Araceae || [[Файл:Spirodela polyrrhiza marais poitevin.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Wolffia arrhiza]]'' &lt;small&gt;(L.) Horkel ex Wimm.&lt;/small&gt; || Araceae || [[Файл:WolffiaArrhiza2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hedera helix]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Араліевыя]] (Araliaceae) || [[Файл:Hedera helix1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Hydrocotyle vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Araliaceae || [[Файл:Illustration Hydrocotyle vulgaris0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aristolochia clematitis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Кірказонавыя]] (Aristolochiaceae) || [[Файл:Aristolochia clematitis-IMG 4363.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Asarum europaeum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Aristolochiaceae || [[Файл:Asarum europaeum 170406.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anthericum ramosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Спаржавыя]] (Asparagaceae) || [[Файл:Anthericum ramosum 250605a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Asparagus officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Asparagaceae || [[Файл:Illustration Asparagus officinalis0b.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Convallaria majalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Asparagaceae || [[Файл:Convallaria majalis 0002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Maianthemum bifolium]]'' &lt;small&gt;(L.) F.W.Schmidt&lt;/small&gt; || Asparagaceae || [[Файл:Illustration Maianthemum bifolium0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygonatum multiflorum]]'' &lt;small&gt;(L.) All.&lt;/small&gt; || Asparagaceae || [[Файл:Polygonatum multiflorum 7789.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygonatum odoratum]]'' &lt;small&gt;(Mill.) Druce&lt;/small&gt; || Asparagaceae || [[Файл:Angular solomons-seal Polygonatum odoratum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scilla siberica]]'' &lt;small&gt;Haw.&lt;/small&gt; || Asparagaceae || [[Файл:Scilia sibirica 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Impatiens glandulifera]]'' &lt;small&gt;Royle&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Бальзамінавыя]] (Balsaminaceae) || [[Файл:Impatiens glandulifera flower3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Impatiens noli-tangere]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Balsaminaceae || [[Файл:Impatiens noli-tangere (7818663064).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Impatiens parviflora]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Balsaminaceae || [[Файл:Impatiens-parviflora-1070359.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Berberis vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Барбарысавыя]] (Berberidaceae) || [[Файл:Berberis vulgaris munich.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Alnus glutinosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Gaertn.&lt;/small&gt; || [[Бярозавыя]] (Betulaceae) || [[Файл:20121024Alnus glutinosa Katzengraben2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alnus incana]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Betulaceae || [[Файл:Alnus incana flowers buds.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Betula humilis]]'' &lt;small&gt;Schrank&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Betulaceae || [[Файл:Betula humilis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Betula nana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Betulaceae || [[Файл:Betula nana0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Betula pendula]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; || Betulaceae || [[Файл:Betula pendula Finland.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Betula pubescens]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; || Betulaceae || [[Файл:Prestvannet-parkvei.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carpinus betulus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Betulaceae || [[Файл:Carpinus betulus in Szczekotowo.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Corylus avellana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Betulaceae || [[Файл:Nüsse der Gemeinen Hasel.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Anchusa arvensis]]'' &lt;small&gt;(L.) M.Bieb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Бурачнікавыя]] (Boraginaceae) || [[Файл:20150608Anchusa arvensis1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anchusa officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Oksetunge.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Asperugo procumbens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Asperugo procumbens1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Borago officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Borago officinalis-IMG 4345.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Buglossoides arvensis]]'' &lt;small&gt;(L.) I.M.Johnst.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Lithospermum arvense W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cynoglossum officinale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Illustration Cynoglossum officinale0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Echium vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Echium vulgare 2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lappula squarrosa]]'' &lt;small&gt;(Retz.) Dumort.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Lappula squarrosa2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lithospermum officinale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Boraginaceae || [[Файл:Lithospermum officinale Sturm13.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myosotis arvensis]]'' &lt;small&gt;(L.) Hill&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Akkervergeet me nietje RIMG0007.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Myosotis scorpioides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Myosotis palustris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myosotis sparsiflora]]'' &lt;small&gt;Pohl&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Myosotis sparsiflora Sturm20.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myosotis stricta]]'' &lt;small&gt;Link ex Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Myosotis stricta2 W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myosotis sylvatica]]'' &lt;small&gt;Ehrh. ex Hoffm.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Forget-me-not close 600.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nonea pulla]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Nonea pulla pipi.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pulmonaria angustifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Boraginaceae || [[Файл:Pulmonaria-angustifolia-flowering.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pulmonaria mollis]]'' &lt;small&gt;Hornem.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Boraginaceae || [[Файл:Pulmonaria mollis 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pulmonaria obscura]]'' &lt;small&gt;Dumort.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Pulmonaria obscura au 170406.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Pulmonaria officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Pulmonaria officinalis Gevlekt longkruid.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[ Symphytum officinale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Boraginaceae || [[Файл:Illustration Symphytum officinale0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alliaria petiolata]]'' &lt;small&gt;(M.Bieb.) Cavara &amp; Grande&lt;/small&gt; || [[Капусныя]] (Brassicaceae) || [[Файл:Alliaria petiolata marais-belloy-sur-somme 80 26042007 3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alyssum alyssoides]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Alyssum alyssoides (Kelch-Steinkraut) IMG 0041.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Alyssum gmelinii]]'' &lt;small&gt;Jord. &amp; Fourr.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Alyssum gmelinii (Brassicaceae) (26971031161).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alyssum turkestanicum]]'' &lt;small&gt;Regel &amp; Schmalh.&lt;/small&gt; || Brassicaceae ||
|-
| ''[[Arabidopsis arenosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Lawalrée&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Illustration Cardaminopsis arenosa0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arabidopsis thaliana]]'' &lt;small&gt;(L.) Heynh.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Arabidopsis thaliana.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arabis planisiliqua]]'' &lt;small&gt;(Pers.) Rchb.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Arabis planisiliqua x A. stenocarpa Habitus 2012-5-06 Valderepisa SierraMadrona.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arabis sagittata]]'' &lt;small&gt;(Bertol.) DC.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Arabis sagittata kz02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Armoracia rusticana]]'' &lt;small&gt;G.Gaertn., B.Mey. &amp; Scherb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Brassicaceae || [[Файл:Armoracia rusticana.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Barbarea stricta]]'' &lt;small&gt;Andrz.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Barbarea stricta Sturm8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Barbarea vulgaris]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Barbarea vulgaris1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Berteroa incana]]'' &lt;small&gt;(L.) DC.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Berteroa incana 2005.07.03 09.17.07.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Brassica nigra]]'' &lt;small&gt;(L.) W.D.J.Koch&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Brassica nigra - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-170.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Brassica rapa]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Brassica rapa ja02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bunias orientalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Bunias orientalis Ukonpalko VI08 C H4935.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Camelina alyssum]]'' &lt;small&gt;(Mill.) Thell.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Myagrum dentatum — Flora Batava — Volume v8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Camelina microcarpa]]'' &lt;small&gt;Andrz. ex DC.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Camelina microcarpa NPS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Capsella bursa-pastoris]]'' &lt;small&gt;(L.) Medik.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Capsella bursa-pastoris 002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine amara]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Cardamine amara a1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine bulbifera]]'' &lt;small&gt;(L.) Crantz&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Dentaria bulbifera'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Brassicaceae || [[Файл:Dentaria bulbifera hu.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine flexuosa]]'' &lt;small&gt;With.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Cardamine flexuosa eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine hirsuta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Cardamine hirsuta eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine impatiens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Brassicaceae weed 002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine parviflora]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Cardamine spp Sturm11.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cardamine pratensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Cardamine pratensis in Wildbad 07.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Catolobus pendulus]]'' &lt;small&gt;(L.) Al-Shehbaz&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Резуха повислая.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Descurainia sophia]]'' &lt;small&gt;(L.) Webb ex Prantl&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Descurainia sophia eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Draba muralis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Brassicaceae || [[Файл:Draba muralis Sturm17.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Draba nemorosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Draba nemorosa.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Draba verna]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Erophila-verna140406-800-a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Erysimum cheiranthoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Gewone steenraket bloemen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Erysimum hieracifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Erysimum hieraciifolium2 W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lepidium densiflorum]]'' &lt;small&gt;Schrad.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Brassicaceae || [[Файл:Lepidium densiflorum NPS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lepidium ruderale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Brassicaceae || [[Файл:Steenkruidkers DSCF3982.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lunaria rediviva]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Brassicaceae || [[Файл:Lunarai rediviva0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Microthlaspi perfoliatum]]'' &lt;small&gt;(L.) F.K.Mey.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:20170409Teesdalia nudicaulis05.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nasturtium officinale]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Brassicaceae || [[Файл:Rorippa nasturtium-aquaticum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Neslia paniculata]]'' &lt;small&gt;(L.) Desv.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Neslia paniculata eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Raphanus raphanistrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:(MHNT) Raphanus raphanistrum - flowers.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rorippa amphibia]]'' &lt;small&gt;(L.) Besser&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Rorippa amphibia plant.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rorippa austriaca]]'' &lt;small&gt;(Crantz) Besser&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Rorippa austriaca RF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rorippa palustris]]'' &lt;small&gt;(L.) Besser&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Rorippa palustris R0016754.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rorippa sylvestris]]'' &lt;small&gt;(L.) Besser&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Rorippa sylvestris flowering 01.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Sinapis alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:ImageMoutarde1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sinapis arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Herik 17-10-2005 13.59.40.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Sisymbrium altissimum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Sisymbriumaltissimum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sisymbrium loeselii]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Sisymbriumloeselii.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sisymbrium officinale]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Gewone raket R0011613.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sisymbrium volgense]]'' &lt;small&gt;M.Bieb.&lt;/small&gt; ex E.Fourn. {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Brassicaceae || [[Файл:Sisymbrium volgense5.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Subularia aquatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Brassicaceae || [[Файл:Subularia Sturm30.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Teesdalia nudicaulis]]'' &lt;small&gt;(L.) W.T.Aiton&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Teesdalia nudicaulis kz2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thlaspi arvense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Thlaspi arvense20100426 71.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Turritis glabra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Brassicaceae || [[Файл:Turritis glabra3.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Butomus umbellatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Сусак]]авыя (Butomaceae) || [[Файл:ButomusUmbellatus3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Adenophora liliifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) A.DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Званочкавыя]] (Campanulaceae) || [[Файл:Adelil.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula bononiensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanula bononiensis Sturm59.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula cervicaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:564 Campanula cervicaria.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula glomerata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanula glomerata.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula latifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Campanulaceae || [[Файл:Campanula aa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula patula]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:CampanulaPatula.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula persicifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:561 Campanula persicifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula rapunculoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanula rapunculoides - kurekellukas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula rapunculus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanulaceae - Campanula rapunculus-5.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula rotundifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanula rotondifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula sibirica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanula sibirica zbocza plutowskie.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Campanula trachelium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Campanula-trachelium2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Jasione montana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Berg-Sandglöckchen Jasione montana.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lobelia dortmanna]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Campanulaceae || [[Файл:Bobiecinskie male lobelia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Phyteuma nigrum]]'' &lt;small&gt;F.W.Schmidt&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Campanulaceae || [[Файл:Phyteuma nigrum - Raiponce noire-Alsace.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Phyteuma spicatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Campanulaceae || [[Файл:Phyteuma spicatum, LAI 2004-05-30 JOF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Humulus lupulus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Каноплевыя]] (Cannabaceae) || [[Файл:Humulus lupulus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-072.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Knautia arvensis]]'' &lt;small&gt;(L.) Coult.&lt;/small&gt; || [[Бружмелевыя]] (Caprifoliaceae) || [[Файл:Illustration Knautia arvensis0 cleaned.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Linnaea borealis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Caprifoliaceae || [[Файл:Linnaea borealis (1).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lonicera xylosteum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caprifoliaceae || [[Файл:Lonicera xylosteum skogstry.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scabiosa columbaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Caprifoliaceae || [[Файл:Scabiosa columbaria Sturm3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scabiosa ochroleuca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caprifoliaceae || [[Файл:Scabiosa ochroleuca 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Succisa pratensis]]'' &lt;small&gt;Moench&lt;/small&gt; || Caprifoliaceae || [[Файл:Succisa pratensis - Niitvälja bog - Keila.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Succisella inflexa]]'' &lt;small&gt;(Kluk) Beck&lt;/small&gt; || Caprifoliaceae || [[Файл:ÖBG 2010-09-23 Succisella inflexa 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Valeriana dioica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Caprifoliaceae || [[Файл:Valeriana dioica.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Valeriana officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caprifoliaceae || [[Файл:Valeriana officinalis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-143.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Valerianella locusta]]'' &lt;small&gt;(L.) Laterr.&lt;/small&gt; || Caprifoliaceae || [[Файл:Illustration Valerianella locusta0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrostemma githago]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Гвазьдзіковыя]] (Caryophyllaceae) || [[Файл:Illustration Agrostemma githago0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arenaria serpyllifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Arenaria serpyllifolia eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Atocion armeria]]'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Silene armeria 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cerastium arvense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Cerastium arvense.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Cerastium fontanum]]'' &lt;small&gt;Baumg.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Gewone hoornbloem R0019823.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Cerastium semidecandrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Cerastium semidecandrum W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dianthus arenarius]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Sandnejlika2 malarhusen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dianthus armeria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Dianthus armeria.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dianthus barbatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Caryophyllaceae || [[Файл:Dianthus barbatus1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dianthus borbasii]]'' &lt;small&gt;Vandas&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Dianthus borbasii 001 GotBot 2016.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dianthus deltoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:0 Dianthus deltoides alpinus - Yvoire.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Dianthus superbus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Dianthus superbus 140805.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eremogone saxatilis]]'' &lt;small&gt;(L.) Ikonn.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Arenaria procera glabra2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gypsophila fastigiata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:20140803Gypsophila fastigiata2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gypsophila muralis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;(syn. ''Psammophiliella muralis'') || Caryophyllaceae || [[Файл:Gypsophila muralis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gypsophila paniculata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Gypsophila paniculata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Herniaria glabra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Herniariaglabra2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Herniaria polygama]]'' &lt;small&gt;Gay&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae ||
|-
| ''[[Moehringia lateriflora]]'' &lt;small&gt;(L.) Fenzl&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Caryophyllaceae || [[Файл:Moehringia lateriflora 8577.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Moehringia trinervia]]'' &lt;small&gt;(L.) Clairv.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Moehringia trinervia 2005.04.30 16.27.42.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sagina nodosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Fenzl&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Sagina nodosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sagina procumbens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Illustration Sagina procumbens0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Saponaria officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Saponaria officinalis1SHSU.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scleranthus annuus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Scleranthus annuus eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scleranthus perennis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Scleranthus perennis cropped.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Silene baccifera]]'' &lt;small&gt;(L.) Roth&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Caryophyllaceae || [[Файл:Cucubalus baccifer1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene borysthenica]]'' &lt;small&gt;(Gruner) Walters&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae ||
|-
| ''[[Silene chlorantha]]'' &lt;small&gt;(Willd.) Ehrh.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae ||
|-
| ''[[Silene dichotoma]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Silene dichotoma (4854285651).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene dioica]]'' &lt;small&gt;(L.) Clairv.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Puna-ailakki.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene flos-cuculi]]'' &lt;small&gt;(L.) Greuter &amp; Burdet&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Lychnis flos-cucul1i.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene gallica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Caryophyllaceae || [[Файл:Silene gallica quinquevulnera.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene latifolia]]'' &lt;small&gt;Poir.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:White campion close 700.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene noctiflora]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Silene noctiflora Sturm20.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene nutans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Silene nutans 220505.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene tatarica]]'' &lt;small&gt;(L.) Pers.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Lepnica tatarska (3).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene viscaria]]'' &lt;small&gt;(L.) Borkh.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Lychnis viscaria1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene vulgaris]]'' &lt;small&gt;(Moench) Garcke&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:SileneVulgaris-bloem.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Silene wolgensis]]'' &lt;small&gt;(Hornem.) Otth&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae ||
|-
| ''[[Spergula arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Gewone spurrie plant Spergula arvensis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Spergula morisonii]]'' &lt;small&gt;Boreau&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Spergula moriss kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Spergularia marina]]'' &lt;small&gt;(L.) Griseb.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Spergularia salina.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Spergularia rubra]]'' &lt;small&gt;(L.) J.Presl &amp; C.Presl&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Rode schijnspurrie Spergularia rubra.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria alsine]]'' &lt;small&gt;Grimm&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria alsine eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria aquatica]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria aquatica 1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria crassifolia]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria crassifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria graminea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria graminea eF.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria holostea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria holostea Grote muur closeup.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria longifolia]]'' &lt;small&gt;Muhl. ex Willd.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria longifolia (3816685972).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria media]]'' &lt;small&gt;(L.) Vill.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria media våtarv.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria nemorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria nemorum eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stellaria palustris]]'' &lt;small&gt;Ehrh. ex Retz.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Stellaria palustris Sturm6.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vaccaria hispanica]]'' &lt;small&gt;(L.) Sm.&lt;/small&gt; || Caryophyllaceae || [[Файл:Illustration Vaccaria hispanica0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euonymus europaeus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Брызглінавыя]] (Celastraceae) || [[Файл:Illustration Euonymus europaea0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euonymus verrucosus]]'' &lt;small&gt;Scop.&lt;/small&gt; || Celastraceae || [[Файл:Euonymus verrucosus 20080907b.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Parnassia palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Celastraceae || [[Файл:Parnassia palustris 030905.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ceratophyllum demersum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Рагалісьнік]]авыя (Ceratophyllaceae) || [[Файл:Illustration Ceratophyllum demersum0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ceratophyllum submersum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ceratophyllaceae || [[Файл:CeratophyllumSubmersum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Helianthemum nummularium]]'' &lt;small&gt;(L.) Mill.&lt;/small&gt; || [[Ладаньнікавыя]] (Cistaceae) || [[Файл:Sonnenröschen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Colchicum autumnale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Познацьветныя]] (Colchicaceae) || [[Файл:Őszi kikerics.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Achillea collina]]'' &lt;small&gt;Becker ex Rchb.&lt;/small&gt; || [[Астравыя]] (Compositae) || [[Файл:Achillea collina - Botanischer Garten Mainz IMG 5464.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Achillea inundata]]'' &lt;small&gt;Kondr.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Achillea millefolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Achillea millefolium - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-149.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Achillea pannonica]]'' &lt;small&gt;Scheele&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Achillea pannonica 042.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Achillea ptarmica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Achillea ptarmica NO nyseryllik IMG 3264 mandal risöbank.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Achillea salicifolia]]'' &lt;small&gt;Besser&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Achillea salicifolia.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Ambrosia artemisiifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Starr 031108-3169 Ambrosia artemisiifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Antennaria dioica]]'' &lt;small&gt;(L.) Gaertn.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Antennariadioeca.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anthemis arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:ANTHEMIS arvensis Köhler.png|150пкс]]
|-
| ''[[Anthemis cotula]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:ANTHEMIS cotula Köhler.png|150пкс]]
|-
| ''[[Anthemis lithuanica]]'' &lt;small&gt;(DC.) Besser ex Trautv.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Aposeris foetida]]'' &lt;small&gt;(L.) Cass. ex Less.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Aposeris foetida.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arctium lappa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:ArctiumLappa1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arctium minus]]'' &lt;small&gt;(Hill) Bernh.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Arctium minus corimbo.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arctium nemorosum]]'' &lt;small&gt;Lej.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Arctium nemorosum velennes 80 10062008 6.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arctium tomentosum]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Arctium tomentosum - Keila.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arnica montana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Arnica montana - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-015.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arnoseris minima]]'' &lt;small&gt;(L.) Schweigg. &amp; Körte&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Arnoseris minima kz2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Artemisia absinthium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Artemisia absinthium - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-164.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Artemisia austriaca]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Artemisia absinthium Prague 2013 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Artemisia campestris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Artemisia campestris (5021067424).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Artemisia vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:ArtemisiaVulgaris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aster amellus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Aster amellus - plants (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bellis perennis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Bellis perennis - Gaenseblume4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bidens cernua]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Bidens cernua.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Bidens frondosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Bidens frondosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bidens radiata]]'' &lt;small&gt;Thuill.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Compositae || [[Файл:BidensRadiata2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bidens tripartita]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:BidensTripartita.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carduus acanthoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Carduus acanthoides Sturm9.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carduus crispus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Carduus crispus - kähar karuohakas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carduus nutans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Musk thistle.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carlina acaulis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Carlina acaulis 160907.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carlina biebersteinii]]'' &lt;small&gt;Hornem.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Carlina biebersteinii4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurea cyanus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Centaurea cyanus Puszcza Zielonka Kicin 01.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurea jacea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Bombus lapidarius - Centaurea jacea - Keila.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurea phrygia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Centaurea phrygia - Keila.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurea pseudomaculosa]]'' &lt;small&gt;Dobrocz.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Centaurea scabiosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Centaurea scabiosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurea solstitialis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Yellow star thistle.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurea stoebe]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Centaurea stoebe RF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chondrilla graminea]]'' &lt;small&gt;M.Bieb.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Chondrilla juncea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Chondrilla juncea2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chondrilla latifolia]]'' &lt;small&gt;M.Bieb.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Cichorium intybus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Illustration Cichorium intybus0 clean.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium arvense]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Cirsium arvense with Bees Richard Bartz.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium canum]]'' &lt;small&gt;(L.) All.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Cirsium canum0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium erisithales]]'' &lt;small&gt;(Jacq.) Scop.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Bleekgele vederdistel DSCF4203.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium heterophyllum]]'' &lt;small&gt;(L.) Hill&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Cirsium heterophyllum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium oleraceum]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Moesdistel R0012270.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium palustre]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Cirsium palustre02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium pannonicum]]'' &lt;small&gt;(L. f.) Link&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Cirsium pannonicum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium rivulare]]'' &lt;small&gt;(Jacq.) All.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Cirsium rivulare - flowers.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cirsium vulgare]]'' &lt;small&gt;(Savi) Ten.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Cirsium vulgare Harthope.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Coreopsis grandiflora]]'' &lt;small&gt;Hogg ex Sweet&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Coreopsis grandiflora HRM.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cota tinctoria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Anthemis April 2009-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis biennis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Crepis biennis Sturm54.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis capillaris]]'' &lt;small&gt;(L.) Wallr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Crepis capillaris 2005.07.10 09.09.34.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis foetida]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Crepis foetida 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis mollis]]'' &lt;small&gt;(Jacq.) Asch.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Crepis mollis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis paludosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Crepis paludosa Sturm55.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis praemorsa]]'' &lt;small&gt;(L.) Walther&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Crepis praemorsa (Trauben-Pippau) IMG 0427.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Crepis tectorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Illustration Crepis tectorum0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Erechtites hieraciifolius]]'' &lt;small&gt;(L.) DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Erechtites hieraciifolius kz2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Erigeron acris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Erigeron acris ssp acris.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Erigeron canadensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Conyza canadensis - Canadian horseweed.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eupatorium cannabinum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Eupatorium cannabinum Sturm4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Filago arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Filago arvensis 310710.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Filago germanica]]'' &lt;small&gt;(L.) Huds.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Compositae || [[Файл:Filago vulgaris Sturm20.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Filago minima]]'' &lt;small&gt;(Sm.) Pers.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Filago minima Sturm22.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galatella linosyris]]'' &lt;small&gt;(L.) Rchb.f.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; (syn. ''Linosyris vulgaris'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Aster linosyris nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galinsoga parviflora]]'' &lt;small&gt;(L.) Greuter&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:20141014Galinsoga parviflora.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galinsoga quadriradiata]]'' &lt;small&gt;Ruiz &amp; Pav.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Galinsoga.ciliata.1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gnaphalium sylvaticum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Gnaphalium sylvaticum 200807.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gnaphalium uliginosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Gnaphalium uliginosum 200807b.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Helianthus strumosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Helianthus strumosus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Helianthus tuberosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Sunroot top.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Helichrysum arenarium]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Illustration Helichrysum arenarium0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Helichrysum luteoalbum]]'' &lt;small&gt;(L.) Rchb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Helichrysum luteoalbum plant6 ST (17376778265).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hieracium bifidum]]'' &lt;small&gt;Kit. ex Hornem.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium bifidum PID1833-6.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hieracium catenatum]]'' &lt;small&gt;Sennikov&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium diaphanoides]]'' &lt;small&gt;Lindeb.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium hjeltii]]'' &lt;small&gt;Norrl.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium lachenalii]]'' &lt;small&gt;Suter&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium lachenalii a3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hieracium laevigatum]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium laevigatum by Danny S. - 002.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hieracium linifolium]]'' &lt;small&gt;Lindeb.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium murorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:20130710Hieracium murorum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hieracium oistophyllum]]'' &lt;small&gt;Pugsley&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium pellucidum]]'' &lt;small&gt;Laest.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium rossicum]]'' &lt;small&gt;Schljakov&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium sabaudum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium sabaudum01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hieracium silenii]]'' &lt;small&gt;(Norrl.) Norrl.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Hieracium umbellatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Illustration Hieracium umbellatum0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypochaeris maculata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hypochaeris maculata (Flecken-Ferkelkraut) 3022 IMG.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Hypochoeris radicata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Starr 080317-3605 Hypochoeris radicata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Inula britannica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:InulaBritannica.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Inula hirta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Inula hirta 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Inula salicina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Inula salicina 240606.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Iva xanthiifolia]]'' &lt;small&gt;Nutt.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Iva xanthifolia (5091403500).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Jacobaea aquatica]]'' &lt;small&gt;(Hill) G.Gaertn., B.Mey. &amp; Scherb.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Senecio aquaticus'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Senecio-aquaticus-flowers.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Jacobaea borysthenica]]'' &lt;small&gt;(DC.) B.Nord. &amp; Greuter&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Jacobaea erucifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) G.Gaertn., B.Mey. &amp; Scherb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hoary ragwort (1980). (14023523936).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Jacobaea paludosa]]'' &lt;small&gt;(L.) G.Gaertn., B.Mey. &amp; Scherb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:20140607Jacobaea paludosa5.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Jacobaea vulgaris]]'' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Jacobaea vulgaris-3235.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Jurinea cyanoides]]'' &lt;small&gt;(L.) Rchb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Jurinea cyanoides Eberstadt 1 habitus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Klasea radiata]]'' &lt;small&gt;(Waldst. &amp; Kit.) Á.Löve &amp; D.Löve&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Klasea radiata kz01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lactuca muralis]]'' &lt;small&gt;(L.) Gaertn.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Mycelis muralis.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Lactuca serriola]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Lactuca serriola.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lactuca sibirica]]'' &lt;small&gt;(L.) Benth. ex Maxim.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:556 Mulgedium sibiricum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lactuca tatarica]]'' &lt;small&gt;(L.) C.A.Mey.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Lactuca tatarica.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lapsana communis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Lapsana communis flowerhead2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Leontodon hispidus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Leontodon hispidus hyoseroides.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Leontodon saxatilis]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Leontodon saxatilis - Nickender Löwenzahn - Le Liondent à tige nue - Kleine leeuwetand.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Leucanthemum vulgare]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Leucanthemum vulgare 'Filigran' Flower 2200px.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Matricaria chamomilla]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Matricaria February 2008-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Matricaria discoidea]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Matricaria discoidea.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Onopordum acanthium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Onopordum acanthium.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Petasites hybridus]]'' &lt;small&gt;(L.) G.Gaertn., B.Mey. &amp; Scherb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Butterbur.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Petasites spurius]]'' &lt;small&gt;(Retz.) Rchb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Petasites spurius Sturm54.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Picris hieracioides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Sphaerophoria scripta qtl1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pilosella cymosa]]'' &lt;small&gt;(L.) F.W.Schultz &amp; Sch.Bip.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium cymosum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Pilosella echioides]]'' &lt;small&gt;(Lumn.) F.W.Schultz &amp; Sch.Bip.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium echioides sl1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pilosella lactucella]]'' &lt;small&gt;(Wallr.) P.D.Sell &amp; C.West&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium auricula Sturm57.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pilosella officinarum]]'' &lt;small&gt;Vaill.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Pilosella officinarum gråfibbla.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pilosella onegensis]]'' &lt;small&gt;Norrl.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Pilosella peleteriana]]'' &lt;small&gt;(Vill.) Soják&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium peleterianum17.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pilosella praealta]]'' &lt;small&gt;(Vill. ex Cochn.) F.W.Schultz &amp; Sch.Bip.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Hieracium praealtum inflorescence (10).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Podospermum purpureum]]'' &lt;small&gt;(L.) W.D.J.Koch &amp; Ziz&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Scorzonera purpurea'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Scorzonera purpurea sl1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pulicaria vulgaris]]'' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:PulicariaVulgaris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rhaponticum repens]]'' &lt;small&gt;(L.) Hidalgo&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Acroptilon repens.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rudbeckia hirta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Rudbeckia hirta.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rudbeckia laciniata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Slipbladige rudbeckia 20-08-2005 18.25.12.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Scorzonera glabra]]'' &lt;small&gt;Rupr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:2009. Stamp of Belarus 13-2009-05-26-m-01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scorzonera humilis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Scorzonera humilis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scorzoneroides autumnalis]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Leontodon autumnalis detail.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Senecio leucanthemifolius]]'' &lt;small&gt;Poir.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Haría - Lugar Diseminado Maguez-LZ-1 - MNLC - La Caleta - X 03 ies.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Senecio sarracenicus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Senecio fluviatilis'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:SenecioSarracenicus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Senecio sylvaticus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Verblühende Pflanze.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Senecio viscosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Kleverig kruiskruid R0020097.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Senecio vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:20130417Senecio vulgaris2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Serratula coronata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Serratula wolffii 2017-09-26 4587.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Serratula tinctoria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Serratula tinctoria ENBLA01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Solidago canadensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Yellow flowers of Solidago canadensis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Solidago gigantea]]'' &lt;small&gt;Aiton&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Solidago gigantea (4032129702).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Solidago virgaurea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Solidago virgaurea Oulu, Finland 04.07.2013.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sonchus arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Blühende Acker-Gänsedistel.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Sonchus asper]]'' &lt;small&gt;(L.) Hill&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Sonchus asper saint-fuscien 80 19052007 4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sonchus oleraceus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Sonchus February 2008-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sonchus palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Sonchus palustris (Sumpf-Gänsedistel) IMG 4335.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Symphyotrichum lanceolatum]]'' &lt;small&gt;(Willd.) G.L.Nesom&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Panicled Aster DSC 0053.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Tanacetum corymbosum]]'' &lt;small&gt;(L.) Sch.Bip.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;(syn. ''Pyrethrum corymbosum'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Chrysanthemum corymbosum Sturm48.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tanacetum vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Illustration Tanacetum vulgare0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Taraxacum erythrospermum]]'' &lt;small&gt;Besser&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Taraxacum erythrospermum Vilanum DehesaBoyaldePuertollano.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Taraxacum officinale]]'' &lt;small&gt;Weber ex Wiggers&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Common dandelion (Taraxacum officinale in Finnish voikukka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Taraxacum suecicum]]'' &lt;small&gt;G.E.Haglund&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Tephroseris crispa]]'' &lt;small&gt;(Jacq.) Rchb.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Senecio rivularis'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Compositae || [[Файл:Tephroseris crispa (Bach-Aschenkraut) IMG 3291.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Tephroseris palustris]]'' &lt;small&gt;(L.) Rchb.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:26 Cineraria palustris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tragopogon bjelorussicus]]'' &lt;small&gt;Artemczuk&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Tragopogon dubius]]'' &lt;small&gt;Scop.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Tragopogon dubius Sturm36.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tragopogon gorskianus]]'' &lt;small&gt;Rchb.f.&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Tragopogon pratensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Illustration Tragopogon pratensis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tragopogon ucrainicus]]'' &lt;small&gt;Artemczuk&lt;/small&gt; || Compositae ||
|-
| ''[[Tripleurospermum inodorum]]'' &lt;small&gt;(L.) Sch.Bip&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Tripleurospermum perforatum 20041012 2572.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tussilago farfara]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Compositae || [[Файл:Tussilago-farfara-plant.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Xanthium strumarium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Compositae || [[Файл:Xanthium strumarium3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Calystegia sepium]]'' &lt;small&gt;(L.) R.Br.&lt;/small&gt; || [[Бярозкавыя]] (Convolvulaceae) || [[Файл:Calystegia May 2013-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Convolvulus arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Convolvulaceae || [[Файл:Convolvulus arvensis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cuscuta epilinum]]'' &lt;small&gt;Weihe&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Convolvulaceae || [[Файл:Cuscuta epilinum vlaswarkruid.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cuscuta epithymum]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Convolvulaceae || [[Файл:Cuscuta epithymum1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cuscuta europaea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Convolvulaceae || [[Файл:Cuscuta europaea (on Urtica dioica).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cuscuta lupuliformis]]'' &lt;small&gt;Krock.&lt;/small&gt; || Convolvulaceae || [[Файл:Cuscuta lupuliformis kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cornus alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Кізілавыя]] () || [[Файл:Cornus alba a2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cornus sanguinea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cornaceae || [[Файл:Cornus sanguinea Sturm39.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crassula aquatica]]'' &lt;small&gt;(L.) Schönland&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || [[Таўсьцянкавыя]] (Crassulaceae) || [[Файл:Crassula aquatica.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hylotelephium telephium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Crassulaceae || [[Файл:20140907Hylotelephium telephium2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sedum acre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Crassulaceae || [[Файл:Rappottenstein 2071.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sedum sexangulare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Crassulaceae || [[Файл:Sedum sexangulare - Jerebica 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sempervivum globiferum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Crassulaceae || [[Файл:Sempervivum globiferum subsp globiferum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sempervivum ruthenicum]]'' &lt;small&gt;Schnittsp. &amp; C.B.Lehm.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Crassulaceae || [[Файл:Молодило руське2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Bryonia alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Гарбузовыя]] (Cucurbitaceae) || [[Файл:Illustration Bryonia alba0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Echinocystis lobata]]'' &lt;small&gt;(Michx.) Torr. &amp; A.Gray&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Cucurbitaceae || [[Файл:Echinocystis lobata1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Blysmus compressus]]'' &lt;small&gt;(L.) Panz. ex Link&lt;/small&gt; || [[Асаковыя]] (Cyperaceae) || [[Файл:Blysmus compressus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Bolboschoenus maritimus]]'' &lt;small&gt;(L.) Palla&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Bolboschoenus maritimus bgiu.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bolboschoenus planiculmis]]'' &lt;small&gt;(F.Schmidt) T.V.Egorova&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:BolboschoenusMaritimus3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex acuta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:CarexAcuta.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex acutiformis]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex acutiformis eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex appropinquata]]'' &lt;small&gt;Schumach.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex appropinquata3.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex aquatilis]]'' &lt;small&gt;Wahlenb.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carexaquatilis cropped.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex atherodes]]'' &lt;small&gt;Spreng.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carexatherodes.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex brizoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:CarexBrizoides.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex brunnescens]]'' &lt;small&gt;(Pers.) Poir.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex brunnescens Simo, Finland 22.06.2013.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex buxbaumii]]'' &lt;small&gt;Wahlenb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex buxbaumii kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex canescens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex.curta.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex capillaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex capillaris Atlas Alpenflora.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex caryophyllea]]'' &lt;small&gt;Latourr.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex caryophyllea.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex cespitosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex cespitosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex chordorrhiza]]'' &lt;small&gt;L.f.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex chordorrhiza Oulu, Finland 12.06.2013.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex colchica]]'' &lt;small&gt;J.Gay&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex colchica - Botanischer Garten, Dresden, Germany - DSC08670.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex davalliana]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex davalliana (Davall-Segge) IMG 39652.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex diandra]]'' &lt;small&gt;Schrank&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex diandra.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex digitata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex digitata.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex dioica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Carex dioica.png|150пкс]]
|-
| ''[[Carex disperma]]'' &lt;small&gt;Dewey&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex disperma NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex distans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex distans weibl.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex disticha]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex disticha.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex echinata]]'' &lt;small&gt;Murray&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex.echinata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex elata]]'' &lt;small&gt;All.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex elata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex elongata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex elongata3.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex ericetorum]]'' &lt;small&gt;Pollich&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Carex ericetorum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex flacca]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex flacca 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex flava]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Carex flava.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex globularis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex globularis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex hartmanii]]'' &lt;small&gt;Cajander&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex hartmanii.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex heleonastes]]'' &lt;small&gt;Ehrh. ex L.f.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex spp Sturm34.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex hirta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Carex hirta.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex hostiana]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex hornschuchiana — Flora Batava — Volume v18.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex lasiocarpa]]'' &lt;small&gt;Ehrh.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex lasiocarpa female spike kz.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex lepidocarpa]]'' &lt;small&gt;Tausch&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex lepidocarpa.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex leporina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex.ovalis.2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex limosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex limosa inflorescence kz.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex loliacea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Repestarr Carex loliacea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex magellanica]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (як ''Carex paupercula'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex paupercula.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex montana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex montana (Berg-Segge) IMG 7730.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex muricata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex muricata - siiltarn Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex nigra]]'' &lt;small&gt;(L.) Reichard&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex nigra.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex ornithopoda]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Illustration Carex ornithopoda0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex otrubae]]'' &lt;small&gt;Podp.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Carex otrubae.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex pallescens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex pallescens.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex panicea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex panicea kz.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex paniculata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex paniculata rispe.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex pauciflora]]'' &lt;small&gt;Lightf.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex pauciflora 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex pilosa]]'' &lt;small&gt;Scop.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex pilosa6.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex pilulifera]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex pilulifera.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex praecox]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex praecox1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex pseudocyperus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex pseudocyperus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex remota]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex remota.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex rhizina]]'' &lt;small&gt;Blytt ex Lindblom&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex rhizina - Botanical Garden in Kaisaniemi, Helsinki - DSC03532.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex riparia]]'' &lt;small&gt;Curtis&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Carex riparia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex rostrata]]'' &lt;small&gt;Stokes&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex rostrata aehre.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex spicata]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex spicata.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex supina]]'' &lt;small&gt;Willd. ex Wahlenb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex supina kz2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex sylvatica]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex sylvatica.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex tomentosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex tomentosa eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex umbrosa]]'' &lt;small&gt;Host&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Carex umbrosa1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex utriculata]]'' &lt;small&gt;Boott&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Carex riparia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex vaginata]]'' &lt;small&gt;Tausch&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex vaginata2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Carex vesicaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex vesicaria 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex viridula]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:CarexViridula2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Carex vulpina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Carex vulpina.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Cladium mariscus]]'' &lt;small&gt;(L.) Pohl&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:427 Cladium mariscus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cyperus flavescens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Pradera5.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cyperus fuscus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:CyperusFuscus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cyperus michelianus]]'' &lt;small&gt;(L.) Delile&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Dichostylis micheliana, Kuban' River, Ust'-Labinsk 02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eleocharis acicularis]]'' &lt;small&gt;(L.) Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eleocharis acicularis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eleocharis mamillata]]'' &lt;small&gt;(H.Lindb.) H.Lindb.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eleocharis mamillata Oulu, Finland 14.06.2013.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eleocharis ovata]]'' &lt;small&gt;(Roth) Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eleocharis ovata sl16.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eleocharis palustris]]'' &lt;small&gt;(L.) Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eleocharis palustris Prague 2013 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eleocharis quinqueflora]]'' &lt;small&gt;(Hartmann) O.Schwarz&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eleocharis quinqueflora.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Eleocharis uniglumis]]'' &lt;small&gt;(Link) Schult.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:EleocharisUniglumis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eriophorum angustifolium]]'' &lt;small&gt;Honck.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eriophorum.angustifolium.fruit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eriophorum gracile]]'' &lt;small&gt;Koch&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Eriophorum gracile-000091757O.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eriophorum latifolium]]'' &lt;small&gt;Hoppe&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eriophorum latifolium-01-Kaernten-2008-Thomas Huntke.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eriophorum vaginatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Eriophorum-vaginatum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Isolepis setacea]]'' &lt;small&gt;(L.) R.Br.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Isolepis setacea.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Rhynchospora alba]]'' &lt;small&gt;(L.) Vahl&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Rhynchosporaalba1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Schoenoplectus lacustris]]'' &lt;small&gt;(L.) Palla&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Schoenoplectus lacustris 260605.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Schoenoplectus tabernaemontani]]'' &lt;small&gt;(C.C.Gmel.) Palla&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:SchoenoplectusTabernaemontani.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scirpoides holoschoenus]]'' &lt;small&gt;(L.) Soják&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Holoschoenus romanus0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scirpus radicans]]'' &lt;small&gt;Schkuhr&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:Cyperaceae spp Sturm13.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scirpus sylvaticus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Cyperaceae || [[Файл:ScirpusSylvaticus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trichophorum alpinum]]'' &lt;small&gt;(L.) Pers.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Baeothryon alpinum'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Cyperaceae || [[Файл:Trichophorum alpinum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Aldrovanda vesiculosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Расіцавыя]] (Droseraceae) || [[Файл:AldrovandaVesiculosa1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Drosera anglica]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Droseraceae || [[Файл:Drosera anglica ne2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Drosera intermedia]]'' &lt;small&gt;Hayne&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Droseraceae || [[Файл:Drosera intermedia ne1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Drosera rotundifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Droseraceae || [[Файл:Drosera-rotundifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hippophae rhamnoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Лохавыя]] (Elaeagnaceae) || [[Файл:Hippophae rhamnoides-01 (xndr).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Elatine alsinastrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Павойнічкавыя]] (Elatinaceae) || [[Файл:Fig. 10 Elatine alsinastrum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Elatine hydropiper]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Elatinaceae || [[Файл:Elatine hydropiper.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Andromeda polifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Верасавыя]] (Ericaceae) || [[Файл:Cleaned-Illustration Andromeda polifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Arctostaphylos uva-ursi]]'' &lt;small&gt;(L.) Spreng.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Arctostaphylos uva-ursi03.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Calluna vulgaris]]'' &lt;small&gt;(L.) Hull&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Calluna vulgaris (Heather) Årnäshalvön.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chamaedaphne calyculata]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Chamaedaphne calyculata 1 (5097220701).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chimaphila umbellata]]'' &lt;small&gt;(L.) Nutt.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Chimaphila2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Empetrum nigrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Empetrum nigrum a2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ledum palustre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Ledum palustre subsp. diversipilosum var. nipponicum 1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Moneses uniflora]]'' &lt;small&gt;A.Gray&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ericaceae || [[Файл:Moneses uniflora 300606a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Monotropa hypopitys]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Monotropa hypopitys 100707.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orthilia secunda]]'' &lt;small&gt;(L.) House&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:OrthiliaSecunda.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pyrola chlorantha]]'' &lt;small&gt;Sw.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Pyrola chlorantha 260507.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pyrola media]]'' &lt;small&gt;Sw.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Pyrola media.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pyrola minor]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Pyrola minor 180606.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pyrola rotundifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Pyrola rotundifolia LT.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rhododendron luteum]]'' &lt;small&gt;Sweet&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ericaceae || [[Файл:A.Pontica in the forest.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vaccinium microcarpum]]'' &lt;small&gt;(Turcz. ex Rupr.) Schmalh.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Oxycoccus microcarpus'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ericaceae || [[Файл:Oxycocuccus microcarpus PID1176-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vaccinium myrtillus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Blåbär, Blueberry.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vaccinium oxycoccos]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Oxycoccus palustris fruits.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vaccinium uliginosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Vaccinium uliginosum fruit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vaccinium vitis-idaea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ericaceae || [[Файл:Vaccinium vitis-idaea 20060824 003.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia cyparissias]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Малачайныя]] (Euphorbiaceae) || [[Файл:Euphorbia cyparissias-02 (xndr).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia esula]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Euphorbia esula Sturm31.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia exigua]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Euphorbia exigua2 closeup.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia helioscopia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Euphorbia helioscopia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia illirica]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Euphorbia villosa'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Euphorbiaceae || [[Файл:Euphorbia villosa sl4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia lucida]]'' &lt;small&gt;Waldst. &amp; Kit.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Euphorbia lucida1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Euphorbia palustris.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Euphorbia peplus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Tuinwolfsmelk Euphorbia peplus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Mercurialis perennis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Euphorbiaceae || [[Файл:Mercurialis perennis flowers 080405.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anthyllis vulneraria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Бабовыя]] (Fabaceae) || [[Файл:Illustration Anthyllis vulneraria0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Astragalus arenarius]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Astragalus arenarius kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Astragalus cicer]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Astragalus cicer1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Astragalus danicus]]'' &lt;small&gt;Retz.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Astragalus danicus - aas-hundihammas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Astragalus glycyphyllos]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Astragalus glycyphyllos fruit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Caragana arborescens]]'' &lt;small&gt;Lam. &lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Fabaceae || [[Файл:Caragana-arborescens-flowers.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Chamaecytisus ratisbonensis]]'' &lt;small&gt;(Schaeff.) Rothm.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Chamaecytisus ratisbonensis (7351816480).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chamaecytisus ruthenicus]]'' &lt;small&gt;(Fischer ex Woloszczak) Klásk.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Chamaecytisus ruthenicus D.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cytisus nigricans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Cytisus nigricans sl7.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cytisus ruthenicus]]'' &lt;small&gt;Wol.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Chamaecytisus ruthenicus (in bloom).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cytisus scoparius]]'' &lt;small&gt;(L.) Link&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Cytisus scoparius - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-200.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Genista germanica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Illustration Genista germanica0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Genista tinctoria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Genista tinctoria.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus laevigatus]]'' &lt;small&gt;(Waldst. &amp; Kit.) Gren.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus laevigatus - Berlin Botanical Garden - IMG 8487.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus linifolius]]'' &lt;small&gt;(Reichard) Bassler&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Lathyrus montanus'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus montanus Sturm18.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus niger]]'' &lt;small&gt;(L.) Bernh.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus niger.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus palustris1LEST.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus pisiformis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus pisiformis in Estonia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus pratensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:(MHNT) Lathyrus pratensis - Inflorescence.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus sylvestris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus sylvestris1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus tuberosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus Tuberosus closeup.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lathyrus vernus]]'' &lt;small&gt;(L.) Bernh.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Lathyrus vernus - kevadine seahernes.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lotus corniculatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:(MHNT) Lotus corniculatus - Inflorescence.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lotus pedunculatus]]'' &lt;small&gt;Cav.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Lotus pedunculatus - one plant (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lupinus polyphyllus]]'' &lt;small&gt;Lindl.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Fabaceae || [[Файл:Lupinus polyphyllus3.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Medicago falcata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Medicago falcata bgiu.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Medicago lupulina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Medicago lupulina.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Medicago sativa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Luzerne Medicago sativa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melilotus albus]]'' &lt;small&gt;Medik.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Melilotus albus - valge mesikas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melilotus officinalis]]'' &lt;small&gt;(L.) Lam.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Melilotus officinalis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-093.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melilotus wolgicus]]'' &lt;small&gt;Poir.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Fabaceae ||
|-
| ''[[Onobrychis arenaria]]'' &lt;small&gt;(Kit.) DC.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Onobrychis arenaria2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Onobrychis viciifolia]]'' &lt;small&gt;Scop.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Fabaceae || [[Файл:Onobrychis viciifolia Inflorescence 11April2009 CampoCalatrava.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ononis spinosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Ononis spinosa 002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Oxytropis pilosa]]'' &lt;small&gt;(L.) DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Oxytropis pilosa eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Robinia pseudoacacia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Fabaceae || [[Файл:Robinia-pseudoacacia-12-V-2007-6025.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Securigera varia]]'' &lt;small&gt;(L.) Lassen&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Coronilla varia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium alpestre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Alpenklee.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium arvense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Illustration Trifolium campestris0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium aureum]]'' &lt;small&gt;Pollich&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium aureum eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium campestre]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium campestre eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium dubium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium dubium kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium fragiferum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:TrifoliumFragiferum1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium hybridum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Vitklöver och Alsikeklöver.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium lupinaster]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Trifolium spryginii'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Curtis's botanical magazine (No. 879) (8469934133).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium medium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium medium kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium montanum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium montanum 290504.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium pratense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium pratense - Keila2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium repens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium-repens-total.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium rubens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Trifolium rubens5.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trifolium spadiceum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Trifolium Spadiceum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia cassubica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Vicia cassubica eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia cracca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Cow vetch2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia dumetorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Vicia dumetorum eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia hirsuta]]'' &lt;small&gt;(L.) Gray&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Vicia hirsuta bluete.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia pisiformis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Fabaceae || [[Файл:Vicia pisiformis1 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia sativa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:(MHNT) Vicia sativa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia sepium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Vicia sepium - aed-hiirehernes.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia sylvatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Vicia sylvatica.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia tenuifolia]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:(MHNT) Vicia lutea - plant habit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia tetrasperma]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Vicia tetrasperma1 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Vicia villosa]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; || Fabaceae || [[Файл:Hairy Vetch, Vicia villosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Quercus petraea]]'' &lt;small&gt;(Matt.) Liebl.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Букавыя]] (Fagaceae) || [[Файл:Quercus petraea - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-118.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Quercus robur]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Fagaceae || [[Файл:Svaneholm, ek.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurium erythraea]]'' &lt;small&gt;Rafn&lt;/small&gt; || [[Гарычкавыя]] (Gentianaceae) || [[Файл:Centaurium erythraea 6238.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurium littorale]]'' &lt;small&gt;(Turner) Gilmour&lt;/small&gt; || Gentianaceae || [[Файл:Centaurium littorale.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Centaurium pulchellum]]'' &lt;small&gt;(Sw.) Druce&lt;/small&gt; || Gentianaceae || [[Файл:Centaurium pulchellum01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gentiana cruciata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Gentianaceae || [[Файл:Gentianaceae - Gentiana cruciata-4.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Gentiana pneumonanthe]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Gentianaceae || [[Файл:Gentiana pneumonanthe 0001.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gentiana verna]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Gentianaceae || [[Файл:Gentiana-verna2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gentianella amarella]]'' &lt;small&gt;(L.) Börner&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Gentianaceae || [[Файл:Gentianella amarella Falköping.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Swertia perennis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Gentianaceae || [[Файл:Sumpfenzian 01.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Erodium cicutarium]]'' &lt;small&gt;(L.) L’Hér.&lt;/small&gt; || [[Гераніевыя]] (Geraniaceae) || [[Файл:20100505 Erodium cicutarium.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium bohemicum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Svedjenäva.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium columbinum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium columbinum eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium dissectum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium February 2008-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium divaricatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium divaricatum Sturm5.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium molle]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium molle-01 (xndr).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium palustre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:GeraniumPalustre2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium phaeum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium phaeum flowers.png|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium pratense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium pratense - aas-kurereha.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium pusillum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium pusillum.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium robertianum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium robertianum - haisev kurereha.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium sanguineum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium sanguineum - verev kurereha.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium sibiricum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Geranium sibiricum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geranium sylvaticum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Geraniaceae || [[Файл:Illustration Geranium silvaticum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ribes alpinum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Агрэставыя]] (Grossulariaceae) || [[Файл:Ribes alpinum - berries (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ribes nigrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Grossulariaceae || [[Файл:Blackcurrants2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ribes spicatum]]'' &lt;small&gt;Robson&lt;/small&gt; || Grossulariaceae || [[Файл:Ribes spicatum1 2006-07-18.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ribes uva-crispa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Grossulariaceae || [[Файл:Ribes grossularia L..jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myriophyllum spicatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Сланаягаднікавыя]] (Haloragaceae) || [[Файл:Cleaned-Illustration Myriophyllum spicatum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myriophyllum verticillatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Haloragaceae || [[Файл:Myriophyllum verticillatum.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Elodea canadensis]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Жабнікавыя]] (Hydrocharitaceae) || [[Файл:Elodea canadensis nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Elodea nuttallii]]'' &lt;small&gt;(Planch.) H.St.John&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Hydrocharitaceae || [[Файл:ElodeaNuttallii.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hydrilla verticillata]]'' &lt;small&gt;(L.f.) Royle&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Hydrocharitaceae || [[Файл:Hydrilla USGS.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hydrocharis morsus-ranae]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Hydrocharitaceae || [[Файл:HydrocharisMorsus-ranae2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Najas flexilis]]'' &lt;small&gt;(Willd.) Rostk. &amp; W.L.E.Schmidt&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Caulinia flexilis'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Hydrocharitaceae || [[Файл:Najas flexilis NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Najas marina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Hydrocharitaceae || [[Файл:Najas marina.png|150пкс]]
|-
| ''[[Najas minor]]'' &lt;small&gt;All.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Caulinia minor'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Hydrocharitaceae || [[Файл:Brittle naiad.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stratiotes aloides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Hydrocharitaceae || [[Файл:StratiotesAloidesFlower.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypericum hirsutum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Сьвятаяньнікавыя]] (Hypericaceae) || [[Файл:Hypericum hirsutum4 W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypericum humifusum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Hypericaceae || [[Файл:Hypericum humifusum W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypericum maculatum]]'' &lt;small&gt;Crantz&lt;/small&gt; || Hypericaceae || [[Файл:Geflecktes Johanniskraut.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypericum montanum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Hypericaceae || [[Файл:Hypericum montanum07.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypericum perforatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Hypericaceae || [[Файл:Johannesört.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hypericum tetrapterum]]'' &lt;small&gt;Fr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Hypericaceae || [[Файл:Hypericum quadrangulare — Flora Batava — Volume v2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gladiolus imbricatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Касачовыя]] (Iridaceae) || [[Файл:Gladiolus imbricatus1003.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gladiolus palustris]]'' &lt;small&gt;Gaudin&lt;/small&gt; || Iridaceae || [[Файл:Gladiolus palustris 20060702110147wp.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Iris aphylla]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Iridaceae || [[Файл:Kosaciec bezlistny Iris aphylla RB2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Iris pseudacorus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Iridaceae || [[Файл:Iris pseudacorus iris des marais.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Iris sibirica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Iridaceae || [[Файл:Iris sibirica 060603.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus articulatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Сітовыя]] (Juncaceae) || [[Файл:JuncusArticulatus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus atratus]]'' &lt;small&gt;Krock.&lt;/small&gt; || Juncaceae ||
|-
| ''[[Juncus bufonius]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus bufonius.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus bulbosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus bulbosus kz1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus capitatus]]'' &lt;small&gt;Weigel&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus capitatus Sturm9.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus compressus]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:JuncusCompressus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus conglomeratus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus conglomeratus Sturm4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus effusus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:JuncusEffusus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus filiformis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus filiformis Sturm8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus inflexus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus inflexus02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus ranarius]]'' &lt;small&gt;Songeon &amp; E.P.Perrier&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus ranarius.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus squarrosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus squarrosus Sturm14.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus stygius]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Juncus stygius BB-1913.png|150пкс]]
|-
| ''[[Juncus tenuis]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Juncaceae || [[Файл:Juncus.tenuis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Luzula campestris]]'' &lt;small&gt;(L.) DC.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Luzula campestris a2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Luzula multiflora]]'' &lt;small&gt;(Ehrh.) Lej.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Luzula multiflora.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Luzula pallescens]]'' &lt;small&gt;Sw.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Luzula pallescens Sturm25.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Luzula pilosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Willd.&lt;/small&gt; || Juncaceae || [[Файл:Illustration Luzula pilosa0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Triglochin maritima]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Сітападобныя]] (Juncaginaceae) || [[Файл:Stranddreizack.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Triglochin palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Juncaginaceae || [[Файл:Triglochium palustris BotGartBln310505.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ajuga genevensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Ясноткавыя]] (Lamiaceae) || [[Файл:Ajuga genevensis 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ajuga pyramidalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lamiaceae || [[Файл:0 Ajuga pyramidalis - Vallorcine (2).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ajuga reptans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Ajuga reptans LC0138.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ballota nigra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Ballota nigra 2005.06.19 10.13.06-p6190007.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Betonica officinalis]]'' &lt;small&gt;(L.) Trevis.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Bee on Betony - geograph.org.uk - 909875.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chaiturus marrubiastrum]]'' &lt;small&gt;(L.) Ehrh. ex Rchb.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Marrubium vulgare KZ.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Clinopodium acinos]]'' &lt;small&gt;(L.) Kuntze&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Steentijm.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Clinopodium vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Clinopodium vulgare01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dracocephalum ruyschiana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lamiaceae || [[Файл:Dracocephalum ruyschiana 159.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dracocephalum thymiflorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:20395598-Dracocephalum thymiflorum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Elsholtzia ciliata]]'' &lt;small&gt;(Thunb.) Hyl.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Lamiaceae || [[Файл:Elsholtzia ciliata-2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galeopsis bifida]]'' &lt;small&gt;Boenn.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Galeopsis bifida1 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galeopsis ladanum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Galeopsis ladanum Sturm32.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galeopsis pubescens]]'' &lt;small&gt;Besser&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Galeopsis pubescens eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galeopsis speciosa]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Galeopsis speciosa - kirju kõrvik Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galeopsis tetrahit]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Galeopsis tetrahit - kare kõrvik Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Glechoma hederacea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Glechoma hederacea0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Glechoma hirsuta]]'' &lt;small&gt;Waldst. &amp; Kit.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Glechoma hirsuta Prague 2012 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lamium album]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Ortie blanche 05.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lamium amplexicaule]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Lamium amplexicaule Kaldari 01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lamium galeobdolon]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Gele dovenetel DSCF3599.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lamium maculatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Lamium maculatum cm01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lamium purpureum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:20130105Lamium purpureum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Leonurus cardiaca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Leonurus cardiaca0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Leonurus quinquelobatus]]'' &lt;small&gt;Gilib. ex Usteri&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Leonurus cardiaca 170607a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lycopus europaeus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Lycopus europaeus0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Marrubium vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Marrubium vulgare - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-224.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melittis melissophyllum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (як ''Melittis sarmatica'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lamiaceae || [[Файл:Melittis melissophyllum 010603.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Mentha aquatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Mentha aquatica 02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Mentha arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Mentha arvensis 2005.08.28 09.49.00.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Mentha longifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Mentha longifolia 2005.08.02 09.53.56.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nepeta cataria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Lamiaceae || [[Файл:Catnip-blossom.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Origanum vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Origanum vulgare0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Prunella grandiflora]]'' &lt;small&gt;(L.) Scholler&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lamiaceae || [[Файл:Prunella grandiflora 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Prunella vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Prunella vulgaris - harilik käbihein.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salvia pratensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Salvia pratensis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salvia verticillata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Salvia verticillata 240606.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scutellaria galericulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Scutellaria galericulata0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scutellaria hastifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Scutellaria hastifolia (7993121484).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stachys annua]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Stachys annua eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stachys palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Stachys palustris - soo-nõianõges.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stachys recta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Lamiaceae - Stachys officinalis-1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Stachys sylvatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Stachys sylvatica0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Teucrium scordium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Teucrium scordium1 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thymus pulegioides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Breitblättrige Thymian (Thymus pulegioides)-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thymus serpyllum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lamiaceae || [[Файл:Illustration Thymus serpyllum0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pinguicula vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Плывунцовыя]] (Lentibulariaceae) || [[Файл:Sinterquelle Bülgenauel Mai 2014 8276.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Utricularia australis]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt; || Lentibulariaceae || [[Файл:Utriculariaaustralis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Utricularia intermedia]]'' &lt;small&gt;Hayne&lt;/small&gt; || Lentibulariaceae || [[Файл:Utricularia sp Sturm64.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Utricularia minor]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lentibulariaceae || [[Файл:Utricularia minor USDA.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Utricularia vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lentibulariaceae || [[Файл:UtriculariaVulgarisFlowering.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gagea lutea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Лілейныя]] (Liliaceae) || [[Файл:Illustration Gagea lutea0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gagea minima]]'' &lt;small&gt;(L.) Ker Gawl.&lt;/small&gt; || Liliaceae || [[Файл:Gagea minima.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gagea pratensis]]'' &lt;small&gt;(Pers.) Dumort.&lt;/small&gt; || Liliaceae || [[Файл:Gagea pratensis2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gagea spathacea]]'' &lt;small&gt;(Hayne) Salisb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Liliaceae || [[Файл:Gagea spathacea bluete.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Lilium martagon]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Liliaceae || [[Файл:Türkenbund Lilie, Lilium martagon crop.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Tulipa sylvestris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Liliaceae || [[Файл:Tulipa sylvestris2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Linum catharticum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Лёнавыя]] (Linaceae) || [[Файл:Linum catharticum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Linum flavum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Linaceae || [[Файл:Linum flavum1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Radiola linoides]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; || Linaceae || [[Файл:Zwerglein(Radiola linoides).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lindernia procumbens]]'' &lt;small&gt;(Krock.) Philcox&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Linderniaceae]] || [[Файл:Lindernia procumbens.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lythrum borysthenicum]]'' &lt;small&gt;(M.Bieb. ex Schrank) Litv.&lt;/small&gt; || [[Плакуновыя]] (Lythraceae) || [[Файл:Lythrum borysthenicum SierraMadrona.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lythrum hyssopifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lythraceae || [[Файл:LythrumHyssopifolia2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lythrum salicaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lythraceae || [[Файл:Illustration Lythrum salicaria0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lythrum virgatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Lythraceae || [[Файл:Lythrum virgatum RB2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lythrum volgense]]'' &lt;small&gt;D.A.Webb&lt;/small&gt; || Lythraceae ||
|-
| ''[[Lythrum portula]]'' &lt;small&gt;(L.) D.A.Webb&lt;/small&gt; || Lythraceae || [[Файл:Lythrum portula2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trapa natans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Lythraceae || [[Файл:Illustration Trapa natans1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lavatera thuringiaca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Мальвавыя]] (Malvaceae) || [[Файл:Lavatera-thuringensis-flower.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Malva excisa]]'' &lt;small&gt;Rchb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Malvaceae ||
|-
| ''[[Malva neglecta]]'' &lt;small&gt;Wallr.&lt;/small&gt; || Malvaceae || [[Файл:Malva neglecta01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Malva pusilla]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt; || Malvaceae || [[Файл:Malva pusilla sl8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tilia cordata]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Malvaceae || [[Файл:Tilia cordata - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-139.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Paris quadrifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Мелантыевыя]] (Melanthiaceae) || [[Файл:Paris quadrifolia 2011 G2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veratrum lobelianum]]'' &lt;small&gt;Bernh.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Melanthiaceae || [[Файл:Veratrum lobelianum - inflorescence.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Menyanthes trifoliata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Бабковыя]] (Menyanthaceae) || [[Файл:Menyanthes trifoliata - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-225.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nymphoides peltata]]'' &lt;small&gt;(S.G.Gmel.) Kuntze&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Menyanthaceae || [[Файл:NymphoidesPeltata-flower2-hr.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Montia fontana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Montiaceae]] || [[Файл:Montia fontana cleanedSturm.png|150пкс]]
|-
| ''[[Nuphar lutea]]'' &lt;small&gt;(L.) Sm.&lt;/small&gt; || [[Гарлачыкавыя]] (Nymphaeaceae) || [[Файл:Nuphar lutea (Detail) 24072005-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nuphar pumila]]'' &lt;small&gt;(Timm) DC.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Nymphaeaceae || [[Файл:Yellowwaterlili.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nymphaea alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Nymphaeaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Nymphaea alba.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nymphaea candida]]'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt; || Nymphaeaceae || [[Файл:Lumme (Nymphaea candida).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Nymphaea tetragona]]'' &lt;small&gt;Georgi&lt;/small&gt; || Nymphaeaceae || [[Файл:Hitsujigusa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fraxinus excelsior]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Масьлінавыя]] (Oleaceae) || [[Файл:Ask lindman.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chamerion angustifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Скрыпнёвыя]] (Onagraceae) || [[Файл:Maitohorsma (Epilobium angustifolium).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Circaea alpina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Circaea alpina.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Circaea lutetiana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Circaea lutetiana01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium collinum]]'' &lt;small&gt;C.C.Gmel.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium collinum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium hirsutum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium hirsutum01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium montanum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium montanum 03 ies.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium obscurum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium obscurum T69.1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium palustre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium palustre.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium parviflorum]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium parviflorum korseby.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium pseudorubescens]]'' &lt;small&gt;A.K.Skvortsov&lt;/small&gt; || Onagraceae ||
|-
| ''[[Epilobium roseum]]'' &lt;small&gt;(Schreb.) Schreb.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium spp Sturm39.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epilobium tetragonum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Epilobium tetragonum flower, kantige basterdwederik bloem.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Oenothera biennis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Onagraceae || [[Файл:Illustration Oenothera biennis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anacamptis coriophora]]'' &lt;small&gt;(L.) R.M.Bateman, Pridgeon &amp; M.W.Chase&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Orchis coriophora'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Архідныя]] (Orchidaceae) || [[Файл:Mg-k ddf00079.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anacamptis morio]]'' &lt;small&gt;(L.) R.M.Bateman, Pridgeon &amp; M.W.Chase&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Orchis morio'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Anacamptis morio hampe.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cephalanthera longifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) Fritsch&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Cephalanthera longifolia 290508a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cephalanthera rubra]]'' &lt;small&gt;(L.) Rich.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Cephalanthera rubra plant 240503.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Corallorhiza trifida]]'' &lt;small&gt;Châtel.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Corallorrhiza trifida 05 mg-k.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cypripedium calceolus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Cypripedium calceolus wiki mg-k01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza fuchsii]]'' &lt;small&gt;(Druce) Soó&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Dactylorhiza fuchsii - vööthuul-sõrmkäpp Pakri.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza incarnata]]'' &lt;small&gt;(L.) Soó&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (як ''Dactylorhiza ochroleuca'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Dactylorhiza incarnata - kahkjaspunane sõrmkäpp Pakri.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza maculata]]'' &lt;small&gt;(L.) Soó&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Gevlekte orchis. Orchis (Dactylorhiza maculata subsp. Maculata) 01.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza majalis]]'' &lt;small&gt;(Rchb.) P.F.Hunt &amp; Summerh.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Dactylorhiza majalis LC0269.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza sambucina]]'' &lt;small&gt;(L.) Soó&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Dactylorhiza sambucina pink NRM.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza traunsteineri]]'' &lt;small&gt;(Saut. ex Rchb.) Soó&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Dactylorhiza traunsteineri 060705.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylorhiza viridis]]'' &lt;small&gt;(L.) R.M.Bateman, Pridgeon &amp; M.W.Chase&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Coeloglossum viride'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Dactylorhiza viridis (flowers).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epipactis atrorubens]]'' &lt;small&gt;(Hoffm.) Besser&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Epipactis atrorubens flowers.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epipactis helleborine]]'' &lt;small&gt;(L.) Crantz&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Epipactis helleborine plant 110703.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epipactis palustris]]'' &lt;small&gt;(L.) Crantz&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Epipactis palustris - soo-neiuvaip.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Epipogium aphyllum]]'' &lt;small&gt;Sw.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Epipogium aphyllum - Alutaguse.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Goodyera repens]]'' &lt;small&gt;(L.) R.Br.&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Goodyera repens - Alutaguse.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gymnadenia conopsea]]'' &lt;small&gt;(L.) R.Br.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Gymnadenia conopsea - harilik käoraamat.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gymnadenia odoratissima]]'' &lt;small&gt;(L.) Rich.&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Gymnadenia odoratissima 090705.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hammarbya paludosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Kuntze&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Hammarbya paludosa Niedersachsen 01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Herminium monorchis]]'' &lt;small&gt;(L.) R.Br.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Herminium monorchis.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Liparis loeselii]]'' &lt;small&gt;(L.) Rich.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Liparis loeselii Lothringen 001.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Malaxis monophyllos]]'' &lt;small&gt;(L.) Sw.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Malaxis monophyllos 140706.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Neotinea ustulata]]'' &lt;small&gt;(L.) R.M.Bateman, Pridgeon &amp; M.W.Chase&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Orchis ustulata'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Neotinea ustulata (spike).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Neottia cordata]]'' &lt;small&gt;(L.) Rich.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Listera cordata'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Listera cordata snowdonia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Neottia ovata]]'' &lt;small&gt;(L.) Bluff &amp; Fingerh.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Listera ovata'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Neottia ovata 050606.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Neottia nidus-avis]]'' &lt;small&gt;(L.) Rich.&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Neottia nidus-avis plants.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Neottianthe cucullata]]'' &lt;small&gt;(L.) Schltr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Neottianthe cucullata (flower s3).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ophrys insectifera]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Ophrys insectifera flower.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orchis mascula]]'' &lt;small&gt;(L.) L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Orchis-mascula-Formation.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orchis militaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Orchis militaris - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-231.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Platanthera bifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) Rich.&lt;/small&gt; || Orchidaceae || [[Файл:Platanthera bifolia - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-245.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Platanthera chlorantha]]'' &lt;small&gt;(Custer) Rchb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orchidaceae || [[Файл:Platanthera chlorantha spike.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphrasia nemorosa]]'' &lt;small&gt;(Pers.) Wallr.&lt;/small&gt; || [[Заразіхавыя]] (Orobanchaceae) || [[Файл:Euphrasia nemorosa by Danny S. - 001.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphrasia rostkoviana]]'' &lt;small&gt;Hayne&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Augentrost.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Euphrasia stricta]]'' &lt;small&gt;J.P.Wolff ex J.F.Lehm.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Euphrasia stricta 190807.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lathraea squamaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Lathraea squamaria LC0126.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melampyrum arvense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Melampyrum arvense1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melampyrum cristatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Melampyrum cristatum 180605.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melampyrum nemorosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Natt och dag stor.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melampyrum polonicum]]'' &lt;small&gt;(Beauverd) Soó&lt;/small&gt; || Orobanchaceae ||
|-
| ''[[Melampyrum pratense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Melampyrum pratense11.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Melampyrum sylvaticum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Orobanchaceae || [[Файл:Wald-Wachtelweizen.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Odontites vernus]]'' &lt;small&gt;(Bellardi) Dumort.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Odontites vernus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Odontites vulgaris]]'' &lt;small&gt;Moench&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Odontites vulgaris 200807.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche alba]]'' &lt;small&gt;Stephan ex Willd.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Orobanche alba - Chios - Greece.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche alsatica]]'' &lt;small&gt;Kirschl.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Orobanche alsatica 140608d.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche caryophyllacea]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Orobanchaceae || [[Файл:Orobanche caryophyllaceae bloemen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche coerulescens]]'' &lt;small&gt;Stephan ex Willd.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Orobanche coerulescens, Japan 1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche cumana]]'' &lt;small&gt;Wallr.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae ||
|-
| ''[[Orobanche elatior]]'' &lt;small&gt;Sutton&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Orobanche elatior 120507a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche ramosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Orobanchaceae || [[Файл:Orobanche ramosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Orobanche reticulata]]'' &lt;small&gt;Wallr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orobanchaceae || [[Файл:Tistelsnultrot - Orobanche Reticulata (28).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pedicularis exaltata]]'' &lt;small&gt;Besser&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Orobanchaceae ||
|-
| ''[[Pedicularis kaufmannii]]'' &lt;small&gt;Pinzger&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orobanchaceae || [[Файл:Pedicularis kaufmannii Pinzger - Tula obl., June 2016.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Pedicularis palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Pedicularis palustris (plant).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pedicularis sceptrum-carolinum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orobanchaceae || [[Файл:Karlszepter Habitus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Pedicularis sylvatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Orobanchaceae || [[Файл:Pedicularis sylvatica.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Rhinanthus angustifolius]]'' &lt;small&gt;C.C.Gmel.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Szelężnik większy.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rhinanthus minor]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Orobanchaceae || [[Файл:Yellow-rattle close 700.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Oxalis acetosella]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Кісьлічныя]] (Oxalidaceae) || [[Файл:Oxalis acetosella LC0190.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Oxalis stricta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Oxalidaceae || [[Файл:Stijve klaverzuring Oxalis fontana.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chelidonium majus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Макавыя]] (Papaveraceae) || [[Файл:Chelidonium majus bgiu.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Corydalis cava]]'' &lt;small&gt;(L.) Schweigg. &amp; Körte&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Papaveraceae || [[Файл:HohlknolligerLerchensporn.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Corydalis intermedia]]'' &lt;small&gt;(L.) Mérat&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Papaveraceae || [[Файл:Corydalis intermedia1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Corydalis solida]]'' &lt;small&gt;(L.) Clairv.&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:Corydalis solida 240406a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fumaria officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:(MHNT) Fumaria officinalis - Habit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fumaria vaillantii]]'' &lt;small&gt;Loisel.&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:Fumaria vaillantii eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Glaucium corniculatum]]'' &lt;small&gt;(L.) Curtis&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:Glaucium corniculatum (flower).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Papaver argemone]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:Illustration Papaver argemone0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Papaver dubium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:Papaver dubium.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Papaver rhoeas]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Papaveraceae || [[Файл:Papaver rhoeas - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-101.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Papaver somniferum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Papaveraceae || [[Файл:Papaver somniferum 'Opium poppy' (Papaveraceae) flower.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Callitriche cophocarpa]]'' &lt;small&gt;Sendtn.&lt;/small&gt; || [[Трыпутнікавыя]] (Plantaginaceae) || [[Файл:Callitriche sp.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Callitriche hamulata]]'' &lt;small&gt;Kütz. ex W.D.J.Koch&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Callitriche.hamulata2.-.lindsey.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Callitriche hermaphroditica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Callitriche hermaphroditica NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Callitriche palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Callitriche palustris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Callitriche stagnalis]]'' &lt;small&gt;Scop.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Callitrichestagnalis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chaenorhinum minus]]'' &lt;small&gt;(L.) Lange&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Microrrhinum minus sl4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Digitalis grandiflora]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Digitalis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Gratiola officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Gratiola officinalis3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hippuris vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Hippuris vulgaris (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Limosella aquatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:LimosellaAquatica4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Linaria genistifolia]]'' &lt;small&gt;(L.)Mill.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Linaria genistifolia sl1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Linaria vulgaris]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Common Toadflax - Linaria vulgaris - geograph.org.uk - 215978.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Littorella uniflora]]'' &lt;small&gt;(L.) Asch.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Plantaginaceae || [[Файл:129 Littorella uniflora.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Plantago arenaria]]'' &lt;small&gt;Waldst. &amp; Kit.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Plantago arenaria (habitus).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Plantago lanceolata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Plantago lanceolata flowers.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Plantago major]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Plantago major.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Plantago media]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Plantago media2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica agrestis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica agrestis eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica anagallis-aquatica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica anagallis-aquatica.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica anagalloides]]'' &lt;small&gt;Guss.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica anagalloides sl35.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica arvensis detail.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica beccabunga]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica beccabunga bäckveronika.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica catenata]]'' &lt;small&gt;Pennell&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:VeronicaCatenata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica chamaedrys]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica chamaedrys10.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica dillenii]]'' &lt;small&gt;Crantz&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica dillenii2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica hederifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica hederifolia blossom (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica incana]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica incana 20070810-1323-143A.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica longifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:PseudolysimachionLongifolium1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica officinalis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica opaca]]'' &lt;small&gt;Fr.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:VeronicaOpacaLuddveronika.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica persica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica persica 060403Fw.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica polita]]'' &lt;small&gt;Fr.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica didyma var. lilacina 4.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica prostrata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica prostrata subsp. scheereri (habitus).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica scutellata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica scutellata eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica serpyllifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica serpyllifolia flower.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica spicata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica spicata Glory 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica spuria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae ||
|-
| ''[[Veronica teucrium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica teucrium.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica triphyllos]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica triphyllos eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Veronica verna]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Plantaginaceae || [[Файл:Veronica verna eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Armeria maritima]]'' &lt;small&gt;(Mill.) Willd.&lt;/small&gt; || [[Плюмбагавыя]] (Plumbaginaceae) || [[Файл:Armeria maritima (flowers).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agropyron cristatum]]'' &lt;small&gt;(L.) Gaertn.&lt;/small&gt; || [[Метлюжковыя]] (Poaceae) || [[Файл:Agropyron cristatum illustration (01).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrostis canina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Agrostis.canina.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrostis capillaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Agrostis capillaris.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrostis gigantea]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Agrostis gigantea.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrostis stolonifera]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Agrostis stolonifera.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrostis vinealis]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Agrostis vinealis inflorescens (1).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alopecurus aequalis]]'' &lt;small&gt;Sobol.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:AlopecurusAequalis1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Alopecurus geniculatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Alopecurus.geniculatus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alopecurus pratensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Alopecurus pratensis Grote vossenstaart.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anthoxanthum odoratum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:AnthoxanthumOdoratum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Apera spica-venti]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Apera spica-venti2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Arrhenatherum elatius]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv. ex J.Presl &amp; C.Presl.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Glanshaver bloeiwijze Arrhenatherum elatius.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Avena fatua]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Avena fatua1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Beckmannia eruciformis]]'' &lt;small&gt;(L.) Host&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Beckmannia eruciformis - Berlin Botanical Garden - IMG 8543.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Brachypodium pinnatum]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Nordens flora Brachypodium pinnatum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Brachypodium sylvaticum]]'' &lt;small&gt;(Huds.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Brachypodium sylvaticum.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Briza media]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Briza media.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Zachte dravik Bromus mollis closeup.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus benekenii]]'' &lt;small&gt;(Lange) Trimen&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Bromopsis benekenii'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae || [[Файл:Dactylis glomerata - Botanical Garden, University of Frankfurt - DSC02420.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus commutatus]]'' &lt;small&gt;Schrad.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Bromus commutatus — Flora Batava — Volume v16.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus erectus]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Bromus erectus1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus hordeaceus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Zachte dravik Bromus mollis closeup.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus inermis]]'' &lt;small&gt;Leyss.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:BromusInermisFlowering.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus japonicus]]'' &lt;small&gt;Thunb.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Bromus japonicus NPS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus secalinus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Bromus secalinus2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Bromus tectorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Bromus tectorum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Calamagrostis arundinacea]]'' &lt;small&gt;(L.) Roth&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Calamagrostis.arundinacea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Calamagrostis canescens]]'' &lt;small&gt;(Weber) Roth&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Sy1 2003 bearbeitet.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Calamagrostis epigejos]]'' &lt;small&gt;(L.) Roth&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:CalamagrostisEpigejos.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Calamagrostis stricta]]'' &lt;small&gt;(Timm) Koeler&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:467 Calamagrosis neglecta.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Catabrosa aquatica]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Catabrosa aquatica — Flora Batava — Volume v8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cinna latifolia]]'' &lt;small&gt;(Trevir.) Griseb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae || [[Файл:Cinna latifolia NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Corynephorus canescens]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Corynephorus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Crypsis alopecuroides]]'' &lt;small&gt;(Piller &amp; Mitterp.) Schrad.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Crypsis alopecuroides.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cynosurus cristatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Cynosurus cristatus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Danthonia decumbens]]'' &lt;small&gt;(L.) DC.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Danthonia.decumbens.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Dactylis glomerata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:DactylisGlomerata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Deschampsia cespitosa]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:DeschampsiaCesp.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Deschampsia flexuosa]]'' &lt;small&gt;(L.) Trin.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Deschampsia.flexuosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Digitaria ischaemum]]'' &lt;small&gt;(Schreb.) Muhl.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Kępa palusznika nitkowatego.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Digitaria sanguinalis]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Harig vingergras detail plant (Digitaria sanguinalis).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Echinochloa crus-galli]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Echinochloa crus-galli01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Elymus caninus]]'' &lt;small&gt;(L.)L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Triticum caesium — Flora Batava — Volume v8.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Elymus hispidus]]'' &lt;small&gt;(Opiz) Melderis&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Elymus hispidus sl1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Elymus repens]]'' &lt;small&gt;(L.) Gould&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Illustration Elytrigia repens0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eragrostis minor]]'' &lt;small&gt;Host&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Eragrostis 1ziarnek.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Eragrostis pilosa]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Eragrostis pilosa 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca altissima]]'' &lt;small&gt;All.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae || [[Файл:Festuca altissima.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca arundinacea]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Starr 030603-0006 Festuca arundinacea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca beckeri]]'' &lt;small&gt;(Hack.) Trautv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Філія ЛПЗ НАНУ &quot;Трьохізбенський степ&quot; Festuca beckeri.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca gigantea]]'' &lt;small&gt;(L.) Vill.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Festuca gigantea4.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca ovina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Ruig schapengras plant (Festuca ovina subsp. hirtula).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca pratensis]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Festuca pratensis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca rubra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Festuca rubra detail.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca trachyphylla]]'' &lt;small&gt;(Hack.) Hack.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Festuca brachyphylla bergsvingel IMG 6940 longyearbyen.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Festuca valesiaca]]'' &lt;small&gt;Schleich. ex Gaudin&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Festuca valesiaca1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Glyceria arundinacea]]'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt; || Poaceae ||
|-
| ''[[Glyceria declinata]]'' &lt;small&gt;Bréb.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Glyceria.declinata.-.lindsey.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Glyceria fluitans]]'' &lt;small&gt;(L.) R.Br.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Glyceria.fluitans.2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Glyceria lithuanica]]'' &lt;small&gt;(Gorski) Gorski&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae ||
|-
| ''[[Glyceria maxima]]'' &lt;small&gt;(Hartm.) Holmb.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:451 Glyceria maxima.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Glyceria nemoralis]]'' &lt;small&gt;(R.Uechtr.) R.Uechtr. &amp; Koern.&lt;/small&gt; || Poaceae ||
|-
| ''[[Glyceria notata]]'' &lt;small&gt;Chevall.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Glyceria notata1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Helictotrichon pubescens]]'' &lt;small&gt;(Huds.) Schult. &amp; Schult.f.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:460 Avena pubescens.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hierochloe australis]]'' &lt;small&gt;(Schrad.) Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Hierochloe australis - Botanical Garden in Kaisaniemi, Helsinki - DSC03546.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Hierochloe odorata]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Hierochloe odorata kz.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Holcus lanatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Holcus lanatus Gestreepte witbol (2).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Holcus mollis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Holcus.mollis.2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hordelymus europaeus]]'' &lt;small&gt;(L.) Jess. ex Harz&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae || [[Файл:Hordelymus europaeus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Hordeum jubatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Hordeum jubatum - close-up (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hordeum vulgare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Barley in Slovenia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Koeleria delavignei]]'' &lt;small&gt;Czern. ex Domin&lt;/small&gt; || Poaceae ||
|-
| ''[[Koeleria glauca]]'' &lt;small&gt;(Spreng.) DC.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Koeleria glauca (habitus).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Koeleria pyramidata]]'' &lt;small&gt;(Lam.) P.Beauv.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Koeleria cristata — Flora Batava — Volume v13.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Leersia oryzoides]]'' &lt;small&gt;(L.) Sw.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Leersia oryzoides NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Leymus arenarius]]'' &lt;small&gt;(L.) Hochst.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Elymus arenarius — Flora Batava — Volume v3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lolium multiflorum]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Westerwolds raaigras Lolium multiflorum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lolium perenne]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Lolium perenne Engels raaigras doorschietend.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lolium remotum]]'' &lt;small&gt;Schrank&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:LeinLolch 161.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lolium temulentum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Lolium temulentum 001.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Melica nutans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Melica nutans.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Milium effusum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Milium effusum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Molinia caerulea]]'' &lt;small&gt;(L.) Moench&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:456 Molinia coerulea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nardus stricta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Illustration Nardus stricta0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Phalaris arundinacea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Rietgras bloeiwijze Phalaris arundinacea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Phalaris canariensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Kanariengras, Spitzsaat, Glanz oder Echtes Glanzgras (Phalaris canariensis).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Phleum phleoides]]'' &lt;small&gt;(L.) H.Karst.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Phleum phleoides 6.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Phleum pratense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Timotej.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Phragmites australis]]'' &lt;small&gt;(Cav.) Trin. ex Steud.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Illustration Phragmites australis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa angustifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa angustifolia1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Poa annua]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa annua.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa bulbosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poabulbosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa compressa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa.compressa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa nemoralis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa.nemoralis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa palustris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa pratensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Veldbeemdgras bloeiwijze Poa pratensis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Poa remota]]'' &lt;small&gt;Forselles&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa remota.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Poa supina]]'' &lt;small&gt;Schrad.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa supina1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Poa trivialis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Poa.trivialis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Puccinellia distans]]'' &lt;small&gt;(Jacq.) Parl.&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Puccinellio salicornietum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scolochloa festucacea]]'' &lt;small&gt;(Willd.) Link&lt;/small&gt; || Poaceae || [[Файл:Scolochloa festucacea - Berlin Botanical Garden - IMG 8549.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Sesleria caerulea]]'' &lt;small&gt;(L.) Ard.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae || [[Файл:Sesleria caerulea.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Setaria pumila]]'' &lt;small&gt;(Poir.) Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Setaria pumila0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Setaria viridis]]'' &lt;small&gt;(L.) P.Beauv.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Poaceae || [[Файл:Groene naaldaar aarpluim (Setaria viridis).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Trisetum sibiricum]]'' &lt;small&gt;Rupr.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Poaceae ||
|-
| ''[[Polemonium caeruleum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Сінюхавыя]] (Polemoniaceae) || [[Файл:Polemonium caeruleum A.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygala amarella]]'' &lt;small&gt;Crantz&lt;/small&gt; || [[Крапінцовыя]] (Polygalaceae) || [[Файл:Polygala amarella1a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygala comosa]]'' &lt;small&gt;Schkuhr&lt;/small&gt; || Polygalaceae || [[Файл:Polygala comosa 270408.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygala vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygalaceae || [[Файл:Polygala vulgaris.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Bistorta officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Драсёнавыя]] (Polygonaceae) || [[Файл:Bistorta officinalis Sturm61.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fallopia convolvulus]]'' &lt;small&gt;(L.) Á.Löve&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Zwaluwtong plant (Fallopia convolvulus).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fallopia dumetorum]]'' &lt;small&gt;(L.) Holub&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Fallopia dumetorum.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Persicaria amphibia]]'' &lt;small&gt;(L.) Delarbre&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Persicaria amphibia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Persicaria hydropiper]]'' &lt;small&gt;(L.) Delarbre&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Polygonum hydropiper1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Persicaria lapathifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) Delarbre&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Persicaria lapathifolia.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Persicaria maculata]]'' &lt;small&gt;(Raf.) Gray&lt;/small&gt; || Polygonaceae ||
|-
| ''[[Persicaria minor]]'' &lt;small&gt;(Huds.) Opiz&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Persicaria minor.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Persicaria mitis]]'' &lt;small&gt;(Schrank) Holub&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Persicaria dubia sl2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygonum arenastrum]]'' &lt;small&gt;Boreau&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Polygonumarenastrum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Polygonum aviculare]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Polygonum aviculare 4.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Polygonum patulum]]'' &lt;small&gt;M.Bieb.&lt;/small&gt; || Polygonaceae ||
|-
| ''[[Polygonum psammophilum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae ||
|-
| ''[[Polygonum rurivagum]]'' &lt;small&gt;Jord. ex Boreau&lt;/small&gt; || Polygonaceae ||
|-
| ''[[Reynoutria japonica]]'' &lt;small&gt;Houtt.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Polygonaceae || [[Файл:Reynoutria japonica MdE 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Reynoutria sachalinensis]]'' &lt;small&gt;(F.Schmidt) Nakai&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:GiantKnotweed053.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex acetosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Nordens flora Rumex acetosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex acetosella]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Ahosuolaheinä (Rumex acetosella).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex aquaticus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex aquaticus Sturm56.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex confertus]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex confertus 01.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex crispus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex crispus vallee-de-grace-amiens 80 12062007 3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex hydrolapathum]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex hydrolapathum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex longifolius]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Hoymuggel.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex maritimus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:RumexMaritimus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex obtusifolius]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex-obtusifolius-foliage.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex palustris]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex palustris kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex patientia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Polygonaceae || [[Файл:Rumex X patientia Sturm55.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex pseudonatronatus]]'' &lt;small&gt;(Borbás) Murb.&lt;/small&gt; || Polygonaceae ||
|-
| ''[[Rumex thyrsiflorus]]'' &lt;small&gt;Fingerh.&lt;/small&gt; || Polygonaceae || [[Файл:Rumex thyrsiflorus eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rumex ucranicus]]'' &lt;small&gt;Fisch.&lt;/small&gt; || Polygonaceae ||
|-
| ''[[Potamogeton alpinus]]'' &lt;small&gt;Balb.&lt;/small&gt; || [[Урэчнікавыя]] (Potamogetonaceae) || [[Файл:Potamogeton alpinus, robust form (the River. Uftyuga, Vologda reg., Russia).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton berchtoldii]]'' &lt;small&gt;Fieber&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton berchtoldii garden pond.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton compressus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton zosteriformis NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton crispus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton crispus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton friesii]]'' &lt;small&gt;Rupr.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton friesii.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton gramineus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton gramineus (3817604665).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton lucens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton lucens Prague 2012 3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton natans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton natans-pectinatus nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton nodosus]]'' &lt;small&gt;Poir.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton nodosus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton obtusifolius]]'' &lt;small&gt;Mert. &amp; W.D.J.Koch&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton obtusifolius kz1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton perfoliatus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton perfoliatus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton praelongus]]'' &lt;small&gt;Wulfen&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton praelongus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton pusillus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:PotamogetonPusillusAgg.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton rutilus]]'' &lt;small&gt;Wolfg.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:BB-0197 Potamogeton rutilus.png|150пкс]]
|-
| ''[[Potamogeton trichoides]]'' &lt;small&gt;Cham. &amp; Schltdl.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Potamogeton trichoides.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stuckenia filiformis]]'' &lt;small&gt;(Pers.) Börner&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Stuckenia filiformis ssp filiformis NRCS-1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Stuckenia pectinata]]'' &lt;small&gt;(L.) Börner&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:PotamogetonPectinatus1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Zannichellia palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Potamogetonaceae || [[Файл:Illustration Zostera noltii0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anagallis arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Ключыкавыя]] (Primulaceae) || [[Файл:Flowers March 2008-19.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Androsace filiformis]]'' &lt;small&gt;Retz.&lt;/small&gt; || Primulaceae ||
|-
| ''[[Androsace septentrionalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Androsace septentrionalis2 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hottonia palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:HottoniaPalustrisInflorescence.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lysimachia europaea]]'' &lt;small&gt;(L.) U.Manns &amp; Anderb.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Skogsstjärna 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lysimachia minima]]'' &lt;small&gt;(L.) U.Manns &amp; Anderb.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Anagallis minima.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lysimachia nummularia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Lysimachia nummularia1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lysimachia punctata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Lysimachia punctata-2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lysimachia thyrsiflora]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Lysimachia thyrsiflora kz.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Lysimachia vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Lysimachia vulgaris.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Primula elatior]]'' &lt;small&gt;(L.) Hill&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Primula elatior foret-domaniale-koeur-la-grande 55 07042007 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Primula veris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:Gullviva.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Samolus valerandi]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Primulaceae || [[Файл:SamolusValerandiFlowers.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aconitum lasiostomum]]'' &lt;small&gt;Rchb. ex Besser&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Казяльцовыя]] (Ranunculaceae) || [[Файл:Aconitum orientale 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aconitum lycoctonum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Aconitum lycoctonum vulparia01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Actaea europaea]]'' &lt;small&gt;(Schipcz.) J.Compton&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Cimicifuga europaea'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Cimicifuga europaea a1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Actaea spicata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Illustration Actaea spicata0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anemone nemorosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:170 Anemone nemorosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anemone ranunculoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Anemone ranunculoides 210406.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Anemone sylvestris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Anemone sylvestris 210407a.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aquilegia vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Akleja.Aquilegia vulgaris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Caltha palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Illustration Caltha palustris1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Clematis recta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Clematis recta1a.UME.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Delphinium consolida]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Consolida regalis 030705.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Delphinium elatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Vild Stormhatt närbild-Meänmaa.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ficaria verna]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Flowers (2425723494) cropped.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hepatica nobilis]]'' &lt;small&gt;Schreb.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Hepatica nobilis flowers.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Isopyrum thalictroides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Isopyrum thalictroides sl4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Myosurus minimus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Myosurus minimus2 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Nigella arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Nigella arvensis sl2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pulsatilla patens]]'' &lt;small&gt;(L.) Mill.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Pulsatilla patens in Belarus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pulsatilla pratensis]]'' &lt;small&gt;(L.) Mill.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Pulsatilla pratensis ssp. nigricans 002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus acris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus acris new.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus arvensis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus arvensis (Acker-Hahnenfuß) IMG 20824.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus aquatilis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus aquatilis plant.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus bulbosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:2015.05.08.-07-Kaefertaler Wald-Mannheim--Knolliger Hahnenfuss.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus cassubicus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus cassubicus2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus circinatus]]'' &lt;small&gt;Sibth.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus circinatus LC0114.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus fallax]]'' &lt;small&gt;(Wimm. &amp; Grab.) Sloboda&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus fallax Kevätlehtoleinikki IM8888 C.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus flammula]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:RanunculusFlammula.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus illyricus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Мзв&lt;/sup&gt;|від прыроднай флёры, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі на тэрыторыі Беларусі не апынаўся}} || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus illyricus OB10.1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus lanuginosus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus lanuginosus2 W.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus lingua]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Illustration Ranunculus lingua0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus penicillatus]]'' &lt;small&gt;(Dumort.) Bab.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Illustration Ranunculus lingua0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus polyanthemos]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Vedrynas002.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus repens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Ranunculus repens.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus reptans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus reptans.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus sardous]]'' &lt;small&gt;Crantz&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus sardous.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus sceleratus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Ranunculus sceleratus - mürktulikas Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ranunculus trichophyllus]]'' &lt;small&gt;Chaix&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Fig. 11 Ranunculus trichophyllus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thalictrum aquilegiifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Thalictrum aquilegifolium.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thalictrum flavum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Thalictrum flavum0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thalictrum lucidum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Vrbenská tůň 2011-06-27 (5).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thalictrum minus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:Thalictrum minus 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thalictrum simplex]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Ranunculaceae || [[Файл:5058-Thalictrum simplex-Bešeňová-7.05.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Trollius europaeus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Ranunculaceae || [[Файл:Vessertal trollblumen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Reseda lutea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Рэзэдовыя]] (Resedaceae) || [[Файл:ResedaLutea-plant-kl.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Frangula alnus]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || [[Крушынавыя]] (Rhamnaceae) || [[Файл:Frangula-alnus-fruits.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rhamnus cathartica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rhamnaceae || [[Файл:Rhamnus catharticus leaves and fruit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrimonia eupatoria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Ружавыя]] (Rosaceae) || [[Файл:Odermennig.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrimonia pilosa]]'' &lt;small&gt;Ledeb.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Agrimonia pilosa.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Agrimonia procera]]'' &lt;small&gt;Wallr.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Agrimonia procera2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alchemilla baltica]]'' &lt;small&gt;Juz.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla breviloba]]'' H.Lindb. || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla conglobata]]'' &lt;small&gt;H.Lindb.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla cymatophylla]]'' &lt;small&gt;Juz.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Przywrotnik falistolistny (1).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alchemilla glabricaulis]]'' &lt;small&gt;H.Lindb.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla glaucescens]]'' &lt;small&gt;Wallr.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Alchemilla glaucescens Harmaapoimulehti H5684 C.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alchemilla heptagona]]'' &lt;small&gt;Juz.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla hirsuticaulis]]'' &lt;small&gt;H.Lindb.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla monticola]]'' &lt;small&gt;Opiz&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Alchemilla monticola.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alchemilla plicata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla polessica]]'' &lt;small&gt;Tretjakov&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla propinqua]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla sarmatica]]'' &lt;small&gt;Juz.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla semilunaris]]'' &lt;small&gt;Alechin&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla subcrenata]]'' &lt;small&gt;Buser&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Alchemilla vulgaris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Nordens flora Alchemilla vulgaris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Alchemilla walasii]]'' &lt;small&gt;Pawl.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Amelanchier spicata]]'' &lt;small&gt;(Lam.) K.Koch&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Rosaceae || [[Файл:Amelanchier-spicata-flowers.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Aruncus dioicus]]'' &lt;small&gt;(Walter) Fernald&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Aruncus vulgaris'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Rosaceae || [[Файл:Aruncus dioicus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Comarum palustre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla palustris Sturm20.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cotoneaster laxiflorus]]'' &lt;small&gt;J.Jacq. ex Lindl.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (як ''Cotoneaster melanocarpus'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Rosaceae || [[Файл:Cotoneaster niger P13.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Crataegus rhipidophylla]]'' &lt;small&gt;Gand.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Crataegus-rhipidophylla-fruit.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Drymocallis rupestris]]'' &lt;small&gt;(L.) Soják&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Potentilla rupestris'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Rosaceae || [[Файл:Drymocallis rupestris 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Filipendula ulmaria]]'' &lt;small&gt;(L.) Maxim.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Filipendula ulmaria Sturm12.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Filipendula vulgaris]]'' &lt;small&gt;Moench&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:(MHNT) Filipendula vulgaris - Inflorescence.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fragaria moschata]]'' &lt;small&gt;Duchesne ex Weston&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:FragariaMoschata.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Fragaria vesca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Illustration Fragaria vesca0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Fragaria viridis]]'' &lt;small&gt;Weston&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Hügel-Erdbeere - Früchte.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geum aleppicum]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Geum aleppicum CaledonJun2017.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geum macrophyllum]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Rosaceae || [[Файл:Geum macrophyllum 10101.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Geum rivale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Geum rivale with pseudopeloria.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Geum urbanum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Geum urbanum bgiu.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Malus domestica]]'' &lt;small&gt;Borkh.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Malus domestica.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Malus sylvestris]]'' &lt;small&gt;(L.) Mill.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Malus sylvestris 005.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Rosaceae || [[Файл:Potentilla alba close-up.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla anserina]]'' &lt;small&gt;(L.) Rydb.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Illustration Potentilla anserina0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla argentea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:20150510Potentilla argentea1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla erecta]]'' &lt;small&gt;(L.) Raeusch.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla erecta - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-248.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla heptaphylla]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla heptaphylla - vznožje Nanosa (4).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla incana]]'' &lt;small&gt;P.Gaertn., B.Mey. &amp; Scherb.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla incana sl2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla inclinata]]'' &lt;small&gt;Vill.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla inclinata1 eF.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla intermedia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla intermedia Herbar.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla norvegica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla norvegica Sturm17.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla recta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla recta.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla reptans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Potentilla reptans3.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla thuringiaca]]'' &lt;small&gt;Bernh. ex Link&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Pieciornik turyngijski Potentilla thuringiaca.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Potentilla thyrsiflora]]'' &lt;small&gt;Hülsen ex Zimmeter&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Prunus padus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Vogelkers bloesem.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Prunus spinosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Closeup of blackthorn aka sloe aka prunus spinosa sweden 20050924.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Pyrus communis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Pears.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa caesia]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Rosa canina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Illustration Rosa canina0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa glabrifolia]]'' &lt;small&gt;C.A.Mey. ex Rupr.&lt;/small&gt; || Rosaceae ||
|-
| ''[[Rosa majalis]]'' &lt;small&gt;Herrm.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Illustration Rosa majalis0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa mollis]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rosa pomifera - wolley dod's apple rose - desc-open flower.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa rubiginosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Pink Rose2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa rugosa]]'' &lt;small&gt;Thunb.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rosa rugosa Sakhalin 1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa sherardii]]'' &lt;small&gt;Davies&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rosa sherardii 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rosa villosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rosa pomifera - wolley dod's apple rose - desc-open flower.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rubus caesius]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rubus caesius blåhallon.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rubus chamaemorus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Rosaceae || [[Файл:Hjortron.png|150пкс]]
|-
| ''[[Rubus idaeus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Wild Rubus idaeus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Rubus nessensis]]'' &lt;small&gt;Hall&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rubus nessensis - Botanischer Garten, Frankfurt am Main - DSC02459.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Rubus saxatilis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rubus saxatilis02.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sanguisorba officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Sanguisorba officinalis Sturm58.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sorbaria sorbifolia]]'' &lt;small&gt;(L.) A.Braun&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Rosaceae || [[Файл:SorbariaSorbifolia.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sorbus aucuparia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rosaceae || [[Файл:Rönnbär.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Spiraea media]]'' &lt;small&gt;Schmidt&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Rosaceae || [[Файл:Spiraea media.2011.04.25.B.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Asperula tinctoria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Galium tinctorium'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Марэнавыя]] (Rubiaceae) || [[Файл:Asperula tinctoria Marzanka barwierska 01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Cruciata glabra]]'' &lt;small&gt;(L.) Opiz&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Cruciata glabra1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galium album]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium album1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galium aparine]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium aparine 10288.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Galium boreale]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium boreale - värvmadar Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galium intermedium]]'' &lt;small&gt;Schult.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium intermedium - Botanischer Garten, Frankfurt am Main - DSC02577.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Galium mollugo]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Rubiaceae - Galium mollugo.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Galium odoratum]]'' &lt;small&gt;(L.) Scop.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Waldmeister(Mai).JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Galium palustre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium palustre habitus.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Galium rivale]]'' &lt;small&gt;(Sm.) Griseb.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Asperula rivalis, Flora Graeca.png|150пкс]]
|-
| ''[[Galium rubioides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae ||
|-
| ''[[Galium spurium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium spurium ssp vaillantii.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galium triflorum]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Rubiaceae || [[Файл:Galium triflorum 10232.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Galium uliginosum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium uliginosum - lodumadar Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Galium verum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Rubiaceae || [[Файл:Galium verum01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Populus alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || [[Вярбовыя]] (Salicaceae) || [[Файл:Czajecice 20060812 1358.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Populus nigra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Schwarzpappel bei Bad Kissingen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Populus tremula]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Populus tremula asp.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix alba]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix alba 004.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix acutifolia]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix acutifolia Willd..jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix aurita]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix aurita 02-05-2006 19.34.46.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Salix caprea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Salix caprea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix cinerea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix cinerea gråvide.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix gmelinii]]'' &lt;small&gt;Pall.&lt;/small&gt; || Salicaceae ||
|-
| ''[[Salix lapponum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Salicaceae || [[Файл:Salix lapponum Leaf upper side.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Salix myrsinifolia]]'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix myrsinites Atlas Alpenflora.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix myrtilloides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Salicaceae || [[Файл:Salix myrtilloides.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix pentandra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix pentandra(03).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix purpurea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Salix purpurea.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix rosmarinifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix rosmarinifolia01.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Salix starkeana]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; || Salicaceae ||
|-
| ''[[Salix triandra]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Salix triandra leaves-1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Salix viminalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Salicaceae || [[Файл:Cleaned-Illustration Salix viminalis.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Thesium ebracteatum]]'' &lt;small&gt;Hayne&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Санталавыя]] (Santalaceae) || [[Файл:Püst-linalehik (Thesium ebracteatum) Keila1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viscum album]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (як ''Viscum austriacum'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Santalaceae || [[Файл:Viscum album 2026 G1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Acer campestre]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Сапіндавыя]] (Sapindaceae) || [[Файл:Acer campestre 007.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Acer negundo]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Sapindaceae || [[Файл:Acer negundo Bozeman 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Acer platanoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Sapindaceae || [[Файл:Illustration Acer platanoides0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Chrysosplenium alternifolium]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Каменяломнікавыя]] (Saxifragaceae) || [[Файл:Chrysosplenium alternifolium.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Saxifraga granulata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Saxifragaceae || [[Файл:Saxifraga granulata 001.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Saxifraga hirculus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Saxifragaceae || [[Файл:Skaftafell - Gelbe Blüten.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Saxifraga tridactylites]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Saxifragaceae || [[Файл:Saxifraga tridactylites-01 (xndr).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scheuchzeria palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Шэйхцэрыя балотная|Шэйхцэрыевыя]] (Scheuchzeriaceae) || [[Файл:ScheuchzeriaPalustris.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scrophularia nodosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Залозьнікавыя]] (Scrophulariaceae) || [[Файл:Scrophularia nodosa1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Scrophularia umbrosa]]'' &lt;small&gt;Dumort.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Scrophularia umbrosa1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum blattaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum blattaria 1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum densiflorum]]'' &lt;small&gt;Bertol.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum densiflorum - close-up (aka).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum lychnitis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum lychnitis (flowers).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum nigrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum nigrum Oslo.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum phlomoides]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum phlomoides 2018 G1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum phoeniceum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum phoeniceum2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbascum thapsus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Scrophulariaceae || [[Файл:Verbascum thapsus kungsljus.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Hyoscyamus niger]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Пасьлёнавыя]] (Solanaceae) || [[Файл:Hyoscyamus niger 0003.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Lycium barbarum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Solanaceae || [[Файл:Lycium barbarum.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Physalis alkekengi]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;Нв&lt;/sup&gt;|натуралізаваны від}} || Solanaceae || [[Файл:PhysalisAlkekengi-balloon.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Solanum dulcamara]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Solanaceae || [[Файл:(MHNT) Solanum dulcamara - fleur et boutons.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Solanum nigrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Solanaceae || [[Файл:Black nightshade flower (3438091564).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Daphne cneorum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Ваўчаягадавыя]] (Thymelaeaceae) || [[Файл:Daphne cneorum.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Daphne mezereum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Thymelaeaceae || [[Файл:Daphne mezereum4.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Tofieldia calyculata]]'' &lt;small&gt;(L.) Wahlenb.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || [[Тафільдыевыя]] (Tofieldiaceae) || [[Файл:Tofieldia calyculata.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sparganium angustifolium]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt; || [[Рагозавыя]] (Typhaceae) || [[Файл:Sparganium angustifolium.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sparganium emersum]]'' &lt;small&gt;Rehmann&lt;/small&gt; || Typhaceae || [[Файл:Sparganium.emersum.2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sparganium erectum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Typhaceae || [[Файл:Sparganium erectum microcarpum – väikeseviljane jõgitakjas Keilas.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sparganium glomeratum]]'' &lt;small&gt;(Laest. ex Beurl.) Beurl.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Typhaceae || [[Файл:Sparganium glomeratum 070828 Vladivostok.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sparganium gramineum]]'' &lt;small&gt;Georgi&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Typhaceae || [[Файл:Sparganium gramineum på Sotenäs.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Sparganium natans]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Typhaceae || [[Файл:Sparganium natans.jpeg|150пкс]]
|-
| ''[[Typha angustifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Typhaceae || [[Файл:Typha angustifolia nf.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Typha latifolia]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Typhaceae || [[Файл:Typha latifolia norway.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Typha shuttleworthii]]'' &lt;small&gt;W.D.J.Koch &amp; Sond.&lt;/small&gt; || Typhaceae ||
|-
| ''[[Ulmus glabra]]'' &lt;small&gt;Huds.&lt;/small&gt; || [[Вязовыя]] (Ulmaceae) || [[Файл:Ulmus glabra.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Ulmus laevis]]'' &lt;small&gt;Pall.&lt;/small&gt; || Ulmaceae || [[Файл:Casteau AR1aJPG.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Ulmus minor]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; || Ulmaceae || [[Файл:Illustration Ulmus carpinifolia0.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Urtica dioica]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Крапіўныя]] (Urticaceae) || [[Файл:Urtica dioica (Blüten).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Urtica galeopsifolia]]'' &lt;small&gt;Wierzb. ex Opiz&lt;/small&gt; || Urticaceae || [[Файл:Urtica galeopsifolia stem detail.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Urtica kioviensis]]'' &lt;small&gt;Rogow.&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Urticaceae || [[Файл:Marsh nettles, Bure Marshes nature reserve - geograph.org.uk - 402616.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Urtica sondenii]]'' &lt;small&gt;(Simmons) Avrorin ex Geltman&lt;/small&gt; || Urticaceae ||
|-
| ''[[Urtica urens]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Urticaceae || [[Файл:Urtica urens Sturm40.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Verbena officinalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || [[Вэрбэнавыя]] (Verbenaceae) || [[Файл:Verbena officinalis2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola arvensis]]'' &lt;small&gt;Murray&lt;/small&gt; || [[Фіялкавыя]] (Violaceae) || [[Файл:Viola arvensis kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola canina]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola canina 2.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola collina]]'' &lt;small&gt;Besser&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola collina.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola elatior]]'' &lt;small&gt;Fr.&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; (syn. ''Viola montana'') {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Violaceae || [[Файл:Viola elatior1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Viola epipsila]]'' &lt;small&gt;Ledeb.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola epipsila.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Viola hirta]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola hirta2.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Viola mirabilis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Veilchen Wunder Habitus.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Viola nemoralis]]'' &lt;small&gt;Kütz.&lt;/small&gt; || Violaceae ||
|-
| ''[[Viola odorata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola odorata Garden 060402Bw.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola palustris]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola palustris kz1.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola persicifolia]]'' &lt;small&gt;Schreber&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola stagnina1.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Viola reichenbachiana]]'' &lt;small&gt;Jord. ex Boreau&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Wald-Veilchen.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola riviniana]]'' &lt;small&gt;Rchb.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola riviniana Bergslagssafari.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola rupestris]]'' &lt;small&gt;F.W.Schmidt&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola rupestris 18032006.JPG|150пкс]]
|-
| ''[[Viola selkirkii]]'' &lt;small&gt;Pursh ex Goldie&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola selkirkii (Mount Haku).jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola tricolor]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; || Violaceae || [[Файл:Viola tricolor.jpg|150пкс]]
|-
| ''[[Viola uliginosa]]'' &lt;small&gt;Besser&lt;/small&gt; {{Падказка|&lt;sup&gt;ЧКРБ&lt;/sup&gt;|Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь}} || Violaceae || [[Файл:Viola uliginosa 3.JPG|150пкс]]
|-
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20181102050741/http://hbc.bas-net.by/plantae/ Растения Беларуси — При поддержке Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ The Plant List] {{ref-en}}
* [http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/query.asp The Euro+Med PlantBase] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20191017184348/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomysimple.aspx Germplasm Resources Information Network (GRIN)] {{ref-en}}
* [http://www.iucnredlist.org/ International Union for Conservation of Nature and Natural Resources] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20211123003917/http://plantsoftheworldonline.org/ Plants of the World Online — Kew Science] {{ref-en}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
* {{Кніга|аўтар=Парфенов, В. И. (ред.)|загаловак=Определитель высших растений беларуси|месца=М.|выдавецтва=Дизайн ПРО|год=1999|старонак=472|isbn=985-6182-78-6}} {{ref-ru}}
* {{Кніга|аўтар=Парфенов, В. И. (общ. ред.)|загаловак=Флора Беларуси: сосудистые растения |месца=М.|том=1|выдавецтва=Беларуская навука|год=2009|старонак=199|isbn=978-985-08-1035-9}} {{ref-ru}}{{ref-be}}
* {{Кніга|аўтар=Парфенов, В. И. (общ. ред.)|загаловак=Флора Беларуси: сосудистые растения |месца=М.|том=2|выдавецтва=Беларуская навука|год=2013|старонак=447|isbn=978-985-08-1597-2}} {{ref-ru}}{{ref-be}}
* {{Кніга|аўтар=Парфенов, В. И. (общ. ред.)|загаловак=Флора Беларуси: сосудистые растения |месца=М.|том=3|выдавецтва=Беларуская навука|год=2017|старонак=573|isbn=978-985-08-2191-1}} {{ref-ru}}{{ref-be}}
* {{Кніга|аўтар=Хоружик, Л. И., и др. (редкол.)|загаловак=Красная книга Республики Беларусь: Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений |месца=М.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|старонак=456|спасылка=http://redbook.minpriroda.gov.by/plants.html}} {{ref-ru}}{{ref-be}}
* {{Кніга|аўтар=Качановский, И. М., и др. (редкол.)|загаловак=Красная книга Республики Беларусь: редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений |месца=М.|выдавецтва=БелЭн|год=2015|старонак=448|isbn=978-985-11-0843-1}} {{ref-ru}}{{ref-be}}

[[Катэгорыя:Сьпісы:Беларусь]]
[[Катэгорыя:Флёра Беларусі]]</text>
      <sha1>fq772nfgvy7960oazv5o3b8d02ccmom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спас-Дземенскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210496</id>
    <revision>
      <id>2699211</id>
      <parentid>2578275</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4655" sha1="nz28f3o2d25d20kwva5vo56ycw63mar" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Спас-Дземенскі раён
|Назва ў родным склоне           = Спас-Дземенскага раёну
|Арыгінальная назва              = Спас-Деменский район
|Краіна                          = [[Расея]]
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Уваходзіць у                    = [[Калуская вобласьць|Калускую вобласьць]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Спас-Дземенск]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|Кіраўнік                        = 
 |Назва пасады кіраўніка         = 
|Кіраўнік2                       = 
 |Назва пасады кіраўніка2        =
|АфіцыйныяМовы                   =
|Насельніцтва                    = 
 |Год перапісу                   = 
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 
 |Шчыльнасьць                    = 
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   =
 |Памер мапы аа                  =  
|Часавы пас                      = 
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Сайт                            = 
|Дадаткі                         =
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
}}
'''Спас-Дзе́менскі раён''' ({{мова-ru|Спас-Деменский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Калуская вобласьць|Калускай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйны цэнтар — горад [[Спас-Дземенск]].

== Геаграфія ==
Спас-Дземенскі раён мяжуе з [[Барацінскі раён|Барацінскім]], [[Мокраўскі раён|Мокраўскім]] і [[Пясочанскі раён|Пясочанскім]] раёнамі, а таксама з [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьцю]]. Плошча раёну складае 1368,98 км².

== Гісторыя ==
Спас-Дземенскі раён быў утвораны ў 1929 годзе ў адпаведнасьці з пастановай [[Усерасейскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] і [[Савет народных камісараў|СНК]] [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] і першапачаткова ўваходзіў у склад [[Заходняя вобласьць (1929—1937)|Заходняй вобласьці]]. З 1937 году раён быў перададзены ў склад Тульскай вобласьці, якая была створана на той момант, аднак у 1944 годзе быў далучаны да навастворанай Калускай вобласьці.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240328063925/https://admspasdem.ru/ Сайт раённай адміністрацыі]{{ref-ru}}

{{Калуская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Спас-Дземенскі раён| ]]</text>
      <sha1>nz28f3o2d25d20kwva5vo56ycw63mar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакстэр (Мінэсота)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211932</id>
    <revision>
      <id>2699264</id>
      <parentid>2695830</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Арфаграфія</comment>
      <origin>2699264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8794" sha1="kf5kq2xeipr1gd383od6p4pdosb2bxz" xml:space="preserve">{{Артаграфія}}
{{Іншыя значэньні|Бакстэр}}
{{Населены пункт
|Назва                                = Бакстэр
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Бакстэру
|Назва на мове краіны                 = Baxter
|Код мовы назвы краіны                = en
|Краіна                               = ЗША
|Герб                                 = 
|Сьцяг                                = 
|Гімн                                 = 
|Дата заснаваньня                     = 
|Першыя згадкі                        = 
|Статус з                             = 
|Былая назва                          = 
|Мясцовая назва                       = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = [[Штаты ЗША|Штат]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Мінэсота]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2       = Графства
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2     = [[Кроў-Ўінг (графства)|Кроў-Ўінг]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3     = 
|Пасада кіраўніка                     = 
|Кіраўнік                             = 
|Плошча                               = 54.67
|Крыніца плошчы                       = &lt;ref name=&quot;Gazetteer files&quot;&gt;{{cite web |title=US Gazetteer files 2010 |url=https://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt|publisher=United States Census Bureau|deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/64vfLAeJ2?url=http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt |archivedate=2012-01-24|language=en|accessdate= 28 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt;
|Вышыня                               = 368 &lt;ref&gt;{{cite web|title=Baxter|url=http://www.geonames.org/5017396/baxter.html|work=|publisher=Geonames|language=en|accessdate= 28 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt;
|Унутраны падзел                      = 
|Колькасьць насельніцтва              = 7610
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва    = {{Рост}}
|Год падліку колькасьці               = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва      = &lt;ref name=&quot;2010 Census&quot;&gt;{{cite web|title=2010 Census Redistricting Data (Public Law 94-171) Summary File |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST13&amp;prodType=table |work=American FactFinder|publisher=U.S. Census Bureau, 2010 Census|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721034521/http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST13&amp;prodType=table|archivedate=21 ліпеня 2011|language=en|accessdate= 28 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt;
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі  = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі   = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі       = 
|Нацыянальны склад насельніцтва       = 
|Год падліку нацыянальнага складу     = 
|Часавы пас                           = -6
|Летні час                            = -5
|Сьпіс тэлефонных кодаў               = 
|Тэлефонны код                        = +1 218
|Паштовы індэкс                       = 56401, 56425
|Назва лічбавага клясыфікатару        = 
|Лічбавы клясыфікатар                 = 
|Аўтамабільны нумарны знак            = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Выява                                = 
|Апісаньне выявы                      = 
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 46
 |Шырата хвілінаў                     = 20
 |Шырата сэкундаў                     = 54
|Даўгата паўшар’е                     = заходняе
 |Даўгата градусаў                    = 94
 |Даўгата хвілінаў                    = 16
 |Даўгата сэкундаў                    = 07
|Назва мапы2                          = ЗША (Мінэсота)
|Пазыцыя подпісу на мапе              = 
|Водступ подпісу на мапе              = 
|Сайт                                 = [http://www.ci.baxter.mn.us/ www.ci.baxter.mn.us] {{ref-en}}
}}
'''Бакстэр''' ({{Мова-en|Baxter}}) — места ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Графства|графстве|en|County}} {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кроў-Уінг (графства)|Кроў-Уінг|en|County}}, штат [[Мінэсота]], [[ЗША]].

== Геаграфічнае становішча ==
Бакстэр знаходзіцца ў цэнтры штату [[Мінэсота]].

== Клімат ==
[[Файл:Minnesota Fishing Hall of Fame.jpg|thumb|300px|Музэі «Рыбалоўная зала славы Мінэсоты»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fishing Hall of Fame Minnesota|url=http://www.fishinghalloffamemn.com/about/|publisher=Fishing Hall of Fame Minnesota |year=2015|language=en|accessdate= 28 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt;]]
Клімат Бакстэра вільготны ўмераны [[Кантынэнтальны клімат|кантынентальны]].

== Гісторыя ==
Бакстэр быў заснаваны 25 траўня 1939 року. Названы ў гонар Лютэра Бакстэра, палкоўніка [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]], дэпутата {{Артыкул у іншым разьдзеле|Легіслатура Мінэсоты|Легіслатуры Мінэсоты|en|Minnesota Legislature}}&lt;ref&gt;{{Кніга|author=Warren Upham|title=Minnesota Geographic Names: Their Origin and Historic Significance|url=https://books.google.com/books?id=ShcLAAAAYAAJ&amp;pg=PA155|year=1920|publisher=Minnesota Historical Society|page=155}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{| align= border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;border:1px solid #141414;&quot;
|-bgcolor=&quot;#CBD5C4;&quot;
|+ style=&quot;font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em&quot;|
|-bgcolor=&quot;#CBD5C4&quot; 
! 1930 !! 1940 !! 1950 !! 1960 !! 1970 !! 1980	!! 1990 !! 2000 !! 2010
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| align=center| 169	
| align=center| 357	
| align=center| 507	
| align=center| 1 037
| align=center| 1 556	
| align=center| 2 625
| align=center| 3 695
| align=center| 5 555	
| align=center| 7 610
|}

===Этнічныя групы===
{| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100;&quot;
|- 
| style=&quot;background:#CBD5C4;&quot; | '''Група'''
| colspan=1 style=&quot;background:#CBD5C4;&quot; align=&quot;center&quot; | [[Перапіс насельніцтва ЗША (2000)|'''2000''']]
| colspan=1 style=&quot;background:#CBD5C4;&quot; align=&quot;center&quot; | [[Перапіс насельніцтва ЗША (2010)|'''2010''']]
|- 
| style=&quot;background:#f3fff3;&quot; | Белыя амэрыканцы
| align=&quot;right&quot; | 5.454 (98,2 %)
| align=&quot;right&quot; | 7.294 (95,8 %)

|- 
| style=&quot;background:#f3fff3;&quot; | [[Афраамэрыканцы]]
| align=&quot;right&quot; | 1 (0,0 %)
| align=&quot;right&quot; | 37 (0,5 %)
|-
| style=&quot;background:#f3fff3;&quot; | [[Амерыканцы азіяцкага паходжання|Аззіяты]]
| align=&quot;right&quot; | 23 (0,4 %)
| align=&quot;right&quot; | 66 (0,9 %)
|-
| style=&quot;background:#f3fff3;&quot; | [[Амэрыканцы гішпанскага і лацінаамэрыканскага паходжаньня|Лацінаамэрыканцы]]
| align=&quot;right&quot; | 34 (0,6 %)
| align=&quot;right&quot; | 82 (1,1 %)
|-
| style=&quot;background:#f3fff3;&quot; | Увогуле
| align=&quot;right&quot; | 5.555
| align=&quot;right&quot; | 7.610
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20190528054506/http://www.city-data.com/city/Baxter-Minnesota.html Бакстэр, Мінэсота] «City-data.com»{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінэсоты]]</text>
      <sha1>kf5kq2xeipr1gd383od6p4pdosb2bxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філіпа Тамаза Марынэцьці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221424</id>
    <revision>
      <id>2699327</id>
      <parentid>2169892</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21661" sha1="7sxu4zc7yld88uie79y9tlrdi5oajo2" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
'''Эміліё Філіпа Тамаза Марынэцьці''' ([[Італьянская мова|па-італьянску]]: ''Filippo Tommaso Emilio Marinetti''; 22 сьнежня 1876 — 2 сьнежня 1944) — італьянскі паэт, рэдактар, тэарэтык мастацтва ды заснавальнік [[футурызм]]у. Быў зьвязаны з мастацкім й літаратурным зьвязам «''Abbaye de Créteil''» (1907—1908). Марынэцьці найбольш вядомы як аўтар першага Футурыстычнага маніхвэста (1909) та адзін зь аўтараў Фашыстоўскага маніхвэста (1919).

== Жыцьцяпіс ==
Эміліё Анджэлё Карлё Марынэцьці (у некаторых дакумэнтах сустракаецца &quot;Філіпа Ахіл Эміліё Марынэцьці&quot;) правёў першыя гады жыцьця ў [[Александрыя|Александрыі]]. Бацька Энрыка быў юрыстам зь [[П’емонт]]а, а маці Амалія — дачкой прафэсара літаратуры зь [[Мілян]]у. Яны прыехалі ў [[Эгіпет]] у 1865 годзе па запрашэньні Ісмаіл-пашы, каб выступаць у якасьці юрыдычных дарадцаў для замежных кампаній, якія прымалі ўдзел у праграме мадэрнізацыі [[Асманская імпэрыя|Асманскае імпэрыі]]&lt;ref&gt;[https://books.google.by/books?id=c-B9EJGYbAMC&amp;pg=PT14&amp;redir_esc=y☁ https://books.google.by/books?id=c-B9EJGYbAMC&amp;pg=PT14&amp;redir_esc=y]&lt;/ref&gt;.

Яго любоў да літаратуры разьвівалася яшчэ ў школьныя гады. Яго маці была заўзятым чытатом паэзіі і пазнаёміла маладога Марынэцьці з італьянскай й эўрапейскай клясыкай. У сямнаццаць гадоў ён пачаў выдаваць свой першы школьны часопіс пад назвай &quot;''Papyrus''&quot;. У гэты час [[езуіты]] пагражалі выключыць яго зь школы за публікацыю ў гэтым часопісе скандальных раманаў Эміля Заля.

Спачатку ён вучыўся ў Эгіпце, потым у [[Парыж]]ы, атрымаўшы ступень бакаляўра ў 1894 годзе ў [[Сарбона|Сарбоне]] &lt;ref&gt;https://books.google.by/books?id=FReQVFC6ZJUC&amp;pg=PR17&amp;lpg=PR17&amp;dq=Enrico+Marinetti&amp;source=bl&amp;ots=sc9skuhwUL&amp;sig=o8KD6j0S7WlD_mYfDH3x2sQiUZA&amp;hl=en&amp;ei=PsWJTs_2EKnV0QGRxIz_Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Enrico%20Marinetti&amp;f=false%E2%98%81&lt;/ref&gt;, а ў Італіі скончыў юрыдычны факультэт у Павійскім унівэрсітэце ў 1899 годзе.

Ён вырашыў не станавіцца юрыстам, а разьвіваць літаратурную кар’еру. Экспэрымэнтаваў зь усіма накірункамі літаратуры (паэзія, апавяданьне, тэатар), падпісваючы ўсё псэўданімам &quot;Філіп Тамаза Марынэцьці&quot;.

У 1908 годзе Марынэцьці, які захапляўся гонкамі, патрапіў ў аўтакатастрофу ля Мілана, дзе ён уехаў у кювэт, каб не зьбіць дзьвух раварыстаў. Ён згадаў пра аварыю ў Футурыстычным маніхвэсьце: Марынэцьці, які адужаў, стаў новым чалавекам, поўным рашучасьці зупыніць вычварнасьць й дэкаданс пануючай у тыя часы вольнасьці. Ён абмеркаваў са сваімі сябрамі новую рэвалюцыйную праграму, у рамах якое яны павінны скончыць усе мастацкія зносіны зь мінулым, &quot;знішчыць музэі, бібліятэкі, кожны тып акадэміі&quot;. Ён напісаў: &quot;Мы будзем праслаўляць вайну — адзіную ў сьвеце гігіену — мілітарызм, патрыятызм, прыгожыя ідэі, за якія варта памерці і пагарду да жанчын&quot;.

== Футурызм ==
Марынэцьці і Канстантын Бранкучы былі ўдзельнікамі руху Абат дэ Крэтэй ([[Француская мова|па-француску]]: ''L'Abbaye de Créteil''). Удзельнікамі таксама зьяўляліся маладыя пісьменьнікі Роджэр Алард (адзін зь першых кубістаў), П’ер Жан Жуў і Пол Касьціё, якія хацелі апублікаваць свае творы зь дапамогай гэтага таварыства. Абат дэ Крэтэль — супольнасьць, заснаваная восеньню 1906 г. мастаком [[Альбэр Глез|Альбэрам Глезам]] і паэтамі [[Рэнэ Арко]], [[Анры-Мартын Барзюн|Анры-Мартынам Барзюнам]], [[Аляксандар Мэрсэро|Аляксандрам Мэрсэро]] і [[Шарль Вільдрак|Шарлем Вільдракам]]. Рух узяў натхненьне ў ''Abbaye de Thélème'' — элемэнце творчасьці [[Франсуа Рабле]] зь яго рамана Гарганцюа і Пантагруэль. Гэты рух быў самаліквідаваны а пачатку 1908 году.

Марынэцьці найбольш вядомы як аўтар Футурыстычнага маніхвэсту, які ён напісаў у 1909 г. Спачатку ён быў апублікаваны па-француску на галоўнай старонцы самай прэстыжнае францускай штодзённай газэты ''Le Figaro'' 20 лютага 1909 г. Марынэцьці заявіў, што &quot;мастацтва сапраўды не можа быць нічым іным, як толькі гвалтам, жорсткасьцю і несправядлівасьцю&quot;. Жорж Сарэль, які паўплываў на ўвесь палітычны спэктр ад анархізму да фашызму, таксама аргумэнтаваў важнасьць гвалту. Футурызм меў як анархісцкія, так і фашыстоўскія элемэнты. Пазьней Марынэцьці стаў актыўным прыхільнікам [[Бэніта Мусаліні]].

Футурыстычны маніхвэст чытаўся і абмяркоўваўся па ўсёй Эўропе, але першыя футурыстычныя творы Марынэцьці ня мелі такога посьпеху. У красавіку ўступная частка ягонай драмы &quot;''Le Roi bombance''&quot;, напісанай у 1905 г., была перарвана гучным, насьмешлівым сьвістам аўдыторыі і самім Марынэцьці, які такім чынам унёс яшчэ адзін элемэнт футурызму: &quot;жаданьне зламаць''. Пазьней Марынэцьці выйшаў на паядынак зь адным зь крытыкаў.''

Яго драма &quot;''La donna è mobile''&quot;, упершыню прадстаўленая ў [[Турын]]е, таксама не мела посьпеху. У наш час п'еса запомнілася пазьнейшай вэрсіяй, названай &quot;''Elettricità sessuale&quot;'', галоўным чынам па зьяўленьні на сцэне чалавекападобных мэханічных істот за дзесяць гадоў да таго, як чэскі пісьменьнік [[Карэл Чапэк]] вынайшаў тэрмін &quot;робат&quot;.

У 1910 годзе зь яго першага раману &quot;''[[Футурыст Мафарка|Mafarka il futurista]]''&quot; былі зьняты ўсе абвінавачаньні па справе аб непрыстойнасьці. У тым годзе Марынэцьці далучыўся да зьвязу трох маладых жывапісцаў ([[Умбэрта Бач’ёні]], [[Карлё Кара]], [[Люіджы Русалё]]), якія прынялі філязофію футурызму. Разам зь імі (і зь такімі паэтамі, як Альда Палажэшчы) Марынэцьці распачаў серыю Футурыстычных вечароў, тэатралізаваных відовішчаў, падчас якіх футурысты дэкляравалі свае маніхвэсты перад натоўпам, які збольшага наведваў спэктаклі, каб кінуць на сцэну гародніну.

Найбольш пасьпяховым &quot;здарэньнем&quot; таго пэрыяду стала публікацыя ў [[Вэнэцыя|Венэцыі]] &quot;Маніхвэста супроць мінулага каханьня&quot;. Марынэцьці патрабуе &quot;запоўніць невялікія сьмярдзючыя каналы&quot;, каб &quot;падрыхтавацца да нараджэньня індустрыяльнае й мілітарызаванае Венэцыі, здольнай панаваць на вялікае [[Адрыятычнае мора|Адрыятыцы]], вялікім Італьянскім возеры&quot;.

У 1911 г. пачалася італа-турэцкая вайна, Марынэцьці адправілася ў [[Лібія|Лібію]] ў якасьці карэспандэнта францускае газэты. Затым ён асьвятляў [[Першая балканская вайна|Першую балканскую вайну]] (1912–1913), назіраючы нечаканы посьпех баўгарскіх войскаў супроць Асманскае імпэрыі ў аблозе Адрыянопаля. У гэты пэрыяд ён таксама шмат наведваў Лёндан, які лічыў &quot;футурыстычным горадам&quot;, дзе быў арганізаваны шэраг выстаў, лекцый і дэманстрацыяў футурыстычнае музыкі.

Прыблізна ў той жа час Марынэцьці працаваў над антыкаталіцкім та антыаўстрыйскім вершаваным раманам &quot;''Le monoplan du Pape''&quot; (1912) і рэдагаваў анталёгію паэтаў-футурыстаў. Але яго спробы абнавіць стыль паэзіі не задаволілі яго.

У рамах сваёй кампаніі па пераадоленьні традыцый Марынэцьці таксама напаў на традыцыйную італьянскую ежу. Яго Маніхвэст футурыстычнай кулінарыі быў апублікаваны ў турынскай ''Gazzetta del Popolo'' 28 сьнежня 1930 году. Сьцьвярджаючы, што &quot;людзі думаюць, апранаюцца і дьзейнічаюць у адпаведнасці зь тым, што пьюць і ядуць&quot;, Марынэцьці прапанаваў шырокія зьмены дыеты. Ён асудзіў макароны, абвінаваціўшы іх ў слабасьці, пэсімізьме й недахопе мужчынскае сілы, а таксама прасоўваў у рацыён рыс, які вырошчваецца ў Італіі. У гэтым, як і ў іншым сэнсе, прапанаваная футурыстычная кулінарыя была нацыяналістычнай, адмаўляючы чужыя прадукты і назвы ежы. Гэта таксама быў мілітарызм, імкнуўшыся стымуляваць мужчын да ваяўнічасьці.

Марынэцьці таксама імкнуўся павялічыць творчы патэнцыял. Яго прыцягненьне да ўсяго новага, зрабіла прывабныя адкрыцьці, але яго погляды на дыэту не былі навукова абгрунтаванымі. Ён быў зачараваны ідэяй апрацаванай ежы, прадказваючы, што калі-небудзь таблеткі заменяць ежу як крыніцу энэргіі, і заклікаў стварыць &quot;плястыкавыя комплэксы&quot;, каб замяніць натуральную ежу. Ежа, у сваю чаргу, стане прадметам мастацкае выразнасьці. Многія зь апісаных Марынэцьці страў падобныя на пэрформанс, напрыклад, &quot;Тактыльная вячэра&quot;, узноўленая ў 2014 годзе для экспазыцыі ў музэі Гугэнхойма. Удзельнікі насілі піжаму, упрыгожаную губкай, наждачнай паперай і алюмініем й ялі салаты без выкарыстаньня сталовых прыбораў.

== Марынэцьці та фашызм ==
На пачатку 1918 г. ён заснаваў Футурыстычную політычную партыю, якая толькі праз год аб’ядналася зь партыяй Бэніта Мусаліні. Марынэцьці быў адным зь першых прыхільнікаў італьянскай фашыстоўскай партыі. У 1919 годзе ён напісаў сумесна зь Альчэстэ дэ Амбрысам, маніхвэст італьянскага фашызму. Ён выступіў супроць пазьнейшага ўздыму некаторых політычных інстытутаў, назваўшы іх &quot;рэакцыйнымі&quot; і з-за агіды зьехаў з кангрэса фашыстоўскай партыі ў 1920 г., пасьля чаго на тры гады выйшаў зь політыкі. Аднак ён заставаўся прыкметнай сілай разьвіцьця філязофіі партыі на працягу ўсяго існаваньня рэжыму.

У часы фашыстоўскага рэжыму Марынэцьці імкнуўся зрабіць футурызм афіцыйным дзяржаўным мастацтвам Італіі, але гэта не атрымалася. Мусаліні асабіста быў незацікаўлены ў мастацтве і вырашыў надаваць заступніцтва шматлікім стылям, каб захаваць мастакоў, верных рэжыму. Адкрываючы ў 1923 г. выстаўку мастацкае гурта ''Novecento Italian''o, ён заявіў: &quot;Я заяўляю, што гэта далёка не мая ідэя заахвочваць што-небудзь накшталт дзяржаўнага мастацтва. Мастацтва належыць да ўласнае асобы. У дзяржавы ёсць толькі адзін абавязак: не падрываць мастацтва, ствараць гуманыя ўмовы для мастакоў, заахвочваць іх зь мастацкага і нацыянальнага пункту гледжаньня&quot;.

У фашыстоўскай Італіі сучаснае мастацтва было дапушчана і нават зацьверджана фашыстоўскімі іерархамі. На канец 1930-х гадоў некаторыя ідэолягі (напрыклад, экс-футурыст Ардэнга Сафіт) пажадалі ўвесьці паняцьце &quot;дэгэнератыўнае мастацтва&quot; у Італіі і асудзілі мадэрнізм, хаця сам рэжым ігнараваў іх прапановы. У 1938 г., пачуўшы, што [[Адольф Гітлер]] хацеў уключыць футурызм у перасоўную выставу дэгэнератыўнага мастацтва, Марынэцьці ўгаворваў Мусаліні адмовіцца пускаць яго ў Італію.

17 лістапада 1938 г., пад уплывам Нямеччыны, Італія прыняла расавыя законы, якія дыскрымінавалі італьянскіх жыдоў. [[Антысэмітызм|Антысэмітская]] тэндэнцыя ў Італіі вылілася ў напады на сучаснае мастацтва, асуджаныя занадта радыкальна і антынацыяналістычна. 11 студзеня 1939 году нумар футурыстычнага часопіса ''Artecrazia Marinetti'' выказаў асуджэньне падобных нападаў на сучаснае мастацтва, адзначыўшы, што футурызм зьяўляецца італьянскім і нацыяналістычным, а не замежным, і што ў футурызьме няма жыдоў. Акрамя таго, ён сьцьвярджаў, што жыды не ўдзельнічаюць у разьвіцьці сучаснага мастацтва. Нягледзячы на ​​тое, італьянская цэнзура закрыла часопіс.

Марынэцьці рабіў шматлікія спробы &quot;прымірыць&quot; сябе да рэжыму, стаўшы менш радыкальным і авангардным: пераехаў зь Міляна ў Рым; стаў акадэмікам, нягледзячы на ранейшае ​​асуджэньне акадэмій: &quot;Важна, каб футурызм быў прадстаўлены ў Акадэміі&quot;.

Ён быў атэістам, але ў сярэдзіне 1930-х вырашыў падтрымаць уплыў каталіцкае царквы на італьянскае грамадзтва. 21 чэрвеня 1931 г. у ''Gazzetta del Popolo'' Марынэцьці абвясьціў, што &quot;толькі мастакі футурызму здольныя выразна выказаць догмы каталіцкай веры, такія як Сьвятая Тройца, Беззаганнае зачацьце та Хрыстовая Кальварыя&quot;. У апошніх працах, напісаных непасрэдна перад сьмерцю ў 1944 г. &quot;''L'aeropoema di Gesù&quot;''  та &quot;''Quarto d'ora di poesia&quot;'' Марынэцьці імкнуўся прымірыць сваю наноў набліжаную любоў да Бога і захапленьне дзеяньнем, якое суправаджала яго на працягу ўсяго жыцьця.

У яго характары былі і іншыя супярэчнасьці: нягледзячы на ​​нацыяналізм, ён быў інтэрнацыяналістам, атрымаў адукацыю ў Эгіпце і Францыі, пісаў свае першыя вершы па-француску, выдаваў Футурыстычны маніхвэст у францускай газэце і ездьзіў па Эўропе, каб прасоўваць свае ідэі.

Негледзячы на ўзрост, Марынэцьці вызваўся да службы падчас Другой італа-этыёпскае й Другой сусьветнае войнаў, праслужыўшы на Ўсходнім фронце некалькі тыдняў улетку та восеньню 1942 г., дзе быў паранены &lt;ref&gt;Ialongo, Ernest; ''Filippo Tommaso Marinetti: The Artist and His Politics'', p.289; Rowman &amp; Littlefield, 2015; &lt;nowiki&gt;ISBN 1611477573&lt;/nowiki&gt;, 9781611477573&lt;/ref&gt;.

== Сьмерць ==
Памёр ад спыненьня сэрца 2 сьнежня 1944 г., працуючы над зборам вершаў, якія праслаўлялі дасягненьні ваеннаслужачых італьянскай флятыліі ў ваенны час.

== Фільмаграфія ==
* ''Vita futurista'' (1916)
* ''Montparnasse'' (1929)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|10}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210102133803/http://prajdzisvet.org/text/164-manifiest-futuryzmu.html Маніфест футурызму]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Марынэцьці, Філіпа Тамаза}}
[[Катэгорыя:Італія ў культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Футурызм]]
[[Катэгорыя:Італьянскія пісьменьнікі]]</text>
      <sha1>7sxu4zc7yld88uie79y9tlrdi5oajo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отан Гедэман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224307</id>
    <revision>
      <id>2699134</id>
      <parentid>2537981</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9996" sha1="md9h1j1xwsl2wqfzsnqcijy4suimyqe" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Імя                  = Отан Гедэман
|Арыгінал імя         = Otton Hedemann
|Фота                 = Otton Hedemann.jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Дата нараджэньня     = {{Нарадзіўся|29|4|1887}}
|Месца нараджэньня    = в. Мнішчызна, [[Рэчыцкі павет]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]
|Дата сьмерці         = {{Памёр|18|5|1937|гадоў = 50}}
|Месца сьмерці        = [[Вільня]]
|Навуковая сфэра      = гісторык
|Месца працы          = 
|Альма-матэр          = 
|Навуковы кіраўнік    = 
|Знакамітыя вучні     = 
|Вядомы як            = 
|Узнагароды і прэміі  = 
|Сайт                 = 
}}
'''О́тан Ге́дэман''' ({{Мова-пол|Otton Hedemann}}; 29 красавіка 1887, в. Мнішчызна [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]&lt;ref name=&quot;нараджэньне&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 сьнежня 2016| url = https://braslaw.by/novosti/kalendar-pamyatnyh-dat-braslavshchiny-na-2017-god| копія = | дата копіі = | загаловак = Календарь памятных дат Браславщины на 2017 год| фармат = | назва праекту = Портал браславского региона| выдавец = | дата доступу = 30 сакавіка 2020 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, [[Расейская імпэрыя]], цяпер [[Васілевічы]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar111084&amp;strq=l_siz=20| копія = | дата копіі = | загаловак = Гедэман, Ота Магнусавіч (гісторык ; 1887—1937)| фармат = | назва праекту = Сводный электронный каталог бібліотек Беларусі| выдавец = Нацыянальная біблітэка Беларусі| дата доступу = 30 сакавіка 2020 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; — 18 траўня 1937, [[Вільня]], [[Польская рэспубліка]]&lt;ref name=&quot;сьмерць&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак = Zgon historyka polsko-duńskiego w Wilnie|арыгінал=|спасылка = https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/plain-content?id=40624|аўтар выданьня=|выданьне = Gazeta Lwowska|тып=|месца=|выдавецтва=|год = 20 maja 1937|выпуск=|том=|нумар = Nr 110|старонкі = 1|isbn=}}&lt;/ref&gt;) — беларускі і польскі гісторык, краязнаўца, пэдагог.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў ваколіцах [[Менск]]у ў сям’і датчаніна Магнуса Яна Гедэмана і полькі Ядвігі з Андрыеўскіх. Бацька працаваў інжынэрам-мэліяратарам. Скончыў гімназію ў [[Гомель|Гомлі]], за ўдзел у рэвалюцыйным руху выключаны з Кіеўскага ўнівэрсытэту. Вярнуўся ў бацькоўскі фальварак пад Гомлем. Па сканчэньні [[I сусьветная вайна|I сусьветнай вайны]] бальшавікі адабралі маёнтак, і Отан з жонкай і дзецьмі зьехаў у [[II Рэч Паспалітая|II Рэч Паспалітую]]. З 1922 року працаваў настаўнікам гісторыі ў [[браслаў]]скай гімназіі. З пачатку 1930-х — у Друі.

Хварэў на [[сухоты]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Раіса Аўчыньнікава.| прозьвішча = Аўчыньнікава| імя = Раіса| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 красавіка 2013| url = http://www.geoversum.by/blogs/tapan-m-ka/magnus-gyedyeman-metyearolag-z-vas-lev-ch.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Магнус Гедэман - метэаролаг з Васілевіч| фармат = | назва праекту = Блог Раісы Аўчыньнікавай| выдавец = Геоверсум| дата доступу = 30 сакавіка 2020 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Памёр у Вільні пасьля перанесенай апэрацыі&lt;ref name=&quot;сьмерць&quot; /&gt;.

== Дзейнасьць ==
Зьбіраў матэрыялы па гісторыі Браслаўшчыны, сярэдняга Падзьвіньня, [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]]. Выдаў кнігі пра [[Дзісна|Дзісну]], [[Друя|Друю]], [[Глыбокае]], [[Браслаў]], [[Браслаўскі павет]]&lt;ref&gt;[[Г. А. Каханоўскі]]. Гедэман Ота Магнусавіч // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} - С. 503&lt;/ref&gt;. На старонках месячніка „Echa Leśne” зьмяшчаў артыкул па гісторыі [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]], складзеных на аснове архіваў. Апошняя праца пра Белавескую пушчу пабачыла сьвет ужо па ягоным сконе.

== Творы ==
* ''Historja Powiatu Brasławskiego'' (1930)
* ''Dawne puszcze i wody'' (1934)
* ''Dzisna i Druja. Magdeburskie miasta'' (1934)
* [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=31323 ''Graf Manuzzi''] (1935)
* ''Głębokie. Szkic dziejów'' (1935)
* ''Testamenty brasławsko-dziśnienskie XVII-XVIII wieku jako źródło historyczne'' (1935)
* [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=2317 ''Szkoły walerjanowskie X.X. Pijarów łużeckich''] (1937)
* [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=2318 ''Dzieje puszczy Białowieskiej w Polsce przedrozbiorowej w okresie do 1798 roku''] (1939, pracę ukończył Wiktor Hartman)

== Ушанаваньне памяці ==
У 2012 року на будынку [[Браслаўскі гісторыка-краязнаўчы музэй|Браслаўскага гісторыка-краязнаўчага музэю]] адкрытая памятная дошка Отану Гедэману&lt;ref name=&quot;нараджэньне&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Аляксандар Хітроў.| прозьвішча = Хітроў| імя = Аляксандар| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 чэрвеня 2012| url = https://photobelta.by/ru/photos?rubric_id=17&amp;theme_id=34221&amp;id=165772&amp;page=1| копія = | дата копіі = | загаловак = Представители девяти стран приняли участие в празднике традиционной культуры &quot;Браславские зарницы-2012&quot;| фармат = | назва праекту = Фотохроніка Беларусі| выдавец = БелТА| дата доступу = 30 сакавіка 2020 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|5}}
* {{Літаратура/ЭГБ|2}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Jakub Dolatowski, Raisa Aŭčynnikava, Oskar Hedemann.
| загаловак      = Otton Hedemann (1887-1937) - szkic biograficzny
| арыгінал       = 
| спасылка       = https://www.ptd.pl/ptd/wp-content/download/wydawnictwaPTD/rocznik65/5_Otton_Hedemann.pdf
| мова           = pl
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Rocznik Polskiego towarzystwa dendrologicznego
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 2017
| выпуск         = 
| том            = 65
| нумар          = 
| старонкі       = 47-71
| isbn           = 
| issn           = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.encyklopedia.puszcza-bialowieska.eu/index.php?dzial=haslo&amp;id=397 Энцыкляпэдыя Белавескай пушчы] {{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20200814110049/https://polonika.pl/polonik-tygodnia/otton-hedemann-i-jego-ksiazki-o-historii-wilenszczyzny Отан Гедэман і ягоныя кнігі па гісторыі Віленшчыны] {{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20240524225230/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/otto-hedemann Польскі біяграфічны інтэрнэт-слоўнік] {{ref-pl}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гедэман, Отан}}
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы]]
[[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Польскія настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце Расейскай імпэрыі]]</text>
      <sha1>md9h1j1xwsl2wqfzsnqcijy4suimyqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тукаеўскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>227599</id>
    <revision>
      <id>2699257</id>
      <parentid>2416841</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="l4asitqhnecbg8gx9k6p6f5dt8cjgaf" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Тукаеўскі раён''' ({{Мова-tt|Тукай районы}}, {{мова-ru|Тукаевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў паўночна-ўсходняй частцы [[Татарстан]]у ў [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйным цэнтрам зьяўляецца горад [[Набярэжныя Чаўны]].

Створаны 1 кастрычніка 1930 году. Межы раёну неаднаразова мяняліся.

== Геаграфія ==
Тэрыторыя раёну — 1729,49 км².

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://tukay.tatar.ru/ Сайт адміністрацыі раёну]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20071110041623/http://info.tatcenter.ru/regions/50.htm Раён на партале TatCenter.Ru]

{{Татарстан}}

[[Катэгорыя:Тукаеўскі раён| ]]</text>
      <sha1>l4asitqhnecbg8gx9k6p6f5dt8cjgaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыродныя запаведнікі Ўкраіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228089</id>
    <revision>
      <id>2699157</id>
      <parentid>2697606</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27595" sha1="fgqbda49sk1ol6fser80dz3i5vb8l75" xml:space="preserve">'''[[Прыродны запаведнік|Прыродныя запаведнікі]] [[Украіна|Ўкраіны]]''' — прыродаахоўныя, навукова-дасьледчыя ўстановы агульнадзяржаўнага значэньня, закліканыя захоўваць у натуральным стане тыповыя або выключныя для дадзенае [[Краявід|краявіднае]] зоны [[прыродны комплекс|прыродныя комплексы]] з усёю сукупнасьцю іх кампанэнтаў, вывучаць прыродныя працэсы ды зьявы, што адбываюцца ў іх, распрацоўваць навуковыя мэтады аховы навакольнага асяродзьдзя, эфэктыўнага ўжываньня прыродных рэсурсаў ды экаляґічнае бясьпекі. Дзялянкі зямлі й воднае прасторы, што належаць да запаведнікаў, адбіраюцца з гаспадарчага карыстаньня. [[Запаведнік]] — найвышэйшая форма аховы прыродных тэрыторыяў, прыродная лябараторыя, дзе вядуцца комплексныя навуковыя дасьледаваньні. Запаведнікі ё ў кожным буйным прыродным комплексе.

Станам на кастрычнік 2013 року ва Ўкраіне налічваецца 19 прыродных запаведнікаў.

Прыбярэжная акваторыя Азоўскага мора абвешчаная гідраляґічным заказьнікам агульнадзяржаўнага значэньня «Прыморскі». Адпаведны Загад 11 красавіка 2019 року падпісаў Прэзыдэнт Украіны Пятро Парашэнка. Плошча заказьніка — 13 тысяч 115 гэктараў уздоўж марскога ўзьбярэдда ал Ьяпдзянскага і да Прыазоўскага раёну.

== Гістарычныя й статыстычныя зьвесткі ==
Адным з найстарэйшых на тэрыторыі Украіны ё [[Крымскі прыродны запаведнік]]. Пачаткам зарочаньня тэрыторыі, што ўваходзіць цяпер у ягоны склад, лічыцца стварэньне «Заказьніка імпэратарскіх паляваньняў» 1913 року. Пасля ўсталяваньня ў Крыме ўлады Радаў, 30 ліпеня 1923 року Дэкрэтам Рады Народных Камісараў РСФСР на мейсцы царскага запаведніка быў створаны запаведнік плошчаю больш за 16 тысяч га. Цяпер Крымскі запаведнік ё найвялікшым прыродным запаведнікам Украіны, агульная плошча запаведніка (улучаючы тэрыторыю філіялу «Лебядзіныя выспы») складае 44 175 га.

Найменшы паводле плошчы запаведнік Украіны — [[Мыс Марцьян]], заснаваны ў 1973 годзе. Плошча запаведніка — 240 га (улучаючы й прылеглую да мысу акваторыю [[Чорнае мора|Чорнага мора]]).

Сумарная плошча тэрыторыі прыродных запаведнікаў Украіны складаюць 1 916,6 км².

З 19 прыродных запаведнікаў у зоне зьмешаных лясоў месьцяцца 4 ([[Палескі прыродны запаведнік|Палескі]], [[Ровенскі прыродны запаведнік|Ровенскі]], [[Драўлянскі прыродны запаведнік|Драўлянскі]], [[Чарэмскі прыродны запаведнік|Чарэмскі]]), у лесастэпавай зоне — 3 ([[Разточча (запаведнік)|Разточча]], [[Мэдаборы (запаведнік)|Мэдаборы]], [[Канеўскі прыродны запаведнік|Канеўскі]]), у стэпавай зоне — 7 ([[Дняпроўска-Арыльскі прыродны запаведнік|Дняпроўска-Арыльскі]], [[Казантыпскі прыродны запаведнік|Казантыпскі]], [[Луганскі прыродны запаведнік|Луганскі]], [[Апуцкі прыродны запаведнік|Апуцкі]], [[Украінскі стэпавы прыродны запаведнік|Украінскі стэпавы]], [[Яланецкі стэп]], [[Міхайлаўская цаліна]]), у Карпатах — 1 ([[Гарганы (запаведнік)|Ґарґаны]]), у Крымскіх гарах — 4 ([[Карадаскі прыродны запаведнік|Карадаскі]], [[Крымскі прыродны запаведнік|Крымскі]], [[Мыс Марцьян]], [[Ялцінскі горна-лесавы прыродны запаведнік|Ялцінскі]]).

== Пералік прыродных запаведнікаў ==
Ніжэй прадстаўлены сьпіс прыродных [[запаведнік]]аў на тэрыторыі [[Украіна|Ўкраіны]].
{| class=&quot;wikitable sortable wide&quot;
|-
! style=&quot;background-color:#90ee90&quot; width=5 | №
! class=unsortable style=&quot;background-color:#90ee90&quot; width=100 | Выгляд
! style=&quot;background-color:#90ee90&quot; | Назва
! style=&quot;background-color:#90ee90&quot; | Разьмяшчэньне
! style=&quot;background-color:#90ee90&quot; | Плошча, га
! style=&quot;background-color:#90ee90&quot; | Дата стварэньня
! style=&quot;background-color:#90ee90&quot; | Колькасьць відаў, занесеных да &lt;br/&gt;[[Чырвоная кніга Ўкраіны|Чырвонае кнігі Ўкраіны]]:&lt;br/&gt; флёры/фаўны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nature.org.ua/dnipro/bio_u.html|title=біосферні заповідники, природні заповідники, національні природні парки     україни|accessdate=2012-09-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVx6siW1?url=http://www.nature.org.ua/dnipro/bio_u.html|archivedate=2012-10-18|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;
! class=unsortable style=&quot;background-color:#90ee90&quot;|Кры.

|- align=&quot;center&quot;
| 1
| [[Файл:Gorgany11.jpg|100px]]
| [[Прыродны запаведнік «Гарганы»|Прыродны запаведнік «Ґарґаны»]]
| [[Івана-Франкоўская вобласьць]]
| 5 344,2
| [[12 верасьня]] [[1996]]
| 15/20
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-9 |title=Природно-заповідний фонд України → Івано-Франківська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223142/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-9 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 2
| [[Файл:ДніпровськоОрільськийЗаповідник.jpg|100px]]
| [[Дняпроўска-Арыльскі прыродны запаведнік]]
| [[Днепрапятроўская вобласьць]]
| 3 766,2
| [[15 верасьня]] [[1990]]
| 9/24
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-4 |title=Природно-заповідний фонд України → Дніпропетровська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223245/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-4 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 3
| [[Файл:Narodychi 13.jpg|100px]]
| [[Драўлянскі прыродны запаведнік]]
| [[Жытомірская вобласьць]]
| 30 872,8
| [[11 сьнежня]] [[2009]]
| 12/7&lt;ref name=&quot;pz_Drev&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|&lt;ref name=&quot;pz_Drev&quot;&gt;{{Cite web |url=http://drevlyansky.elitno.net/ |title=Офіційний сайт заповідника «ПЗ Древлянський» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102205907/http://drevlyansky.elitno.net/ |archivedate=2 листопад 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 4
| [[Файл:Єланецький степ.jpg|100px]]
| [[Прыродны запаведнік «Яланецкі стэп»]]
| [[Мікалаеўская вобласьць]]
| 1 675,7
| [[17 ліпеня]] [[1996]]
| 17/77
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-14 |title=Природно-заповідний фонд України → Миколаївська область  |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223219/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-14 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 5
| [[Файл:Kazantyp.jpg|100px]]
| [[Казантыпскі прыродны запаведнік]]
| [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]
| 450,1
| [[12 траўня]] [[1998]]
| 18/17
|&lt;ref name=&quot;pzfUkr_K&quot;&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1 |title=Природно-заповідний фонд України → Автономна Республіка Крим |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223048/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kazantip.nm.ru/ |title=Офіційний сайт заповідника «Казантипський природний заповідник» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207032125/http://www.kazantip.nm.ru/ |archivedate=7 грудень 2013 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 6
| [[Файл:Kaniv tg0709 7.jpg|100px]]
| [[Канеўскі прыродны запаведнік]]
| [[Чаркаская вобласьць]]
| 2 027
| [[30 ліпеня]] [[1923]]
| 26/74
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-23 |title=Природно-заповідний фонд України → Черкаська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223704/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-23 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kanivbiosfera.at.ua/ Офіційний сайт заповідника «Ка́нівський приро́дний запові́дник»]&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 7
| [[Файл:Karadag evening.jpg|100px]]
| [[Карадаскі прыродны запаведнік]]
| [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]
| 2 874,2
| [[9 жніўня]] [[1979]]
| 77/83
|&lt;ref name=&quot;pzfUkr_K&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130619055336/http://zapovednik-karadag.com/ Офіційний сайт заповідника «Карадазький природний заповідник Національної академії наук України»]&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 8
| [[Файл:Chuchel pass.jpg|100px]]
| [[Крымскі прыродны запаведнік]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Філіялы: [[Лебядзіныя выспы (запаведнік)|«Лебядзіныя выспы»]]&lt;/small&gt;
| [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]
| 44 175
| [[30 ліпеня]] [[1923]]
| 79/53
|&lt;ref name=&quot;pzfUkr_K&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 9
| [[Файл:Луганський природний заповідник.jpg|100px]]
| [[Луганскі прыродны запаведнік]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Філіялы: [[Станічна-Луганскі запаведнік]], [[Правальскі стэп (запаведнік)|«Правальскі стэп»]], [[Стральцоўскі стэп (запаведнік)|«Стральцоўскі стэп»]]&lt;/small&gt;
| [[Луганская вобласьць]]
| 2 122
| [[12 лістапада]] [[1968]]
| 32/19
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-12 |title=Природно-заповідний фонд України → Луганська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014090913/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-12 |archivedate=14 жовтень 2013 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zapovednik.lg.ua/ |title=Офіційний сайт заповідника «Луганський природний заповідник Національної академії наук України» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180327204441/http://zapovednik.lg.ua/ |archivedate=27 березень 2018 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 10
| [[Файл:Medobory zap.jpg|100px]]
| [[Прыродны запаведнік «Мэдаборы»]]
| [[Тарнопальская вобласьць]]
| 10 517
| [[8 лютага]] [[1990]]
| 29/20
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-19 |title=Природно-заповідний фонд України → Тернопільська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223204/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-19 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 11
| [[Файл:Михайлівська цілина.jpg|100px]]
| [[Прыродны запаведнік «Міхайлаўская цаліна»]]
| [[Сумская вобласьць]]
| 882,9
| [[11 сьнежня]] [[2009]]
|
|

|- align=&quot;center&quot;
| 12
| [[Файл:Nikitsky Botanical Garden 1.jpg|100px]]
| [[Прыродны запаведнік «Мыс Марцьян»]]
| [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]
| 240
| [[20 лютага]] [[1973]]
| 36/35
|&lt;ref name=&quot;pzfUkr_K&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 13
| [[Файл:Opuk.jpg|100px]]
| [[Апуцкі прыродны запаведнік]]
| [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]
| 1 592,3
| [[12 траўня]] [[1998]]
| 14/9
|&lt;ref name=&quot;pzfUkr_K&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180614044701/http://www.opuk.com.ua/ Офіційний сайт заповідника «Опукський природний заповідник»]&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 14
| [[Файл:Р. Жолобниця.jpg|100px]]
| [[Палескі прыродны запаведнік]]
| [[Жытомірская вобласьць]]
| 20 104
| [[1968]]
| 17/53
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-6 |title=Природно-заповідний фонд України → Житомирська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223212/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-6 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120805071636/http://polesye-reserve.org.ua/index.html Офіційний сайт заповідника «Поліський природний заповідник»]&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 15
| [[Файл:Roztocca1.jpg|100px]]
| [[Прыродны запаведнік «Разточча»]]
| [[Львоўская вобласьць]]
| 2 084,5
| [[5 кастрычніка]] [[1984]]
| 32/19
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-13 |title=Природно-заповідний фонд України → Львівська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223147/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-13 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 16
| [[Файл:Рівненський Природний Заповідник.jpg|100px]]
| [[Ровенскі прыродны запаведнік]]
| [[Ровенская вобласьць]]
| 42 288,7
| [[3 красавіка]] [[1999]]
| 29/33&lt;ref name=&quot;pz_Rov&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-17 |title=Природно-заповідний фонд України → Рівненська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223756/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-17 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pz_Rov&quot;&gt;{{Cite web |url=http://rpz.org.ua/ |title=Офіційний сайт заповідника «Рівненський природний заповідник» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614021343/http://rpz.org.ua/ |archivedate=14 червень 2018 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 17
| [[Файл:Хомутовская 01.jpg|100px]]
| [[Украінскі стэпавы прыродны запаведнік]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Філіялы: «[[Хамутоўскі стэп]]», «[[Каменныя магілы]]», [[Крэйдавая флёра (запаведнік)|«Крейдяна флора»]]&lt;/small&gt;
| [[Данецкая вобласьць|Данецкая]], [[Запароская вобласьць|Запароская вобласьці]]
| 3 145,6
| [[1961]]
| 46/25
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-5 |title=Природно-заповідний фонд України → Донецька область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223502/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-5 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-8 |title=Природно-заповідний фонд України → Запорізька область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223804/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-8 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 18
| [[Файл:Cherem1.jpg|100px]]
| [[Чарэмскі прыродны запаведнік]]
| [[Валынская вобласьць]]
| 2 975,7
| [[19 сьнежня]] [[2001]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-3 |title=Природно-заповідний фонд України → Волинська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223155/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-3 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

|- align=&quot;center&quot;
| 19
| [[Файл:Yaltinskij zapovednik.jpg|100px]]
| [[Ялцінскі горна-лесавы прыродны запаведнік]]
| [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]
| 14 523
| [[20 лютага]] [[1973]]
| 82/36
|&lt;ref name=&quot;pzfUkr_K&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|}

{{Лякалізацыйная мапа/Пункты|Украіны|Шырыня мапы=900|float=center|Назва=Мапа прыродны запаведнікаў Украіны|Пункты=
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=26|Даўгата градусаў=24|Даўгата хвілінаў=20|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=1}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=31|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=47|Пазыцыя=зьверху|Фон=|Назва=2}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=12|Даўгата градусаў=29|Даўгата хвілінаў=04|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=3}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=33|Даўгата градусаў=32|Даўгата хвілінаў=01|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=4}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=45|Шырата хвілінаў=27|Даўгата градусаў=35|Даўгата хвілінаў=52|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=5}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=51|Даўгата градусаў=31|Даўгата хвілінаў=32|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=6}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=56|Даўгата градусаў=35|Даўгата хвілінаў=13|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=7}}

  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=39|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=12|Пазыцыя=зьверху|Фон=|Назва=8}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=45|Шырата хвілінаў=51|Даўгата градусаў=33|Даўгата хвілінаў=31|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=8}}

  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=45|Даўгата градусаў=39|Даўгата хвілінаў=21|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=9}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=18|Даўгата градусаў=40|Даўгата хвілінаў=05|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=9}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=09|Даўгата градусаў=39|Даўгата хвілінаў=51|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=9}}

  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=13|Даўгата градусаў=26|Даўгата хвілінаў=10|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=10}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=50|Шырата хвілінаў=03|Даўгата градусаў=25|Даўгата хвілінаў=37|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=10}}

  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=50|Шырата хвілінаў=50|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=05|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=11}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=30|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=15|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=12}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=45|Шырата хвілінаў=02|Даўгата градусаў=36|Даўгата хвілінаў=13|Пазыцыя=зьверху|Фон=|Назва=13}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=22|Даўгата градусаў=27|Даўгата хвілінаў=56|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=14}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=56|Даўгата градусаў=23|Даўгата хвілінаў=45|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=15}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=30|Даўгата градусаў=25|Даўгата хвілінаў=42|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=16}}

  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=17|Даўгата градусаў=38|Даўгата хвілінаў=10|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=18|Даўгата градусаў=37|Даўгата хвілінаў=04|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=52|Даўгата градусаў=37|Даўгата хвілінаў=53|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=31|Даўгата градусаў=37|Даўгата хвілінаў=57|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}}

  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=22|Даўгата градусаў=25|Даўгата хвілінаў=28|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=18}}
  {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=27|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=05|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=19}}
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* ''Паламарчук М.&amp;nbsp;М.''&amp;nbsp;Географія України: Підр. для серед. шк.&amp;nbsp;— 2-тє вид., перероблене і доповнене.&amp;nbsp;— К.: Освіта, 1992.&amp;nbsp;— 159 с.: іл., карти. ISBN 5-330-01950-8
* [https://web.archive.org/web/20090415164110/http://flora-world.by.ru/Publikations/Kniga_2/Tez_1.htm Еталони живої природи. ''Давидок В. П.'' та ін.&amp;nbsp;— К.: «Курс», 1993.&amp;nbsp;— 28 с.]
* [https://web.archive.org/web/20200918103334/https://cyclop.com.ua/content/view/1086/58/1/15/#29941 Заповідник природний] // 
* [https://web.archive.org/web/20150402022553/http://nature.land.kiev.ua/prirodno-zapovidnij-fond.html Атлас об'єктів природно-заповідного фонду України]
* Закон України «[https://web.archive.org/web/20210513090536/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2456-12 Про природно-заповідний фонд України]» м. Київ, 16 червня 1992&amp;nbsp;р., №&amp;nbsp;2456-XII

{{ВП-парталы|Турызм|Геаграфія}}

[[Катэгорыя:Прыродныя запаведнікі Ўкраіны| ]]
[[Катэгорыя:Турызм ва Ўкраіне]]</text>
      <sha1>fgqbda49sk1ol6fser80dz3i5vb8l75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Страявы вайсковы статут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229957</id>
    <revision>
      <id>2699224</id>
      <parentid>2342516</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="4tjmom020dg5gtijcj7v2fqsx6drcer" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
 |Назва = Страявы вайсковы статут
 |Выява = Страявы_вайсковы_статут_(вокладка).jpg
 |Колькасьць старонак = 31 старонка
 |Мова арыгіналу = беларуская
 |Выдавецтва = [[Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі]]
 |Асобнае выданьне = 1943 год
 |Аўтар = [[Віталь Мікула]]
 |Публікацыя = 1943 год
|ВікіКрыніца-тэкст=s:Страявы Вайсковы Статут}}
'''«Страявы́ вайско́вы стату́т»''' — кніга, у якой былі зьмешчаныя вайсковыя каманды й азначэньні [[Беларуская мова|па-беларуску]] для [[Беларускі корпус самааховы|БСА]] й іншых беларускіх фармаваньняў. Гэтая кніга зьяўляецца першай беларускай вайсковай інструкцыяй. «Страявы вайсковы статут» пісаўся на ўзор нямецкага «Ausblidungsvorschrift fur die Infanterie». Усе каманды й тэрміны ўтвораныя на нямецкім строі й былі апрацаваныя на [[Афіцэрскія курсы БКС|беларускіх перападрыхтоўчых афіцэрскіх курсах]] у [[Менск]]у.

== Зьмест ==

* Прадмова [[Іван Ермачэнка|Івана Ермачэнкі]]
* Прадмова [[Францішак Кушаль|Францішка Кушаля]]
* Агульныя азначэньні
* Адзіночная падрыхтоўка
* [[Аддзяленьне|Дружына]]
* [[Узвод|Зьвяз]]
* [[Рота]]
* Паясьненьні знакаў
* Ключ важнейшых палявых знакаў
* Зьмест

== Цікавосткі ==

* «[[Беларуска-расійскі вайсковы слоўнік]]» [[Станіслаў Суднік|Станіслава Судніка]] й [[Сяргей Бульба|Сержука Чыслава]] грунтуецца на «Страявым вайсковым статуце».&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2010|аўтар=Валера Руселік.|мова=[[беларуская мова]]|спасылка=https://news.tut.by/society/162069.html|загаловак=Калі беларускія салдаты пачалі размаўляць па-беларуску?}}&lt;/ref&gt;

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://vk.com/doc185587062_437258367?hash=889d522aef66d4a54c&amp;dl=bec79a3055d3b633f4 Кніга ў электронным варыянце]
* [https://web.archive.org/web/20200613085103/http://bha.knihi.com/07-2/410-415.htm Выдавецтва кніг на акупаванай Беларусі]
{{Беларускія вайсковыя фармаваньні на баку нацысцкай Нямеччыны}}
[[Катэгорыя:Кнігі 1943 году]]
[[Катэгорыя:Беларускі корпус самааховы]]
[[Катэгорыя:Беларуская краёвая абарона]]
[[Катэгорыя:Беларуская літаратура]]
[[Катэгорыя:1943 год у Менску]]
[[Катэгорыя:Творы на беларускай мове]]</text>
      <sha1>4tjmom020dg5gtijcj7v2fqsx6drcer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савецкая РУУС (Менск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233853</id>
    <revision>
      <id>2699189</id>
      <parentid>2346167</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4648" sha1="8rd0y6vd0s64c7099yturtxsvge8fgq" xml:space="preserve">'''Савецкая раённая ўправа унутраных справаў места Менску''' (скарочана: Савецкая РУУС м. Менску) — РУУС у [[Савецкі раён (Менск)|Савецкім раёне]] [[Менск]]у.

Падпарадкоўваецца [[ГУУС Менгарвыканкаму]]. Разьмяшчаецца пад адрасам: завулак Якуба Коласа, 3&lt;ref&gt;[https://minsk.mvd.gov.by/by/page/sovetskoe-ruvd Савецкае РУУС]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Катаваньні ==
* Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні (фотаздымкі), што 8 лістапада 2020 году ва ўнутраным двары Савецкай РУУС м. Менску больш за тры гадзіны трымалі дзясяткі затрыманых удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]], якія стаялі тварам да сьцяны з паднятымі рукамі за сьпінамі. Згодна з [[Працэсуальна-выканаўчы кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэньнях|Працэсуальна-выканаўчым кодэксам аб адміністрацыйных правапарушэньнях]] фізычная асоба, у дачыненьні да якой ужываецца адміністрацыйнае затрыманьне, тэрмін якога цягнецца больш за тры гадзіны, мусіць утрымліваецца ў месцах, вызначаных органамі, якія вядуць адміністрацыйны працэс. Гэтыя месцы вызначаюцца Правіламі ўтрыманьня фізычных асобаў, у дачыненьні да якіх ужываецца адміністрацыйнае затрыманьне, дзе падаецца вычарпальны сьпіс адпаведных памяшканьняў, сярод якіх няма ўнутраных двароў РУУС&lt;ref&gt;Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20201112201308/https://news.tut.by/society/707130.html Внутреннего двора РУВД в списке мест содержания нет. Задержанных часами держали на улице с поднятыми руками], [[TUT.BY]], 9.11.2020 г.&lt;/ref&gt;. Паводле сьведчаньняў затрыманых, у дачыненьні да іх учыняліся катаваньні&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201114134640/https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=262399 «Гэта было катаванне, адназначна». Што адбывалася ў дворыку Савецкага РУУС, дзе людзі гадзінамі стаялі на холадзе з паднятымі рукамі?], [[Наша Ніва]], 14 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;.
* Грамадзянін [[Ізраіль|Ізраілю]] Аляксандар Фруман, якога ў жніўні затрымалі ў Менску на 78 гадзінаў, засьведчыў катаваньні ў Савецкай РУУС. 13 лістапада 2020 году ён падаў заяву ў ізраільскую паліцыю на супрацоўнікаў РУУС з мэтай правядзеньня расьсьледаваньня і прыцягненьня вінаватых да адказнасьці, у тым ліку празь міжнародны вышук&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30949216.html Ізраільцянін, які перажыў катаваньні з боку сілавікоў у Менску, падаў заяву ў паліцыю Ізраілю], [[Радыё Свабода]], 13 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250420072701/https://minsk.mvd.gov.by/by/page/sovetskoe-ruvd Савецкая РУУС]

{{МГМУС}}

[[Катэгорыя:Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму]]
[[Катэгорыя:Раённыя ўправы ўнутраных спраў]]
[[Катэгорыя:Раённыя ўправы ўнутраных спраў (Менск)]]
[[Катэгорыя:Савецкі раён (Менск)]]</text>
      <sha1>8rd0y6vd0s64c7099yturtxsvge8fgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233903</id>
    <revision>
      <id>2699295</id>
      <parentid>2502635</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21564" sha1="18nkolk6j5ob9dko5c3zrtsa3apdvd6" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму
|арыгінальная назва        = {{мова-наркамаўка|Упраўленне ўнутраных спраў Гомельскага аблвыканкама|скарочана}}
|выява                     = 
|рамка выявы               = 
|памер выявы               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы              = 
|мапа                      = 
|памер мапы                = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы  = 
|подпіс мапы               = 
|абрэвіятура               = УУС Гомельскага АВК
|дэвіз                     = Служым закону, народу, Айчыне
|папярэднік                = 
|дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|15|1|1938|1}}
|тып                       = праваахоўная
|юрыдычны статус           = дзяржаўная ўстанова
|мэта                      = 
|штабкватэра               = [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]], [[Вуліца Камунараў (Гомель)|вул. Камунараў]], д. 3&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://gomel.mvd.gov.by/by/contacts|выдавец=Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне         = [[Гомель]]
|каардынаты                = {{Каардынаты|52|25|37|паўночнае|31|0|42|усходняе|выяўленьне=тэкст,загаловак}}
|дзейнічае ў рэгіёнах      = [[Гомельская вобласьць]]
|сяброўства                = [[Міністэрства ўнутраных справаў Беларусі]]
|афіцыйныя мовы            = беларуская, расейская
|пасада кіраўніка          = Начальнік
|імя кіраўніка             = [[Аляксандар Шастайла]]
|пасада кіраўніка 2        = 1-ы намесьнік
|імя кіраўніка 2           = [[Анатоль Васільеў]]
|пасада кіраўніка 3        = Намесьнік
|імя кіраўніка 3           = [[Віталь Котчанка]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=https://gomel.mvd.gov.by/by/page/rukovodstvo-uvd-gomel|выдавец=Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;
|пасада кіраўніка 4        = 
|імя кіраўніка 4           = 
|асноўныя асобы            = 
|кіроўны орган             = 
|матчыная кампанія         = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]]
|зьвязаныя кампаніі        = [[Мазырскі РАУС]], [[Рэчыцкі РАУС]]
|бюджэт                    = 
|колькасьць супрацоўнікаў  = 
|колькасьць валянтэраў     = 
|сайт                      = [https://gomel.mvd.gov.by/by gomel.mvd.gov.by/by]
|заўвагі                   = 
|колішняя назва            = 
}}
'''Упра́ва ўну́траных спра́ваў Го́мельскага аблвыканка́му''' — управа [[Міністэрства ўнутраных справаў Беларусі]] па [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], заснаваная ў студзені 1938 году.

Месьціцца ў [[Гомель|Гомлі]]. Мае ў падпарадкаваньні раённыя і мескія аддзелы ўнутраных справаў Гомельскай вобласьці. Начальнік УУС прызначаецца [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам Беларусі]] і мае званьне [[генэрал-маёр]].

== Склад ==
На 2021 год УУС [[Гомельскі аблвыканкам|Гомельскага аблвыканкаму]] ўлучала:
* крымінальную міліцыю ў складзе аддзелу апэратыўна-інфармацыйнай працы і 4-х управаў — 1) крымінальнага [[вышук]]у, 2) барацьбы з эканамічнымі [[злачынства]]мі, 3) наркакантролю і супрацьдзеяньня [[Гандаль людзьмі|гандлю людзьмі]], 4) супрацьдзеяньня [[Кібэрзлачыннасьць|кібэрзлачыннасьці]];
* міліцыю грамадзкай [[Бясьпека|бясьпекі]], што ўлучала: 3 управы — 1) аховы [[Правапарадак|правапарадку]] і прафіляктыкі, 2) [[Дзяржаўная аўтамабільная інспэкцыя|дзяржаўнай аўтамабільнай інспэкцыі]], 3) [[грамадзянства]] і [[Міграцыя|міграцыі]]; 2 аддзелы: 1) апэратыўна-дзяжурнай службы, 2) наглядна-выканаўчай дзейнасьці;
* 11 іншых падразьдзяленьняў, у тым ліку: 3 управы — 1) 8-я [[Галоўная ўправа па барацьбе з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй|Галоўнай управы барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй]], 2) [[Галоўная ўправа ўласнай бясьпекі МУС Беларусі|Галоўнай управы ўласнай бясьпекі]], 3) фінансаў і тылу; аддзел абароны [[Дзяржаўны сакрэт|дзяржаўных сакрэтаў]] і дакумэнтацыйнага забесьпячэньня, падразьдзяленьне кадраў і [[Ідэалёгія|ідэалягічнай]] працы, аддзяленьне інфармацыі і грамадзкіх сувязяў, інфармацыйны цэнтар, мэдычная служба, бюро [[пашпарт]]ызацыі насельніцтва, [[вайсковая частка]] 5525 і [[штаб]];
* 25 тэрытарыяльных падразьдзяленьняў, зь іх 21 у [[раён]]ах Гомельскай вобласьці і 4 у раёнах [[Гомель|Гомлю]]&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэрытарыяльныя падразьдзяленьні|спасылка=https://gomel.mvd.gov.by/pda/by/page/territorial-nye-podrazdeleniya|выдавец=Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Тэрытарыяльныя падразьдзяленьні ===
На 2021 год УУС Магілёўскага аблвыканкаму налічвала 25 тэрытарыяльных падразьдзяленьняў, у тым ліку:
* 4 раённыя аддзелы ўнутраных справаў (РАУС) Гомлю — [[Навабеліцкі РАУС (Гомель)|Навабеліцкі]], [[Савецкі РАУС (Гомель)|Савецкі]], [[Цэнтральны РАУС (Гомель)|Цэнтральны]] і [[Чыгуначны РАУС (Гомель)|Чыгуначны]];
* 21 [[РАУС]] у раёнах Гомельскай вобласьці — [[Брагінскі РАУС|Брагінскі]], [[Буда-Кашалёўскі РАУС|Буда-Кашалёўскі]], [[Веткаўскі РАУС|Веткаўскі]], [[Гомельскі РАУС|Гомельскі]], [[Добрускі РАУС|Добрускі]], [[Ельскі РАУС|Ельскі]], [[Жлобінскі РАУС|Жлобінскі]], [[Жыткавіцкі РАУС|Жыткавіцкі]], [[Каленкавіцкі РАУС|Каленкавіцкі]], [[Кармянскі РАУС|Кармянскі]], [[Лельчыцкі РАУС|Лельчыцкі]], [[Лоеўскі РАУС|Лоеўскі]], [[Мазырскі РАУС|Мазырскі]], [[Нараўлянскі РАУС|Нараўлянскі]], [[Петрыкаўскі РАУС|Петрыкаўскі]], [[Рагачоўскі РАУС|Рагачоўскі]], [[Рудабельскі РАУС|Рудабельскі]], [[Рэчыцкі РАУС|Рэчыцкі]], [[Хвойніцкі РАУС|Хвойніцкі]], [[Чачэрскі РАУС|Чачэрскі]] і [[Шацілавіцкі РАУС|Шацілавіцкі]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Мінуўшчына ==
15 студзеня 1938 году ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] стварылі 5 вобласьцяў, у тым ліку [[Гомельская вобласьць|Гомельскую вобласьць]]. Адпаведна ўтварылі Гомельскую абласную ўправу [[Народны камісарыят унутраных справаў БССР|Народнага камісарыяту ўнутраных справаў БССР]], якая праіснавала да [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] Гомля ў жніўні 1941 году. 21 кастрычніка 1943 году начальнікам управы НКУС БССР па Гомельскай вобласьці стаў падпалкоўнік А. Кліменка. 15 сакавіка 1946 году НКУС пераўтварылі ў [[Міністэрства ўнутраных справаў БССР]], пасьля чаго Ўправу МУС па Гомельскай вобласьці ўзначаліў С.Г. Сакалоў. У студзені 1947 году супрацоўнікі крымінальнага вышуку ліквідавалі банды [[Рабаўніцтва|рабаўнікоў]] Закрэўскага, Каешка і Сільлева. 23 студзеня 1954 году Загадам МУС БССР Палескую ўправу МУС далучылі да Гомельскай у сувязі з далучэньнем [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] да Гомельскай. У 1956 годзе Ўправу міліцыі перадалі ў склад Управы МУС Гомельскай вобласьці, якая стала УУС Гомельскага аблвыканкаму. Яе ўзначаліў палкоўнік І.М. Стэльмах. Увосень старэйшы опэрупаўнаважаны адделу барацьбы з крадзяжом сацыялістычнай уласнасьці І.З. Грэшнікаў раскрыў [[крадзеж]] злачынцамі 224 000 [[Савецкі рубель|савецкіх рублёў]] на [[Гомельскі птушкакамбінат|Гомельскім птушкакамбінаце]]. У ліпені 1961 году [[Савет міністраў БССР]] зацьвердзіў Палажэньне аб добраахвотных народных [[дружына]]х. У выніку да канца 1961 году ў Гомельскай вобласьці стварылі звыш 800 такіх дружынаў. У 1962 годзе МУС БССР перайменавалі ў Міністэрства аховы грамадзкага парадку (МАГП), таму да 1968 году УУС Гомельскага аблвыканкаму насіла назву Ўправа аховы грамадзкага парадку&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Гомельскай міліцыі|спасылка=https://gomel.mvd.gov.by/pda/by/page/istoriya-gomel-skoj-milicii|выдавец=Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Начальнікі ===
* А. Кліменка (21 кастрычніка 1943 — студзень 1946)
* С.Г. Сакалоў (студзень 1946 — 1956)
* І.М. Стэльмах (1956 — 14 верасьня 1959)
* Г.В. Пукаў (14 верасьня 1959 — сьнежань 1970)
* І.В. Вусік (сьнежань 1970 — 1980)
* С.Г. Сазанкоў
* В.С. Ізотаў
* Н.М. Серада
* Ф.Д. Ласута
* В.А. Апанасевіч
* М.Д. Удовікаў
* А.І. Рак
* С.В. Шутаў
* А.М. Куляшоў
* В.Ф. Яромкін
* В.М. Палішчук
* У.А. Захарчук&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;
* [[Аляксандар Васільеў]] (да 29 ліпеня 2021 году)
* [[Аляксандар Шастайла]] (з 29 ліпеня 2021 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Разгляд кадравых пытаньняў|спасылка=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1627556996|выдавец=[[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=29 ліпеня 2021|дата доступу=30 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;

== Міжнародныя санкцыі ==
2 кастрычніка 2020 году тагачасны кіраўнік Управы [[Аляксандар Васільеў]], ягоны першы намесьнік [[Алег Шулякоўскі]] ды намесьнік [[Анатоль Васільеў]] былі ўнесеныя ў [[чорны сьпіс Эўразьвязу]]&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&amp;from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, Васільевых і Шулякоўскага ў свае санкцыйныя сьпісы ўключылі [[Канада]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/10/belarus-sanctions.html|title=Belarus sanctions|date=2020-10-15|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства міжнародных справаў Канады|Міністэрства міжнародных справаў Канады|en|Global Affairs Canada}}|accessdate=2021-09-19|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-12-25|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Швайцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|аўтар=Michael Shields|суаўтары=Kevin Liffey.|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;. 20 лістапада да кастрычніцкага пакету санкцый ЭЗ далучыліся Альбанія, Ісьляндыя, Ліхтэнштайн, Нарвэгія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|date=2020-11-20|accessdate=2021-09-13|language=en}}&lt;/ref&gt;.

9 жніўня 2021 году Ўправа была ўнесена ў [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] за ўдзел у рэпрэсіях супраць [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных акцый пратэсту]] ў Гомлі&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства фінансаў ЗША|Міністэрства фінансаў ЗША|en|United States Department of the Treasury}}|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|ZERKALO.IO|ZERKALO.IO|be|ZERKALO.IO}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], {{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства фінансаў ЗША|Міністэрства фінансаў ЗША|en|United States Department of the Treasury}}&lt;/ref&gt;.

З 2022 году Управа знаходзіцца пад санкцыямі [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] (гл. [[Чорны сьпіс Эўразьвязу]]), [[Японія|Японіі]], [[Украіна|Украіны]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230418233223/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/2446/ Управління внутрішніх справ Гомельського облвиконкому]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронны зварот|спасылка=https://gomel.mvd.gov.by/by/electronicAppealLogin|выдавец=Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=30 ліпеня 2021}}
** [https://web.archive.org/web/20250415081206/https://gomel.mvd.gov.by/pda/by/page/administrativnye-procedury/administrativnye-procedury-po-linii-gai Адміністрацыйныя працэдуры па лініі ДАІ]
** [https://web.archive.org/web/20250415063939/https://gomel.mvd.gov.by/pda/by/news Навіны]

{{Накід:Беларусь}}
{{МУС}}
[[Катэгорыя:Управа ўнутраных справаў Гомельскага аблвыканкаму‎]]
[[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Гомель)]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1938 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]]</text>
      <sha1>18nkolk6j5ob9dko5c3zrtsa3apdvd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэадор Гэрцль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235740</id>
    <revision>
      <id>2699260</id>
      <parentid>2274791</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2333" sha1="1374eyh9v0tkfdml0g6o70ufp4qteuv" xml:space="preserve">{{Палітык}}
'''Тэадор Гэрцль''' ({{мова-de|Theodor Herzl}}; {{Мова-he|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}}), пры нараджэньні '''Біньямін Зеэў''' ({{Мова-he|בִּנְיָמִין זְאֵב|скарочана}}; 2 траўня 1860, [[Будапэшт|Пэшт]], [[Аўстрыйская імпэрыя]] — 3 ліпеня 1904, [[Райхенаў ан дэр Ракс]], [[Аўстра-Вугоршчына]]) — габрэйскі грамадзкі і палітычны дзеяч, заснавальнік Сусьветнай сіянісцкай арганізацыі, прадвесьнік габрэйскай дзяржавы і заснавальнік ідэалёгіі палітычнага сіянізму. Быў журналістам, [[пісьменьнік]]ам, доктарам юрыспрудэнцыі.

Пахаваны ў [[Ерусалім]]е.

Імем Тэадора Гэрцля названы горад [[Гэрцлія]] ў Ізраілі, мноства вуліцаў і плошчаў у Ізраілі, ЗША, іншых краінах.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20201020053713/http://prajdzisvet.org/texts/prose/yaurejskaya-dzyarzhava.html Яўрэйская дзяржава. Спроба сучаснага рашэньня габрэйскага пытаньня]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Герцль}}
[[Катэгорыя:Сіяністы]]
[[Катэгорыя:Вугорскія жыды]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на гары Гэрцля]]
[[Катэгорыя:Вугорскія атэісты]]
[[Катэгорыя:Вугорскія журналісты]]
[[Катэгорыя:Вугорскія адвакаты]]
[[Катэгорыя:Вугорскія сацыялісты]]
[[Катэгорыя:Жыдоўскія атэісты]]
[[Катэгорыя:Жыдоўскія сацыялісты]]
[[Катэгорыя:Жыдоўскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Утапісты]]
[[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]]</text>
      <sha1>1374eyh9v0tkfdml0g6o70ufp4qteuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Ежы Лец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235817</id>
    <revision>
      <id>2699219</id>
      <parentid>2698455</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4126" sha1="896c2a0fcz8fj49hxd2l7fvgy757qab" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
'''Станіслаў Ежы Лец''' ({{мова-pl|Stanisław Jerzy Lec}}; {{Нарадзіўся|6|3|1909}}, [[Львоў|Лембэрг]], [[Аўстра-Вугоршчына]] — {{Памёр|7|5|1966}}, [[Варшава]], [[Польшча]]) — выдатны польскі [[паэт]], [[філёзаф]], пісьменьнік-сатырык і афарыст XX стагодзьдзя.

== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзіўся 6 сакавіка 1909 году ў [[Львоў|Лембэргу]] ([[Аўстра-Вугоршчына]]). У 1933 годзе скончыў [[Львоўскі ўнівэрсытэт]]. У 1941—43 гадах быў вязьнем нацысцкага канцлягера. У 1946—50 гадах — аташэ Польскай місіі ў [[Вена|Вене]].

Памёр 7 мая 1966 году ў [[Варшава|Варшаве]]. Пахаваны ў Варшаве на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]].

== Творчасьць ==
Першая кніга вершаў — «Колеры» (1933). Аўтар зборнікаў рэфлексійна-лірычных вершаў «Палявы нататнік» (1946), «Ерусалімскі рукапіс» (1956), «Да Абэля і Каіна» (1961), «Паэмы, падрыхтаваныя да скоку» (1964), а таксама сатырычных твораў і фрашак (зборнікі «Заасад», 1935; «Прагулка цыніка», 1946; «Зьдзекуюся і пытаюся пра дарогу», 1959, і інш.). Майстар кароткага філязофскага парадоксу. У цыклях афарызмаў «Непрычасаныя думкі» (1957), «Новыя непрычасаныя думкі» (1964) пры дапамозе жарту, іроніі, сарказму, алюзіі, гульні словаў выказваў пратэст супраць дагматызму і любых формаў гвалту над асобай.

== Творы ==
* Колеры (''Barwy'') (1933)
* Пахне зямлёй (''Ziemia pachnie'') (1939)
* Палявы нататнік (''Notatnik polowy'') (1946)
* Жыцьце гэта — фрашка (''Życie jest fraszką'') (1948)
* Новыя вершы (''Nowe wiersze'') (1950)
* Ерусалімскі рукапіс (''Rękopis jerozolimski'') (1956)
* Непрычасаныя думкі (''Myśli nieuczesane'') (1957)
* Кплю і пытаю пра дарогу? (''Kpię i pytam о drogę?'') (1959)
* Да Абэля і Каіна (''Do Abla i Kaina'') (1961)
* Аб’ява аб вышуку (''List gończy'') (1963)
* Паэмы, гатовыя да скачка (''Poema gotowe do skoku'') (1964)

== Бібліяграфія ==
* Utwory wybrane. T 1-2. Warszawa, 1977.

== Беларускія пераклады ==
* 3 «Непрычасаных думак» / пер. У. Арлоў. // Далягляды. Мн., 1990.
* Цынік на прагулцы: выбраныя вершы і фрашкі / Станислаў Ежы Лец. — Vilnius [Вільнюс] : Логвінаў, 2021. — 349 с.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікіцытатнік}}
* [https://web.archive.org/web/20190721145623/http://dziejaslou.by/liec-%E2%84%9692/ dziejaslou.by]
* [https://knihi.com/Stanislau_Jezy_Lec/Z_Nieprycasanych_dumak.html knihi.com]
* [https://web.archive.org/web/20210102191726/http://prajdzisvet.org/texts/kits/frashkazbor.html Фрашказбор]
* [https://litrazh.org/article/avelyu-i-kainu ЛітРАЖ]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лец Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Польскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Павонзкаўскіх могілках]]</text>
      <sha1>896c2a0fcz8fj49hxd2l7fvgy757qab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фэрнанду Пэсоа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235923</id>
    <revision>
      <id>2699321</id>
      <parentid>2349040</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7551" sha1="4w9c9a92um09uz1x0iris3sksnx2v2w" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
'''Фэрнанду Пэсоа''' ({{мова-pt|Fernando Pessoa}}; {{Нарадзіўся|13|6|1888}}, [[Лісабон]] — {{Памёр|30|11|1935}}) — выбітны партугальскі [[паэт]], [[драматург]] XX стагодзьдзя. Пісаў творы на [[партугальская мова|партугальскай]] і [[ангельская мова|ангельскай]] мовах, падпісваючыся рознымі гетэронімамі, якіх дасьледчыкі налічваюць ня менш за 72. Найбольш вядомыя зь іх — ''Алвару дэ Кампуш'', ''Рыкарду Рэйш'' і ''Албэрту Каэйру''.

== Біяграфія ==
Ва ўзросьце пяці гадоў будучы пісьменьнік страціў бацьку, які памёр ад [[Сухоты|сухотаў]], а хутка і малодшага брата, якому не было нават году. У 1895 годзе яго маці выходзіць замуж у другі раз за консула Партугаліі ў Дурбане, і яны пераязджаюць у Паўднёвую Афрыку. Там ён атрымоўвае адукацыю і выяўляе раньні талент да літаратурнай творчасьці. Там жа знаёміцца з творамі [[Ўільям Шэксьпір|Ў. Шэксьпіра]], [[Эдгар Алан По|Э. По]], [[Джон Мілтан|Дж. Мілтана]], [[Джордж Байран|Дж. Г. Байрана]], [[Джон Кітс|Дж. Кітса]], [[Пэрсі Біш Шэлі|П. Б. Шэлі]], [[Альфрэд Тэнісан|А. Тэнісана]] ды іншых. Ангельская мова адыграе значную ролю ў жыцьці паэта.

У 1905 годзе, пакінуўшы сям’ю ў Афрыцы, Пэсоа вяртаецца ў Партугалію, каб вывучаць літаратуру. У 1906 г. ён паступае на Вышэйшыя літаратурныя курсы (цяпер філялягічны факультэт [[Лісабонскі ўнівэрсытэт|Лісабонскага ўнівэрсытэта]]), але не вытрымлівае і аднаго году. У гэты ж час ён знаёміцца з найбуйнейшымі партугальскімі пісьменьнікамі. У наступным годзе памірае бабуля паэта, дзякуючы невялікай спадчыне якой Пэсоа адчыніў маленькую тыпаграфію, якая, праўда, хутка збанкрутавала. З 1908 г. і да апошніх дзён паэт займаецца перакладамі камэрцыйнай карэспандэнцыі, ведучы даволі сьціплае грамадзкае жыцьцё.

З 1912 г. Пэсоа пачынае выступаць у пэрыядычных выданьнях як эсэіст і літаратурны крытык. У 19152 г. разам зь іншымі паэтамі, такімі як [[Алмаду Нэгрэйруш]] і [[Марыу дэ Са-Карнейру]], ён выдае літаратурны часопіс «Арфей», які запачаткаваў мадэрнізм у партугальскай літаратуры. У 1918 г. выходзяць дзьве ангельскамоўныя кнігі Пэсоа — паэма «Антыной» (Antinous) і «35 санэтаў» (35 Sonnets). Разам з двума кампаньёнамі Пэсоа засноўвае яшчэ адну друкарню, у якой у 1921 г. выходзяць яшчэ два зборнікі яго ангельскамоўнай паэзіі — «Ангельскія вершы I—II» (English Poems I—II) і «Ангельскія вершы III» (English Poems III). Пэсоа перакладае некалькі кніг з ангельскай на партугальскую, а таксама вершы Э. По «[[Крумкач (верш)|Крумкач]]» і «Анабэль Лі».

З таго часу, як Пэсоа вяртаецца з Афрыкі ў Партугалію, ён вельмі рэдка выяжджае зь любімага Лісабона. Менавіта найбольш цікавым месцам і атмасфэры гораду прысьвечаная «Кніга неспакою», яшчэ адзін значны твор, напісаны чацьвертым з самых вядомых гетэронімаў Пэсоа — Бэрнарду Суарэшам. Аднак і ён ня быў апублікаваны пры жыцьці пісьменьніка.

Фэрнанду Пэсоа памёр амаль невядомым 30 лістапада 1935 году, надрукаваўшы толькі адну кнігу на партугальскай мове — «Пасланьне» (Mensagem) і пакінуўшы вялікую спадчыну вершаў і лістоў, якія да гэтага часу дасьледуюцца і рыхтуюцца да друку. На падставе біяграфіі і твораў пісьменьніка створаныя раманы «Год сьмерці Рыкарду Рэйша» [[Жузэ Сарамагу]] і «Тры апошнія дні Фэрнанду Пэсоа» [[Антоніё Табукі]].

На беларускую мову творы Пэсоа перакладалі [[Юлія Цімафеева]], [[Кацярына Маціеўская]], [[Ганна Янкута]], [[Лявон Баршчэўскі]], [[Андрэй Хадановіч]], [[Ігар Крэбс]], Наста Гвозьдзева, [[Андрэй Стэфановіч]], [[Макс Шчур]].

== Беларускія пераклады ==
* Выбранае: пер. з партуг. і англ. Мн.: Зьміцер Колас, 2019. («Паэты планеты»). ISBN 978-985-23-0084-1.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Ángel Crespo: Fernando Pessoa: Das vervielfältigte Leben. Eine Biographie. Ammann, Zürich 1996, ISBN 3-250-10282-2.
* Steffen Dix: Heteronymie und Neopaganismus bei Fernando Pessoa. Würzburg 2005, ISBN 3-8260-3039-7.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210102065300/http://prajdzisvet.org/text/523-marak.html Марак. Статычная драма ў адной дзеі]
* [https://web.archive.org/web/20210101234048/http://prajdzisvet.org/kit/15-partuhalskaje-mora.html Партугальскае мора. Вершы]
* [https://web.archive.org/web/20210102040729/http://prajdzisvet.org/text/413-natatki-na-pamiats-pra-majho-nastaunika-kaejru.html Алвару ды Кампуш. Нататкі на памяць пра майго настаўніка Каэйру]
* [https://web.archive.org/web/20210101223618/http://prajdzisvet.org/kit/46-ja-byu-adzinym-paetam-pryrody.html Албэрту Каэйру. Я быў адзіным паэтам Прыроды]
* [https://litrazh.org/article/angelskiya-sanety Ангельскія санэты]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пэсоа Фэрнанду}}
[[Катэгорыя:Шматмоўныя літаратары]]</text>
      <sha1>4w9c9a92um09uz1x0iris3sksnx2v2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франсуа Рабле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235978</id>
    <revision>
      <id>2699312</id>
      <parentid>2272266</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3616" sha1="qzvljkame19mas9ft6e5hsthyb1xfuu" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
'''Франсуа Рабле''' ({{мова-fr|François Rabelais}}; ?, [[Шынон]] — 9 красавіка 1553, [[Парыж]]) — [[Францыя|францускі]] [[пісьменьнік]], адзін зь вялікіх эўрапейскіх сатырыкаў-гуманістаў эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]], аўтар раману «[[Гарганцюа і Пантагруэль]]».

== Біяграфічныя зьвесткі ==
Рабле нарадзіўся ў Шыноне (у [[Турэнь|Турэні]]), дакладная дата нараджэньня невядомая — у якасьці вэрсій называюць 1483, 1493 і 1495 г. Як мяркуецца, ён быў сынам шынкара (некаторыя сьцьвярджаюць — аптэкара, які займаўся і шынкарскай справай), страціў маці ў самым раньнім узросьце, ці (па іншых зьвестках) вельмі рана адкінуты ёю і перададзены ў манастыр.

Вывучаў права ў [[Пуат’е]], мэдыцыну ў [[Парыж]]ы і [[Манпэлье]], працаваў лекарам у [[Ліён]]е. Доктар мэдыцыны (з 1537).

== Творчасьць ==
Літаратурную дзейнасьць пачаў у 1532. Сусьветную вядомасьць яму прынёс фантастычны раман-эпапэя «Гарганцюа і Пантагруэль» (кн. 1-4, 1532-52; кн. 5, выд. 1564, аўтарства кн. 5 недакладнае). Гэта мастацкая энцыкляпэдыя францускай культуры [[Адраджэньне|эпохі Адраджэньня]]: яе рэлігійнага і палітычнага жыцьця, філязофскай, пэдагагічнай і навуковай думкі, духоўнага імкненьня і сацыяльнага побыту. У творы аўтар высьмеяў рэлігійны фанатызм, цемрашальства і паразітызм духавенства, тупасьць, сквапнасьць і жорсткасьць чыноўнікаў, манархічны дэспатызм і захопніцкія войны. Прапагандаваў гуманістычнае выхаваньне чалавека, у якім павінна гарманічна спалучацца фізычнае і духоўнае разьвіцьцё. Раман адметны багацьцем народнай мовы, спалучэньнем рэалістычнага і фантастычнага, высокага і груба камічнага, гратэскнага. Творчасьць Франсуа Рабле адыграла вялікую ролю ў разьвіцьці францускай і сусьветнай сатырычнай літаратуры.

== Беларускія пераклады ==
* Гарганцюа і Пантагруэль. Мн., 1940.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікіцытатнік}}
* [https://web.archive.org/web/20210102230024/http://prajdzisvet.org/text/791-harhantsiua-i-pantahruel.html Гарганцюа і Пантагруэль. Урыўкі]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рабле Франсуа}}
[[Катэгорыя:Францускія раманісты]]</text>
      <sha1>qzvljkame19mas9ft6e5hsthyb1xfuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селіжараўскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238557</id>
    <revision>
      <id>2699197</id>
      <parentid>2535591</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="o1fyykv4epp1e0xs5igkyq4civ0d7vl" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Селіжа́раўскі раён''' ({{мова-ru|Селижаровский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы [[Цьвярская вобласьць|Цьвярской вобласьці]] ў [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйным цэнтрам зьяўляецца мястэчка [[Селіжарава]].

== Геаграфія ==
Селіжараўскі раён мяжуе з [[Асташкаўскі раён|Асташкаўскім]], [[Куўшынаўскі раён|Куўшынаўскім]], [[Старыцкі раён|Старыцкім]], [[Ржэўскі раён|Ржэўскім]], [[Аленінскі раён|Аленінскім]], [[Нялідаўскі раён|Нялідаўскім]], [[Андрэапальскі раён|Андрэапальскім]] і [[Пенаўскі раён|Пенаўскім]] раёнамі. Плошча раёну складае 3098,4 км².

== Гісторыя ==
Селіжараўскі раён быў утвораны ў 1929 годзе ў адпаведнасьці з пастановай [[Усерасейскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] і [[Савет народных камісараў|СНК]] [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у складзе [[Заходняя вобласьць|Заходняе вобласьці]]. 29 студзеня 1935 году быў перададзены ў склад Калінінскай вобласьці, як на той час называлася [[Цьвярская вобласьць]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230503154815/https://xn----7sbbgngndjcgh0bghxgfi.xn--p1ai/ Сайт раённай адміністрацыі].{{ref-ru}}

{{Цьвярская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Селіжараўскі раён| ]]</text>
      <sha1>o1fyykv4epp1e0xs5igkyq4civ0d7vl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Карызна (кампазытар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239022</id>
    <revision>
      <id>2699277</id>
      <parentid>2618355</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="fm719a50pfsdzvo5tyrsewy519j3030" xml:space="preserve">{{Музыка
|Імя               = Уладзімер Карызна
|Лёга              = 
|Памер_лёга        = 
|Апісаньне_лёга    = 
|Фота              = 
|Памер_фота        = 
|Апісаньне_фота    = 
|Дата_нараджэньня  = {{Нарадзіўся|30|9|1962|1}}
|Месца_нараджэньня = [[Опса]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] [[БССР]]
|Дата_сьмерці      = 
|Месца_сьмерці     = 
|Гады              = 
|Краіна            = Беларусь
|Прафэсіі          = 
|Голас             = 
|Інструмэнты       = 
|Жанры             = 
|Псэўданімы        = 
|Гурты             = 
|Супрацоўніцтва    = 
|Лэйблы            = 
|Узнагароды        = 
|Сайт              = 
}}
{{Цёзкі}}
'''Уладзі́мер Уладзі́меравіч Кары́зна''' ({{Н}} 30 верасьня 1962, мястэчка [[Опса]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] [[БССР]]) — беларускі кампазытар.

== Жыцьцяпіс ==
Пасьля школы скончыў музычную вучэльню, служыў у войску.

У 1990 року скончыў [[Беларуская дзяржаўная кансэрваторыя|Беларускую дзяржаўную кансэрваторыю]] па спэцыяльнасьці „кампазыцыя“ прафэсара [[Яўген Глебаў|Яўгена Глебава]]. Сябра [[Беларускі саюз кампазытараў|Беларускага саюзу кампазытараў]] (1991).

Працаваў на Беларускім тэлебачаньні (1995—1997), кінастудыі „[[Беларусьфільм]]“ (1998—1999). З 2005 року працуе мастацкім кіраўніком творчага аб’яднаньня „Прэм’ера“ [[Вышэйшы дзяржаўны коледж сувязі|Вышэйшага дзяржаўнага коледжу сувязі]].

== Творчасьць ==
Працуе ў розных музычных жанрах. Напісаў харавыя цыклі на вершы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] і [[Уладзімер Карызна (паэт)|Ўладзімера Карызны-старэйшага]], сымфанічныя паэмы, інструмэнтальныя і эстрадныя п’есы, апрацоўкі беларускіх народных песьняў, творы для дзяцей, песьні.

== Прэміі і ўзнагароды ==
* Ляўрэат рэспубліканскіх конкурсаў патрыятычнай песьні 1989, 1990 рр.
* II прэмія і ганаровы прыз Фэдэрацыі прафсаюзаў беларускай на II рэспубліканскім конкурсе вайскова-патрыятычнай песьні 1995 року.
* Пераможца рэспубліканскага конкурсу песьняў, прысьвечаных гораду Менску (1999)
* Аўтар песьні-пераможцы на Ўсерасейскім конкурсе салдацкай песьні ў намінацыі „Песьні сучасных аўтараў“ (2002)
* Уладальнік дыплёму і спэцпрызу „Найлепшая песьня X Рэспубліканскага конкурсу маладых эстрадных выканаўцаў «Белазаўскі акорд»“ (2011)
* Граматы [[Міністэрства сувязі й інфарматызацыі Беларусі]]

== Сям’я ==
Жанаты, жонка Сьвятлана — піяністка. Старэйшая дачка Настасься — скрыпачка&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Мікола Чэмер.| прозьвішча = Чэмер| імя = Мікола| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 6 студзеня 2017| url = https://nastgaz.by/na-suvyazi/| копія = | дата копіі = | загаловак = На сувязі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Настаўніцкая газэта]]| дата доступу = 3 лютага 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, сын [[Іван Карызна|Іван]] — віялянчэліст, &lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Надзея Бунцэвіч.|загаловак=Карызна-бэнд|арыгінал=|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=7984|аўтар выданьня=|выданьне=[[Культура (газэта)|Культура]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=20—27 кастрычніка 2012|выпуск=|том=|нумар=42 (1064)|старонкі=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.composer.by/Karizna/ Жыцьцяпіс] на бачыне [[Беларускі саюз кампазытараў|Беларускага саюзу кампазытараў]]
* [https://web.archive.org/web/20220118160212/https://philharmonic.by/by/artists/karizna-vladimir-r-1962 Жыцьцяпіс] на бачыне [[Беларуская дзяржаўная філярмонія|Беларускай дзяржаўнай філярмоніі]]
* [https://web.archive.org/web/20250929065017/https://e-catalog.nlb.by/Search/Results?lookfor=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87 Творы Ўладзімера Карызны] ў электронным каталёгу [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Карызна, Уладзімер Уладзімеравіч}}
[[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу кампазытараў]]</text>
      <sha1>fm719a50pfsdzvo5tyrsewy519j3030</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонца Перамогі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239084</id>
    <revision>
      <id>2699208</id>
      <parentid>2536605</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8028" sha1="70blflu7u8ixq9kqyumbx6ibzfvj9zr" xml:space="preserve">{{Музычны альбом
| Назва = Сонца Перамогі
| Працягласьць = 50:28
| Тып = Складанка
| Выдадзены = {{Дата пачатку|28|06|2020}}
| Год = 2020 
| Жанр = [[рок супраць камунізму]]&lt;br /&gt;[[Фолк-рок]]&lt;br /&gt;Патрыятычны [[рок-музыка|рок]]&lt;br /&gt;вайсковыя песьні
| Выканаўца = [[Белы легіён]]
| Выканаўца ў родным склоне = [[Белы легіён|Белага легіёну]]
}}
'''''Со́нца Перамо́гі''''' — зборнік патрыятычных песень, запісаны колішнімі чальцамі [[Белы легіён|Белага легіёну]], распаўсюджваецца бясплатна празь сеціва.

== Стварэньне ==
Ініцыятарамі збору сродкаў на альбом сталі [[Сяргей Бульба]] й [[Зьміцер Сасноўскі]]. Плянавалася, што праект пабачыць сьвет да 2 лютага 2020 году й будзе прэзэнтаваны на [[Узаемна (фэст)|фэьсце «Ўзаемна»]] на гонар дня нараджэньня [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], спачатку ў альбоме таксама плянавалася толькі 12 песень, аднак у зборнік увайшло 19 песень, 2 зь якіх пазначаныя як дадатак («Шыхт зважай» і «Гімн [[Белы легіён|Белага легіёна]] (2003 год)»). На запіс запрашаліся добраахвотнікі для сьпеваў і гры на інструмэнтах, прынялі ўдзел шмат якія прафэсійныя музыкі, акрамя саміх [[Белы легіён|легіянераў]].

У паведамленьні пра збор сродкаў ініцыятары ідэі таксама адзначылі:&lt;blockquote&gt;''Менавіта ў наш час патрэбны моцныя эмацыйныя, натхнёныя, баявыя патрыятычныя сьпевы. Вось зараз, калі грызем адзін аднога на глебе [[беларусы]]-[[ліцьвіны]]-[[лацінка]]-[[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|выбары]]… Мы перад выбарам, альбо страціць гэтую хоць і недасканалую, але нашую дзяржаву, альбо згуртавацца вакол [[Беларусь|Айчыны]] і на ўвесь свет сказаць — мы гатовыя яе бараніць!''&lt;/blockquote&gt;

== Выданьне ==
Складанка распаўсюджваецца празь сеціва. У рэлізе было паведамлена:&lt;blockquote&gt;''[[Белы легіён|Белы Легіён]] адраджаецца. І ўжо не як закрытая баявая арганізацыя, а як нацыянальная субкультура парамілітары. Адзін зь яе элемэнтаў — баявая патрыятычная музыка. Спампоўвайце, слухайце.''&lt;/blockquote&gt;

== Зьмест ==
{{Сьпіс трэкаў|поўная_працягласьць=50:28|аўтар14=[[Максім Багдановіч]], [[Мікола Шчаглоў]]|працягласьць11=01:42|назва12=[[Ліцьвіны|Літвін]]|назва13=Спеў Тодара|назва14=[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]|назва15=Чакай, Матуля|назва16=У гушчарах|назва17=Я сын таго краю|назва18=Шыхт зважай|назва19=Гімн Белага легіёна (2003 год)|аўтар11=[[Уладзімер Тэраўскі]], [[Макар Краўцоў]]|аўтар12=[[Стары Ольса]]|аўтар13=[[Тодар Кашкурэвіч]]|аўтар15=Сяргей Макей, [[Ніна Захарэвіч]]|аўтар8=[[Алена Забаронак]]|аўтар16=Мікола Куліковіч-Шчаглоў, [[Натальля Арсеньнева]]|аўтар17=[[Алесь Змагар]], [[Андрэй Мельнікаў]]|аўтар18=вэрсія невядомага легіянера, жывы гук|аўтар19=Алесь Мікус|працягласьць12=03:16|працягласьць13=03:23|працягласьць14=04:03|працягласьць15=02:49|працягласьць16=02:09|працягласьць17=01:39|працягласьць18=01:45|працягласьць19=02:55|аўтар9=У. Лойка, М. Іваноў|аўтар7=[[Алесь Мікус]]|працягласьць7=02:07|працягласьць6=02:31|назва11=[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]|аўтар10=[[﻿Сяргей Макей]]|працягласьць1=02:59|назва2=[[Нёман]]|працягласьць2=02:56|назва3=Воіны Ранку|працягласьць3=03:51|назва4=Марш Белага Легіёну/Трымайся Маці|працягласьць4=02:14|назва5=Сонца нам дапаможа|працягласьць5=01:52|назва6=За Радзіму, за герояў|назва7=Гімн [[Белы легіён|Белага Легіёну]]|аўтар6=ХІХ ст., пераклад [[Алесь Чумакоў]], Зьміцер Сасноўскі|назва1=Мы на маршы|працягласьць8=03:43|назва8=Воран|назва9=Развітанне/Бывай мой родны кут|працягласьць9=01:45|назва10=Армейская сям’я|працягласьць10=02:40|аўтар1=невядомы легіянер|аўтар2=[[Анатоль Астрэйка]], [[Несьцер Сакалоўскі]]|аўтар3=[[Сяргей Міхалок]], пераклад [[Зьміцер Сасноўскі]]|аўтар4=невядомы легіянер, 1993 год|аўтар5=[[Лявон Вольскі]], [[Зьміцер Вайцюшкевіч]]|паказ_аўтарства=так}}

== Цікавыя факты ==
* Зборнік быў прысьвечаны «сапраўднаму сыну [[Беларусь|Айчыны]] — [[Алег Радзюк|Алегу Радзюку]] (27.08.1963—20.06.2019)».

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210412211858/https://www.biely.org/ Сайт]
* [https://web.archive.org/web/20200712013145/https://molamola.by/en/campaigns/1647?tab=about Збор грошай]
* [https://soundcloud.com/bayaryn/sets/bely-legyon Альбом] на «Soundcloud»

=== У СМІ ===
* [https://web.archive.org/web/20200717012437/https://naviny.by/new/20200707/1594136667-bely-legiyon-zapisau-albom-patryyatychnyh-pesen «Белы легіён» запісаў альбом патрыятычных песень]
* [https://web.archive.org/web/20210116093326/https://www.racyja.com/kultura/bely-legiyon-prezentavau-muzychny-zbor/ «Белы Легіён» прэзентаваў музычны зборнік]
* [https://novychas.by/kultura/uperszynju-u-belarusi-vydaecca-zbornik-belaruskamo Упершыню ў Беларусі выдаецца зборнік беларускамоўных патрыятычных шыхтавых песень «Белы Легіён»]
* [https://zbsb.org/news/ads/upershynyu-belarusi-vydaetstsa-zbornik-belaruskamo-nykh-patryyatychnykh-shykhtavykh-pesen-bely-legiye/ Упершыню ў Беларусі выдаецца зборнік беларускамоўных патрыятычных шыхтавых песень «Белы Легіён»]

[[Катэгорыя:Беларускія патрыятычныя песьні]]
[[Катэгорыя:Беларускія альбомы]]</text>
      <sha1>70blflu7u8ixq9kqyumbx6ibzfvj9zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Гарбацкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239363</id>
    <revision>
      <id>2699290</id>
      <parentid>2683282</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38083" sha1="slrdbzary03500bx8b1hn0sixuehs5f" xml:space="preserve">{{Навуковец
 | Сайт=https://www.harbacki.eu/
 | Імя=Уладзіслаў Гарбацкі
 | Фота=Уладзіслаў_Гарбацкі.jpg
 | Арыгінал імя=Уладзіслаў Іваноў
 | Навуковая ступень=PhD у сацыялінгвістыцы, мовазнаўстве
 | Навуковы кіраўнік=[[Ніна Баршчэўская]]
 |Альма-матэр=Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт (Менск),
Страсбурскі інстытут палітычных навук (Страсбург), Рэймскі ўнівэрсытэт (Рэймс), Інстытут этнаграфіі, фальклёру і мастацтвазнаўства (Менск), Варшаўскі ўнівэрсытэт}}
'''Уладзісла́ў Гарба́цкі''' ([[Трансьлітарацыя|трансьліт.]] Uładzisłaŭ Harbacki; сапр. Уладзіслаў Іваноў, [[Трансьлітарацыя|трансьліт.]] Uładzisłaŭ Ivanoŭ; 1978, [[Віцебск]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Сацыялінгвістыка|сацыялінгвіст]], [[Паліталёгія|палітоляг]], пісьменьнік, перакладнік, адзін з рэдактараў [[Выдавецтва &quot;Скарына&quot;|выдавецтва «Скарына»]]. Адзін зь першых у Беларусі дасьледнікаў і публіцыстаў на тэмы, зьвязаныя з жыцьцём і гісторыяй [[ЛГБТ|ЛГБТК]]-супольнасьці. Адмысловец у галіне гендэрных і ЛГБТК+ дасьледваньняў, гендэрнай [[Сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]], палітычнага [[фэмінізм]]у і гісторыі культуры [[Стараверства ў Беларусі|стараверства Беларусі]]. Фэміністы. 

Выдаў зборнік апавяданьняў «Песьні тралейбусных рагуляў» (2016), шэраг дасьледаваньняў па [[Фэмінізацыя беларускай мовы|фэмінізацыі беларускай мовы]] і кнігу твораў [[Палута Бадунова|Палуты Бадуновай]] (2018).

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў [[Віцебск]]у, дзесяць гадоў пражыў з бацькамі ў месьце [[Радужны (Ханты-Мансійская аўтаномная акруга)|Радужным]] [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра|Ханты-Мансійскай акругі]], [[Расея]]. Вярнуўся ў Беларусь у 1995 годзе, дзе да 2000 году вучыўся на франка-беларускім факультэце палітычных і адміністрацыйных навук [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт|Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту]] ў [[Менск]]у.

У 2001 годзе атрымаў магістарскую ступень у [[Паліталёгія|паліталёгіі]] ў Інстытуце палітычных навук ў [[Страсбург]]у. У 2002 годзе навучаўся ў [[Рэймс]]кім унівэрсытэце на адной зь першых у [[Францыя|Францыі]] гендэрных магістратураў па спэцыяльнасьці дарадца/мэдыятар у пытаньнях [[Плоць|плоці]] і [[Сэксуальнасьць чалавека|сэксуальнасьці]].

Ад 2007 году выкладае ў Эўрапэйскім гуманітарным ўнівэрсытэце (ЭГУ) у [[Вільня|Вільні]], зьяўлецца дацэнтам паліталёгіі Дэпартамэнту сацыяльных навук. З 2014 жыве і працуе ў Вільні.

У 2017 годзе пад кіраўніцтвам прафэсаркі [[Ніна Баршчэўская|Ніны Баршчэўскай]] абараніў доктарскую дысэртацыю «Фэмінізацыя беларускай мовы (сацыялінгвістычны аналіз жаночых Nomina agentis у [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] і сучаснай [[Беларуская мова|беларускай мове]])» на катэдры беларусістыкі [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскага ўнівэрсытэту]]&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Лектар ЕГУ Уладзіслаў Іваноў атрымаў ступень доктара навук|url=https://be.ehu.lt/navinyi/lektar-ehu-uladzislau-ivanou-atrymau-stupen-doktara-navuk/|дата публікацыі=10-11-2017|выдавец=Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт}}&lt;/ref&gt;.

Ад 2019 году адказны за дзейнасьць [https://en.ehu.lt/research/centers-laboratories-and-institutes/center-for-gender-studies/ Цэнтру гендэрных дасьледаваньняў] пры ЭГУ.

У сакавіку — жніўні 2020 году — стыпэндыянт праграмы «[[Пісьменьнікі ў выгнаньні (стыпэндыя)|Пісьменьнікі ў выгнаньні]]» Літаратурнай рэзыдэнцыі [[Грац]]у, [[Аўстрыя]].&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Uladzislaŭ Ivanoŭ|url=https://www.kulturvermittlung.org/primcell.php?ses=9680y6645q&amp;lang=en&amp;bas=kvs&amp;rel=6&amp;id=552&amp;main=artists&amp;ida=9|назва праекту=The Kulturvermittlung Steiermark - Kunstpädagogisches Institut Graz|дата публікацыі=}}&lt;/ref&gt; У лістападзе 2020 стажаваўся ў пісьменьніцкай рэзыдэнцыі ў [[Маляты|Малятах]] ([[Летува]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Д-р Уладзіслаў Іваноў прыняў удзел у міжнароднай літаратурнай рэзыдэнцыі ў Малятах|url=https://be.ehu.lt/navinyi/ivanou-residence-moletai/|аўтар=|выдавец=Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт|дата публікацыі=05-12-2020}}&lt;/ref&gt; У жніўні 2024 году стажаваўся ў перакладніцкай рэзыдэнцыі [[Сэнэф|Сэнэфу]] ([[Бэльгія]]), у кастрычніку 2024 году — у парыскай перакладніцкай рэзыдэнцыі (стыпэндыя CNL).

== Навуковая дзейнасьць ==
=== Сацыялінгвістыка ===
У [[Мовазнаўства|мовазнаўстве]] працуе ў [[Сацыялінгвістыка|сацыялінгвістычным]] кірунку: дасьледуе і аналізуе сацыяльнае і палітычнае вымярэньне мовы і ўплыву на яе экстралінгвістычных, перадусім сацыяльна-палітычных, чыньнікаў. Асаблівы інтарэс дасьледніка праяўляецца да пытаньняў:

* ''сацыяльнай гісторыі мовы'': «Пра моўны сорам беларусаў» (2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Моўны сорам беларусаў (сацыялінгвістычны аналіз)|url=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_20_Zmiest2.pdf|аўтар=Уладзіслаў Іваноў|дата публікацыі=2020|назва праекту=Acta Albaruthenica, 20, стар. 169-183|мова=be|выдавец=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego}}&lt;/ref&gt;, «Як мова рэагуе на расейска-ўкраінскую вайну» (2018)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Як мова рэагуе на расейска-ўкраінскую вайну (паліталягічныя і сацыялінгвістычныя заўвагі)|url=https://ideopol.org/wp-content/uploads/2018/12/_______Rus_2018%203.%209.%20Ivanou.pdf|аўтар=Уладзіслаў Іваноў|дата публікацыі=2018|назва праекту=The Ideology and Politics Journal, 3(11)|мова=be|выдавец=Foundation for Good Politics}}&lt;/ref&gt;, «Пра геній старабеларускай мовы» (2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Пра геній старабеларускай мовы|url=https://news.arche.by/by/page/reviews/navuka-ahliady/13649|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=08.01.2014|назва праекту=|выдавец=ARCHE|мова=be}}&lt;/ref&gt;;
* ''гендарнай сацыялінгвістыкі:'' «Аб інклюзыўнай беларускай мове» (2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Аб інклюзыўнай беларускай мове|url=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_19_Zmiest.pdf|назва праекту=Acta Albaruthenica, 19, стар. 231-240|аўтар=Уладзіслаў іваноў|дата публікацыі=2019|выдавец=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|мова=be}}&lt;/ref&gt;, «Stereotyping vulnerable groups» (2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Stereotyping Vulnerable Groups|url=https://link.springer.com/book/10.1007%2F978-3-319-72604-5|аўтар=Uladzislau Ivanou|дата публікацыі=2017|назва праекту=Stavros Assimakopoulos, Fabienne H. Baider, Sharon Millar. Online Hate Speech in the European Union: A Discourse-Analytic Perspective. Cтар. 29-32|выдавец=Springer|мова=en|копія=https://core.ac.uk/download/pdf/145226931.pdf}}&lt;/ref&gt;, «Аб гэтак званых „эпіцэнах“» (2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Аб гэтак званых “эпіцэнах”|url=https://news.arche.by/by/page/science/filialogia-navuka/8771|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=17.07.2012|назва праекту=ARCHE|мова=be}}&lt;/ref&gt;;
* ''моўнай палітыкі і дыяспарнай мовы:'' «Складаючы слоўнік беларускай дыяспарнай мовы: напрацоўкі, адкрыцьці, кур’ёзы (сацыялінгвістычны аналіз дыяспарнай мовы)» (2017)&lt;ref&gt;{{Кніга|год=2017|аўтар=У. Іваноў|загаловак=|назва=Складаючы слоўнік беларускай дыяспарнай мовы: напрацоўкі, адкрыцьці, кур'ёзы (сацыялінгвістычны аналіз дыяспарнай мовы) // Запісы БІНіМ|том=39|месца=Нью-Ёрк-Менск|старонкі=428-433|ref=}}&lt;/ref&gt;, «Мова жыцця Зоры Кіпель» (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Мова жыцця Зоры Кіпель|url=https://novychas.online/poviaz/mova-zyccja-zory-kipel|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=23-04-2016|назва праекту=|выдавец=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt;, «Малавядомая Зоська Верас: на мовазнаўчай ніве» (2016)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=•	У. Гарбацкі|загаловак=Малавядомая Зоська Верас: на мовазнаўчай ніве // Да гісторыі беларускай дыяспары|том=2|старонкі=30-36|месца=Менск|год=2016}}&lt;/ref&gt;, «Білінгвізм, інтэрфэрэнцыя, канвэргенцыя і запазычаньне: Беларуская мова ў Летуве» (2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Білінгвізм, інтэрфэрэнцыя, канвэргенцыя і запазычаньне: Беларуская мова ў Летуве|url=https://news.arche.by/by/page/reviews/gramadstva-ahliady/11429|мова=be|выдавец=ARCHE|дата публікацыі=19.04.2013|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі}}&lt;/ref&gt;, «Тарашкевіца — ня толькі ідэалёгія, але перадусім эстэтыка» (2013), «Беларуская дыяспарная мова і ейны досьвед супрацьстаяньня англіцызмам, русізмам ды іншым барбарызмам» (2012);
* ''сацыялектаў і арго:'' «Размаўляем пра беларускую лаянку і кляцьбоны» (2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Размаўляем пра беларускую лаянку і кляцьбоны|url=https://people.onliner.by/2019/03/17/layanka|дата публікацыі=2019-03-17|назва праекту=|выдавец=Onliner}}&lt;/ref&gt;.
* ''фэмінізацыі беларускай мовы: гл. [[Уладзіслаў Гарбацкі#Кнігі|Кнігі]]''

=== Культура старавераў Беларусі ===
У 2002—2005 гадох разам з [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру]] імя К. Крапівы пры [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]], а потым — з польскім праектам [https://web.archive.org/web/20210214113654/https://www.al.uw.edu.pl/obta/index_pol.html OBTA] дасьледваў стараверскую культуру Беларусі, найперш Віцебшчыны. У 2002—2016 гадох ажыцьцявіў шэраг этналягічных экспэдыцый па [[Віцебская вобласьць|Віцебшчыне]]: [[Віцебск]], [[Полацак]], [[Лёзна|Лёзеншчына]], [[Ворша|Аршаншчына]], [[Шуміліна|Шуміліншчына]], [[Браслаў]]шчына, [[Паставы|Пастаўшчына]], [[Мёры|Мёршчына]], — з мэтай дасьледваньня культуры [[Беларускія стараверы|беларускіх старавераў]]. Вынікі экспэдыцый часткова прадстаўлены ў артыкулах у пэрыядычных выданьнях і зборніках: «Мясцовыя назвы віцебскіх старавераў» (2006)&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2006|старонкі=31|загаловак=Мясцовыя назвы Віцебскіх старавераў|аўтар=Іваноў, У.|выданьне=Роднае слова|нумар=12 (228)}}&lt;/ref&gt;, «Пра беларускі ўплыў на віцебскіх старавераў» (2008)&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2008|аўтар=Іваноў, У.|загаловак=Пра беларускі ўплыў на віцебскіх старавераў|выданьне=Палітычная сфера|старонкі=102–107|нумар=10|url=https://kamunikat.org/download.php?item=9970-13.pdf&amp;pubref=9970}}&lt;/ref&gt;, «Эвалюцыя тоеснасьці і культуры старавераў паўночнай Беларусі, канец XІX — пачатак XXІ стагодзьдзя» (2010)&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2010|аўтар=Іваноў, У.|загаловак=Эвалюцыя тоеснасці і культуры старавераў паўночнай Беларусі, канец XІX – пачатак XXІ стагоддзя|выданьне=Палітычная сфера|нумар=14|старонкі=195–210}}&lt;/ref&gt;, «Аб кабетах, якія „папуюць“: аб ролі і месцы жанчынаў у рэлігійным жыцьці стараверства Віцебшчыны» (2013)&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2013|аўтар=Іваноў, У.|загаловак=Аб кабетах, якія «папуюць»: аб ролі і месцы жанчынаў у рэлігійным жыцьці стараверства Віцебшчыны|выданьне=Женщины в политике: новые подходы к политическому. Феминистский образовательный альманах.|выпуск=2. Личное как политическое|старонкі=31–37|url=https://ru.ehu.lt/wp-content/uploads/2017/10/WiP-Vol2.pdf}}&lt;/ref&gt;, «Двухсэнсоўныя вобраз і роля стараверства Беларусі ў паўстаньні 1863-64 гг. і ў беларускім нацыятворчым працэсе другой паловы 19-га ст. (спроба гістарычнай і этналягічнай рэканструкцыі)» (2014)&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Іваноў, У.|год=2015|загаловак=Двухсэнсоўныя вобраз і роля стараверства Беларусі ў паўстаньні 1863–64 гг. і ў беларускім нацыятворчым працэсе другой паловы 19-га ст. (спроба гістарычнай і этналягічнай рэканструкцыі)|выданьне=Кастусь Каліноўскі і нацыятворчы працэс у Беларусі, Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, Лондан, 27–29 сакавіка 2014 г.|старонкі=|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|pages=58–72|isbn=978-985-6992-67-7|адказны=Смалянчук Алесь, Дынглі Джым|ref=https://kamunikat.org/download.php?item=39872-1.pdf&amp;pubref=39872}}&lt;/ref&gt;, «Стараверы і зьлябы» (2018)&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2018|аўтар=Іваноў, У.|загаловак=Стараверы і злябы|старонкі=64–67|issn=2617-2305|нумар=1|выданьне=Наша гісторыя|url=https://history.nn.by/?c=lr&amp;i=217908}}&lt;/ref&gt;.

=== Гісторыя франкамоўнай беларусістыкі ===
Інтарэс да тэмы франкамоўнай беларусікі праявіўся падчас навучаньня ў Францыі. Штуршком да дасьледчай дзейнасьці ў дадзенай сфэры стала праца ў [[Беларуская бібліятэка і музэй імя Францішка Скарыны|Скарынаўскай бібліятэцы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=“Беларуская бібліятэка ў Лёндане яшчэ дапаможа адкрыць невядомыя пласты берусазнаўства”|url=https://www.skaryna.org.uk/u-harbacki/|аўтар=Ігар Іваноў|дата публікацыі=10/07/2015|назва праекту=Блёг|выдавец=Беларуская бібліятэка і музэй імя Франьцішка Скарыны|мова=be}}&lt;/ref&gt;, дзе захаваліся рэдкія франкамоўныя матэрыялы па беларусіцы пачатку 20 ст.&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Франкамоўная беларусіка лонданскай Скарынаўкі|url=https://novychas.online/kultura/frankamounaja-belarusika-londanskaj-skarynauki|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=30-01-2018|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Што пісала французская прэса пра БНР і «беларутэнскае пытанне»?|url=https://novychas.online/poviaz/bnr-i-belarutenskae-pytanne-u-francuzskaj-prese|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=24-03-2018|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=«Крык народаў»|url=https://novychas.online/poviaz/kryk-narodau|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=05-06-2019|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Федэрацыйны пакт паміж Мінскам і Масквой|url=https://novychas.online/poviaz/federacyjny-pakt-pamiz-minskam-i-maskvoj|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=26-01-2019|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt; і друкапіс першага беларускага рамана, напісанага па-француску невядомым аўтарам&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Таямніцы лонданскай Скарынаўкі: «Жан і Жак, альбо Падроблены рай»|url=https://novychas.online/kultura/tajamnicy_londanskaj_skarynauk/|дата публікацыі=06-09-2015|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|мова=be|назва праекту=Новы час}}&lt;/ref&gt;. У. Гарбацкі апісаў таксама ўнёсак раньніх францускіх і франкамоўных дасьледнікаў, якія цікавіліся беларускімі тэмамі: [[Рэнэ Мартэль]],&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=На золку французскай беларусікі: Рэнэ Мартэль|url=https://www.skaryna.org.uk/на-золку-французскай-беларусікі-рэнэ/|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=30/03/2016|назва праекту=Блёг|выдавец=Беларуская бібліятэка і музэй імя Франьцішка Скарыны|мова=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=На золку французскай беларусікі: Рэнэ Мартэль|url=https://novychas.online/kultura/na_zolku_francuzskaj_bielarusi/|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=27-03-2016|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt; [[Антуан Мартэль]], [[Амбруаз Жабэр]],&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=https://novychas.online/asoba/belaruski-ruh-i-polszcza-scislaja-historyja-bel|url=https://novychas.online/asoba/belaruski-ruh-i-polszcza-scislaja-historyja-bel|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=03-07-2016|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt; — і беларускай дыяспары ў Францыі, Бэльгіі й Ангельшчыне&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Забыты змагар франкамоўнай беларусікі|url=https://novychas.online/asoba/zabyty-zmahar-frankamounaj-belarusiki|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=28-07-2017|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Невядомая спадчына: этналагіня Ніна Абрамчык|url=https://novychas.online/asoba/etnalahinja-nina-abramczyk-pra-nevjadomuju-spadcz|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=17-05-2018|назва праекту=Новы час|мова=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=«Маці-беларуска» Ніны Абрамчык|url=https://novychas.online/kultura/maci-belaruska-niny-abramczyk|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=23-01-2022|копія=https://web.archive.org/web/20220123192342/https://novychas.online/kultura/maci-belaruska-niny-abramczyk|выдавец=Новы час}}&lt;/ref&gt;.

=== Фэмінісцкія і ЛГБТК+ дасьледаваньні ===
Да гендэрных, фэмінісцкіх і ЛГБТК+ дасьледаваньняў далучыўся падчас навучаньня ў гендэрнай магістратуры ў Францыі. Першыя артыкулы на тэму [[гей]]- і [[Лезьбіянства|лесьбі]]-дасьледваньняў апублікаваў у [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] на пачатку 2000-ых гадоў: «Развагі аб гейскім пытаньні»&lt;ref&gt;{{Артыкул|url=https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2002-3/harb302.html|год=2002|lang=be|загаловак=Развагі аб гейскім пытаньні|аўтар=Уладзь Гарбацкі|выданьне=ARCHE|нумар=3(23)}}&lt;/ref&gt; і «Пераадоленьне гамафобіі»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|год=2003|url=https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/harb203.html|загаловак=Пераадоленьне гамафобіі|нумар=2(25)|выданьне=ARCHE}}&lt;/ref&gt;. Рэгулярна публікуе артыкулы і агляды на фэмінісцкую і гендэрную тэмы ў іншых беларускіх СМІ: [https://www.svaboda.org/s?k=гарбацкі&amp;tab=all&amp;pi=1&amp;r=any&amp;pp=10 Радыё Свабода], [https://novychas.online/author/Уладзіслаў%20Гарбацкі «Новы час»], [https://web.archive.org/web/20191209231904/https://makeout.by/xfsearch/author/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C%20%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96/ Makeout].

== Літаратурная творчасьць ==
Першыя літратурныя творы публікаваліся ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» і [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]. Пазьней — у газэце «[[Новы час (газэта)|Новы час]]» і інтэрнэт-часопісе «[[ПрайдзіСвет]]».

Асобныя апавяданьні перакладзеныя на славенскую, летувіскую і ангельскую мовы.

Пісьменьнік збольшага працуе ў стылі аўтабіяграфічнай сацыяльнай ці сацыялягічнай прозы'':'' робіць акцэнт на прыватнай, інтымнай гісторыі, якая дапамагае выкрываць калектыўную гісторыю і памяць.

Першы зборнік прозы выдаў у 2016 годзе — «Песьні тралейбусных рагуляў». Ён быў названы першым у беларускай літаратуры творам гей-прозы&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Першая кніга гей-прозы па-беларуску (слова ад аўтара)|url=https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|аўтар=Уладзь Гарбацкі|дата публікацыі=24 мая 2016|назва праекту=Makeout|мова=be}}&lt;/ref&gt;. Брытанскі дасьледнік беларускай літаратуры [[Арнольд Макмілін]] так ахарактарызаваў зборнік:&lt;blockquote&gt;''«Гэты сьмелы і вельмі чытэльны дэбютны зборнік прозы пераказвае ў розных формах і інтымных дэталях досьведы Адрознага ў варожым яму асяродзьдзі. Пра тры плыні, што ахопліваюць дарослае жыцьцё аўтара, ён апавядае мовай казачных гісторый: глыбокую веру ў беларускую мову, усьведамленьне і гонар за сваю гейскасьць, і перакананасьць у тым, што рэлігія — толькі міт. Элегантна напісаная сучаснай беларускай мовай і шчодра запраўленая дыялектызмамі, гэтая кніга паўстае як песьня і сьвята роднаму Віцебску. Кранальныя, захапляльныя і, часта, брутальна-рэалістычныя тэксты атрымаліся цудоўным, глыбока асабістым дэбютам».''&lt;/blockquote&gt;

== Пераклады ==
У. Гарбацкі перакладае навуковыя і мастацкія тэксты з францускай, украінскай, летувіскай, расейскай і славенскай моваў. Спэцыялізуецца на перакладах франкамоўных аўтараў і аўтарак: [[Жорж Экгаўт]], [[Сымона дэ Бавуар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Другі пол (Le deuxième sexe). Фрагмент з кнігі|url=http://prajdzisvet.org/texts/prose/druhi-pol.html|аўтар=Сімона дэ Бавуар|дата публікацыі=2020|назва праекту=ПрайдзіСвет №21}}&lt;/ref&gt;, [[Ані Эрно]],&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Першы тэкст французскай жывой класікі па-беларуску: выйшаў раман «Падзея» Ані Эрно|url=https://novychas.online/kultura/perszy-tekst-francuzskaj-zyvoj-klasiki-pa-belarusk|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі|дата публікацыі=2021-11-22|выдавец=Новы час|мова=be|копія=https://web.archive.org/web/20211122173133/https://novychas.online/kultura/perszy-tekst-francuzskaj-zyvoj-klasiki-pa-belarusk}}&lt;/ref&gt; Рэймон Арон&lt;ref&gt;{{Артыкул|isbn=978-609-95427-0-6|аўтар=Рэймон Арон|загаловак=Дэмакратыя і Таталітарызм (урыўкі з эсэ)|год=2012|выданьне=Палітычная навука. Анталогія класічных тэкстаў: Пераклад з англійскай, французскай, нямецкай|аўтар выданьня=А. Казакевіч (нав. рэд.)|месца=Мінск–Вільня|выдавецтва=Палітычная сфера}}&lt;/ref&gt;, Эрык Нёвё&lt;ref&gt;{{Кніга|назва=Сацыялогія сацыяльных рухаў|аўтар=Эрык Нёвё|isbn=978-985-6329-85-5|год=2010|выдавецтва=Прапілеі|горад=Мінск|старонак=150|арыгінал=Érik Neveu, Sociologie des mouvements sociaux|адказны=У. Іваноў (пер. з французскай)}}&lt;/ref&gt;, [[Франк Варжак]], [[Маргарыта Юрсэнар]], Вілье дэ ліль-Адан, [[Жан-Поль Сартр|Жань-Поль Сартр]]. Таксама перакладае паэзію і прозу з летувіскай ([[Гедрэ Казлаўскайце]],&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Размаўляць на забытых мовах|url=http://prajdzisvet.org/texts/poetry/razmauljac-na-zabytykh-movakh.html|аўтар=Гедрэ Казлаўскайтэ|назва праекту=ПрайдзіСвет №21|мова=be|дата публікацыі=2020}}&lt;/ref&gt; [[Нэрынга Дангвідзе]], [[Жэмайце]], [[Марыя Ластоўская]] (Ластаўскене)), славенскай (Ураш Прах)&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Сьціпласьць мяншыняў (знаёмства з паэзіяй Ураша Праха)|url=https://makeout.by/2020/12/23/scplasc-mjanshynja.html|аўтар=Уладзь Гарбацкі|дата публікацыі=23 снежня 2020|выдавец=Makeout}}&lt;/ref&gt; і ўкраінскай ([[Агатангел Крымскі]],&lt;ref&gt;{{Кніга|first=Агатангел|last=Крымскі|url=https://www.skarynapress.com/knihi/Ahatanhel-Krymsky|title=Бэйруцкія апавяданьні|location=Лёндан|publisher=Skaryna Press|year=2022|allpages=133|isbn=978-1-915601-02-5}}&lt;/ref&gt; [[Аляксандар Ірванец]]) моваў.

Намінаваны на прэмію Drahomán Prize-2022 за пераклад «Бэйруцкіх апавяданьняў» Агатангела Крымскага.&lt;ref&gt;{{Cite web|загаловак=Беларускі пісьменьнік трапіў у доўгі сьпіс кандыдатаў на ўкраінскую прэмію Drahomán Prize-2022 для перакладчыкаў|url=https://www.svaboda.org/a/32185024.html|дата публікацыі=2022-12-20|назва праекту=Радыё Свабода|копія=https://web.archive.org/web/20230115173757/https://www.svaboda.org/a/32185024.html}}&lt;/ref&gt;

У пачатку 2025 году ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» у перакладзе Ў. Гарбацкага выйшла з друку кніга выбранай паэзіі ''“Чароўны час”'' Гедрэ Казлаўскайце (''Giedrė Kazlauskaitė'')&lt;ref&gt;Кніга літоўскай паэткі Гедрэ Казлаўскайце — па-беларуску, 17-01-2025, сайт ЭГУ, https://be.ehu.lt/navinyi/gedre-kazlauskajcze-pa-belarusku/&lt;/ref&gt;. 

[[Файл:Аб фэмінізацыі беларускай мовы.png|alt=Вокладка кнігі белага колеру з шэрымі і чырвонымі словамі раскіданымі па вокладцы. Тры словы — фэмінізацыя беларускай мовы — набраныя буйным шрыфтом і разьмешчаныя паралельна адно другога|значак|Аб фэмінізацыі беларускай мовы (вокладка кнігі)]]

== Кнігі ==
* {{Cite book|first=Уладзіслаў|last=Гарбацкі|title=Аб фэмінізацыі беларускай мовы: Фэмінізацыя nomina agentis і пэўных іншых катэгорыяў у сучаснай беларускай мове. Эсэ|location=Leicester|publisher=belarusians.co.uk|year=2012|isbn=978-0-9567951-0-6|url=https://www.smashwords.com/books/view/251752|старонак=99}}
* {{Cite book|first=Уладзь|last=Гарбацкі|url=https://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/pesni_traleybusnykh_ragulya/|title=Песьні тралейбусных рагуляў: Казкі і проза жыцьця / Уладзь Гарбацкі. —: belarusians.co.uk|isbn=978-0-9567951-4-4|location=Leicester|publisher=belarusians.co.uk|старонак=110}}
* Гід па фэмінізацыі беларускай мовы (Nomina agentis і некаторых іншых асабовых намінацыяў) / Уладзіслаў Гарбацкі. — London: belarusians.co.uk, 2016. — ISBN 978-0-9567951-6-8 (друк) і 978-0-9567951-7-5 (электронная).
* Творы / Палута Бадунова. [Прадмова і ўкладаньне: Уладзіслаў Гарбацкі]. — Вільня: Таварыства беларускай культуры ў Летуве, 2018. — ISBN 978-9955-578-19-2 (друк) і 978-9955-578-18-5 (электронная).
* Фэмінізацыя беларускай мовы. Сацыялінгвістычнае дасьледваньне. — Вільня: Таварыства беларускай культуры ў Летуве, 2019. — ISBN 978-9955-578-21-5.
* {{Cite book|url=https://www.skarynapress.com/knihi/mercks-graz|title=Mercks Graz!|publisher=Skaryna Press|year=2022|isbn=978-1-915601-04-9|pages=108|location=London}}
* {{Кніга|год=2023|аўтар=Уладзіслаў Гарбацкі (уклад.)|назва=Мальцы выходзяць з-пад кантролю: Анталёгія беларускага гей-пісьменства. Фрагмэнты|спасылка=https://www.skarynapress.com/knihi/malcy-vychodziac-zpad-kantrolu|горад=Лёндан|выдавецтва=Skaryna Press|старонак=239|isbn=978-1-915601-25-4}}
* ''Уладзіслаў Гарбацкі (уклад.)'' Вацлаў Ластоўскі, Мовазнаўчыя працы. — London: Skaryna Press, 2023. — 238 c. — ISBN 978-1-915601-31-5

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарбацкі, Уладзіслаў}}
[[Катэгорыя:Беларускія навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўчыя дасьледаваньні]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі францускіх ВНУ]]
[[Катэгорыя:ЛГБТ у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускія палітолягі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Фэмінізм]]
[[Катэгорыя:Гей-актывізм]]
[[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Гендарныя дасьледаваньні]]
[[Катэгорыя:Атэісты]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыйцы]]
[[Катэгорыя:Беларусісты]]
[[Катэгорыя:Стараверства ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]]
[[Катэгорыя:Беларускія сацыялінгвісты]]
[[Катэгорыя:ЛГБТ]]
[[Катэгорыя:Асобы Віцебску]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:ЛГБТ-літаратура]]</text>
      <sha1>slrdbzary03500bx8b1hn0sixuehs5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеткавіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240845</id>
    <revision>
      <id>2699199</id>
      <parentid>2347076</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5247" sha1="fomcn47z44czjz157ha569hfv7huuug" xml:space="preserve">[[Файл:Retinography.jpg|міні|Фатаздымак сеткавіцы [[вока]] [[чалавек]]а.]]
'''Сеткаві́ца''' ({{мова-la|Rēte}}) — нутраны, сьвятлоадчувальны пласт тканінкі [[вока]] большасьці [[хрыбетныя|хрыбетных]] і некаторых [[малюскі|малюскаў]]. Оптыка вока стварае на сеткавіцы сфакусаваны двухмерны малюнак візуальнага сьвету, які пераводзіць гэты малюнак у электрычныя [[нэрва|нэрвовыя]] імпульсы да мозгу дзеля стварэньня глядзельнага ўспрыманьня. Сеткавіца мае функцыю, аналягічную функцыі плёнкі альбо датчыка малюнка ў камэры.

Нэрвовая сеткавіца складаецца зь некалькіх слаёў [[нэўрон]]аў, злучаных паміж сабой [[хімічны сынапс|сынапсамі]], і падтрымліваецца вонкавым пластам [[пігмэнт]]аваных эпітэліяльных вузаў. Асноўнымі сьвятлоадчувальнымі вузамі сеткавіцы зьяўляюцца фотарэцэптарныя вузы, якія бываюць двух тыпаў: [[пруток сеткавіцы|пруткі]] і [[глячок|глячкі]]. Пруткі функцыянуюць у асноўным пры слабым сьвятле і забясьпечваюць чорна-белы [[зрок]]. Глячкі функцыянуюць у добра асьветленых умовах і адказваюць за ўспрыняцьце колеру, а таксама зрок высокай [[вострасьць зроку|вострасьці]], які выкарыстоўваецца дзеля забесьпячэньня такіх задач, як то чытаньне. Трэцім тыпам сьвятлоадчувальных вузаў ёсьць сьвятлоадчувальныя гангліяльныя вузы, мэтай якіх ёсьць падтрыманьне содневых рытмаў і рэфлекторных рэакцыяў, як то [[сьветлавы рэфлекс зрэнак]].

Сьвятло, трапляючы на сеткавіцу, ініцыюе каскад хімічных і электрычных падзеяў, якія ў канчатковым рахунку запускаюць нэрвовыя імпульсы, якія накіроўваюцца ў розныя глядзельныя цэнтры мозгу праз валокны [[глядзельная нэрва|глядзельнае нэрвы]]. Нэўральныя сыгналы ад пруткоў і глячкоў праходзяць апрацоўку іншымі нэўронамі, выхад якіх набывае форму патэнцыялу дзеяньня ў вузах ганглія сеткавіцы, аксоны якіх утвараюць глядзельную нэрву&lt;ref&gt;J, Krause William (2005). «Krause's Essential Human Histology for Medical Students». Boca Raton, FL: Universal Publishers. — ISBN 978-1-58112-468-2.&lt;/ref&gt;. Некалькі важных асаблівасьцяў візуальнага ўспрыняцьця можна прасачыць за кадаваньнем сеткавіцы і апрацоўкай сьвятла.

Пры эмбрыянальным разьвіцьці хрыбетных сеткавіца і глядзельная нэрва ўзьнікаюць як вырасты разьвіванага [[галаўны мозаг|мозгу]], у прыватнасьці, зародкавага прамежкавага мозгу. Такім чынам, сеткавіца лічыцца часткай цэнтральнай [[нэрвовая сыстэма|нэрвовай сыстэмы]] (ЦНС) і фактычна зьяўляецца тканінкай мозгу&lt;ref&gt;«Sensory Reception: Human Vision: Structure and function of the Human Eye» vol. 27, Encyclopædia Britannica, 1987&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130311163145/http://www.uphs.upenn.edu/news/News_Releases/jul06/retinput.htm «Penn Researchers Calculate How Much the Eye Tells the Brain»]. University of Pennsylvania Health System.&lt;/ref&gt;. Гэта адзіная частка ЦНС, якую можна візуалізаваць неінвазыўна.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=nELWup_Gghw Гісталёгія вока]. University of Missouri School of Medicine{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20070314135325/http://neuro.med.harvard.edu/site/dh/index.html Вока, мозаг і зрок]. Гарвардзкі ўнівэрсытэт{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20111007111924/http://ccdb.ucsd.edu/sand/main?mpid=54&amp;event=displaySum Сеткавіца]. Cell Centered Database{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Вока]]</text>
      <sha1>fomcn47z44czjz157ha569hfv7huuug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексічы (Хвойніцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242400</id>
    <revision>
      <id>2699285</id>
      <parentid>2679027</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дамінік перанёс старонку [[Алексічы (Гомельская вобласьць)]] у [[Алексічы (Хвойніцкі раён)]] паўзьверх перанакіраваньня: Удакладненьне месцазнаходжаньня; Гомельская вобласьць надта вялікая</comment>
      <origin>2679027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37460" sha1="iiub54vhh03t1imzjkum904k897cns0" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Алексічы}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Алексічы
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Алексічаў
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Aleksičy
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Сельсавет                        = [[Алексіцкі сельсавет|Алексіцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Год падліку колькасьці           = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 56
 |Шырата сэкундаў                 = 17
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 42
 |Даўгата сэкундаў                = 08
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху 
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Але́ксічы'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt;{{заўвага|У творах І. П. Мележа ўжытая назва '''Але́шнікі''', сэмантычна чужая гістарычнай назве Алексічы, але пададзеная ў нарматыўным даведніку ў якасьці яе варыянту. Больш за тое, Н. Багамольнікава штучна прылічыла Алешнікі да мясцовых назваў&lt;ref&gt;Багамольнікава Н. А. Пра што гавораць нам тапонімы. // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю. Фальклорна-этнаграфічны зборнік. – Мінск, 2010. С. 290&lt;/ref&gt;, хоць у побыце сяло ніхто і ніколі так не называў.}} — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у міжрэччы [[Тур’я (басэйн Дняпра)|Тур'і]] і прытока [[Віць (рака)|Віці]] Рабца, пакуль апошні не ператварыўся ў балота. Уваходзяць у склад [[Алексіцкі сельсавет|Алексіцкага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 18 км на паўночны захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі Хвойнікі — [[Юравічы]].

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

[[File:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў (паводле апісаньня К. Нясецкага).]][[File:POL COA Kruniewicz.svg|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Круневічаў&lt;ref&gt;Herbarz Polski. Cz. 1, Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. / Ułożył i wydał Adam Boniecki (надалей: Boniecki). – Warszawa, 1902. T. XII. S. 342&lt;/ref&gt;.]][[File:Herb Korczak.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Корчак роду Есманаў&lt;ref&gt;Boniecki. – Warszawa, 1906. T. IX. S. 27 – 29 (28)&lt;/ref&gt;.]][[File:POL COA Oskierka.svg|100пкс|значак|Герб Мурдэліо зьменены роду Аскеркаў.]]

Паселішча ці не ўпершыню згаданае ў апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году. У ім засьведчана, што ''«села Олексичи а [[Вадовічы|Оводовичи]]»'' належалі да Загальскай нядзелі{{Заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці&lt;ref&gt;Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П.Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 185, 189 – 190&lt;/ref&gt;.}} Мазырскай воласьці, выконвалі плацёжныя павіннасьці ды розныя работы на карысьць замку. Жыхарамі гэтых сёлаў былі Тацко Батурыч, Іван Гапонавіч, Несын Зеляновіч, Іван Рэвяка, Карп Дзьмітрыевіч, Сянько Хількевіч, Сірош, брат яго, Яско, брат яго, Хрол Прыхожы, Іван Ліцьвін, Грын Курыловіч, Мішко Багданавіч, Антон Мацоўчыч, Лукаш Прыхожы, Юрко Цімонавіч, Кандрат Хамяновіч, Ігнат, брат яго, Сянько, брат яго. {{пачатак цытаты}}''Дани з них 4 кади и ведро, тивунщины великое и малое 3 ведра, за тивунщиною 2 гроши, приставка а кузня ведро меду, за вощила 7 грошей, за 7 хлебов 3 гроши, за 2 кур грош сокольничого 2 гроши, бобровничого 15 грошей, выкоту 12 гроши, серебра 2 коп гроши, за 7 бобров 5 коп грошей, за 2 куницы 12 грошей, за пол куницы 3 гроша, воловництва пол 7 гроша, намерных 2 гроши, овса 2 ведра; а в слободе до двух лет 75 грошей, а меду пол 3 ведра, а в пустее 2 ведра меду и 40 грошей; всего: 4 кади, 7 ведер, камени 1, 9 коп и 8 грошей и пол гроша…''{{канец цытаты}}

Акрамя таго сказана, што ''«село Олексичское»'' разам з востравам {{падказка|Чорнаўшчына|На сёньня — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці, уваходзіць у склад Юравіцкага сельсавету}} знаходзілася ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха (продка паноў [[Род Абуховічаў|Абуховічаў]] у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]])&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636—637, 644&lt;/ref&gt;.
 
10 ліпеня 1568 году ''«…тые села Оводовичи и Олекшичи, в которых ест служоб{{Заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей.|}} деветнадцат и пол…»'' падараваныя каралём [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] у якасьці лену{{Заўвага|Быць леньнікам азначала за маёнтак «службу земскую военную служити и заступовати.., яко и иные рыцерство, земяне, шляхта…» каралю і Айчыне.|}} зямянам Філону, Паўлу, Кандрату, Сямёну, Іосіфу, Філіпу Круневічам, замест страчаных на карысьць пана [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філона Кміты]] маёнткаў у ваколіцах [[Чарнобыль|Чарнобылю]]&lt;ref&gt;Lietuvos metrika. Kn. 51 (1566―1574). Užrašymų knyga 51 / parengè A. Baliulis, R. Ragauskienė, A. Ragauskas (Lietuvos istorijos institutas). — Vilnius: Žara, 2000. P. 177—179&lt;/ref&gt;{{Заўвага|С. В. Марцэлеў чамусьці ўважаў Алексічы 1568 году ўладаньнем Ф. Кміты&lt;ref name=&quot;fn1&quot;&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 429—430&lt;/ref&gt; }}.

Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], згодна з указам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году, [[Кіеўскае ваяводзтва]] стала часткаю [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]&lt;ref&gt;Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).&lt;/ref&gt;. Алексічы ў складзе [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]], пад уплывам віленскага ваяводы, [[канцлер вялікі літоўскі|канцлера ВКЛ]] і мазырскага старосты [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла Рудога]] ды падтрымаўшай яго павятовай шляхты, былі выведзены з Кіеўскага і далучаны да [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]].

Пазьней прывілеем караля [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]] ад 25 лютага 1585 году дзьве часткі Вадовічаў і Алексічаў, што засталіся ад памерлых без нашчадкаў ''«мужсъкого рожаю»''{{Заўвага|Неабходная ўмова валоданьня ленам.}} Кандрата і Іосіфа Круневічаў, аддадзеныя пану Давыду Есьману&lt;ref&gt;Метрыка ВКЛ. Кніга запісаў 70. (1582—1585). Падрыхт. А. А. Мяцельскі. — Мінск, 2008. С. 246—247&lt;/ref&gt;.

30 жніўня 1658 году права на ленныя маёнткі Алексічы і [[Глінішча (Хвойніцкі раён)|Глінішча]] ({{lang-la|bona Olexicze et Hliniszcze}}) было пацьверджана мазырскаму [[харунжы|харунжаму]] Рыгору Круневічу лістом караля [[Ян Казімер|Яна Казімера]]&lt;ref&gt;Metryka Litewska. Księga wpisów. Nr. 131. Opracował Andrzej Rachuba. — Warszawa, 2001. S. 157—158, 234&lt;/ref&gt;. Леннае права на Алексічы 18 сакавіка 1637 году ў [[Кіеў]]скім і 18 чэрвеня 1671 году ў [[Ліда|Лідзкім]] [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] пацьвярджаў пан Казімер Аляксандар Круневіч.

[[File:Алексічы і Глінішча Круневіча ў 1670 г.png|значак|170px|зьлева|Алексічы і Глінішча Круневіча ў 1670 г.]][[File:Алексічы, Настольле, Зімовішчы ў тарыфе 1670 г.png|значак|170px|Алексічы, Настольле, Зімовішчы ў тарыфе трайнога падымнага 1670 г.]]

У рэестры выбранага dwoyga [[падымнае|падымнага]] Мазырскага павету 1670 году засьведчана, што пан Рыгор Круневіч, харунжы мазырскі, з 27 дымоў у Алексічах і Глінішчы плаціў 27 злотых. Пры трайным паборы Р. Круневіч плаціў з тых жа 27 дымоў, але нібыта толькі з Алексічаў{{заўвага|Глінішча проста не згаданае, бо ж маёнтак — Алексічы.}}. Сума{{заўвага|Тут яна ня ўказаная, але вядома, што ў адзіны пабор з дыму выплачвалася 15 грошаў, г. зн. паўзлоты.}} мусіла складаць 40 з паловай злотых&lt;ref&gt;Lietuvos valstybės istorijos archyvas (LVIA). F. 11. A. 1. B. 748. L. 2295, 2295аtv., 2296atv.&lt;/ref&gt;.

4 сьнежня 1721 году запіс на права валоданьня Алексічамі і Вадовічамі ўнесены ў кнігі гродзкія Кіеўскія з падачы ксяндза Войцеха Янкоўскага, міністра [[Оўруч|Оўруцкай]] рэзыдэнцыі [[езуіты|езуітаў]]&lt;ref&gt;АрхивЮЗР. С. 222—225&lt;/ref&gt;. С. Рыбчонак, на падставе дакумэнтаў, сабраных у справе аб дваранстве роду [[Аскеркі|Аскеркаў]] засьведчыў, што спадчыньнікам маёнткаў Алекшыцы, Вадовічы і Гарбавічы ў Мазырскім павеце стаў пан Багуслаў Аскерка. Прычым Гарбавічы ў 1738 годзе ён саступіў брату [[Рафал Алаіз Аскерка|Рафалу Алаізу]]&lt;ref&gt;Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С.Рыбчонак і інш. – Мінск, 2002. С. 329&lt;/ref&gt;. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Алексічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Юравіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

У матэрыялах Генэральнай візытацыі Алексіцкай Сьвята-Мікалаеўскай уніяцкай царквы Мазырскага дэканату, што месьцілася ў добрах пана Багуслава Аскеркі, харунжага мазырскага, праведзенай а. Эліяшам (Ільлёй) Бародзічам, протанатарыем апостальскім дыяцэзіі Пінскай і Тураўскай, датаванай 9-м днём лютага 1778 году, а таксама ў візытацыі, выкананай 10 студзеня 1787 году {{падказка|каад’ютарам|намесьнікам епархіяльнага япіскапа}} пінскім і тураўскім [[Язафат Булгак|Язафатам Булгакам]], колькасьць двароў у сяле чамусьці не названая&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41240. А. 105, 106, 171, 171адв.&lt;/ref&gt;.

У 1782 годзе, паводле завяшчаньня Багуслава Леапольда сынам, ленны маёнтак зь вёскамі Новы Двор, [[Тунеўшчына|Тунеўшчызна]], сялом Алексічы і мястэчкам [[Багуславец]] дастаўся Фларэнціну, а пасьля яго сыну Антонію&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 319. Воп. 2. Спр. 2386. А. 71адв.&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[File:Фальварак і вёска Новы Двор на плане Генеральнага межавання 1797 г.png|значак|зьлева|170px|Сяло Алексічы, фальварак і вёска Новы Двор на схемытычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]][[Файл:Вёска і двор Глінішча на карце Ф. Ф. Шуберта 1826 – 1840 гг.png|значак|зьлева|170px|Маёнтак Новы Двор і сяло Алексічы на мапе Ф. Ф. Шубэрта 1826—1840 гг.]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Алексічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адміністрацыйна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001.  C. 181–182&lt;/ref&gt;. У 1796 годзе ў валоданьні мазырскага [[Земскі суд|земскага суддзі]] Фларыяна Аскеркі былі «сельцо Алексичи и двор, местечко Богуслав, село Борисовщина, деревня Тун''о''вщизна»&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 73&lt;/ref&gt;.

[[File:Барбароў у паўстаньні 1831 г.jpg|значак|170px|Алексічы ў паўстаньні 1831 г.]]

У 1811 годзе маёнтак Новы Двор — уласнасьць Юзафа і Антонія, сыноў Фларыяна, Аскеркаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 171&lt;/ref&gt;. Блізка да чэрвеня 1831 году мясцовыя праваслаўныя сьвятары даносілі расейскім уладам, што паны Эмілій і Антоній Аскеркі ў сваіх маёнтках Вадовічы і Алексічы выконвалі паўстанцкія прыгатаваньні: рыхтавалі зброю і правіянт, арганізоўвалі адзьдзел, які мусіў складацца з 50 чалавек. Аднак, двухразовая рэвізія, праведзеная ў Вадовічах ротмістрам фон Крузэ, нічога падазронага ня выкрыла; такія самыя вынікі мела сьледзтва, праведзенае на месцы афіцэрам жандармэрыі Аляксандравым&lt;ref&gt;Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. – Warszawa, 1925. Tom II. S. 54 – 55, 143 – 144&lt;/ref&gt;. На 1834 год уладальнікамі названыя Антоні і Брыгіда з Шышкаў Аскеркі. У Алексічах тады было 22 двары са 154 жыхарамі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 347. А. 1408, 1416—1423&lt;/ref&gt;. У 1840-я гады маёнткам Новы Двор завалодалі паны Вінчы. 8 чэрвеня стст. 1843 году тут у сям'і шляхціча-пасэсара Ігнацыя, сына Ігнацыя, Стравінскага, католіка, і яго законнай жонкі Аляксандры Іванавай, праваслаўнай, нарадзіўся сын Хведар&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 25844. А. 2адв.-3&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Сярод іншых добраў пад назвай Новы Двор у выданьні «Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich» (Warszawa, 1886. T. VII. S. 293—300) для Рэчыцкага павету згаданы толькі гэты маёнтак паноў Сушчынскіх, угодзьдзі якога складалі каля 86 валок (S. 296) альбо ≈1720 дзесяцін. Таму даволі дзіўна, што дасьледчыкі працяглы час не адважваліся лякалізаваць месца нараджэньня знакамітага ў будучыні чалавека хоць бы і гіпатэтычна, пакуль ня быў знойдзены адпаведны дакумэнт.|}}.

[[Файл:Глінішча, Азярын (Азяраны) і Алексічы на карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|170px|Новы Двор і Алексічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

На 1850 год у сяле 25 двароў&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt;. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што 156 жыхароў Алексічаў абодвух полаў былі прыхаджанамі Мікалаеўскай царквы, яшчэ 6 жыхароў сяла і 10 жыхароў Новага Двара зьяўляліся парафіянамі Юравіцкага касьцёлу Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 379адв., 725&lt;/ref&gt;.  

У парэформавы пэрыяд сяло Алексічы адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці Рэчыцкага павету Менскай губэрні. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Мікалаеўскай царквы, новы драўляны будынак якой узьведзены ў 1871 годзе, названыя настаяцель а. Канстанцін Сулкоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Ануфрый Мігай і звышштатны Васіль Мігай. Да прыходу, акрамя Алексічаў, належалі Агароднікі, частка [[Багуславец|Багуслаўца]], [[Вадовічы]], [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]], [[Каранёўка (Хвойніцкі раён)|Каранёўка]], [[Княжыца (Гомельская вобласьць)|Слабада Княжыца]], [[Маклішча]], [[Тунеўшчына]], Ужынец, [[Хвойнае]]&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456&lt;/ref&gt;. На 1879 год у прыход складалі 884 душы мужчынскага і 944 жаночага полу верных&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 13&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў Алексічах налічваўся 31 двор з 211 жыхарамі, дзейнічалі царква і капліца&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;. Паводле сьпісаў землеўладальнікаў Менскай губэрні 1876, 1889 гадоў уласьніцай маёнтку Новы Двор больш як у 1700 дзесяцінамі угодзьдзяў названая пані Генрыэта, дачка Калікста Вінча, Сушчынская. 

Згодна зь перапісам 1897 году, ў Алексічах дзейнічалі царква, царкоўна-прыходзкая школа, хлебазапасны магазын, тры ветракі&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt;. На 1909 год у сяле было 76 двароў, 587 жыхароў, у фальварку Новы Двор 15 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 3, 50&lt;/ref&gt;. У 1911 годзе часткі Новага Двора дзялілі між сабой Зянон (555 дзесяцін), Генрык (555) і Мечыслаў (556), сыны Гераніма, Сушчынскія.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Алексічы ў складзе Юравіцкай воласьці, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Юравіцкая воласьць Рэчыцкага павету ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучаная да [[РСФСР]].

8 сьнежня 1926 году Алексічы, вернутыя [[БССР]], сталі цэнтрам [[Алексіцкі сельсавет|сельсавету]] [[Юравіцкі раён|Юравіцкага]], з 8 ліпеня 1931 году [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]]. З 20 лютага 1938 году — у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай]]. 

[[File:Глінішча і наваколлі на карце 1924 г.jpg|значак|зьлева|170px|Алексічы, Глінішча на мапе 1924 г.]]

У 1920-я гады пры землеўпарадкаваньні, паводле сьведчаньня Паўла Фёдаравіча Мележа ў лісьце да сына, зь сяла Алексічы былі ўтвораныя тры пасёлкі: Алексічы, [[Дуброва (Хвойніцкі раён)|Дуброва]] і [[Рабец]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200109170800/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=4591 Сем лістоў з глыбіні Палесся]&lt;/ref&gt;. У 1931 годзе арганізаваны калгасы «Коммунар» і «Пролетарий», дзейнічалі 3 кузьні і 2 ветракі&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt;.

Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Алексічах быў 141 двор з 580 жыхарамі. 8 жніўня 1942 году (за адзін толькі гэты дзень) карнікі з атрадаў СС расстралялі і спалілі тут разам з хатамі і гаспадарчымі пабудовамі 294-х жыхароў, 12 чалавек угналі на прымусовыя работы ў Нямеччыну. У траўні-чэрвені 1943 года група Шымана знішчыла 168 вяскоўцаў&lt;ref&gt;Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 36 — 37, 287 — 288, 498&lt;/ref&gt;. На фронце загінулі 58 жыхароў Алексічаў.

З 8 студзеня 1954 году Алексічы — у Гомельскай вобласьці. Паводле перапісу 1959 года ў сяле было 390 жыхароў, у складзе калгасу «Ленінскі шлях» з цэнтрам у вёсцы [[Глінішча (Хвойніцкі раён)|Глінішча]]. На той час існавалі пачатковая школа, клюб, бібліятэка, бальніца, аптэка, адзьдзяленьне сувязі, крама&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt;.

15 жніўня 1974 году цэнтр сельсавета з Алексічаў перанесены ў вёску Глінішча&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2021 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211020144646/http://hoiniki.gov.by/ru/alex/ Колькасьць насельніцтва ў вёсках Алексіцкага сельскага савету на 01.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;.

== Забудова ==
Плян Алексічаў складаецца зь зьлёгку выгнутай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Жылыя дамы драўляныя, сядзібнага тыпу&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}&lt;/ref&gt;.

== Асобы ==
[[Файл:Новы Двор на тапаграфічнай карце Мінскай губерні ген.-маёра Фіцінгофа. 1846 г.png|значак|зьлева|170px|Маёнтак Новы двор на тапаграфічнай мапе 1846 г.]][[File:Копія запісу аб нарадзінах і хросьце Хведара Стравінскага.png|значак|170px|Выпіс з мэтрычнай кнігі Алексіцкай царквы аб народзінах і хросьце Хведара Стравінскага.]][[Хведар Стравінскі]] (1843—1902) — опэрны бас, артыст [[Марыінскі тэатар|Марыінскага тэатру]] ў Пецярбургу, бацька кампазытара [[Ігар Стравінскі|Ігара Стравінскага]]..

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

{{Алексіцкі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Алексіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>iiub54vhh03t1imzjkum904k897cns0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плянтацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243265</id>
    <revision>
      <id>2699151</id>
      <parentid>2582557</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="n3d05jh57fdgafo60vdifzihf9oec00" xml:space="preserve">'''Плянтацыя''' (ад [[Лацінская мова|лац]]. Plantare, саджаць) – штучна створанае сельскагаспадарчае прадпрыемства, рэгулярна якое выкарыстоўвае наёмную працу, дзе сельскагаспадарчыя культуры вырошчваюцца для продажу. Тэрмін «плянтацыя» зьяўляецца неафіцыйным і дакладна не вызначаны.
[[Файл:Tea plantations - Sg Palas Boh Plantation - Malaysia - Malaysia - panoramio.jpg|значак|435x435пкс|Чайная плянтацыя ў Малайзіі]]
Звычайна плянтацыі разьмешчаны ў трапічных або субтрапічных раёнах і занятае галоўным чынам вырошчваньнем або вытворчасьцю ў камэрцыйных мэтах [[Кава|кавы]], [[Гарбата|гарбаты]], [[Цукровы трыснёг|цукровага трыснёга]], [[каўчук]], [[Банан (плод)|бананаў]], [[какава]], [[Какосавы арэх|какосавых арэхаў,]] земляных арэхаў, [[Бавоўна|бавоўны]], [[Тытунь|тытуню]], [[Валакно|валакна]], [[Лімон|цытрусавых]], [[Пальмавы алей|пальмавага алею]], [[Хінная дрэва|хінной кары]] або [[Ананас|ананасаў]] і інш. Яно не ўключае сямейнае або мясцовую гаспадарку, занятае вытворчасьцю для мясцовага спажываньня і якое не выкарыстоўвае рэгулярна наёмную працу.

Згодна зь Канвенцыяй, падпісанай [[Бразылія|Бразыліяй]], [[Кот д’Івуар|Кот д'Івуарам]], [[Куба|Кубай]], [[Лібэрыя|Лібэрыяй]], [[Панама|Панамай]], [[Уругвай|Уругваем]], [[Мэксыка|Мэксыкай]], [[Нікарагуа]], [[Філіпіны|Філіпінамі]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланкаю]], [[Эквадор|Эквадорам]], гэта вызначэньне не ўключае прадпрыемства, плошча якога не перавышае 5 гектараў і на якіх занята ня больш 10 рабочых у любы час на працягу каляндарнага года. 

== Гісторыя ==
Плянтацыі атрымалі шырокае распаўсюджаньне ў XIX стагодзьдзі з утварэньнем эўрапейскіх [[Каляніялізм|калёній]] у Афрыцы і Азіі. Уладальнікамі плянтацый былі часта замежнікі, але і нярэдка карпарацыі. Уладальнікі плянтацый належалі да вышэйшых пластоў грамадзтва, у той час як працаўнікі - да ніжэйшых.

Работнікамі плянтацый да XIX стагодзьдзя былі [[Рабства|рабы]].

== Літаратура ==
* https://web.archive.org/web/20210422134310/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/plantation-system/
* https://www.pbs.org/wgbh/aia/part4/4p2956.html
{{бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]]
[[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя прадпрыемствы]]</text>
      <sha1>n3d05jh57fdgafo60vdifzihf9oec00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдар Крыванос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244429</id>
    <revision>
      <id>2699323</id>
      <parentid>2679194</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8044" sha1="ci6tt1hynesvewsbn8ofy25evrmk965" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Крыванос}}
{{Герарх}}
'''Фёдар Паўлавіч Крыванос''' ({{Нарадзіўся|18|8|1962}}, [[Менск]] — {{Памёр|1|6|2021}}&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31287278.html Памёр сьвятар Фёдар Крыванос, дасьледнік рэпрэсіяў бальшавікоў супраць духавенства], Радыё Свабода, 1-06-2021&lt;/ref&gt;) — беларускі праваслаўны сьвятар, дасьледнік рэпрэсій бальшавікоў супраць духавенства.

Протаярэй. Кандыдат [[Багаслоўе|багаслоўя]] (2007), дацэнт [[Менская духоўная акадэмія|Менскай духоўнай акадэміі]] (2011).

== Жыцьцяпіс ==
У 1985 годзе скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістфак БДУ]]. Хрысьціўся дарослым у менскай царкве сьвятога Аляксандра Неўскага ў 1987 годзе. Працаваў навуковым супрацоўнікам Заслаўскага музэя-запаведніка. Разам са сваім калегай, Генадзем Шэйкіным распачаў у 1989 годзе збор подпісаў з мэтай аднаўленьня царкоўнай службы ў Заслаўскай царкве ў гонар Праабражэньня Гасподняга. Неўзабаве літургічная дзейнасьць была адноўлена, а арганізатары збору подпісаў — вызваленыя з пасадаў супрацоўнікаў музэю. Быў прынятыя на працу ў Менскую епархіяльную ўправу. У 1994 годзе [[Вянчаньне|павянчаўся]] зь Ірынай Уладзімераўнай Шыпавай&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адышоў да Госпада пазаштатны клірык Менская япархіі протаярэй Фёдар Крыванос|спасылка=http://church.by/by/news/otoshel-ko-gospodu-zashtatnyj-klirik-minskoj-eparhii-protoierej-fedor-krivonos|выдавец=[[Беларуская праваслаўная царква]]|дата публікацыі=2 чэрвеня 2021|дата доступу=4 чэрвеня 2021}}&lt;/ref&gt;. У 1994 годзе мітрапалітам Менскім і Слуцкім [[Філарэт (Вахрамееў)|Філярэтам]] пасьвячоны ў дыякана, а пасьля і ў сьвятара.

Скончыў [[Менская духоўная сэмінарыя|Менскую духоўную сэмінарыю]] ў 2001 годзе і [[Менская духоўная акадэмія|Менскую духоўную акадэмію]] ў 2007 годзе, шмат гадоў выкладаў у менскіх духоўных школах. Служэньне праходзіў у [[Сьвята-Духавы катэдральны сабор|Сьвята-Духавым катэдральным саборы]]. Быў адказны за працу нядзельных школ у [[прыход]]ах [[Менская япархія|Менскай япархіі]], працаваў у Выдавецкай радзе Беларускай праваслаўнай царквы, быў сябрам Сынадальнай камісіі па кананізацыі сьвятых Беларускай праваслаўнай царквы.

Шукаў імёны і біяграфіі клірыкаў Менскай япархіі, закатаваных бальшавікамі. Справу гэтую пачаў яшчэ ў сярэдзіне 1990-х гадоў. Працуючы ў архіве [[КДБ Беларусі]], айцец Крыванос азнаёміўся са шматлікімі матэрыяламі сьледчых спраў рэпрэсаваных сьвятароў і сьвецкіх вернікаў. 28 кастрычніка 1999 году [[Сынод Беларускага экзархату]] кананізаваў 23 асобы, якія прынялі пакутніцкую сьмерць за веру ў 1930–50-я гады ХХ стагодзьдзя.

Дзякуючы Крываносу стала вядома, што да 22 чэрвеня 1941 году на тэрыторыі колішняй Заходняй Беларусі &quot;...было арыштавана 53 сьвятары, 10 з іх пазьней вызвалілі, 37 зьніклі бяз вестак і 6 памерлі і былі расстраляны&quot;...&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210602215634/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=6691&amp;mode=print У міжваенныя гады…],  Канстанцін АНТАНОВІЧ, Культура, № 48 (1019) 26.11.2011 - 02.12.2011 г&lt;/ref&gt; Апошнія гады хварэў і ў 2018 годзе быў залічаны за штат, аднак не пакідаў асьветніцкай дзейнасьці: рэгулярна пісаў і публікаваў артыкулы па гісторыі Беларускай праваслаўнай царквы.

== Творы ==
=== Кнігі ===
* 1996 — Синодик за веру и Церковь Христову пострадавших в Минской епархии (1918-1951 годы),  Киевец: Свято-Троицкая церковь, 1996. — 100 ст. 
* 2002 — Жития священномучеников Минской епархии (1-я половина ХХ века)
* 2007 — У Бога мертвых нет. Неизвестные страницы из истории Минской епархии (1917 — 1939 годы). — Менск, 241 ст. 
* 2006 — «Беларусь Православная: фотоальбом» /тэксты пад фота Крываноса/
* 2011 — «Многи скорби праведным», 36 ст.
* 2012 — Лекции по истории Православной Церкви Беларуси, Менск, ВРАТА, 238 с. ISBN 978-985-6912-07-1. Наклад 1500 аст. 
* 2013 — «Но печаль ваша в радость будет» (Ин. 16: 20). Возрождение церковной жизни в Восточной Белоруссии в начальный период немецкой оккупации (первая половина 1941 года), Жыровічы: Выдавецтва Менскай духоўнай сэмінарыі, 2013. — 64 ст. нак. 500 ас. ISBN 978-985-7028-06-1

=== Артыкулы ===
* Таямніца Рагнеды // [[Беларуская мінуўшчына]] 1995-01

== Узнагароды ==
* 2002 — [[Прэмія «За духоўнае адраджэньне»]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210602215636/https://nagrady.by/persona/67514/ Узнагароды Беларусі]&lt;/ref&gt;

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://churchby.info/rus/32/ Отец Федор Кривонос: „Благодаря их подвигу сегодня мы имеем возможность являться участниками возрождения церковной жизни...“], Царква, 2005
* [https://web.archive.org/web/20210602214346/https://minds.by/persons/krivonos#.YLf3HKEcSUk Фёдар Крыванос] на сайце Менскай духощнай сэминарыи

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крыванос, Фёдар}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія сьвятары]]
[[Катэгорыя:Беларускія праваслаўныя дзеячы]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]</text>
      <sha1>ci6tt1hynesvewsbn8ofy25evrmk965</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абмеркаваньне:Алексічы (Хвойніцкі раён)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>245854</id>
    <revision>
      <id>2699287</id>
      <parentid>2232769</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дамінік перанёс старонку [[Абмеркаваньне:Алексічы (Гомельская вобласьць)]] у [[Абмеркаваньне:Алексічы (Хвойніцкі раён)]]: Удакладненьне месцазнаходжаньня; Гомельская вобласьць надта вялікая</comment>
      <origin>2232769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1824" sha1="jjm68hp3vd66bsl7vvs78hacdwflrwd" xml:space="preserve">== Хведар Стравінскі ==

Ці не запачаткаваць беларускую старонку Хведар Стравінскі, як тое даўно зроблена адносна яго сына Ігара? Расейская ёсьць, украінская таксама... Праўкі на апошняй, аднак, яшчэ не дагледжаныя. І ці захочуць іх прыняць (?), бо адчуваецца вялікае жаданьне выдаць Стравінскіх за ўкраінскую шляхту, хоць найраней іхная прысутнасьць засьведчана ў Троцкім павеце, а прынамсі ў першай чвэрці XVII ст. бачым іх і ў Мазыры. У межах сучаснага Хвойніцкага раёну (Лісьцьвін) зьвесткі пра Стравінскіх сустрэтыя на 1759, 1767, 1768 гады, далей – 1835 (Лянтэрня), 1837 (Каралін), 1739 і 1849 (Карнэліянаў), 1843 (Новы Двор), з другой паловы XІX ст. і да бальшавікоў – у Масанах (сёньня тэрыторыя ПДРЭЗ).--[[Удзельнік:Дамінік|Дамінік]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Дамінік|гутаркі]]) 07:51, 2 ліпеня 2021 (+03)
: [[Хведар Стравінскі|Запачаткаваў]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:04, 2 ліпеня 2021 (+03)

Вялікі дзякуй.--[[Удзельнік:Дамінік|Дамінік]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Дамінік|гутаркі]]) 12:57, 2 ліпеня 2021 (+03)</text>
      <sha1>jjm68hp3vd66bsl7vvs78hacdwflrwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храпкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247455</id>
    <revision>
      <id>2699164</id>
      <parentid>2671238</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */</comment>
      <origin>2699164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43982" sha1="4rkgkheggacysxaxw6weqwxhsxcbgvf" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Храпкаў
|Назва ў родным склоне           = Храпкава
|Лацінка                         = Chrapkaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1590 годам
|Першыя згадкі                   =  
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 52
 |Шырата сэкундаў                = 20
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 50
 |Даўгата сэкундаў               = 42
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
 
'''Хра́пкаў'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскага сельсавету]].

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]]

У пісьмовых крыніцах паселішча ці не ўпершыню згадана 6 красавіка 1590 году ў сувязі з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, супраць князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў ''некалькі соцень'' (!) падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да [[Астрагляды|ключа Астраглядавіцкага]] прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі&lt;ref&gt;Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 7&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Храпкаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

20 чэрвеня 1600 году Шчасны Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Храпкаў, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў сёлы Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] пана Мікалая Харлінскага паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага&lt;ref&gt;ŹD. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

У судовым дэкрэце ад 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Храпкаў, Дворышча, Руднае, [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 15 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, новаму мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. Сярод паселішчаў у дакумэнце названы і Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|170пкс|Застаўны Храпкаў В. Сіліча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|зьлева|170пкс|''Шк''апкаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|170px|Запіс добраў З. Бжазоўскай мужу К. Шуйскаму. 1664 г.]]

У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Васіль Сіліч з застаўнай сваёй маетнасьці, а менавіта з 63 дымоў (×6 — каля 378 жыхароў) вёскі Храпкаў аддаў 31 злоты і 15 грошаў, тады як пан Мікалай Абрамовіч, дзедзічны ўладальнік добраў, з 9 дымоў (≈ 54 жыхары) Храпкава заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. 4 злотых і 15 грошаў&lt;ref&gt; Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 72 дымоў сяла Храпкава пана Васіля Сіліча выплачвалася 72 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;. Кашталян амсьціслаўскі М. Абрамовіч на той час да храпкаўскага падымнага ўжо ня меў дачыненьня.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Храпкава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Храпкавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

[[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Святы Юрый» (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|170px|Храпкаў у люстрацыі 1683 г.]][[Файл:Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.jpg|значак|170пкс|Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.]][[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая парафія ў 1748 г.]][[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]][[Файл:Няпоўны сьпіс габрэяў у Брагіне. 1784 г.jpg|значак|170px|Габрэі Храпкава ў Хвойніцкім кагале. 1784 г.]]

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 14 дымоў (≈ 84 жыхары) вёскі Храпкаў Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор — 2 злотых нібыта з 2 дымоў&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 488, 505&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Храпкаве было 8 двароў. 6 днём лютага 1711 году датаваная судовая скарга шляхцічаў Аляксандра і Базыля Нячай-Грузевічаў на князя Дамініка Шуйскага за жорсткае зьбіцьцё яго людзьмі падаўцаў скаргі і іх сялянаў пры наезьдзе і захопе ў пацярпелых вёсак Храпкаў, Навасёлкі і Дворышча{{Заўвага|Напэўна, Грузевічы трымалі іх толькі з-за даўгоў Шуйскага, бо належалі яны да Хвойніцкага маёнтку}}&lt;ref&gt;Описи актовых книг Киевского центрального архива (далей: Описи). – № 28 / Сост. И. Каманин – Киев, 1883. С. 7&lt;/ref&gt;.

У рэвізіі году 1716-га сказана, што з 8 двароў Храпкава за папярэднюю пасэсію скарбнік берасьцейскі Станіслаў Шуйскі выбраў 55 злотых. 25 лютага 1719 году, як і пастанавіў раней Жытомірскі гродзкі суд, адбылася часовая перадача,  вёскі Дворышча і фальварку пры сяле Храпкаў, прыналежных князю Д. Шуйскаму, але арандаваных валоскім біскупам Юзафатам Парышэвічам, спадчыньнікам чарнігаўскага падкаморага Канстанціна Залескага{{Заўвага|Зноў жа за даўгі.}}&lt;ref&gt;Описи. – № 34 / Сост. А. И. Савенко – Киев, 1906. С. 6&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} біскупа Юзафата Парышэвіча перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік маёнтку.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Храпкаве існаваў фальварак, які трымалі ў арэндзе паны Грузевічы, а з 8 вясковых двароў, акрамя дзякла, выплачвалася чыншу 32 злотыя, 15 грошаў. Паншчыну адпрацоўвалі «iako na włokach»  ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. {{Падказка|Ачковага|Грашовая даніна за валоданне пасекай.}} плацілі па 4 з паловай грошы «dobrej monety» з кожнага вулею. Прозьвішчы жыхароў: Міна, Кайдаш, Шчарбіна, Карпека, Нашук, Кучар, Таленьнік (будучы Тальчук?), Ганчар, Пабядзінскі{{Заўвага|У інвэнтары 1698 г. у самым Храпкаве названы зямянін Аляксандар Пабядзінскі, а ў рэвізіі 1716 і інвэнтары 1721 г. сярод астраглядаўскіх зямянаў – Ян Пабядзінскі «з Храпкава».}}&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 123, 125, 126адв., 131, 140, 142, 143адв.&lt;/ref&gt;.

У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Храпкаў у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 8 дымоў вёскі Храпкаў былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Храпкаў быў сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Храпкаве налічвалася 20 двароў&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(≈ 120 жыхароў).

У 1754 годзе з 20 двароў вёскі Храпкаў Хвойніцкага маёнтку «do grodu» ([[Оўруч|Оўруцкага замку]]) выплачвалася 3 злотых і 4 грошы, «na milicję»{{Заўвага|Галоўным чынам на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 12 злотых і 16 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;.

Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Храпкаве налічвалася адпаведна 10, 2 і 6 чалавек (głow), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1108зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Пэўна, на зьмяншэньне колькасьці габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, якая была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне.

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 26-м днём лютага 1785 году вядома, што ў сяле Храпкаў паноў Прозараў, якое на той час трымаў у пажыцьцёвай пасэсіі Адам Стэцкі, судзьдзя мазырскі, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Язафата мучаніка. Узьвядзеньне будынку завершанае 24 траўня 1771 году; фундуш царкве выдалі ў 1776 годзе сужэнцы Войцех і Анеля Шуйскія, старосты ніжынскія. Парохію складалі верныя з 20 двароў у Храпкаве і з 80 двароў ў Дворышчы. Душ да споведзі здатных налічвалася 600, а няздатных — 190. Узначальваў грамаду сьвятар Міхаіл Чачота. Сказана яшчэ, што тут «szkołka buduie się na groncie skarbowym»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 41-43pd/&lt;/ref&gt;. Згаданая царква сьв. Язафата і ў 1789 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Настольле і Хвойнікі на пляне Гэнэральнага межаваньня 1797 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]][[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|Герб уласны роду Прозараў]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Храпкаў — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле расейскай рэвізіі 1795 году, Храпкоў быў у пажыцьцёвым валоданьні Феліцыяна, сына Адама, Стоцкага, {{Падказка|шамбяляна|Шамбялян — ганаровая прыдворная пасада ў Рэчы Паспалітай XVIII ст.}} польскай службы; пры ім жа па кантрактах служылі шляхцічы Цімафей і Станіслаў, сыны Паўла, Скшэндзецкія. У сяле тады налічваўся 41 двор са 104 душамі мужчынскага і 102 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 240-245адв. Спр. 181. А. 240&lt;/ref&gt;. Мясцовая прыходзкая Сьвята-Мікалаеўская царква{{Заўвага|Будынак ўзьведзены на сродкі пана Адама Стоцкага.}} павернутая ў расейскае праваслаўе ў 1795 годзе&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 40. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342&lt;/ref&gt;. Настаяцель а. Сымон Якубовіч, пасьвечаны ў 1794 годзе япіскапам менскім Андрыянам Бутрымовічам, дзячок Марцін Шэнец, панамар Іван Леановіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40401. А. 48-49&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка 1802 году Людвіка Прозар за пазычаныя ў Тадэвуша Букатага 30 000 злотых аддала яму ў заставу фальварак Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8, 33-34&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Б. Рок і Ю. Казакоў, сьледам за З. Лібішоўскай, акалічнасьці набыцьця Т. Букатым Храпкава ўяўляюць па-іншаму: «Пасля смерці Францыска ў 1797 г. Тадэвуш ажаніўся з пані Тамкевічаўнай і атрымаў фальварак Храпкаў…»&lt;ref&gt;Б. Рок, Ю. Л. Казакоў. Апісанне падарожжа польскага дыпламата Францыска Букатага 1780 г. // Журнал Белорусского государственного университета. История.  2017. № 2. С. 109&lt;/ref&gt;}}. Згодна з шляхецкай рэвізіяй 1811 году, у застаўным сяле Храпкаў Тадэвуша, сына Міхала, Букатага, налічвалася 129 душ прыгонных мужчынскага полу&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 5&lt;/ref&gt;. У тым жа 1811 годзе настаяцелем прыходзкай Мікалаеўскай царквы ў Храпкаве быў а. Якаў Грыгаровіч, дзячком — Сымон Кульчыцкі, панамаром — Іларыён Кульчыцкі&lt;ref&gt;Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342-342адв.&lt;/ref&gt;. Царква ў Храпкаве заставалася прыходзкай да 1834 году, пасля чаго была прыпісаная да Загальскай Сьвята-Траецкай царквы.

Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтка 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Храпкаў пану Юзафу, сыну Караля, Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 19адв. etc.&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» сказана, што на 1850 год у Храпкаве было 46 двароў, 292 жыхары.  У «Списке населённых мест Минской губернии на 1857 год» засьведчана, што 322 жыхары Храпкава былі прыхаджанамі Загальскай Сьвята-Траецкай царквы, а 9 храпкаўцаў-мужчын і 12 жанчын зь ліку жыхароў фальварку і вёскі зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 708&lt;/ref&gt;.

[[File:Гноеў, Барысаўшчына, Клівы на карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў, Барысаўшчына, Гноеў, Клівы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

У парэформавы пэрыяд Храпкаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці.

Згодна з даведнікам 1864 году, у сяле дзейнічала прыпісная Мікалаеўская царква&lt;ref&gt;Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 299&lt;/ref&gt;. Калі ў 1865 годзе, у сувязі з антырасейскім паўстаньнем і «вследствие местных представлений», каталіцкія сьвятыні ў Хвойніках былі перададзеныя ў праваслаўнае ведамства, брагінскі благачынны Максім Ярэміч выступіў з прапановай «Старый Хойникский деревянный костёл... отдать жителям деревни Храпкова — Загальского прихода для устроения приписной церкви»&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15, 18&lt;/ref&gt;. У кліравой ведамасьці Загальскай царквы 1869 году сказана, што за 4 вярсты ў 35 і 1/4 двара{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як засьведчыў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Храпкаў жылі 141 мужчына і 180 жанчын зь ліку яе прыхаджанаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40899. А. 96адв.&lt;/ref&gt;.

На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 116 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Храпкаўскага сельскага таварыства, 22 аднадворцы, прыпісаныя да Хвойніцкай воласьці&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 71&lt;/ref&gt;. На 1876 і 1879 гады зьвестак пра царкву ў Храпкаве няма, праваслаўная частка жыхароў па-ранейшаму — у прыходзе Загальскай царквы царквы&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 97&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 году, тут было 78 двароў, 541 жыхар, працавалі школа граматы і хлебазапасны магазын.

На 1909 год у вёсцы Храпкаў налічвалася 95 двароў, 527 жыхароў, у аколіцы Храпкаў — 16 двароў, 112 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Храпкаў, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Храпкаў на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170пкс|Храпкаў на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Храпкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 49 і 63 вучні, у Храпкаўскай польскай школе І ст. на 15. 04. 1921 — 35 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля [[Узбуйненьне БССР#Другое ўзбуйненьне БССР|другога ўзбуйненьня]] [[БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Храпкаў — цэнтар сельсавету ў складзе Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] БССР. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе Гомельскай акругі. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Барысаўшчынскага і [[Паташынскі сельсавет|Паташынскага]] сельсаветаў.

У запісцы пад назвай «Сведения о польских населённых пунктах Гомельского округа», пазначанай 1929 годам, згаданая і аколіца Храпкаў, у якой налічвалася 58 каталіцкіх альбо «польскіх» сем’яў (215 чалавек), што складала 96% ад колькасьці жыхароў аколіцы. Згодна з «Арыентыровачным плянам калектывізацыі польскіх вёсак на Гомельшчыне 1929/1930 году», у ''Храпкове''{{Заўвага|Так запісана ў арыгінале дакумэнту.}} меркавалася арганізаваць ''каляктыў''{{Заўвага|Так у арыгінале.}}, г. зн. калгас, машыннае, мэліярацыйнае і малочнае таварыствы&lt;ref&gt;Пичуков В. П., Старовойтов М. И. Гомельщина многонациональная (20 — 30 е гг. XX в.). Выпуск I. — Гомель, 1999. С. 213, 214&lt;/ref&gt;. Працавалі вятрак, кузьня. Тады ж бальшавіцкія ўлады ўзмацнілі барацьбу зь вернікамі. Паводле старшыні антыкаталіцкай секцыі Гомельскай акругі Мінейкі, у Храпкаве, як і ў Берастэчку, існаваў падпольны сход, удзельнікі якога выступалі супраць калектывізацыі&lt;ref&gt;Андрей Лебедев, Виктор Пичуков, кс. Славомир Лясковски. Костёл на Гомельщине (20 – 30-е годы XX в.). – Варшава– Люблин– Гомель: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2009. C. 269 – 270&lt;/ref&gt;.

З 20 лютага 1938 году Храпкаў у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] 100 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Храпкаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.
 
Да 1 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага сельсавету]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290 Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 127 двароў, 611 жыхароў.
* 1959 год — 930 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 183 двары, 431 жыхар.
* 2021 год — 150 двароў, 376 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211020023912/http://hoiniki.gov.by/ru/borisovsh/ Барысаўшчынскі сельскі савет]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі|2}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

{{Барысаўшчынскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Барысаўшчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>4rkgkheggacysxaxw6weqwxhsxcbgvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699166</id>
      <parentid>2699164</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */</comment>
      <origin>2699166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43978" sha1="rlwi43ndx95u6t5bbxta509g3d379o5" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Храпкаў
|Назва ў родным склоне           = Храпкава
|Лацінка                         = Chrapkaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1590 годам
|Першыя згадкі                   =  
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 52
 |Шырата сэкундаў                = 20
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 50
 |Даўгата сэкундаў               = 42
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
 
'''Хра́пкаў'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскага сельсавету]].

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]]

У пісьмовых крыніцах паселішча ці не ўпершыню згадана 6 красавіка 1590 году ў сувязі з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, супраць князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў ''некалькі соцень'' (!) падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да [[Астрагляды|ключа Астраглядавіцкага]] прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі&lt;ref&gt;Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 7&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Храпкаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

20 чэрвеня 1600 году Шчасны Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Храпкаў, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў сёлы Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] пана Мікалая Харлінскага паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага&lt;ref&gt;ŹD. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

У судовым дэкрэце ад 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Храпкаў, Дворышча, Руднае, [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 15 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, новаму мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. Сярод паселішчаў у дакумэнце названы і Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|170пкс|Застаўны Храпкаў В. Сіліча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|зьлева|170пкс|''Шк''апкаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|170px|Запіс добраў З. Бжазоўскай мужу К. Шуйскаму. 1664 г.]]

У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Васіль Сіліч з застаўнай сваёй маетнасьці, а менавіта з 63 дымоў (×6 — каля 378 жыхароў) вёскі Храпкаў аддаў 31 злоты і 15 грошаў, тады як пан Мікалай Абрамовіч, дзедзічны ўладальнік добраў, з 9 дымоў (≈ 54 жыхары) Храпкава заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. 4 злотых і 15 грошаў&lt;ref&gt; Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 72 дымоў сяла Храпкава пана Васіля Сіліча выплачвалася 72 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;. Кашталян амсьціслаўскі М. Абрамовіч на той час да храпкаўскага падымнага ўжо ня меў дачыненьня.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Храпкава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Храпкавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

[[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Святы Юрый» (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|170px|Храпкаў у люстрацыі 1683 г.]][[Файл:Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.jpg|значак|170пкс|Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.]][[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая парафія ў 1748 г.]][[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]][[Файл:Няпоўны сьпіс габрэяў у Брагіне. 1784 г.jpg|значак|170px|Габрэі Храпкава ў Хвойніцкім кагале. 1784 г.]]

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 14 дымоў (≈ 84 жыхары) вёскі Храпкаў Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор — 2 злотых нібыта з 2 дымоў&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 488, 505&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Храпкаве было 8 двароў. 6 днём лютага 1711 году датаваная судовая скарга шляхцічаў Аляксандра і Базыля Нячай-Грузевічаў на князя Дамініка Шуйскага за жорсткае зьбіцьцё яго людзьмі падаўцаў скаргі і іх сялянаў пры наезьдзе і захопе ў пацярпелых вёсак Храпкаў, Навасёлкі і Дворышча{{Заўвага|Напэўна, Грузевічы трымалі іх толькі з-за даўгоў Шуйскага, бо належалі яны да Хвойніцкага маёнтку}}&lt;ref&gt;Описи актовых книг Киевского центрального архива (далей: Описи). – № 28 / Сост. И. Каманин – Киев, 1883. С. 7&lt;/ref&gt;.

У рэвізіі году 1716-га сказана, што з 8 двароў Храпкава за папярэднюю пасэсію скарбнік берасьцейскі Станіслаў Шуйскі выбраў 55 злотых. 25 лютага 1719 году, як і пастанавіў раней Жытомірскі гродзкі суд, адбылася часовая перадача,  вёскі Дворышча і фальварку пры сяле Храпкаў, прыналежных князю Д. Шуйскаму, але арандаваных валоскім біскупам Юзафатам Парышэвічам, спадчыньнікам чарнігаўскага падкаморага Канстанціна Залескага{{Заўвага|Зноў жа за даўгі.}}&lt;ref&gt;Описи. – № 34 / Сост. А. И. Савенко – Киев, 1906. С. 6&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} біскупа Юзафата Парышэвіча перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік маёнтку.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Храпкаве існаваў фальварак, які трымалі ў арэндзе паны Грузевічы, а з 8 вясковых двароў, акрамя дзякла, выплачвалася чыншу 32 злотыя, 15 грошаў. Паншчыну адпрацоўвалі «iako na włokach»  ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. {{Падказка|Ачковага|Грашовая даніна за валоданне пасекай.}} плацілі па 4 з паловай грошы «dobrej monety» з кожнага вулею. Прозьвішчы жыхароў: Міна, Кайдаш, Шчарбіна, Карпека, Нашук, Кучар, Таленьнік (будучы Тальчук?), Ганчар, Пабядзінскі{{Заўвага|У інвэнтары 1698 г. у самым Храпкаве названы зямянін Аляксандар Пабядзінскі, а ў рэвізіі 1716 і інвэнтары 1721 г. сярод астраглядаўскіх зямянаў – Ян Пабядзінскі «з Храпкава».}}&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 123, 125, 126адв., 131, 140, 142, 143адв.&lt;/ref&gt;.

У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Храпкаў у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 8 дымоў вёскі Храпкаў былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Храпкаў быў сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Храпкаве налічвалася 20 двароў&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(≈ 120 жыхароў).

У 1754 годзе з 20 двароў вёскі Храпкаў Хвойніцкага маёнтку «do grodu» ([[Оўруч|Оўруцкага замку]]) выплачвалася 3 злотых і 4 грошы, «na milicję»{{Заўвага|Галоўным чынам на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 12 злотых і 16 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;.

Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Храпкаве налічвалася адпаведна 10, 2 і 6 чалавек (głow), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1108зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Пэўна, на зьмяншэньне колькасьці габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, якая была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне.

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 26-м днём лютага 1785 году вядома, што ў сяле Храпкаў паноў Прозараў, якое на той час трымаў у пажыцьцёвай пасэсіі Адам Стэцкі, судзьдзя мазырскі, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Язафата мучаніка. Узьвядзеньне будынку завершанае 24 траўня 1771 году; фундуш царкве выдалі ў 1776 годзе сужэнцы Войцех і Анеля Шуйскія, старосты ніжынскія. Парохію складалі верныя з 20 двароў у Храпкаве і з 80 двароў ў Дворышчы. Душ да споведзі здатных налічвалася 600, а няздатных — 190. Узначальваў грамаду сьвятар Міхаіл Чачота. Яшчэ сказана, што тут «szkołka buduie się na groncie skarbowym»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 41-43pd/&lt;/ref&gt;. Згаданая царква сьв. Язафата і ў 1789 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Настольле і Хвойнікі на пляне Гэнэральнага межаваньня 1797 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]][[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|Герб уласны роду Прозараў]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Храпкаў — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле расейскай рэвізіі 1795 году, Храпкоў быў у пажыцьцёвым валоданьні Феліцыяна, сына Адама, Стоцкага, {{Падказка|шамбяляна|Шамбялян — ганаровая прыдворная пасада ў Рэчы Паспалітай XVIII ст.}} польскай службы; пры ім жа па кантрактах служылі шляхцічы Цімафей і Станіслаў, сыны Паўла, Скшэндзецкія. У сяле тады налічваўся 41 двор са 104 душамі мужчынскага і 102 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 240-245адв. Спр. 181. А. 240&lt;/ref&gt;. Мясцовая прыходзкая Сьвята-Мікалаеўская царква{{Заўвага|Будынак ўзьведзены на сродкі пана Адама Стоцкага.}} павернутая ў расейскае праваслаўе ў 1795 годзе&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 40. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342&lt;/ref&gt;. Настаяцель а. Сымон Якубовіч, пасьвечаны ў 1794 годзе япіскапам менскім Андрыянам Бутрымовічам, дзячок Марцін Шэнец, панамар Іван Леановіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40401. А. 48-49&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка 1802 году Людвіка Прозар за пазычаныя ў Тадэвуша Букатага 30 000 злотых аддала яму ў заставу фальварак Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8, 33-34&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Б. Рок і Ю. Казакоў, сьледам за З. Лібішоўскай, акалічнасьці набыцьця Т. Букатым Храпкава ўяўляюць па-іншаму: «Пасля смерці Францыска ў 1797 г. Тадэвуш ажаніўся з пані Тамкевічаўнай і атрымаў фальварак Храпкаў…»&lt;ref&gt;Б. Рок, Ю. Л. Казакоў. Апісанне падарожжа польскага дыпламата Францыска Букатага 1780 г. // Журнал Белорусского государственного университета. История.  2017. № 2. С. 109&lt;/ref&gt;}}. Згодна з шляхецкай рэвізіяй 1811 году, у застаўным сяле Храпкаў Тадэвуша, сына Міхала, Букатага, налічвалася 129 душ прыгонных мужчынскага полу&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 5&lt;/ref&gt;. У тым жа 1811 годзе настаяцелем прыходзкай Мікалаеўскай царквы ў Храпкаве быў а. Якаў Грыгаровіч, дзячком — Сымон Кульчыцкі, панамаром — Іларыён Кульчыцкі&lt;ref&gt;Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342-342адв.&lt;/ref&gt;. Царква ў Храпкаве заставалася прыходзкай да 1834 году, пасля чаго была прыпісаная да Загальскай Сьвята-Траецкай царквы.

Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтка 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Храпкаў пану Юзафу, сыну Караля, Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 19адв. etc.&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» сказана, што на 1850 год у Храпкаве было 46 двароў, 292 жыхары.  У «Списке населённых мест Минской губернии на 1857 год» засьведчана, што 322 жыхары Храпкава былі прыхаджанамі Загальскай Сьвята-Траецкай царквы, а 9 храпкаўцаў-мужчын і 12 жанчын зь ліку жыхароў фальварку і вёскі зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 708&lt;/ref&gt;.

[[File:Гноеў, Барысаўшчына, Клівы на карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў, Барысаўшчына, Гноеў, Клівы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

У парэформавы пэрыяд Храпкаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці.

Згодна з даведнікам 1864 году, у сяле дзейнічала прыпісная Мікалаеўская царква&lt;ref&gt;Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 299&lt;/ref&gt;. Калі ў 1865 годзе, у сувязі з антырасейскім паўстаньнем і «вследствие местных представлений», каталіцкія сьвятыні ў Хвойніках былі перададзеныя ў праваслаўнае ведамства, брагінскі благачынны Максім Ярэміч выступіў з прапановай «Старый Хойникский деревянный костёл... отдать жителям деревни Храпкова — Загальского прихода для устроения приписной церкви»&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15, 18&lt;/ref&gt;. У кліравой ведамасьці Загальскай царквы 1869 году сказана, што за 4 вярсты ў 35 і 1/4 двара{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як засьведчыў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Храпкаў жылі 141 мужчына і 180 жанчын зь ліку яе прыхаджанаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40899. А. 96адв.&lt;/ref&gt;.

На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 116 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Храпкаўскага сельскага таварыства, 22 аднадворцы, прыпісаныя да Хвойніцкай воласьці&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 71&lt;/ref&gt;. На 1876 і 1879 гады зьвестак пра царкву ў Храпкаве няма, праваслаўная частка жыхароў па-ранейшаму — у прыходзе Загальскай царквы царквы&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 97&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 году, тут было 78 двароў, 541 жыхар, працавалі школа граматы і хлебазапасны магазын.

На 1909 год у вёсцы Храпкаў налічвалася 95 двароў, 527 жыхароў, у аколіцы Храпкаў — 16 двароў, 112 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Храпкаў, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Храпкаў на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170пкс|Храпкаў на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Храпкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 49 і 63 вучні, у Храпкаўскай польскай школе І ст. на 15. 04. 1921 — 35 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля [[Узбуйненьне БССР#Другое ўзбуйненьне БССР|другога ўзбуйненьня]] [[БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Храпкаў — цэнтар сельсавету ў складзе Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] БССР. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе Гомельскай акругі. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Барысаўшчынскага і [[Паташынскі сельсавет|Паташынскага]] сельсаветаў.

У запісцы пад назвай «Сведения о польских населённых пунктах Гомельского округа», пазначанай 1929 годам, згаданая і аколіца Храпкаў, у якой налічвалася 58 каталіцкіх альбо «польскіх» сем’яў (215 чалавек), што складала 96% ад колькасьці жыхароў аколіцы. Згодна з «Арыентыровачным плянам калектывізацыі польскіх вёсак на Гомельшчыне 1929/1930 году», у ''Храпкове''{{Заўвага|Так запісана ў арыгінале дакумэнту.}} меркавалася арганізаваць ''каляктыў''{{Заўвага|Так у арыгінале.}}, г. зн. калгас, машыннае, мэліярацыйнае і малочнае таварыствы&lt;ref&gt;Пичуков В. П., Старовойтов М. И. Гомельщина многонациональная (20 — 30 е гг. XX в.). Выпуск I. — Гомель, 1999. С. 213, 214&lt;/ref&gt;. Працавалі вятрак, кузьня. Тады ж бальшавіцкія ўлады ўзмацнілі барацьбу зь вернікамі. Паводле старшыні антыкаталіцкай секцыі Гомельскай акругі Мінейкі, у Храпкаве, як і ў Берастэчку, існаваў падпольны сход, удзельнікі якога выступалі супраць калектывізацыі&lt;ref&gt;Андрей Лебедев, Виктор Пичуков, кс. Славомир Лясковски. Костёл на Гомельщине (20 – 30-е годы XX в.). – Варшава– Люблин– Гомель: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2009. C. 269 – 270&lt;/ref&gt;.

З 20 лютага 1938 году Храпкаў у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] 100 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Храпкаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.
 
Да 1 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага сельсавету]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290 Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 127 двароў, 611 жыхароў.
* 1959 год — 930 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 183 двары, 431 жыхар.
* 2021 год — 150 двароў, 376 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211020023912/http://hoiniki.gov.by/ru/borisovsh/ Барысаўшчынскі сельскі савет]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі|2}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

{{Барысаўшчынскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Барысаўшчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>rlwi43ndx95u6t5bbxta509g3d379o5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699169</id>
      <parentid>2699166</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */</comment>
      <origin>2699169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43982" sha1="1ss49l1mppkxof0r3sc7mwlt34v3r6s" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Храпкаў
|Назва ў родным склоне           = Храпкава
|Лацінка                         = Chrapkaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1590 годам
|Першыя згадкі                   =  
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 52
 |Шырата сэкундаў                = 20
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 50
 |Даўгата сэкундаў               = 42
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
 
'''Хра́пкаў'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскага сельсавету]].

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]]

У пісьмовых крыніцах паселішча ці не ўпершыню згадана 6 красавіка 1590 году ў сувязі з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, супраць князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў ''некалькі соцень'' (!) падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да [[Астрагляды|ключа Астраглядавіцкага]] прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі&lt;ref&gt;Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 7&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Храпкаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

20 чэрвеня 1600 году Шчасны Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Храпкаў, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў сёлы Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] пана Мікалая Харлінскага паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага&lt;ref&gt;ŹD. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

У судовым дэкрэце ад 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Храпкаў, Дворышча, Руднае, [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 15 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, новаму мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. Сярод паселішчаў у дакумэнце названы і Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|170пкс|Застаўны Храпкаў В. Сіліча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|зьлева|170пкс|''Шк''апкаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|170px|Запіс добраў З. Бжазоўскай мужу К. Шуйскаму. 1664 г.]]

У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Васіль Сіліч з застаўнай сваёй маетнасьці, а менавіта з 63 дымоў (×6 — каля 378 жыхароў) вёскі Храпкаў аддаў 31 злоты і 15 грошаў, тады як пан Мікалай Абрамовіч, дзедзічны ўладальнік добраў, з 9 дымоў (≈ 54 жыхары) Храпкава заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. 4 злотых і 15 грошаў&lt;ref&gt; Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 72 дымоў сяла Храпкава пана Васіля Сіліча выплачвалася 72 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;. Кашталян амсьціслаўскі М. Абрамовіч на той час да храпкаўскага падымнага ўжо ня меў дачыненьня.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Храпкава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Храпкавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

[[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Святы Юрый» (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|170px|Храпкаў у люстрацыі 1683 г.]][[Файл:Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.jpg|значак|170пкс|Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.]][[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая парафія ў 1748 г.]][[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]][[Файл:Няпоўны сьпіс габрэяў у Брагіне. 1784 г.jpg|значак|170px|Габрэі Храпкава ў Хвойніцкім кагале. 1784 г.]]

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 14 дымоў (≈ 84 жыхары) вёскі Храпкаў Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор — 2 злотых нібыта з 2 дымоў&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 488, 505&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Храпкаве было 8 двароў. 6 днём лютага 1711 году датаваная судовая скарга шляхцічаў Аляксандра і Базыля Нячай-Грузевічаў на князя Дамініка Шуйскага за жорсткае зьбіцьцё яго людзьмі падаўцаў скаргі і іх сялянаў пры наезьдзе і захопе ў пацярпелых вёсак Храпкаў, Навасёлкі і Дворышча{{Заўвага|Напэўна, Грузевічы трымалі іх толькі з-за даўгоў Шуйскага, бо належалі яны да Хвойніцкага маёнтку}}&lt;ref&gt;Описи актовых книг Киевского центрального архива (далей: Описи). – № 28 / Сост. И. Каманин – Киев, 1883. С. 7&lt;/ref&gt;.

У рэвізіі году 1716-га сказана, што з 8 двароў Храпкава за папярэднюю пасэсію скарбнік берасьцейскі Станіслаў Шуйскі выбраў 55 злотых. 25 лютага 1719 году, як і пастанавіў раней Жытомірскі гродзкі суд, адбылася часовая перадача,  вёскі Дворышча і фальварку пры сяле Храпкаў, прыналежных князю Д. Шуйскаму, але арандаваных валоскім біскупам Юзафатам Парышэвічам, спадчыньнікам чарнігаўскага падкаморага Канстанціна Залескага{{Заўвага|Зноў жа за даўгі.}}&lt;ref&gt;Описи. – № 34 / Сост. А. И. Савенко – Киев, 1906. С. 6&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} біскупа Юзафата Парышэвіча перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік маёнтку.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Храпкаве існаваў фальварак, які трымалі ў арэндзе паны Грузевічы, а з 8 вясковых двароў, акрамя дзякла, выплачвалася чыншу 32 злотыя, 15 грошаў. Паншчыну адпрацоўвалі «iako na włokach»  ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. {{Падказка|Ачковага|Грашовая даніна за валоданне пасекай.}} плацілі па 4 з паловай грошы «dobrej monety» з кожнага вулею. Прозьвішчы жыхароў: Міна, Кайдаш, Шчарбіна, Карпека, Нашук, Кучар, Таленьнік (будучы Тальчук?), Ганчар, Пабядзінскі{{Заўвага|У інвэнтары 1698 г. у самым Храпкаве названы зямянін Аляксандар Пабядзінскі, а ў рэвізіі 1716 і інвэнтары 1721 г. сярод астраглядаўскіх зямянаў – Ян Пабядзінскі «з Храпкава».}}&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 123, 125, 126адв., 131, 140, 142, 143адв.&lt;/ref&gt;.

У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Храпкаў у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 8 дымоў вёскі Храпкаў былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Храпкаў быў сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Храпкаве налічвалася 20 двароў&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(≈ 120 жыхароў).

У 1754 годзе з 20 двароў вёскі Храпкаў Хвойніцкага маёнтку «do grodu» ([[Оўруч|Оўруцкага замку]]) выплачвалася 3 злотых і 4 грошы, «na milicję»{{Заўвага|Галоўным чынам на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 12 злотых і 16 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;.

Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Храпкаве налічвалася адпаведна 10, 2 і 6 чалавек (głow), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1108зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Пэўна, на зьмяншэньне колькасьці габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, якая была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне.

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 26-м днём лютага 1785 году вядома, што ў сяле Храпкаў паноў Прозараў, якое на той час трымаў у пажыцьцёвай пасэсіі Адам Стэцкі, судзьдзя мазырскі, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Язафата мучаніка. Узьвядзеньне будынку завершанае 24 траўня 1771 году; фундуш царкве выдалі ў 1776 годзе сужэнцы Войцех і Анеля Шуйскія, старосты ніжынскія. Парохію складалі верныя з 20 двароў у Храпкаве і з 80 двароў ў Дворышчы. Душ да споведзі здатных налічвалася 600, а няздатных — 190. Узначальваў грамаду сьвятар Міхаіл Чачота. Яшчэ сказана, што тут «szkołka buduie się na groncie skarbowym»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 41-43адв.&lt;/ref&gt;. Згаданая царква сьв. Язафата і ў 1789 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Настольле і Хвойнікі на пляне Гэнэральнага межаваньня 1797 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]][[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|Герб уласны роду Прозараў]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Храпкаў — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле расейскай рэвізіі 1795 году, Храпкоў быў у пажыцьцёвым валоданьні Феліцыяна, сына Адама, Стоцкага, {{Падказка|шамбяляна|Шамбялян — ганаровая прыдворная пасада ў Рэчы Паспалітай XVIII ст.}} польскай службы; пры ім жа па кантрактах служылі шляхцічы Цімафей і Станіслаў, сыны Паўла, Скшэндзецкія. У сяле тады налічваўся 41 двор са 104 душамі мужчынскага і 102 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 240-245адв. Спр. 181. А. 240&lt;/ref&gt;. Мясцовая прыходзкая Сьвята-Мікалаеўская царква{{Заўвага|Будынак ўзьведзены на сродкі пана Адама Стоцкага.}} павернутая ў расейскае праваслаўе ў 1795 годзе&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 40. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342&lt;/ref&gt;. Настаяцель а. Сымон Якубовіч, пасьвечаны ў 1794 годзе япіскапам менскім Андрыянам Бутрымовічам, дзячок Марцін Шэнец, панамар Іван Леановіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40401. А. 48-49&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка 1802 году Людвіка Прозар за пазычаныя ў Тадэвуша Букатага 30 000 злотых аддала яму ў заставу фальварак Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8, 33-34&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Б. Рок і Ю. Казакоў, сьледам за З. Лібішоўскай, акалічнасьці набыцьця Т. Букатым Храпкава ўяўляюць па-іншаму: «Пасля смерці Францыска ў 1797 г. Тадэвуш ажаніўся з пані Тамкевічаўнай і атрымаў фальварак Храпкаў…»&lt;ref&gt;Б. Рок, Ю. Л. Казакоў. Апісанне падарожжа польскага дыпламата Францыска Букатага 1780 г. // Журнал Белорусского государственного университета. История.  2017. № 2. С. 109&lt;/ref&gt;}}. Згодна з шляхецкай рэвізіяй 1811 году, у застаўным сяле Храпкаў Тадэвуша, сына Міхала, Букатага, налічвалася 129 душ прыгонных мужчынскага полу&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 5&lt;/ref&gt;. У тым жа 1811 годзе настаяцелем прыходзкай Мікалаеўскай царквы ў Храпкаве быў а. Якаў Грыгаровіч, дзячком — Сымон Кульчыцкі, панамаром — Іларыён Кульчыцкі&lt;ref&gt;Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342-342адв.&lt;/ref&gt;. Царква ў Храпкаве заставалася прыходзкай да 1834 году, пасля чаго была прыпісаная да Загальскай Сьвята-Траецкай царквы.

Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтка 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Храпкаў пану Юзафу, сыну Караля, Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 19адв. etc.&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» сказана, што на 1850 год у Храпкаве было 46 двароў, 292 жыхары.  У «Списке населённых мест Минской губернии на 1857 год» засьведчана, што 322 жыхары Храпкава былі прыхаджанамі Загальскай Сьвята-Траецкай царквы, а 9 храпкаўцаў-мужчын і 12 жанчын зь ліку жыхароў фальварку і вёскі зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 708&lt;/ref&gt;.

[[File:Гноеў, Барысаўшчына, Клівы на карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў, Барысаўшчына, Гноеў, Клівы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

У парэформавы пэрыяд Храпкаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці.

Згодна з даведнікам 1864 году, у сяле дзейнічала прыпісная Мікалаеўская царква&lt;ref&gt;Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 299&lt;/ref&gt;. Калі ў 1865 годзе, у сувязі з антырасейскім паўстаньнем і «вследствие местных представлений», каталіцкія сьвятыні ў Хвойніках былі перададзеныя ў праваслаўнае ведамства, брагінскі благачынны Максім Ярэміч выступіў з прапановай «Старый Хойникский деревянный костёл... отдать жителям деревни Храпкова — Загальского прихода для устроения приписной церкви»&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15, 18&lt;/ref&gt;. У кліравой ведамасьці Загальскай царквы 1869 году сказана, што за 4 вярсты ў 35 і 1/4 двара{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як засьведчыў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Храпкаў жылі 141 мужчына і 180 жанчын зь ліку яе прыхаджанаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40899. А. 96адв.&lt;/ref&gt;.

На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 116 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Храпкаўскага сельскага таварыства, 22 аднадворцы, прыпісаныя да Хвойніцкай воласьці&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 71&lt;/ref&gt;. На 1876 і 1879 гады зьвестак пра царкву ў Храпкаве няма, праваслаўная частка жыхароў па-ранейшаму — у прыходзе Загальскай царквы царквы&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 97&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 году, тут было 78 двароў, 541 жыхар, працавалі школа граматы і хлебазапасны магазын.

На 1909 год у вёсцы Храпкаў налічвалася 95 двароў, 527 жыхароў, у аколіцы Храпкаў — 16 двароў, 112 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Храпкаў, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Храпкаў на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170пкс|Храпкаў на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Храпкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 49 і 63 вучні, у Храпкаўскай польскай школе І ст. на 15. 04. 1921 — 35 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля [[Узбуйненьне БССР#Другое ўзбуйненьне БССР|другога ўзбуйненьня]] [[БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Храпкаў — цэнтар сельсавету ў складзе Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] БССР. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе Гомельскай акругі. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Барысаўшчынскага і [[Паташынскі сельсавет|Паташынскага]] сельсаветаў.

У запісцы пад назвай «Сведения о польских населённых пунктах Гомельского округа», пазначанай 1929 годам, згаданая і аколіца Храпкаў, у якой налічвалася 58 каталіцкіх альбо «польскіх» сем’яў (215 чалавек), што складала 96% ад колькасьці жыхароў аколіцы. Згодна з «Арыентыровачным плянам калектывізацыі польскіх вёсак на Гомельшчыне 1929/1930 году», у ''Храпкове''{{Заўвага|Так запісана ў арыгінале дакумэнту.}} меркавалася арганізаваць ''каляктыў''{{Заўвага|Так у арыгінале.}}, г. зн. калгас, машыннае, мэліярацыйнае і малочнае таварыствы&lt;ref&gt;Пичуков В. П., Старовойтов М. И. Гомельщина многонациональная (20 — 30 е гг. XX в.). Выпуск I. — Гомель, 1999. С. 213, 214&lt;/ref&gt;. Працавалі вятрак, кузьня. Тады ж бальшавіцкія ўлады ўзмацнілі барацьбу зь вернікамі. Паводле старшыні антыкаталіцкай секцыі Гомельскай акругі Мінейкі, у Храпкаве, як і ў Берастэчку, існаваў падпольны сход, удзельнікі якога выступалі супраць калектывізацыі&lt;ref&gt;Андрей Лебедев, Виктор Пичуков, кс. Славомир Лясковски. Костёл на Гомельщине (20 – 30-е годы XX в.). – Варшава– Люблин– Гомель: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2009. C. 269 – 270&lt;/ref&gt;.

З 20 лютага 1938 году Храпкаў у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] 100 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Храпкаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.
 
Да 1 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага сельсавету]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290 Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 127 двароў, 611 жыхароў.
* 1959 год — 930 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 183 двары, 431 жыхар.
* 2021 год — 150 двароў, 376 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211020023912/http://hoiniki.gov.by/ru/borisovsh/ Барысаўшчынскі сельскі савет]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі|2}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

{{Барысаўшчынскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Барысаўшчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>1ss49l1mppkxof0r3sc7mwlt34v3r6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699170</id>
      <parentid>2699169</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44114" sha1="23doo09qyrcknsixni5wallv9wuldk9" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Храпкаў
|Назва ў родным склоне           = Храпкава
|Лацінка                         = Chrapkaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1590 годам
|Першыя згадкі                   =  
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 52
 |Шырата сэкундаў                = 20
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 50
 |Даўгата сэкундаў               = 42
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
 
'''Хра́пкаў'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Барысаўшчынскі сельсавет|Барысаўшчынскага сельсавету]].

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]]

У пісьмовых крыніцах паселішча ці не ўпершыню згадана 6 красавіка 1590 году ў сувязі з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, супраць князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў ''некалькі соцень'' (!) падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да [[Астрагляды|ключа Астраглядавіцкага]] прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі&lt;ref&gt;Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 7&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Храпкаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

20 чэрвеня 1600 году Шчасны Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Храпкаў, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў сёлы Храпкаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]], мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] пана Мікалая Харлінскага паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага&lt;ref&gt;ŹD. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

У судовым дэкрэце ад 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Храпкаў, Дворышча, Руднае, [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 15 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, новаму мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. Сярод паселішчаў у дакумэнце названы і Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|170пкс|Застаўны Храпкаў В. Сіліча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|зьлева|170пкс|''Шк''апкаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|170px|Запіс добраў З. Бжазоўскай мужу К. Шуйскаму. 1664 г.]]

У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Васіль Сіліч з застаўнай сваёй маетнасьці, а менавіта з 63 дымоў (×6 — каля 378 жыхароў) вёскі Храпкаў аддаў 31 злоты і 15 грошаў, тады як пан Мікалай Абрамовіч, дзедзічны ўладальнік добраў, з 9 дымоў (≈ 54 жыхары) Храпкава заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. 4 злотых і 15 грошаў&lt;ref&gt; Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 72 дымоў сяла Храпкава пана Васіля Сіліча выплачвалася 72 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;. Кашталян амсьціслаўскі М. Абрамовіч на той час да храпкаўскага падымнага ўжо ня меў дачыненьня.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Храпкава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Храпкавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

[[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Святы Юрый» (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]]
[[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|170px|Храпкаў у люстрацыі 1683 г.]]
[[Файл:Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.jpg|значак|170пкс|Фальварак і вёска Храпкаў у інвэнтары 1721 г.]]
[[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]]
[[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая парафія ў 1748 г.]]
[[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]]
[[Файл:Няпоўны сьпіс габрэяў у Брагіне. 1784 г.jpg|значак|170px|Габрэі Храпкава ў Хвойніцкім кагале. 1784 г.]]
[[Файл:Фрагмэнт візыты 1785 г.png|значак|зьлева|170px|Фрагмэнт візыты 1785 г.]]

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 14 дымоў (≈ 84 жыхары) вёскі Храпкаў Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор — 2 злотых нібыта з 2 дымоў&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 488, 505&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Храпкаве было 8 двароў. 6 днём лютага 1711 году датаваная судовая скарга шляхцічаў Аляксандра і Базыля Нячай-Грузевічаў на князя Дамініка Шуйскага за жорсткае зьбіцьцё яго людзьмі падаўцаў скаргі і іх сялянаў пры наезьдзе і захопе ў пацярпелых вёсак Храпкаў, Навасёлкі і Дворышча{{Заўвага|Напэўна, Грузевічы трымалі іх толькі з-за даўгоў Шуйскага, бо належалі яны да Хвойніцкага маёнтку}}&lt;ref&gt;Описи актовых книг Киевского центрального архива (далей: Описи). – № 28 / Сост. И. Каманин – Киев, 1883. С. 7&lt;/ref&gt;.

У рэвізіі году 1716-га сказана, што з 8 двароў Храпкава за папярэднюю пасэсію скарбнік берасьцейскі Станіслаў Шуйскі выбраў 55 злотых. 25 лютага 1719 году, як і пастанавіў раней Жытомірскі гродзкі суд, адбылася часовая перадача,  вёскі Дворышча і фальварку пры сяле Храпкаў, прыналежных князю Д. Шуйскаму, але арандаваных валоскім біскупам Юзафатам Парышэвічам, спадчыньнікам чарнігаўскага падкаморага Канстанціна Залескага{{Заўвага|Зноў жа за даўгі.}}&lt;ref&gt;Описи. – № 34 / Сост. А. И. Савенко – Киев, 1906. С. 6&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} біскупа Юзафата Парышэвіча перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік маёнтку.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Храпкаве існаваў фальварак, які трымалі ў арэндзе паны Грузевічы, а з 8 вясковых двароў, акрамя дзякла, выплачвалася чыншу 32 злотыя, 15 грошаў. Паншчыну адпрацоўвалі «iako na włokach»  ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. {{Падказка|Ачковага|Грашовая даніна за валоданне пасекай.}} плацілі па 4 з паловай грошы «dobrej monety» з кожнага вулею. Прозьвішчы жыхароў: Міна, Кайдаш, Шчарбіна, Карпека, Нашук, Кучар, Таленьнік (будучы Тальчук?), Ганчар, Пабядзінскі{{Заўвага|У інвэнтары 1698 г. у самым Храпкаве названы зямянін Аляксандар Пабядзінскі, а ў рэвізіі 1716 і інвэнтары 1721 г. сярод астраглядаўскіх зямянаў – Ян Пабядзінскі «з Храпкава».}}&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 123, 125, 126адв., 131, 140, 142, 143адв.&lt;/ref&gt;.

У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Храпкаў у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 8 дымоў вёскі Храпкаў былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Храпкаў быў сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Храпкаве налічвалася 20 двароў&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(≈ 120 жыхароў).

У 1754 годзе з 20 двароў вёскі Храпкаў Хвойніцкага маёнтку «do grodu» ([[Оўруч|Оўруцкага замку]]) выплачвалася 3 злотых і 4 грошы, «na milicję»{{Заўвага|Галоўным чынам на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 12 злотых і 16 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;.

Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Храпкаве налічвалася адпаведна 10, 2 і 6 чалавек (głow), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1108зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Пэўна, на зьмяншэньне колькасьці габрэяў у сяле не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, якая была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне.

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 26-м днём лютага 1785 году вядома, што ў сяле Храпкаў паноў Прозараў, якое на той час трымаў у пажыцьцёвай пасэсіі Адам Стэцкі, судзьдзя мазырскі, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Язафата мучаніка. Узьвядзеньне будынку завершанае 24 траўня 1771 году; фундуш царкве выдалі ў 1776 годзе сужэнцы Войцех і Анеля Шуйскія, старосты ніжынскія. Парохію складалі верныя з 20 двароў у Храпкаве і з 80 двароў ў Дворышчы. Душ да споведзі здатных налічвалася 600, а няздатных — 190. Узначальваў грамаду сьвятар Міхаіл Чачота. Яшчэ сказана, што тут «szkołka buduie się na groncie skarbowym»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 41-43адв.&lt;/ref&gt;. Згаданая царква сьв. Язафата і ў 1789 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Настольле і Хвойнікі на пляне Гэнэральнага межаваньня 1797 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]][[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|Герб уласны роду Прозараў]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Храпкаў — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле расейскай рэвізіі 1795 году, Храпкоў быў у пажыцьцёвым валоданьні Феліцыяна, сына Адама, Стоцкага, {{Падказка|шамбяляна|Шамбялян — ганаровая прыдворная пасада ў Рэчы Паспалітай XVIII ст.}} польскай службы; пры ім жа па кантрактах служылі шляхцічы Цімафей і Станіслаў, сыны Паўла, Скшэндзецкія. У сяле тады налічваўся 41 двор са 104 душамі мужчынскага і 102 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 240-245адв. Спр. 181. А. 240&lt;/ref&gt;. Мясцовая прыходзкая Сьвята-Мікалаеўская царква{{Заўвага|Будынак ўзьведзены на сродкі пана Адама Стоцкага.}} павернутая ў расейскае праваслаўе ў 1795 годзе&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 40. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342&lt;/ref&gt;. Настаяцель а. Сымон Якубовіч, пасьвечаны ў 1794 годзе япіскапам менскім Андрыянам Бутрымовічам, дзячок Марцін Шэнец, панамар Іван Леановіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40401. А. 48-49&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка 1802 году Людвіка Прозар за пазычаныя ў Тадэвуша Букатага 30 000 злотых аддала яму ў заставу фальварак Храпкаў&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8, 33-34&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Б. Рок і Ю. Казакоў, сьледам за З. Лібішоўскай, акалічнасьці набыцьця Т. Букатым Храпкава ўяўляюць па-іншаму: «Пасля смерці Францыска ў 1797 г. Тадэвуш ажаніўся з пані Тамкевічаўнай і атрымаў фальварак Храпкаў…»&lt;ref&gt;Б. Рок, Ю. Л. Казакоў. Апісанне падарожжа польскага дыпламата Францыска Букатага 1780 г. // Журнал Белорусского государственного университета. История.  2017. № 2. С. 109&lt;/ref&gt;}}. Згодна з шляхецкай рэвізіяй 1811 году, у застаўным сяле Храпкаў Тадэвуша, сына Міхала, Букатага, налічвалася 129 душ прыгонных мужчынскага полу&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 5&lt;/ref&gt;. У тым жа 1811 годзе настаяцелем прыходзкай Мікалаеўскай царквы ў Храпкаве быў а. Якаў Грыгаровіч, дзячком — Сымон Кульчыцкі, панамаром — Іларыён Кульчыцкі&lt;ref&gt;Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 342-342адв.&lt;/ref&gt;. Царква ў Храпкаве заставалася прыходзкай да 1834 году, пасля чаго была прыпісаная да Загальскай Сьвята-Траецкай царквы.

Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтка 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Храпкаў пану Юзафу, сыну Караля, Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 19адв. etc.&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» сказана, што на 1850 год у Храпкаве было 46 двароў, 292 жыхары.  У «Списке населённых мест Минской губернии на 1857 год» засьведчана, што 322 жыхары Храпкава былі прыхаджанамі Загальскай Сьвята-Траецкай царквы, а 9 храпкаўцаў-мужчын і 12 жанчын зь ліку жыхароў фальварку і вёскі зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 708&lt;/ref&gt;.

[[File:Гноеў, Барысаўшчына, Клівы на карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|зьлева|170пкс|Храпкаў, Барысаўшчына, Гноеў, Клівы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

У парэформавы пэрыяд Храпкаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці.

Згодна з даведнікам 1864 году, у сяле дзейнічала прыпісная Мікалаеўская царква&lt;ref&gt;Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 299&lt;/ref&gt;. Калі ў 1865 годзе, у сувязі з антырасейскім паўстаньнем і «вследствие местных представлений», каталіцкія сьвятыні ў Хвойніках былі перададзеныя ў праваслаўнае ведамства, брагінскі благачынны Максім Ярэміч выступіў з прапановай «Старый Хойникский деревянный костёл... отдать жителям деревни Храпкова — Загальского прихода для устроения приписной церкви»&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15, 18&lt;/ref&gt;. У кліравой ведамасьці Загальскай царквы 1869 году сказана, што за 4 вярсты ў 35 і 1/4 двара{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як засьведчыў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Храпкаў жылі 141 мужчына і 180 жанчын зь ліку яе прыхаджанаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40899. А. 96адв.&lt;/ref&gt;.

На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 116 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Храпкаўскага сельскага таварыства, 22 аднадворцы, прыпісаныя да Хвойніцкай воласьці&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 71&lt;/ref&gt;. На 1876 і 1879 гады зьвестак пра царкву ў Храпкаве няма, праваслаўная частка жыхароў па-ранейшаму — у прыходзе Загальскай царквы царквы&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 97&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 году, тут было 78 двароў, 541 жыхар, працавалі школа граматы і хлебазапасны магазын.

На 1909 год у вёсцы Храпкаў налічвалася 95 двароў, 527 жыхароў, у аколіцы Храпкаў — 16 двароў, 112 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Храпкаў, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Храпкаў на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|170пкс|Храпкаў на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Храпкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 49 і 63 вучні, у Храпкаўскай польскай школе І ст. на 15. 04. 1921 — 35 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля [[Узбуйненьне БССР#Другое ўзбуйненьне БССР|другога ўзбуйненьня]] [[БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Храпкаў — цэнтар сельсавету ў складзе Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] БССР. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе Гомельскай акругі. 30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Барысаўшчынскага і [[Паташынскі сельсавет|Паташынскага]] сельсаветаў.

У запісцы пад назвай «Сведения о польских населённых пунктах Гомельского округа», пазначанай 1929 годам, згаданая і аколіца Храпкаў, у якой налічвалася 58 каталіцкіх альбо «польскіх» сем’яў (215 чалавек), што складала 96% ад колькасьці жыхароў аколіцы. Згодна з «Арыентыровачным плянам калектывізацыі польскіх вёсак на Гомельшчыне 1929/1930 году», у ''Храпкове''{{Заўвага|Так запісана ў арыгінале дакумэнту.}} меркавалася арганізаваць ''каляктыў''{{Заўвага|Так у арыгінале.}}, г. зн. калгас, машыннае, мэліярацыйнае і малочнае таварыствы&lt;ref&gt;Пичуков В. П., Старовойтов М. И. Гомельщина многонациональная (20 — 30 е гг. XX в.). Выпуск I. — Гомель, 1999. С. 213, 214&lt;/ref&gt;. Працавалі вятрак, кузьня. Тады ж бальшавіцкія ўлады ўзмацнілі барацьбу зь вернікамі. Паводле старшыні антыкаталіцкай секцыі Гомельскай акругі Мінейкі, у Храпкаве, як і ў Берастэчку, існаваў падпольны сход, удзельнікі якога выступалі супраць калектывізацыі&lt;ref&gt;Андрей Лебедев, Виктор Пичуков, кс. Славомир Лясковски. Костёл на Гомельщине (20 – 30-е годы XX в.). – Варшава– Люблин– Гомель: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2009. C. 269 – 270&lt;/ref&gt;.

З 20 лютага 1938 году Храпкаў у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] 100 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Храпкаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.
 
Да 1 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага сельсавету]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290 Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 127 двароў, 611 жыхароў.
* 1959 год — 930 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 183 двары, 431 жыхар.
* 2021 год — 150 двароў, 376 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211020023912/http://hoiniki.gov.by/ru/borisovsh/ Барысаўшчынскі сельскі савет]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі|2}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

{{Барысаўшчынскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Барысаўшчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>23doo09qyrcknsixni5wallv9wuldk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249243</id>
    <revision>
      <id>2699270</id>
      <parentid>2693983</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15400" sha1="bdpccjty9vvw18psq63oie8bmju9j43" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Абухаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Абухаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Abuchaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1607 годам
|Першыя згадкі                    = [[1607]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|DST                              = 
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 52
 |Шырата сэкундаў                 = 29
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 32
 |Даўгата сэкундаў                = 19
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]
[[Файл:Абухаўшчына, Трасьцяніца і Сядзельнікі Ф. Абуховіча. 1670 г.png|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына, Трасьцяніца і Сядзельнікі Ф. Абуховіча. 1670 г.]]

'''Абу́хаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].     [[Чорнаўшчына]]

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

Найранейшая пакуль згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама Абухаўшчына і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

Згодна з матэрыяламі рэестра трайнога [[падымнае|падымнага]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] 1670 году, пан Базыль Абуховіч выплачваў з 14 дымоў добраў сваіх Сядзельнікаў, [[Акулінка|Акунінкі]], [[Нараеўшчына|Нарозьняў]] (Narozniow) і часткі Абухаўшчыны 21 злоты{{заўвага|У адрозьненьне ад двайнога падымнага 1670 г., сумы трайнога пабору ня ўказаныя, але вядома, што адзіны пабор з дыму складаў 15 грошаў, г. зн. паўзлоты.}}, а пан Францішак Абуховіч з 5 дымоў у Трасьцянцы, Абухаўшчыне і Сядзельніках — 7 з паловай зл.&lt;ref&gt;Lietuvos valstybės istorijos archyvas. F. 11. Ap. 1. B. 748. L. 2296, 2296atv.&lt;/ref&gt;.

У 1671 годзе пісар гродзкі мазырскі Базыль Абуховіч абвінавачваў у судзе стрыечнага брата Дамініка Абуховіча ў памкненьні на забойства і ўчыненьні пагрозаў на шляхецкі гонар і здароўе. Валодаў у Мазырскім павеце спадчыннымі маёнткамі Абухаўшчына, [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]], Сядзельнікі, Трасьцяніца і часткай [[Шарэйкі (Гомельская вобласьць)|Шарэйкаў]]&lt;ref&gt;Рыбчонак С., Свяжынскі У. Абуховічы гербу Ключ раздвоены. // Спадчына. 6/1998. С. 215&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Абухаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

[[File:Засценак, Глінішча і Алексічы на карце А. К. Фіцінгофа. 1846 г.png|значак|зьлева|150px|Абухаўшчына, Засьценак і Глінішча на мапе А. К. Фіцінгофа. 1846 г.]]

У крыніцы, заснаванай на зьвестках рэвізіі 1795 году, сказана, што сяло Абухаўшчына і хутар [[Засьценак (Хвойніцкі раён)|Засьценак]] належалі панам Абуховічам, «но ныне у Яна Оскирки по декрету{{заўвага|На той час дэкрэт ужо састарэў, бо і ўласныя добры стражніка польнага літоўскага Яна Мікалая Аскеркі былі забраныя ў «казённое ведомство за клятвопреступление», г. зн. за ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году.}}»&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск: Четыре четверти, 2018. С. 73&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Абухаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

Паводле сьпісу землеўладальнікаў Менскай губэрні, у 1889 годзе двор Засьценак (разам з Абухаўшчынай) з 1795 дзесяцінамі ўгодзьдзяў належаў Альфрэду, сыну Каятана, Абуховічу&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 372&lt;/ref&gt;.

На 1909 год у вёсцы Абухаўшчына налічвалася 44 двароў, 327 жыхароў, у аднадворным фальварку — 12 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 137&lt;/ref&gt;.

У 1911 годзе уладальнікам маёнтку Абухаўшчына ў 72072 дзесяціны, як і раней, заставаўся пан Альфрэд Абуховіч&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. – Б. м. С. 5&lt;/ref&gt;.

Згодна з матэрыяламі скразнога абсьледаваньня прыватнаўласьніцкіх гаспадарак Юравіцкай воласьці, у 1916 годзе маёнткам Засьценак, гаспадарча зьвязаным зь яго ж фальваркам Абухаўшчына, валодаў Станіслаў, сын Альфрэда{{заўвага|Спачыў 1 ліпеня 1913 г. у 67-гадовым узросьце. Пахаваны ў склепе на могілках паблізу двара [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]] Эміля Аскеркі.}}, Абуховіч. Сям'я гаспадара складалася з 9 чалавек – 3 мужчын (усе работнікі){{заўвага|Які лёс мог напаткаць людзей з гэтага працавітага сямейства, засьведчыў наступны запіс:{{пачатак цытаты}}Обухович Вацлав Альфре[дович] (1892)
Дата рождения: 1892 г.
Место рождения: с. Острогляды{{заўвага|У тым сяле Абуховічы стала не жылі. У [[Астрагляды|Астраглядаўскім]] парафіяльным касьцёле Вацлаў быў ахрышчаны.}}, Микуличская волость, Речицкий уезд, Минская губерния.
Пол: мужчина.
Национальность: поляк.
Образование: низшее.
Место проживания: Брестская обл., Кобринский, Шеметовка.
Приговор: приб. на спецпоселение в Архангельскую обл. 24.02.40, Плесецкий р-н, Островский. Осв. со спецпоселения по амнистии 05.09.1941.
Источники данных: БД &quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;. База данных &quot;Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.&quot;
{{канец цытаты}}}}, 6 жанчын (3 работніцы). 1 мужчына на службе, 6 мужчын-работнікаў, зь якіх 1 бежанец (вайна), 12 жанчын, зь іх 4 работніцы. Усяго ў фальварку – 28 чалавек&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 325. Воп. 2. Спр. 474. А. 20&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Абухаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

Да 2013 года вёска была ў складзе Бярозаўскага сельсавету&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 № 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>bdpccjty9vvw18psq63oie8bmju9j43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699271</id>
      <parentid>2699270</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дамінік перанёс старонку [[Абухаўшчына (Гомельская вобласьць)]] у [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)]] паўзьверх перанакіраваньня: Удакладненьне месцазнаходжаньня; Гомельская вобласьць надта вялікая</comment>
      <origin>2699270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15400" sha1="bdpccjty9vvw18psq63oie8bmju9j43" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Абухаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Абухаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Abuchaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1607 годам
|Першыя згадкі                    = [[1607]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|DST                              = 
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 52
 |Шырата сэкундаў                 = 29
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 32
 |Даўгата сэкундаў                = 19
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]
[[Файл:Абухаўшчына, Трасьцяніца і Сядзельнікі Ф. Абуховіча. 1670 г.png|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына, Трасьцяніца і Сядзельнікі Ф. Абуховіча. 1670 г.]]

'''Абу́хаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].     [[Чорнаўшчына]]

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

Найранейшая пакуль згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама Абухаўшчына і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

Згодна з матэрыяламі рэестра трайнога [[падымнае|падымнага]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] 1670 году, пан Базыль Абуховіч выплачваў з 14 дымоў добраў сваіх Сядзельнікаў, [[Акулінка|Акунінкі]], [[Нараеўшчына|Нарозьняў]] (Narozniow) і часткі Абухаўшчыны 21 злоты{{заўвага|У адрозьненьне ад двайнога падымнага 1670 г., сумы трайнога пабору ня ўказаныя, але вядома, што адзіны пабор з дыму складаў 15 грошаў, г. зн. паўзлоты.}}, а пан Францішак Абуховіч з 5 дымоў у Трасьцянцы, Абухаўшчыне і Сядзельніках — 7 з паловай зл.&lt;ref&gt;Lietuvos valstybės istorijos archyvas. F. 11. Ap. 1. B. 748. L. 2296, 2296atv.&lt;/ref&gt;.

У 1671 годзе пісар гродзкі мазырскі Базыль Абуховіч абвінавачваў у судзе стрыечнага брата Дамініка Абуховіча ў памкненьні на забойства і ўчыненьні пагрозаў на шляхецкі гонар і здароўе. Валодаў у Мазырскім павеце спадчыннымі маёнткамі Абухаўшчына, [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]], Сядзельнікі, Трасьцяніца і часткай [[Шарэйкі (Гомельская вобласьць)|Шарэйкаў]]&lt;ref&gt;Рыбчонак С., Свяжынскі У. Абуховічы гербу Ключ раздвоены. // Спадчына. 6/1998. С. 215&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Абухаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

[[File:Засценак, Глінішча і Алексічы на карце А. К. Фіцінгофа. 1846 г.png|значак|зьлева|150px|Абухаўшчына, Засьценак і Глінішча на мапе А. К. Фіцінгофа. 1846 г.]]

У крыніцы, заснаванай на зьвестках рэвізіі 1795 году, сказана, што сяло Абухаўшчына і хутар [[Засьценак (Хвойніцкі раён)|Засьценак]] належалі панам Абуховічам, «но ныне у Яна Оскирки по декрету{{заўвага|На той час дэкрэт ужо састарэў, бо і ўласныя добры стражніка польнага літоўскага Яна Мікалая Аскеркі былі забраныя ў «казённое ведомство за клятвопреступление», г. зн. за ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году.}}»&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск: Четыре четверти, 2018. С. 73&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Абухаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

Паводле сьпісу землеўладальнікаў Менскай губэрні, у 1889 годзе двор Засьценак (разам з Абухаўшчынай) з 1795 дзесяцінамі ўгодзьдзяў належаў Альфрэду, сыну Каятана, Абуховічу&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 372&lt;/ref&gt;.

На 1909 год у вёсцы Абухаўшчына налічвалася 44 двароў, 327 жыхароў, у аднадворным фальварку — 12 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 137&lt;/ref&gt;.

У 1911 годзе уладальнікам маёнтку Абухаўшчына ў 72072 дзесяціны, як і раней, заставаўся пан Альфрэд Абуховіч&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. – Б. м. С. 5&lt;/ref&gt;.

Згодна з матэрыяламі скразнога абсьледаваньня прыватнаўласьніцкіх гаспадарак Юравіцкай воласьці, у 1916 годзе маёнткам Засьценак, гаспадарча зьвязаным зь яго ж фальваркам Абухаўшчына, валодаў Станіслаў, сын Альфрэда{{заўвага|Спачыў 1 ліпеня 1913 г. у 67-гадовым узросьце. Пахаваны ў склепе на могілках паблізу двара [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]] Эміля Аскеркі.}}, Абуховіч. Сям'я гаспадара складалася з 9 чалавек – 3 мужчын (усе работнікі){{заўвага|Які лёс мог напаткаць людзей з гэтага працавітага сямейства, засьведчыў наступны запіс:{{пачатак цытаты}}Обухович Вацлав Альфре[дович] (1892)
Дата рождения: 1892 г.
Место рождения: с. Острогляды{{заўвага|У тым сяле Абуховічы стала не жылі. У [[Астрагляды|Астраглядаўскім]] парафіяльным касьцёле Вацлаў быў ахрышчаны.}}, Микуличская волость, Речицкий уезд, Минская губерния.
Пол: мужчина.
Национальность: поляк.
Образование: низшее.
Место проживания: Брестская обл., Кобринский, Шеметовка.
Приговор: приб. на спецпоселение в Архангельскую обл. 24.02.40, Плесецкий р-н, Островский. Осв. со спецпоселения по амнистии 05.09.1941.
Источники данных: БД &quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;. База данных &quot;Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.&quot;
{{канец цытаты}}}}, 6 жанчын (3 работніцы). 1 мужчына на службе, 6 мужчын-работнікаў, зь якіх 1 бежанец (вайна), 12 жанчын, зь іх 4 работніцы. Усяго ў фальварку – 28 чалавек&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 325. Воп. 2. Спр. 474. А. 20&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Абухаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

Да 2013 года вёска была ў складзе Бярозаўскага сельсавету&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 № 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>bdpccjty9vvw18psq63oie8bmju9j43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699274</id>
      <parentid>2699271</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15373" sha1="3lxvvhtg600xiq7lpswe47twzwrtztp" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Абухаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Абухаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Abuchaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1607 годам
|Першыя згадкі                    = [[1607]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|DST                              = 
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 52
 |Шырата сэкундаў                 = 29
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 32
 |Даўгата сэкундаў                = 19
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]
[[Файл:Абухаўшчына, Трасьцяніца і Сядзельнікі Ф. Абуховіча. 1670 г.png|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына, Трасьцяніца і Сядзельнікі Ф. Абуховіча. 1670 г.]]

'''Абу́хаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

Найранейшая пакуль згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама Абухаўшчына і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

Згодна з матэрыяламі рэестра трайнога [[падымнае|падымнага]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] 1670 году, пан Базыль Абуховіч выплачваў з 14 дымоў добраў сваіх Сядзельнікаў, [[Акулінка|Акунінкі]], [[Нараеўшчына|Нарозьняў]] (Narozniow) і часткі Абухаўшчыны 21 злоты{{заўвага|У адрозьненьне ад двайнога падымнага 1670 г., сумы трайнога пабору ня ўказаныя, але вядома, што адзіны пабор з дыму складаў 15 грошаў, г. зн. паўзлоты.}}, а пан Францішак Абуховіч з 5 дымоў у Трасьцянцы, Абухаўшчыне і Сядзельніках — 7 з паловай зл.&lt;ref&gt;Lietuvos valstybės istorijos archyvas. F. 11. Ap. 1. B. 748. L. 2296, 2296atv.&lt;/ref&gt;.

У 1671 годзе пісар гродзкі мазырскі Базыль Абуховіч абвінавачваў у судзе стрыечнага брата Дамініка Абуховіча ў памкненьні на забойства і ўчыненьні пагрозаў на шляхецкі гонар і здароўе. Валодаў у Мазырскім павеце спадчыннымі маёнткамі Абухаўшчына, [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]], Сядзельнікі, Трасьцяніца і часткай [[Шарэйкі (Гомельская вобласьць)|Шарэйкаў]]&lt;ref&gt;Рыбчонак С., Свяжынскі У. Абуховічы гербу Ключ раздвоены. // Спадчына. 6/1998. С. 215&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Абухаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

[[File:Засценак, Глінішча і Алексічы на карце А. К. Фіцінгофа. 1846 г.png|значак|зьлева|150px|Абухаўшчына, Засьценак і Глінішча на мапе А. К. Фіцінгофа. 1846 г.]]

У крыніцы, заснаванай на зьвестках рэвізіі 1795 году, сказана, што сяло Абухаўшчына і хутар [[Засьценак (Хвойніцкі раён)|Засьценак]] належалі панам Абуховічам, «но ныне у Яна Оскирки по декрету{{заўвага|На той час дэкрэт ужо састарэў, бо і ўласныя добры стражніка польнага літоўскага Яна Мікалая Аскеркі былі забраныя ў «казённое ведомство за клятвопреступление», г. зн. за ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году.}}»&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск: Четыре четверти, 2018. С. 73&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Абухаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

Паводле сьпісу землеўладальнікаў Менскай губэрні, у 1889 годзе двор Засьценак (разам з Абухаўшчынай) з 1795 дзесяцінамі ўгодзьдзяў належаў Альфрэду, сыну Каятана, Абуховічу&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 372&lt;/ref&gt;.

На 1909 год у вёсцы Абухаўшчына налічвалася 44 двароў, 327 жыхароў, у аднадворным фальварку — 12 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 137&lt;/ref&gt;.

У 1911 годзе уладальнікам маёнтку Абухаўшчына ў 72072 дзесяціны, як і раней, заставаўся пан Альфрэд Абуховіч&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. – Б. м. С. 5&lt;/ref&gt;.

Згодна з матэрыяламі скразнога абсьледаваньня прыватнаўласьніцкіх гаспадарак Юравіцкай воласьці, у 1916 годзе маёнткам Засьценак, гаспадарча зьвязаным зь яго ж фальваркам Абухаўшчына, валодаў Станіслаў, сын Альфрэда{{заўвага|Спачыў 1 ліпеня 1913 г. у 67-гадовым узросьце. Пахаваны ў склепе на могілках паблізу двара [[Глінішча (Гомельская вобласьць)|Глінішча]] Эміля Аскеркі.}}, Абуховіч. Сям'я гаспадара складалася з 9 чалавек – 3 мужчын (усе работнікі){{заўвага|Які лёс мог напаткаць людзей з гэтага працавітага сямейства, засьведчыў наступны запіс:{{пачатак цытаты}}Обухович Вацлав Альфре[дович] (1892)
Дата рождения: 1892 г.
Место рождения: с. Острогляды{{заўвага|У тым сяле Абуховічы стала не жылі. У [[Астрагляды|Астраглядаўскім]] парафіяльным касьцёле Вацлаў быў ахрышчаны.}}, Микуличская волость, Речицкий уезд, Минская губерния.
Пол: мужчина.
Национальность: поляк.
Образование: низшее.
Место проживания: Брестская обл., Кобринский, Шеметовка.
Приговор: приб. на спецпоселение в Архангельскую обл. 24.02.40, Плесецкий р-н, Островский. Осв. со спецпоселения по амнистии 05.09.1941.
Источники данных: БД &quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;. База данных &quot;Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.&quot;
{{канец цытаты}}}}, 6 жанчын (3 работніцы). 1 мужчына на службе, 6 мужчын-работнікаў, зь якіх 1 бежанец (вайна), 12 жанчын, зь іх 4 работніцы. Усяго ў фальварку – 28 чалавек&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 325. Воп. 2. Спр. 474. А. 20&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Абухаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

Да 2013 года вёска была ў складзе Бярозаўскага сельсавету&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 № 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>3lxvvhtg600xiq7lpswe47twzwrtztp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абухаўшчына (Калінкавіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249248</id>
    <redirect title="Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)" />
    <revision>
      <id>2699291</id>
      <parentid>2266013</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4798</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Абухаўшчына (Гомельская вобласьць)]] на [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)]]</comment>
      <origin>2699291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="sc5xzadpbopr5049i1sblhk7lnxtzt0" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)]]</text>
      <sha1>sc5xzadpbopr5049i1sblhk7lnxtzt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніна Вайтовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251311</id>
    <revision>
      <id>2699133</id>
      <parentid>2698318</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23231" sha1="kqh72cv9pskl4y6zqhpmwo16b5dcnsv" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Імя = Ніна Вайтовіч
|Арыгінал імя = Ніна Трафімаўна Вайтовіч
|Фота = 
|Шырыня = 
|Подпіс = 
|Месца нараджэньня = [[Дрыса]],  [[Віцебская губэрня]]
|Навуковая сфэра = [[мовазнаўства]]; [[літаратуразнаўства]]
|Месца працы = [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства]]
|Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны вышэйшы пэдагагічны інстытут]];
[[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя М. В. Ламаносава|МДУ]]
|Навуковы кіраўнік = {{Артыкул у іншым разьдзеле|Афанасі  Сялішчаў|Афанасі  Сялішчаў|ru|Селищев, Афанасий Матвеевич}}; 
{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рубэн Аванесаў|Рубэн Аванесаў|ru|Аванесов, Рубен Иванович}}
|Знакамітыя вучні = [[Іван Яшкін]];
|Вядомы як = аўтарка манаграфій «[[Баркалабаўскі летапіс]]» і «Ненаціскны вакалізм народных гаворак Беларусі»
|Узнагароды і прэміі = Дзяржаўная прэмія СССР (1971)
|Сайт = 
}}
'''Ніна Трафімаўна Вайтовіч''' (10 ліпеня 1913, [[Дрыса]] — 4 сакавіка 1976, [[Менск]]) — [[мовазнаўца]], [[Доктар навук|Доктарка філялягічных навук]] (1967). Ганаровы сябар Бэрлінскага геаграфічнага таварыства. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971).

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў сям’і настаўніка. Пасьля сямігодкі закончыла [[Полацкі каледж|Полацкае пэдвучылішча]] ў 1930 годзе, два гады працавала настаўніцай беларускай мовы й літаратуры [[Камень (Віцебская вобласьць)|Каменьскай]] сямігадовай школы [[Лепельскі раён|Лепельскага раёну]] й [[Красналукі|Красналуцкай]] сямігадовай школы [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёну]] ў 1932—1933 гадах.

Вучылася на літаратурным факультэце [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага вышэйшага пэдагагічнага інстытуту]] з 1933 да 1937 году. Пасьля заканчэньня інстытуту выкладала мову й літаратуру ў [[Менскі гарадзкі пэдагагічны каледж|Менскім пэдвучылішчы]]. У лістападзе 1938 г. Ніна Вайтовіч паступіла ў асьпірантуру [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Менскага пэдагагічнага інстытуту]] й
пачала працу над дысэртацыяй «Аб мове Баркулабаўскага летапісу» пад кіраўніцтвам вядомага савецкага лінгвіста Афанасія Сялішчава.

Ніна Вайтовіч у час вайны жыла ў эвакуацыі ў [[Расея|Расеі]]. У кастрычніку 1943 г. яе прызначылі начальнікам упраўленьня школ [[Наркамасьветы БССР]] у [[Масква|Маскве]]. 3 ліпеня 1944 да чэрвеня 1945 г. Ніна Вайтовіч працавала старшым навуковым супрацоўнікам Інстытута мовы, літаратуры й мастацтва АН БССР, які дзейнічаў у Маскве.

Пасьля вайны працягнула навучаньне ў асьпірантуры пры [[Маскоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя М. В. Ламаносава|МГУ]], дзе пад кіраўніцтвам Рубэна Аванесава завяршыла працу над кандыдацкай дысэртацыяй і ў 1947 г. пасьпяхова яе абараніла.

3 1947 году Ніна Вайтовіч працавала выкладчыкам, а ў 1949—1956 гадах працавала загадчыкам катэдры беларускай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Менскага пэдагагічнага інстытуту]]. Далей з 1956 году — у [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуце мовазнаўства]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Міхайлаў, Павел Аляксандравіч.  | загаловак  = Ніна Вайтовіч. | арыгінал = | спасылка  = http://elib.bspu.by/bitstream/doc/20478/1/23.%d0%92%d0%b0%d0%b9%d1%82%d0%be%d0%b2_%d1%87.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = Д. В. Дзятко, П. А. Міхайлаў| выданьне = Мовазнаўцы: нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі | тып = | месца =[[Менск|Мінск]]  | выдавецтва =[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч А. М.]] | год = 2017| выпуск = | том = | нумар  = | старонкі  = 292—301 | isbn  = 978-985-7165-18-6| issn  = }}&lt;/ref&gt;.

== Навуковая дзейнасьць ==
Аўтар падручніка для 6-га клясу «Родная літаратура», які на працягу ад 1945 да 1960 году вытрымаў 16 выданьняў. Ніна Вайтовіч займалася [[дыялекталёгія]]й і гісторыяй [[беларуская мова|беларускай мовы]], напісала й апублікавала каля 60 навуковых і метадычных прац па разнастайных пытаньнях беларускага мовазнаўства: манаграфію «[[Баркулабаўскі летапіс]]», упершыню ў беларускім мовазнаўстве распрацавала праграмы па курсах гісторыі беларускай літаратурнай мовы (1952), [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялекталёгіі]] (1957), а таксама сумесна з [[Міхаіл Булахаў|Міхаілам Булахавым]] і [[Мікалай Гурскі|Мікалаем Гурскім]] — праграму па гістарычнай граматыцы беларускай мовы для пэдінстытутаў (1954).

Беларускім дыялектам прысьвечана большая частка навуковых публікацый, у тым ліку й манаграфія «Ненаціскны вакалізм народных гаворак Беларусі», якая ўяўляе зь сябе скарочаны варыянт абароненай у 1966 г. доктарскай дысэртацыі, дзе ўпершыню ў беларускім мовазнаўстве на матэрыяле палявых дыялекталягічных дасьледаваньняў апісаны тыпы ненаціскнога вакалізму беларускіх гаворак і пададзена іх лякалізацыя на тэрыторыі Беларусі, сувязі з украінскімі і рускімі гаворкамі, прыведзена гіпотэза паходжаньня аканьня ў беларускай мове&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Вайтовіч, Ніна Трафімаўна.|частка = |загаловак = Ненаціскны вакалізм народных гаворак Беларусі: Дысэртацыя на атрыманьне вучонай ступені доктара філялягічных навукю Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = |адказны =  |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1966|том = |старонкі = |старонак = 647 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджана ў траўні 1946 году нагрудным знакам «Выдатнік народнай асьветы» за падручнік па беларускай літаратуры для вучняў 6-га клясу.
Разам з іншымі супрацоўнікамі Інстытуту мовазнаўства адзначана ў 1971 годзе Дзяржаўнай прэміяй СССР за шэраг калектыўных прац па беларускай лінгвагеаграфіі: «Хрэстаматыя па беларускай дыялекталёгіі» (1962), «Дыялекталягічны атляс беларускай мовы» (1963), «Нарысы па беларускай дыялекталёгіі» (1964) і «Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак» (1968—1969).

== Бібліяграфія ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Родная літаратура: хрэстаматыя для 6-га класа сярэдняй школы|арыгінал = |спасылка = |адказны = складзена  Вайтовіч, Н. Т.  |выданьне = Выд. 1-е |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1945 |том = |старонкі = |старонак = 343 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Вайтовіч, Н. Т. |частка = |загаловак = Да пытання аб фарміраванні нацыянальнай літаратурнай беларускай мовы: Аб суадносінах літаратурнай мовы і дыялектаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =  |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год = 1958 |том = |старонкі =  |старонак = 47 |сэрыя = IV Міжнародны з'езд славістаў: даклады |isbn = |наклад = 1200}}
* {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Родная літаратура: хрэстаматыя для 6-га класа сярэдняй школы|арыгінал = |спасылка = |адказны = складзена  Вайтовіч, Н. Т.  |выданьне = Выд. 16-е |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1960 |том = |старонкі = |старонак = 231 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Хрэстаматыя па беларускай дыялекталогіі: вучэбны дапаможнік для вышэйшых навучальных устаноў. |арыгінал = |спасылка = |адказны =складальнікі: А. У. Арашонкава і інш.] ; пад рэдакцыяй Р. І. Аванесава і [[Мікалай Бірыла|М. В. Бірылы]] |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = Выдавецтва Акадэміі навук Беларускай ССР |год = 1962 |том = |старонкі = |старонак = 349 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1450}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Карты |арыгінал = |спасылка = |адказны =Р. І. Аванесаў і інш.; пад рэдакцыяй Р. І. Аванесава, [[Кандрат Крапіва|К. К. Крапівы]], Ю. Ф. Мацкевіч; рэдактары-картографы: Л. П. Колабава, А. А. Ляўшынаў, М. С. Руткоўская |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год = 1963 |том = 1 |старонкі = |старонак = 338 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}}
{{слупок-2}} 
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Дыялекталагічны атлас беларускай мовы: уступныя артыкулы, даведачныя матэрыялы і каментарыі да карт |арыгінал = |спасылка = |адказны = Р. І. Аванесаў і інш.] ; пад рэдакцыяй Р. І. Аванесава, [[Кандрат Крапіва|К. К. Крапівы]], Ю. Ф. Мацкевіч |выданьне =  |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год = 1963 |том = 2 |старонкі =  |старонак = 969 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Нарысы па беларускай дыялекталогіі: Вучэбны дапаможнік  для філал. фак ун-таў і педін-таў |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пад рэд.Р. І. Аванесава |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =  [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]  |год = 1964 |том = |старонкі = |старонак = 415|сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Вайтовіч, Ніна Трафімаўна.|частка = |загаловак = Ненаціскны вакалізм народных гаворак Беларусі  |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар Р. І. Аванесаў |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968 |том = |старонкі = |старонак = 217 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1100}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пад рэд. Р. І. Аванесава і інш. |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968 |том =|старонкі =— |старонак = 318 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак: кніга карт |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пад рэд. Р. І. Аванесава і інш. |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1969 |том =|старонкі = |старонак = 111 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Інструкцыя па збіранню матэрыялаў для складання лексічнага атласа беларускай мовы |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдкалегія: Н. Т. Вайтовіч і інш. |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1971 |том = |старонкі = |старонак = 163 |сэрыя = |isbn = |наклад = 300}}
* {{Кніга|аўтар = [[Іван Яшкін|Яшкін, І. Я. ]]. |частка = |загаловак = Узаемадзеянне рознадыялектных сістэм: (фанетыка)|арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар Н. Т. Вайтовіч |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1976 |том = |старонкі = |старонак = 173 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}}
* {{Кніга|аўтар = Вайтовіч Н. Т. |частка = |загаловак = Баркалабаўскі летапіс |арыгінал = |спасылка = |адказны =[[Інстытут мовазнаўства|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1977 |том = |старонкі = |старонак = 203 |сэрыя = |isbn = |наклад = 700}}
{{слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* Вайтовіч, Ніна Трафімаўна. // {{Літаратура/Беларуская мова: Энцыкляпэдыя (1994)}} — С. 110.
* Вайтовіч, Ніна Трафімаўна. // {{Літаратура/БелСЭ|2}} — С. 560.
* Вайтовіч, Ніна Трафімаўна. // {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} — С. 148.
* Вайтовіч, Ніна Трафімаўна. // {{Літаратура/ЭКБ|2}} — С. 188.
* Вайтовіч, Ніна Трафімаўна. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|1 }} С. 558.
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Веснік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Серыя 4: Філалогія. Журналістыка. Педагогіка|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =  |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = |год = 1996 № 1 |том = |старонкі = 53—56 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
{{слупок-2}} 
* Германовіч І. К. Вайтовіч Ніна Трафімаўна. // {{Літаратура/БелЭн|3}} — С. 461.
* {{Артыкул| аўтар = Добач, С. Г. | загаловак  = Ніна Трафімаўна Вайтовіч. | арыгінал = | спасылка  = | мова = | адказны = рэдкал.: М. Р. Суднік і інш.| аўтар выданьня = | выданьне = Беларуская лінгвістыка: зборнік артыкулаў | тып = | месца =[[Менск|Мінск]]  | выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] | год = 1972 | выпуск = | том = | нумар  = Вып. 3| старонкі  = 70—71 | isbn  = | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Крыўко, М. | загаловак = Усе сілы аддавала справе развіцця айчыннай лінгвістыкі. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Настаўніцкая газета]] | тып = газета | год  = 29 жніўня 2013 | том   = | нумар  = | старонкі  = 16 }}
* {{Артыкул| аўтар = Міхайлаў, Павел Аляксандравіч.  | загаловак = Свой след у навуцы. | спасылка  = http://vlib.by/PRIDVINIE-11/PERSONS/Voitovich_NT-1.htm | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып = навукова-мэтадычны ілюстраваны часопіс | год  = 2003 | том   = | нумар  = 7 | старонкі  = 44 }}
* {{Артыкул| аўтар = Міхайлаў, Павел Аляксандравіч.  | загаловак = Нястомны даследчык роднай мовы. | спасылка  =  | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып = навукова-мэтадычны ілюстраваны часопіс | год  = 2003 | том   = | нумар  = 7 | старонкі  = 31—34 }}
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* [https://web.archive.org/web/20211225212031/http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/vajtovich-nina-trafima-na Прыдзьвінскі край: гісторыя й сучаснасьць.]
{{слупок-2}} 
* [https://web.archive.org/web/20211225212031/https://bis.nlb.by/by/documents/129499  Беларусь у асобах і падзеях.]
{{слупок-канец}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вайтовіч, Ніна Трафімаўна}}
[[Катэгорыя:Жанчыны-навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытуту мовазнаўства Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]</text>
      <sha1>kqh72cv9pskl4y6zqhpmwo16b5dcnsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Асееў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253256</id>
    <revision>
      <id>2699218</id>
      <parentid>2450169</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8292" sha1="acn55rbcbuw5zztnu30h06bbldazmlj" xml:space="preserve">{{пісьменьнік}}
'''Станіслаў Уладзімеравіч Асееў''', псэўданім '''Станіслаў Васін''' ({{мова-uk|Станіслав Володимирович Асєєв}}; {{Н}} 1 кастрычніка 1989, [[Данецк]]) — украінскі пісьменьнік, журналіст і блёгер, сябар Украінскага ПЭН. Аўтар рамана «Мэльхіёравы слон, ці чалавек, які думаў» (Рус. «Мельхиоровый слон, или Человек, который думал»). Пад псэўданімам Станіслаў Васін працаваў журналістам у акупаваным Данецку.

Быў выкрадзены 11 траўня 2017 году і ўтрымліваўся сэпаратыстамі з «ДНР» да 29 сьнежня 2019 году. Ляўрэат Нацыянальнай прэміі Ўкраіны імя Тараса Шаўчэнкі 2021 году за кнігу «У ізаляцыі».

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў Данецку. У 2006 годзе скончыў агульнаадукацыйную школу ў горадзе [[Макееўка]]. У 2010 годзе — Данецкі дзяржаўны інстытут інфарматыкі і штучнага інтэлекту факультэт філязофіі і рэлігіязнаўства, у 2012 годзе — магістратуру Данецкага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту, факультэт кампутарных навук і тэхналёгій і атрымаў дыплём магістра рэлігіязнаўства з адзнакай.

Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту зьехаў у Францыю, каб уступіць у шэрагі францускага Замежнага легіёна. Вярнуўшыся ва Ўкраіну, зьмяніў шмат прафэсій: працаваў грузчыкам, стажорам у банку, далкопам, апэратарам у паштовай кампаніі, прадаўцом-кансультантам бытавой тэхнікі і да таго падобнае.

Пасьля 2014 году вырашыў застацца ў Данецку, хаця не прымаў ДНР. Працаваў пазаштатным карэспандэнтам украінскага бюро Свабоды ў Данецку. Працаваў з рознымі ўкраінскімі выданьнямі пад псэўданімам. Зьнік пасьля 2 чэрвеня 2017 году. Толькі 16 ліпеня баевікі ДНР абвесьцілі, што затрымалі Аўсеева праз абвінавачаньне ў шпіянажы. Большую частку зьняволеньня Станіслаў правёў у так званай «Ізаляцыі» — падпольнай турме ў Данецку. Станіслаў называе гэтае месца канцлягерам.

9 сьнежня 2020 яго вызвалілі з данбаскага палону ў межах абмену паміж так званымі «ДНР» і Ўкраінай. У месцах зьняволеньня, адно зь якіх Асееў называе канцлягерам, «данецкім Дахаў» мужчына правёў два з паловай гады.

== Творы ==
; Расейскамоўныя
* Шестой день: сб. поэм, рассказов и стихов / Станислав Владимирович Асеев.&amp;nbsp;— Донецк: Норд-Пресс, 2011.&amp;nbsp;— 207 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-966-380-480-4&lt;ref name=&quot;НБУВ&quot;&gt;{{cite web|title=Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського. Пошук за автором|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EC&amp;P21DBN=EC&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=A=&amp;S21COLORTERMS=1&amp;S21STR=Асеев%20С$|publisher=Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського}}&lt;/ref&gt;
* Андерхилльские ведьмы: драма: в 2 ч. Проза / Станислав Владимирович Асеев.&amp;nbsp;— Донецк: Донбасс, 2011.&amp;nbsp;— 228 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-617-638-065-8&lt;ref name=&quot;НБУВ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* Мельхиоровый слон, или Человек, который думал: Роман-автобиография / С.&amp;nbsp;Асеев // Юность.&amp;nbsp;— 2015.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;1—6.
** (передрук) Мельхиоровый слон, или Человек, который думал: роман-автобиография / Станислав Асеев.&amp;nbsp;— Киев : [[Каяла (видавництво)|Каяла]], 2016.&amp;nbsp;— 267 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-617-7390-05-2&lt;ref name=&quot;НБУВ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* В ізоляції / Станіслав Асєєв, тексти, фото; передм. Мар’яни Драч, [[Рахманін Сергій Іванович|Сергія Рахманіна]], [[Крапивенко Дмитро Михайлович|Дмитра Крапивенка]]; ілюстр. Сергія Захарова // К.: Люта справа, 2018.&amp;nbsp;— 208 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-617-7420-18-6 &lt;small&gt;(прим.: присутні кілька українськомовних статей)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://docs.rferl.org/uk-UA/2018/06/06/bdce3b3e-d0e3-440f-bb4a-fcb4304809c6.pdf Станіслав Асєєв — В ізоляції]. docs.rferl.org. 2018 {{ref-ru}} {{ref-uk}} &lt;small&gt;(https://www.radiosvoboda.org/a/29275008.html опис/анотація книги на radiosvoboda.org)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

; Пераклады на ўкраінскую
* Станіслав Асєєв. «Світлий шлях»: історія одного концтабору. Переклад з російської: Вікторія Стах. Львів: [[Видавництво Старого Лева|ВСЛ]]. 2020. 448 стор. ISBN 978-617-679-854-5

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.svaboda.org/a/30443246.html «Кідаюць драты на зубы і геніталіі, устаўляюць у задні праход» — украінскі журналіст пра зьняволеньне ў «данецкім Дахаў»], Радыё Свабода, 19 люты 2020
* Сяргй Рахманін. [https://web.archive.org/web/20230421233347/https://gazeta.dt.ua/internal/zemlya-stasa-245098_.html Земля Стаса]. [[Дзеркало тижня]].
* {{cite web|title=Сторінка автора на сайті газети &quot;Дзеркало тижня&quot;|url=https://gazeta.dt.ua/authors/stanislav-vasin}}
* [https://www.pravda.com.ua/articles/2020/12/29/7278243/ «Українська правда»: Станіслав Асєєв: Всі окуповані території Донбасу&amp;nbsp;— один великий концтабір «Ізоляція» (29.12.2020)]
* [https://life.pravda.com.ua/culture/2021/06/8/245118/ «Українська правда»: Журналіст і публіцист, бранець «ДНР» Станіслав Асєєв: Моя мрія&amp;nbsp;— про все забути (08.06.2021)]
* [https://chytomo.com/stanislav-asieiev-izoliatsiia-suchasnyj-kontstabir-finansovanyj-rosiieiu/ Станіслав Асєєв: «Ізоляція» — сучасний концтабір, фінансований Росією // Читомо]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Асееў, Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Украінскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Украінскія журналісты]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя літаратары]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Вольная прэса Ўсходняй Эўропы»]]</text>
      <sha1>acn55rbcbuw5zztnu30h06bbldazmlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СарЭкс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254751</id>
    <revision>
      <id>2699192</id>
      <parentid>2344216</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6292" sha1="4sijl7qel17ml3je30ihj5ftlxlpkfm" xml:space="preserve">{{Кампанія
|назва               = СарЭкс
|лягатып             = 
|выява               = 
|тып                 = Адкрытае акцыянэрнае таварыства
|лістынг             = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = 1959
|закрытая            = 
|заснавальнікі       = 
|уласьнікі           = 
|краіна              = Расея
|разьмяшчэньне       = Рэспубліка Мардовія
|адрас               = Саранск, вул. Пралетарская, 126А
|ключавыя постаці    = 
|галіна              = сельскагаспадарчае машынабудаваньне
|прадукцыя           = экскаватары, трактары
|паслугі             = 
|абарачэньне         = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак      = 
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = 
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = 
|сайт                = 
}}
'''[[Адкрытае акцыянэрнае таварыства]] «СарЭкс»''' — [[Расея|расейскі]] вытворца [[трактар]]оў, экскаватараў, пагрузчыкаў, камунальнай і спэцыяльнай тэхнікі. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Саранск]]у.

== Мінуўшчына ==
У 1943 року ў Саранску адкрыты матарнарамонтны завод, які працаваў на франтавыя патрэбы. Па вайне прадпрыемства працягнула рамантаваць рухавікі, выпускала сельскагаспадарчае абсталяваньне. Рашэньнем Савету Міністраў РСФСР і Мардоўскага Саўнаркаму ад 5 траўня 1959 року пераўтворанае ў Саранскі экскаватарны завод. Асноўная спэцыялізацыя — вытворчасьць гідраўлічных землякопных машынаў.

У 1990 року ў часе прыватызацыі пераўтвораны ў ААТ «СарЭкс».

У 2007 року кантроль над прадпрыемствам перайшоў да ЗАТ «Агроевросоюз», пастаўнік у Расею трактароў вытворчасьці ААТ «[[Харкаўскі трактарны завод]]». Акрамя традыцыйнага выпуску экскаватараў, «СарЭкс» пачаў зборку трактароў.

У верасьні 2007 року пачаўся выпуск унівэрсальна-ворнага трактару «[[МТЗ-1221|Беларус-1221.2]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 13 сьнежня 2010| url = https://ekonomika.by/biznes/belorusskie-traktorostroiteli-mogut-poteryat-rossijskij-rynok| копія = | дата копіі = | загаловак = Белорусские тракторостроители могут потерять российский рынок| фармат = | назва праекту = Компании| выдавец = €кономика.by| дата доступу = 22 красавіка 2022 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; паводле ліцэнзіі [[Менскі трактарны завод|Менскага трактарнага заводу]].

У 2009 року «СарЭкс» перайшоў пад кіраваньне канцэрну «[[Трактарныя заводы]]». Засвоены выпуск трактароў «[[МТЗ-82|Беларус-82.6]]» і «Беларус-82.1», а таксама франтальных пагрузчыкаў, прыборачных, сьнегаачышчальных, фрэзэрных ды іншых машынаў. Адзін з найбуйнейшых на Расеі вытворцаў экскаватараў на базе колавых трактароў [[МТЗ-80]]/82 ды [[ЮМЗ-6]]АК.

З 2019 року знаходзіцца ў працэсе банкруцтва&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://volga.prom-rus.com/firm-8385/| копія = | дата копіі = | загаловак = АО „САРЭКС“| фармат = | назва праекту = О предприятии| выдавец = Руспром| дата доступу = 22 красавіка 2022 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = ТелеСеть Мордовии (10 канал).| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сакавіка 2020| url = https://www.youtube.com/watch?v=8U4n2Is5yYo| копія = | дата копіі = | загаловак = САРЭКС банкротят| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[YouTube]]| дата доступу = 22 красавіка 2022 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя акцыянэры ==
{| class=&quot;standard&quot;
|Инг Банк (Евразия)
| 1,31%
|-
|ЗАТ «Депозитарно-Клиринговая Компания»
| 5,30%
|-
|Conti Invest Ltd.
| 24,00%
|-
|Hawkinge Limited
| 21,53%
|-
|Wodan Capital ST Fund
| 16,56%
|-
|ААТ «Красноярский завод комбайнов»
| 23,50%
|-
|Іншыя
| 7,80%
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20191223153228/http://www.sarex.ru/ Афіцыйная бачына]
* [https://exkavator.ru/excapedia/producers/sareks Экскаватар.ру] {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Расеі]]
[[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі СССР]]
[[Катэгорыя:Саранск]]</text>
      <sha1>4sijl7qel17ml3je30ihj5ftlxlpkfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьвятлана Нартава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255620</id>
    <revision>
      <id>2699229</id>
      <parentid>2668647</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12296" sha1="0w4ntng9bwqim4cae5b8zu1nchpaktn" xml:space="preserve">{{Мастак
|імя                 = Сьвятлана Нартава 
|партрэт             = 
|памер партрэту      = 
|апісаньне партрэту  = 
|імя пры нараджэньні = 
|заняткі             = дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
|плынь               = [[габэлен]], [[мазаіка]], [[вітраж]], [[кераміка]]
|працы               = 
|пад уплывам         = [[Гаўрыла Вашчанка|Гаўрылы Вашчанкі]], [[Уладзімер Стальмашонак|Уладзімера Стальмашонка]]
|уплыў на            = 
|узнагароды          = 
|подпіс              = 
}}
'''Сьвятла́на Іва́наўна На́ртава''' ({{Н}} 4 верасьня 1932, [[Бабруйск]] — {{†}} 12 сьнежня 2008, [[Менск]]) — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

== Жыцьцяпіс ==
У 1960 г. закончыла [[Менскі дзяржаўны мастацкі каледж імя Аляксея Глебава|Менскую мастацкую вучэльню]] й у 1966 годзе [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Андрэй Каляда |Каляда А. А]].|частка = |загаловак = Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (1949–2004)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =|месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]] |год = 2005 |том = |старонкі =  |старонак = 591|сэрыя = Да 60-годдзя Бел. дзярж. акад. мастацтваў |isbn = 985-6708-11-7|наклад = 1000}}&lt;/ref&gt; . Вучылася ў [[Гаўрыла Вашчанка|Гаўрылы Вашчанкі]], [[Уладзімер Стальмашонак|Уладзімера Стальмашонка]]. Выкладала ў [[Менскі дзяржаўны мастацкі каледж імя Аляксея Глебава|Менскай мастацкай вучэльні]] (1961—1966). Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]] з 1970 г.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўтар-складальнік [[Барыс Крэпак|Б. А. Крэпак]]  і інш.|выданьне =  |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = ВТАА «Кавалер Паблішерс» |год = 1998 |том = |старонкі = 385 |старонак = 664 |сэрыя = |isbn = 985-6427-09-6|наклад = 3000}}&lt;/ref&gt; Працавала ў розных відах дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва: [[габэлен]], [[мазаіка]], [[кераміка]], [[вітраж]], кніжная графіка і інш.

Асноўныя творы: вітражы ў гатэлі ў [[Берасьце|Берасьці]]; [[мазаіка]] «Таямніцы акіяна» у басэйне «Вясёлка»; [[вітраж]]ы «Сувязь часу» для міжгародняй тэлефоннай станцыі; [[зграфіта]] ў кінатэатры «Электрон»;
габэлен «Вечна жывым прысьвячаецца» у Палацы спорту вытворчага аб’яднаньня «Гарызонт» (усе ў [[Менск]]у), міні-габэлены (аўтарская тэхніка з натуральнага шоўку) — «Месячнае сьвятло», «Жнівеньскае», «Роздум глыбіні», «Імгненьне цішыні», «Вясёлка сфэр», «Інтэрпрэтацыя жаху 1986 года», «Эстафэта» (усе ў сааўтарстве з А. Філімонавым). Ілюстравала кнігі [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = [[Ларыса Геніюш]].|частка = |загаловак = Казкі для Міхаські |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13501 |адказны = мастак Сьвятлана Нартава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1972 |том = |старонкі = |старонак = 30 |сэрыя = |isbn = |наклад = 50000 }}&lt;/ref&gt;, [[Ніна Мацяш|Ніны Мацяш]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = [[Ніна Мацяш]].|частка = |загаловак = Два браты і сякера: паводле беларускай народнай казкі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9774 |адказны = мастак Сьвятлана Нартава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1975 |том = |старонкі = |старонак = 16 |сэрыя = для дашкольнага ўзросту |isbn = |наклад = 70000}}&lt;/ref&gt;, [[Марк Смагаровіч|Марка Смагаровіча]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Марк Смагаровіч]].|частка = |загаловак = Жураўліная труба: паэзія, для малодшага ўзросту. Зьмест: вершы; паэмы: Хатка наводшыбе; Мацнейшыя за сталь |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Сьвятлана Нартава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1968 |том = |старонкі = |старонак = 31 |сэрыя = |isbn = |наклад = 8000 }}&lt;/ref&gt; і інш.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Вясновыя тэлеграмы. Для дзяцей малод.шк.узросту |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Сьвятлана Нартава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі = |старонак = 30 |сэрыя = |isbn = |наклад = 6200 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Лятучае дрэва: Казкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з украінскай А. Чаркасава; мастак Сьвятлана Нартава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1972 |том = |старонкі = |старонак = 142 |сэрыя = |isbn = |наклад = 20000 }}&lt;/ref&gt; Жыла ў Менску.

Удзельніца мастацкіх выстаў з 1960. Працы знаходзяцца ў музэі сучаснага мастацтва ў Менску, фондах Беларускага Саюзу Мастакоў.

== Кнігапіс ==
* {{Кніга|аўтар = [[Дзіна Трызна|Трызна Д. С.]]|частка = |загаловак = Беларускія дываны і габелены |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар Мая Міхайлаўна Яніцкая |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 126 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2400 }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Сучасны габелен беларускіх мастакоў : Альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = Аўтар уступнага артыкула [[Барыс Крэпак]] |выданьне =  |месца = [[Менск]] |выдавецтва = |год = 1991 |том = |старонкі = |старонак = 33 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускі габелен = Белорусский гобелен = Tapestry in Belarus |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік [[Людміла Пятруль ]]; аўтар уступнага артыкула [[Ларыса Фінкельштэйн]]; пераклад на беларускую мову Н. Г. Баранавай ; пераклад на англійскую мову А. В. Валасач |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 317 |сэрыя = |isbn = 978-985-01-1153-1 |наклад = 1000}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Нартава Святлана Іванаўна. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3}} С. 43.
* Родам з Бабруйска. // {{Літаратура/Памяць/Бабруйск}} — С. 724.
* {{Кніга|аўтар =[[Сьвятлана Строгіна|Строгіна, С.]] |частка = |загаловак = Нартава Святлана Іванаўна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = Сучаснае выяўленчае мастацтва Магілёўшчыны : зборнік артыкулаў |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Белпринт |год = 2009 |том = |старонкі = 120—121 |старонак = 239 |сэрыя = |isbn =978-985-459-139-1 |наклад = 800 }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Художники Советской Белоруссии. Союз художников БССР |арыгінал = |спасылка = |адказны =редакционная коллегия:  [[Віктар Вярсоцкі|Версоцкий В. И.]]; [[Мікола Ганчароў|Гончаров Н. И.]]; [[Мікалай Гуціеў|Гутиев Н. Т.]]; [[Ісак Давідовіч|Давидович И. А.]]; [[Арлен Кашкурэвіч|Кашкуревич А. М.]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1976 |том = |старонкі = 249 |старонак = 400 |сэрыя = |isbn = |наклад = 18000}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220915073255/https://bis.nlb.by/ru/documents/135387 Нартава Сьвятлана Іванаўна]. Беларусь у асобах і падзеях.

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нартава, Сьвятлана Іванаўна}}
[[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі-керамісты]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу мастакоў]]</text>
      <sha1>0w4ntng9bwqim4cae5b8zu1nchpaktn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абмеркаваньне:Грузія</title>
    <ns>1</ns>
    <id>255853</id>
    <revision>
      <id>2699269</id>
      <parentid>2429678</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>Грузія/Сакартвэла</comment>
      <origin>2699269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2283" sha1="ct9pebtll6zrlewxw2j6b0b67qcqztq" xml:space="preserve">== Назва ==
На маю думку артыкул трэба вярнуць у Грузію, бо па вырыянту Картавэлія не знаходзяцца аніякія вынікі ў пошуку Гугль і на сайце Радыё Свабода. --&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 19:59, 25 траўня 2022 (+03)

:А хіба не Сакартвэло мусіць быць назва, мяркую трэба проста яе пашыраць [[Удзельнік:Павал палешук|Павал палешук]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Павал палешук|гутаркі]]) 20:02, 1 верасьня 2023 (+03)
::Гэта супярэчыць правілам Вікіпэдыі. Раю азнаёміцца [[ВП:ЧНЗВ]]. Вікіпэдыя не пляцоўка для дасьледваньняў, а энцыкляпэдыя, якая апісвае рэчаіснасьць. Калі няма такога слова ў шырокім ужытку, мы ня мусім яго рабіць як асноўным.— &lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 21:09, 1 верасьня 2023 (+03)

Зноў пераробка ў артыкуле. Усё ж такі пакуль амаль усе СМІ выкарыстоўваюць назву Грузія, а не Сакартвэла, таму ўсюды пісаць Сакартвэла замест Грузіі ўласна на маю думку ўспрымаецца як арыгінальнае дасьледваньне ([[ВП:НАД]]). Таму прапаную ў самім артыкуле ўсюды вярнуць Грузію, але можна пакінуць тлумачэньне пра назву Сакартвэла як цяпер у разьдзеле Назва. --[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 10:42, 7 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>ct9pebtll6zrlewxw2j6b0b67qcqztq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыбускае Палесьсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256642</id>
    <revision>
      <id>2699154</id>
      <parentid>2618215</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10790" sha1="5x7mxrzxw6hu6y4x8zb3f61qaan85w1" xml:space="preserve">{{Заказьнік
|Назва                   = «Прыбускае Палесьсе»
|Назва ў родным склоне   = «Прыбускага Палесься»
|Выява                   = !Прыбускае Палесьсе.png
|Подпіс да выявы         = Эмблема заказьніка
|Плошча                  = 17 230,6 [[га]]
|Краіна                  = Беларусь
|Месцазнаходжаньне       = [[Берасьцейскі раён]]
|Утварэньне              = {{Дата пачатку|30|5|2003|1}}
|Шырата паўшар’е         = паўночнае
 |Шырата градусаў        = 51
 |Шырата хвілінаў        = 37
 |Шырата сэкундаў        = 34
|Даўгата паўшар’е        = усходняе
 |Даўгата градусаў       = 23
 |Даўгата хвілінаў       = 38
 |Даўгата сэкундаў       = 11
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
}}
'''«Прыбускае Палесьсе»''' — рэспубліканскі краявідны [[заказьнік]] Беларусі, абвешчаны ў траўні 2003 году на поўдні [[Берасьцейскі раён|Берасьцейскага раёну]].

Быў створаны для захаваньня краявідаў з рэдкімі відамі жывёлаў і расьлінаў. Пры заснаваньні меў плошчу 79,5 кв.км. Пераважным краявідам была пласкахвалістая водна-ледавіковая [[раўніна]] зь [[Дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістымі]] пясчанымі і забалочанымі [[Тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотнымі]] глебамі. Пад лясамі было 93 % земляў. Былі прадстаўленыя ўсе віды лясоў Беларусі, за выняткам шэравольхавых. Пераважалі хваёвыя лясы. Сустракаліся непаўторныя лясныя садружнасьці: [[плюшч]]авы і чыставуставы хвойнікі, лугавая садружнасьць [[Сярэднеэўрапейскі райграйс|сярэднеэўрапейскага райграйсу]], брызглінавыя і [[Ядловец|ядлоўцавыя]] лясы з дрэвападобнымі вышынёй да 10 мэтраў, а таксама [[Чарэшня|чарэшневыя]] лясы. [[Расьлінны сьвет]] налічваў звыш 500 відаў [[Сьпіс судзінкавых расьлінаў Беларусі|судзінкавых расьлінаў]], у тым ліку занесеныя ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]]: [[цёмна-чырвоны гайнік]], [[картузіянскі гвазьдзік]], [[сармацкае кадзіла]], [[сібірскі касач]], [[пясчаны каласьняк]], [[лясны ўвярэднік]] і [[каралеўскі чыставуст]]. [[Жывёльны сьвет]] улучаў 166 відаў птушак і 58 відаў [[Сысуны|сысуноў]], 32 віды [[рыбы]] і ўсе пашыраныя ў Беларусі віды [[Земнаводныя|земнаводных]] і [[Паўзуны|паўзуноў]]. У Чырвонай кнізе было 75 відаў жывёлаў, у тым ліку: [[арлан-белахвост]] і [[барсук]], [[малая вячэрніца]] і [[чорнавальлёвая гагара]], [[паўночны кажанок]] і [[начніца Натэрэра]], [[начніца сажалкавая|сажалкавая начніца]], [[скапа]], [[арэшнікавая соня]] і [[эўрапейская шыракавушка]]&lt;ref&gt;П.І. Лабанок. Прыбугскае Палессе // {{Літаратура/Беларуская энцыкляпэдыя| 18-1к}} — С. 440.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Belaye (White) Lake.jpg|значак|280пкс|Белае возера ў заказьніку (2013 год)]]
У 2003 годзе [[Берасьцейскі абласны выканаўчы камітэт]] абвясьціў на аснове заказьніка біясфэрны [[запаведнік]] плошчай 480 кв.км, які ахопліваў частку земляў [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёну]]. У 2004 годзе [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (Францыя) прызнала запаведны стан «Прыбускага Палесься». Асноўнай ракой заказьніка служыць [[Буг]] з прытокам Копаюўка. Таксама ў заказьніку месьцяцца возера [[Селяхоўскае возера|Селяхі]] і сажалкі каля [[Камароўка (Берасьцейская вобласьць)|Камароўкі]] (Тамашоўскі сельсавет). Іншымі буйнымі азёрамі былі [[Рагазьнянскае возера|Рагазьнянскае]], [[Белае возера (Берасьцейскі раён)|Белае]], [[Таемнае возера|Таемнае]], [[Чорнае возера (Берасьцейскі раён)|Чорнае]], [[Мяднянскае возера|Мяднянскае]] і [[Страдзецкае возера|Страдзецкае]]. Таксама ў заказьніку знаходзіліся вадасховішча [[Орхава]] і сажалкі рыбнай гаспадаркі «[[Страдзеч|Страдач]]» (Дурыцкі сельсавет), найбольшай зь якіх была Таварная [[сажалка]]. Забалочанасьць заказьніка складала каля 28 %, таму «Прыбускае Палесьсе» ўваходзіла ў [[сьпіс водна-балотных угодзьдзяў Беларусі]] міжнароднай значнасьці. На землях заказьніка ў Камароўцы на радзіме беларускага касманаўта [[Пётар Клімук|Пятра Клімука]] месьціўся адзіны ў Беларусі Музэй касманаўтыкі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Біясфэрны рэзэрват «Прыбускае Палесьсе»|спасылка=https://pda.beltur.by/?Biosfernyj_rezervat_Pribuzhskoe_Polesie&amp;setlng=by|выдавец=Партал «Адпачынак у Беларусі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. У вёсках заказьніка было 4 царквы XVII стагодзьдзя&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заказьнік «Прыбускае Палесьсе»|спасылка=https://vetliva.by/belarus/what-to-see/zakaznik-pribuzhskoe-polese/|выдавец=Партал «Ветліва»|дата публікацыі=2022|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. На поўдні заказьніка ў [[Тамашоўка|Тамашоўцы]] месьцілася птушкафабрыка «Дубраўскі бройлер» на 5,7 млн куранятаў за год (15 000 тонаў мяса), пры якой працаваў камбікормавы завод&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Птушкафабрыка «Дубраўскі бройлер»|спасылка=http://stroytrest8.by/be/about-company-4/projects-3/alreadybuild-4/1201-broiler-3.html|выдавец=ААТ «[[Будаўнічы трэст №8]]» (Берасьце)|дата публікацыі=2022|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. У [[Ляплёўка|Ляплёўцы]] (Дамачаўскі сельсавет) працаваў інфармацыйна-экалягічны асяродак заказьніка, дзе ладзілі пракат [[Байдарка|байдарак]], [[каноэ]], [[намёт]]аў і [[ровар]]аў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пункт пракату|спасылка=https://brpp.by/tyrist-inventory/|выдавец=Заказьнік «Прыбускае Палесьсе»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. Сярод іншага, у заказьніку ладзілі фэстываль «Таямніцы Прыбускага Палесься»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Таямніцы Прыбускага Палесься»|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=RDEUFBQkQEA|выдавец=Тэлерадыёкампанія «Берасьце»|дата публікацыі=14 сьнежня 2017|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Брестская группа озер.png|Азёры ў заказьніку (2017 год)
Файл:Озеро страдечское.png|Страдзецкі пляж і выспа (2017)
Файл:Медно и окрестности.jpg|Ваколіцы [[Медна (Берасьцейская вобласьць)|Медна]] ў заказьніку (2013 год)
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://brpp.by/blog/|выдавец=Заказьнік «Прыбускае Палесьсе»|мова=ru|дата публікацыі=2 чэрвеня 2022|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}
** [https://web.archive.org/web/20220517175640/https://brpp.by/contacts/ Сувязныя зьвесткі]{{ref-ru}}

{{Накід:Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Заказьнікі Беларусі}}
[[Катэгорыя:Заказьнікі рэспубліканскага значэньня Беларусі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Берасьцейскага раёну]]
[[Катэгорыя:Біясфэрныя запаведнікі Эўропы]]
[[Катэгорыя:Рамсарскія надзелы]]
[[Катэгорыя:Катэгорыя МСАП IV]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]]</text>
      <sha1>5x7mxrzxw6hu6y4x8zb3f61qaan85w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўночны паток</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259385</id>
    <revision>
      <id>2699150</id>
      <parentid>2688226</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22024" sha1="hu2z6yxh7n6c4y477ujwramwprilly4" xml:space="preserve">{{Трубаправод
|назва           = «Паўночны паток»
|арыгінальная назва = {{мова-ru|«Северный поток»|скарочана}}
|выява           = 
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = 
|мапа            = Nordstream.png
|памер мапы      = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы = 
|подпіс мапы     = Мапа газаправоду
|краіна          = [[Расея]], [[Нямеччына]]
|вобласьць       = [[Ленінградзкая вобласьць]], [[Мэкленбург — Пярэдняя Памяранія]]
|каардынаты      = 
|кірунак         = з усходу на [[захад]]
|пачатак         = [[Выбарг]]
|праляганьне     = [[Фінская затока]], [[Балтыйскае мора]]
|канец           = [[Любмін]] (акруга [[Пярэдняя Памяранія-Грайфсвальд]])
|від             = [[газаправод]]
|стан            = пашкоджаны
|уласьнік        = «[[Паўночны паток (прадпрыемства)|Паўночны паток]]» ([[Швайцарыя]])
|праектавальнік  = «[[Рамбол]]» ([[Данія]])
|падраднік       = «[[Эўратруба]]» ([[Паўночны Райн — Вэстфалія]])
|трубаўкладнік   = «[[Італьянскае сьвідраваньне і зборка]]» ([[Лямбардыя]])
|пракладка       = {{Дата пачатку|15|1|2010|1}}
|кошт            = 14,8 млрд [[эўра]]
|пуск            = {{Дата пачатку|8|11|2011|1}}
|закрыцьцё       = {{Дата пачатку|31|8|2022|1}}
|даўжыня         = 1222 км
|магутнасьць     = 55 млрд [[м³]]/год
|прамер          = 122 см
|ціск            = 
|кампрэсары      = «Партовая»
|помпы           = 
|падвод          = «[[Гразавец — Выбарг]]»
|адводы          = «[[Паўночнаэўрапейскі газаправод]]», «[[Трубаправод Балтыйскага мора]]»
}}
'''«Паўночны паток-1»''' ({{мова-de|Nord|скарочана}} + {{мова-en|Stream|скарочана}}) — магістральны [[газаправод]] між [[Расея]]й і [[Нямеччына]]й на дне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], запушчаны ў лістападзе 2011 году.

Быў самым доўгім падводным маршрутам экспарту газу ў сьвеце&lt;ref name=&quot;vestiru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=927561&amp;cid=7|title=«Северный поток»: технический шедевр и знак партнерства|publisher=[[Россия-24]]|author=Виталий Лукашов|date=2010-10-08|description=Состоялась церемония открытия второй нити самого длинного в мире подводного газопровода|lang=ru|accessdate=2012-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009072210/http://www.vesti.ru/doc.html?id=927561|archivedate=9 кастрычніка 2012|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;, яго даўжыня — 1 224 км&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Северный поток» (Nord Stream)|url=http://www.gazprom.ru/about/production/projects/pipelines/nord-stream/|publisher=Газпром|accessdate=29 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150919015747/http://www.gazprom.ru/about/production/projects/pipelines/nord-stream/|archivedate=19 верасня 2015|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. Уладальнік і апэратар — швайцарская кампанія [[Nord Stream AG]]. Газаправод быў марской часткай адной з галінак сыстэмы газаправодаў «[[Ямал — Эўропа]]». Акрамя «Паўночнага патоку», у галінку ўваходзяць газаправод «[[Гразавец — Выбарг]]» у Расеі і газаправоды [[OPAL]] і [[NEL]] у Нямеччыне.

У праекце бяруць удзел Расея, Нямеччына, Нідэрлянды і Францыя; супраць яго рэалізацыі выступалі краіны транзыторы расейскага газу і краіны [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. Мэты праекта — павелічэньне паставак газу на эўрапейскі рынак і зьніжэньне залежнасьці ад транзытных краін.

15 студзеня 2007 году [[Аляксандр Лукашэнка]] назваў будаўніцтва газаправоду «самым дурным праектам Расеі». «Невядома, што можа адбыцца з гэтым газаправодам, які ляжыць на кучы боепрыпасаў», — заявіў Лукашэнка. Ён дадаў, што Паўночна-Эўрапейскі газаправод можа ўвайсьці ў кнігу рэкордаў Гінэса, і прапанаваў замест яго пракласьці другую нітку газаправода «[[Ямал—Эўропа]]». «Будаўніцтва „Газпрамам“ балтыйскага газаправоду — гэта што, нармальная палітыка? Што, мы можам весьці з такім кіраўніцтвам нармальныя перамовы?» — задаўся пытаньнем Лукашэнка. Камэнтуючы выступ Лукашэнкі, крыніца ў Крамлі заявіла РІА Навіны: «Гэтыя словы зьяўляюцца яшчэ адным добрым пацьверджаньнем неабходнасьці будаўніцтва такога трубаправоду».&lt;ref&gt;{{cite web|date=14 января 2007|url=http://lenta.ru/news/2007/01/14/project/|title=Лукашенко назвал «самый дурацкий проект России»|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115223135/http://lenta.ru/news/2007/01/14/project/|archivedate=15 студзеня 2012|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
30 лістапада 2005 году «[[Газпрам]]» (Расея),  «[[Бадэнскі аніліна-содавы завод]]» (зямля [[Райнлянд-Пфальц]]) і  «[[Эон]]» ([[Эсэн]]) заснавалі ў Швайцарыі сумеснае прадпрыемства «Паўночна-Эўрапейскі газаправод», якое 4 лістапада 2006 году перайменавалі ў «Паўночны паток».

Пракладка трубаводу пачалася ў красавіку 2010 году. У верасьні 2011 году пачата запаўненьне тэхналягічным газам першай зь дзьвюх нітак.

8 лістапада 2011 году пачаліся пастаўкі газу па першай нітцы газаправоду&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://er.ru/news/2011/10/3/ekspert-severnyj-potok-demonstriruet-effektivnoe-sotrudnichestvo-rossii-s-evropejskimi-stranami/|title=Глава «Газпрома» Алексей Миллер на встрече с премьером РФ Владимиром Путиным в понедельник, 3 октября, сообщил дату запуска первой нитки газопровода «Северный поток» — 8 ноября|publisher=http://er.ru|accessdate=2011-10-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202529/http://er.ru/news/2011/10/3/ekspert-severnyj-potok-demonstriruet-effektivnoe-sotrudnichestvo-rossii-s-evropejskimi-stranami/|archivedate=20 мая 2013|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.

18 красавіка 2012 году была скончана другая нітка. 8 кастрычніка 2012 году пачаліся пастаўкі газу па дзьвюх нітках газаправода ў камэрцыйным рэжыме.

У 2018—2019 пачалося будаўніцтва паралельнай галіны газаправода [[Паўночны паток-2]], адкрыцьцё якой павінна было павялічыць транзыт да 110 млрд м³.

=== Праца падчас расейска-ўкраінскай вайны ===
31 жніўня 2022 году «Газпром» у сувязі з рамонтам адзінай турбіны, якая засталася на кампрэсарнай станцыі «Партовая» ў Ленінградзкай вобласьці спыніў пастаўкі газу па трубаправодзе «Паўночны паток». Кампанія заявіла, што прапампоўку паліва павінны аднавіць раніцай 3 верасьня ў аб’ёме 33 мільёны м3/сут, што складае 20% ад магутнасьці газаправода. У сувязі з гэтым аб’явай цэны на газ у Эўропе паднялі вышэй 3000 $/м3&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/gazprom-na-tri-dnya-ostanovil-postavki-gaza-po-severnomu-potoku-/32012060.html|title=&quot;Газпром&quot; на три дня остановил поставки газа по &quot;Северному потоку&quot;|website=Радио Свобода|access-date=2022-09-02}}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень, па паведамленьні Reuters, кіраўнік «Газпрому» [[Аляксей Мілер]] заявіў, што заходнія санкцыі не дазваляюць Siemens Energy праводзіць рэгулярнае тэхнічнае абслугоўваньне абсталяваньня газаправоду «Паўночны паток-1». «Газпрам» назваў няспраўнае або затрыманая абсталяваньне асноўнай прычынай скарачэньня паставак па «Паўночным патоку». Siemens Energy, якая звычайна абслугоўвае турбіны, раней заявіла, што не ўдзельнічае ў працах па тэхнічным абслугоўваньні, якія праводзяцца «Газпрамам» на кампрэсарнай станцыі&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-09-02|last=Reuters|date=2022-08-31|website=Reuters|title=Gazprom head says 'sanctions confusion' means Siemens cannot service Nord Stream 1 -Interfax|url=https://www.reuters.com/business/energy/gazprom-boss-says-siemens-unable-service-nord-stream-1-equipment-interfax-2022-08-31/}}&lt;/ref&gt;.

=== Падрыў ===
26 верасьня 2022 году зафіксавана рэзкае падзеньне ціску ў газаправодах «Паўночны паток» і «Паўночны паток-2»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5582088|title=На «Северном потоке-1» упало давление после аналогичного инцидента на «Северном потоке-2»|website=www.kommersant.ru|date=2022-09-26|access-date=2022-09-27}}&lt;/ref&gt;. Апэратар праекта Nord Stream AG паведаміў, што разбурэньні, якія адбыліся ў адзін дзень адначасова ў трох месцах, носяць «беспрэцэдэнтны характар». Выцек адбыўся за дзень да запуску Балтыйскага газаправоду, па якім газ з Нарвэгіі будзе паступаць у Польшчу. Кампанія адзначае, што тэрміны аднаўленьня пакуль ацаніць немагчыма. Чыноўнікі Нямеччыны, Даніі і Польшчы падазраюць, што прычынай надзвычайнага здарэньня стала дывэрсія&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5582498|title=Европа подозревает диверсию на «Северных потоках»|website=www.kommersant.ru|date=2022-09-27|access-date=2022-09-27}}&lt;/ref&gt;. Службы бясьпекі Нямеччыны мяркуюць, што тры трубы газаправодаў могуць назаўжды апынуцца непрыдатнымі для выкарыстаньня&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tagesspiegel: «Северные потоки» после взрывов могут не заработать|author=Мария Федотова|url=https://www.kommersant.ru/doc/5583108|website=Коммерсантъ|date=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;.

Галоўны дыплямат ЭЗ [[Жузэп Барэль]] зазначыў, што гэта не магло быць выпадковасьцю. Барэль ад імя Эўразьвязу выказаў глыбокую занепакоенасьць з нагоды пашкоджаньняў, нанесеных абодвум «Паўночным патокам», і магчымых наступстваў для бясьпекі суднаходзтва і навакольнага асяродзьдзя. «Гэтыя інцыдэнты не выпадковае супадзеньне і ўплываюць на ўсіх нас. Уся інфармацыя, што маецца, паказвае на тое, што выцекі сталі вынікам наўмысных дзеяньняў. Мы падтрымаем любое расьсьледаваньне, накіраванае на высьвятленьне поўнай карціны таго, што і чаму адбылося, і будзем рабіць далейшыя крокі для павышэньня нашай устойлівасьці ў сфэры энэргетычнай бясьпекі. Любое наўмыснае прычыненьне шкоды эўрапейскай энэргетычнай інфраструктуры абсалютна непрымальнае і атрымае жорсткі і аб’яднаны адказ», — заявіў вярхоўны прадстаўнік Эўразьвязу ў замежных справах&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32055683.html «Гэта не выпадковае супадзеньне»: ЭЗ адрэагаваў на выцек на газаправодах «Паўночны паток»], Радыё Свабода, 28-09-2022&lt;/ref&gt;.

18 лістапада 2022 году [[Служба дзяржаўнай бясьпекі Швэцыі]] паведаміла пра выяўленьне на месцы 4-х [[выбух]]аў у Балтыйскім моры рэштак выбуховых рэчываў і староньніх прадметаў, якія не належалі да частак 3-х падарваных нітак газаправодаў «Паўночны паток-1» і «-2». З гэтай нагоды швэдзкі [[пракурор]] Матс Юнгквіст заявіў, што выбухі на газаправодах — гэта [[дывэрсія]]. У пашкоджаных газаправодах знаходзілася каля 800 млн [[Кубамэтар|кубамэтраў]] прыроднага газу, што складала 3-месячны памер яго спажываньня ў [[Данія|Даніі]]. У выніку [[Праграма навакольнага асяродзьдзя ААН]] ([[Кенія]]) ацаніла выкіды высокаканцэнтраванага [[мэтан]]у ў якасьці найбуйнейшых сярод зарэгістраваных, бо іх шлейф было відаць на [[спадарожнік]]авых здымках. Папярэдне, на пачатку лістапада, АТ «[[Паўночны паток (прадпрыемства)|Паўночны паток]]» (Швайцарыя) паведаміла пра выяўленьне на пашкоджаных газаправодах 2-х выбуховых вырваў глыбінёй ад 3-х да 5 мэтраў, якія знаходзіліся за 248 мэтраў адна ад адной. Абломкі трубаў раскідала па дне ў радыюсе 250 мэтраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Служба бясьпекі Швэцыі: газаправоды «Паўночнага патоку» былі разбураныя ў выніку дывэрсіі|спасылка=https://www.svaboda.org/a/32136571.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=18 лістапада 2022|дата доступу=20 лістапада 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Аб’ёмы паставак ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год !! 2011&lt;ref name=&quot;Технаблёг&quot;&gt;{{cite web|title=«Северный поток» поставил исторический рекорд загрузки|url=https://teknoblog.ru/2018/01/17/86421|date=2017-01-17|publisher=Техноблог|accessdate=2018-01-20|archive-date=2018-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120124255/https://teknoblog.ru/2018/01/17/86421|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021
|-
| Аб’ём паставак, млрд м³ || 0,66 || 11,5 || 23,8 || 35,5 || 39,1 || 43,8 || 51 || 58,8 || 58,5&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nord Stream в 2019 году сохранил объем поставок по &quot;Северному потоку&quot;|url=https://tass.ru/ekonomika/7636571|publisher=ТАСС|date=2020-01-29|accessdate=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326223048/https://tass.ru/ekonomika/7636571|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; || 59,3&lt;ref&gt;{{cite web|author=Михаил Загайнов, Сергей Тихонов|title=&quot;Газпром&quot; спрогнозировал объемы поставок газа по &quot;Северному потоку-2&quot;|url=https://rg.ru/2021/08/19/gazprom-sprognoziroval-obemy-postavok-gaza-po-severnomu-potoku-2.html|website=rg.ru|publisher=Российская газета|date=2021-08-19|accessdate=2021-09-13|archive-date=2021-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913172249/https://rg.ru/2021/08/19/gazprom-sprognoziroval-obemy-postavok-gaza-po-severnomu-potoku-2.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; || 59,2&lt;ref&gt;{{cite web|title=По газопроводу «Северный поток» в 2021 году транспортировано 59,2 млрд куб. м природного газа|url=https://www.nord-stream.com/ru/informatsiya-dlya-pressy/press-relizy/po-gazoprovodu-severnyi-potok-v-2021-godu-transportirovano-592-mlrd-kub-m-prirodnogo-gaza-522/|website=nord-stream.com|publisher=Nord Stream|date=2022-02-07|accessdate=2022-02-07|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207153558/https://www.nord-stream.com/ru/informatsiya-dlya-pressy/press-relizy/po-gazoprovodu-severnyi-potok-v-2021-godu-transportirovano-592-mlrd-kub-m-prirodnogo-gaza-522/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| Нарастаючым вынікам, на канец года, млрд м³ || || || || || || || 205,3 || 264,1 || 322,6 || 381,9 || 441,1
|-
| Сярэднягадавая загрузка ||  || 33 % || 43 % || 65 % || 71 % || 80 % || 93 % || 106,9 % || 106,4 % || 107,8 % || 107,6 %
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20070702055820/http://www.nord-stream.ru/ Афіцыйны сайт Паўночна-Эўрапейскага газаправода(САГ)]
* [http://www.nord-stream.com/ru/press0/library0.html Інфармацыйныя матэрыялы]
* [https://web.archive.org/web/20160305102014/http://www.oilcapital.ru/edition/nik/archives/nik_2006/nik_12_2007/117941/public/117977.shtml У рэчышчы «Паўночнага патока»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305102014/http://www.oilcapital.ru/edition/nik/archives/nik_2006/nik_12_2007/117941/public/117977.shtml |date=5 сакавіка 2016 }}
* [https://web.archive.org/web/20230602185812/https://eegas.com/nord_ru.htm Два праекта: Nord Stream і Langeled]
* [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3646473,00.html Пасол ЗША ў Швецыі Майкл Вуд запатрабаваў ад урада Швецыі перашкодзіць будаванню балтыйскага трубавода]
* [http://www.oilandgaseurasia.ru/articles/p/101/article/931/ Эколагі абмяркоўваюць пытанні будавання і эксплуатацыі Nord Stream]
* [https://web.archive.org/web/20120305053557/http://www.spektrum.com/statisch/pdf/SdW_NordStream_RU.pdf «Труба ў Еўропу»] Spektrum der Wissenschaft ''Custom Publishing'', 2011)

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Эканоміка Нямеччыны]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Расеі]]
[[Катэгорыя:Расейскія трубаправоды]]
[[Катэгорыя:Балтыйскае мора]]
[[Катэгорыя:Нямецка-расейскія стасункі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2011 годзе]]</text>
      <sha1>hu2z6yxh7n6c4y477ujwramwprilly4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексічы (Хойніцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260575</id>
    <redirect title="Алексічы (Хвойніцкі раён)" />
    <revision>
      <id>2699292</id>
      <parentid>2345514</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4798</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)]] на [[Алексічы (Хвойніцкі раён)]]</comment>
      <origin>2699292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="d4exqi6ef6fdcwxjrgcyu47g3recad2" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Алексічы (Хвойніцкі раён)]]</text>
      <sha1>d4exqi6ef6fdcwxjrgcyu47g3recad2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульля-Нэгра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262844</id>
    <revision>
      <id>2699294</id>
      <parentid>2620370</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1848" sha1="fgib2tqwx29dt40zgwkdpknk39vrsm3" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Ульля-Нэгра
|Код мовы назвы краіны            = pt
|Краіна                           = Бразылія
|Назва ў родным склоне            = Ульля-Нэгры
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Штат
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]
|Шырата паўшар’е                  = паўднёвае
 |Шырата градусаў                 = 31
 |Шырата хвілінаў                 = 24
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 53
 |Даўгата хвілінаў                = 53
 |Даўгата сэкундаў                = 
}}
'''У́льля-Нэ́гра''' ({{мова-pt|Hulha Negra}}) — горад у [[Бразылія|Бразыліі]], які месьціцца ў штаце [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]. Паводле зьвестак на 2020 год насельніцтва гораду складала блізу 6,8 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/rs/hulha-negra/panorama «Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística»].&lt;/ref&gt;. Горад месьціцца за некалькі дзясяткаў кілямэтраў ад мяжы з [[Уругвай|Уругваем]]. Побач з Ульля-Нэгра знаходзіцца горад [[Бажэ]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230109193447/https://hulhanegra.rs.gov.br/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Ульля-Нэгра| ]]</text>
      <sha1>fgib2tqwx29dt40zgwkdpknk39vrsm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Такуары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263009</id>
    <revision>
      <id>2699244</id>
      <parentid>2663677</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3532" sha1="a5npkqrkrwgau7xtdls7wdcvuq52s4q" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Такуары
|Код мовы назвы краіны            = pt
|Краіна                           = Бразылія
|Назва ў родным склоне            = Такуары
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Штат
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]
|Шырата паўшар’е                  = паўднёвае
 |Шырата градусаў                 = 29
 |Шырата хвілінаў                 = 48
 |Шырата сэкундаў                 = 00
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 51
 |Даўгата хвілінаў                = 51
 |Даўгата сэкундаў                = 35
}}
'''Такуары́''' ({{мова-pt|Taquari}}) — горад у [[Бразылія|Бразыліі]], які месьціцца ў штаце [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]. Паводле зьвестак на 2020 год насельніцтва гораду складала блізу 26,9 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/rs/taquari/panorama «Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística»].&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Да прыбыцьця эўрапейцаў у рэгіёне квітнелі [[індзейцы|індзейскія]] паселішчы. З калянізацыяй [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]] рэгіён ад самага пачатку быў пунктам прыцягненьня і цікавасьці з боку эўрапейцаў, дзякуючы выгоднаму месцазнаходжаньню і ўрадлівай зямлі. Сучаснае паселішча было створана 4 ліпеня 1849 году, калі тагачасная парафія Такуары была вылучаная з [[Трыюнфу (Рыю-Грандзі-ду-Сул)|Трыюнфу]] і атрымала статус вёскі. Першыя выбары ў муніцыпалітэт адбыліся ў тым жа годзе ў верасьні. Першая рада была сфарміраваная Антонію дус Сантусам Прая, Мануэлам Фэрнандэсам да Сылвам, Антонію Каэтану Пэрэйрам, Анзамбужам Віланавам, Амэрыку дзі Азэвэду Віланам і Жуанам Фэрэйрам Бранданам.

У XX стагодзьдзі Такуары атрымаў вядомасьць як радзіма [[Артура да Коста-і-Сілва|Артура да Коста-і-Сілвы]], маршала бразыльскай арміі, які займаў пасаду 27-га прэзыдэнта Бразыліі з 1967 па 1969 гады. Ягонае кіраваньне ў эпоху вайсковай дыктатуры адзначанае ўкараненьнем Інстытуцыйнага акта № 5, які значна пашырыў аўтарытарныя паўнамоцтвы фэдэральнага ўрада.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230114164716/https://www.taquari.rs.gov.br/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Такуары| ]]</text>
      <sha1>a5npkqrkrwgau7xtdls7wdcvuq52s4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэнтэнарыю (Рыю-Грандзі-ду-Сул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263080</id>
    <revision>
      <id>2699237</id>
      <parentid>2562291</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="41xf3d3of7aiwa7v8ccpox0gxpuhjrs" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Сэнтэнарыю}}
{{Населены пункт
|Назва                            = Сэнтэнарыю
|Код мовы назвы краіны            = pt
|Краіна                           = Бразылія
|Назва ў родным склоне            = Сэнтэнарыю (Рыю-Грандзі-ду-Сул)
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Штат
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]
|Шырата паўшар’е                  = паўднёвае
 |Шырата градусаў                 = 27
 |Шырата хвілінаў                 = 45
 |Шырата сэкундаў                 = 39
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 51
 |Даўгата хвілінаў                = 59
 |Даўгата сэкундаў                = 56
}}
'''Сэнтэна́рыю''' ({{мова-pt|Centenário}}) — горад у [[Бразылія|Бразыліі]], які месьціцца ў штаце [[Рыю-Грандзі-ду-Сул]]. Паводле зьвестак на 2020 год насельніцтва гораду складала блізу 2,9 тысячы чалавек&lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/rs/centenario/panorama «Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística»].&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160304194752/http://www.centenario.rs.gov.br/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Сэнтэнарыю (Рыю-Грандзі-ду-Сул)| ]]</text>
      <sha1>41xf3d3of7aiwa7v8ccpox0gxpuhjrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парнаграфія ў Марока</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263446</id>
    <revision>
      <id>2699282</id>
      <parentid>2673626</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мінулае */  Арфаграфія</comment>
      <origin>2699282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6903" sha1="30jb7aq79iom3n669gry0icbunir5d7" xml:space="preserve">{{Артаграфія|дата=5 верасьня 2024}}
'''Парнаграфія ў Марока''' забароненая і караецца законам можа да сьмерці.

== Мінулае ==
У [[Марока]] парнаграфія была даступная для невялікага кругу асобаў. Порнавырабы тайна «па-ціху» прывозілі з-за мяжы, як правіла з [[Парнаграфія ў Эўропе|Заходняй Эўропы]], асабліва з [[Парнаграфія ў Францыі|Францыі]]. Да сярэдзіны 20 ст. краіна была пад панаваньнем Францыі. З яе ў Марока прывезлі кіно і фатаграфіі, з якіх некаторыя мелі непрыстойны зьмест.

Пачалі стварацца ўмовы для адпачынку: [[Карчма|корчмы]], [[Блудніца|блудзілішча]] і [[Кінатэатар|кінатэатры]]. У іх насельнікі краіны маглі глядзець відовішча, у тым ліку і [[Парнафільм|порна]]. Людзі, якія мелі ўласныя кінакамэры або фотапараты, рабілі непрыстойныя здымкі насельнікаў. Потым іх вывозілі па-за краіну ў Заходнюю Эўропу, [[Парнаграфія ў ЗША|ЗША]], [[Парнаграфія ў Вялікабрытаніі й Паўночнае Ірляндыі|Брытанію й Ірляндыю]], [[Парнаграфія ў Японіі|Японію]] і далей у іншыя краіны сьвету. 

Порнавырабы сталі даступнымі для простага чалавека. Кінатэатры краіны паказвалі порна: «[[Эманюэль (фільм)|Эманюэль]]» і інш. Прадаваліся порначасопісы, як правіла з [[Парнаграфія ў Францыі|Францыі]] і [[Парнаграфія ў ЗША|ЗША]].

== Ісламскае права ==
Ісламскае права мае значны ўплыў у грамадзтве Марока. Права патрабуе выкананьня некаторых патрабаваньняў. Гэта датычыла азначэньня слова '''''непрыстойнасьць'''''. У грамадзкім месцы забароненае паказвацца ў адзеньні з парушэньнем правілаў прыстойнасьці:
* адзеньне павінна прыкрываць усё цела
** мужчыны могуць не прыкрываць адзеньнем ступні, кісьці рук, галаву вышэй шыі, кісьці рук, ступні
** жанчыны могуць не прыкрываць адзеньнем толькі свой твар, кісьці рук і ступні
* любыя дотыкі мужчыны й жанчыны забароненыя, у тым ліку абдымкі й пацалунак

Усё астатняе было забароненае паказваць у грамадзкім месцы й здымаць на відэа, або фатаграфаваць. Аднак, у кінатэатрах і тэлебачаньні паказвалі плоцкія адносіны мужчыны й жанчыны. Пацалунак, адкрытыя валасы жанчыны ў кіно &amp;masdh; непрыстойнасьць і забароненае ісламскім правам.

У 1980-ыя гады ледзь не ўсе рынкі краіны мелі месца продажаў відэа, дзе таксама можна было купіць порна. Прадаваліся порначасопісы, як правіла зь [[Парнаграфія ў Францыі|Францыі]] й [[Парнаграфія ў ЗША|ЗША]]. З узьнікненьнем сеціва асноўнаю крыніцаю раздачы порнавырабаў стала сеціва.

== Вытворчасьць ==
Невядома час стварэньня першае порнастужкі ў Марока. У краіне неіснуюць прызнаныя дзяржаваю вытворцы порна, але разам з тым вытворчасьць порна забаронае і караецца законам. [[Самаробная парнаграфія|Самаробнае порна]] ў краіне вырабляецца і распаўсюджваецца празь [[Порнасайт|сеціва]], або паміж людзьмі «з рук у рукі». Асаблівасьць порна ў краіне &amp;mdash; карыстаньне ісламскімі звычаямі. Жанчыны карыстаюцца тканінаю, каб схаваць свой твар і валасы пад час здымкаў порнастужак.

Рынак краіны мае ўсе віды порна:
* [[Гэй-парнаграфія|ММ]]
* [[Лязьбійская парнаграфія|ЖЖ]]
* [[Плоцевы чын|МЖ]]
* [[скоталожніцтва]]

Удзел у [[Гэй-парнаграфія|ММ]], [[Лязьбійская парнаграфія|ЖЖ]] і [[Скоталожніцтва|скоталожніцтва]] забароненая і караецца па-ісламску: сьмерцю.

[[Плоцевы чын|МЖ]] караецца рознымі пакараньнямі. Замужняя жанчына чыніць плоцкія дзеяньні не са сваім мужам, то яны будуць пакараныя сьмерцю. Незамужняя жанчына чыніць плоцкія дзеяньні з мужчынам, то яны будуць пакараныя да 40-ка ўдараў палкі.

{{Галерэя
|Назва            =
|Памер            = 250
|Пазыцыя          = center
|Выява:Maroc – Une femme à Fez.jpg|Жанчына з Фэсу
|Выява:MAROC - Mauresque à pied d'oeuvre.jpg|Жанчына з Мароку
|Выява:Nu-Femme marocaine posant nue avec châle-années 30.JPG|Голая жанчына
}}

== Цікавае ==
Мараканскі службовец быў пакапраны за плоцкае насільства над сотняю жанчынаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150705031625/http://zeny.e15.cz/clanek/sex-a-vztahy/nejzajimavejsi-sexualni-rekordy-a-kuriozity Nejzajímavější sexuální rekordy a kuriozity]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Парнаграфія}}
{{Сэкс}}

[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Марока]]</text>
      <sha1>30jb7aq79iom3n669gry0icbunir5d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парнаграфія ў Эгіпце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263447</id>
    <revision>
      <id>2699140</id>
      <parentid>2645460</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7505" sha1="325a5iinrvvpovc59vkeft34fbd16f4" xml:space="preserve">[[Выява:1890s Orientalist depiction of Arab female wearing a hijab while exposing her breasts.jpg|міні|Выява 1890-ых гадоў. Фатаграфія [[Арабы|арабскае]] жанчыны.]]
'''Парнаграфія ў Эгіпце''' забароненая і караецца законам.

== Мінулае ==
У [[Эгіпет|Эгіпце]] парнаграфія была даступная для невялікага кругу асоб. Порнавырабы тайна &quot;па-ціху&quot; прывозілі з-за мяжы, як правіла з [[Парнаграфія ў Эўропе|Заходняе Эўропы]], асабліва з [[Парнаграфія ў Францыі|Францыі]]. У канцы 19 ст. [[Вялікабрытанія]] змагла ўвесьці войскі ў нутро эгіпецкіх зямель. Разам зь імі ў Эгіпет прывезлі кіно і фатаграфіі, дзе нейкія зь іх мелі непрыстойны зьмест.

Пачалі стварацца ўмовы адпачынку: [[Карчма|корчмы]], [[блудзілішча]] і [[Кінатэатар|кінатэатры]]. У іх насельнікі краіны маглі глядзець дзіва, у тым ліку і [[Парнафільм|порна]]. Людзі, якія мелі ўласныя кінакамэры і фотапараты, рабілі непрыстойныя здымкі насельнікаў. Потым іх вывозілі па-за краіну ў Заходнюю Эўропу, [[Парнаграфія ў ЗША|ЗША]], [[Парнаграфія ў Вялікабрытаніі й Паўночнае Ірляндыі|Брытанію й Ірляндыю]], [[Парнаграфія ў Японіі|Японію]] і далей у іншыя краіны сьвету. 

Порнавырабы сталі даступнымі для простага чалавека. Кінатэатры краіны паказвалі порна: «[[Эманюэль]]» і інш. Прадаваліся порначасопісы, як правіла зь [[Парнаграфія ў Францыі|Францыі]] й [[Парнаграфія ў ЗША|ЗША]].

== Ісламскае права ==
[[Выява:Jean-Léon Gérôme - The Almeh, 1873.jpg|міні|[[Гавазі]], якая парушае ісламскія правілы адзеньня.]]
Ісламскае права мае значны ўплыў у грамадзтве Марока. Права патрабуе выкананьня некаторых патрабаваньняў. Гэта датычыла азначэньня слова '''''непрыстойнасьць'''''. У грамадзкім месцы забароненае паказвацца ў адзеньні з парушэньнем правілаў прыстойнасьці:
* адзеньне павінна прыкрываць усё цела
** мужчыны могуць не прыкрываць адзеньнем ступні, кісьці рук, галаву вышэй шыі, кісьці рук, ступні
** жанчыны могуць не прыкрываць адзеньнем толькі свой твар, кісьці рук і ступні
* любыя дотыкі мужчыны і жанчыны забароненыя, у тым ліку абдымкі й пацалунак

[[Выява:Meriam George at Miss Earth 2006-12-02.jpg|міні|[[Мэрыям Джордж]] — мадэлька з Эгіпту, [[Копты|коптка]].]]
Усё астатняе было забароненае паказваць у грамадзкім месцы і здымаць на відэа, або фатаграфаваць. Аднак, у кінатэатрах і тэлебачаньні паказвалі плоцкія адносіны мужчыны й жанчыны. Пацалунак, адкрытыя валасы жанчыны ў кіно  — непрыстойнасьць і забароненае йсламскім правам.

У 1980-ыя гады ледзь усе рынкі краіны мелі месца продажаў відэа, дзе таксама можна было купіць порна. Прадаваліся порначасопісы, як правіла зь [[Парнаграфія ў Францыі|Францыі]] й [[Парнаграфія ў ЗША|ЗША]]. З узьнікненьнем сеціва асноўнаю крыніцаю раздачы порнавырабаў стала сеціва.

== Вытворчасьць ==
Невядома час стварэньня першае порнастужкі ў Эгіпце. У краіне неіснуюць прызнаныя дзяржаваю вытворцы порна, але разам з тым вытворчасьць порна забаронае і караецца законам. [[Самаробная парнаграфія|Самаробнае порна]] ў краіне вырабляецца і распаўсюджваецца празь [[Порнасайт|сеціва]], або паміж людзьмі «з рук у рукі». Асаблівасьць порна ў краіне &amp;mdash; карыстаньне ісламскімі звычаямі. Жанчыны карыстаюцца тканінаю, каб схаваць свой твар і валасы пад час здымкаў порнастужак.

Рынак краіны мае ўсе віды порна:
* [[Гэй-парнаграфія|ММ]]
* [[Лязьбійская парнаграфія|ЖЖ]]&lt;ref&gt;[https://sipb.pl.tl/%26%231046%3B%26%231046%3B.htm ЖЖ]&lt;/ref&gt;
* [[Плоцевы чын|МЖ]]
* [[скоталожніцтва]]

Удзел у [[Гэй-парнаграфія|ММ]], [[Лязьбійская парнаграфія|ЖЖ]] і [[Скоталожніцтва|скоталожніцтва]] забароненая і караецца па-ісламску: сьмерцю.

[[Плоцевы чын|МЖ]] караецца рознымі пакараньнямі. Замужняя жанчына чыніць плоцкія дзеяньні не са сваім мужам, то яны будуць пакараныя сьмерцю. Незамужняя жанчына чыніць плоцкія дзеяньні з мужчынам, то яны будуць пакараныя да 40-ка ўдараў палкі.

{{Шэрагфота|Cairo Postcard Trust - Jeune fille arabe 2.jpg|Cairo Postcard Trust - Type Orientale.jpg|Cairo Postcard Trust - La nuditee arabe.jpg|border=3|bordercolor=red}}

{{Шэрагфота|Cairo Postcard Trust - Jeune fille arabe.jpg|Cairo Postcard Trust - Fille Egyptienne.jpg|Cairo Postcard Trust - Femme Turque.jpg|border=3|bordercolor=red}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Алмэ]]
* [[Гавазі]]
* [[Копты]]
* [[Марыя Эгіпецкая]]
* [[Суад Хосьні]]
* [[Турынская сатырычна-эратычная папера]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230726134851/https://ds.brandup.pro/be/videos/belly-dance-tutorial-ya-wad-ya-teil?from=listing Вучоба арабкаю танцаў]

{{Парнаграфія}}
{{Сэкс}}

[[Катэгорыя:Парнаграфія ў Эгіпце]]</text>
      <sha1>325a5iinrvvpovc59vkeft34fbd16f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьмяшарыкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270773</id>
    <revision>
      <id>2699283</id>
      <parentid>2603075</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ Арфаграфія</comment>
      <origin>2699283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30513" sha1="1duffxzq0nxs8psj80d9ssjkcc91e5k" xml:space="preserve">{{Тэлесэрыял}}
'''«Сьмяшарыкі»''' ({{lang-ru|«Смешарики»|скарочана}}) — расейскі камэдыйна-сатырычны мультсэрыял, арыентаваны на агульную аўдыторыю.

Створаны ў рамках адукацыйнага праекту «Сьвет бяз гвалту»  і вырабляецца пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Расеі]]&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/onlineconf/445 Онлайн конференция на тему «„Смешарики“: секреты создания героев», на сайте www.aif.ru]&lt;/ref&gt;. Зь 2004 па 2012 год выпускаліся клясічныя (кананічныя) сэрыі варыянту з двухвымернай выявай.

Першыя сэзоны і сэрыі даступныя на «[[YouTube]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.youtube.com/user/TVSmeshariki|title=«Смешарики»|publisher=«YouTube»: «TVSmeshariki»|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.youtube.com/c/smeshariki/playlists?view=1&amp;sort=dd&amp;shelf_id=0|title=«Смешарики»|publisher=«YouTube» playlists: «TVSmeshariki»|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

== Сьпіс пэрсанажаў ==
Асноўныя пэрсанажы:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Імя героя !! Узрост і [[плоць]] !! Жывёла !! Актор
|-
| [[Сьмяшарыкі. Крош|Крош]] ||хлопчык, юнак ||[[Трусы (жывёлы)|трус]] || Антон Вінаградаў
|-
| Вожык ||хлопчык, юнак ||[[Вожыкавыя|вожык]] || Антон Вінаградаў (зь 1 па 13 сэрыю),&lt;br /&gt;Уладзімір Поснікаў (з 14 сэрыі)
|-
| Бараш ||хлопчык, юнак ||[[Бараны|баран]] || Вадзім Бачаноў
|-
| Нюша ||дзяўчынка, дзяўчына ||[[Сьвіньні|сьвіньня]] || Сьвятлана Пісьмічэнка
|-
| Кар-Карыч (Карыч) ||мужчына ||варона || Сяргей Мардар
|-
| Ласяш ||мужчына ||[[Лось|лось]] || Міхаіл Чарняк
|-
| Савуньня ||жанчына ||[[Совападобныя|сава]] || Сяргей Мардар
|-
| Пін ||мужчына ||[[Пінгвіны|пінгвін]] (нацыянальнасьць: немец) || Міхаіл Чарняк
|-
| Капатыч ||мужчына ||[[Мядзьведзевыя|мядзьведзь]] || Міхаіл Чарняк
|}

== Сьпіс выпускаў, з адрасамі на «YouTube» ==
{| style=&quot;text-align: center; width: 70%; margin: 0 auto; border-collapse: collapse;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot;
|-style=&quot;background: #ABC;&quot;
|-
!width=&quot;12%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Назва выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Назва на арыгінальнай мове
|-
| 1 || [http://www.youtube.com/watch?v=-W2tJmIJltg «Лаўка»] || «Скамейка»
|-
| 2 || [http://www.youtube.com/watch?v=rL8u4Y6holg «Прынц для Нюшы»] || «Принц для Нюши»
|-
| 3 || [http://www.youtube.com/watch?v=oC27Mz_0r2A «Фанэрнае сонца»] || «Фанерное солнце»
|-
|-
| 4 || [http://www.youtube.com/watch?v=U13KJMaJKk8 «Куды сыходзіць стары год»] || «Куда уходит старый год»
|-
|-
| 5 || [http://www.youtube.com/watch?v=2s2pM5aAfBc «Энэргія храпу»] || «Энергия храпа»
|-
|-
| 6 || [http://www.youtube.com/watch?v=odbwz_86Xvg «Жалезная няня»] || «Железная няня»
|-
|-
| 7 || [http://www.youtube.com/watch?v=Rc84ZglMJVY «Падарунак лёсу»] || «Подарок судьбы»
|-
|-
| 8 || [http://www.youtube.com/watch?v=IZ2BQ0lQQv0 «Хто першы?»] || «Кто первый?»
|-
|-
| 9 || [http://www.youtube.com/watch?v=DYgaq4lJd00 «Некультурны»] || «Некультурный»
|-
|-
| 10 || [http://www.youtube.com/watch?v=-DzwOFVaMmQ «Забытая гісторыя»] || «Забытая история»
|-
|-
| 11 || [http://www.youtube.com/watch?v=JMCnGTNwXX0 «Раяль»] || «Рояль»
|-
|-
| 12 || [http://www.youtube.com/watch?v=wVH6vZiWrl8 «Як сабраць сяброў па-хуткаму»] || «Как собрать друзей по-быстрому»
|-
|-
| 13 || [http://www.youtube.com/watch?v=B6qZlPXe_a4 «Тэлеграф»] || «Телеграф»
|-
|-
| 14 || [http://www.youtube.com/watch?v=wC-mrwnfQZ0 «Калекцыя»] || «Коллекция»
|-
|-
| 15 || [http://www.youtube.com/watch?v=oGelCZ_cG1g «Лілі»] || «Лили»
|-
|-
| 16 || [http://www.youtube.com/watch?v=rqAMbxbXr4c «Жыцьцяпіс парасоніка»]
|-
|-
| 17 || [http://www.youtube.com/watch?v=qpw-7O72DP8 «Ля»]
|-
|-
| 18 || [http://www.youtube.com/watch?v=Iu9y-2nEAG0 «Шлях у прыстойнае грамадзтва»]
|-
|-
| 19 || [http://www.youtube.com/watch?v=wvU2Y946C58 «Дзень нараджэньня Нюшы»]
|-
|-
| 20 ||
[http://www.youtube.com/watch?v=D25OYJ4hdys «Гольф»]
|-
|-
| 21 || [http://www.youtube.com/watch?v=38a0f-fXZCc «Палёты ў сьне і наяве»]
|-
|-
| 22 || [http://www.youtube.com/watch?v=pCdly8Bm5YY «Падзея стагодзьдзя»]
|-
|-
| 23 || [http://www.youtube.com/watch?v=UsYe59gDCOI «Як стаць зоркай»]
|-
|-
| 24 || [http://www.youtube.com/watch?v=7F6eE0w4SWE «Новыя зубы Кроша»]
|-
|-
| 25 || [http://www.youtube.com/watch?v=8I1JS1cC8Mw «Баляст»]
|-
|-
| 26 || [http://www.youtube.com/watch?v=ociddcCFe2Y «Рэцэпт добрага адпачынку»]
|-
|-
| 27 || [http://www.youtube.com/watch?v=okjt6KBVvaw «Водныя працэдуры»]
|-
|-
| 28 || [http://www.youtube.com/watch?v=1z8nmmFj8EQ «Прыгажосьць»]
|-
|-
| 29 || [http://www.youtube.com/watch?v=jWwvuKaFsJc «Апошняя Вясёлка»]
|-
|-
| 30 || [http://www.youtube.com/watch?v=pUuSRISUpEQ «Вялікія гонкі»]
|-
|-
| 31 || [http://www.youtube.com/watch?v=WXjUaWMOOQw «Магнэтызм»]
|-
|-
| 32 || [http://www.youtube.com/watch?v=rhRexgFZ00A «Таемнае таварыства»]
|}

=== 2005 г. ===
{| style=&quot;text-align: center; width: 70%; margin: 0 auto; border-collapse: collapse;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot;
|-style=&quot;background: #ABC;&quot;
|-
!width=&quot;12%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Назва выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Назва на арыгінальнай мове
|-
| 33 || [http://www.youtube.com/watch?v=rrgiVX5ulV0 «Што трэба ўсім»]
|-
| 34 || [http://www.youtube.com/watch?v=USMZm1QLPXs «Урачыстасьць розуму»]
|-
| 35 || [http://www.youtube.com/watch?v=deSfIYuukCk «Жывыя гадзіны»]
|-
|-
| 36 || [http://www.youtube.com/watch?v=ciq8VPeJHcI «Гэта салодкае слова „мёд“»]
|-
|-
| 37 || [http://www.youtube.com/watch?v=Ggp6bUL23mk «Гуляй, гармонія!»]
|-
|-
| 38 || [http://www.youtube.com/watch?v=QSKYQKJq0ME «Горы і цукеркі»]
|-
|-
| 39 || [http://www.youtube.com/watch?v=j0TT6ZHxp0s «Талісман»]
|-
|-
| 40 || [http://www.youtube.com/watch?v=x3HBYvvYufk «Страшылка для Нюшы»]
|-
|-
| 41 || [http://www.youtube.com/watch?v=t8iggRi0MSU «Маленькае вялікае мора»]
|-
|-
| 42 || [http://www.youtube.com/watch?v=M4a5U9AIeac «Апэрацыя „Дзед Мароз“»]
|-
|-
| 43 || [http://www.youtube.com/watch?v=VEORBPrwuto «Ці думаюць пра Вас на зорках?»]
|-
|-
| 44 || [http://www.youtube.com/watch?v=pwEc7d0eUdg «Прыемныя навіны»]
|-
|-
| 45 || [http://www.youtube.com/watch?v=fgGz-tIF43c «Матыль»]
|-
|-
| 46 || [http://www.youtube.com/watch?v=yhz_tbfoPNk «Археалёгія»]
|-
|-
| 47 || [http://www.youtube.com/watch?v=HA2BbmebIDc «Мэтэаралёгія»]
|-
| 48 || [http://www.youtube.com/watch?v=iszyng98aLo «Танцор дыска»]
|-
|-
| 49 || [http://www.youtube.com/watch?v=gPrfogZBys0 «Мыльная опэра»]
|-
|-
| 50 || [http://www.youtube.com/watch?v=qPWSgPVNZq0 «Доўгая рыбалка»]
|-
|-
| 51 || [http://www.youtube.com/watch?v=iXQ81zQzw0Y «Рамонт — справа калектыўная»]
|-
|-
| 52 || [http://www.youtube.com/watch?v=47qA-RMRtVc «Абяцаньне»]
|-
|-
| 53 || [http://www.youtube.com/watch?v=PZRBcDn1BOM «Пэдагагічная паэма»]
|-
|-
| 54 || [http://www.youtube.com/watch?v=ngGOhNnkVd8 «Бывай, Бараш!»]
|-
|-
| 55 || [http://www.youtube.com/watch?v=-DzuecgGawo «Міс Сусьвет»]
|}

=== 2006 г. ===
{| style=&quot;text-align: center; width: 70%; margin: 0 auto; border-collapse: collapse;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot;
|-style=&quot;background: #ABC;&quot;
|-
!width=&quot;12%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Назва выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Год выпуску
|-
| 56 || [http://www.youtube.com/watch?v=9IsFUwqf188 «-41° C»] || 2006
|-
| 57 || [http://www.youtube.com/watch?v=9HkNyA55I70 «Футбол, першы тайм»] || 2006
|-
| 58 || [http://www.youtube.com/watch?v=XwOtseL3btw «Футбол, другі тайм»] || 2006
|-
|-
| 59 || [http://www.youtube.com/watch?v=MfdSBO1IPYo «ВРЗ»] || 2006
|-
|-
| 60 || [http://www.youtube.com/watch?v=ifkQmUwx_QI «Снатворца»] || 2006
|-
|-
| 61 || [http://www.youtube.com/watch?v=2tkSZRrMRQE «У пачатку было слова…»] || 2006
|-
|-
| 62 || [http://www.youtube.com/watch?v=yOfYwFdqOVU «Вуллі Копатыча»] || 2006
|-
|-
| 63 || [http://www.youtube.com/watch?v=TFYm7jOwhnM «Дзень справядлівасці»] || 2006
|-
|-
| 64 || [http://www.youtube.com/watch?v=I5mNfhsimfA «Кардэбалет»] || 2006
|-
| 65 || [http://www.youtube.com/watch?v=ywkGQskUbFk «Дар»] || 2006
|-
|-
| 66 || [http://www.youtube.com/watch?v=PYz64y9Ue-k «Вялікі куш»] || 2006
|-
|-
| 67 || [http://www.youtube.com/watch?v=ey-7n-dNUIs «Нявыхаваны клон»] || 2006
|-
|-
| 68 || [http://www.youtube.com/watch?v=KSkaA0406Kw «Асноўны інстынкт»] || 2006
|-
|-
| 69 || [http://www.youtube.com/watch?v=MTlwV2Yj1RI «Масленіца»] || 2006
|-
|-
| 70 || [http://www.youtube.com/watch?v=m4VFGJXr27g «Ежыдзэ»]|| 2006
|-
|-
| 71 || [http://www.youtube.com/watch?v=BX_WEjnr0_4 «Як выдатна складаць вершы»] || 2006
|-
|-
| 72 || [http://www.youtube.com/watch?v=iFU3cuX31F8 «Вожык і здароўе»] || 2006
|-
|-
| 73 || [http://www.youtube.com/watch?v=uJxO8TMj-uI «Бібі і яго тата»] || 2006
|-
|-
| 74 || [http://www.youtube.com/watch?v=bKsPf-TZmOQ «Мая хараство»] || 2006
|-
|-
| 75 || [http://www.youtube.com/watch?v=mNmG6dmToEc «Рухавік прагрэсу»] || 2006
|-
|-
| 76 || [http://www.youtube.com/watch?v=cXlM3ofUqKw «Маскарад»] || 2006
|-
|-
| 77 || [http://www.youtube.com/watch?v=nAhLGJHHdlQ «Байкот»] || 2006
|-
|-
| 78 || [http://www.youtube.com/watch?v=yfPjfVryjMc «Канікулы Бібі»] || 2006
|-
|-
| 79 || [http://www.youtube.com/watch?v=li2r8KszZno «Касмічная адысея»] || 2006
|-
|-
| 80 || [http://www.youtube.com/watch?v=opp3DPHlYZ4 «Касмічная адысея, эпізод II»] || 2006
|-
|-
| 81 || [http://www.youtube.com/watch?v=HVTilP58rCg «Кепская прыкмета»] || 2006
|-
|-
| 82 || [http://www.youtube.com/watch?v=2kXxiuPzsg4 «Прыватнасць»] || 2006
|}

=== 2007 г. ===
{| style=&quot;text-align: center; width: 70%; margin: 0 auto; border-collapse: collapse;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot;
|-style=&quot;background: #ABC;&quot;
|-
!width=&quot;12%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Назва выпуску
!width=&quot;41%&quot;| Год выпуску
|-
| 83 || [http://www.youtube.com/watch?v=laQnmjBrd2o «Раман у лістах»] || 2007
|-
| 84 || [http://www.youtube.com/watch?v=9GYbnREDGTo «Плюс снег, мінус ёлка»] || 2007
|-
| 85 || [http://www.youtube.com/watch?v=i-9FtF6ToPg «Яе клікалі Нюша»] || 2007
|-
|-
| 86 || [http://www.youtube.com/watch?v=dVYKNtI4UOA «Вожык у імглістасці»] || 2007
|-
|-
| 87 || [http://www.youtube.com/watch?v=KI7ytiGgeLs «Пад замком»] || 2007
|-
|-
| 88 || [http://www.youtube.com/watch?v=4ubFiAp3vLw «Лініі лёсу»] || 2007
|-
|-
| 89 || [http://www.youtube.com/watch?v=0yMer_OQi4c «Труфель»] || 2007
|-
|-
| 90 || [http://www.youtube.com/watch?v=5KtKMLCsA-k «Рэаліст»] || 2007
|-
|-
| 91 || [http://www.youtube.com/watch?v=XZiIAsNInPg «Ананім»] || 2007
|-
|-
| 92 || [http://www.youtube.com/watch?v=lK3xzYGej8w «Куды прыводзяць жадання»] || 2007
|-
|-
| 93 || [http://www.youtube.com/watch?v=ptOc6UfJY4c «Край Зямлі»] || 2007
|-
|-
| 94 || [http://www.youtube.com/watch?v=zzfubODk_8E «Паласа нешанцавання»] || 2007
|-
| 95 || [http://www.youtube.com/watch?v=SNGSx1Xp5Ro «Кулінарыя»] || 2007
|-
|-
| 96 || [http://www.youtube.com/watch?v=9hMZwwa9Xek «Сакрэт Гудзіно»] || 2007
|-
|-
| 97 || [http://www.youtube.com/watch?v=nOTaxfOEfrE «Пакой суму»] || 2007
|-
|-
| 98 || [http://www.youtube.com/watch?v=fXck-6OLaNM «Вестыбулярны апарат»] || 2007
|-
|-
| 99 || [http://www.youtube.com/watch?v=sZusnhp0Guc «Герой Плутона»] || 2007
|-
|-
| 100 || [http://www.youtube.com/watch?v=Pjxr08Cw59w «Сэнс жыцця»] || 2007
|-
|-
| 101 || [http://www.youtube.com/watch?v=WGfcUzlozlU «Сапраўдныя каштоўнасці»] || 2007
|-
|-
| 102 || [http://www.youtube.com/watch?v=HFvKdvAz-JA «Счастьемёт»] || 2007
|-
|-
| 103 || [http://www.youtube.com/watch?v=xW4NqHkAk9g «Лабірынт»] || 2007
|-
|-
| 104 || [http://www.youtube.com/watch?v=2YUZu4YxhC4 «Навошта патрэбныя сябры?»] || 2007
|-
|-
| 105 || [http://www.youtube.com/watch?v=OhBrdNbPoYs «Пакой смеху»] || 2007
|-
|-
| 106 || [http://www.youtube.com/watch?v=ZfY9vcKWJdA «Навагодняя пошта»] || 2007
|-
|-
| 107 || [http://www.youtube.com/watch?v=hVe4kO37IBg «Самаабарона без праціўніка»] || 2007
|}

=== 2008 г. ===
{| style=&quot;text-align: center; width: 70%; margin: 0 auto; border-collapse: collapse;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot;
|-style=&quot;background: #ABC;&quot;
|-
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;10%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; | Назва выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;10%&quot;| Год выпуску
|-
| 108 || [http://www.youtube.com/watch?v=ACKYp0lfP3o «Самае галоўнае»] || 2008
|-
| 109 || [http://www.youtube.com/watch?v=OfhcDIlOOH8 «Згубленыя прабачэнні»] || 2008
|-
| 110 || [http://www.youtube.com/watch?v=ofJTXRaRh98 «Права на адзінота»] || 2008
|-
|-
| 111 || [http://www.youtube.com/watch?v=EQ2h6ujvQ8M «Не можа быць»] || 2008
|-
|-
| 112 || [http://www.youtube.com/watch?v=1qDRClemtuI «1 красавіка»] || 2008
|-
|-
| 113 || [http://www.youtube.com/watch?v=0P2m-Bqaaq8 «Калыханка для Вожыка»] || 2008
|-
|-
| 114 || [http://www.youtube.com/watch?v=ZL2l7iQEFVA «Без нікога»] || 2008
|-
| 115 || [http://www.youtube.com/watch?v=fP7Ewhgkq0M «Чырвоны дзень календара»] || 2008
|-
|-
| 116 || [http://www.youtube.com/watch?v=4K3_pTRqzmM «Забыць усё»] || 2008
|-
|-
| 117 || [http://www.youtube.com/watch?v=uhpNbx9VteM «Гульня»] || 2008
|-
|-
| 118 || [http://www.youtube.com/watch?v=hfynGYboSCE «Марафонец»] || 2008
|-
|-
| 119 || [http://www.youtube.com/watch?v=g53RcvpkMrQ «Наш алімпійскі чэмпіён»] || 2008
|-
|-
| 120 || [http://www.youtube.com/watch?v=PfHn_lAyhy8 «Каментатар»] || 2008
|-
|-
| 121 || [http://www.youtube.com/watch?v=tyK7jkz0CaU «Дабро, зло і дзяўчынкі»] || 2008
|-
|-
| 122 || [http://www.youtube.com/watch?v=mc2zVfpA0ww «Канец святла»] || 2008
|-
|-
| 123 || [http://www.youtube.com/watch?v=O4k_osB9Omg «Вішнёвы сад»] || 2008
|-
|-
| 124 || [http://www.youtube.com/watch?v=rqvy46D_2Fg «Пакой страху»] || 2008
|-
| 125 || [http://www.youtube.com/watch?v=51o3gOuIxbg «Тэатр»] || 2008
|-
|-
| 126 || [http://www.youtube.com/watch?v=wX1JFGh6iX8 «Эліксір маладосці»] || 2008
|-
|-
| 127 || [http://www.youtube.com/watch?v=4lWbGMr6-X0 «Эфект бабулі»] || 2008
|-
|-
| 128 || [http://www.youtube.com/watch?v=m2S-0Zcimxw «Эфект бабулі, частка II»] || 2008
|-
|-
| 129 || [http://www.youtube.com/watch?v=nGKOJyNNTvA «Эфект бабулі, частка III»] || 2008
|}

=== 2009 год ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;70%&quot;
|-
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;10%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва на арыгінальнай мове
|-
| 130 || [http://www.youtube.com/watch?v=Y11yH6YEfeY «Чырвоная кніга»] || «Красная книга»
|-
| 131 || [http://www.youtube.com/watch?v=DqA9pw3GdoA «Толькі горы»] || «Только горы»
|-
| 132 || [http://www.youtube.com/watch?v=vINYN8ETLoU «Пыласос»] || «Пылесос»
|-
|-
| 133 || [http://www.youtube.com/watch?v=S7GBVPeNYlE «Самнамбула»] || «Сомнамбула»
|-
|-
| 134 || [http://www.youtube.com/watch?v=a4jKF6nAcnE «Забаронены плод»] || «Запретный плод»
|-
|-
| 135 || [http://www.youtube.com/watch?v=gKlNCaon584 «Ідзі і скажы…»] || «Иди и скажи…»
|-
|-
| 136 || [http://www.youtube.com/watch?v=H5E_qa32bT4 «Індыйскі чай»] || «Индийский чай»
|-
|-
| 137 || [http://www.youtube.com/watch?v=Ljv639LLENs «Партыя будзе дайграна!»] || «Партия будет доиграна!»
|-
|-
| 138 || [http://www.youtube.com/watch?v=rrToOFT1DUk «Дыета для Нюшы»] || «Диета для Нюши»
|-
|-
| 139 || [http://www.youtube.com/watch?v=QcxzBIzrJ48 «Ода для камоды»] || «Ода для комода»
|-
|-
| 140 || [http://www.youtube.com/watch?v=Z6HSY4nTCoU «Чамадан»] || «Чемодан»
|-
|-
| 141 || [http://www.youtube.com/watch?v=Z6BvHOZ7Cso «Два чараўніка»] || «Два волшебника»
|-
|-
| 142 || [http://www.youtube.com/watch?v=1WyUN66MMlc «Бутэрброд»] || «Бутерброд»
|-
|-
| 143 || [http://www.youtube.com/watch?v=cpHVqR5k5tQ «Выратаванне адлятаючых. Частка першая»] || «Спасение улетающих. Часть первая»
|-
|-
| 144 || [http://www.youtube.com/watch?v=WTk4grAxguA «Выратаванне адлятаючых. Частка другая»] || «Спасение улетающих. Часть вторая»
|-
|-
| 145 || [http://www.youtube.com/watch?v=h5ACcr79--c «Вер у мяне, Вожык»] || «Верь в меня, Ёжик»
|-
|-
| 146 || [http://www.youtube.com/watch?v=B-0VK66_A9M «Картаграфія»] || «Картография»
|-
|-
| 147 || [http://www.youtube.com/watch?v=7utpGEfZkBo «Салодкае жыццё»] || «Сладкая жизнь»
|-
|-
| 148 || [http://www.youtube.com/watch?v=YqsgEPjYQJU «Стваральнік»] || «Создатель»
|-
|-
| 149 || [http://www.youtube.com/watch?v=evNpDVAfFCo «Таямніца старажытных скарбаў»] || «Тайна древних сокровищ»
|-
|-
| 150 || [http://www.youtube.com/watch?v=-hl25UORIMY «Навагодняя сказка, першая серыя»] || «Новогодняя сказка, первая серия»
|-
|-
| 151 || [http://www.youtube.com/watch?v=U-r3gvHHv5g «Навагодняя сказка, другая серыя»] || «Новогодняя сказка, вторая серия»
|-
|-
| 152 || [http://www.youtube.com/watch?v=i6ilrZZUzU4 «Рукі»] || «Руки»
|-
|-
| 153 || [http://www.youtube.com/watch?v=ofkbNrPN2zs «Распарадак»] || «Распорядок»
|-
|-
| 154 || [http://www.youtube.com/watch?v=0hdzy5DpnRo «Няроўныя ўмовы»] || «Неравные условия»
|-
|-
| 155 || [http://www.youtube.com/watch?v=iJJTcb5Y3e0 «Усё паспець»] || «Всё успеть»
|-
|-
| 156 || [http://www.youtube.com/watch?v=ArnMkUrWZKI «Нездаровы рэкорд»] || «Нездоровый рекорд»
|-
|-
| 157 || [http://www.youtube.com/watch?v=XtvJIyem1dc «Лёд»] || «Лёд»
|-
|-
| 158 || [http://www.youtube.com/watch?v=QtmVtignJnE «Занадта фігурнае катанне»] || «Слишком фигурное катание»
|-
|-
| 159 || [http://www.youtube.com/watch?v=ulb2-nJz9L4 «Занадта фігурнае катанне 2»] || «Слишком фигурное катание 2»
|-
|-
| 160 || [http://www.youtube.com/watch?v=HjXtKmqH2BY «Паветра для натхнення»] || «Воздух для вдохновения»
|-
|-
| 161 || [http://www.youtube.com/watch?v=QtDgkUwgp5s «Эканомія часу»] || «Экономия времени»
|-
|-
| 162 || [http://www.youtube.com/watch?v=ZcniBVAExk8 «Бабслей — справа прынцыпу»] || «Бобслей — дело принципа»
|-
|-
| 163 || [http://www.youtube.com/watch?v=8fqswv2PabI «Хакей, 1 частка»] || «Хоккей, 1 часть»
|-
|-
| 164 || [http://www.youtube.com/watch?v=BeQlEUAmjAI «Хакей, частка 2»] || «Хоккей, часть 2»
|-
|-
| 165 || [http://www.youtube.com/watch?v=gI8KxABjh_0 «Трэнер»] || «Тренер»
|}

=== 2010 год ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;70%&quot;
|-
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;10%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва на арыгінальнай мове
|-
| 166 || [http://www.youtube.com/watch?v=Kz4gcf8SbKY «Музатэрапія»] || «Музотерапия»
|-
| 167 || [http://www.youtube.com/watch?v=cPITroQhKvU «Спадар афарміцель»] || «Господин оформитель»
|-
| 168 || [http://www.youtube.com/watch?v=kczaHa4bZ70 «О, удзячная!»] || «О, благодарная!»
|-
|-
| 169 || [http://www.youtube.com/watch?v=Eome8htEpwQ «Некалькі дробязяў на фоне прыроды»] || «Несколько мелочей на фоне природы»
|-
|-
| 170 || [http://www.youtube.com/watch?v=txLKZ2oLwa8 «Эрудыт»] || «Эрудит»
|-
|-
| 171 || [http://www.youtube.com/watch?v=kfFlJxrGnR0 «Чорна-белае кіно»] || «Чёрно-белое кино»
|-
|-
| 172 || [http://www.youtube.com/watch?v=Xd0sah97lXA «Шчодрае неба»] || «Щедрое небо»
|-
|-
| 173 || [http://www.youtube.com/watch?v=ZTt0B83kJsQ «Тэорыя адноснасці»] || «Теория относительности»
|-
|-
| 174 || [https://m.apkpure.com/ru/%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC/mobi.smeshariki.summer/download/9-APK «Турызм»] || «Туризм»
|-
|-
| 175 || [http://www.youtube.com/watch?v=iR_N0QrBJg4 «Хто тузае за нітачкі»] || «Кто дёргает за ниточки»
|-
|-
| 176 || [http://www.youtube.com/watch?v=QBcg67-xr-0 «Сонечны зайчык»] || «Солнечный зайчик»
|-
|-
| 177 || [http://www.youtube.com/watch?v=PWx7nYDGf_k «Ты — ёсць»] || «Ты — есть»
|-
|-
| 178 || [http://www.youtube.com/watch?v=9COcEnkquIg «Сіла волі»] || «Сила воли»
|-
|-
| 179 || [http://www.youtube.com/watch?v=O8ptB_pkXdw «Фаталісты»] || «Фаталисты»
|-
|-
| 180 || [http://www.youtube.com/watch?v=NdkMFpDXnD4 «Маналогі»] || «Монологи»
|-
|-
| 181 || [http://www.youtube.com/watch?v=2eOpXRZlA0s «Месяцовы заяц, частка 1»] || «Лунный заяц, часть 1»
|-
|-
| 182 || [http://www.youtube.com/watch?v=hQvZrQox1kg «Месяцовы заяц, частка 2»] || «Лунный заяц, часть 2»
|-
|-
| 183 || [http://www.youtube.com/watch?v=ydGkuTSUWY0 «Што прынясе вецер»] || «Что принесёт ветер»
|-
|-
| 184 || [http://www.youtube.com/watch?v=4OO848cz2G8 «Псіхолаг»] || «Психолог»
|-
|-
| 185 || [http://www.youtube.com/watch?v=FK9ULVxAP58 «Медыум»] || «Медиум»
|-
|-
| 186 || [http://www.youtube.com/watch?v=JsSF0F4O00g «Парнае макрамэ»] || «Парное макраме»
|-
|-
| 187 || [http://www.youtube.com/watch?v=KtjZcz6bDOs «Бібліятэка»] || «Библиотека»
|}

=== 2011 год ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;70%&quot;
|-
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;10%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва на арыгінальнай мове
|-
| 188 || [http://www.youtube.com/watch?v=KIQfpG02hT4 «Раўці так раўці»] || «Реветь так реветь»
|-
| 189 || [http://www.youtube.com/watch?v=5dRewVs4EhI «Нянькі»] || «Няньки»
|-
| 190 || [http://www.youtube.com/watch?v=a4DL4I99j5U «Інкогніта»] || «Инкогнито»
|-
|-
| 191 || [http://www.youtube.com/watch?v=pePcd8zaAIA «Праверка, частка 1»] || «Проверка, часть 1»
|-
|-
| 192 || [http://www.youtube.com/watch?v=fE2ZM0yI5b0 «Праверка, частка 2»] || «Проверка, часть 2»
|-
|-
| 193 || [http://www.youtube.com/watch?v=kFIbQ2QVPPw «Месца ў гісторыі»] || «Место в истории»
|-
|-
| 194 || [http://www.youtube.com/watch?v=-MqBF0AuzFQ «Жмуркі і анёлы»] || «Жмурки и ангелы»
|-
|-
| 195 || [http://www.youtube.com/watch?v=10JnNfnWbwc «Чужыя галасы»] || «Чужие голоса»
|-
|-
| 196 || [http://www.youtube.com/watch?v=zgHjPsu5VM4 «Праект Афрыка»] || «Проект Африка»
|-
|-
| 197 || [http://www.youtube.com/watch?v=u9Caizo7pG4 «Халодная вайна»] || «Холодная война»
|-
|-
| 198 || [http://www.youtube.com/watch?v=BELtQItzN8c «Невідзімка»] || «Невидимка»
|-
|-
| 199 || [http://www.youtube.com/watch?v=kj3boHhSsBk «Блізка да сэрца»] || «Близко к сердцу»
|-
|-
| 200 || [http://www.youtube.com/watch?v=By0wDAM80Mc «Прафілактыка»] || «Профилактика»
|-
|-
| 201 || [http://www.youtube.com/watch?v=ySzbgdTEjlA «На памяць»] || «На память»
|-
|-
| 202 || [http://www.youtube.com/watch?v=iuMtG1EzE_o «Самая доўгая ніч»] || «Самая длинная ночь»
|-
|-
| 203 || [http://www.youtube.com/watch?v=aJzYb_HyW6w «Аўстралія»] || «Австралия»
|-
|-
| 204 || [http://www.youtube.com/watch?v=RUud77frfsA «Хрум»] || «Хрум»
|-
|-
| 205 || [http://www.youtube.com/watch?v=c-CJuIHg3TI «З новым Хрумам! Першая серыя»] || «С новым Хрумом! Первая серия»
|-
|-
| 206 || [http://www.youtube.com/watch?v=fOsAlOiznYo «З новым Хрумам! Другая серыя»] || «С новым Хрумом! Вторая серия»
|}

=== 2012, 2015 год ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;70%&quot;
|-
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;10%&quot;| Парадкавы нумар выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва выпуску
! style=&quot;background:#eaecf0; color:#000000&quot; width=&quot;45%&quot;| Назва на арыгінальнай мове
|-
| 207 || [http://www.youtube.com/watch?v=oWfOqQkM5JM «Чысты спорт»] || «Чистый спорт»
|-
| 208 || [http://www.youtube.com/watch?v=wEf6lVAuYQ0 «Шахматы»] || «Шахматы»
|-
| 209 || [http://www.youtube.com/watch?v=R4VJm_rSA6w «Парашут»] || «Парашют»
|-
|-
| 210 || [http://www.youtube.com/watch?v=f6Z-riRcvZ4 «Сувенір»] || «Сувенир»
|-
|-
| 211 || [http://www.youtube.com/watch?v=t1mC1st0BLE «Рэцэпт шчасця»] || «Рецепт счастья»
|-
|-
| 212 || [http://www.youtube.com/watch?v=fXgqbTX8at0 «Малочны заклад»] || «Молочное пари»
|-
|-
| 213 || [http://www.youtube.com/watch?v=F0kv7B-R9b0 «Сняданак з шасці літар»] || «Завтрак из шести букв»
|-
|-
| 214 || [http://www.youtube.com/watch?v=CXv0zv_R8b0 «Як гэта было»] || «Как это было»
|-
|-
| 215 || [http://www.youtube.com/watch?v=RQ_p_J6g2G0&amp;t=5s «Сыр-бор Новый-Год»] || «Сыр-бор Новый-Год»
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://smeshariki.ru/ Афіцыйны расійскі сайт]
* [https://web.archive.org/web/20200716125913/http://www.kikoriki.com/ Афіцыйны англамоўны сайт]
* {{Cite web |url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2007/06/04/33244-smeshariki-vseriez-i-nadolgo|title=Смешарики всерьез и надолго|author=Лариса Малюкова.|work=|date=2007-06-04|publisher=Новая газета|accessdate=2017-11-02}}

{{Артаграфія}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Мультфільмы]]</text>
      <sha1>1duffxzq0nxs8psj80d9ssjkcc91e5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форум вольных дзяржаваў пострасеі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>272926</id>
    <revision>
      <id>2699311</id>
      <parentid>2692427</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25455" sha1="e1w0va85tcidtxxndnkqu2ntenoss2h" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|лягатып = 
|тып = 
|выява = Logo_of_the_Free_Nations_of_PostRussia_Forum_2023.png
|дата ўтварэньня = 8 траўня 2022
|зьвязаныя кампаніі = [[Форум вольнай Расеі]]
|сайт = [https://www.freenationsrf.org/ freenationsrf.org]
}}
'''Форум вольных дзяржаў пост-Расеі''' — гэта міжнародная плятформа, якое аб’едноўвае лідэраў нявольных народаў та рэгіёнаў сучаснай [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]], сярод якіх актывісты, палітыкі, медыўныя асобы і г. д.. Галоўнаю мэтаю форуму з’яўляецца дэнацыфікація, дэімпэралізацыя, дэмілірызацыя, а ў рэшце рэшт падзел Расеі на некалькі незалежных краін. Прычынаю гэтаму стала [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскае ўварваньне]] ва [[Украіна|Ўкраіну]] 24 лютага 2022 года, калі [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] абвесьціў ''«Спецыяльную Вайсковую Апярацыю»'' (альбо ''СВА'').

== Мэта ==
Прадстаўнікі Форуму лічаць, што ўсе народы Расіі на сёння з'яўляюцца акупаванымі рэжымам расістаў, таму павінны сыстэматычна працаваць над сваім вызваленнем і дасягненнем поўнай суверэнітэту, уключаючы незалежнасць.

Фактычная мэта Форуму:

* дэканструкцыя расійскай імперыі на пляяду асобных суверэнных стабільных дэмакратычных дзяржаў;
* дэімперыялізацыя і дэкаланізацыя для забеспячэння культурнай, палітычнай, эканамічнай незалежнасці ад акупацыйнага рэжыму Масквы;
* дэмілітарызацыя і дэнуклеарызацыя пасля расійскага прастору, стварэнне новай архітэктуры бяспекі;
* раследаванне злачынаў расійскага рэжыму, трыбунал для арганізатараў, ідэалагаў, пакаранне ваенных злачынцаў, лустрацыя удзельнікаў;
* эканаміка-сацыяльная рэканструкцыя для забеспячэння стабільнасці інстытутаў, дэмакратыі і інтэграцыі новых дзяржаў у сусветную архітэктуру бяспекі, рэпарацыі пашкоджаным дзяржавам / Украіне, Грузіі, Ічкеріі.../.[[Файл:Карта постросії.jpg|alt=Адзін з варыянтаў падзелу Расеі (2023)|значак|330x330пкс|Адзін з варыянтаў падзелу Расеі (2023)]]

== Форумы ==
Станам на канец сакавіка 2024 года былі праведзены 9 форумаў і яшчэ 2 плянуецца:
# 8-9 траўня 2022 у [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220516000639/https://sdp.pl/rosja-musi-przegrac-aby-wygrac-swoja-przyszlosc-relacja-z-forum-wolnych-narodow-rosji/ Rosja musi przegrać, aby wygrać swoją przyszłość. Relacja z Forum Wolnych Narodów Rosji]&lt;/ref&gt;.
# 22-24 ліпеня 2022 у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Была прынята дэкларацыя аб дэкаланізацыі Расеі, а таксама была прадэманстравана мапа з, прыкладна, 30 новымі краінамі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20221009185937/https://ruski.radio.cz/deimperializaciya-i-deputinizaciya-v-prage-proshel-forum-svobodnyh-narodov-8756945 «Деимпериализация и депутинизация»: в Праге прошел Форум свободных народов России]&lt;/ref&gt;.
# 23-25 верасьня 2022 у [[Гданьск]]у ([[Польшча]])&lt;ref&gt;[https://www.idelreal.org/a/32049297.html III Форум свободных народов Пост-России в Гданьске]&lt;/ref&gt;.
# 7-11 сьнежня 2022 у [[Гэльсынгборг|Гэльсынгбурзе]] ([[Швэцыя|Швэцыі]]). На гэтым форуме быў падпісаны сымбалічны акт — «Мемарандум аб спыненьні існаваньня Расейскай Фэдэрацыі».[https://armyinform.com.ua/2022/12/15/korinni-narody-rosiyi-domovylysya-pro-prypynennya-isnuvannya-rf-yak-derzhavy-vzhe-u-2023-roczi/]
# 31 студзеня 2023 у [[Брусэль|Брусэлі]] ([[Бэльгія]])&lt;ref&gt;[https://www.freenationsrf.org/news-posts/5-forum-free-nations-of-russia 5-тый Форум Свободных Народов ПостРоссии]&lt;/ref&gt; ў [[Эўрапейскі парлямэнт|Эўрапейскім парлямэнце]]
# 25-28 красавіка 2023 у [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтоне]], [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] і [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі]])&lt;ref&gt;[https://www.idelreal.org/a/32371938.html VI Форум свободных народов пост-России пройдет в США с 25 по 28 апреля]&lt;/ref&gt;. 
# 1-2 жніўня 2023 у [[Токіё]] ([[Японія]])&lt;ref&gt;[https://www.freenationsrf.org/news-posts/the-7th-free-nations-postrussia-forum-in-tokyo-on-august-1-2 The 7th Free Nations PostRussia Forum in Tokyo on August 1-2]&lt;/ref&gt;.
# 26–28 верасня 2023  — [[Лёндан]] / [[Парыж]] [https://24tv.ua/londoni-parizhi-vidbudetsya-8-forum-vilnih-narodiv-post-rosiyi_n2396666]
# 11-14 снежня 2023 года — [[Рым]] / [[Бэрлін]] [https://texty.org.ua/fragments/111274/pislya-imperiyi-u-rymi-ta-berlini-vidbudetsya-9-j-forum-vilnyh-derzhav-postrosiyi-anons/]
# 16 красавіка 2024 года — [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтон]]
# 24 чэрвеня 2024 года — [[Вільня]]

== Підписаны дакументы ==

* Декларація пра декаланізацыю Расіі (22—24 ліпеня 2022) [https://www.freenationsrf.org/en/declaration]
* Гданські маніфест: План реконструкції Пост-Расіі (23—25 вересня 2022) [https://www.freenationsrf.org/en/manifest-info]
* Дэкларацыя Незалежнасьці Сыбірскай Канфедэрацыі (7—11 снежня 2022) [https://web.archive.org/web/20240302230851/https://russiavsworld.org/iv-free-nations-of-post-russia-forum-program/]  /
* Мемарандум аб спыненні існавання Расійскай Федэрацыі (7—11 снежня 2022) [https://armyinform.com.ua/2022/12/15/korinni-narody-rosiyi-domovylysya-pro-prypynennya-isnuvannya-rf-yak-derzhavy-vzhe-u-2023-roczi/]
* Брусэльскі пратакол (31 студзеня 2023) [https://www.freenationsrf.org/en/brussels-protocol]
* Хартія свабоды Пост-расійського прастору (25—27 красавіка 2023) [https://web.archive.org/web/20240111155750/https://abn.org.ua/uk/novyny/hartiya-svobody-postrosijskogo-prostoru/] 
* Токійська Дэкларацыя (1-2 жніўня 2023) [https://web.archive.org/web/20240111155751/https://abn.org.ua/uk/dokumenty/tokijska-deklaracziya-2023-povnyj-tekst/]
* Пострасійські пакт пра адсутнасьць ядэрнай зброі (26–28 верасня 2023) [https://www.freenationsrf.org/documents]
* &quot;Дэкрэт аб тэрытарыяльным ладзе Незалежных Дзяржаў постросійскага прастору&quot; (11—14 снежня 2023) [https://web.archive.org/web/20240108183016/https://abn.org.ua/uk/knygy/russkij-mir-obludna-vygadka/]

== Каардынацыйная рада Форуму і ўдзельнікі ==
Рафіс Кашапаў — Праграмны міністр Ураду Незалежнага Татарстану. Супрацоўнік руху &quot;Вольны Ідэль-Урал&quot; у Вялікабрытаніі, палітычны эмігрант.

Андрэй Альманіс — Прэзідэнт Інстытута рэгіёнаў Расіі (Літва), старшыня міжнароднага таварыства падтрымкі &quot;Шлях да марыі&quot;, публіцыст, пісьменнік, драматург.

Паўло Мезерін — Палітолаг, аналітык, журналіст, эксперт украінска-расійскіх адносін. Лідар руху &quot;Вольная Інгрыя&quot;. Нарадзіўся і жыў да 2014 года ў Санкт-Пецярбургу, палітычны эмігрант.

Інна Курачкіна — журналістка і продзюсар INEWS (Ічкерія-Нюз), прадстаўніца Галавы Кабінету Міністраў Чачэнскай Рэспублікі Ічкерія. Украінка, нарадзілася ў Грузіі, палітычная эмігрантка.

На афіцыйным сайце пададзены спіс асноўных 50 спікераў і членаў каардынацыйнай рады Форуму [https://www.freenationsrf.org/leadership]

Агульная колькасць спікераў і удзельнікаў форуму — больш за 200.

У тым ліку беларусы: Аляксандр Ракіцкі, Антон Касцоў, Вадзім Прокоп'єў, Аляксей Францкевіч

== Тэрыторыі ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расеі}}
[[Файл:Post Russia Forum map.svg|міні|Адзін з варыянтаў падзелу Расеі|220x220пкс]]
На дадзены момант удзельнікі форуму распрацавалі 41 пастрасейскую тэрыторыю на базе сучасных нацыянальных рэспублік, а таксама на базе гістарычных і гіяграфічных асаблівасьцях тэрыторыі Расеі. Пагатоў прадугледжваецца перадача пад суверынітэт [[Японія|Японіі]] паўднёвую частку выспы [[Выспа Сахалін|Сахалін]] і ўсе выспы [[Курыльскія выспы|Курыльскага архіпелягу]].

Нижэй паказана табліца з тэрыторыямі, якія плануецца стварыць на сучаснай тэрыторыі Расеі:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Нумар
! Тэрыторыя
! Сучасныя рэгіёны РФ
|-
| rowspan=9 | 1
| rowspan=9 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Чарназемме]]'''
| [[Файл:Flag of Oryol Oblast.svg|22пкс]] '''[[Арлоўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:New Flag of Belgorod Oblast.svg|22пкс]] '''[[Белгародзкая вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Voronezh Oblast.svg|22пкс]] '''[[Варонеская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Kaluga Oblast.svg|22пкс]] '''[[Калуская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Курская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Lipetsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Ліпецкая вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Tambov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Тамбоўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Tula Oblast.svg|22пкс]] '''[[Тульская вобласьць]]'''
|-
| rowspan=3 | 2
| rowspan=3 | [[Файл:Inkerin lippu.svg|22пкс]] '''[[Інгрыя]]'''
| [[Файл:Flag of Saint Petersburg.svg|22пкс]] '''[[Санкт-Пецярбург]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Leningrad Oblast.svg|22пкс]] '''[[Ленінградзкая вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова)
|-
| 3
| [[Файл:Flag Baltic republican party.svg|22пкс]] '''[[Балтыйская Рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|22пкс]] '''[[Калінінградзкая вобласьць]]'''
|-
| rowspan=2 | 4
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22пкс]] '''[[Кубань]]'''
| [[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|22пкс]] '''[[Краснадарскі край]]''' (часткова)
|-
| [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Растоўская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| rowspan=5 | 5
| rowspan=5 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Фэдэрацыя Волгі]]'''
| [[Файл:Flag of Orenburg Oblast.svg|22пкс]] '''[[Арэнбурская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| [[Файл:Flag of Penza Oblast.svg|22пкс]] '''[[Пензенская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Samara Oblast.svg|22пкс]] '''[[Самарская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Saratov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Саратаўская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| [[Файл:Flag of Ulyanovsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Ульянаўская вобласьць]]'''
|-
| 6
| [[Файл:Flag of Karel.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Карэлія]]'''
| [[Файл:Flag of Karelia.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Карэлія]]'''
|-
| rowspan=3 | 7
| rowspan=3 | [[Файл:Komi Nordic cross flag.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Комі]]'''
| [[Файл:Flag of Komi.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Комі]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Nenets Autonomous District.svg|22пкс]] '''[[Ненецкая аўтаномная акруга]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Архангельская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| 8
| [[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|22пкс]] '''[[Удмуртыя]]'''
| [[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|22пкс]] '''[[Удмуртыя]]'''
|-
| 9
| [[Файл:Erzya Flag.svg|22пкс]] '''[[Эрзянь Мастор]]'''
| [[Файл:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|22пкс]] '''[[Ніжагародзкая вобласьць]]'''
|-
| rowspan=2 | 10
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of Veliky Novgorod (1994).svg|22пкс]] '''[[Наўгародзкая рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Novgorod Oblast.svg|22пкс]] '''[[Наўгародзкая вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова)
|-
| 11
| [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Цьвер]]'''
| [[Файл:Flag of Tver Oblast.svg|22пкс]] '''[[Цьвярская вобласьць]]'''
|-
| rowspan=9 | 12
| rowspan=9 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Фэдэрацыя Залесьсе]]'''
| [[Файл:Flag of Moscow, Russia.svg|22пкс]] '''[[Масква]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|22пкс]] '''[[Маскоўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова)
|-
| [[Файл:Flag of Ivanovo Oblast.svg|22пкс]] '''[[Іванаўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Kostroma Oblast.svg|22пкс]] '''[[Кастрамская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Kirov Region.svg|22пкс]] '''[[Кіраўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Ryazan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Разанская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Vladimir Oblast.svg|22пкс]] '''[[Уладзімерская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|22пкс]] '''[[Яраслаўская вобласьць]]'''
|-
| rowspan=6 | 13
| rowspan=6 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Злучаныя Штаты Сібіры]]'''
| [[Файл:Flag of Irkutsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Іркуцкая вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Kemerovo Oblast.svg|22пкс]] '''[[Кемераўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:KrasnoyarskKray-Flag.svg|22пкс]] '''[[Краснаярскі край]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Новасібірская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Omsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Омская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Tomsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Томская вобласьць]]'''
|-
| rowspan=2 | 14
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of Sakha.svg|22пкс]] '''[[Якутыя|Рэспубліка Саха]]'''
| [[Файл:Flag of Sakha.svg|22пкс]] '''[[Якутыя]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Magadan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Магаданская вобласьць]]'''
|-
| 15
| [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22пкс]] '''[[Чувашыя]]''' 
| [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22пкс]] '''[[Чувашыя]]'''
|-
| 16
| [[Файл:Flag of Mordovia.svg|22пкс]] '''[[Мардовія|Мокшань Мастор]]''' 
| [[Файл:Flag of Mordovia.svg|22пкс]] '''[[Мардовія]]'''
|-
| rowspan=2 | 17
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Б'ярмія]]'''
| [[Файл:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Архангельская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|22пкс]] '''[[Валагодзкая вобласьць]]''' (часткова)
|-
| rowspan=2 | 18
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Калмыкія|Айратская Рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Kalmykia.svg|22пкс]] '''[[Калмыкія]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Astrakhan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Астраханская вобласьць]]'''
|-
| 19
| [[Файл:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|22пкс]] '''[[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя]]'''
| [[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|22пкс]] '''[[Чачэнія|Чачэнская Рэспубліка]]'''
|-
| rowspan=4 | 20
| rowspan=4 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Уральская Рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Kurgan Oblast.svg|22пкс]] '''[[Курганская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Perm Krai.svg|22пкс]] '''[[Пермскі край]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Сьвярдлоўская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Чалябінская вобласьць]]'''
|-
| 21
| [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Казакія]]'''
| [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Растоўская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| rowspan=3 | 22
| rowspan=3 | [[Файл:Flag of Adygea.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Чаркесія]]'''
| [[Файл:Flag of Adygea.svg|22пкс]] '''[[Адыгея]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|22пкс]] '''[[Карачаева-Чаркесія]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|22пкс]] '''[[Краснадарскі край]]''' (часткова)
|-
| rowspan=2 | 23
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Нагайская Рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Volgograd Oblast.svg|22пкс]] '''[[Валгаградзкая вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Saratov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Саратаўская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| rowspan=2 | 24
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of North Ossetia.svg|22пкс]] '''[[Ірыстон]]'''
| [[Файл:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|22пкс]] '''[[Кабардзіна-Балкарыя]]'''
|-
| [[Файл:Flag of North Ossetia.svg|22пкс]] '''[[Паўночная Асэтыя]]'''
|-
| 25
| [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22пкс]] '''[[Інгушэтыя]]'''
| [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22пкс]] '''[[Інгушэтыя]]'''
|-
| 26
| [[Файл:Flag of Pskov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Пскоўская Рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Pskov Oblast.svg|22пкс]] '''[[Пскоўская вобласьць]]'''
|-
| 27
| [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Марый Эл]]''' 
| [[Файл:Flag of Mari El.svg|22пкс]] '''[[Марый Эл]]'''
|-
| 28
| [[Файл:Flag of Tuva.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Тува]]'''
| [[Файл:Flag of Tuva.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Тува]]'''
|-
| rowspan=2 | 29
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Камчатка й Чукотка]]'''
| [[Файл:Flag of Kamchatka Oblast.svg|22пкс]] '''[[Камчацкі край]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Chukotka.svg|22пкс]] '''[[Чукоцкая аўтаномная акруга]]'''
|-
| rowspan=3 | 30
| rowspan=3 | [[Файл:Flag of Yugra.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Югра-Цюмень]]'''
| [[Файл:Flag of Yugra.svg|22пкс]] '''[[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Tyumen Oblast.svg|22пкс]] '''[[Цюменская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|22пкс]] '''[[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга]]'''
|-
| 31
| [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Канфэдэрацыя Дагестан]]'''
| [[Файл:Flag of Dagestan.svg|22пкс]] '''[[Дагестан]]''' (часткова)
|-
| 32
| [[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Каландыя]]'''
| [[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Мурманская вобласьць]]'''
|-
| 33
| [[Файл:Ethnic flag of the Balkar and Karachay peoples (Karachay-Balkaria).svg|22пкс]] '''[[Карачаева-Балкарыя]]'''
| [[Файл:Flag of Stavropol Krai.svg|22пкс]] '''[[Стаўрапольскі край]]'''
|-
| rowspan=2 | 34
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Алтай]]'''
| [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Алтай]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Altai Krai.svg|22пкс]] '''[[Алтайскі край]]'''
|-
| 35
| [[Файл:Flag of Smolensk Republic.png|22пкс]] '''[[Смаленская рэспубліка|Смаленская Рэспубліка]]'''
| [[Файл:Flag of Bryansk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Бранская вобласьць]]'''
| [[Файл:Flag of Smolensk Oblast.svg|22пкс]] '''[[Смаленская вобласьць]]'''
|-
| 36
| [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22пкс]] '''[[Башкартастан]]''' 
| [[Файл:Flag_of_Bashkortostan.svg|22пкс]] '''[[Башкартастан]]'''
|-
| 37
| [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|22пкс]] '''[[Татарстан]]''' 
| [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|22пкс]] '''[[Татарстан]]'''
|-
| rowspan=2 | 38
| rowspan=2 | [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22пкс]] '''[[Буратыя]]'''
| [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22пкс]] '''[[Буратыя]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|22пкс]] '''[[Забайкальскі край]]'''
|-
| 39
| [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Кумукія]]'''
| [[Файл:Flag of Dagestan.svg|22пкс]] '''[[Дагестан]]''' (часткова)
|-
| 40
| [[Файл:Flag of Khakassia.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Хакасія]]'''
| [[Файл:Flag of Khakassia.svg|22пкс]] '''[[Рэспубліка Хакасія]]'''
|-
| rowspan=5 | 41
| rowspan=5 | [[Файл:Flag of None.svg|22пкс]] '''[[Ціхаакіянская Фэдэрацыя]]'''
| [[Файл:Flag of Amur Oblast.svg|22пкс]] '''[[Амурская вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|22пкс]] '''[[Габрэйская аўтаномная вобласьць]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Primorsky Krai.svg|22пкс]] '''[[Прыморскі край]]'''
|-
| [[Файл:Flag of Sakhalin Oblast.svg|22пкс]] '''[[Сахалінская вобласьць]]''' (часткова)
|-
| [[Файл:Flag of Khabarovsk Krai.svg|22пкс]] '''[[Хабараўскі край]]'''
|}

== Глядзіце таксама ==
* [[Зьезд паняволеных народаў Расеі]]
* [[Путін — хуйло!]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

{{Парады артыкулу|артаграфія|няма катэгорыяў}}</text>
      <sha1>e1w0va85tcidtxxndnkqu2ntenoss2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нёман Горадня (хакейны клюб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273691</id>
    <revision>
      <id>2699128</id>
      <parentid>2695098</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25806" sha1="0fx7pqgvuhimzab5qxtrdevxp9w448j" xml:space="preserve">{{Хакейны клюб
|Назва             = '''Нёман'''
|Лягатып           = HK Nioman.png
|Адкуль            = Горадня, Беларусь
|Пляцоўка          = [[Лядовы палац спорту (Горадня)|Лядовы палац]]
|Зьмяшчальнасьць   = 3000
|Зьвязаны клюб     = 
|Фарм-клюб         = Прагрэс
|Пасада кіраўніка  = Генэральны дырэктар
|Кіраўнік          = Аляксандар Крыскін
|Трэнэр            = 
|капітан           = 
|колер1            = 
|колер2            = 
|колер3            = 
}}
«'''Нёман'''» — беларускі хакейны клюб з [[Горадня|Горадні]], выступае ў [[Беларуская экстраліга|Беларускай экстралізе]]. Шматразовы чэмпіён і ўладальніка кубка Беларусі. Пераможна дэбютнага сэзону [[Усходне-эўрапейская хакейная ліга|Ўсходне-эўрапейскай хакейнай лігі]]. Клюб быў першым беларускім прадстаўніком у [[Хакейная Ліга чэмпіёнаў|Лізе чэмпіёнаў]].

== Гісторыя ==
=== Пачатак ===
Першыя згадкі пра хакей на лёдзе ў Горадні адсылаюць да 1930 году. У той час каманды гораду спаборнічалі толькі паміж сабой, а іхны склад фармаваўся з працаўнікоў прамысловых аб’яданьняў. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] разьвіцьцё хакею ў рэгіёне замарудзілася на дзесяцігодзьдзі. Напачатку 1980-х гадоў у месьце паўстала першая прафэсійная каманда пад назовам КБМ (Камбінат будаўнічых матэрыялаў). Увесну 1983 году яна ўпершыню прабілася да найвышэйшай лігі БССР, дзе стала займала месцы ў першай палове турнірнай табліцы&lt;ref name=&quot;nioman&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230905165023/https://hcneman.by/show-text.asp?t=istorija История]. ХК «Нёман».&lt;/ref&gt;. У 1986 годзе каманда была пераназваная ў ШНСМ (Школа найвышэйшага спартовага майстэрства), пры гэтым шмат ейных гульцоў таксама адначасна абаранялі колеры менскага клюбу СКІФ ШНС зь [[Менск]]у ў другім савецкім дывізіёне. У 1988 годзе клюбы аб’ядналіся ўтварыўшы гарадзенскі клюб «Прагрэс», што лічыцца часам адліку афіцыйнай гісторыі клюбу. Пасьля двух некалькіх сэзонаў у другім дывізіёне чэмпіянату СССР каманда атрымала сучасны назоў «Нёман»&lt;ref name=&quot;nioman&quot;/&gt;.

=== Посьпехі і няўдачы ===
[[Файл:In the Grodno Ice Sports Palace during the game.jpg|значак|зьлева|У хатнім матчы супраць «Гомлю».]]
У 1990-я гады каманда брала ўдзел ня толькі ў наваствораным [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі|чэмпіянаце Беларусі]], але таксама ў шэрагу міжнародных турніраў. У першым сэзоне айчыннага першынства «Нёман» здабыў срэбныя мэдалі, прапусьціўшы наперад сталічнае «[[Цівалі Менск|Цівалі]]». У гэты ж час у розыгрышы [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Расеі па хакеі|Найвышэйшай лігі Расеі]] ў Заходняй канфэрэнцыі беларусы фінішавалі на першым радку. У наступным сэзоне 1994 году гарадзенцы бралі ўдзел толькі ў чэмпіянаце Беларусі, дзе паўтарылі леташні посьпех, фінішаваўшы другімі. У [[чэмпіянат Беларусі па хакеі 1994—1995 гадоў|сэзоне 1994—1995 гадоў]] колькасьць удзельнікаў павялічылася да шасьці, але агульная колькасьць матчаў скарацілася. «Нёман» скончыў на трэцім радку, пяць разоў здабываючы перамогі і столькі ж разоў паразы. У тым жа сэзон гарадзенцы ўжо ў апошні раз бралі ўдзел у Найвышэйшай лізе Расеі. У [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 1995—1996 гадоў|сэзоне 1995—1996 гадоў]] чэмпіянат Беларусі, які праходзіў ва ўсечаным фармаце з чатырма ўдзельнікамі, «Нёман» заняў трэці радок. Крыху раней «нёманцы» здабылі свой першы трафэй, стаўшы чэмпіёнамі дэбютнага розыгрышу [[Усходне-эўрапейская хакейная ліга|Усходне-эўрапейскай хакейнай лігі]] (УЭХЛ)&lt;ref name=&quot;nioman&quot;/&gt;. У фінальным этапе гарадзенцы былі мацнейшымі за рыскі «[[Юніярс Рыга|Юніярс]]», наваполацкі «[[Хімік Наваполацак|Палімір]]» і жлобінскі «[[Мэталюрг Жлобін|Мэталюрг]]». Галоўным трэнэрам на той час быў [[Анатоль Варывончык]], які ачольваў дружыну яшчэ з 1989 году. Клюб на далейшыя гады быў адным зь лідэраў як беларускай [[Беларуская экстраліга|Экстралігі]], гэтак і УЭХЛ. Ключавымі хакеістамі таго часу былі [[Алег Малашкевіч]], [[Аляксандар Пстыга]] і [[Сяргей Галавінаў]]. У 1998 годзе «Нёман» упершыню перамог у чэмпіянаце Беларусі і ў тым жа годзе фінішаваў другім у УЭХЛ, саступіўшы кіеўскаму «[[Сокал Кіеў|Сокалу]]». Праз год гарадзенцы зноў былі першымі ў айчынным першынстве, і зноў «Сокал» перашкодзіў на шляху трафэю УЭХЛ. Гэтым разам арганізатары вярнулі стадыю плэй-оф, і зь цяжкасьцю пераадолеўшы ў паўфінале супраціў латыскага «[[Мэталюрг Ліепая (хакейны клюб)|Мэталюрга]]», гарадзенцы ў трох фінальных гульнях зьведалі паразы ад кіеўлянаў. У тым сэзоне колеры клюбу абараняў малады [[Вячаслаў Лісічкін]], які пазьней будзе галоўнай зоркай каманды на працягу доўгіх гадоў.

[[Файл:In the Grodno Ice Sports Palace after the game.jpg|значак|«Нёман» пасьля хатняй перамогі «Юнацтва».]]
У 2001 годзе «Нёман» яшчэ раз стаў чэмпіёнам Беларусі, але пасьля сыходу Малашкевіча вынікі пагоршыліся. Па чэмпіёнстве ў Экстралізе зьявіўся турнір плэй-оф, куды каманда ўсё ж такі прасоўвалася, але сканчвала выступы на зараньніх этапах. У [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2004—2005 гадоў|сэзоне 2004—2005 гадоў]] «Нёман», скончыўшы рэгулярны сэзон на 10 месцы, нават не трапіў у плэй-оф. Пагатоў, гэта быў сэзон вяртаньня да шэрагаў каманды Малашкевіча. Пачаўся час заняпаду каманды. Прабудэньне выпала чакаць досыць доўга, толькі з 2010 годзе рушылі добрыя вынікі. Гэта стала магчымым дзякуючы ўласнай хакейнай школе, зь якой выпусьціліся і пасьпелі адужэць у клюбе абаронцы [[Андрэй Каршуноў]], [[Алег Гарошка]] ды нападнікі [[Павал Баярчук]], [[Арцём Кіслы]], браты [[Аляксандар Маляўка|Аляксандар]] і [[Сяргей Маляўка|Сяргей Маляўкі]]. Таксама шлях да посьпеху быў забясьпечаны выдатнай сэлекцыяйнай працай, як то былі запрошаныя эстонец [[Андрэй Макроў]], чэхаў [[Яраслаў Крыстэк]] ды брамнік [[Ігар Брыкун]]&lt;ref name=&quot;nioman&quot;/&gt;. «Нёман» двойчы запар дакрочыў да другога месца ў Экстралізе, спачатку ў 2011 годзе саступіўшы «[[Юнацтва-Менск|Юнацтву]]», а потым у 2012 годзе — жлобінскаму «Мэталюргу». У сэзоне 2012—2013 гадоў гарадзенцы былі трэцімі ў рэгулярным сэзоне, але спыніць у плэй-оф каманду ўжо аніхто ня быў здольны. За ўсе матчы вырашальнага этапу «нёманцы» прагулялі толькі адну гульню салігорскаму «[[Шахцёр Салігорск (хакейны клюб)|Шахцёру]]», а ў фінале чатыры разы запар перамаглі «Мэталюрг», прапусьціўшы ад жлобінцах у гэтых сустрэчах усяго чатыры шайбы. Сапраўдным адкрыцьцём для гарадзенцаў стаў Макроў, які стаў найлепшым бамбардзірам як рэгулярнага сэзону, гэтак і турніру плэй-оф. У наступным сэзоне эстонца выдатна замяніў украінец [[Віктар Андрушчанка]]&lt;ref name=&quot;nioman&quot;/&gt;, які поруч з Крыстэкам, Баярчуком і Лісічкінам быў адным з галоўных нападнікаў каманды. Клюб быў першым паводле вынікаў рэгулярнага сэзону, а ў плэй-оф, перакрочыўшы «[[Берасьце (хакейны клюб)|Берасьце]]» і «Мэталюрг», выгуляў «Юнацтва» з агульным зь лікам 4:2 у сэрыі. У жніўні 2014 году каманда здабыла свой першы [[Кубак Беларусі па хакеі|Кубак Беларусі]].

==== Вяртаньне да міжнародных стартаў ====
[[Файл:PASIUT.jpg|значак|зьлева|[[Гжэгаж Пасют]] абараняў колеры «Нёману» ўсяго два сэзоны, але быў сапраўдным лідэрам каманды.]]
Дзякуючы перамозе ў айчынным першынстве, «Нёман» атрымаў права згуляць у [[Кантынэнтальны кубак па хакеі|Кантынэнтальным кубку]]. Гарадзенцы ў лістападзе выправіліся ў Францыі дзеля ўдзелу ў трэцім раўндзе кубка. Не зважаючы на паразу ў дэбютным матчы супраць брытанскага клюбу «[[Бэлфаст Джаянтс]]», астатнія дзьве гульні скончыліся на карысьць беларусаў, што дазволіла прасунуцца ў фінальны раўнд. Супэрфінал ладзіўся ў нямецкім [[Брэмэргафэн|Брэмэргафэне]] з 9 па 11 студзеня 2015 году. Перагуляўшы францускі «[[Анжэ (хакейны клюб)|Анжэ]]» (5:0) і нямецкі «[[Фіштаўн Брэмэргафэн|Фіштаўн]]» (6:2) гульца заўчасна здабылі перамогу ў кубку&lt;ref name=&quot;nioman&quot;/&gt;. Андрэй Каршуноў быў абраны найкаштоўнейшым абаронцам турніру, бо зарабіў восем пунктаў у трох матчах&lt;ref name=&quot;nioman&quot;/&gt;. Гэтая перамогу адкрыла шлях да [[Хакейная Ліга чэмпіёнаў|Лігі чэмпіёнаў]]. Такім чынам, «Нёман» стаў першым беларускім клюбам, які быў запрошаны да ўдзелу ў турніры. Гарадзенцы трапілі ў адну групу зь нямецкім «[[Адлер Мангайм|Адлерам]]» і чэскімі «[[Віткавіцы Острава|Віткавіцамі]]». У чатырох матчах беларусы толькі ў хатняй сустрэчы з чэскім клюбам здолелі перамагчы, але пазасталыя матчы прагулялі. У Экстралізе каманда крыху пагоршчыла вынікі, двойчы спыняючыся ў паўфіналах. Толькі ў [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2016—2017 гадоў|сэзоне 2016—2017 гадоў]] «нёманцы» прабіліся ў фінал, дзе пераканаўча перамаглі «Юнацтву» ўва ўсіх чатырох матчах сэрыі. Зоркамі «Нёману» таго часу былі брамнік [[Віталь Трус]], а таксама палявыя гульцы паляк [[Гжэгаж Пасют]], фін [[Янэ Лааканэн]], расеец [[Сяргей Дарафееў (хакеіст)|Сяргей Дарафееў]] ды беларусы Арцём Кіслы, Павал Баярчук, [[Аляксей Бадун]], [[Віталь Марчанка]] ды іншыя. Гарадзенцы зноўку гулялі ў Лізе чэмпіёнаў, дзе занялі ў сваёй групе трэці радок, апярэдзіўшы клюб «[[Вена Кэпіталз]]». Па вылеце з эўракубкаў каманда здолела палепшыць вынікі ў Экстралізе. У другім этапе дружына ачоліла табліцу, а ў плэй-оф прасунулася праз усе раўнды і здабыла перамогу ў фінале над «Юнацтвам».

=== Пагаршэньне вынікаў ===
У міжсэзонны час «Нёман» страціў шмат гульцоў, у тым ліку і лідэраў каманды. У гэты ж час праходзіла перабудова структуры клюбу, а новым генэральным дырэктарам быў прызначаны Сяргей Кавальчук&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news213146/ ЧБ: «Неман» обрел нового гендиректора]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Сваё месца захаваў галоўны трэнэр [[Сяргей Пушкоў]]. Каманда здабыла свой чарговы Кубак Беларусі, але ў Лізе чэмпіёнаў і чэмпіянаце Беларусі справы ішлі нядобра&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/news217350/ «БХ». Михаил Хоромандо: «Неману» нужно время, чтобы наверстать упущенное]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;. «Нёман» заняў апошні чацьверты радок у сваёй групе эўратурніру, апасьля здолелі выправіць становішча ў Экстралізе. У чвэрцьфінале плэй-оф гарадзенцы лёгка разабраліся зь «[[Ліда (хакейны клюб)|Лідай]]», а ў паўфінале пазмагаліся з «Шахцёрам». Не зважаючы на тое, што «гарнякі» двойчы перамаглі «Нёман» у Гародні, «нёманцы» здабылі тры перамогі запар апасьля. Абмяняўшыся перамогамі ў наступных матчах, «Нёман» прасунуўся ў фінал. Гэтым разам перамогу ў Экстралізе сьвяткавалі гульцы «Юнацтва». У [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2019—2020 гадоў|сэзоне 2019—2020 гадоў]] «Нёман» няблага згуляў у рэгулярным сэзоне, але ў паўфінале плэй-оф саступіў «Шахцёр» з агульным зь лікам у сэрыі 3:4. У лютым 2020 году стала вядома, што «Нёман» парушае рэглямэнт чэмпіянату празь перавышэньне столі заробкаў&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/02/12/tribuna.com-u-nemana-vyjavleny-sereznye-narushenija-potolka-zarplat/ Tribuna.com: У «Немана» выявлены серьезные нарушения потолка зарплат]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/02/14/neman-prevysil-obschekomandnuju-summu-vyplat-na-60,-takzhe-bolshe-polozhennoj-zarplata-pushkova/ Стало известно, насколько «Неман» превысил общекомандную сумму выплат, также больше положенной зарплата Пушкова]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/02/12/fhb-prokommentirovala-informaciju-o-narushenijah-potolka-zarplat-v-nemane/ ФХБ прокомментировала информацию о нарушениях потолка зарплат в «Немане»]. Беларусі хакей&lt;/ref&gt;. У выніку клюб быў пакараны штрафам&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/02/24/neman-oshtrafovan-na-12-tys-dollarov-za-prevyshenie-potolka-zarplat/ «Неман» оштрафован за превышение потолка зарплат]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе «Нёман» начакана атрымаў мажлівасьць узяць удзел у Лізе чэмпіёнаў праз адмову славацкага клюба «[[Банская Быстрыца (хакейны клюб)|Банская Быстрыца]]». Праз пандэмію каранавірусам фармат быў зьменены на алімпійскі, і гарадзенцы паводле лёсаваньня мусілі згуляць супраць швэдзкай «[[Фрэлюнда Гётэборг|Фрэлюнды]]». У выніку турнір быў адменены. «Нёман» тым часам няўдала пачаў беларускае першынство, зьведаўшы тры паразы на пачатку ад «[[Дынама-Маладэчна]]», «Шахцёра» ды «Юнацтва». Увесь сэзон атрымаўся благім. Яшчэ ў кастрычніку быў звольнены галоўным трэнэр Сяргей Пушкоў&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news_list/2020/10/28/hk-neman-oficialno-rasstalsja-s-glavnym-trenerom/ ХК «Неман» официально расстался с главным тренером]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. Ягоны наступнік [[Андрэй Сідарэнка]] ня здолеў падналадзіць гульню каманды, у выніку «Нёман» скончыў рэгулярны сэзона на шостым месцы. У плэй-оф гарадзенцы саступілі ў чвэрцьфінале «Гомлю». Найлепшым бамбардзірам каманды таго сэзону быў паляк [[Крыстыян Дзюбінскі]], які адразу вярнуўся на радзіму да асьвенцімскай «[[Унія Асьвенцім|Уніі]]»&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news/2021/04/28/bh-luchshij-igrok-nemana-perejdjot-v-polskuju-uniju/ «БХ»: Лучший игрок «Немана» перейдёт в польскую «Унию»]. Беларускі хакей.&lt;/ref&gt;. [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі 2021—2022 гадоў|Сэзон 2021—2022 гадоў]] таксама быў беспасьпяховы, бо каманда фінішавала шостай у рэгулярным сэзоне і ў паўфінале саступіла «Юнацтву». Яшчэ ў кастрычніку быў звольнены Сідарэнка&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news/2021/10/01/andrej-sidorenko-pokidaet-grodnenskij-neman/ Андрей Сидоренко покидает гродненский «Неман»]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;, пры ім каманда нават апускалася на 10 радок. Да сканчэньня сэзону абавязкі галоўнага трэнэра выконваў Андрэй Каршуноў. У канцы красавіку 2022 году на пасаду быў прызначаны [[Яўген Летаў]]&lt;ref&gt;[https://belarushockey.com/rb/news/2022/04/26/evgenij-letov---o-naznachenii-v-neman-zadache-kluba-i-svojom-videne-igry/ Евгений Летов – о назначении в «Неман», задаче клуба и своём взгляде на игру]. Беларусі хакей.&lt;/ref&gt;. З новым спэцыялістам «Нёман» здолеў зьмяніць трэнд. Гарадзенцы пракрочылі ў фінал плэй-оф, але ў зацятай барацьбе саступілі жлобінскаму «Мэталюргу».

== Склад ==
{{Паводле стану на|2026|10|4}} году
{{Хакей-Склад}}
{{Хакей-Падзел|Брамнікі}}
{{Хакей-Гулец1-Л|20|Q107111409|}}
{{Хакей-Гулец1-П|33|Q26255800|}}
{{Хакей-Падзел|Абаронцы}}
{{Хакей-Гулец-Л|12|Беларусь|Арсень Елісееў||2006}}
{{Хакей-Гулец1-П|19|Q123616153|}}
{{Хакей-Гулец-Л|25|Беларусь|Данііл Крыштофік||2005}}
{{Хакей-Гулец-П|27|Беларусь|Данііл Куль||2007}}
{{Хакей-Гулец1-Л|28|Q118114139|}}
{{Хакей-Гулец1-П|32|Q19904592|}}
{{Хакей-Гулец-Л|75|Расея|Яўген Баяркін||2005}}
{{Хакей-Гулец1-П|87|Q123682610|}}
{{Хакей-Гулец-Л|95|Беларусь|Ягор Сяўко||2004}}
{{Хакей-Гулец-П|98|Беларусь|Уладзіслаў Сакалоўскі||1998}}
{{Хакей-Падзел|Нападнікі}}
{{Хакей-Гулец1-Л|7|Q123616137|}}
{{Хакей-Гулец1-П|11|Q123215430|}}
{{Хакей-Гулец-Л|13|Беларусь|Сямён Шапурка||2003}}
{{Хакей-Гулец-П|18|Расея|Іван Мурашоў||2002}}
{{Хакей-Гулец1-Л|23|Q98137484|}}
{{Хакей-Гулец-П|39|Беларусь|Максім Газьдзевіч||2006}}
{{Хакей-Гулец-Л|40|Расея|Уладзіслаў Куліеў||1998}}
{{Хакей-Гулец1-П|44|Q123596504|}}
{{Хакей-Гулец1-Л|47|Q123616077|}}
{{Хакей-Гулец-П|66|Расея|Максім Ускаў||1998}}
{{Хакей-Гулец-Л|81|Расея|Уладзімер Караблёў||2002}}
{{Хакей-Гулец1-П|86|Q110997092|}}
{{Хакей-Гулец1-Л|91|Q123616070|}}
{{Хакей-Гулец-П|93|Беларусь|Арцём Капусьцін||2006}}
{{Хакей-Гулец-Л|96|Расея|Герман Падубны||1999}}
{{Хакей-Гулец-П|97|Беларусь|Кірыл Жылюк||2005}}
{{Хакей-Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20231010074049/https://neman.hockey.by/ Афіцыйны сайт]

{{Беларуская экстраліга}}

[[Катэгорыя:Беларускія хакейныя клюбы]]
[[Катэгорыя:Гарадзенскія спартовыя клюбы]]
[[Катэгорыя:Клюбы Беларускай экстралігі]]
[[Катэгорыя:Спартовыя клюбы, заснаваныя ў 1988 годзе]]</text>
      <sha1>0fx7pqgvuhimzab5qxtrdevxp9w448j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маці Божая Гвадэлюпская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276901</id>
    <revision>
      <id>2699263</id>
      <parentid>2569935</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лів Ві</username>
        <id>101067</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>2699263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28107" sha1="g3mzxcrd455rqau8u2jwuifs97me0l2" xml:space="preserve">{{Карціна}}
[[Файл:1531 Nuestra Señora de Guadalupe anagoria.jpg|значак|Маці Божая Гвадэлупская]]
'''Ма́ці Бо́жа Гвадэлу́пская''' ({{мова-es|Nuestra Señora de Guadalupe}}), '''чорная Мадонна''' — вобраз Багародзіцы. Сьвятая заступніца [[Мэксыка|Мэксыкі]], самая шанаваная сьвятыня [[Лацінская Амэрыка|Лацінскай Амэрыкі]]. У каталіцкай царкве вобраз шануюць як нерукатворны. Дзень сьвята — 12 сьнежня (нацыянальнае сьвята Мэксыкі).

== Гісторыя ==
5 сьнежня 1531 году, калі Маці Божая зьявілася нядаўна ахры­шчанаму селяніну [[Хуан Дыега|Хуану Дыега]] (будучаму сьвятому) на яго шляху на Імшу ў Мэхіка. Яна прадставілася яму на мове карэнных жыхароў — індзейцаў-ацтэкаў, як Маці праўдзі­вага Бога, і загадала Хуану Дыега пайсьці да свайго біскупа і папрасіць, каб той пабудаваў сьвятыню на месцы іх сустрэчы. Вядома, біскуп не паверыў беднаму селяніну і адправіў яго назад прасіць Панну Марыю даць цудоўны знак у пацьвярджэньне свайго жаданьня. Марыя пагадзілася выканаць просьбу біскупу, але папрасіла Хуана Дыега вярнуцца на наступны дзень. Аднак селянін прапусьціў гэтую сустрэчу, бо застаўся дапамагаць свайму моцна хвораму сваяку. Калі настаў час клікаць сьвятара, Хуан Дыега пабег у касьцёл іншым шляхам, каб пазьбегнуць сустрэчы з Марыяй, але Яна аб’явілася на новым месцы і спыніла яго словамі, якія цяпер напісаныя над уваходам у базыліку: «Ці ж не тут Я, твая Маці?».

Марыя запэўніла, што сваяк Хуана ачуняе і паслала засаромленага селяніна на гару па кветкі. Хуан Дыега паслухаўся, хаця добра ведаў, што ў гэтую халодную пару году паблізу няма ніякіх кветак. На сваё зьдзіўленьне, ён знайшоў куст кастыльянскіх ружаў, якіх дагэтуль не было ў Мэксыцы. Сама Марыя асаблівым чынам расклала ружы ў яго цільме. Калі Хуан Дыега падняў цільму, каб высыпаць кветкі перад біскупам, біскуп і ўсе прысутныя адразу ўкленчылі, бо на яго плашчы зьзяла ў поўны рост выява Панны Марыі. Але самы вялікі цуд быў у тым, што за шэсьць гадоў пасьля гэтага здарэньня амаль дзевяць мільёнаў індзейцаў-ацтэкаў прынялі хрост у каталіцкім касьцёле.

На месцы аб’яўленьня быў хутка пабудаваны вялікі касьцёл, які, па загадзе Марыі, быў прысьвечаны Маці Божай Гвадэлупскай.

== Цуды і кананізацыя ==
Згодна з паданьнем, Дзева Марыя спыніла сьмяротную эпідэмію ў [[Мэхіка]], якая лютавала тут у 1736—1737 гадах. У сувязі з гэтым 27 красавіка 1737 году папа [[Клімэнт ХІІ]] абвясьціў Панну Марыю Гвадэлупскую Заступніцай Мэхіка. 25 траўня 1754 году папа [[Бэнэдыкт XIV]] абвясьціў Гвадэлупскую Багародзіцу Заступніцай і Апякункай Новай Гішпаніі; 24 жніўня 1910 году папа [[Піюс X]] абвясьціў Яе Заступніцай усёй Лацінскай Амэрыкі, а 16 ліпеня 1935 году папа [[Піюс XI]] абвясьціў Яе Заступніцай Філіпін.

Нарэшце, 22 студзеня 1999 году папа [[Ян Павал II]] абвясьціў Маці Божую Гвадэлупскую сьвятой Заступніцай усіх людзей Амэрыкі і Зоркай эвангелізацыі. Панна Марыя Гвадэлупская лічыцца таксама Заступніцай і Абаронцай ненароджаных дзяцей і цяжарных жанчын. У Яе просяць дапамогі пры ўскладненьні цяжарнасьці.

У 1921 годзе ў храме быў арганізаваны тэракт — выбухнула бомба, падкладзеная ў адну з ваз з кветкамі, якая стаяла побач з абразам. Загінула два чалавекі, цяжкае мэталічнае расьпяцьце вырвала і адкінула ў бок. Гэта расьпяцьце сёньня захоўваецца пад шклом у памяць аб сур’ёзных разбурэньнях у храме. Хоць эпіцэнтар выбуху знаходзіўся пад абразом, выява не пацярпела.

== Апісаньне ==
[[Файл:El Rostro de la Virgen.jpg|значак|Твар Маці Божай Гвадэлупскай]]
Выява Панны Марыі Гва­дэлупскай намаляваная не на дошках ці палатне, а на цільме, традыцыйным сялянскім плашчы карэннага насельніцтва Мэксыкі, зробленым з грубага валакна кактусу. Знаходзіцца яна ў базыліцы Маці Божай Гвадэлупскай у Мэхіка. На абразе адлюстравана маладая (верагодна, цяжарная) жанчына ў малітоўнай паставе. Яна стаіць на месяцы, які трымае анёл, апранутая ў ружовую сукенку, накшталт традыцыйнай вопраткі ацтэкскай прынцэсы, і сіні плашч з васьміканцовымі зоркамі.

Зоркі, якія ўпрыгожваюць адзеньне Багародзіцы складваюцца ў карту сузор’яў, прычым менавіта так яны былі разьмешчаны ў небе над Мэхіка 12 сьнежня 1531 году, у дзень зьяўленьня Маці Божай індзейцу Хуану Дыега.

У 1929 годзе дасьледчык абразу заўважыў, што ў правым воку Марыі адбіваецца постаць барадатага мужчыны. Гэта здалося настолькі нерэальным, што ўлады базылікі забаранілі гаварыць пра гэты факт, каб не ўзбуджаць сэнсацыі. У 1951 годзе іншы навукоўца, дасьледуючы палатно абразу, зрабіў тую самую выснову. Ад гэтага моманту больш за дваццаць фізыкаў і акулістаў рабілі незалежныя дасьледаваньні. У 1956 годзе былі чарговыя дасьледаваньні пры ўжываньні самых новых тэхналёгій. Вынікам гэтых дасьледьваньняў стала шакуючая выснова — у вачах Марыі адбіваюцца постаці людзей — і гэта не малюнак. Яны адбіваюцца згодна з усімі правіламі жывога вока. Пасьля чарговых кампутарных аналізаў у 1979 годзе дасьледчык робіць выснову, што ў вачах Марыі можа быць нейкае актуальнае пасланьне для людзей нашага часу.

Навукоўцы дасьледавалі абраз Маці Божай Гвадэлупскай, які па сьцьвярджэньнях шматлікіх вернікаў мае ўнікальныя ўласьцівасьці. Сэнсацыйным для навукоўцаў стаў вынік афтальмалягічнага аналізу вачэй Багародзіцы з абразу. Зрэнка вока Божай Маці памяншалася пры набліжэньні сьвятла і павялічвалася, калі сьвятло прыглушалася або аддалялася. Іншымі словамі, вочы на іконе рэагавалі на сьвятло, як вочы жывога чалавека.

Тэмпэратура палатна, на якім намаляваны вобраз, адпавядае нармальнай тэмпэратуры жывога чалавечага цела і складае 36,6 градусаў па Цэльсіі. Яшчэ больш неверагодным стала выяўленьне каля абразу пульсу. У выніку праслухоўваньня стэтаскопам аказалася, што біцьцё пульсу складае 115 удараў у хвіліну. Менавіта так б’ецца сэрца плоду ва ўлоньні цяжарнай жанчыны.

Дасьледаваньне фарбаў, якімі намаляваны «жывы» вобраз, выявіла яшчэ адну загадку. Склад гэтых фарбаў невядомы сучаснай навуцы: ён не можа быць ні мінэральнага, ні жывёльнага паходжаньня, і нічога падобнага раней не сустракалася.

== Шанаваньне ==
У ХІХ стагодзьдзі абраз Маці Божай Гвадэлупскай стаў сымбалям паўстаньня супраць каляніяльнай залежнасьці ад Гішпаніі, а ў ХХ стагодзьдзі — сымбалям барацьбы за правы працоўных. У 1965 г. Сезар Чавэз, лідэр прафсаюзнага руху за правы сельскагаспадарчых работнікаў у ЗША, вялікая колькасьць якіх паходзіць з Мэксыкі, абвясьціў пра ўдзел у шырокамаштабнай забастоўцы суп­раць уладальнікаў вінаграднікаў у Каліфорніі менавіта ў касьцёле Маці Божай Гвадэлупскай, у Дзень незалежнасьці Мэксыкі — 16 верасьня.

Гвадэлупскі санктуарый, дзе захоўваецца незвычайная ікона — самая наведваемая сьвятыня ў сьвеце. У славуты марыйны санктуарый да Маці Божай Гвадэлупскай штогод прыбывае каля 20 мільёнаў пілігрымаў.

Дзень сьвята — 12 сьнежня (нацыянальнае сьвята Мэксыкі).

== Некаторыя даты Аб’яўлеьня Маці Божай у Гвадэлупе ==
* 1531 — пачатак аб’яўленьняў
* 1533 — паўстае першы санктуарый
* 1541 — адзін гісторык францішканін пакінуў запіс, што каля 9 мільёнаў ацтэкаў прыняло [[Хрысьціянства|хрысьціянскую веру]]
* 1548 — памірае [[Хуан Дыега]]
* 1555 — новы біскуп афіцыйна прызнае сапраўднасьць аб’яўленьня
* 1666 і 1723 — чарговыя дасьледаваньні аб’яўленьня
* 1737 — Маці Божая з Гвадэлупа аб’яўлена апякункай Мэксыкі
* 1767 — прыняты закон, які забараняе езуітам прабываць на тэрыторыі Гішпаніі, а праз гэтае рашэньне культ абразу распаўсюджваецца па ўсім сьвеце
* 1895 — каранацыя абразу папскімі каронамі пры ўдзеле біскупаў двух Амэрык
* 1910 Папа Піюс Х абвяшчае Маці Божую з Гвадэлупа апякункай Лацінскай Амэрыкі
* 1921 — узрываецца бомба, закладзеная пад абразом, і зьнішчае значную частку сьвятыні, але не шкодзіць самому абразу
* 1929 — першая заўвага фатографа-дасьледчыка ў сувязі з вачамі абраза
* 1935- Папа Піюс ХІ абвяшчае Маці Божую Гвалэлупскую апякункай Філіпінаў
* 1945—1946 — Папа Піюс ХІІ вызнае, што абраз намаляваны фарбамі не з гэтага сьвету
* 1951, 1956, 1958, 1962 — чарговыя дасьледаваньні вачэй Марыі з цудоўнага абразу; апошнія дасьледаваньні павялічылі адбіткі людзкіх постацяў у вачах Марыі ў 25 разоў
* 1975, 1979 — чарговыя дасьледаваньні вачэй Марыі
* 1990 — Папа Ян Павел ІІ абвяшчае візыянэра Хуан Дыега бласлаўлёным
* 2002 — Хуан Дыега залічаны да ліку сьвятых, яго ўспамін у Каталіцкім Касьцёле — 9 сьнежня

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2; font-size:85%&quot;&gt;

=== Гішпанская моваю ===
* Badde, Paul. ''La morenita.''&amp;nbsp;— México: Ed. Buena Prensa, 2006.
* Benitez J. J. [https://web.archive.org/web/20100724160021/http://www.scribd.com/doc/21296127/Benitez-j-j-El-Misterio-de-La-Virgen-de-Guadalupe ''El Misterio de La Virgen de Guadalupe.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724160021/http://www.scribd.com/doc/21296127/Benitez-j-j-El-Misterio-de-La-Virgen-de-Guadalupe |date=24 липня 2010 }}&amp;nbsp;— Barcelona: Ed. Planeta, 2007.
* Campa Mendoza. ''La literatura náhuatl guadalupana en Nican Mopohua.''&amp;nbsp;— Durango: Ed. Instituto tecnológico de Durango, 2007.
* Chávez, Eduardo. ''La verdad de Guadalupe.''&amp;nbsp;— México: Ediciones Ruz, 2009.
* Escalada, Xavier. ''Enciclopedia guadalupana (5 tomos).''&amp;nbsp;— México: Enciclopedia Guadalupana AC.
* Escalada, Xavier. ''Juan Diego, escalerilla de tablas.''&amp;nbsp;— México: Enciclopedia Guadalupana, 2002.
* Estrada de Torres, Cristina. ''México, ayate de la Virgen de Guadalupe.''&amp;nbsp;— México: Ed. Buena prensa, 2004.
* Gruzinsky, Serge. ''La guerra de la imágenes. De Cristóbal Colón a «Blade Runner».''&amp;nbsp;— México: Fondo de Cultura Económica, 1994.
* Fernando Lugo Serrano. ''Guadalupe y Juan Diego.''&amp;nbsp;— Guadalajara, 2002.
* Francisco de Florencia. ''Estrella del norte de México.''&amp;nbsp;— Barcelona: Ed. Antonio Velásquez, 1741.
* León-Portilla, Miguel. ''Tonantzín Guadalupe, Pensamiento náhuatl y mensaje cristiano en el «Nican mopohua».''&amp;nbsp;— México: Fondo de Cultura Económica, 2000.
* Primo Feliciano Velásquez, Clodomiro Siller. ''Historia de las apariciones de Santa María de Guadalupe.''&amp;nbsp;— México, 1981.
* Reza Heredia Alejandro. ''La guadalupana, ¿fantasía o realidad?''&amp;nbsp;— México: Ed. Buena Prensa, 2006.
* Rivera Carrera Norberto. ''Juan Diego, el águila que habla.''&amp;nbsp;— México: Ed. Plaza Janes, 2002.
* Roberto Robles Nieto. ''Juan Diego.''&amp;nbsp;— Ed. Católicos de Guadalajara, 2002.
* Romero Salinas Joel. ''La Virgen de Guadalupe, ¿legado divino opintura humana?''&amp;nbsp;— México: Ed. San Pablo, 2005.
* Salinas Carlos. ''Descubrimiento de un busto humano en los ojos dela Virgen de Guadalupe.''&amp;nbsp;— México: Ed. Tradición, 1989.
* Tönsmann José Aste. ''El secreto de sus ojos.''&amp;nbsp;— Lima: Ed. Tercer milenio, 1998.
* Varios. ''El encuentro de la Virgen de Guadalupe y Juan Diego.''&amp;nbsp;— México: Ed. Porrúa, 1999.
* Velázquez, Primo Feliciano. ''La aparición de Santa María de Guadalupe.''&amp;nbsp;— México: Jus, 1931.

=== Ангельскаю моваю ===
* ''A Handbook on Guadalupe. For All Americans&amp;nbsp;— A Pledge of Hope.''&amp;nbsp;— Kenosha, Wisconsin: Franciscan Marytown Press, 1974.
* Amatora, Mary, O.S.F. ''The Queen’s Portrait: The Story of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Fresno, California: Academy Guild Press, 1961.
* Behrens, Helen. ''America’s Treasure: The Virgin Mary of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Mexico, 1964.
* Brading, D. A. [http://books.google.com.au/books?id=sCBtj0462_sC&amp;dq=Brading,+D.+A.+%282001%29.+Mexican+Phoenix:&amp;printsec=frontcover&amp;source=bn&amp;hl=en&amp;ei=CGA4TPWMGM2HkAWsnI3AAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CCcQ6AEwAw#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''Mexican Phoenix: Our Lady of Guadalupe&amp;nbsp;— Image and Tradition Across Five Centuries.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123104328/http://books.google.com.au/books?id=sCBtj0462_sC&amp;dq=Brading,+D.+A.+%282001%29.+Mexican+Phoenix:&amp;printsec=frontcover&amp;source=bn&amp;hl=en&amp;ei=CGA4TPWMGM2HkAWsnI3AAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CCcQ6AEwAw#v=onepage&amp;q&amp;f=true |date=23 листопада 2011 }}&amp;nbsp;— Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2002.
* Budnik, Mary Ann. The Beautiful Lady of Tepeyac Hill // ''Ligourian.''&amp;nbsp;— 77:19-23, December, 1989.
* Burrus, Ernest J., S.J. ''A Major Guadalupan Question Resolved: Did General Scott Seize the Valeriano Account of the Guadalupan Apparitions?''&amp;nbsp;— Washington: CARA, 1979.
* Burrus, Ernest J., S.J. ''Juan Diego and Other Native Benefactors in the Light of Boturini’s Research.''&amp;nbsp;— Washington: CARA, 1984.
* Callahan, Philip S. ''The Tilma Under Infrared Radiation.''&amp;nbsp;— Washington: CARA, 1981.
* Campbell, Ena. (Ed. James J. Preston.) ''The Virgin of Guadalupe and the Female Self-Image, 5-24, Mother Worship.''&amp;nbsp;— Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1982.
* Carroll, Warren H. ''Our Lady of Guadalupe and the Conquest of Darkness.''&amp;nbsp;— Front Royal, Virginia: Christendom Publications, 1983.
* Cawley, Martinus. ''Anthology of Early Guadalupan Literature.''&amp;nbsp;— Washington: CARA, 1984.
* Cawley, Martinus. ''Guadalupe: From the Aztec Language.''&amp;nbsp;— Washington: CARA, 1983.
* Chauvet, Fidel de Jesus, O.F.M. The Tradition of Guadalupe // ''The Marian Era.''&amp;nbsp;— 11 (1973), pp. 54-56, 142—147.
* Chávez, Eduardo. [http://books.google.com.ua/books?id=CEM6yxXP9YAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Our+Lady+of+Guadalupe&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=VXz4Ts2TAs2cOvq69b8B&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''Our Lady of Guadalupe and Saint Juan Diego: the historical evidence.'']&amp;nbsp;— Lanham, Maryland (USA): Rowman &amp; Littlefield, 2006.
* Craig R. Prentiss. [http://books.google.com.ua/books?id=ap8wa_YmT2QC&amp;pg=PA140&amp;dq=Our+Lady+of+Guadalupe&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=t3z4TverL4uZOo6j1LQB&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''Religion and the creation of race and ethnicity: an introduction.'']&amp;nbsp;— New York: NYU Press, 2003.
* Cunningham, Agnes. ''The Significance of Mary.''&amp;nbsp;— Chicago: The Thomas More Press, 1988.
* Delaney, John J. (ed.) ''A Woman Clothed with the Sun (Eight Great Appearances of Our Lady in Modern Times).''&amp;nbsp;— Garden City, N.Y.: Hanover House, 1960.
* Demarest, Donald and Coley Taylor. ''The Dark Virgin: The Book of Our Lady of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Freeport, Maine: Coley Taylor, Inc., 1956.
* Diaz, Vicente. New Revelations from the Cloak of Juan Diego // ''Columbia.''&amp;nbsp;— 65:8-15, December, 1985.
* Dooley, L. M., S.V.D. ''That Motherly Mother of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Boston: St. Paul Editions, 1962.
* Eliot, Ethel C. ''Roses for Mexico.''&amp;nbsp;— N.Y.: The Macmillan Company, 1946.
* Hall, Linda Biesele. [http://books.google.com.ua/books?id=ihujfu7oK7MC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Mary,+mother+and+warrior:+the+Virgin+in+Spain+and+the+Americas&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=G674TuCHG4HQhAeFoKXKAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''Mary, mother and warrior: the Virgin in Spain and the Americas.'']&amp;nbsp;— Austin, Texas (USA): University of Texas Press, 2004.
* Henderson, G. G., S.J. The Apparitions of Our Lady of Guadalupe: The Image, the Origin of the Pilgrimage // ''Marian Studies.''&amp;nbsp;— Vol. XXXIV, 1983.
* Johnston, Francis. ''The Wonder of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Rockford, Illinois: Tan Books and Publishers, Inc., 1981.
* Johnson, Maxwell E. [http://books.google.com.ua/books?id=jZ44PmzfkxAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=American+Magnificat:+Protestants+on+Mary+of+Guadalupe&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=4Kn4TumrN4uAhQfLyNmaAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''American Magnificat: Protestants on Mary of Guadalupe.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310094141/https://books.google.com.ua/books?id=jZ44PmzfkxAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=American+Magnificat:+Protestants+on+Mary+of+Guadalupe&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=4Kn4TumrN4uAhQfLyNmaAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true |date=10 березня 2016 }}&amp;nbsp;— Collegeville, Minnesota (USA): Liturgical Press, 2010.
* Johnson, Maxwell E. [http://books.google.com.ua/books?id=N5Icu1uwkC8C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Virgin+of+Guadalupe:+theological+reflections+of+an+Anglo-Lutheran+liturgist&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=Q6n4TsHTL8fIhAfkuMShAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''The Virgin of Guadalupe: theological reflections of an Anglo-Lutheran liturgist.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309233217/https://books.google.com.ua/books?id=N5Icu1uwkC8C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Virgin+of+Guadalupe:+theological+reflections+of+an+Anglo-Lutheran+liturgist&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=Q6n4TsHTL8fIhAfkuMShAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true |date=9 березня 2016 }}&amp;nbsp;— Lanham, Maryland (USA): Rowman &amp; Littlefield, 2002.
* Keyes, Frances Parkinson. ''The Grace of Guadalupe.''&amp;nbsp;— N.Y.: Julian Messner, Inc., 1941.
* Lambek, Michael. [http://books.google.com.ua/books?id=S_jZRPPy2jcC&amp;pg=PA168&amp;dq=The+virgin+of+guadalupe:+a+mexican+national+symbol&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=5az4TurpDZCdOsPMrZwB&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''A reader in the anthropology of religion.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313061136/https://books.google.com.ua/books?id=S_jZRPPy2jcC&amp;pg=PA168&amp;dq=The+virgin+of+guadalupe:+a+mexican+national+symbol&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=5az4TurpDZCdOsPMrZwB&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true |date=13 березня 2016 }}&amp;nbsp;— Malden, MA (USA): Wiley-Blackwell, 2002.
* Lampe, Philip E. Our Lady of Guadalupe: The Ethnic Madonna // ''Homiletic and Pastoral Review.''&amp;nbsp;— 83:56-60, June, 1983.
* Leatham, Miguel. [https://web.archive.org/web/20130908183719/https://scholarworks.iu.edu/dspace/bitstream/handle/2022/2068/22%281%2c2%29%2027-39.pdf?sequence=1 ''Indigenista Hermeneutics and the Historical Meaning of Our Lady of Guadalupe of Mexico.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908183719/https://scholarworks.iu.edu/dspace/bitstream/handle/2022/2068/22%281%2c2%29%2027-39.pdf?sequence=1 |date=8 вересня 2013 }}&amp;nbsp;— Mexico: University of New Mexico, 1989.
* Lee, George, C.S.Sp. ''Our Lady of Guadalupe: Patroness of the Americas.''&amp;nbsp;— N.Y.: Catholic Book Publishing Co., 1947.
* Leies, Herbert F., S.M. ''Mother for a New World: Our Lady of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Westminster, Maryland: Newman Press, 1964.
* Marti, Samuel. ''The Virgin of Guadalupe and Juan Diego (Historical Guide to Guadalupe).''&amp;nbsp;— Mexico: Euroamericanas, 1973.
* Narbutas, Titas. ''Marian Shrines of the Americas.''&amp;nbsp;— N.Y.: Vantage Press, 1968.
* Parish, Helen Rand. ''Our Lady of Guadalupe.''&amp;nbsp;— N.Y.: Viking Press, 1955.
* Picón-Salas, Mariano. [http://books.google.com.ua/books?id=U1D_9i3SahYC&amp;printsec=frontcover&amp;q=A+cultural+history+of+Spanish+America:+from+conquest+to+independence&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=Aa74To7hE8eLhQe0t9DmBg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''A cultural history of Spanish America: from conquest to independence.'']&amp;nbsp;— Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 1962.
* Rahm, Harold J., S.J. ''Am I Not Here. Mother of the Americas: Our Lady of Guadalupe.''&amp;nbsp;— Washington, N.J.: Ave Maria Institute, 1962.
* Rodríguez, Jeanette. [http://books.google.com.ua/books?id=n_sIz_cv4fYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Our+Lady+of+Guadalupe:+faith+and+empowerment+among+Mexican-American+women&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=w6j4TsCBK4qLhQeEl6izAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''Our Lady of Guadalupe: faith and empowerment among Mexican-American women.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310091816/https://books.google.com.ua/books?id=n_sIz_cv4fYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Our+Lady+of+Guadalupe:+faith+and+empowerment+among+Mexican-American+women&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=w6j4TsCBK4qLhQeEl6izAQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true |date=10 березня 2016 }}&amp;nbsp;— Austin, Texas (USA): University of Texas Press, 2001.
* Smith, Jody Brant. [http://books.google.com.ua/books?id=A3RglEgD7isC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=uk#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''The image of Guadalupe.'']&amp;nbsp;— Macon, Georgia (USA): Mercer University Press, 1994.
* Stafford Poole. [http://books.google.com.ua/books?id=IgnDSA8LgbYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Guadalupan+controversies+in+Mexico&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=Zqj4Tqq5GMy7hAefoezyBw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''The Guadalupan controversies in Mexico.'']&amp;nbsp;— Stanford, California: Stanford University Press, 2006.
* Turner Victor, Turner Edith. [http://books.google.com.ua/books?id=DPzu2JGCoyAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Image+and+Pilgrimage+in+Christian+Culture&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=SxcCT-y9NYLLhAe-6pi-AQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true ''Image and Pilgrimage in Christian Culture.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312235942/https://books.google.com.ua/books?id=DPzu2JGCoyAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Image+and+Pilgrimage+in+Christian+Culture&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ei=SxcCT-y9NYLLhAe-6pi-AQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true |date=12 березня 2016 }}&amp;nbsp;— New York: Columbia University Press, 2011.
* Watson, Simone, O.S.B. ''The Cult of Our Lady of Guadalupe: A Historical Study.''&amp;nbsp;— Collegeville, Minnesota: Liturgical Press, 1964.
* Wintz, Jack, O.F.M. Why Everyone Comes to Guadalupe // ''St. Anthony Messenger.''&amp;nbsp;— 92:24-33, December, 1984.

&lt;/div&gt;


== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://catholic.by/3/news/world/12503-matsi-bozhaya-gvadelupskaya Маці Божая Гвадэлупская]
* [https://ave-maria.by/faith/saints/2024-chornaya-ya-prygazhunya-saboyu-matsi-bozhaya-gvadelupskaya «Чорная я, прыгажуня сабою…» Маці Божая Гвадэлупская], [[Ave Maria]] № 9 (258) 2016

[[Катэгорыя:Іканаграфія Багародзіцы|Гвадэлупская]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1531 годзе]]
[[Катэгорыя:Каталіцкая царква ў Мэксыцы]]</text>
      <sha1>g3mzxcrd455rqau8u2jwuifs97me0l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стэфан Зан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279777</id>
    <revision>
      <id>2699225</id>
      <parentid>2674503</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="9c5vn70w88cl9h4bvgg1ensyf9lmht7" xml:space="preserve">{{Вайсковы дзяяч
|поўнае імя        = Стэфан Зан
|арыгінальнае імя  = Stefan Zan (Zań)
|партрэт           = [[Файл:Tamaš Zan. Тамаш Зан (A. Devéria, 1832-36).jpg|200px]]
|подпіс            = Стэфан Зан на літаграфіі Ахіла Дэвэрыя{{Заўвага|На літаграфіі менавіта Стэфан Зан, часта памылкова асоба на літаграфіі асацыюецца з Тамашам Занам, старэйшым братам Стэфана&lt;ref&gt;Straszewicz J., Les Poloneis et les Poloneises de la Revolution du 29. XI. 1830, Paris 1832&lt;/ref&gt;.}}
|мянушка           = 
|прыналежнасьць    = 
|гады службы       = 1831
|званьне           = падпаручнік
|род войскаў       = кавалерыя
|камандаваў        = партызанскі атрад, атрады рэгулярнай арміі
|частка            = 
|бітвы             = [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў]]
|узнагароды        = {{Блёк узнагародаў|{{Ордэн Virtuti Militari}}}}
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
'''Стэфан Зан''' (таксама Стэфан Зань) ({{мова-pl|Stefan Zan (Zań)}}; [[1803]], в. [[Ішкальдзь]]&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;&gt;[https://kamunikat.org/udzelniki-pawstannya-1830-1831-gg-na-belarusi-garbachova-v-v Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі: Біябібліяграфічны слоўнік / В. В. Гарбачова. — Мн.: БДУ, 2004. — 400 с. — C. 148 — ISBN 985-485-144-3.]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})&lt;/ref&gt;, [[Наваградзкі павет (Менская губэрня)|Наваградзкі павет]], [[Гарадзенская губэрня]] — {{Памёр|23|5|1859}}, [[Нантэр]], [[Францыя]]) — удзельнік [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстаньня 1830—1831 гадоў]], [[Тавянізм|тавянчык]], малодшы брат [[Тамаш Зан|Тамаша Зана]].
== Біяграфія ==

=== Паходжаньне ===
Сапраўднае прозьвішча самога Стэфана і яго продкаў вымаўлялася мякка — «Зань»&lt;ref name=asvet&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Барыс Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 1995|том = |старонкі = 434—435|старонак = 671|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=alesm292&gt;{{Кніга|аўтар = Марціновіч А. А.|частка = Пакутнік за свабоду — «архіпрамяністы» Тамаш Зан|загаловак = У часе прасветленыя твары: Гіст. эсэ, нарысы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1999|том = |старонкі = 292|старонак = |сэрыя = |isbn = 985-07-0297-4|наклад = }}&lt;/ref&gt;. У часе вучобы брата Стэфана [[Тамаш Зан|Тамаша Зана]] ў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] вымаўленьне зь невядомых прычын пацьвярдзела і ў такім выглядзе замацавалася ў літаратуры&lt;ref name=knihazbor&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Філаматы і філарэты|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цьвірка|К. Цьвіркі]],|выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1998|том = |старонкі = 197|старонак = 400|сэрыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;, імаверна, па звычайным недаглядзе аднаго з службоўцаў канцылярыі&lt;ref name=alesm292/&gt;.

Дзед Стэфана Зана — таксама Тамаш — быў [[бурмістар|бурмістрам]] у [[Радашкавічы|Радашкавічах]], дзе меў зямельныя надзелы і арандаваў непадалёк адсюль маёнтак Селішча. Продкі Стэфана Зана па матчынай лініі жылі ва [[Узда|Ўзьдзе]] і былі перайшоўшымі з праваслаўя ўніятамі&lt;ref name=art&gt;{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цьвірка|Цьвірка, К.]]|загаловак=Вечны выгнаннік і пілігрым. Жыццё і творчасць Тамаша Зана|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=17—24|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Бацька Стэфана — [[Караль Зан]] — атрымаў у спадчыну ўладаньні ў Радашкавічах. Удзельнічаў у [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньні Тадэвуша Касьцюшкі]] і пасьля яго здушэньня вярнуўся дамоў, але з пачаткам рэпрэсіяў у дачыненьні да паўстанцаў уцякае пад [[Каралявец]]&lt;ref name=knihazbor/&gt;.

=== Жыцьцяпіс===
З 30 красавіка 1831 г. далучыўся да [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|лістападаўскага паўстаньня]] ў якасьці шэраговага, дзейнічаў на [[Падольле|Падольлі]], з 4 кастрычніка 1831 году падпаручнік 1 палка кракаўскай коньніцы&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;. 5 ліпеня 1831 году быў узнагароджаны Срэбным Крыжам ордэну [[Virtuti Militari]]&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;. 5 кастрычніка 1831 году адышоў у складзе корпусу [[Мацей Рыбінскі|Мацея Рыбінскага]] ў [[Прусія|Прусію]]&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;. У жніўні 1832 году прыбыў у [[Францыя|Францыю]], сябраваў з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], быў [[Тавянізм|тавянчыкам]]&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;. З 10 сьнежня 1832 году сябра [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх]], пачаткова належаў да закладу ў [[Буржэ]], у 1833 перабраўся ў [[Парыж]]&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;. У кастрычніку 1851 жыў у [[Баціньёль|Баціньёле]]&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;. Памёр у [[Нантэр]]ы&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;/&gt;.

== Літаратура ==
* [https://web.archive.org/web/20240228232558/https://kamunikat.org/udzelniki-pawstannya-1830-1831-gg-na-belarusi-garbachova-v-v Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі: Біябібліяграфічны слоўнік / В. В. Гарбачова. — Мн.: БДУ, 2004. — 400 с. — C. 148 — ISBN 985-485-144-3.]
* Straszewicz J., Les Poloneis et les Poloneises de la Revolution du 29. XI. 1830, Paris 1832

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Зан, Стэфан}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>9c5vn70w88cl9h4bvgg1ensyf9lmht7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старакапытаўскі мяцеж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280914</id>
    <revision>
      <id>2699221</id>
      <parentid>2565864</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15280" sha1="5p8g6nm7nr6lbot39cgzczbl2nrr5ym" xml:space="preserve">'''Старакапыташскі мяцеж''', або '''Стракапы́таўскае паўста́ньне''' — [[Антысавецкая прапаганда|антысавецкае]] ўзброеннае выступленьне 24—29 сакавіка 1919 году ў [[Гомель|Гомлі]] 67-га і 68-га [[Полк|палкоў]] 2-й (Тульскай) [[Брыгада (войска)|брыгады]] 8-й стралковай дывізіі пад кіраўніцтвам [[Штабс-капітан|штабс-капітана]] [[Расейская імпэратарская армія|царскай арміі]] меншавіка [[Уладзімер Стракапытаў|Уладзімера Стракапытава]].

== Гісторыя ==
Выступленьне 67-га і 68-га палкоў 2-й (Тульскай) брыгады 8-й стралковай дывізіі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] пачалося як спантанны бунт чырвонаармейцаў, незадаволеных прымусовай мабілізацыяй і адпраўкай на фронт. На ўчастку фронту пад [[Оўруч]]ам з-за тактычнага праліку камандаваньня брыгады два батальёны 68-га палка трапілі пад двухдзённы артылерыйскі абстрэл з боку [[УНР]]. У выніку полк адступіў на ст. [[Славечна (станцыя)|Славечна]], дзе сустрэў 67-ы полк, які прыбыў у якасьці папаўненьня з [[Гомель|Гомеля]]. Зноў прыбыўшыя адмовіліся выступаць на пазіцыі, арганізавалі стыхійнае веча, дзе прынялі рашэньне дэзэртыраваць з фронту, каб вярнуцца дадому, у Тульскую губэрню. Дабраўшыся да ст. [[Каленкавічы]], брыгада абірае на мітынгу «Палескі паўстанцкі камітэт», у які ўваходзяць па два прадстаўнікі ад кожнай часьці. Узначальвае камітэт былы прапаршчык РІА Барыс Крыдзінер.

У ноч на [[24 сакавіка]] брыгада прыбывае ў Гомель на 11 эшалонах і патрабуе ў мясцовых бальшавіцкіх уладаў прадастаўленьня паравозаў для далейшага руху на [[Бранск]] і [[Тула|Тулу]]. Пасля доўгіх нарад з Цэнтрам і Бранскам гомельскія бальшавікі згаджаюцца з патрабаваньнямі паўстаўшай брыгады і гатовыя даць ёй усё неабходнае. Аднак сітуацыя паспела зьмяніцца. У паўстанцаў зьявіўся правадыр — былы штабс-капітан, а цяпер загадчык гасчасткай 68-га палка член РСДРП [[Уладзімер Стракапытаў]]. Выступіўшы на салдацкім мітынгу ў Гомелі, Стракапытаў пераканаў чырвонаармейцаў, што ісьці далей у бок Тулы будзе самагубствам і прапанаваў «уладкавацца» ў Гомелі. Пасля чаго быў прызваны прысутнымі ўзначаліць паўстанцкія войскі ў якасьці камандуючага.

Увечары 24 сакавіка мяцежнікі захапілі [[Гомельскі чыгуначны вузел|чыгуначны вузел]], гарадскую турму, тэлеграф, артылерыйскія склады, савецкія ўстановы. Група партыйных і савецкіх работнікаў з атрадам [[УЧК]], інтэрнацыяналістамі і міліцыяй (300 чалавек, узброеных вінтоўкамі і двума кулямётамі) спрабавалі супраціўляцца «арміі Расейскай народнай рэспублікі» ў гасьцініцы «Савой», але пасьля пачатку артылерыйскага абстрэлу неўзабаве здаліся і былі зьмешчаныя ў турму.

На наступны дзень зь іх былі адабраныя ў якасьці заложнікаў найбольш вядомыя партыйныя работнікі і кіраўнікі: Сямён Камісараў (старшыня Рэўкома), [[Іван Ланге]] (старшыня ПЧК), [[Сяргей Бочкін]] (кіраўнік справамі ПЧК), Леў Файншмідт (нам. старшыні ПЧК), Песя Каганская (сакратар Рэўкома, грамадзянская жонка І. Ланге), [[Мікалай Білецкі]] (рэдактар газеты «Весткі Рэўкаома г. Гомеля і павета»), гарадзкі ваенны камісар Якаў Фрыд, камісар аддзелу юстыцыі Барыс Аўэрбах-Падгорны, супрацоўнік Земаддзела і актыўны ўдзельнік вобыскаў ПЧК Зэлік Песін і іншыя. Перад адыходам мяцежнікаў з Гомеля, у ноч на [[29 сакавіка]], усім ім быў вынесены смяротны прысуд па рашэньні Палескага паўстанцкага камітэта. Падпісаў прысуд У. Стракапытаў.

[[26 сакавіка]] да паўстанцаў далучыўся горад [[Рэчыца]] — мясцовая каравульнай рота, пад камандаваннем Саладухі абвясьціла сябе Рэчыцкім атрадам 1-й арміі Расейскай рэспублікі. Насельніцтва Гомеля і Рэчыцы асьцярожна паставілася да новай улады (паколькі за апошнія 4 месяцы гэта стала чацвёртай зьменай улады). Папаўненьне было зусім невялікім — у асноўным, за кошт былых афіцэраў, чыгуначных служачых (актыўна і масава падтрымалі паўстанцаў) і гімназістаў старэйшых клясаў са спартыўнага таварыства «Сокал» (Рэчыца).

У ноч на 29 сакавіка падышоўшыя з трох бакоў часткі Чырвонай Арміі і камуністычныя атрады вымусілі паўстанцаў пакінуць Гомель. Паўстанцкая армія адышла на эшалонах за [[Дняпро]] і накіравалася на ўзьяднанне з арміяй Пятлюры да горада [[Мазыр]] (які быў захоплены атаманам Ерашэвічам 27 сакавіка пры садзейнічанні атрада тульскіх паўстанцаў). Па дарозе мяцежнікі захапілі з боем станцыі [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]], [[Нахаў (станцыя)|Нахаў]], [[Галявіцы (станцыя)|Галявіцы]] і 31 сакавіка наблізіліся да [[Калінкавічы|Калінкавічаў]] на 9 вёрст. Аднак разьведка паказала, што мост праз [[Прыпяць]], які вёў у Мазыр, падарваны чырвонымі. З боку Гомеля, тым часам, падышоў бронецягнік з атрадам кітайцаў. Паўстанцкая армія была вымушаная пакінуць свае эшалоны і пешым парадкам прайсьці да вёскі [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]]. Пасля чаго на працягу сутак паўстанцы з дапамогай мясцовых жыхароў фарсіравалі раку Прыпяць і такім чынам перайшлі лінію фронту. Паводле ацэнак Стракапытава, зь ім прыбылі ва УНР 6 тысяч чалавек. Астатнія чырвонаармейцы і ваенспэцы трапілі ў палон да чырвоных.

У красавіку 1919 году часткі Расейска-Тульскага атрада змагаліся супраць бальшавікоў на баку УНР. Затым сышлі ў места [[Берасьце]], дзе былі інтэрніраваныя палякамі. У ліпені 1919 году вызвалены і накіраваны ў ЗЗА М. М. Юдзеніча.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Homiel, Savoj. Гомель, Савой (1919-26).jpg|alt=Гатэль «Савой», які стаў цэнтрам бальшавіцкага супраціву стракапытаўшчыне.|Гатэль «Савой», які стаў цэнтрам бальшавіцкага супраціву стракапытаўшчыне.
Homiel, Rynak. Гомель, Рынак (1920).jpg|alt=Помнік гомельскім камунарам у скверы «25 сакавіка», 1920 г.|Помнік гомельскім камунарам у скверы «25 сакавіка», 1920 г.
Homiel, Rynak. Гомель, Рынак (1930-39) (2).jpg|alt=Помнік «ахвярам стракапытаўшчыны», 1930-я гг.|Помнік «ахвярам стракапытаўшчыны», 1930-я гг.
Homiel, Rynak. Гомель, Рынак (1930-39) (3).jpg|alt=Той жа манумент у аздабленьні транспаранта «Лепшым помнікам пакутнікам 25—29 сакавіка будзе перамога камунізму», 1930-я гг.|Той жа манумент у аздабленьні транспаранта «Лепшым помнікам пакутнікам 25—29 сакавіка будзе перамога камунізму», 1930-я гг.
Homiel, Savoj. Гомель, Савой (1936).jpg|alt=Шыльда ў памяць аб гомельскіх камунарах на будынку былога гатэля «Савой», 1936 г.|Шыльда ў памяць аб гомельскіх камунарах на будынку былога гатэля «Савой», 1936 г.
&lt;/gallery&gt;

== У культуры ==
* Падзеям «стракапытаўшчыны» прысьвечаны мастацкі фільм Атэль «Савой» (вытворчасць «[[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]]», [[1930 год у гісторыі кіно|1930]], рэжысэр [[Аляксандр Файнцымер|А. Файнцымер]]).
* Стракапытаўскаму паўстаньню прысьвечаныя эпізоды дакумэнтальнай аповесьці [[Сяргей Грахоўскі|Сяргея Грахоўскага]] «Рудабельская рэспубліка», 1968&lt;ref&gt;''[[Сяргей Грахоўскі|Грахоўскі С.]]'' Рудабельская рэспубліка: Дакументальная аповесць/ Сяргей Грахоўскі. — Мінск: Беларусь, 1968. — 324 с &lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Стракапы́таўскае паўста́нне 1919|[[Валянціна Міхайлаўна Лебедзева|Лебедзева В. М.]]|194}}
* ''Лелевич Г.'' Стрекопытовщина: Страничка из истории контрреволюционных выступлений в годы гражданской войны. — 2 изд. — М., Пг., 1923.{{ref-ru}}
* ''[[Валянціна Лебедзева|Лебедзева, В. М.]]'' Стракапытаўскае паўстанне ў Гомелі / Валянціна Лебедзева // «Из истории не вычеркнуть…» : к 90-летию Стрекопытовского мятежа в Гомеле (март 1919 г.) : сборник научных статей / Учреждение образования «Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины», Гомельское городское краеведческое общество. — Гомель, 2010. — С. 78―85.
* ''Ирина Такоева'' Гомельская губерния: как всё начиналось. неизвестные страницы. — Гомель: издательство &quot;Редакция газеты «Гомельская правда» — 2014 г.{{ref-ru}}
* ''Лебедзева В. М.'' Старакапытаўскі мяцеж // [[Беларуская мінуўшчына]], 1995, № 4.

== Вонкавыя спасылкі ==
* ''Лебедева В., Такоева И.'' [https://web.archive.org/web/20230517040359/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news23661.html Красноармейцы против коммунаров. Часть первая] {{ref-ru}}{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304181255/http://gp.by/section/society/54912.html |date=4 сакавіка 2014 }} // Газета «[[Гомельская праўда]]»
* ''Лебедева В., Такоева И.'' [https://web.archive.org/web/20230517040359/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news23681.html Красноармейцы против коммунаров. Часть вторая.] {{ref-ru}} // Газета «Гомельская праўда»
* ''Лебедева В., Такоева И.'' [https://web.archive.org/web/20230517040406/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news23722.html Красноармейцы против коммунаров. часть третья.] {{ref-ru}} // Газета «Гомельская праўда»
* ''Лебедева В., Такоева И.'' [https://web.archive.org/web/20230517041904/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news23753.html Красноармейцы против коммунаров. Окончание.] {{ref-ru}} // Газета «Гомельская праўда»

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Канфлікты 1919 году]]
[[Катэгорыя:Сакавік 1919 году]]
[[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:1919 год у Гомлі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Гомля]]
[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расеі]]
[[Катэгорыя:Паўстаньні ў Беларусі]]</text>
      <sha1>5p8g6nm7nr6lbot39cgzczbl2nrr5ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Маслоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282037</id>
    <revision>
      <id>2699280</id>
      <parentid>2680653</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="pziaz7k2xf2b4kx14ed97cim5mogkpv" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Уладзімер Маслоўскі''' ({{Н}} 20 сьнежня 2000 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца кыргыскага клюбу «[[ОшДУ-Алдыер Ош|ОшДУ-Алдыер]]».

== Кар’ера ==
Выхаванец менскага [[Рэспубліканскі цэнтар алімпійскай рэзэрвы па футболе БДУ|РЦАР-БДУ]]. У 2019 годзе пачаў выступаць за дубль [[Энэргетык-БДУ Менск|«Энэргетыка»-БДУ]], а ў жніўні таго ж году выправіўся ў арэнду ў «[[Смаргонь (футбольны клюб)|Смаргонь]]», дзе пачаў пераважна выходзіць на замену. У пачатку 2020 году перайшоў у «Смаргонь» на трывалай аснове, замацаваўшыся ў пачатковым складзе каманды. 13 сакавіка 2021 году дэбютаваў у [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшай лізе]], выйшаўшы на замену ў другім тайме сустрэчы супраць «Энэргетыка»-БДУ (0:3). У далешым працягваў часам выходзіць на замену.

У ліпені 2021 году пакінуў смаргонскі клюб&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-07-09|url = https://football.by/news/153488 |title = Масловский и Ковалев покидают &quot;Сморгонь&quot; |website = football.by|access-date = 2024-03-04|language = ru}}&lt;/ref&gt; і неўзабаве далучыўся да сталічнага клюба [[БДУ Менск|БДУ]] з [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]]. З пачатку 2022 году пачаў трэнавацца з «[[Маладэчна (футбольны клюб)|Маладэчнам-2018]]» і ў красавіку афіцыйна ўзмоцніў склад каманды&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-04-08|url = https://football.by/news/162926 |title = От &quot;Сморгони&quot; и &quot;Волны&quot; до &quot;Осиповичей&quot; и &quot;Молодечно&quot;. Заявки команд первой лиги |website = football.by|access-date = 2024-03-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Замацаваўся ў стартавым складзе маладэчанскага клюбу. У студзені 2023 году падоўжыў пагадненьне з «Маладэчнам»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-01-11|url = https://football.by/news/171087 |title = Два игрока продлили контракты с &quot;Молодечно-2018&quot; |website = football.by|access-date = 2024-03-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У студзені 2024 году трэнаваўся зь «Іслаччу» і ў лютым склаў двухгадовы кантракт з клюбам&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-02-29|url = https://football.by/news/184605 |title = &quot;Ислочь&quot; подписала хавбека &quot;Молодечно&quot; и заключила трехлетний контракт со своим дублером |website = football.by|access-date = 2024-03-04|language = ru}}&lt;/ref&gt;, але ў складзе каманды амаль не зьяўляўся. У лютым 2025 году вярнуўся ў «Смаргонь»&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2025-02-05 |url = https://bel.football/news/khavbek-vladimir-maslovskii-vernulsya-v-smorgon |загаловак = Хавбек Владимир Масловский вернулся в «Сморгонь» |выдавец = Белорусский футбол |дата доступу = 2025-03-08 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2026 году стаў футбалістам кыргыскага клюбу «[[ОшДУ-Алдыер Ош|ОшДУ-Алдыер]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-02-13 |url = https://football.by/news/214033 |загаловак = Официально: Владимир Масловский — игрок &quot;ОшМУ-Алдиер&quot; |выдавец = Football.by |дата доступу = 2026-07-25 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250104191618/https://pressball.by/players/football/1569/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Маслоўскі, Уладзімер}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>pziaz7k2xf2b4kx14ed97cim5mogkpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыгор Марцьянаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282041</id>
    <revision>
      <id>2699180</id>
      <parentid>2674162</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="6cgp13qfqs2ka3nycrm9y8wfrgteic0" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Рыгор Марцьянаў''' ({{Н}} 22 жніўня 2002 году) — беларускі футбаліст, абаронца жодзінскага «[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]».

== Кар’ера ==
У 2019 годзе выступаў за дубль «[[Менск (футбольны клюб)|Менску]]». У 2020 годзе перабраўся ў барысаўскі [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]], дзе таксама выступаў за рэзэрвовую каманду. У 2021 годзе пачаў прыцягвацца і да асноўнай каманды барысаўчан, дэбютаваўшы за БАТЭ 22 чэрвеня 2021 году, калі адгуляў усе 90 хвілінаў у матчы Кубка Беларусі супраць «[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічаў]]» (6:1).

У пачатку 2022 году пачаў трэнавацца з жодзінскім «[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]», які ў лютым арандаваў абаронцу&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-02-07|url = https://www.pressball.by/articles/football/off-season/111775 |title = “Динамо” в Сочи |website = pressball.by|access-date = 2022-04-08|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127163048/https://www.pressball.by/articles/football/off-season/111775 |archive-date=2022-11-27 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка 2022 году дэбютаваў у Найвышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў другім тайме матчу супраць [[Энэргетык-БДУ Менск|«Энэргетыка»-БДУ]] (1:3). У трох наступных матчах выходзіў у пачатковым складзе, але пасьля трапіў на лаўку запасных. У чэрвені 2022 году, пакінуўшы БАТЭ, быў прыдбаны жодзінскім клюбам на рэгулярнай аснове. У 2023 годзе згуляў за «Тарпэда-БелАЗ» толькі ў адным матчы, часьцей быў на лаве запасных. У ліпені 2023 году на правах арэнды далучыўся да магілёўскага «[[Дняпро Магілёў|Дняпра]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-07-12|url = https://football.by/news/176602 |title = &quot;Торпедо-БелАЗ&quot; отдал Григория Мартьянова в аренду |website = football.by|access-date = 2024-02-14|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У сьнежні 2023 году па заканчэньні арэнды вярнуўся ў «Тарпэда-БелАЗ»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-07|url = https://fc-dnepr.by/news/zavershayutsya-arendnie-soglasheniya |title = Завершаются арендные соглашения |work = Афіцыйны сайт магілёўскага «Дняпра» |access-date = 2024-02-14|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Да сэзону 2024 году пачаў рыхтавацца з жодзінскім клюбам. У першай палове 2024 году абараняў колеры за фарм-клюбу каманды ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], а ў ліпені 2024 году быў арандаваны «[[Слуцак (футбольны клюб)|Слуцкам]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-07-19|url = https://football.by/news/190361 |title = &quot;Слуцк&quot; арендовал защитника у &quot;Торпедо-БелАЗа&quot; |website = football.by|access-date = 2024-08-05|language = ru}}&lt;/ref&gt;. Умова арэнды была падоўжаная яшчэ на год перад пачаткам сэзону 2025 году&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2025-01-24 |url = https://bel.football/news/grigorii-martyanov-snova-vernulsya-v-slutsk |загаловак = Григорий Мартьянов снова вернулся в «Слуцк» |выдавец = Белорусский футбол |дата доступу = 2025-03-08 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240911110038/https://pressball.by/players/football/1691/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Марцьянаў, Рыгор}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>6cgp13qfqs2ka3nycrm9y8wfrgteic0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдар Лапавухаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282042</id>
    <revision>
      <id>2699324</id>
      <parentid>2689968</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12010" sha1="1k6vswq2g8n4ez70or21iolet03r952" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Фёдар Лапаву́хаў''' ({{Н}} 20 чэрвеня 2003 году) — беларускі футбаліст, брамнік баўгарскага клюбу [[ЦСКА Сафія|ЦСКА]] і [[зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі]]. Найлепшы футбаліст Беларусі 2024 году.

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Выхаванец акадэміі менскага «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]». Першым трэнэрам футбаліста быў Уладзімер Лук’яненка. У менскім клюбе футбаліст выступаў за юнацкія каманды 2003 году нараджэньня ў рамках юнацкага першынства. У ліпені 2021 году гулец на правах арэнды далучыўся да «[[Ліда (футбольны клюб)|Ліды]]» да канца сэзону&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://dinamo-minsk.by/press-centr/news/202125/iyul2/fedor-lapouhov-uhodit-v-arendu|title = Футболисты минского &quot;Динамо&quot; уходят в аренду|author = |date = 2021-07-29|work = Афіцыйны сайт «Дынама»|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Дэбютаваў за клюб 25 жніўня 2021 году ў матчы супраць гомельскага «[[Лякаматыў Гомель|Лякаматыва]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://pl.soccerway.com/matches/2021/08/25/belarus/1-division/fk-gomelzheldortrans-gomel/fc-lida/3492593/|title = LOKOMOTIV GOMEL VS. LIDA  4 - 0|author = |date = 2021-08-25|work = ru.soccerway.com|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Цягам сэзону футбаліст быў адным з асноўных гульцоў у лідзкім клюбе, двойчы вызначыўшыся «сухімі» матчамі. Па заканчэньні арэнднай дамовы пакінуў клюб.

У пачатку 2022 году футбаліст выправіўся выступаць за дублюючы склад менскага «Дынама». У студзені 2023 году брамнік пачаў трэнавацца з асноўнай камандай клюбу&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://dinamo-minsk.by/press-centr/news/2023/yanvar1/pristupili-k-dvuhrazovym-trenirovkam|title = Приступили к двухразовым тренировкам|author = |date = 2023-01-09|work = Афіцыйны сайт «Дынама»|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Запачаткаваў выстуры за клюб 2 красавіка 2023 году ў матчы супраць мазырскай «[[Славія Мазыр|Славіі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://dinamo-minsk.by/press-centr/news/2023/aprel4/suhoj-debyut-fedora-lapouhova|title = &quot;Сухой&quot; дебют Федора Лапоухова|author = |date = 2023-04-03|work = Афіцыйны сайт «Дынама»|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Трапіў у сымбалічную зборную 2-га тура [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023 году|Найвышэйшай лігі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/173440|title = Морозов, Хусанов и Калачев в сборной 2-го тура высшей лиги по версии Football.by|author = |date = 2023-04-03|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Таксама стаў найлепшым брамнікам 4 тура чэмпіянату&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/173918|title = Лапоухов, Тихоновский и Мельников в сборной 4-го тура по версии Football.by|author = |date = 2023-04-17|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. У матчы 29 красавіка 2023 году супраць гарадзенскага «[[Нёман Горадня|Нёмана]]» атрымаў чырвоную картку, зьбіўшы з ног [[Алімардон Шукураў|Алімардона Шукурава]], пасьля чаго той страціў прытомнасьць і пакінуў поле на самаходзе хуткай дапамогі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/174264|title = Шукурова увезли со стадиона на скорой помощи после столкновения с вратарем минского &quot;Динамо&quot; Лапоуховым|author = |date = 2023-04-29|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2023 году разам з клюбам выправіўся на кваліфікацыйныя матчы [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2023—2024 гадоў|Лігі канфэрэнцыяў УЭФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/176544|title = 24 игрока минского &quot;Динамо&quot; отправились в Сараево на матч с &quot;Железничаром&quot; в Лиге Конференций|author = |date = 2023-07-10|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Першы матч у эўракубкавых турнірах згуляў 13 ліпеня 2023 году супраць басьнійскага клюбу «[[Жалезьнічар Сараева|Жалезьнічар]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/176864|title = Минское &quot;Динамо&quot;, оказавшись слабее &quot;Железничара&quot;, первым из белорусских клубов прекратило борьбу в еврокубках|author = |date = 2023-07-20|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;. Паводле вынікаў сэзону 2023 году гулец стаў пераможцам чэмпіянату.

У 2024 годзе заставаўся асноўным брамнікам каманды. Цягам сэзону бараніў колеры клюбу ў розных турнірах, у чэмпіянаце краіны прапусьціў толькі два матчы. Паводле вынікаў сэзону зноў стаў чэмпіёнам краіны і быў прызнаны найлепшым футбалістам Беларусі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/195911 |title = Федор Лапоухов — лучший футболист Беларуси 2024 года |author = |date = 2024-12-08|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2025-02-09}}&lt;/ref&gt;. Брамнікам цікаваліся гішпанскі «[[Рэал Вальядалід|Вальядалід]]» і бэльгійскі «[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/196280 |title = Источник: Лапоухов может перейти в «Гент», «Вальядолид» вышел из переговоров |author = |date = 2024-12-18|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2025-02-09}}&lt;/ref&gt;, але ён абраў баўгарскі [[ЦСКА Сафія|ЦСКА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/197569 |title = Федор Лапоухов — игрок софийского ЦСКА |author = |date = 2025-01-23|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2025-02-09}}&lt;/ref&gt;. Дэбютаваў у складзе новага клюбу 8 лютага ў матчы баўгарскага чэмпіянату супраць сталічнай «[[Славія Сафія|Славіі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport5.by/news/football/Lapoukhov-ne-smog-ostatsya-sukhim-v-pervom-matche-za-TSSKA/ |title = Лапоухов не смог остаться «сухим» в первом матче за ЦСКА |author = |date = 2025-02-08|work = Sport5.by|language = ru|accessdate = 2025-02-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
У чэрвені 2021 году разам з [[Юнацкая зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі (да 19 гадоў)]] браў удзел у таварыскім матчы супраць зборнай Азэрбайджану&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://dinamo-minsk.by/press-centr/news/202125/06/tovarishheskij-match-protiv-azerbajdzhana|title = Товарищеский матч против Азербайджана|author = |date = 2021-06-03|work = Сайт Футбольного клуба Динамо-Минск|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;, аднак застаўся на лаўцы запасных, гэтак і не дэбютаваўшы за зборную. У сакавіку 2023 году футбаліст атрымаў выклік у [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|зборную Беларусі (да 21 году)]]. Запачаткаваў кар’еру за зборную 15 чэрвеня 2023 году ў таварыскім матчы супраць зборнай Расеі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/175726|title = Молодежная сборная Беларуси разгромила российскую команду U-20 в товарищеском матче, Егор Карпицкий оформил хет-трик|author = |date = 2023-06-15|work = Football.by|language = ru|accessdate = 2023-11-29}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2024 года футбаліст атрымаў выклік у нацыянальную зборную Беларусі замест [[Андрэй Кудравец|Андрэя Кудраўца]] дзеля ўдзелу ў таварыскіх матчах&lt;ref&gt;[https://bel.football/news/v_sostave_sbornoy_belarusi_proizoshli_izmeneniya «В составе сборной Беларуси произошли изменения»]{{Ref-ru}}. bel.football.&lt;/ref&gt;, аднак у браме не зьяўляўся. Першы матч за зборную згуляў 11 чэрвеня 2024 году ў таварскім матчы супраць [[Зборная Ізраілю па футболе|зборнай Ізраілю]], замяніўшы на 80-й хвіліне [[Сяргей Ігнатовіч|Сяргея Ігнатовіча]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://pressball.by/pbonline/football/ni-umu-ni-serdtsu-sbornaya-belarusi-kak-i-pyat-dnej-nazad-vnov-proigrala-0-4/ |title = Ни уму, ни сердцу. Сборная Беларуси, как и четыре дня назад, опять проиграла 0:4 |author = |date = 2024-06-11|work = Прессбол |language = ru|accessdate = 2025-02-09}}&lt;/ref&gt;.

== Дасягненьні ==
'''«Дынама»''':
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023 году|2023]], [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024 году|2024]]

'''ЦСКА''':
* Уладальнік [[Кубак Баўгарыі па футболе|Кубка Баўгарыі]]: 2026
* Уладальнік [[Супэркубак Баўгарыі па футболе|Супэркубка Баўгарыі]]: 2026

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20241228095052/https://pressball.by/players/football/1790/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{Футбалісты году Беларусі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лапавухаў, Фёдар}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>1k6vswq2g8n4ez70or21iolet03r952</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаленская гандлёвая праўда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288527</id>
    <revision>
      <id>2699203</id>
      <parentid>2609564</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14102" sha1="iwnletjtl8b8fe6wnr5x18zkc1a5jfc" xml:space="preserve">{{Дакумэнт
| назва               = «Смаленская гандлёвая праўда»
| арыгінальная назва  = Дамоўная грамата Смаленску з Рыгай і Гоцкім берагам
| код мовы            = 
| выява               = 
| памер выявы         = 
| подпіс выявы        = 
| выява2              = 
| памер выявы2        = 
| подпіс выявы2       = 
| дата стварэньня     = 1229
| дата апублікаваньня = 
| дата ратыфікацыі    = 
| дата набыцьця моцы  = 
| дата страты моцы    = 
| месцазнаходжаньне   = 
| аўтары              = 
| падпісанты          = 
| носьбіт             = 
| прадмет             = 
| прызначэньне        = парадкаваньне міжнароднага гандлю
| вікікрыніцы         = 
| сайт                = 
}}
«'''Смале́нская гандлёвая пра́ўда'''» ― дамова, падпісаная ў 1229 року між [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Віцебскае княства|Віцебскім]] і [[Полацкае княства|Полацкім княствамі]] з аднаго боку ды [[Рыга]]й і [[Готлянд (востраў)|Готлянд]]ам зь іншага. Найстарэйшае вядомае пагадненьне [[Русіны|рускіх]] князёў зь нямецкімі купцамі.

== Перадумовы ==
[[Дзьвіна]] была важным этапам гандлёвага шляху між [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]] і [[Чорнае мора|Чорным марамі]], які вёў ад гандлёвага паселішча [[Лівы|ліваў]] [[Рыга|Рыгі]] праз Полацак і Віцебск да Смаленску (па сушы), а стуль па [[Дняпро|Дняпры]]. Другі шлях вёў ад Смаленску да [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]], дзе ўжо ў XII стагодзьдзі існавалі {{Не перакладзена|Гоцкі двор (Ноўгарад)|гоцкі|d|Q10511210}} і {{Не перакладзена|Пятроў двор (Ноўгарад)|нямецкі|d|Q875560}} двары. Першая гандлёвая дамова мясцовага князя з купцамі была заключаная прыкладна ў 1191—1192 роках.

У пачатку XIII стагодзьдзя на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора ўздоўж Дзьвіны сталі рассяляцца нямецкія купцы, што прыйшлі сюды разам з крыжакамі. Гэта, а таксама заснаваньне ў Рызе біскупства і паўстаньне [[Ордэн мечаносцаў|ордэна братоў меча]] прывялі да напружанасьці ў стасунках зь мясцовым насельніцтвам і полацкім князем, які зьбіраў даніну з гэтых земляў. У 1210 і 1212 роках падпісаныя гандлёвыя пагадненьні полацкага князя [[Уладзімер Полацкі|Ўладзімера]] з рыскім біскупам [[Альбрэхт Буксгэўдэн|Альбэртам]], датычныя вольнага гандлю ў Полацку і бясьпекі дзьвінскага гандлёвага мараплаўства.

Пасьля заваёвы ў 1222 року Полацкага княства смаленскі князь {{Не перакладзена|Амсьціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Амсьціслаў Давыдавіч|d|Q4305591}} накіраваў ганцоў у Рыгу для заключэньня мірнай дамовы. У 1228 ці 1229 у Рыгу, а пасьля на ''[[Готлянд (востраў)|Гоцкі бераг]]'' прыбылі паслы Амсьціслава Ерафей і Панцялей. Зь нямецкага боку ў Рызе прысутнічалі купцы, [[Ордэн мечаносцаў|мечаносцы]], прадстаўнікі зь [[Вісьбю]], [[Гамбург]]у, [[Любэк]]у.

== Умовы ==
Захаваліся два розныя варыянты дагавору (па тры асобнікі кожнага зь іх). Самы стары зь іх — 1229 року [[Стараславянская мова|па-стараславянску]]; [[Лацінская мова|лацінскі]] ці нямецкі варыянты ня выяўленыя. Астатнія рукапісы зьяўляюцца пазьнейшымі копіямі XIII і XIV стагодзьдзяў: чатыры таксама па-стараславянску, адзін — [[Ніжненямецкая мова|па-ніжненямецку]].

Заключалася мірная дамова «паміж Смаленскам і Рыгай». Віцебскія, полацкія і смаленскія купцы атрымлівалі праезд па Дзьвіне, заезд у Рыгу, Любэк, Готлянд ды іншыя балтыйскія месты; нямецкія купцы мелі вольны праезд па Дзьвіне.

Быў дазволены вольна гуртовы і раздробавы гандаль, вызначаныя мыты. Рускія і нямецкія купцы мелі роўныя правы. У выпадку спрэчак былі зацьверджаныя нормы гандлёвага права.

Дамова дзейнічала з дапаўненьнямі да XV стагодзьдзя. Тэкст дакумэнту ўключаны ў юрыдычны зборнік другой паловы XIV стагодзьдзя.

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|5}}
* {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Бережков М. Н.
| загаловак      = О торговле русских с Ригою в XIII и XIV веках
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Журнал министерства народного просвещения
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 1877, февраль
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 340, пр. 3.
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Борковский В. И.
| загаловак      = Смоленская грамота 1299 года ― русский памятник
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Ученые записки [[Яраслаўскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт|Ярославского Государственного педагогического института]]
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 1944
| выпуск         = 1. Гуманитарные науки
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 1―62
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Голубовский П. В.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = История Смоленской земли до начала XV в.
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Киев
|выдавецтва     = 
|год            = 1895
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Краснопёров И. М.
| загаловак      = Очерки промышленности и торговли Смоленского княжества с древнейших времен до XV века
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Историческое обозрение
| тып            = 
| месца          = {{СПб.}}
| выдавецтва     = 
| год            = 1894
| выпуск         = 
| том            = VII
| нумар          = 
| старонкі       = 68
| isbn           = 
| issn           = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Лихачев Н. П.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Материалы для истории византийской и русской сфрагистики
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = Вып. 1
|месца          = {{Л.}}
|выдавецтва     = 
|год            = 1928
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Маковский Д. П.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Смоленское княжество
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Смоленский краеведческий научно-исследовательский институт
|выданьне       = 
|месца          = Смоленск
|выдавецтва     = 
|год            = 1948
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Тихомиров М. Н.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Древнерусские города
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{М.}}
|выдавецтва     = 
|год            = 1946
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Тихомиров М. Н.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Исследование о Русской Правде. Происхождение текстов
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/22085-tihomirov-m-n-issledovanie-o-russkoy-pravde-proishozhdenie-tekstov-m-l-1941#page/1/mode/grid/zoom/1
|адказны        = [[Акадэмія навук СССР|Акад. наук СССР]]
|выданьне       = 
|месца          = {{М.}} ; {{Л.}}
|выдавецтва     = Изд-во Акад. наук СССР
|год            = 1941
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 254
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Літаратура/ЭГБ|3}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Янин В. Л.
| загаловак      = К вопросу о датировке экземпляров D и K «Смоленской правды»
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Археографический ежегодник за 1968 год
| тып            = 
| месца          = {{М.}}
| выдавецтва     = 
| год            = 1970
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 
| старонкі       = 102―108
| isbn           = 
| issn           = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.schaeken.nl/lu/research/online/editions/1229/index.html Факсыміле дамовы]
* [https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/letapisy-gramaty-pryvilei-khii-khvi-st-st/belaruskiya-gramaty-i-pryvilei-khiii-khiv-st-st/dagavor-smalenskaga-vitsebskaga-i-polatskaga-knyastva-z-rygay-gotlandskay-zamley-i-nyametskimi-garad/ Права.бай]
* [https://web.archive.org/web/20231010123507/http://starbel.by/dok/d216.htm Крыніцы па гісторыі Вялікага Княства Літоўскага] {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Дакумэнты 1229 году]]
[[Катэгорыя:Гісторыя міжнароднага гандлю]]
[[Катэгорыя:Віцебскае княства]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Готлянду]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Полацкага княства]]
[[Катэгорыя:Смаленскае княства]]
[[Катэгорыя:Гісторыя права Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя права Расеі]]
[[Катэгорыя:Мірныя дамовы сярэднявечча]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні XIII стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:1229 год у Эўропе]]
[[Катэгорыя:Літаратура на царкоўнаславянскай мове]]</text>
      <sha1>iwnletjtl8b8fe6wnr5x18zkc1a5jfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руска-бізантыйская ўмова 911 году</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288636</id>
    <revision>
      <id>2699178</id>
      <parentid>2609540</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6092" sha1="f83tobw245eke9qegyiofpanrf23tyv" xml:space="preserve">{{Дамова
| назва                = Руска-бізантыйская ўмова 911 году
| поўная назва         = 
| выява                = 
| шырыня выявы         = 
| подпіс выявы         = 
| тып                  = 
| дата падрыхтоўкі     = 
| дата падпісаньня     = 911
| месца падпісаньня    = 
| замацаваная пячаткай = 
| набыла моц           = 
| умовы                = 
| тэрмін дзеяньня      = 
| страціла моц         = 
| падпісаная           = князь [[Алег Вешчы|Алег]], імпэратары [[Леў VI]], [[Аляксандар (бізантыйскі імпэратар)|Аляксандар]] і [[Канстантын VII]]
| бакі                 = [[Кіеўская Русь]] &lt;hr/&gt; [[Бізантыя]]
| месца захаваньня     = 
| статус               = 
| мова                 = 
| мовы                 = 
| сайт                 = 
| wikisource           = 
}}
'''Руска-бізантыйская [[Дамова|ўмова]] 911 году''' — мірнае пагадненьне, складзенае паміж [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русьсю]] і [[Бізантыя]]й. Рэгулявала руска-бізантыйскія дачыненьні. Стала вынікам выправы князя [[Алег Вешчы|Алега]] на [[Канстантынопаль]]. Захавалася ў сьпісах у складзе [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]].

== Гісторыя ==
У 911 годзе, паводле летапісных зьвестак, князь Алег паслаў сваіх людзей да грэкаў дзеля складаньня зь імі мірнага пагадненьня паміж Русьсю і Бізантыяй. Умову склалі 2 верасьня 911 году паміж двума бакамі:
* Русь: князь Алег і яму падпарадкаваныя вялікія князі і баяры, якіх прэзэнтавалі 15 паслоў: Карлы, Інегелд, Фарлаф, Верамуд, Рулаў, Гуды, Руалд, Карн, Фрэлаў, Руар, Актэву, Труан, Лідул, Фост, Стэмід.
* Бізантыя (ва ўмове завецца «хрысьціянамі» і «грэкамі»): тры імпэратары — [[Леў VI]], ягоны брат [[Аляксандар (бізантыйскі імпэратар)|Аляксандар]], і сын Льва [[Канстантын VII|Канстантын]].

Умова ўсталявала мірныя дачыненьні паміж Русьсю і Бізантыяй, вызначыла парадак выкупу палонных, пакараньня за крымінальныя злачынствы, учыненыя грэцкімі і рускімі купцамі ў Бізантыі, правілы вядзеньня судовага працэсу і ўспадкоўваньня, стварала спрыяльныя ўмовы дзеля гандлю для русі і грэкаў, зьмяняла берагавое права. З гэтага часу замест захопу выкінутага на бераг судна і яго маёмасьці, уладальнікі берага абавязваліся надаваць дапамогу ў іх выратаваньні.

Таксама паводле ўмовы рускія купцы атрымалі права жыць у Канстантынопалі па паўгода, Бізантыя абавязвалася ўтрымліваць іх на гэты час за кошт скарбу. Рускія купцы атрымалі права бязмытнага гандлю ў Бізантыі. Дазвалялася наймаць русь на вайсковую службу ў Бізантыі.

== Ацэнкі ==
З 15 імёнаў [[Русіны|русі («ад роду рускага»)]] 13 або 14 маюць [[Германскія мовы|германскае]] ([[Паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскае]]) паходжаньне: ''[[Кароль (імя)|Карлы]]'' (Karli), ''Инегелдъ'' (Ingjaldr, Ingeldr), ''Фарлофъ'' (Farulfr), ''[[Вэрымунд|Веремудъ]]'' (Vermundr), ''Рулавъ'' (Rollabʀ, Hrúlfr), ''[[Гуда (імя)|Гуды]]'' (Góði), ''Руалдъ'' (Hróaldr, Hrúaldr), ''Карнъ'' (Karn), ''Фрелавъ'' (Friðláfr або Hjörleifr), ''Рюаръ'' (Hróarr), ''Актеву'' (магчыма, мае [[Фінская мова|фінскае]] паходжаньне), ''Труанъ'' (Þrándr), ''Лидуль'' (Leiðóflr або фінскага паходжаньня), ''Фостъ'' (Fastr), ''Стемиръ'' (Steinmarr)&lt;ref&gt;Melnikova E. A. The Cultural Assimilation of the Varangians in Eastern Europe from the Point of View of Language and Literacy // Runica — Germ. — Mediavalia. Vol. 37, 2003. P. 454—465.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Циммерлинг А. В. Имена варяжских послов в «Повести временных лет» // 5-й круглый стол «Древняя Русь и германский мир в филологической и исторической перспективе». — Москва, 2012.&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Імёны ліцьвінаў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220816043603/http://starbel.by/dok/d119.htm Договор между Русью и Византией (911)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae

[[Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні X стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:911]]</text>
      <sha1>f83tobw245eke9qegyiofpanrf23tyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Церабун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289920</id>
    <revision>
      <id>2699284</id>
      <parentid>2666897</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10884" sha1="easypukqk83ylrivfpcx1gn2x2z93xt" xml:space="preserve">{{Маляр}}
'''Уладзі́мер Васі́левіч Церабу́н''' (11 красавіка 1946, [[Несьценяты]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]] [[БССР]] — 8 кастрычніка 2024) — беларускі [[маляр]], [[скульптар]], [[графік]]. Ляўрэат [[прэмія Ленінскага камсамолу Беларусі|прэміі Ленінскага камсамолу Беларусі]] (1976), [[заслужаны дзяяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] (2007).

== Жыцьцяпіс ==
У 1973 року скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (аддзяленьне скульптуры). Па сканчэньні навучаньня пераехаў у [[Гародня|Горадню]].

У 1977 року стаў сябрам [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]]. У 1979—1986 роках — старшыня Гарадзенскай абласной арганізацыі Саюзу мастакоў Беларусі. У 1987—1999 роках выкладаў у [[Гарадзенскі дзяржаўны коледж мастацтваў|Гарадзенскай мастацкай вучэльні]].

З 2001 року жыў у [[Менск]]у.

== Творчасьць ==
Працаваў пераважна ў станковай і манумэнтальнай скульптуры і дробнай плястыцы, а з 1996 году яшчэ і ў пэйзажным малярстве. За свой творчы шлях выканаў шэраг работ як станковага, так і манумэнтальнага характару: скульптуры, скульптура з мазаікай, кампазыцыі са шкла і мэталу з вытокамі асьвятленьня (жырандолі) для грамадзкіх будынкаў. Аўтар [[Мэмарыяльны комплекс «Дальва»|мэмарыяльнага комплексу Дальва]] (1973, прэмія Ленінскага камсамолу Беларусі-1976), помніку на [[Вайсковыя могілкі (Горадня)|вайсковых могілках]] у [[Гародня|Гародні]] (1981), рэльефаў «Фантазія», «Гімн сонцу», дэкаратыўных кампазыцый «Крылатая» (1989), «Ветразь» (1992), нізкі «Скульптура малых форм „Ракурс“» (1990—2002), сэрыі керамічных пасудзін (1993—1998), графічнага цыклю «Ракурс» (1986—1996). Сярод станковых кампазыцый: «Расстраляная песьня. Памяці Віктара Хары» (1976), «Летапісец» (1981), «Сымон-музыка», «Апошняе жніво» (абедзьве 1982), «Непераможныя» (1985), «Ясь і Яніна» (1987), «Апосталы Пётар і Павал» для касьцёлу сьв. Андрэя ў Слоніме, «Госпадзі, веру табе» для бэрнардынскага касьцёлу ў Гародні (1996), «Флёра і фаўна» (1997), «Мэльпамэна» (2001), «Элегія» (2003).

Творы зьберагаюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусі|Нацыянальным мастацкім музэі Рэспублікі Беларусі]] і фондзе Беларускага саюзу мастакоў. У 1985 року кампазыцыя «Расстраляная песьня» экспанавалася на Сусьветным фэстывалі моладзі і студэнтаў у Маскве. Аўтар атрымаў срэбны мэдаль выставы.

Кампазыцыі са шкла і мэталу з вытокамі асьвятленьня сталі для мастака экспэрымэнтальнай работай па мастацкім аздабленьні шэрагу інтэр’ераў. Да ліку экспэрымэнтальных і ўдалых адносіцца скульптура з мазаікай для плавальнага [[басэйн]]у ВА «[[Горадня Азот|Азот]]» у Гародні. Тэматычныя рэльефныя кампазыцыі разьмясьціліся ў Гарадзенскім абласным Палацы юнацкай творчасьці, выкананыя ў тэхніцы «выкалатка з алюміну» і ў гіпсе.

Стварыў шэраг мэмарыяльных дошак: удзельнікам пасяджэньня першага Савету рабочых дэпутатаў Гародні (1983, Гародня), польскай пісьменьніцы [[Зоф’я Налкоўская|Зоф’і Налкоўскай]] (1989, Гародня), генэралу [[Аляксей Антонаў|Аляксею Антонаву]] (2004, Гародня), [[Герой Савецкага Саюзу|Герою Савецкага Саюзу]] [[Яўген Філіпскіх|Яўгену Філіпскіх]] (2004, Менск), хірургам В. Новікаву, Д. Шавялёву, Ч. Цярэшку (2006, [[Смаргонь]]), суаўтар [[Аляксандар Крохалеў]], заслужанаму работніку культуры Беларусі [[Аляксандар Дзяруга|Аляксандру Дзяругу]] (2007, Смаргонь), народнай артыстцы Беларусі [[Тацяна Каламійцава|Тацяне Каламійцавай]] (2011, Менск), сааўтар [[Мікалай Бакуменка]]. У 2006 року ў [[Вялікая Бераставіца|Бераставіцы]] ўсталяваная скульптурная кампазыцыя «Дрэва жыцьця» да 500-рочча заснаваньня пасёлку, у 2007 року на возеры [[Сьвіцязь (возера, Наваградзкі раён)|Сьвіцязь]] — кампазыцыя «Сьвіцязянка», у 2008 року ў Скідалі выкананая кампазыцыя «Клёкат буслоў» з нагоды 500-рочча заснаваньня места, у гэтым жа року ў [[Зэльва|Зэльве]] ўсталяваная кампазыцыя анімалістычнага жанру з нагоды 750-рочча заснаваньня мястэчка. Усе гэтыя творы выкананыя з бронзы і граніту. У 2010 року ў [[Лагойск]]у была ўсталяваная кампазыцыя «Саната памяці», а ў 2013 року ў [[Смаргонь|Смаргоні]] — памятны знак «Рэха вайны», прысьвечаныя воінам-інтэрнацыяналістам, якія загінулі пры выкананьні вайсковага абавязку. У 2014 року ў Смаргоні ў цэнтральным парку ўсталяваная скульптурная кампазыцыя «Мядзьвежая акадэмія».

Больш за 8 гадоў, пачынаючы з 2006, працаваў у аўтарскім калектыве над праектаваньнем і будаўніцтвам мэмарыяльнага комплексу па лініі супрацьстаяньня ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] ў Смаргоні. Ягоныя работы экспанаваліся ў Гародні, Менску, [[Ліда|Лідзе]], [[Масква|Маскве]], [[Ленінград]]зе, [[Троіцк]]у, [[Зеленаград]]зе, [[Талін]]е, [[Панявежыс]]е, [[Шаўляй|Шаўлях]], [[Друскенікі|Друскеніках]], [[Варшава|Варшаве]], [[Міндэн]]е, [[Ростак]]у й інш.

Больш за 50 сваіх твораў скульптар перадаў у дар музэям у Гародні, Смаргоні, [[Гудзевічы|Гудзевічах]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёну]].

Шмат увагі мастак надаваў разьвіцьцю дзіцячай творчасьці, ладзіў конкурсы, выставы, плэнэры.

== Бібліяграфія ==
* На хвалях часу: старонкі творчасці ({{Мн.}}, 2014)

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|17}}
* {{Літаратура/Беларускі саюз мастакоў}}
* {{Літаратура/ЭКБ|6}}
* {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}}
* {{Літаратура/Янка Купала (энцыкляпэдыя)|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20241009150236/https://cbibl.by/museum/terabun/ Музэй жыцьця і творчасьці Ўладзімера Церабуна]
* {{Спасылка
 | аўтар           = 
 | аўтарlink       = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://legendy.grodnolib.by/html/Cerabun_Uladz%D1%96m%D1%96r_Vas%D1%96lev%D1%96ch.html.php
 | загаловак       = Церабун Уладзімір Васільевіч
 | фармат          = 
 | назва праекту   = Легенды Гродзеншчыны. Галерэя знакамітых асоб
 | выдавец         = Гарадзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я. Ф. Карскага
 | дата доступу    = 9 кастрычніка 2024
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
 | ref             = ганб
}}
* [https://bis.nlb.by/by/documents/134410 Беларусь у асобах і падзеях]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{YouTube|3mwIqK733no|Уладзімер Церабун — Жыцьцё як мастацтва}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Церабун, Уладзмер Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускія графікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі]]
[[Катэгорыя:Беларускія скульптары]]</text>
      <sha1>easypukqk83ylrivfpcx1gn2x2z93xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уздым (таварыства)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295410</id>
    <revision>
      <id>2699266</id>
      <parentid>2682973</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3366" sha1="iy7n24twxiqqeiu5ho0w2nriw08qtcs" xml:space="preserve">'''«Уздым»''' — [[дзьвінск]]ае культурна-асьветнае таварыства беларусаў у [[Латвія|Латвіі]], заснаванае 6 ліпеня 1993 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250506054751/https://uzdim.lv/be/about Дзеяпіс таварыства Ўздым]&lt;/ref&gt;.

На 1 студзеня 2025 году мела 155 сябраў. Было створанае беларусамі гэтага места. Старшыня грамады — Лілія Воранава&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250513225530/https://uzdim.lv/be/home/news/201-kulturna-asvetnitskae-tavarystva-uzdym-g-da-ga-pilsa-znachalila-liliya-voranava Новая ўправа грамады]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211016144912/https://bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/465-prezentatsyya-pershaga-zbornika-versha-lilii-voranavaj-prajshla-onlajn Першя зборнік вершаў Ліліі Воранавай]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220626094350/https://daugavpils.mfa.gov.by/be/embassy/news/c2901c9c90ad6ebd.html Аб III Міжнародным фестывалі беларускай аўтарскай песні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/527-lilijas-voronovas-dzejas-vakars-aizriteja-pavasara-noskanojuma-z-me Паэтычная вечарына Ліліі Воранавай прайшла пад знакам вясенняга настрою]{{Недаступная спасылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца сядзіба грамады: Латвія, м. Дзьвінск, вул. Сьмілшу, д. 92, каб. 206.

Грамада зьдзясьняе наступныя віды дзейнасьці: выкладаньне і навучаньне беларускае і латыскае моваў, вывучае гісторыю і геаграфію Беларусі і Латвіі, беларускую народную музыкі і песьні, фальклёр беларусаў і латышоў, кухню беларусаў. Грамада мае таварыскія адносіны з грамадою [[Саюз беларусаў Латвіі]], а таксама з грамадою [[Цэнтар беларускае культуры (Дзьвінск)]]. Мае добрыя адносіны з ўладамі [[Рэжым Лукашэнкі|Беларусі]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Злата (таварыства)]] (Елгава)
* [[Цэнтар беларускае культуры (Дзьвінск)]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250506054751/https://uzdim.lv/be/about Дзеяпіс таварыства Ўздым]
* [https://web.archive.org/web/20250428113450/https://bkc.daugavpils.lv/be/par-mums Цэнтр беларускай культуры]
* [https://web.archive.org/web/20250419184243/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/zlata/ «Злата» (Елгава)]
{{Меншасьці Латвіі}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1993 годзе]]</text>
      <sha1>iy7n24twxiqqeiu5ho0w2nriw08qtcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саюз беларусаў Латвіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297390</id>
    <revision>
      <id>2699195</id>
      <parentid>2698437</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="acnf5wfftztsvbcixdpr8jkak7y83fz" xml:space="preserve">'''Саюз беларусаў Латвіі'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20231130120627/https://old.czasopis.pl/latyszskija-belarusy/ Латышскія беларусы] на [[Czasopis|Часопісе]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/sayuz-belarusa-latv--1317291022.html#bounce Саюз беларусаў Латвіі]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250620194512/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/belsouz/ Саюз беларусаў Латвіі] (Рыга) на [[МЗС Беларусі]]&lt;/ref&gt; ({{мова-lv|Latvijas baltkrievu savienība}}) — грамада, якая злучае суполкі беларусаў у Латвіі. Саюз быў заснаваны ў 2003 годзе&lt;ref&gt;[http://ftp.orthodoxy.by/by/news/15-goddze-sajuza-belarusa-latv 15-годдзе Саюза беларусаў Латвіі]&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе Саюз падтрымаў А. Лукашэнку&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/society/view/motsnaja-satspalityka-stala-zalogam-tago-shto-bolshasts-belarusau-ne-padtrymala-mjatsezh-merkavanne-96882-2021/ Моцная сацпалітыка стала залогам таго, што большасць беларусаў не падтрымала мяцеж - меркаванне]&lt;/ref&gt;.

У сваім складзе Саюз мае наступныя суполкі&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/rodnykh-slova-tseplynya.html Родных словаў цеплыня]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/rodnyya-sertsu-zory.html Ва ўсіх 15-ці аб’яднаннях, якія ўваходзяць у Саюз беларусаў Латвіі, будуць супольна вышываць ільняны 7-метровы Ручнік]&lt;/ref&gt;:
# [[Прамень (таварыства)|Беларускае таварыства «Прамень»]] ([[Рыга]])
# [[Уздым (таварыства)|Культурна-асьветнае таварыства «Уздым»]] ([[Дзьвінск]])
# Лібаўская беларуская сябрына «Мара» ([[Лібава]])
# [[Рыская беларуская асноўная школа імя Янкі Купалы]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20231130120627/https://old.czasopis.pl/latyszskija-belarusy/ Латышскія беларусы] на [[Czasopis|Часопісе]]
* [https://web.archive.org/web/20250620194512/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/belsouz/ Саюз беларусаў Латвіі] (Рыга) на [[МЗС Беларусі]]
* [https://www.sb.by/articles/sayuz-belarusa-latv--1317291022.html#bounce Саюз беларусаў Латвіі]
* [http://ftp.orthodoxy.by/by/news/15-goddze-sajuza-belarusa-latv 15-годдзе Саюза беларусаў Латвіі]
* [https://www.sb.by/articles/rodnyya-sertsu-zory.html Ва ўсіх 15-ці аб’яднаннях, якія ўваходзяць у Саюз беларусаў Латвіі, будуць супольна вышываць ільняны 7-метровы Ручнік]
* [https://www.sb.by/articles/rodnykh-slova-tseplynya.html Родных словаў цеплыня]
* [https://blr.belta.by/society/view/motsnaja-satspalityka-stala-zalogam-tago-shto-bolshasts-belarusau-ne-padtrymala-mjatsezh-merkavanne-96882-2021/ Моцная сацпалітыка стала залогам таго, што большасць беларусаў не падтрымала мяцеж - меркаванне]
* [https://web.archive.org/web/20250619150128/https://uzdim.lv/be/home/news/270-vosenskiya-zory-3 Міжнародны фэстываль Восеньскія зоры] на [[Уздым (таварыства)|Уздыме]]
{{Меншасьці Латвіі}}
[[Катэгорыя:Грамадзкія арганізацыі Латвіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Латвіі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:2003 год у Латвіі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2003 годзе]]
[[Катэгорыя:Культура Рыгі]]</text>
      <sha1>acnf5wfftztsvbcixdpr8jkak7y83fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольга Фёдарава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304532</id>
    <revision>
      <id>2699126</id>
      <parentid>2699125</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <origin>2699126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7286" sha1="o3vunwd3lv6mil7fza5e773zqv2rz7k" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах ейныя прозьвішча і імя часта падаюцца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі [[Брат|браты]] Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Уладзіслаў Гарбацкі, Яшчэ адна забытая беларуская мастачка Вільні: гісторыя Вольгі Фёдаравай, Новы Час, 06.11.2026, https://novychas.online/asoba/jaszcze-adna-zabytaja-belaruskaja-mastaczka-vilni&lt;/ref&gt;.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;. 

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>o3vunwd3lv6mil7fza5e773zqv2rz7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699168</id>
      <parentid>2699126</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзены здымак</comment>
      <origin>2699168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7523" sha1="9l53r3hbe0urt60ccbwwsogro268uly" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах ейныя прозьвішча і імя часта падаюцца ў летуанізаванай форме Ольга Федаравайце (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі [[Брат|браты]] Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Уладзіслаў Гарбацкі, Яшчэ адна забытая беларуская мастачка Вільні: гісторыя Вольгі Фёдаравай, Новы Час, 06.11.2026, https://novychas.online/asoba/jaszcze-adna-zabytaja-belaruskaja-mastaczka-vilni&lt;/ref&gt;.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;.                                                                                               

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала свой прадмет у [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[Файл:Магіла Вольгі Фёдаравай, Быліны, Вільня.jpg|справа|268x268пкс]]
Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.                             

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>9l53r3hbe0urt60ccbwwsogro268uly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699273</id>
      <parentid>2699168</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гарбацкі</username>
        <id>13252</id>
      </contributor>
      <origin>2699273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7505" sha1="tf4n5852m9ok0sz37iyd6k8ciaqlz24" xml:space="preserve">{{Мастак|імя=Вольга Фёдарава|лацінка=Volha Fiodarava|дата нараджэньня=24 (28) красавіка 1910|месца нараджэньня=Вільня|месца пахаваньня=Вільня, Быліны|дата сьмерці=25 жніўня 1989|месца сьмерці=Вільня|заняткі=Настаўніца, мастачка, дырыгентка|альма-матэр=Віленскі ўнівэрсытэт, Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут}}'''Вольга Фёдарава''' (24 красавіка 1910, Вільня — 25 жніўня 1989, Вільня) — [[Беларусы|беларуская]] [[мастачка]], [[дырыгэнтка]], [[настаўніца]], дзяячка беларускай грамады [[Вільня|Вільні]]. У крыніцах і каталёгах ейныя прозьвішча і імя часта падаюцца ў летуанізаванай форме '''Ольга Федаравайце''' (Olga Fiodorovaitė)&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;.

=== Жыцьцяпіс ===

Вольга Фёдарава нарадзілася 24 красавіка (паводле архіўных дакумэнтаў) або 28 красавіка (паводле надпісу на магіле) 1910 году. Акрамя Вольгі, у сям’і Фёдаравых былі [[Брат|браты]] Юры (Ягор) і Лявон (1908–2003)&lt;ref&gt; Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. 

Вучаніца і абсальвэнтка [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;Леанід Галяк, Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982, https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html&lt;/ref&gt;. Навучалася разам зь [[Янка Багдановіч|Я. Багдановічам]]. Пазьней паступіла ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]]. У 1942 годзе закончыла мастацкі факультэт унівэрсытэту па спэцыяльнасьці “[[маляваньне]], [[каліграфія]]”&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Уладзіслаў Гарбацкі, Яшчэ адна забытая беларуская мастачка Вільні: гісторыя Вольгі Фёдаравай, Новы Час, 06.11.2026, https://novychas.online/asoba/jaszcze-adna-zabytaja-belaruskaja-mastaczka-vilni&lt;/ref&gt;.

Яшчэ да вайны Вольга Фёдарава арганізавала жаночы [[хор]], якім сама і дырыгавала. Хор В. Фёдаравай часта выступаў як у сьценах Віленскай беларускай гімназіі, так і ў іншых беларускіх навуковых установах, а таксама ў Віленскім унівэрсытэце&lt;ref&gt;Янка Багдановіч, Успаміны, Архіў Беларускага музэю ў Вільні.&lt;/ref&gt;.                                                                                               

У 1943–1944 гадох Вольга Фёдарава разам з братам Лявонам лічылася сярод працаўнікоў-“вучыцеляў” Беларускай гімназіі, дзе выкладала маляваньне (“рысаваньне”, паводле тагачаснага азначэньня). Таксама выкладала ў [[Віленская беларуская сэмінарыя|Віленскай беларускай сэмінарыі]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пасьля вайны яна працягнула навучаньне. У 1950 годзе скончыла таксама [[Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]] (аддзяленьне жывапісу). Удзельнічала ў мастацкіх выставах з 1950 году&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Ейныя творы захоўваюцца ў [[Летувіскі нацыянальны мастацкі музэй|Летувіскім нацыянальным мастацкім музэі]]: “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966), “Бераг [[Вяльля|Вяльлі]]” (1967), «На беразе ракі Шуша» (1970) і іншыя. Праца “Кірмаш у калгасе” (1950) захоўваецца ў Музэі Віленскай мастацкай акадэміі&lt;ref&gt;Olga Fiodorovaitė, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, https://www.limis.lt/personalities/1047212&lt;/ref&gt;. Большасьць працаў мастачкі выкананыя [[Акварэль|акварэльлю]].

[[Муж|Мужам]] мастачкі быў у свой час вядомы, але цяпер падзабыты, як і яна сама, Усевалад Кубаеўскі (1912–1986) — беларускі і летувіскі праваслаўны рэгент, харавы дырыгент, [[сьпявак]] і [[кампазытар]] духовай музыкі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[Файл:Магіла Вольгі Фёдаравай, Быліны, Вільня.jpg|справа|268x268пкс]]
Памерла 25 жніўня 1989 году&lt;ref&gt;Андрэй Чэмер, Беларуская Адысея, Віленскае беларускае згуртаваньне палітычных вязьняў, Вільня, 2005-2006, с. 343. &lt;/ref&gt;. Пахаваная побач з бацькамі, мужам і братам Лявонам на Былінах&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.                             

== Працы ==

• “Кірмаш у калгасе” (1950),

• “Партрэт Галіны Кайрукшціце-Яцынене” (1966),

• “Бераг Вяльлі” (1967), 

• “Тры скалы” (другая палова 20 ст.) і іншыя.

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Асобы Вільні]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Летувіскія мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларускія хормайстры]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі 25 жніўня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках]]</text>
      <sha1>tf4n5852m9ok0sz37iyd6k8ciaqlz24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абухаўшчына (Гомельская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304533</id>
    <redirect title="Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)" />
    <revision>
      <id>2699272</id>
      <timestamp>2026-11-07T08:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>Дамінік перанёс старонку [[Абухаўшчына (Гомельская вобласьць)]] у [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)]] паўзьверх перанакіраваньня: Удакладненьне месцазнаходжаньня; Гомельская вобласьць надта вялікая</comment>
      <origin>2699272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="sc5xzadpbopr5049i1sblhk7lnxtzt0" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)]]</text>
      <sha1>sc5xzadpbopr5049i1sblhk7lnxtzt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віталь Пінчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304534</id>
    <revision>
      <id>2699275</id>
      <timestamp>2026-11-07T08:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://ru.wikipedia.org/wiki/Пинчук,_Виталий_Сергеевич?oldid=155049851</comment>
      <origin>2699275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="rwjta8e18qn64wn8df9yz08s4s996ml" xml:space="preserve">{{Хакеіст
|Імя                     = Віталь Пінчук
|Клюб                    = [[Нэшвіл Прэдатарз]]
|Выступаў                = {{Просты сьпіс|
* [[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]]
* [[Мэталюрг Жлобін]]
* [[Дынама-Маладэчна]]
}}
|Пачатак кар’еры         = 2020
|Драфт НХЛ               = 
|Год драфту              = 
|Клюб драфту             = 
}}
'''Віта́ль Пінчу́к''' ({{Н}} 11 студзеня 2002 году) — беларускі хакеіст, нападнік клюбу «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па хакеі|зборнай Беларусі]].

== Кар’ера ==
Пачынаў займацца хакеем у родным [[Жлобін]]е, аднак у веку 13 гадоў пераехаў у расейскі [[Санкт-Пецярбург]]. У сярэдзіне сэзону 2016—2017 гадоў вярнуўся на радзіму ў юніёрскую каманду «[[Мэталюрг Жлобін|Мэталюрга]]». У сэзоне 2019—2020 гадоў выступаў у Канадзе ў адной зь юніёрскіх лігаў, дзе ў 54 матчах набраў 34 пункты (13+21). Праз пандэмію каранавірусу сэзон завяршыўся датэрмінова, і Пінчук вярнуўся ў жлобінскі «Мэталюрг». У сэзоне 2020—2021 гадоў згуляў у складзе жлобінскай каманды 38 матчаў у [[Беларуская экстраліга|Экстралізе]], у якіх набраў 25 пунктаў (10+15). Таксама цягам таго ж сэзону Пінчук дэбютаваў у КХЛ за менскае «[[Дынама Менск (хакейны клюб)|Дынама]]», адгуляўшы ў 5 сустрэчах.

У [[КХЛ 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] правёў 12 матчаў за менскае «Дынама», а таксама бараніў колеры «[[Дынама-Маладэчна]]» ў Экстралізе, назьбіраўшы за 25 матчаў 22 пункты (12+10), аднак у складзе жлобінскага «Мэталюрга» стаў чэмпіёнам Беларусі. У 2022 годзе браў удзел у матчы ўсіх зорак КХЛ&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.sport-express.ru/hockey/khl/reviews/khl-kak-proshel-match-zvezd-2022-v-chelyabinske-2010695/|загаловак=КХЛ все-таки нужен Матч звезд. Вот основные причины|выдавецтва=Спорт-Экспресс|дата публікацыі=11.12.2022|дата доступу=05.07.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230705102723/https://www.sport-express.ru/hockey/khl/reviews/khl-kak-proshel-match-zvezd-2022-v-chelyabinske-2010695/|дата копіі=05.07.2023}}&lt;/ref&gt;. У [[КХЛ 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] згуляў 61 матч у КХЛ за «Дынама» з паказьнікам у 14 пунктаў (8+6). Па заканчэньні сэзону КХЛ, Пінчук зноў далучыўся да жлобінскага «Мэталюрга», зь якім у другі раз стаў чэмпіёнам Беларусі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.sports.ru/hockey/1114538060-minskoe-dinamo-podpisalo-novyj-kontrakt-s-pinchukom-do-2025-goda.html|загаловак=Минское «Динамо» подписало новый контракт с Пинчуком до 2025 года|выдавецтва=Sports.ru|дата публікацыі=27.12.2022|дата доступу=05.07.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230705102724/https://www.sports.ru/hockey/1114538060-minskoe-dinamo-podpisalo-novyj-kontrakt-s-pinchukom-do-2025-goda.html|дата копіі=05.07.2023}}&lt;/ref&gt;. У [[КХЛ 2024—2025 гадоў|сэзоне 2024—2025 гадоў]] хакеіст паклаў рэкордныя ў сваёй кар’еры 54 (30+24) пункты пры паказьніку карыснасьці +17 у складзе «Дынама». Таксама з 11 (5+6) пунктамі ён стаў найлепшым бамбардзірам «зуброў» у плэй-оф&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://betnews.by/vitalij-pinchuk-interesen-dvum-grandam-khl/|загаловак=Форвард Динамо Минск Пинчук интересен двум грандам КХЛ|выдавецтва=Bet News|дата публікацыі=21.04.2025|дата доступу=24.04.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250515001455/https://betnews.by/vitalij-pinchuk-interesen-dvum-grandam-khl/|дата копіі=15.05.2025}}&lt;/ref&gt;. 24 верасьня 2025 году ўчыніў хет-трык у браму ніжагародзкага «[[Тарпэда Ніжні Ноўгарад|Тарпэда]]» (3:2). Першая з гэтых закінутых шайбаў сталася для Пінчука дэбютнай у [[КХЛ 2025—2026 гадоў|сэзоне 2025—2026 гадоў]], зь ейнай дапамогай ён дасягнуў адзнакі ў 100 пунктаў за кар’еру ў КХЛ. 27 красавіка 2026 году Пінчук аб’явіў, што ня будзе працягваць супрацу з «Дынама»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://sportmail.ru/news/hockey-khl/70686196/|загаловак=Хоккеист Пинчук объявил об уходе из минского «Динамо»|выдавецтва=sportmail.ru|дата публікацыі=27.04.2026|дата доступу=27.04.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260428144902/https://sportmail.ru/news/hockey-khl/70686196/|дата копіі=28.04.2026}}&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень «[[Нэшвіл Прэдатарз]]» афіцыйна абвесьціў аб складаньні аднагадовага кантракту пачаткоўца зь беларускім нападнікам&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.championat.com/hockey/news-6447688-napadayuschij-vitalij-pinchuk-podpisal-odnoletnij-kontrakt-s-neshvillom.html|загаловак=Нападающий Виталий Пинчук подписал однолетний контракт с «Нэшвиллом»|выдавецтва=championat.com|дата публікацыі=27.04.2026|дата доступу=27.04.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260427225305/https://www.championat.com/hockey/news-6447688-napadayuschij-vitalij-pinchuk-podpisal-odnoletnij-kontrakt-s-neshvillom.html|дата копіі=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;.

Запачаткаваў выступы ў НХЛ 10 кастрычніка 2026 году, зьявіўшыся на коўзанцы ў матчы супраць «[[Атава Сэнатарз|Атавы Сэнатарз]]». Першай закінутай шайбай разжыўся 6 лістапада ў матчы супраць «[[Каларада Эвэланш]]»&lt;ref&gt;[https://www.cbssports.com/fantasy/hockey/news/predators-vitali-pinchuk-first-goal-a-beauty-in-overtime-win/ Predators’ Vitali Pinchuk: First goal a beauty in overtime win]. CBS Sports.&lt;/ref&gt;. Такім чынам, ён стаў 13-м беларусам, якія калісьці вызначаліся галамі ў НХЛ.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Eliteprospects}}
* {{NHL}}
* {{Hockeydb}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пінчук, Віталь}}
[[Катэгорыя:Беларускія хакеісты]]
[[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Беларусі]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Жлобін]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама-Маладэчна»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нэшвіл Прэдатарз»]]</text>
      <sha1>rwjta8e18qn64wn8df9yz08s4s996ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорнаўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304535</id>
    <revision>
      <id>2699278</id>
      <timestamp>2026-11-07T08:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Беларусь |Назва                            = Чорнаўшчына |Статус                           = вёска |Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны |Назва па-расейску                =  |Лацінка                          = Čornaŭščyna |Дата заснаваньня                 = перад 1607 годам |...“</comment>
      <origin>2699278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8467" sha1="i87t63f0bwydcjo2hyuhg5re2g232s8" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1607 годам
|Першыя згадкі                    = [[1607]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

Найранейшая пакуль згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

Паводле сьпісу землеўладальнікаў Менскай губэрні, у 1889 годзе двор Засьценак (разам з Абухаўшчынай) з 1795 дзесяцінамі ўгодзьдзяў належаў Альфрэду, сыну Каятана, Абуховічу&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 372&lt;/ref&gt;.

На 1909 год у вёсцы Абухаўшчына налічвалася 44 двароў, 327 жыхароў, у аднадворным фальварку — 12 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 137&lt;/ref&gt;.

У 1911 годзе уладальнікам маёнтку Абухаўшчына ў 72072 дзесяціны, як і раней, заставаўся пан Альфрэд Абуховіч&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. – Б. м. С. 5&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>i87t63f0bwydcjo2hyuhg5re2g232s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699279</id>
      <parentid>2699278</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пад уладай Расейскай імпэрыі */</comment>
      <origin>2699279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7379" sha1="s0uphudovrz3yzmu9ewqgvm679cjt7g" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1607 годам
|Першыя згадкі                    = [[1607]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

Найранейшая пакуль згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>s0uphudovrz3yzmu9ewqgvm679cjt7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699304</id>
      <parentid>2699279</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8206" sha1="dmuq7nl7bx2ej3t4pett5yibxjdte4s" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = [[1552]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага.}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч паспалітая ===

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што ''«село Олексичское»'' разам з востравам Чорнаўшчына{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту расчыталі альбо проста памылкова надрукавалі назву як Горнаўшчына.}} знаходзілася ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха (продка паноў [[Род Абуховічаў|Абуховічаў]] у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]])&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636—637, 644&lt;/ref&gt;.

Надалей згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>dmuq7nl7bx2ej3t4pett5yibxjdte4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699305</id>
      <parentid>2699304</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>2699305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8334" sha1="fto8sik1ekckh4provhhiap385fxwte" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = [[1552]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага.}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч паспалітая ===

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што ''«село Олексичское»'' разам з востравам{{заўвага|Калі востраў меў назву, тое значыць існавала й якая сядзіба.}} Чорнаўшчына{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту расчыталі альбо проста памылкова надрукавалі назву як Горнаўшчына.}} знаходзілася ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха (продка паноў [[Род Абуховічаў|Абуховічаў]] у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]])&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636—637, 644&lt;/ref&gt;.

Надалей згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>fto8sik1ekckh4provhhiap385fxwte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699306</id>
      <parentid>2699305</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8374" sha1="oq89fh04ggddx42u0jot32fdfsghk1l" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = [[1552]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага.}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч паспалітая ===

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што ''«село Олексичское»'' разам з востравам{{заўвага|Калі востраў меў назву, дык тое значыць, што ў пэўныя часы існавала й якая сядзіба.}} Чорнаўшчына{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту расчыталі альбо проста памылкова надрукавалі назву як Горнаўшчына.}} знаходзілася ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха (продка паноў [[Род Абуховічаў|Абуховічаў]] у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]])&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636—637, 644&lt;/ref&gt;.

Надалей згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>oq89fh04ggddx42u0jot32fdfsghk1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699307</id>
      <parentid>2699306</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч паспалітая */</comment>
      <origin>2699307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8384" sha1="fejc3bgutntd519g1qwhh55cw5v0uh0" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = [[1552]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага.}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч паспалітая ===

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што ''«село Олексичское»'' разам з востравам{{заўвага|Калі востраў меў назву, дык тое значыць, што ў пэўныя часы магла існаваць і якая сядзіба.}} Чорнаўшчына{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту расчыталі альбо проста памылкова надрукавалі назву як Горнаўшчына.}} знаходзілася ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха (продка паноў [[Род Абуховічаў|Абуховічаў]] у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]])&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636—637, 644&lt;/ref&gt;.

Надалей згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>fejc3bgutntd519g1qwhh55cw5v0uh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699309</id>
      <parentid>2699307</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8384" sha1="02xj9cvvuqahh7jjbddimvp12ybbb5f" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = [[1552]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Герб уласны роду Абуховічаў.png|значак|100px|зьлева|Герб уласны роду Абуховічаў{{заўвага|Паводле апісаньня К. Нясецкага.}}.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што ''«село Олексичское»'' разам з востравам{{заўвага|Калі востраў меў назву, дык тое значыць, што ў пэўныя часы магла існаваць і якая сядзіба.}} Чорнаўшчына{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту расчыталі альбо проста памылкова надрукавалі назву як Горнаўшчына.}} знаходзілася ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха (продка паноў [[Род Абуховічаў|Абуховічаў]] у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]])&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636—637, 644&lt;/ref&gt;.

Надалей згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да Юравіцкай воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>02xj9cvvuqahh7jjbddimvp12ybbb5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексічы (Гомельская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304536</id>
    <redirect title="Алексічы (Хвойніцкі раён)" />
    <revision>
      <id>2699286</id>
      <timestamp>2026-11-07T08:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>Дамінік перанёс старонку [[Алексічы (Гомельская вобласьць)]] у [[Алексічы (Хвойніцкі раён)]] паўзьверх перанакіраваньня: Удакладненьне месцазнаходжаньня; Гомельская вобласьць надта вялікая</comment>
      <origin>2699286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="d4exqi6ef6fdcwxjrgcyu47g3recad2" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Алексічы (Хвойніцкі раён)]]</text>
      <sha1>d4exqi6ef6fdcwxjrgcyu47g3recad2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абмеркаваньне:Алексічы (Гомельская вобласьць)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>304537</id>
    <redirect title="Абмеркаваньне:Алексічы (Хвойніцкі раён)" />
    <revision>
      <id>2699288</id>
      <timestamp>2026-11-07T08:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>Дамінік перанёс старонку [[Абмеркаваньне:Алексічы (Гомельская вобласьць)]] у [[Абмеркаваньне:Алексічы (Хвойніцкі раён)]]: Удакладненьне месцазнаходжаньня; Гомельская вобласьць надта вялікая</comment>
      <origin>2699288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="9ntuoyxvonhlp45u9ca83wf2woscnr2" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Абмеркаваньне:Алексічы (Хвойніцкі раён)]]</text>
      <sha1>9ntuoyxvonhlp45u9ca83wf2woscnr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпіс аўтазапчастак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304538</id>
    <revision>
      <id>2699320</id>
      <timestamp>2026-11-07T11:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі аўтамабіляў.“</comment>
      <origin>2699320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="smqsl9g5sg78buzibl0ri011tcrw01c" xml:space="preserve">Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі аўтамабіляў.</text>
      <sha1>smqsl9g5sg78buzibl0ri011tcrw01c</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>